Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4349 858513 857459 2026-06-09T15:11:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858513 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] etxot2rtwd4kpd5y0or0w9x4515hpb5 858556 858513 2026-06-10T02:18:45Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858556 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-06-10 02:18:45 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] 5d58jpo10wtsoq1l838gglhm0e48vue 0 4644 858525 828931 2026-06-09T17:07:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858525 wikitext text/x-wiki {{redirect2|Сар|Сар|салаа утга}} {{Инфобокс Гараг | name = Сар | background = #dddddd | symbol = [[Файл:Moon decrescent symbol (bold).svg|24px|alt=☾|Сарны одон орны тэмдэг]] | image = [[Файл:Full Moon Luc Viatour.jpg|frameless|center|Бүтэн сар]] | caption = [[Дэлхий]]н хойд хагасаас авсан [[бүтэн сар]]ын зураг | periapsis = {{nowrap|363,104 км&nbsp;}} {{nowrap|(0.002 4 [[одон орны нэгж|а.н.]])}} | apoapsis = {{nowrap|405,696 км&nbsp;}} {{nowrap|(0.002 7 а.н.)}} | semimajor = {{nowrap|384,399 км&nbsp;}} {{nowrap|(0.002 57 а.н.<ref name="W06">{{cite journal | last = Wieczorek | first = M. | coauthors = et al. | title = The constitution and structure of the lunar interior | journal = Reviews in Mineralogy and Geochemistry | volume = 60 | pages = 221–364 | year = 2006 | doi = 10.2138/rmg.2006.60.3}}</ref>)}} | eccentricity = 0.054&nbsp;9<ref name="W06"/> | period = {{nowrap|27.321 582 [[өдөр]]&nbsp;}} {{nowrap|(27 өдөр 7 [[цаг]] 43.1 [[минут|мин]]<ref name="W06"/>)}} | synodic_period = {{nowrap|29.530 589 өдөр&nbsp;}} {{nowrap|(29 өдөр 12 цаг 44 мин 2.9 сек)}} | avg_speed = 1.022 км/с | inclination = 5.145[[градус (өнцөг)|°]] ([[эклиптик]]т)<ref name="W06"/><!--Wieczorek et al. 2006; 18.29° when the longitude of the Moon's ascending node is 180°, 28.58° when it is 0°--><br />([[дэлхий]]н [[экватор]]т 18.29°-с 28.58°-н хооронд) | asc_node = 18.6 жилд нэг орбитийн эргэлтээр буцна | arg_peri = 8.85 жилд нэг эргэлтээр урагшилна | satellite_of = [[Дэлхий]] | flattening = 0.001&nbsp;25 <!--Calculated from data below--> | equatorial_radius = {{nowrap|1,738.14 км&nbsp;}} {{nowrap|(0.273 дэлхий)}}<!--Smith et al. 1997--><!--more detail needed for this ref--><ref name="NSSDC">{{cite web |last=Williams |first=Dr. David R. |title=Moon Fact Sheet |publisher=[[NASA]] (National Space Science Data Center) |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html |date=February 2, 2006 |accessdate=2008-12-31 |archive-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323165650/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html |url-status=dead }}</ref> | polar_radius = {{nowrap|1,735.97 км&nbsp;}} {{nowrap|(0.273 дэлхий)}}<!--Smith et al. 1997--><ref name="NSSDC"/> | mean_radius = {{nowrap|1,737.10 км&nbsp;}} {{nowrap|(0.273 дэлхий)}}<ref name="W06"/><ref name="NSSDC"/> | circumference = 10,921 км ([[экватор]]ын) | surface_area = {{nowrap|3.793{{e|7}} км²&nbsp;}} {{nowrap|(0.074 дэлхий)}} | volume = {{nowrap|2.195 8{{e|10}} км³&nbsp;}} {{nowrap|(0.020 дэлхий)}} | mass = {{nowrap|7.347 7{{e|22}} кг&nbsp;}} {{nowrap|(0.012 3 дэлхий<ref name="W06"/>)}} | density = 3,346.4 кг/м³<ref name="W06"/> | surface_grav = {{nowrap|1.622 м/с²}} {{nowrap|(0.165 4 [[хүндийн хүчний хурдатгал|g]])}} | escape_velocity = 2.38 км/с | sidereal_day = 27.321&nbsp;582 [[өдөр]] (дэлхийн эргэлттэй жил хугацааны орбиттой) <!--Wieczorek et al. 2006--> | rot_velocity = 4.627 м/с | axial_tilt = 1.542&nbsp;4° ([[эклиптик]]т)<br />6.687° ([[орбитын хавтгай]]д) | albedo = 0.12 | magnitude = −2.5 -с −12.9<br />−12.74 ([[бүтэн сар]]ын дундаж)<ref name="NSSDC"/> | angular_size = 29.3 to 34.1 [[нумын минут]]<ref name="NSSDC"/> | temp_name1 = экватор | min_temp_1 = 100 [[кельвин|K]] | mean_temp_1 = 220 K | max_temp_1 = 390 K | temp_name2 = 85°N{{lower|0.3em|<ref name="Vasavada1999">{{cite journal |author=A.R. Vasavada, D.A. Paige, and S.E. Wood |journal=Icarus |title= Near-Surface Temperatures on Mercury and the Moon and the Stability of Polar Ice Deposits |volume=141 |pages=179 |yesr=1999 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999Icar..141..179V |doi= 10.1006/icar.1999.6175 |year= 1999}}</ref>}} | min_temp_2 = 70 K | mean_temp_2 = 130 K | max_temp_2 = 230 K | atmosphere_ref = <ref name="L06"/><ref name="pressure explanation" group="nb">Lucey et al. (2006) give 10⁷ particles [[Cubic centimetre|cm⁻³]] by day and 10⁵ particles cm⁻³ by night. Along with equatorial surface temperatures of 390&nbsp;[[Kelvin|K]] by day and 100&nbsp;K by night, the [[ideal gas law]] yields the pressures given in the infobox (rounded to the nearest [[order of magnitude]]; 10^-7&nbsp;[[Pascal (unit)|Pa]] by day and 10^-10&nbsp;Pa by night.</ref> | surface_pressure = 10^-7 [[Паскаль (нэгж)|Па]] (day)<br />10^-10 Па (шөнө) | surface_pressure = 2.25 {{e|-12}} [[torr]] <ref name="Brittanica">{{Cite web|chapter= Moon| title=Encyclopædia Britannica| year=2008| work=Encyclopædia Britannica Online| date=September 10, 2008| url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/391266/Moon| accessdate=July 14, 2009}}</ref> }} '''Сар''' нь [[дэлхий]]н [[байгалийн дагуул]], [[нарны аймаг|нарны аймгийн]] тав дахь том дагуул юм. Дэлхийн төв сарны төвөөс алслах дундаж зай нь 384,403 км буюу дэлхийн диаметрээс гуч дахин их. Энэхүү системийн массын төв ([[барицентр]]) нь дэлхийн гадаргаас 1,700 км гүнд буюу дэлхийн радиусын дөрөвний нэг зайд оршино. Сар нь дэлхийг 27.3 өдөр бүр нэг тойрдог ба Дэлхий-Сар-[[Нар]]ны системийн үет өөрчлөлтүүдийн улмаас сар нь дэлхийгээс олон олон хэлбэртэй (29.5 өдөр бүр үелдэг, [[үзэгдэх орбитийн үе]]) харагддаг байна. Сарны диаметр нь дэлхийн дөрөвний нэг орчим буй 3,474 км юм. Ийнхүү сарны гадаргын талбай нь дэлхийн аравны нэг, хуурай газрын дөрөвний нэгтэй буюу ойролцоогоор [[АНУ]], [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]], [[Канад]]ын нийт нутаг дэвсгэртэй тэнцэнэ. Эзлэхүүн нь дэлхийн 2 хувь, гадарга дээрх татах хүч нь дэлхийн гадарга дээрх татах хүчний 17% байдаг ажээ. Сар дээр хүмүүс анх 1969 онд [[Апполо 11]]-р газардсан бөгөөд одоогоор хүмүүсийн очсон ганц одон орны биет юм. == Газарзүйн онцлог == === Хэлбэр === Сарны хэлбэр нь хараахан [[бөмбөрцөг]] биш бөгөөд туйлын радиус нь экваторынхаас 500 метрээр богино байдаг байна. Өөрөөр хэлбэл төвөөс [[өмнөд туйл]] хүрэх зай нь [[умард туйл]] хүрэх зайнаас бага. === Дотоод бүтэц === Чулуулаг нь дэлхийнхтэй найрлагын хувьд ижил боловч харьцаа нь өөр байдаг. [[Титан]], [[циркони]] болон хөнгөн [[кали]], [[натри]] бүхий дэлхийн [[базальт]]тай төстэй боловч цацраг идэвхт элемент ихээр агуулсан байдаг. Саран дээрх чулуулгын нас 4,6 тэрбум жил буюу дэлхийн настай ойролцоо ажээ. Энэ нь нарны системийн үүсэл нэг гэдгийн баталгаа болж байдаг ажээ. Сарны дотоод бүтэц нь дэлхийнхтэй ойролцоо ба царцдасны зузаан нь 55 км, [[манти]] нь 1000 км, түүнээс цааших гүнд цөм нь оршдог аж. === Гадарга === 20-р зуун гэхэд сарны дэлхий рүү харсан гадарга нь далайн ёроолын рельефээс илүү сайн судлагдсан юм. Сарны рельефийн гол хэлбэр нь өрх тогоо бөгөөд дэлхий рүү харсан тал нь хүрмэн лаваар хучигдсан өргөн талууд, уул нурууд ихтэй байдаг байна. Өрх хэлбэрийн рельефийн хамгийн том нь 250 км диаметртэй байхад зарим нь хэдэн арван см-с хэтрэхгүй. Эдгээрийн ихэнх нь нарны аймгийн түүхийн эхэн үед их байсан [[солир]]ын бөмбөгдөлтөөс болж үүссэн гэж үздэг. Харин дэлхийн гадаргад ийм [[өрх тогоо]] харьцангуй бага байдаг нь агаар мандлаар хамгаалагдсан байдгийн ач юм. Сарныхаас ялгаатай нь солирууд дэлхийн агаар мандалд орж ирээд ихэнх нь шатаж дуусдаг байна. Саран дээрх хамгийн өндөр уул нь 8 км өндөр байдаг нь [[Эверест]]ийн оргилоос ялимгүй бага юм. [[Шуурган тэнгис]] гэх зэргээр нэрлэгдсэн бараан харагдах хэсгүүд нь өргөн тэгш талууд юм. Сар нь тэнхлэгээ удаан эргэх ба агаар мандал байхгүй учраас өдрийн талдаа 110 хэм, шөнө талдаа -180 хэм хүртэл хүйтэн байна. Харин 1 м-ийн гүнд температурын хэлбэлзэлгүй болдог. === Агаар мандал === Хийн бүрхэвчинд нь [[инерт хий]], [[аргон]], [[гели]], [[неон]] голлох ба үндсэндээ [[агаар]]гүй [[вакуум]] л гэсэн үг. Иймд саран дээр дууны долгион дамжихгүй. == Үүсэл == Сар яаж үүссэн тухай маш олон таамаглал байдгийн хамгийн их өргөн дэлгэрсэн нь [[дэлхий]]тэй мөргөлдсөн нэгэн гаригаас тасарч үлдсэн гэдэг таамаглал юм. Уг мөргөлдөөний улмаас дэлхийгээс нэлээд том хэсэг тасарч сансарт цацагдаж, дараа нь цацагдсан бодисын нэг хэсэг нь дэлхий дээр дахин унасан бол нөгөө хэсэг нь сансар луу таран явжээ. Тойрог замд үлдсэн хэсгүүд хоорондоо нэгдэж сарыг үүсгэжээ. == Орбит == Сар нь дэлхийг тойрч эргэх явцдаа аль нэг тал нь дэлхий рүү харж байдаг бөгөөд тэр хэсэг нь нарны гэрэлд ойж гэрэлтэн харагддаг. Гэвч дэлхий, [[нар]], сар гурвын харилцан байрлал өөрчлөгдөж байдгийн улмаас сар бидэнд янз бүрээр харагддаг байна. Сарны тэнхлэгээ эргэх хугацаа нь дэлхийг тойрох хугацаатай бараг тэнцүү учир дэлхий рүү зөвхөн нэг талаараа л харна. Дэлхийгээс гэрэл 1.255 секунд туулах зайд оршдог, манай дэлхийд хамгийн ойр тэнгэрийн эрхэс юм. Дэлхийгээс алслагдсан зай нь дунджаар 384,400 км боловч дэлхийг тойрох явцдаа 21 мянган км-р холдож ойртдог байна. == Судалгаа == Хүмүүсийн аялж газардсан ганц одон орны биет нь сар юм. [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Луна хөтөлбөр]]өөр анх хүнгүй хөлөг онгоц сар дээр газардсан ч, ганц [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Аполло хөтөлбөр]]өөр л хүмүүс очжээ. 1968 онд [[Аполло 8]]-р хүмүүс анх очсон бол 1969 онд [[Аполло 11]]-р анх удаа [[Нил Армстронг]], [[Базз Алдрин]] нар газардсан байна. Ийнхүү 1969-с 1972 онуудын хооронд сар руу зургаан удаа аялжээ.. Апполо хөтөлбөр дууссанаар сарны судалгаа түр зогссон ч, цөөн тооны хүнгүй орбитлогч, газардагчид сар дээр буусаар байна. 2018 он гэхэд АНУ хүнийг дахин газардуулах төлөвлөгөөтэй байна.<ref>{{Cite news| url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/09/0919_050919_moon_space.html| title=NASA Aims for Moon by 2018, Unveils New Ship| first=John| last=Roach| publisher=[[National Geographic]]| date=September 19, 2005| accessdate=July 14, 2009}}</ref><ref>{{Cite news| url=http://www.space.com/news/050914_nasa_cev_update.html| title=NASA to Unveil Plans to Send 4 Astronauts to Moon in 2018 | first=Brian| last=Berger| publisher=[[Space.com]]| date=September 14, 2005| accessdate=July 14, 2005}}</ref><ref>{{Cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/1498804/US-plans-to-be-back-on-the-moon-by-2018.html| title=US plans to be back on the moon by 2018| first=Catherine| last=Elsworth| date=September 20, 2005| accessdate=July 14, 2009}}</ref> == Нэмбэр == * [[ Даваа гараг]] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{commons|Moon}} ;Фото ба газрын зураг * {{cite web | title = Clementine Lunar Image Browser 1.5 | publisher = U.S. Navy | date = [[2003-10-15]] | url = http://www.cmf.nrl.navy.mil/clementine/clib/ | accessdate = 2007-04-12 | archive-date = 2007-04-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070407000411/http://www.cmf.nrl.navy.mil/clementine/clib/ | url-status = dead }} * {{cite web | title = Digital Lunar Orbiter Photographic Atlas of the Moon | publisher = Lunar and Planetary Institute | url = http://www.lpi.usra.edu/resources/lunar_orbiter/ | accessdate = 2007-04-12}} * {{cite web | title = Google Moon | publisher = Google | year = 2007 | url = http://moon.google.com | accessdate = 2007-04-12}} * {{cite web | title = Lunar Atlases | publisher = Lunar and Planetary Institute | url = http://www.lpi.usra.edu/resources/lunar_atlases/ | accessdate = 2007-04-12}} * {{cite web | last = Aeschliman | first = R. | title = Lunar Maps | work = Planetary Cartography and Graphics | url = http://ralphaeschliman.com/id26.htm | accessdate = 2007-04-12 | archive-date = 2015-05-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150529090138/http://ralphaeschliman.com/id26.htm | url-status = dead }} * {{cite web | title = Lunar Photo of the Day | year = 2004 | url = http://lpod.wikispaces.com/ | accessdate = 2009-04-05 | archive-date = 2018-07-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180719065743/http://lpod.wikispaces.com/ | url-status = dead }} * {{cite web | title = Moon | work = World Wind Central | publisher = NASA | year = 2007 | url = http://www.worldwindcentral.com/wiki/Moon | accessdate = 2007-04-12 | archive-date = 2007-05-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070515064406/http://www.worldwindcentral.com/wiki/Moon | url-status = dead }} * {{cite web | title = The Moon: 50 fantastic features | publisher = Skymania | year = 2007 | url = http://moon.skymania.com/ | accessdate = 2007-09-29}} * [https://web.archive.org/web/20080427065707/http://space.jaxa.jp/movie/20080411_kaguya_movie01_e.html Video of Earth rising from moon orbit] <!-- http://wms.selene.jaxa.jp/data/en/hdtv/007/earth-rise.html PRESERVING THIS BROKEN LINK in case it's only temporarily broken (see TALK page) -- Paine Ellsworth -->by the camera of the JAXA (Japanese) satellite [[Selene|Kaguya (Selene)]]. See '''''[http://www.jaxa.jp/press/2008/04/20080411_kaguya_e.html press release]''''' (The [[Earth]] only appears to rise because of the orbiting satellite. As seen from a stationary point on the Moon's surface the Earth doesn't move, because the Moon always [[Tidal locking|shows the same side]] to the Earth.) * [https://web.archive.org/web/20120305055023/https://wms.selene.jaxa.jp/index_e.html Japan Aerospace Exploration Agency (JAXA)], numerous Selene satellite Moon images beginning in 2007. ;Судалгаа * {{cite web | last = Jones | first = E.M. | title = Apollo Lunar Surface Journal | publisher = NASA | year = 2006 | url = http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/alsj/ | accessdate = 2007-04-12 | archive-date = 2008-12-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081216040656/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/alsj/ | url-status = dead }} * {{cite web | title = Exploring the Moon | publisher = Lunar and Planetary Institute | url = http://www.lpi.usra.edu/expmoon/ | accessdate = 2007-04-12}} * {{cite web | last = Teague | first = K. | title = The Project Apollo Archive | year = 2006 | url = http://www.apolloarchive.com/apollo_archive.html | accessdate = 2007-04-12}} ;Сарны хэлбэрүүд * {{cite web | title = Current Moon Phase | year = 2007 | url = http://www.moonphaseinfo.com/ | accessdate = 2007-04-12 | archive-date = 2018-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180311085828/http://www.moonphaseinfo.com/ | url-status = dead }} * {{cite web | title = NASA's SKYCAL - Sky Events Calendar | publisher = NASA Eclipse Home Page | url = http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SKYCAL/SKYCAL.html | accessdate = 2007-08-27|archiveurl=https://archive.is/CMRC|archivedate=2012-12-13}} * {{cite web | title = Virtual Reality Moon Phase Pictures | publisher = U.S. Naval Observatory | url = http://tycho.usno.navy.mil/vphase.html | accessdate = 2007-04-12 | archive-date = 2015-11-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151117171739/http://tycho.usno.navy.mil/vphase.html | url-status = dead }} * {{cite web | title = Find moonrise, moonset and moonphase for a location | year = 2008 | url = http://www.timeanddate.com/worldclock/moonrise.html | accessdate = 2008-02-18}} * {{cite web | title = HMNAO's Moon Watch | year = 2005 | url = http://www.crescentmoonwatch.org/nextnewmoon.htm | accessdate = 2009-05-24 | archive-date = 2009-02-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090204002746/http://www.crescentmoonwatch.org/nextnewmoon.htm | url-status = dead }}See when the next new crescent moon is visible for any location. Updates every month. From the [[United States Naval Observatory]] partner [[HM Nautical Almanac Office]] sponsored web site ;Бусад * {{cite web | title = The Earth, Sun and Moon | publisher = Thinkquest.org | url = http://library.thinkquest.org/29033/begin/earthsunmoon.htm| accessdate = 2008-07-17}} * {{cite web | title = Precession of Moon's orbit |year= 2004 | publisher = Pearson Education Inc /Addison Wesley put on line by University of Hawaii Institute of Astronomy | url = http://www.ifa.hawaii.edu/users/lin/ast110-6/applets/precession_of_moon_orbit.htm | accessdate = 2008-07-17}} * {{cite web | title = All About the Moon | publisher = Space.com | year = 2007 | url = http://www.space.com/moon/ | accessdate = 2007-04-12}} * [https://web.archive.org/web/20090909061625/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Moon Earth's Moon Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * {{cite web | title = Moon Articles | publisher = in Planetary Science Research Discoveries, educational journal | url = http://www.psrd.hawaii.edu/Archive/Archive-Moon.html}} * {{cite web | last = Williams | first = D.R. | title = Moon Fact Sheet | publisher = NASA | year = 2006 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html | accessdate = 2007-04-12 | archive-date = 2010-03-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100323165650/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html | url-status = dead }} * {{cite web | title = Moon Wiki | year = 2007 | url = http://the-moon.wikispaces.com/ | accessdate = 2007-09-06 | archive-date = 2019-09-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190912104554/https://the-moon.wikispaces.com/ | url-status = dead }} * {{cite web | last = Cain | first = Fraser | title= Where does the Moon Come From? | publisher = Universe Today | url= http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-17-where-does-the-moon-come-from/ | accessdate = 2008-04-01}} ;Зурагзүйн нөөц * [http://planetologia.elte.hu/1cikkeke.phtml?cim=holdmapinte.html Map of the Moon] * [http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/FeatureTypes2.jsp?system=Earth&body=Moon&systemID=3&bodyID=11 Lunar nomenclature] * [https://web.archive.org/web/20080509124807/http://pdsmaps.wr.usgs.gov/PDS/public/explorer/html/moonpick.htm PDS Map-a-Planet] {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Сар (дэлхийн дагуул)| ]] 0ev2d0d7y78zliy3xeu9pqsk874j8gf 0 5897 858593 858361 2026-06-10T08:49:45Z HorseBro the hemionus 100126 858593 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678 ([[Хунтайж]])<br>1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation = | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр [[Оросын царьт улс]] болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=80}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === === Захиргаа === == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] do8kt4ttt3az86gowxn2qzzg6v8v9x7 858595 858593 2026-06-10T08:55:43Z HorseBro the hemionus 100126 858595 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=Цол хэргэм хүчингүй болсон}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр [[Оросын царьт улс]] болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=80}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === === Захиргаа === == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] e69of1vupnptveasrl4irw7jc7z6hug 858596 858595 2026-06-10T08:57:51Z HorseBro the hemionus 100126 858596 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр [[Оросын царьт улс]] болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=80}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === === Захиргаа === == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] f3mghugtf5c0a26zovrn7tm0feolnmv 858597 858596 2026-06-10T09:00:20Z HorseBro the hemionus 100126 858597 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр [[Оросын царьт улс]] болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=80}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === === Захиргаа === == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] ns8bzn89thbt0q4oetpda1n7sjt7gnr 858598 858597 2026-06-10T09:01:02Z HorseBro the hemionus 100126 858598 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр [[Оросын царьт улс]] болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=80}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === === Захиргаа === == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] 36ul0doahoo0wgkwyd3n3j92dp0d4en 858599 858598 2026-06-10T09:24:54Z HorseBro the hemionus 100126 858599 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр [[Оросын царьт улс]] болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === === Захиргаа === == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] dod267rkm8zfcdlsqofdj1w4pmjq3tm 858600 858599 2026-06-10T09:34:26Z HorseBro the hemionus 100126 858600 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр [[Оросын царьт улс]] болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай байсан гэж тэмдэглэжээ. === Захиргаа === == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] 5plpbs4sew3tz67rgc02nxbjka72lml 858601 858600 2026-06-10T09:38:00Z HorseBro the hemionus 100126 858601 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр [[Оросын царьт улс]] болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} === Захиргаа === == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] qcips1j9gldc9bprckts2fkzjg6ke2h 858602 858601 2026-06-10T09:44:12Z HorseBro the hemionus 100126 858602 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр [[Оросын царьт улс]] болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} === Захиргаа === == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] o9ff8h5zc22pa3ip3mlg7obka4isd3v 858603 858602 2026-06-10T09:49:34Z HorseBro the hemionus 100126 858603 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр [[Оросын царьт улс]] болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} === Захиргаа === == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] 16jkstxovwme0zib5j29dwlguo2gdo7 858604 858603 2026-06-10T09:53:48Z HorseBro the hemionus 100126 858604 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр [[Оросын царьт улс]] болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} === Захиргаа === == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] svuk3c5fcnmwceankn7jgn7hkgcwvbb 858605 858604 2026-06-10T10:30:41Z HorseBro the hemionus 100126 858605 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр [[Оросын царьт улс]] болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья|Сырдарья-г]] эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын хаант улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Haines|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Haines|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Haines|2017|pp=181–182}} === Захиргаа === == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] 14n14n4j634b6qz4givi3bb17r7hj0k 858606 858605 2026-06-10T10:33:25Z HorseBro the hemionus 100126 858606 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр [[Оросын царьт улс]] болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья|Сырдарья-г]] эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын хаант улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} === Захиргаа === Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Haines|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Haines|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Haines|2017|pp=181–182}} == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] 43t8ujoonx2b02igcw1qh9yyejlidrl 858608 858606 2026-06-10T10:37:42Z HorseBro the hemionus 100126 858608 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр [[Оросын царьт улс]] болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья|Сырдарья-г]] эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын хаант улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} === Захиргаа === Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] hsbayalkbk2jkns9lwo1v6qfv7i6fgg 858609 858608 2026-06-10T10:50:39Z HorseBro the hemionus 100126 858609 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр [[Оросын царьт улс]] болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья|Сырдарья-г]] эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын хаант улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} === Захиргаа === Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] s8fvn64avncmgwi9rmjdgneap1ny8t5 858612 858609 2026-06-10T11:02:29Z HorseBro the hemionus 100126 858612 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр [[Оросын царьт улс]] болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]]-г эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} === Захиргаа === Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] e9ryc0paqanuwpzwnna0n9x3hs6710u 0 6386 858514 857460 2026-06-09T15:27:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858514 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b 858557 858514 2026-06-10T02:20:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858557 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-06-10 02:20:14 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] n6fe3d8nqksnodtgeoqedninsrw9ish 0 7045 858544 857512 2026-06-09T22:05:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858544 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатдаг занараар гал түлж буй нь]] [[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]] [[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]] '''Шатдаг занар''' нь органик бодисын ([[кероген]]) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй [[чулуу|тунамал чулуулаг]] юм. Шатдаг занараас [[газрын тос|түүхий газрын тостой]] төстэй найрлага бүхий шингэн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд [[занар]]аас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна<ref name=wec74>WEC (2004), p. 74</ref>. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай [[ашигт малтмал]] бөгөөд томоохон ордууд [[АНУ]], [[Бразил]], [[БНХАУ]], [[Эстони]]д байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&nbsp;x&nbsp;10¹²) [[баррель]] байна<ref name=wec101>WEC (2007), p. 101-102</ref><ref name=aeo2006>{{cite paper | title = Annual Energy Outlook 2006 | publisher = [[Energy Information Administration]] | date = February 2006 | url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-22}} </ref><ref name=andrews>{{cite paper | last = Andrews | first = Anthony | title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy | publisher = Congressional Research Service | date = [[2006-04-13]] | url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-25 }}</ref><ref name=unconventional> {{cite paper | title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model | publisher = [[United States Department of Energy]] | date = April 2006 | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-07-09}}</ref>. Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг "шатдаг занарын тос", "хий" гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно<ref name=dyni> {{Cite paper | last =Dyni | first =John R. | title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 | publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey | year = 2006 | url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf | format=PDF | accessdate =2007-07-09}} </ref>. Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно<ref name=evi>{{Cite paper | title = Energy Security of Estonia | publisher = Estonian Foreign Policy Institute | date = September 2006 | url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-10-20 }}</ref><ref name=doe>{{Cite web | title = Oil Shale Activities | publisher = [[United States Department of Energy]] | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813012953/http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | url-status = dead }}</ref>. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oil shale}} *[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X *[https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey] *[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] * {{cite book |name = Andersson |first = Astrid |name2 = Dahlman |first2 = Bertil |name3 = Gee |first3 = Sven |name4 = Snäll |title = The Scandinavian Alum Shales |year = 1985 |pages = 49 |url = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |isbn = 9171583343 |accessdate = 2007-10-20 |archive-date = 2007-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |url-status = dead }} *{{cite web |url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |title=Estonian oil shale |author=Mihkel Koel |date=1999 |accessdate=2007-10-20 |archive-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |url-status=dead }} *[https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium] * {{cite web | author = Daniel Fine | Publisher = Heritage Foundation | title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy | date = [[2007-03-08]] | url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | url-status = dead }} * {{cite web | title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty & Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts | date = [[2005-04-12]] | url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | url-status = dead }} [[Ангилал:Шатдаг занар| ]] [[Ангилал:Тунамал чулуулаг]] {{Energy-stub}} {{Geology-stub}} {{Geologic-formation-stub}} 6te08u2s4pj92ipc7m1vey0r29ga85y 858568 858544 2026-06-10T03:07:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858568 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатдаг занараар гал түлж буй нь]] [[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]] [[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]] '''Шатдаг занар''' нь органик бодисын ([[кероген]]) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй [[чулуу|тунамал чулуулаг]] юм. Шатдаг занараас [[газрын тос|түүхий газрын тостой]] төстэй найрлага бүхий шингэн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд [[занар]]аас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна<ref name=wec74>WEC (2004), p. 74</ref>. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай [[ашигт малтмал]] бөгөөд томоохон ордууд [[АНУ]], [[Бразил]], [[БНХАУ]], [[Эстони]]д байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&nbsp;x&nbsp;10¹²) [[баррель]] байна<ref name=wec101>WEC (2007), p. 101-102</ref><ref name=aeo2006>{{cite paper | title = Annual Energy Outlook 2006 | publisher = [[Energy Information Administration]] | date = February 2006 | url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-22}} </ref><ref name=andrews>{{cite paper | last = Andrews | first = Anthony | title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy | publisher = Congressional Research Service | date = [[2006-04-13]] | url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-25 }} {{Webarchiv|url=http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf |wayback=20191212111028 |text=Oil Shale: History, Incentives, and Policy |archiv-bot=2026-06-10 03:07:35 InternetArchiveBot }}</ref><ref name=unconventional> {{cite paper | title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model | publisher = [[United States Department of Energy]] | date = April 2006 | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-07-09}}</ref>. Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг "шатдаг занарын тос", "хий" гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно<ref name=dyni> {{Cite paper | last =Dyni | first =John R. | title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 | publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey | year = 2006 | url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf | format=PDF | accessdate =2007-07-09}} </ref>. Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно<ref name=evi>{{Cite paper | title = Energy Security of Estonia | publisher = Estonian Foreign Policy Institute | date = September 2006 | url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-10-20 }}</ref><ref name=doe>{{Cite web | title = Oil Shale Activities | publisher = [[United States Department of Energy]] | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813012953/http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | url-status = dead }}</ref>. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oil shale}} *[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X *[https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey] *[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] * {{cite book |name = Andersson |first = Astrid |name2 = Dahlman |first2 = Bertil |name3 = Gee |first3 = Sven |name4 = Snäll |title = The Scandinavian Alum Shales |year = 1985 |pages = 49 |url = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |isbn = 9171583343 |accessdate = 2007-10-20 |archive-date = 2007-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |url-status = dead }} *{{cite web |url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |title=Estonian oil shale |author=Mihkel Koel |date=1999 |accessdate=2007-10-20 |archive-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |url-status=dead }} *[https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium] * {{cite web | author = Daniel Fine | Publisher = Heritage Foundation | title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy | date = [[2007-03-08]] | url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | url-status = dead }} * {{cite web | title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty & Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts | date = [[2005-04-12]] | url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | url-status = dead }} [[Ангилал:Шатдаг занар| ]] [[Ангилал:Тунамал чулуулаг]] {{Energy-stub}} {{Geology-stub}} {{Geologic-formation-stub}} fyjte869t2c56msm8tr9ys66ym8rtjg 0 8249 858555 858484 2026-06-10T01:39:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858555 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]^*&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]^* (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]^* (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]^* (''Papua Barat'') * [[Папуа]]^* (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km² 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км² талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-06-10 01:39:04 InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] em0vt7lncvm19xanwnvfd6lu8773o2j 0 8627 858527 857470 2026-06-09T17:24:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858527 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00 858558 858527 2026-06-10T02:35:13Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858558 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-06-10 02:35:12 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] 4cq39x3f3f4gb1vztg3ktp6p4q6moj9 0 8695 858531 854021 2026-06-09T18:18:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858531 wikitext text/x-wiki {{short description|Израил дахь хот}} {{About}} {{Инфобокс суурин | name = Тел-Авив-Яфо | native_name = {{native name|he|תל־אביב-יפו|italics=off}}<br />{{native name|ar|تل أبيب – يافا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | iso_code = IL-TA | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/1 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Hashalom interchange.jpg | caption1 = [[Тел-Авивын хамгийн өндөр барилгуудын жагсаалт|Тел-Авивын үзэмж]] болон [[20-р хурдны зам (Израил)|Хашаломын уулзвар]] | image2 = Azriely Sarona5.jpg | caption2 = [[Азриэли Сарона цамхаг|Азриэли Сарона]] | image3 = ISR-2015-Jaffa-Clock tower-cropped.jpg | caption3 = [[Яффа цагтай цамхаг]] | image4 = Azrieli_Center_From_ToHa_2019-12.jpg | caption4 = [[Азриэли Төв]] | image5 = Rabin_Squre_eco_pool.jpg | caption5 = [[Рабины талбай]] болон [[Тел-Авивын захиргааны байр|захиргааны байр]] | image6 = Dizengoff_Square_Tel_Aviv_Lowshot.jpg | caption6 = [[Дизенгофын талбай]] | image7 = PikiWiki_Israel_68164_port_of_jaffa.jpg | caption7 = [[Яфо]] болон [[Тел-Авивын далайн эрэг]] | color = red }} | image_flag = Tel Aviv flag.svg | flag_alt = | flag_link = Тел-Авивын туг | image_shield = [[File:TelAvivEmblem.svg|60px]] | shield_alt = | shield_link = Тел-Авивын сүлд | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = [[Лого|Брэнд тэмдэг]] | nickname = {{unbulleted list |'Анхны Еврей хот' |'[[Цагаан хот, Тель Авив|Цагаан хот]]' |'Зогсолтгүй хот' |'Бөмбөлөг' | 'TLV' }} | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Израил#Ази#Дэлхий | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил##Ази дахь байршил##Дэлхий дээрх байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|32.08|N|34.78|E|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Израил}} | subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Тел-Авив тойрог|name=Тел-Авив}} | subdivision_type2 = Хотын бөөгнөрөл | subdivision_name2 = [[Гуш-Дан]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{start date|df=yes|1909|04|11}} | established_title1 = | established_date1 = | founder = | named_for = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засаг|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = [[Тел-Авив-Яфо хотын захиргаа]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Рон Хулдаи]] | unit_pref = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 52 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 176 | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = 1516 | area_metro_sq_mi = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 5 | elevation_ft = | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Tel Aviv - Yafo}} | population_rank = [[Израилын хотын жагсаалт|2-р]] байр | population_urban = 1,388,400 | population_metro = 3,854,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = 8468.7 | population_density_rank = [[Израилын хотын жагсаалт|12-р]] байр | population_density_urban_km2 = 8057.7 | population_density_metro_km2 = 2286 | population_est = | pop_est_as_of = | population_demonym = Тел-Авивчууд<ref>{{cite book |title=Tel Aviv: Mythography of a City |first=Maoz |last=Azaryahu |year=2007 |publisher=Syracuse University Press |location=Syracuse, New York |isbn=9780815631293 |pages=133–134}}</ref><ref>{{cite book |title=A Place in History: Modernism, Tel Aviv, and the Creation of Jewish Urban Space |first=Barbara E. |last=Mann |year=2006 |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |isbn=9780804750196 |pages=148, 166}}</ref><ref>{{cite book |title=The Cities Book: A Journey Through the Best Cities in the World |year=2009 |publisher=Lonely Planet |location=Melbourne, Oakland and London |isbn=9781741798876 |pages=380–381}}</ref> | population_note = | blank_name_sec1 = ДНБ | blank_info_sec1 = [[Америк доллар|$]] 153.3&nbsp;тэрбум<ref name="brookingsgdp">{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}</ref> | blank1_name_sec1 = ДНБ (нэг хүнд ноогдох) | blank1_info_sec1 = $42,614<ref name="brookingsgdp" /> | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Израилын Шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 61XXXXX | area_code_type = [[Израилын утасны дугаар|Бүсийн дугаар]] | area_code = +972-3 | website = {{URL|http://tel-aviv.gov.il/eng/Pages/HomePage.aspx|tel-aviv.gov.il}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Цагаан хот, Тель Авив|Тел-Авивын Цагаан хот]] | designation1_date = 2003 | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1096] | designation1_criteria = ii, iv | designation1_type = Соёл | designation1_free1name = Улс | designation1_free1value = Израил | designation1_free2name = Бүс нутаг | designation1_free2value = [[Израил дахь дэлхийн өвийн жагсаалт|Израил]] | designation1_meaning of name = Ancient Hill of Spring (see [[Altneuland|here]]) }} | official_name = }} '''Тел-Авив-Яфо''' ([[еврей хэл]]. תֵּל־אָבִיב-יָפוֹ; [[Араб хэл|араб.]] تل أبيب) буюу '''Тел-Авив''' нь 2020 оны байдлаар 460, 613 хүн амтай [[Израил|Израилын]] хоёр дахь том хот юм. Тус хот нь Израилын [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг дээр 51.8 квадрат километр газар нутгийг эзлэнэ тус улсын нийслэл [[Иерусалим]] хотоос баруун хойд зүгт 65 км зайд оршдог. Мөн Гуш Дан нэртэй, 3.15 сая хүнтэй Израилын хамгийн том метрополи газар нутгийн хамгийн том бөгөөд хамгийн их хүн амтай хот юм. Тел-Авив нь [[Израил]] улсын [[эдийн засаг]] болон [[Технологи|технологийн]] төв юм. Тел-Авив хотод зарим Яамд, гадаадын олон орны [[элчин сайдын яам]] байрладаг. Энэ хот нь амьдрах өртгөөрөө дэлхийд 31-т ордог. Тел-Авив жилд 2,5 сая жуулчид хүлээж авдаг. Ойрхи Дорнодын "үдэшлэгийн нийслэл" нь идэвхтэй шөнийн амьдралтай. Тел-Авив хотод 30 мянга гаруй оюутантай, тус улсын хамгийн том их сургууль болох [[Тел-Авивын Их Сургууль]] байрладаг. Тел-Авивыг 1909 онд [[Яффо]] ([[Еврей хэл]]: יָפוֹ‎, Яфо) гэгч эртний боомт хотын еврейчүүдийн дүүроэг болгон байгуулжээ. 1917-1948 онд Британий удирдлагад дор хотын хүн ам олноор цагаачилж очсон еврейчүүдийн ачаар [[Араб]] хүн ам цоонх болсон. Израил улс байгуулагдснаас хоёр жилийн дараа 1950 онд тус хоёр хотыг нэгтгэсэн байна. 2003 онд [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэгдсэн Тел-Авивийн Цагаан хот нь дэлхийн хамгийн их [[модернист архитектур|модернист барилгуудын]] төвлөрөлтэй газар юм. == Түүх == === 1904-1917: Османы эзэнт гүрний сүүл үед байгуулагдсан нь === [[1906 он|1906 онд]] Яффо хотын оршин суугчид болох еврейчүүдийн бүлэг нь Акива Арье Вейсийн санаачилгыг даган хамтдаа нийлж Ахузат Баит нийгмийг байгуулжээ. Нийгмийн зорилтуудын нэг нь "Гоо сайхан, орчин үеийн эрүүл ахуйн дүрэм журмын дагуу төлөвлөгдсөн, эрүүл орчинд еврей хотын төв" байгуулах явдал байв. Шинэ хотын хот төлөвлөлтөд цэцэрлэг хотын хөдөлгөөн нөлөөлсөн. Эхний 60 газрыг Яффогийн ойролцоох Керем Джебалид [[Нидерланд|Нидерландын]] иргэн Якобус Канн худалдаж авч, [[Еврей|еврейчүүдийн]] газар нутгийг түрэмгийлэхийг хориглосон Туркийн хоригийг тойрч гарахаар өөрийн нэр дээр бүртгүүлжээ. Хожим нь Тел-Авивын анхны хотын дарга байсан Мейр Дизенгоф мөн Ахузат Баит нийгэмд элссэн. Түүний Тел-Авивын үзэл баримтлал нь [[Арабчууд|арабуудтай]] энх тайвнаар зэрэгцэн орших байв. [[1909 он|1909 оны]] [[4 сарын 11|4 сарын 11-ний]] өдөр 66 еврей гэр бүл далайн хясаа ашиглан сугалаагаар газар нутгийг нь авахаар эзгүй элсэн манхан дээр цугларав. Энэхүү цугларалтыг Тел-Авив байгуулагдсан албан ёсны өдөр гэж үздэг. Сугалааг барилгын нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч Акива Ариех Вайсс зохион байгуусан. Вайсс далайн эрэг дээр 120 далайн хясаа цуглуулсны тал хувь нь цагаан, хагас нь саарал байв. Гишүүдийн нэрийг цагаан хясаан дээр, саарал хясаа дээр газрын дугаарыг бичсэн байв. Дизенгофын байшингийн эсрэг талд, өнөөгийн Ротшильдийн гудамжинд байрлах энэ газарт анхны усны худгийг ухаж гаргажээ. Жилийн дотор Герцль, Ахад Хаам, Йехуда Халеви, Лилиенблум, Ротшильд нарын гудамжууд бариж; усны систем суурилуулсан; 66 байшинг барьсан. Герцль гудамжны төгсгөлд [[1906 он|1906 онд]] Яффад байгуулагдсан Херцлия Еврей ахлах сургуулийн шинэ барилга барихаар талбай хуваарилжээ. Барилгын тулгын чулууг [[1909 он|1909 оны]] [[7 сарын 28|7 сарын 28-нд]] суурилуулсан. Уг суурин нь анх Ахузат Баит нэртэй байжээ. [[1910 он|1910 оны]] [[5 сарын 21|5 сарын 21-нд]] Тел-Авив гэдэг нэрийг авчээ. Тел-Авивыг өргөн гудамж, өргөн чөлөөнүүдтэй, байшин бүрийн ус хангамжтай, гудамжны гэрэлтэй, бие даасан еврей хот болгон төлөвлөжээ. [[1914 он]] гэхэд Тел-Авив 1 хавтгай дөрвөлжин км болж өргөжжээ. [[1915 он|1915 онд]] Тел-Авивын хүн амын тооллого явагдаж, 2667 хүн бүртгэгдсэн байна. Гэсэн хэдий ч [[1917 он|1917 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] эрх баригчид дайны үеийн арга хэмжээ болгон Яффо, Тел-Авивын оршин суугчдыг хөөн зайлуулснаар хүн амын өсөлт зогссон. Египетийн [[Александриа]] дахь АНУ-ын Консул Гаррелсын Нью-Йорк Times сонинд нийтлүүлсэн нийтлэлд [[1917 он|1917 оны]] 4-р сарын эхээр Яффог албадан гаргасан тухай дурджээ. Нүүлгэн шилжүүлэх тушаал нь гол төлөв [[еврей]] хүн амд чиглэсэн байв. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] төгсгөл үед, Османчууд ялагдсанаар Англичууд Палестиныг хяналтандаа авсны дараа [[Еврей|еврейчүүд]] дараа жилийн эцсээр Тел-Авив руу буцаж очих боломжтой болжээ. == Газар зүй == [[Файл:Tel_Aviv_SPOT_1083.jpg|thumb|Тел-Авид сансраас харагдах байдал нь]] [[Файл:Tel_Aviv_Yafo_Israel_Level_12.svg|left|thumb|Тел-Авив хотын төлөвлөгөө]] Тел-Авив нь [[Европ]], [[Ази]], [[Африк|Африкийг]] холбосон түүхэн газрын гүүр болох Израилын төв хэсэгт Газар дундын тэнгисийн эрэг дээр, эртний Яффа боомтын хойд хэсэгт, элсэн манхан байсан үржил шимгүй газарт байрладаг. Газар нь тэгшлэгдсэн бөгөөд огцом налуу газаргүй; газар зүйн онцлог шинж чанарууд нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг ба [[Яркон гол|Яркон голын]] амнаас дээшхи цохионууд юм.<ref>{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Tel+Aviv.htm|title=Tel Aviv|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|access-date=26 January 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013102915/http://jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Tel%2BAviv.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=dead}}</ref> Тел-Авив болон Гуш Дан бүс өргөжиж байгаа тул Тел-Авив ба Яффа болон хотын хорооллуудын хоорондох хил хязгаар байдаггүй. Тус хот нь [[Иерусалим|Иерусалимаас]] баруун хойд зүгт 60 км, [[Хайфа]] хотоос өмнө зүгт 90 км зайд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/distances.html|title=Cities located close to Tel Aviv|access-date=26 January 2008|publisher=TimeandDate.com}}</ref> Тел-Авив нь хойд талаараа [[Герцлия]], зүүн хойд талаараа [[Рамат-ха-Шарон]], зүүн талаараа [[Петах-Тиква]], [[Бней-Брак]], [[Рамат-Ган]], [[Гиватаим]], зүүн өмнөд талаараа [[Холон]], өмнөд хэсгээрээ [[Бат-Ям]] хотуудтай хиллэдэг.<ref>{{cite web|url=https://www.science.co.il/israel/Carta-map.php|title=Map of Israel|publisher=Carta}}</ref> Хот нь эдийн засгийн хувьд хойд ба өмнөд гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан. Өмнөд Тел-Авив нь Неве Цедек, Яффаг эс тооцвол хойд Тел-Авиваас ядуу гэж тооцогддог. Төв Тел-Авив нь [[Азриэли төв|Азриэли төвийн]] оршдог газар бөгөөд [[20-р хурдны зам (Израил)|Аялон хурдны замын]] дагуу оршдог санхүүгийн болон худалдааны чухал дүүрэг юм. Тел-Авивын хойд талд [[Тел-Авивын Их Сургууль]], [[Яркон цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Рамат-Авив]], [[Афека]] зэрэг өндөр зэрэглэлийн орон сууцны хорооллууд байрладаг.<ref name="yarkoni">{{cite web|last=Yarkoni|first=Amir|title=Real Estate in Tel Aviv – continued|work=Tel Aviv Insider|access-date=22 July 2008|url=http://www.telaviv-insider.co.il/real-estate-2.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624050534/http://www.telaviv-insider.co.il/real-estate-2.php|archive-date=24 June 2008}}</ref> === Уур амьсгал === Тел-Авив нь Газар дундын тэнгисийн уур амьсгалтай,<ref>{{cite web|url=http://en.climate-data.org/location/3471/|title=Climate: Tel Aviv-Yafo - Temperature, Climate graph, Climate table|work=climate-data.org}}</ref> бөгөөд жилийн турш нарны гэрэл элбэг байдаг. [[Хур тунадас]] нь бороо хэлбэрээр 10-р сараас 4 сарын хооронд ордог бөгөөд зуны турш хуурайшилттай байдаг. Жилийн дундаж температур нь 20.9 °C (69.6°F), далайн дундаж температур нь өвлийн улиралд 18-20 °C (64-68 °F), харин зуны үед 24-29 °C (75-84 °F) байдаг. Тел-Авивт жилд дунджаар 528 миллиметр хур тунадас ордог. Тел-Авивт зун 6 сараас 10-р сар хүртэл таван сар орчим үргэлжилдэг. Хамгийн дулаан сар болох 8-р сард температур дунджаар хамгийн өндөр нь 30.6 °C, хамгийн бага нь 25 °C (77 °F) байдаг. Газар дундын тэнгисийн эрэг дагуу байрладаг тул харьцангуй чийгшил өндөр байдаг нь зуны улиралд дулааны тааламжгүй байдлыг бий болгодог. Өвөл нь зөөлөн, чийглэг ба жилийн ихэнх хур тунадас нь 12, 1, 2-р саруудад аянга цахилгаантай бороо хэлбэрээр ордог. Хамгийн хүйтэн сэрүүн 1-р сард хамгийн дээд температур 17.6 °C (63.7 °F), хамгийн доод температур 10.2 °C (50.4 °F) байсан. Өвлийн хамгийн хүйтэн өдрүүдэд температур 8 °C (46 °F) ба 12 °C (54 °F) хооронд хэлбэлзэж болно. Хүйтний эрч чангарч, цас орох нь хотод маш ховор тохиолддог. Намар, хавар нь температурын огцом өөрчлөлтөөр тодорхойлогддог бөгөөд ойролцоох цөлөөс халуун, хуурай агаарын массаас үүсэх дулааны урсгал үүсдэг. Намар, хаврын дулаан давтамжтай үед температур нь ихэвчлэн 35 °C (95 °F) хүртэл, тэр ч байтугай 40 °C (104 °F) хүртэл өсдөг бөгөөд онцгой чийгшилтэй болдог. Намар, хаврын дундаж өдрийн температур нь 23 °C-аас 25 °C (77 °F), хамгийн бага нь 15 °C (59 °F) - 18 °C (64 °F) байдаг. Тел-Авивт бүртгэгдсэн хамгийн өндөр температур нь 46.5 °C (115.7 °F) [[1916 он|1916 оны]] [[5 сарын 17|5 сарын 17-нд]] бүртгэгдсэн ба хамгийн доод температур нь −1.9 °C (28.6 °F) [[1950 он|1950 оны]] [[2 сарын 7|2 сарын 7-нд]] бүртгэгдсэн ба уг өдөр Тел-Авивт цорын ганц удаа цас орсон юм. {| class="wikitable" |+Тел-Авивын далайн дундаж температур ˚C (˚F)<ref>{{cite web|url=http://www.seatemperature.org/middle-east/israel/tel-aviv-november.htm|title=Tel Aviv Sea Temperature November Average, Israel – Sea Temperatures|first=Copyright Global Sea Temperatures – A-Connect|last=Ltd|work=seatemperature.org}}</ref> !1 сар !2 сар !3 сар !4 сар !5 сар !6 сар !7 сар !8 сар !9 сар !10 сар !11 сар !12 сар |- style="font-size:115%; text-align: center;" | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|18.8}}" |18.8 (65.8) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|17.6}}" |17.6 (63.7) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|17.9}}" |17.9 (64.2) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|18.6}}" |18.6 (65.5) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|21.2}}" |21.2 (70.2) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|24.9}}" |24.9 (76.8) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|27.4}}" |27.4 (81.3) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|28.6}}" |28.6 (83.5) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|28.2}}" |28.2 (82.8) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|26.3}}" |26.3 (79.3) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|23.2}}" |23.2 (73.8) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|20.6}}" |20.6 (69.1) |} {{Уур амьсгалын хүснэгт|location=Тел-Авив (Температур: 1987–2010, Хур тунадас: 1980–2010)|Feb record low C=-2.0|Mar rain mm=62|Feb rain mm=111|Jan rain mm=147|rain colour=green|Dec record low C=4.0|Nov record low C=6.0|Oct record low C=11.6|Sep record low C=15.7|Aug record low C=20.0|Jul record low C=19.0|Jun record low C=15.0|May record low C=11.2|Apr record low C=7.0|Mar record low C=3.5|Jan record low C=-1.9|May rain mm=4|Apr avg record low C=10.7|Oct low C=19.1|Nov low C=14.6|Dec low C=11.2|Jan avg record low C=6.6|Feb avg record low C=7.3|Mar avg record low C=8.3|May avg record low C=14.0|Dec avg record low C=7.8|Jun avg record low C=18.3|Jul avg record low C=22.2|Aug avg record low C=23.3|Sep avg record low C=20.6|Oct avg record low C=16.2|Nov avg record low C=10.9|Apr rain mm=16|Jun rain mm=0|Aug low C=23.7|Nov rain days=9|source 1=''Израилын цаг уурын алба''<ref name="ims">{{cite web|url=http://ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo |title=Averages and Records for Tel Aviv (Precipitation, Temperature and Records written in the page) |publisher=Israel Meteorological Service |access-date=1 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914010915/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo |archive-date=14 September 2010 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/TopClimetIsrael |title=Extremes for Tel Aviv [Records of February and May]|publisher=Israel Meteorological Service| access-date= 2 August 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Israel Meteorological Service |access-date=8 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=18 June 2013 }}</ref><ref name="Precipitation average">{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=12 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=25 September 2011 }}</ref>|Dec sun=189.1|Nov sun=234.0|Oct sun=279.0|Sep sun=300.0|Aug sun=356.5|Jul sun=368.9|Jun sun=357.0|May sun=328.6|Apr sun=270.0|Mar sun=235.6|Feb sun=200.1|Jan sun=192.2|Dec rain days=12|Oct rain days=6|Jul rain mm=0|Jan rain days=15|Aug rain mm=0|Sep rain mm=1|Oct rain mm=34|Nov rain mm=81|Dec rain mm=127|unit rain days=0.1 мм|Feb rain days=13|Sep rain days=0|Mar rain days=10|Apr rain days=4|May rain days=2|Jun rain days=0|Jul rain days=0|Aug rain days=0|Sep low C=22.5|Jul low C=23.0|metric first=yes|Apr avg record high C=35.5|May humidity=63|Apr humidity=60|Mar humidity=65|Feb humidity=70|Jan humidity=72|time day=1200 GMT|Dec avg record high C=23.8|Nov avg record high C=29.2|Oct avg record high C=32.9|Sep avg record high C=32.0|Aug avg record high C=31.8|Jul avg record high C=31.6|Jun avg record high C=30.8|May avg record high C=32.4|Mar avg record high C=30.4|Jul humidity=70|Jun record high C=44.4|single line=yes|Jan record high C=30.0|Feb record high C=33.2|Mar record high C=38.3|Apr record high C=43.9|May record high C=46.5|Jul record high C=37.4|Feb avg record high C=25.0|Aug record high C=41.4|Sep record high C=42.0|Oct record high C=44.4|Nov record high C=35.6|Dec record high C=33.5|Jan avg record high C=23.6|Jun humidity=67|Aug humidity=67|Jun low C=20.6|Oct mean C=22.7|Apr mean C=19.2|May mean C=21.8|Jun mean C=24.8|Jul mean C=27.0|Aug mean C=27.8|Sep mean C=26.5|Nov mean C=17.6|Feb mean C=13.4|Dec mean C=13.9|Jan low C=9.6|Feb low C=9.8|Mar low C=11.5|Apr low C=14.4|May low C=17.3|Mar mean C=16.4|Jan mean C=12.9|Sep humidity=60|Apr high C=22.8|Oct humidity=65|Nov humidity=68|Dec humidity=73|Jan high C=17.5|Feb high C=17.7|Mar high C=19.2|May high C=24.9|Dec high C=19.2|Jun high C=27.5|Jul high C=29.4|Aug high C=30.2|Sep high C=29.4|Oct high C=27.3|Nov high C=23.4|source 2=Хонконгийн Ажиглалтын Төв<ref>{{cite web |url=http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/gr_tu/tel_aviv_e.htm |title=Climatological Information for Tel Aviv, Israel |publisher=Hong Kong Observatory |access-date=2 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304114737/http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/gr_tu/tel_aviv_e.htm |archive-date=4 March 2016 |url-status=dead }}</ref>}}{{Уур амьсгалын хүснэгт|location=Тел-Авивын баруун эрэг (2005–2014)|Oct low C=20.7|Sep mean C=26.5|Oct mean C=23.8|Nov mean C=20.2|Dec mean C=16.6|Jan low C=11.1|Feb low C=11.9|Mar low C=13.6|Apr low C=16.0|May low C=18.9|Jun low C=22.4|Jul low C=24.7|Aug low C=25.4|Sep low C=24.1|Nov low C=16.5|Jul mean C=26.9|Dec low C=12.8|Jan record low C=4.2|Feb record low C=5.2|Mar record low C=7.2|Apr record low C=10.3|May record low C=13.1|Jun record low C=18.8|Jul record low C=21.6|Aug record low C=22.5|Sep record low C=20.1|Oct record low C=15.1|Nov record low C=10.2|Dec record low C=4.0|Aug mean C=27.6|Jun mean C=24.7|metric first=yes|Jan high C=18.3|single line=yes|Jan record high C=27.7|Feb record high C=31.8|Mar record high C=38.3|Apr record high C=39.1|May record high C=38.4|Jun record high C=36.7|Jul record high C=31.7|Aug record high C=32.5|Sep record high C=34.1|Oct record high C=39.5|Nov record high C=34.0|Dec record high C=29.5|Feb high C=18.9|May mean C=21.7|Mar high C=20.7|Apr high C=22.6|May high C=24.4|Jun high C=27.1|Jul high C=29.0|Aug high C=29.9|Sep high C=29.0|Oct high C=26.9|Nov high C=23.9|Dec high C=20.3|Jan mean C=14.7|Feb mean C=15.4|Mar mean C=17.2|Apr mean C=19.3|source 1=''Израилийн цаг уурын албаны мэдээллийн сан''<ref name="imsdb">{{cite web|url=https://data.gov.il/ims|title=Israel Meteorological Service databases|publisher=Israel Meteorological Service|access-date=31 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119205142/https://data.gov.il/ims|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/ODOT/Stations/402.htm |title=Tel Aviv the West Coast|publisher=Israel Meteorological Service| access-date= 15 August 2007}}</ref>}} == Засаг захиргаа == [[Файл:Rabin_Squre_eco_pool.jpg|thumb|[[Ицхак Рабины талбай|Рабины талбай]] ба [[Тел-Авив Хотын Захиргааны барилга]]]] Тел-Авивыг пропорционал системээр 5 жилийн хугацаагаар сонгогддог 31 гишүүнтэй хотын зөвлөл удирддаг.<ref name="govt">{{cite book|last=Encyclopædia Britannica Staff|title=The New Encyclopædia Britannica|work=Encyclopædia Britannica|year=1974|page=66|url=https://books.google.com/books?id=YpZpY9plD7AC&q=tel-aviv+city+council|isbn=0-85229-290-2}}</ref> Тел-Авивт дор хаяж нэг жил оршин суусан 18-аас дээш насны [[Израил|Израилын]] бүх иргэд хотын сонгуульд санал өгөх эрхтэй. Хотын захиргаа нь нийгмийн үйлчилгээ, олон нийтийн хөтөлбөр, дэд бүтэц, хот төлөвлөлт, аялал жуулчлал болон орон нутгийн бусад асуудлыг хариуцдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tel-aviv.gov.il/English/human/index.htm|title=Social Services Administration|access-date=29 March 2008|publisher=Tel Aviv-Yafo Municipality|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090426095713/http://www.tel-aviv.gov.il/English/human/index.htm|archive-date=26 April 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tel-aviv.gov.il/English/education/community/centers.htm|title=Community Life|access-date=29 March 2008|publisher=Tel Aviv-Yafo Municipality|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050526023203/http://www.tel-aviv.gov.il/English/education/community/centers.htm|archive-date=26 May 2005}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tel-aviv.gov.il/English/Tourism/Information/Index.htm|title=Tourism|access-date=29 March 2008|publisher=Tel Aviv-Yafo Municipality|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302120451/http://www.tel-aviv.gov.il/English/Tourism/Information/Index.htm <!--Added by H3llBot-->|archive-date=2 March 2008}}</ref> Тел-Авив хотын захиргааны барилга нь [[Ицхак Рабины талбай|Рабины талбайд]] байрладаг. [[Рон Хулдаи]] [[1998 он|1998 оноос]] хойш Тел-Авив хотын даргаар ажиллаж байна. Хулдаи нь 2018 оны хотын сонгуульд тав дахь удаагаа улиран сонгогдож, Хаир намыг үндэслэгч, орлогч асан [[Асаф Замир|Асаф Замирыг]] ялсан.<ref name="ToIWootliff">{{cite news|last1=Wootliff|first1=Raoul|last2=ToI staff|title=Tel Aviv mayor fends off deputy, cruises to fifth term|url=https://www.timesofisrael.com/tel-aviv-mayor-fends-off-deputy-cruises-to-fifth-term/|work=The Times of Israel|date=31 October 2018}}</ref> Хулдаи хотын даргаар хамгийн удаан ажилласан бөгөөд зургаа дахь удаагаа нэр дэвших эрхгүй болох юм. Хамгийн богино хугацаагаар албан тушаал хашсан хүн бол 1925–27 онуудад хоёр жилийн турш албан тушаал хашсан [[Давид Блох]] юм. Улс төрийн хувьд Тел-Авив нь зүүн талын бэхлэлт гэдгээрээ алдартай. Хотын баян төв ба хойд дүүргүүдэд зүүн жигүүрийн намуудад санал өгөх нь зонхилдог бол ажилчдын зүүн-өмнөд дүүргүүдэд үндэсний сонгуульд баруун намынханд санал өгдөг.<ref>Haviv Rettig Gur, [http://www.timesofisrael.com/what-the-20th-knesset-says-about-israeli-society/ The 20th Knesset — parliament of a splintered, tribal Israel], ''The Times of Israel'', 6 April 2015</ref> Кибуцээс гадна [[Мерец|Мерец нам]] Тел-Авивт Израилын бусад хотуудаас илүү санал авдаг.<ref>{{cite web|last=Shiner|first=Doron|url=http://www.haaretz.com/news/how-they-voted-see-israel-election-results-by-city-sector-1.269923|title=How they voted: See Israel election results by city/sector|work=Haaretz|location=Israel|access-date=14 June 2010|archive-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721225236/http://www.haaretz.com/news/how-they-voted-see-israel-election-results-by-city-sector-1.269923|url-status=dead}}</ref> [[Файл:Telavivoldcityhall.jpg|thumb|Тел-Авивын хуучин хотын захиргааны барилга]] === Тел-Авив хотын даргын жагсаалт === ==== Палестины Мандат (1920–1948) ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! ! colspan="2" |Тел-Авив хотын дарга !Ажлаа авсан !Ажлаа өгсөн !Нам |- | style="background:#18ADC6;" |'''1''' |[[Файл:Meir_Dizengoff.jpg|103x103px]] |[[Меир Дизенгоф]] | align="center" |1920 | align="center" |1925 |[[Ерөнхий Сионистууд]] |- | style="background:#CE2029;" |'''2''' | |[[Давид Блох|Давид Блох-Блюменфельд]] | align="center" |1925 | align="center" |1928 |[[Ахдут-ха-Авода]] |- | style="background:#18ADC6;" |'''(1)''' |[[Файл:Meir_Dizengoff.jpg|103x103px]] |[[Meir Dizengoff|Меир Дизенгоф]] | align="center" |1928 | align="center" |1936 |[[General Zionists|Ерөнхий Сионистууд]] |- | style="background:#DDDDDD;" |'''3''' |[[Файл:Musa_Chelouche.jpg|116x116px]] |[[Моше Шлуш]] | align="center" |1936 | align="center" |1936 |Нам бус |- | style="background:#18ADC6;" |'''4''' |[[Файл:Israel_Rokach_1950.jpg|105x105px]] |[[Исраэль Роках]] | align="center" |1936 | align="center" |1948 |[[General Zionists|Ерөнхий Сионистууд]] |} ==== Израил улс (1948–одоо үе) ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! ! colspan="2" |Тел-Авив хотын дарга !Ажлаа авсан !Ажлаа өгсөн !Нам |- | style="background:#18ADC6;" |'''1''' |[[Файл:Israel_Rokach_1950.jpg|105x105px]] |[[Israel Rokach|Исраэль Роках]] |1948 |1953 |[[General Zionists|Ерөнхий Сионистууд]] |- | style="background:#18ADC6;" |'''2''' |[[Файл:Chaim_Levanon_president_Ben_Zvi.jpg|70x70px]] |[[Хаим Леванон]] |1953 |1959 |[[General Zionists|Ерөнхий Сионистууд]] |- | rowspan="1" style="background: {{Мапай/meta/color}};" |'''3''' |[[Файл:Mordechai_Namir_1947.jpg|70x70px]] |[[Мордехай Намир]] |1959 |1969 |[[Мапай]] |- | rowspan="1" style="background: {{Авода/meta/color}};" |'''4''' | |[[Йехошуа Рабинович]] |1969 |1974 |[[Авода]] |- | rowspan="1" style="background: #1F5AA5;" |'''5''' |[[Файл:Centennial_IMG_3750.JPG|93x93px]] |[[Шломо Лахат]] |1974 |1993 |[[Ликуд]] |- | rowspan="1" style="background: #1F5AA5;" |'''6''' |[[Файл:Roni_Milo_1.jpg|99x99px]] |[[Рони Мило]] |1993 |1998 |[[Ликуд]] |- | rowspan="1" style="background: {{Авода/meta/color}};" |'''7''' |[[Файл:Ron_Huldai.jpg|77x77px]] |[[Рон Хулдаи]] |1998 |''-'' |[[Авода]] |} === Хотын хурал === 2013 оны хотын сонгуулийн дараа Мерец 6 суудал авсан. Гэсэн хэдий ч хотын даргаар дахин сонгогдсон тул Хулдаи болон Тел-Авив 1 эвсэл нь 31 суудлын 29-ийг хянаж эхэлсэн. {| class="wikitable" |+Тел-Авив Хотын Хурал, 2013–2018 !Нам !Суудал !Эвслийн Гишүүн |- style="background:#cfc;" |[[Мерец]] |6 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Тел-Авив 1 |5 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Ров Хаир |4 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Ир Лекулану |3 |Хэсэгчилсэн (3 суудлын 2, Шеллей Двир эсрэг хүчинд үлдсэн) |- style="background:#cfc;" |Сегев-Беяхад Тел-Авив (Шас, Еврейчүүдийн гэр, Яхадут-ха-Тора) |3 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Коах Легимлаим |2 |Тийм |- style="background:#cfc;" |[[Ликуд]] |2 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Дром Хаир (Өмнөд Тел-Авив) |1 |Тийм |- style="background:#cfc;" |[[Еш-Атид]] |1 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Тел-Авив Бтуха (Аюулгүй Тел-Авив) |1 |Тийм |- |Асейфат Хорим |1 |Үгүй |- style="background:#cfc;" |Цедек Хеврати |1 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Махапах Йарок |1 |Тийм |} == Боловсрол == [[Файл:Shriber-math01.jpg|thumb|[[Тел-Авивын Их Сургууль|Тел-Авивын их сургуулийн]] Владимир Шрайберын нэрэмжит математикийн хүрээлэн ]] [[2006 он|2006 онд]] Тел-Авивт 51,359 хүүхэд боловсролын байгууллагад сурч байсны 8,977 нь хотын цэцэрлэгт, 23,573 нь хотын бага сургуульд, 18,809 нь ахлах сургуульд харьяалагдаж байв. 4,000 орчим хүүхэд хотын сургуулийн нэгдүгээр ангид сурч байгаа бөгөөд хүн амын өсөлт энэ тоог 6000 болгоно гэсэн тооцоо гарсан. Үүний үр дүнд хотод [[2008 он|2008]]-[[2009 он|09 онд]] цэцэрлэгийн 20 анги нэмж нээгдсэн. Сде Довын хойд талд шинэ бага сургууль, Тел-Авивын хойд хэсэгт шинэ ахлах сургууль барихаар төлөвлөж байна. [[Герцлия Еврей Хэлний Гимнази]] нэртэй [[Еврей хэл|еврей хэлний]] анхны ахлах сургууль нь [[1905 он|1905 онд]] Яфад байгуулагдаж, Тел-Авив [[1909 он|1909 онд]] байгуулагдсаны дараа Тел-Авив руу нүүсэн бөгөөд үүнд зориулж Герцлийн гудамжинд шинэ оюутны хотхон байгуулагдсан. [[Израил|Израилын]] хамгийн том их сургууль болох [[Тел-Авивын Их Сургууль]] нь [[физик]], [[компьютерын шинжлэх ухаан]], [[хими]], хэл шинжлэлийн тэнхимүүдээрээ олон улсад танигдсан. Хөрш [[Рамат-Ган]] дахь [[Бар-Иланы их сургууль|Бар-Иланы их сургуулийн]] хамт оюутны тоо нь 50,000 гаруй бөгөөд үүнд олон гадаад оюутан багтдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.topuniversities.com/|title=Tel Aviv University|access-date=19 July 2007|publisher=QS Top Universities}}</ref> Түүний хотхон нь [[Рамат-Авив|Рамат-Авивын]] ойролцоо байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tau.ac.il/tau-history-eng.html|title=TAU History|publisher=[[Tel Aviv University]]|access-date=26 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108214143/http://www.tau.ac.il/tau-history-eng.html|archive-date=8 November 2007}}</ref> Тел-Авивт мөн хэд хэдэн коллеж байрладаг.<ref name="colleges">{{cite web|title=Colleges in Israel|work=Israel Science and Technology Directory|access-date=15 July 2008|url=https://www.science.co.il/colleges/}}</ref> [[Герцлия Еврей Хэлний Гимнази]] нь [[1909 он|1909 онд]] Яфагаас хуучин Тел-Авив руу нүүж, 1960-аад оны эхээр [[Владимир Евгеньевич Жаботинский|Жаботинскийн]] гудамж руу нүүсэн.<ref>{{cite web|url=http://www.schooly.co.il/gymnasia/|archive-url=https://archive.today/20100821091601/http://www.schooly.co.il/gymnasia/|url-status=dead|archive-date=21 August 2010|title=Gymnasia Herzlia|language=he|access-date=2 April 2008}}</ref> Тел-Авивын бусад алдартай сургуулиуд нь Шевах Мофет, тус хотын хоёр дахь еврей сургууль, Ирони Алефын Урлаг ба Альянсын ахлах сургууль юм. == Соёл ба орчин үеийн амьдрал == === Үзвэр үйлчилгээ, тайзны урлаг === Тел-Авив нь соёл урлаг, үзвэр үйлчилгээний томоохон төв юм.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wyPZRi9uYxUC&pg=PA196|title=Emerging Nodes in the Global Economy: Frankfurt and Tel Aviv Compared|first=Felsenstein, Daniel|last=Schamp, Eike W.|publisher=Springer|year=2002|isbn=978-1-4020-0924-2}}</ref> Израилын тайзны урлагийн 35 том төвийн 18 нь Тел-Авивд байрладаг бөгөөд тус улсын есөн том театрын тав нь тус улсын нийт тоглолтын 55 хувь, үзэгчдийн 75 хувийг эзэлдэг байна.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.cityguide.travel-guides.com/city/125/culture/Middle-East/Tel-Aviv.html|title=Tel Aviv Culture|access-date=31 January 2008|publisher=TravelGuides.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217073110/http://www.cityguide.travel-guides.com/city/125/culture/Middle-East/Tel-Aviv.html|archive-date=17 December 2007}}</ref> [[Тел-Авивын урлагийн төв]] нь Пласидо Домингогийн 1962-1965 оны хооронд тенор байсан Израилын дуурийн театр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.israel-opera.co.il/Eng/?CategoryID=220&ArticleID=146|title=History and Architecture|publisher=Israel Opera|access-date=31 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080122050952/http://www.israel-opera.co.il/Eng/?CategoryID=220&ArticleID=146|archive-date=22 January 2008}}</ref> 2,482 хүний суудалтай [[Хейхал-ха-Тарбут]] нь тус хотын хамгийн том театр бөгөөд Израилын филармонийн найрал хөгжмийн ордон юм.<ref>{{cite web|url=http://www.hatarbut.co.il/English/about.htm|title=Mann Auditorium|access-date=31 January 2008|publisher=Hatarbut.co.il|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080119103403/http://www.hatarbut.co.il/English/about.htm|archive-date=19 January 2008}}</ref> Израилын үндэсний театр болох [[Хабима театр|Хабима театрыг]] [[2008 он|2008 оны]] эхэнд засварын ажил хийхээр хааж, [[2011 он|2011 оны]] 11-р сард их засвар хийсний дараа нээсэн. Энав Соёлын төв нь соёлын талбарт шинээр нэмэгдэж буй зүйлийн нэг юм. Тел-Авивын бусад театрууд нь Гешер театр, [[Бейт Лессины театр]]; [[Цавта]], [[Тмуна театр|Тмуна]] нь хөгжмийн тоглолт, захын уран бүтээлийг зохион байгуулдаг жижиг театрууд юм. Яффад Симта, Ноцарын театрууд захын чиглэлээр мэргэшсэн байдаг. Тел-Авив хотод орчин үеийн бүжгийн ертөнцөд алдартай [[Батшева Бүжгийн Компани]] байрладаг. Израилын балет мөн Тел-Авивт байрладаг. Тел-Авивын орчин үеийн болон сонгодог бүжгийн төв нь [[Неве-Цедек]] дахь Сюзанн Деллал бүжиг, театрын төв юм.<ref name="iexplore">{{cite web|title=Tel Aviv Activities|work=iExplore.com|access-date=15 July 2008|url=http://www.iexplore.com/cityguides/Israel/Tel+Aviv/Activities|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602192159/http://www.iexplore.com/cityguides/Israel/Tel%2BAviv/Activities|archive-date=2 June 2008}}</ref> Тус хот нь олон улсын хөгжимчдийг [[Яркон Парк]], [[Экспо Тел-Авив]], Барби Клуб, Заппа Клуб, Тель-Авиваас чанх урд байрлах Live Park Rishon Lezion зэрэг газруудад ихэвчлэн зохион байгуулдаг.<ref name="Reuters">{{cite news|title=McCartney wows fans with historic Israel concert|work=Reuters|access-date=26 September 2008|url=https://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSTRE48O92W20080925?feedType=RSS&feedName=entertainmentNews|date=25 September 2008}}</ref><ref name="Haaretz">{{cite web|title=Depeche Mode to kick off next world tour in Israel|work=[[Haaretz]]|access-date=6 October 2008|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1026314.html|archive-date=24 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081224040943/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1026314.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Ynet">{{cite web|title=Madonna To Wrap Up Tour in Tel Aviv|work=[[The Jewish Daily Forward]]|access-date=4 June 2009|url=http://www.forward.com/articles/107163/}}</ref> [[2018 он|2018 онд]] Израил ялсны дараа Тел-Авив [[2019 оны Евровижн дууны тэмцээн|2019 оны Евровижн дууны тэмцээнийг]] зохион байгуулах хотоор зарлагдсан (Израилын [[Иерусалим]] хотоос өөр газар зохион байгуулсан анхны Евровижн дууны тэмцээн).<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/tel-aviv-municipality-to-run-free-shabbat-buses-to-eurovision/|title=Tel Aviv municipality to run free Shabbat buses to Eurovision|website=The Times of Israel|language=en-US|access-date=2019-05-09}}</ref> Дуурь, сонгодог хөгжмийн үзүүлбэрүүд Тел-Авивт өдөр бүр болдог бөгөөд дэлхийн олон сонгодог удирдаач, гоцлол дуучид Тел-Авивын тайзнаа олон жилийн турш тоглож байна.<gallery widths="200" heights="160"> Файл:PikiWiki Israel 9997 suzanne dalal center in tel aviv.jpg|Сюзанн Деллал бүжиг, театрын төв Файл:Florentin0013.JPG|Тел-Авив дахь гудамжны кафе Файл:היכל התרבות ע"ש צ'רלס ברונפמן.jpg|Хейхал-ха-Тарбут театр, Израилын филармонийн найрал хөгжмийн ордон </gallery> === Аялал жуулчлал ба амралт === Тел-Авив нь жилд 2.5 сая орчим олон улсын жуулчдыг хүлээн авдаг бөгөөд энэ нь Ойрх Дорнод ба Африк тивийн хамгийн олон жуулчин хүлээж авсан тав дахь хот юм. [[2010 он|2010 онд]] Найт Фрэнкийн дэлхийн хотуудын судалгаагаар дэлхийн хэмжээнд 34-т жагсчээ.<ref>{{cite web|url=http://www.knightfrank.com/wealthreport/2011/global-cities-survey/|title=Results of the Knight Frank Global Cities Survey|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102042444/http://www.knightfrank.com/wealthreport/2011/global-cities-survey/|archive-date=2 November 2012}}</ref> Тел-Авивыг Lonely Planet-ийн "2011 оны хамгийн халуухан хот"-оор, Travel + Leisure сэтгүүлээс гаргасан Ойрх Дорнод, Африкийн гуравдугаарт (зөвхөн [[Кейптаун]], [[Иерусалим|Иерусалимын]] ард), National Geographic-ийн дэлхийн ес дэх хамгийн шилдэг далайн эргийн хотоор шалгарсан юм.<ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Travel/TravelNews/Article.aspx?id=193541|title=Tel Aviv ranked world's 3rd hottest city for 2011|access-date=1 November 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2011/cities/africa-middle-east-cities/252|title=World's Best Awards 2011 – Africa and the Middle East|access-date=11 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711144419/http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2011/cities/africa-middle-east-cities/252|archive-date=11 July 2011}}</ref><ref name="Top 10 Beach Cities">{{cite web|url=http://travel.nationalgeographic.com/travel/top-10/beach-cities-photos/#beaches-tel-aviv-cities_22323_600x450.jpg|title=Top 10 Beach Cities|access-date=30 July 2010|archive-date=12 Долдугаар сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100712143059/http://travel.nationalgeographic.com/travel/top-10/beach-cities-photos#beaches-tel-aviv-cities_22323_600x450.jpg|url-status=dead}}</ref> Тел-Авив нь дэлхийн хамгийн шилдэг [[ЛГБТ]] чиглэлүүдийн нэг юм.<ref>[http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=253129 Huldai proud of Tel Aviv winning best gay city of 2011]''Jerusalem Post'', By JPOST.COM STAFF01/11/2012 11:21</ref><ref>{{cite news|url=https://www.salon.com/2012/01/24/tel_aviv_emerges_as_top_gay_tourist_destination/|work=Salon|agency=Associated Press|title=Tel Aviv emerges as top gay tourist destination|date=24 January 2012}}</ref> Тус хотыг далайн эрэг дагуу орших шилдэг 10 хотын тоонд багтсан.<ref>{{cite web|title=Photos: Top 10 Oceanfront Cities|website=National Geographic Travel|date=19 December 2014|url=https://www.nationalgeographic.com/travel/photos-top-10-oceanfront-cities/|access-date=30 December 2017}}</ref> Хөгжиж буй шөнийн амьдрал, залуу уур амьсгал, 24 цагийн алдартай соёл зэргээс шалтгаалан Тел-Авивыг "хэзээ ч унтдаггүй хот", "үдэшлэгний нийслэл" гэж нэрлэдэг.<ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/travel/article/953921--5-best-irish-pubs-not-in-ireland|title=5 best Irish pubs not in Ireland|work=[[The Jerusalem Post|Toronto Star]]|date=15 March 2011|first=Adrian|last=Brijbassi}}</ref> Тел-Авив хот нь Crowne Plaza, Sheraton, Dan, Isrotel, Hilton зэрэг дэлхийн тэргүүлэх зочид буудлуудын салбаруудтай. Энд олон музей, архитектур, соёлын дурсгалт газрууд байдаг бөгөөд хотоор аялж янз бүрийн хэлээр үзэх боломжтой байдаг.<ref>{{cite web|url=http://city-tour.co.il/ntextin.asp?psn=1109|title=Tel Aviv bus tour|access-date=19 January 2008|publisher=Tel Aviv City Tours|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828221824/http://city-tour.co.il/ntextin.asp?psn=1109|archive-date=28 August 2008}}</ref> Автобусны аялалаас гадна архитектурын аялал, Сегуэй, явган аялал зэрэг нь түгээмэл байдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.telavivarchitecture.com|title=Tel Aviv architecture tour|access-date=19 January 2008|publisher=TelAvivArchitecture.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080127163542/http://www.telavivarchitecture.com/|archive-date=27 January 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.segways.co.il/|title=Tel Aviv segway tours|access-date=19 January 2008|publisher=Segways.co.il|archive-date=19 Арван хоёрдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151219180315/http://www.segways.co.il/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telaviv4fun.com/citywalks.html|title=Tel Aviv walking tours|access-date=19 January 2008|publisher=TelAviv4Fun.com|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305005941/http://telaviv4fun.com/citywalks.html|url-status=dead}}</ref> Тел-Авив нь 6500 гаруй өрөө бүхий 44 зочид буудалтай. Тел-Авивын наран шарлагын газар, хотын зугаалах газар нь хотын соёл, аялал жуулчлалын салбарт томоохон үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд ихэнхдээ дэлхийн хамгийн сайн наран шарлагын газруудын тоонд ордог. [[Хаяркон цэцэрлэгт хүрээлэн]] нь Израилын хамгийн олон жуулчин татдаг хотын цэцэрлэг бөгөөд жилд 16 сая жуулчин хүлээн авдаг. Хотын бусад цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд нь [[Чарльз Клоро Парк]], [[Тусгаар тогтнолын парк]], [[Меир парк]], [[Дубнов парк]] юм. Хотын нийт газар нутгийн 19 орчим хувийг ногоон байгууламж эзэлдэг.<ref>{{cite news|url=http://www.tel-aviv.gov.il/english/StatisticalOverview.htm|title=Tel Aviv Statistical Overview|work=Tel Aviv-Yafo Municipality|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140913132730/http://www.tel-aviv.gov.il/english/StatisticalOverview.htm|archive-date=13 September 2014}}</ref><gallery widths="200" heights="160"> Файл:Hayarkon IMG 8516.JPG|[[Хаяркон цэцэрлэгт хүрээлэн]] нь Тел-Авивын хамгийн том цэцэрлэгт хүрээлэн юм Файл:PikiWiki Israel 37365 Tel Aviv beach.JPG|Далайн эргийн үдэш </gallery> == Тээвэр == {{main|Тел-Авивын тээвэр}} [[Файл:Ayalon_Highway,_Tel_Aviv.jpg|right|thumb|Тел-Авивын төвөөр өнгөрдөг [[20-р хурдны зам (Израил)|Аялон хурдны зам]]]] Тел-Авив нь тээврийн томоохон төв бөгөөд оршин суугчдад нийтийн тээврийн цогц сүлжээгээр үйлчилдэг. Үндэсний тээврийн сүлжээний олон том чиглэл тус хотоор дайран өнгөрдөг. === Автобус ба такси === Израилын бусад хэсэгтэй нэгэн адил автобусны тээвэр нь хамгийн түгээмэл ба өргөн хэрэглэгддэг нийтийн тээвэр юм. [[Тел-Авивын автобусны төв буудал]] нь хотын өмнөд хэсэгт байрладаг. Дан Автобусны компани, Метрополин, Кавим нар нь Тел-Авивын гол автобусны чиглэлүүдийг удирддаг. Израилын хамгийн том автобусны компани болох Egged Bus нь хот хоорондын тээврийн үйлчилгээ эрхэлдэг.<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2001/11/Facets%20of%20the%20Israeli%20Economy-%20Transportation|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|title=Facets of the Israeli Economy – Transportation|date=1 November 2001|last=Solomon|first=Shoshanna}}</ref> Хотод орон нутгийн болон хот хоорондын такси мөн үйлчилгээ үзүүлдэг. Билетийг бүс нутгийн хэмжээнд стандартчилсан бөгөөд автобусны үнээс харьцангуй хямд байдаг. Бусад нийтийн тээврийн хэрэгслээс ялгаатай нь такси нь Баасан, Бямба гарагуудад ч үйлчилдэг ([[Еврей|еврейчүүдийн]] амралтын өдөр "Шаббат"). Хувийн такси нь цагаан өнгөтэй, дээрээ шар тэмдэгтэй. Тийзний үнэ стандартчилагдсан, тоолууртай боловч жолоочтой урьдчилан тохиролцох боломжтой. === Төмөр зам === [[Файл:Tlvgenel002.jpg|thumb|[[Тел-Авивын төмөр замын төв өртөө|Тел-Авивын төв өртөө]]]] [[Тел-Авивын төмөр замын төв өртөө]] нь хотын төмөр замын гол өртөө бөгөөд Израилын хамгийн их ачаалалтай өртөө. Тел-Авив нь Аялон хурдны замын дагуу гурван төмөр замын нэмэлт өртөөтэй: [[Тел-Авивын Их Сургууль]], [[Тел-Авивын Ха-Шалом төмөр замын өртөө|Ха-Шалом]] ([[Азриэли төв|Азриэли төвийн]] зэргэлдээ) ба [[Тел-Авивын Ха-Хагана төмөр замын өртөө|Ха-Хагана]] ([[Тел-Авивын автобусны төв буудал|Тел-Авивын автобусны төв буудлын]] ойролцоо), [[Савидор Мерказ|Тел-Авив Мерказ]]. Тел-Авив руу сар бүр сая гаруй зорчигч зорчдог гэсэн тооцоо байгаа. Бямба гараг болон еврейчүүдийн гол баяруудын үеэр (Рош-Хашана (2 өдөр), Йом-Киппур, Суккот, Симхат Тора, Пессах (Дээгүүр өнгөрөх баяр), Шавуот) галт тэрэг явдаггүй. Яффа төмөр замын өртөө нь Ойрх Дорнодын анхны төмөр замын өртөө байсан. Уг өртөө [[1891 он|1891 онд]] нээгдэж [[1948 он|1948 онд]] хаагдсан. 2005–2009 онд станцыг сэргээн засварлаж, үзвэр үйлчилгээ, амралт чөлөөт цагаа өнгөрөөх газар болгон өөрчилсөн.<ref>{{cite web|url=http://www.hatachana.co.il/Home|title=HATACHANA – HOME PAGE|first=Alex|last=Ribin|work=hatachana.co.il|access-date=2021-04-26|archive-date=2016-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327164650/http://hatachana.co.il/Home|url-status=dead}}</ref> ==== Хотын галт тэрэг ==== {{Main|Тел-Авивын хотын галт тэрэг}} Хотын галт тэрэгний системийн [[Улаан шугам (Тел-Авивын хотын галт тэрэг)|эхний шугамыг]] барьж байгаа бөгөөд [[2020 он|2020 онд]] нээхээр төлөвлөж байсан.<ref>{{cite web|url=http://80.70.129.175/data/SIP_STORAGE/files/1/2021.pdf|title=Israel Treasury: We decided to take the light rail from Leveiev. New opening target: 2016|publisher=[[Yedioth Ahronot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706024322/http://80.70.129.175/data/SIP_STORAGE/files/1/2021.pdf|archive-date=6 July 2011|url-status=dead|access-date=11 April 2007}}</ref> [[Улаан шугам (Тел-Авивын хотын галт тэрэг)|Улаан шугам]] нь Тел-Авиваас зүүн тийш [[Петах-Тиква|Петах-Тиквагийн]] төв автобусны буудлаас эхэлж, гудамжны түвшинд баруун тийш Жаботинскийн замаар (481-р чиглэл) явна. Жаботинскийн зам ба [[4-р хурдны зам (Израил)|4-р хурдны замны]] огтлолцох цэг дээр [[Бней-Брак]], [[Рамат-Ган]], Тел-Авиваар дамжин өнгөрөх 10 км-ийн үед газар доогуур орж, Яффагийн өмнөхөн гудамжны түвшинд гарч, өмнө зүгт [[Бат-Ям]] руу эргэн явдаг. Газар доорх хэсэгт 10 зогсоол байх ба үүнд [[Тел-Авивын төмөр замын төв өртөө]] болон ойролцоох [[Савидор Мерказ]] орно. Эхний шугамыг барихаар төлөвлөж буй МТС компани нь санхүүгийн бэрхшээлтэй тулгарч, шугам нээгдэх хугацааг хойшлуулсан. [[2010 он|2010 оны]] 5-р сард Сангийн яам хүндрэлтэй байгаа тул МТС-тэй байгуулсан гэрээг цуцлах шийдвэр гаргаж, [[2010 он|2010 оны]] 8-р сард гэрээг цуцалсан.<ref>[http://www.calcalist.co.il/local/articles/0,7340,L-3414299,00.html Now it's final? The government cancelled the agreement with MTS to construct the Tel Aviv Light Rail], Calcalist, 10 August 2010, In Hebrew</ref> Энэхүү шугамыг NTA-Тел-Авивын нийтийн дамжин өнгөрөх хөгжлийн газар барьж байна. Эхний ээлжинд уг шугамыг [[2012 он|2012 онд]] нээхээр төлөвлөж байсан бөгөөд MTS-тэй санал зөрөлдөж, NTA төслийг булаан авсан тул хэд хэдэн удаа хойшлуулсны эцэст өнөөдөр [[2016 он|2016 онд]] нээхээр болсон. [[Ногоон шугам (Тел-Авивын хотын галт тэрэг)|Хоёр дахь шугамыг]] [[2021 он|2021 онд]] нээхээр төлөвлөсөн. === Зам === [[Файл:Azriely.jpg|thumb|[[Бегины зам]] ]] Хот руу чиглэсэн болон дотор нь явдаг гол хурдны зам нь [[Аялон|Аялон голын]] голын эрэг дагуу хойд зүгээс урд зүг рүү чиглэсэн [[20-р хурдны зам (Израил)|Аялон хурдны зам (20-р хурдны зам)]] юм. Аялоны хурдны замаар урагш явахад [[Ашдод]] хүрэх [[4-р хурдны зам (Израил)|4-р хурдны зам]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] ба [[Иерусалим]] хүрэх [[1-р хурдны зам (Израил)|1-р хурдны зам]], [[Иерусалим]], [[Модиин]], [[Реховот]] хүрэх [[431-р хурдны зам (Израил)|431-р хурдны зам]] ба [[6-р хурдны зам (Израил)|6-р хурдны зам]] руу нэвтрэх боломжтой. Аялоноор хойд зүг рүү жолоодвол [[Нетания]], [[Хадера]], [[Хайфа]] хүрэх 2-р хурдны зам луу нэвтэрч болно. Хот дотор [[Капланы гудамж]], [[Алленбигийн гудамж]], [[Ибн-Габиролын гудамж]], [[Дизенгоффийн гудамж]], [[Ротшильдын өргөн чөлөө]], Яффагийн гол маршрут нь Иерусалимын өргөн чөлөө юм. [[Намирын зам]] нь хотыг Израилын гол [[2-р хурдны зам (Израил)|2-р хурдны зам]] , зүүнээс [[Рамат-Ган]], [[Бней-Брак]], [[Петах-Тиква|Петах-Тиквагаар]] дамжин гарах Бегин/Жаботинскийн замтай холбодог. Өдөр бүр 500,000 орчим авто машин хотод зорчиж, Тел-Авив хотод түгжрэл нэмэгдэж байна. 2007 онд Саданийн тайланд Тел-Авивт Лондон хоттой адилаар хот руу нэвтрэх төлбөрийг нэвтрүүлэхийг зөвлөж байсан.<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/landedpages/printarticle.aspx?id=88094|title=Public transportation to be overhauled|work=[[The Jerusalem Post]]|date=1 August 2008|last=Wrobel|first=Sharon}}</ref> === Агаар === Тел-Авивт үйлчилдэг гол нисэх онгоцны буудал нь [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурионы олон улсын нисэх онгоцны буудал]] юм. Хөрш [[Лод|Лод хотод]] байрладаг бөгөөд [[2017 он|2017 онд]] 20 сая гаруй зорчигч тээвэрлэсэн. Нисэх онгоцны буудал нь Тел-Авиваас зүүн урагш 15 км зайд, Тел-Авив ба [[Иерусалим|Иерусалимын]] хооронд [[1-р хурдны зам (Израил)|1-р хурдны зам]] дээр байрладаг. Тел-Авивын баруун хойд хэсэгт орших Сде Дов (IATA: SDV) нь дотоодын нисэх онгоцны буудал бөгөөд дахин төлөвлөлтийн улмаас 2019 онд хаагдаж,<ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/793988.html|title=Sde Dov to be vacated, state gets half of Big Bloc|work=[[Haaretz]]|last=Bar-Eli|first=Avi|date=30 November 2006|access-date=26 Дөрөвдүгээр сар 2021|archive-date=1 Аравдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001103806/http://www.haaretz.com/hasen/spages/793988.html|url-status=dead}}</ref> Сде Довын бүх үйлчилгээг Бен-Гурион нисэх онгоцны буудал руу шилжүүлжээ. === Унадаг дугуй === [[Файл:Tel-o-fun.jpg|thumb|[[Tel-O-Fun]] унадаг дугуйн түрээслэх үйлчилгээ]] Тел-Авив хотын захиргаа нь хотод унадаг дугуй ашиглахыг зөвлөж байгаа. [[2009 он]] гэхэд унадаг дугуйн замыг 100 км хүртэл өргөтгөхөөр төлөвлөж,<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Local-Israel/Tel-Aviv-And-Center/City-wheels-in-bicycle-rental-plan|title=City wheels in bicycle rental plan|date=21 January 2008|newspaper=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> [[2011 он|2011 оны]] 4-р сард хотын захиргаа төлөвлөсөн 100 км дугуйн замыг барьж дуусгасан. [[2011 он|2011 оны]] 4-р сард Тель-Авив хотын захиргаа [[Tel-O-Fun]] нэртэй унадаг дугуй системийг нэвтрүүлж, хотын хэмжээнд түрээслэх зориулалттай 150 зогсоол суурилуулсан.<ref>{{cite web|url=http://www.tel-o-fun.co.il/|publisher=Tel Aviv Municipality|title=Tel-O-Fun|access-date=10 May 2011|archive-date=26 Зургадугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110626092937/http://www.tel-o-fun.co.il/|url-status=dead}}</ref> [[2011 он|2011 оны]] 10-р сарын байдлаар 125 идэвхтэй зогсоол ажиллаж, 1000 гаруй унадаг дугуйгаар оршин суугчдыг хангаж байна. == Гадаад харилцаа == {| class="wikitable sortable" ! colspan="5" |Тел-Авивтай гэрээ байгуулсан хотууд<ref>{{cite web|title=Cities in partnership|url=https://www.tel-aviv.gov.il/About/Pages/Partnerships.aspx|website=Tel Aviv-Yafo Municipality|language=he}}</ref> |- !Хот !Улс !Тив !Гарын үсэг зурсан он !Гэрээний төрөл |- |{{flagicon|Казахстан}} [[Алматы]] |[[Казахстан]] |[[Ази]] |1999 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Испани}} [[Барселон]] |[[Испани]] |[[Европ]] |1998, 2013 онд батлагдсан |нөхөрлөл ба хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Хятад}} [[Бээжин]] |[[Хятад]] |[[Ази]] |1995, 2004, 2006 |ойлголцол, нөхөрлөл, хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Серби}} [[Белград]] |[[Серби]] |[[Европ]] |1990 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Герман}} [[Бонн]] |[[Герман]] |[[Европ]] |1983 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Унгар}} [[Будапешт]] |[[Унгар]] |[[Европ]] |1989 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Аргентин}} [[Буэнос-Айрес]] |[[Аргентин]] |[[Өмнөд Америк]] |1988 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Франц}} [[Канн]] |[[Франц]] |[[Европ]] |1993 |нөхөрлөл |- |{{flagicon|Молдав}} [[Кишинёв]] |[[Молдав]] |[[Европ]] |2000 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Хятад}} [[Чунчин]] |[[Хятад]] |[[Ази]] |2014 |Харилцан ойлголцлын санамж бичиг |- |{{flagicon|Герман}} [[Кёльн]] |[[Герман]] |[[Европ]] |1979 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Герман}} [[Эссен]] |[[Герман]] |[[Европ]] |1992 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Герман}} [[Франкфурт]] |[[Герман]] |[[Европ]] |1980, 2017 онд сунгагдсан |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Герман}} [[Фрайбург]] |[[Герман]] |[[Европ]] |2012, 2015 |Тогтвортой байдлын талаархи хамтын ажиллагааны санамж бичиг |- |{{flagicon|Хятад}} [[Гуандун муж|Гуандун]] (муж) |[[Хятад]] |[[Ази]] |2014 |Харилцан ойлголцлын санамж бичиг |- |{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} [[Инчон]] |[[Өмнөд Солонгос]] |[[Ази]] |2000 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Турк}} [[Измир]] |[[Турк]] |[[Ази]] |1996 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Польш}} [[Лодзь]] |[[Польш]] |[[Европ]] |1994 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Итали}} [[Милан]] |[[Итали]] |[[Европ]] |1994 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Канад}} [[Монреаль]] |[[Канад]] |[[Хойд Америк]] |2016 |нөхөрлөл |- |{{flagicon|Орос}} [[Москва]] |[[Оросын Холбооны Улс|Орос]] |[[Европ]] |2014 |Эдийн засаг, худалдаа, шинжлэх ухаан, технологи, соёлын салбарт хамтран ажиллах санамж бичиг |- |{{flagicon|АНУ}} [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] |[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |[[Хойд Америк]] |1996 |ойлголцол, нөхөрлөл, хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Панам}} [[Панам хот]] |[[Панам]] |[[Хойд Америк]] |2013 |нөхөрлөл |- |{{flagicon|Франц}} [[Парис]] |[[Франц]] |[[Европ]] |1985, 2010 онд сунгагдсан |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|АНУ}} [[Филадельфи]] |[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |[[Хойд Америк]] |1967 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Орос}} [[Санкт-Петербург]] |[[Оросын Холбооны Улс|Орос]] |[[Европ]] |2011 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|АНУ}} [[Сан-Антонио|Сан Антонио]] |[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |[[Хойд Америк]] |2011 |нөхөрлөл |- |{{flagicon|Болгар}} [[Софи]] |[[Болгар]] |[[Европ]] |1992 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Грек}} [[Салоники]] |[[Грек]] |[[Европ]] |1994 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Франц}} [[Тулуз]] |[[Франц]] |[[Европ]] |1962 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Австри}} [[Вена]] |[[Австри]] |[[Европ]] |2005 |эдийн засгийн хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Польш}} [[Варшав]] |[[Польш]] |[[Европ]] |1992, 2009 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Япон}} [[Ёкохама]] |[[Япон]] |[[Ази]] |2012 |нөхөрлөл |- |} == Эшлэл == <references responsive="" /> == Цахим холбоос == {{commons|Tel Aviv-Yaffo}} * [http://www.tel-aviv.gov.il/english/index.htm Тел Авив хотын албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20071011022740/http://www.visit-tlv.co.il/eng.html Тел Авив хотын аялал жуулчлалын албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20090406003537/http://www.israelviews.com/photos/Tel%2DAviv/ Тел-Авивийн зургууд] {{Тел-Авив тойрог}} {{Израилын хот}} {{Зуны Паралимпын наадмыг зохион байгуулагч хот}} [[Ангилал:Тел-Авив тойргийн хот]] [[Ангилал:Тел-Авив| ]] [[Ангилал:Израилын хот]] [[Ангилал:Тел-Авив тойрог]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Библийн суурингийн нэр]] [[Ангилал:Эртний Израилын хот]] [[Ангилал:1909 онд байгуулагдсан]] 3yzi8pvf2hyz78ga7rw4vw8fk95x006 0 8744 858590 709825 2026-06-10T08:25:13Z Avirmed Batsaikhan 53733 858590 wikitext text/x-wiki [[Файл:Labrador sea map.png|thumb|right|Лабрадорын тэнгисийн газрын зураг]] '''Лабрадорын тэнгис''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Labrador Sea'', [[Франц хэл|франц.]] ''Mer du Labrador'', [[Дани хэл|дани.]] ''Labradorhavet'') - [[Канад]]ын [[Лабрадорын хойг]] ба [[Гренланд]]ын хооронд орших [[тэнгис]] юм. Хойд хэсгээрээ [[Дэвисийн хоолой]], өмнөд хэсгээрээ [[Хойд Атлантын далай]]тай холбогддог бөгөөд Хойд Атлантын далайн нэг хэсэг гэж үзэх нь бий. Гол хэсэгтээ гүн нь ойролцоогоор 3 км хүрэх бөгөөд баруун өмнө, баруун хойд, зүүн хойд хэсэг нь [[Эх газрын тавцан]] дээр оршино. Өвлийн улиралд [[хөвөгч мөс]]ний улмаас далайн тээвэр хийхэд бэрхшээлтэй. [[Лабрадорын урсгал]] урсана. Нэр нь 1498 онд тус нутгаар аялсан анхны европ хүн болох португалийн далайн аялагч [[Жуан Фернандеш Лабрадор]]<nowiki/>тай холбоотой ажээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Labrador Sea|Лабрадорын тэнгис}} {{Wiktionary}} [[Ангилал:Атлантын далайн тэнгис]] [[Ангилал:Канадын газар зүй]] [[Ангилал:Гренландын ус зүй]] jysy25t60d9s3j4jvic13toacf4zojw 0 9223 858536 857490 2026-06-09T19:46:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858536 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-06-09 19:46:52 InternetArchiveBot }}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 515vqn9bjja4dfvhnjpkuoqcvavlbur 858563 858536 2026-06-10T02:49:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858563 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 7zjyywzj72fsg99ezytx6zspgl9nxtn 0 13495 858523 858481 2026-06-09T16:29:56Z CommonsDelinker 211 Jebe_and_Jelme.png файлыг коммонсд [[c:User:Gnangarra|Gnangarra]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]): content was: "{{copyvio|1=https://www.behance.net/gallery/22323553/M 858523 wikitext text/x-wiki '''Зэлмэ''' ([[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠯᠮ᠎ᠡ}}, галиг: jelme; [[ханз]]: 者勒蔑, [[пиньинь]]: Zhě lēi miè) буюу '''Хулухун''' ([[Хятад үсэг|хятад]]: 忽魯渾<ref name=":0">{{Cite web |title=元史/卷121 - Сүбүтайн шастир |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7121 |access-date=2024-02-08 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref>) бол [[Монгол|ХамагМонгол]]ын Чингис хааны есөн өрлөг баатрын нэг бөгөөд Урианхайн Жарчуд овгийн Хабан<ref name=":0" /> дарханы ахмад хөвүүн. [[Тэмүжин]]г өлгийтэй байхад [[Урианхай]]н Жарчиудай өвгөн Зэлмэ хүүгээ Тэмүжинд босгоны боол үүдний зарц болгон өгсөн. Тэр үед [[Өэлүн|Өэлүн эх]] Зэлмийг "Нүүрэндээ цогтой, нүдэндээ галтай хөөрхөн хүү байна. Гэвч одоохондоо бага байна хэмээж арай том болохоор нь ирж Тэмүжинтэй нөхөрлүүлнэ үү" хэмээн буцаажээ. Зэлмэ дараа том болсон хойноо Тэмүжинтэй ирж нөхөрлөн, Чингис хааны амийг 3 удаа, түүний хүү [[Тулуй]]н амийг 1 удаа аварсан баатар юм. Зэлмэ жанжин нь Чингис хааны 9 өрлөг жанжин, 4 цэргийн удирдагч баатар жанжин, 4 дархан эрхэт хүний нэг бөгөөд Мянганы ноён юм. Зэлмэ бол [[Боорчи|Боорчийн]] дараа Чингис хааныг хамгийн хүнд байсан үед ирж үйлчилсэн дотно баатар нь болно. 1189 онд Чингис хаан "Хамаг Монгол улс"-ын хан өргөмжлөгдсөний дараа Зэлмийг хамгийн ахлах ерөнхий захирагчаар томилжээ. Олон удаагийн дайн, байлдаанд эрэлхэг баатарлаг, хурц шаламгай, үлэмж их гавъяа байгуулсан билээ. Зэлмэ Тэмүжиний амийг гурван удаа аварсан гэдэг. Бас 1197 онд Жадай, Алтани нарын /Борохулын гэргий/ хамт Тэмүжиний отгон хүү [[Толуй|Толуйн]] амийг аварчээ. 1202 онд [[Онон гол|Онон мөрний]] хөвөөнд Тайчуудтай байлдсан байлдаанд Чингис хааны хүзүү нь суманд оногдож, цус нь зогсохгүй гоожиж байсанд амаараа шимж байгаад цусыг нь зогсоосон ба шөнийн харанхуйд дайсны дотор амь хаиргүи орж тараг олж ирэн уулгаад амийг нь аварч байв. 1203 онд болсон [[Муу Өндөрийн байлдаан|Муу-Өндөрийн байлдаанд]] хойт хайгуул болж, дайсныг хориглон байлдаад ихэд ялав. 1204 онд Найман аймгийг дайлсан Наху хуны байлдаанд Зэв. Сүбээдэй, Хубилай нарын хамт цэргийн манлайд явсан бөгөөд маш баатарлагаар байлдан ихээхэн гавъяа байгуулав. 1206 онд Чингис хаан Монголын хаант улсыг байгуулаад Зэлмийг наян найман гавъяатны ес дүгээрт шагнаж, Мянганы ноёноор томилжээ. Бас есөн удаа осол гаргавч үл яллах онц эрх олгожээ. Сурвалж бичигт Монгол улс байгуулагдаад удалгүй нас барсан гэж тэмдэглэсэн байна.{{Citation needed}} == Үр удам == * Хуланц өвөө: Нэрби (捏里必<ref name=":0" />): Тумбинай сэцэний үед хиад аймгийн боол болсон.<ref name=":0" /> * Элэнц өвөө: Бухуду зэлмэ (孛忽都 折里麻<ref name=":0" />) * Өвөө: Хачиун (合赤溫<ref name=":0" />) * Эцэг: Жарчиудай дархан Хабан (哈班<ref name=":0" />) * Дүү нар: [[Сүбээдэй баатар]], [[Чахурхан|Чахурхан ноён]] === Хүүхэд === * [[Есүбуха тайш]] * [[Есүнтэй хорчи]] Одоо түүний үр хойчис нь [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Улс төрийн бутралын үед]] [[харчин]], [[урианхай]] аймгийн [[тавнан]] ноён гэж өргөмжлөгдөн, [[Чин улс]] мөхтөл үе улиран залгамжлаад одоо [[Монгол Улс]], [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] [[Монголжин хошуу]], [[Харчин|Харчин хошууд]] зэрэг газарт тархан суурьшиж байна. Зүүн талд Зэлмэ; Зүүн талд зэв == Мөн үзэх == * [[Чингис хааны дөрвөн нохой]] * [[Зэв]] * [[Хубилай ноён|Хубилай]] * [[Сүбээдэй]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын жанжин]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:12-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн]] <references /> kdmmiettcw61i1i7dw92ay2e2u15z00 0 13526 858594 821592 2026-06-10T08:51:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 858594 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Нохой | fossil_range = Хожуу [[Плейстоцен]]ийн үеэс одоо хүртэл | status = Domesticated | image = Coat types 3.jpg | image_width = 250px | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | familia = [[Чонынхон]] | genus = ''[[Саnis]]'' | species = ''[[Саарал чоно|C. lupus]]'' | subspecies = '''''C. l. familiaris''''' | trinomial = ''Canis lupus familiaris'' | trinomial_authority = ([[Карл Линней|Линней]], 1758) }} '''Нохой''' ([[Монгол бичиг|Монгол]]:[[Зураг:nohai.png|18px]]''Нохай''; [[Латин хэл|латин]]: ''Canis lupus familiaris'') нь хөхтөн ба махан идэшт амьтан юм. Хүний хамгийн үнэнч, дотнын нөхөр гэгддэг нохойг [[саарал чоно]]ноос 135,000 жилийн өмнө эволюцийн замаар үүсээд, 16,000 жилийн тэртээ хүн гэршүүлсэн гэж үздэг байна. Одоогоор дэлхий дээр нийт 800 орчим үүлдрийн 400 сая нохой байна. Эм нохойг жингэр, үр төлийг гөлөг гэнэ. Нохой бол хүний гэршүүлсэн хамгийн анхны гэрийн тэжээвэр амьтдын нэг гэж үздэг. Амьтан судлаач, [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналтан]] [[Конрад Лоренц]] нохой чононоос гаралтай гэдэг таамаглал дэвшүүлсэн байна. Одоогоор дэлхий дээр нийт 800 орчим үүлдрийн 400 сая нохой байна. Эм нохойг жингэр, үр төлийг гөлөг гэнэ. Нохой бол хүний гэршүүлсэн хамгийн анхны гэрийн тэжээвэр амьтдын нэг гэж үздэг. Нохой нь сурах чадвар өндөртэй, тоглох дуртай, сайхан зан авираараа алдартай. Төрөл бүрийн зориулалтаар тусгай үүлдрийн нохойг үржүүлсэн: ан агнуур хийх, харуул, тээвэрт хөлөглөх, мал малуулах зэрэг, түүнчлэн сүүлд гоёл чимэглэлийн үүлдэр (жишээлбэл, lapdog, puodle) байдаг. Нохойг олон мянган жилийн туршид янз бүрийн зан байдал, мэдрэхүйн чадвар, бие махбодийн шинж чанараараа сонгон үржүүлж ирсэн. Нохойн үүлдэр нь хэлбэр, хэмжээ, өнгөөрөө маш олон янз байдаг. Тэд ан агнах, маллах, ачаа татах, хамгаалах, цагдаа, цэрэгт туслах, үнэнч нөхөрлөх, хараагүй болон хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүст туслах зэрэг олон үүрэг гүйцэтгэдэг. Мянган жилийн туршид ноход хүний зан төлөвт онцгой дасан зохицож, хүн-нохойн холбоо байнга судлах сэдэв байсаар ирсэн. [[Файл:Dogs banner.png|thumb|490x490px]]Нохойн харилцаа гэдэг нь нохой бусад нохойтой хоорондоо мэдээлэл дамжуулах, хүний өгсөн мэдээллийг ойлгох эргээд хүн нохойны хүслийг ойлгох аргууд юм. Нохойн харилцааны зан үйлд нүд, нүүрний хувирал, дуу хоолой, биеийн байрлал (бие, мөчний хөдөлгөөнийг оруулаад), амтлах үнэрлэх (үнэр, феромон, амт) зэрэг орно. Хүмүүс нохойтой дуу хоолой, гар дохио, биеийн байрлал зэргийг ашиглан харилцдаг. == Анатоми == [[image:Indian spitz.jpg|thumb|left|230px]] Нохой нь үүлдэр угсаанаас хамааран биеийн хэмжээ янз бүр байна. Хамгийн жижиг нохой (йоркшир терьер) нь мөрний өндөр 6.3см, биеийн урт 9.5см, жин нь 113 гр байсан бол хамгийн том нь (англи мастиф) 155.6кг жинтэй, хоншоороос сүүл хүртэлх урт нь 250см байдаг. Хамгийн өндөр нохойн (дог) мөрний өндөр 106.7см гэж бүртгэгдээд байна. Нохой нь бусад махан идэшт, хөхтөн амьтдын адилаар хүчирхэг [[булчин]], урт нарийн хөл, давхиж харайх, хол газар туулахад тэсвэртэй зохицсон зүрх судасны ажиллагаа, хөлрөхгүй байх биеийн бүтэцтэй байдаг байна. == Гөлөг == '''Нярай үе''' Энэ нь төрснөөс хойш 10-12 хоног үргэлжилдэг үе. Гөлөг нь эхээс бүрэн хамааралтай байж маш хурдан өсдөг. '''Шилжилтийн үе (13-20 хоног)''' Энэ үед гөлөгний хөгжилд бие махбодийн чухал өөрчлөлтүүд гардаг. Амьдралын 13 дахь өдөр түүний нүд нээгддэг. Түүний хүүхэн хараа гэрэл мэдрэх боловч нүдний торлог бүрхэвч хараахан хөгжөөгүй байгаа тул тэрээр 21 хоног хүртлээ объект, тэдгээрийн хөдөлгөөнийг харж чадахгүй. Гөлөг урагшаа болон хойшоо мөлхөж эхэлдэг бөгөөд хэд хоногийн дараа тэрээр тогтворгүй алхаж, хажуу тийшээ найгаж, ихэвчлэн унадаг. Эхний шүд нь ойролцоогоор 20 дахь өдөр гарч, тэр хазаж, зажилж эхэлдэг. '''Танин мэдэхүйн үе''' '''(21-28 хоног)''' Гөлөг хараа, сонсголыг ашиглаж эхэлдэг эхний долоо хоног юм. Түүний мэдрэмжийн эдгээр өөрчлөлтүүд ихэнх гөлөгнүүдэд 24 цагийн дотор гэнэт тохиолддог тул энэ хугацаанд түүнд маш тайван тогтвортой орчин хэрэгтэй байдаг. Хэрэв энэ үед гөлөгнүүдийг эхээс нь холдуулбал тэдний цаашдын физиологийн хөгжилд муугаар нөлөөлдөг байна. '''Нохойн дунд нийгэмших үе (21-49 хоног)''' Энэ үед гөлөг нь бусад нохойтой харилцах боломжийг олгодог төрөл зүйлийн өвөрмөц зан үйлийг ашиглаж сурдаг. Түүний генд хамаарах бүх шинж тэмдгүүдийг хөгжүүлэхийн тулд энэ бүх хугацаанд гөлөг заавал эхтэйгээ болон бусад гөлөгнүүдтэйгээ хамт байх ёстой. Тиймээс гөлөгийг бусдад өгөхдөө эхээс 40 хоногийн дараа өгөх нь зүйтэй. ; Хүнд дасах үе (7—12 долоо хоног)Нохой хүн таньж дасаж эхэлдэг үе. '''Айдсны үе (8-12 долоо хоног)''' Энэ үед сэтгэл зүй нь айдас, өвдөлтийг үүсгэдэг нөлөөнд онцгой мэдрэмтгий байдаг. Энэ хугацаанд түүнд тохиолдсон стресс нь маш тааламжгүй үр дагаварт хүргэж, нохойны цаашдын амьдралыг улам хүндрүүлдэг. Хэрэв энэ насандаа нохой бусад нохойтой танилцаж чадахгүй бол тэдэнтэй хэзээ ч хангалттай харьцдаггүй, хүнтэй ч мөн адил. '''Ахлах тогтоох үе (13-16 долоо хоног)''' Энэ насны үед гөлөг эхлээд "сүргийн манлай" нь хэн болохыг олж мэдэхийг хичээдэг. Хэрэв тэр тоглож байгаад хазах гэж оролдвол энэ нь давамгайлах түүний анхны оролдлого гэж ойлгох хэрэгтэй. Өсвөр насны үе нь гөлөг тоглож эхлэх 13-26 дахь өдөр эхэлдэг. Тоглоомын үе шат эхлэхэд хөдөлгөөний үйл ажиллагаа гүнзгий өөрчлөгдөж, зайны мэдрэмжүүд бий болж, эх, бусад ах, дүү нартай бүрэн харилцаа холбоо үүсч эхэлдэг. Гөлөг нь энэ үед тааралдсан болгондоо хүрч, шүүрч, хазаж, шүдэндээ зууж болох бүхнээ газар чирж, жижиг зүйлийг сэгсэрч, шүдэндээ барьж, толгойгоо ийш тийш нь сэгсэрнэ. Тоглоомын объектыг удирдах нь ялангуяа шинэ эсвэл үл мэдэгдэх объектууд өдөөдөг байна. Өөрийн ах дүүтэйгээ хамтарсан тоглоомууд нь нохойн бүлэг, нийгмийн зан үйлийг бүрдүүлдэг бөгөөд энэ нь зөвхөн нийгмийн амьтдын төрөл зүйлд байдаг юм. -[[Лабрадор (нохой)|Лабрадор нохой]] == Цахим холбоос == {{commonscat|Dog|Нохой}} {{Wikispecies}} * [http://www.chono-erleg.com/search/label/%D2%AE%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%80%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D1%86%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0 Нохойн үүлдрүүд] * [http://pets.amerikanki.com/unique-dog-breeds-you-may-never-come-across/ 9 Unique Dog Breeds (article) Нохой ] [[Ангилал:Нохой| ]] [[Ангилал:Чонынхон]] [[Ангилал:Геномын дараалалтай организм]] qtwtcnflzhq0erc9rmp1miu5jagmqu0 0 15849 858607 858358 2026-06-10T10:37:37Z HorseBro the hemionus 100126 858607 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | symbol_type = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635–1741 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Руй Кон" (如意驄) хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === [[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]] Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} [[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь "Жангарч"]] Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] "Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл" үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр "Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр" гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} === Газрын зурагууд === <gallery class="center" widths="200" heights="160"> </gallery>Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}<gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчлал !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |} == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] 3aww3scqmk1skfgrjl4344jtrt7u2zp 0 16394 858570 779042 2026-06-10T03:24:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 858570 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|6 сарын}} '''6 сарын 10''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 161 дахь ([[өндөр жил]] бол 162 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 204 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 671 - Япон улсын эзэн хаан Тенжи "Рококү" нэртэй усан цагийг танилцуулав. Усны хэмжээсээр цаг заадаг уг төхөөрөмжийг нийслэл Оцү хотноо байршуулжээ. * 1190 - Загалмайтны гуравдугаар аян дайн: Ариун Ромын эзэнт гүрний хаан I Фредерик Барбаросса Салеф голд живэв. * 1539 - Трентийн зөвлөл: Ромын пап III Павель хамбатанууддаа захидал илгээв. Уг захидалд дайны улмаас зөвлөлийн хурлыг түр хойшлуулах тухай дурдсан байжээ. * 1596 - Голландын нэрт аялагч Виллем Баренц, Яков ван Хемскерк нар Баренцийн тэнгисийн баруун хэсэгт орших Борньё буюу Баавгайт арлыг нээжээ. * 1624 - Францын хаант улс болон Голландын бүгд найрамдах улсын хооронд Компьенийн гэрээ байгуулагдав. Уг гэрээний зорилго нь гурван жилийн хугацаанд холбоотон гүрэн болж, Испанийн эсрэг нэгдэн тэмцэхэд чиглэгджээ. * 1692 - Хойд Америкийн Массачусетийн колонийн Салем хотд Бриджет Жонес болон өөр бусад 19 хүнийг шулам гэж үзэн дүүжлэн хороожээ. * 1782 - Сиам гүрний /одоогийн [[Тайланд]]/хаан ширээнд I Рама суулаа. * 1786 - Манж Хятадын Сычуань мужид газар хөдлөлтийн улмаас Дадугийн далан нурж, 100 мянган хүн амиа алджээ. * 1793 - Францын нийслэл Парис хотод "Жардин дес Плант" нэртэй байгалийн музей нээгджээ. Жилийн дараа орчин цагийн хамгийн анхны олон нийтийн амьтны хүрээлэн болсон юм. ** Францын хувьсгал: Якобинчуудын толгойлсон Нийтийг аюулаас хамгаалах зөвлөл Жирондинчууд буюу тэргүүлэх улстөрчдийг баривчилжээ. ** АНУ-ын нийслэл Филадельфи хотоос Вашингтон хот руу нүүсэн. * 1829 - Английн Лондон хотын [[Тэмз мөрөн|Тэмз мөрөнд]] Оксфорд болон Кембриджийн их сургуулийн хооронд завины уралдаан болов. Энэ нь завины төрлийн хамгийн анхны уралдаан болж түүхэнд үлджээ. * 1838 - Австралийн Мял голын аллага: Эзлэн түрэмгийлэгчид 29 уугуул австраличуудыг хороов. * 1854 - АНУ-ын тэнгисийн цэргийн кадетын сургууль анхны төгсөлтөө хийв. * 1863 - Францын арми Мексикт цэрэг оруулж, нийслэл Мехико хотыг булаан эзлэв. * 1868 - Сербийн ханхүү III Михаило Обреновичийн амь насанд халджээ. * 1871 - АНУ-ын тэнгисийн цэргийн ахмад МакЛейн Тилтоноор удирдуулсан 109 цэрэг Хан голыг өгсөн Жосон улсын Кангва аралд халдан довтолжээ. * 1886 - Шинэ Зеландад Таравера [[Галт уул|галт уулын]] дэлбэрэлтийн улмаас 153 хүн амь насаа алдав. Галт уул гурван сарын турш оргилж, утаа нь 17 км-ийн өндөрт дэгджээ. * 1898 - [[Испани-Америкийн дайн]]: Гуантанамо хошуунд АНУ-ын тэнгисийн цэрэг нэвтэрч, дайн албан ёсоор эхэлжээ. * [[1907]] - Франц-Японы хооронд гэрээ байгуулж Хятад, Манжуур, Монголын нутаг дээр тусгай эрх эдлэх “Нөлөөллийн хүрээ” үүсгэсэн байна. * [[1916]] - Меккагийн шариф Хуссейн бин Али [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] эсрэг Арабын хувьсгал эхэлснийг зарлав. * 1924 - Италийн фашист хөдөлгөөнийхөн Социалист намын тэргүүн Жиакомо Маттеоттиг барьцаалан хөнөөв. * 1935 - Өмнөд Америкийн Боливи, Парагвай улсууд 3 жил дайтсаны эцэст, энхийн гэрээ байгуулжээ. * 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: [[Фашист Итали]] улс Франц, Их Британи улсад дайн зарлалаа. Төд удалгүй Францын өмнөд хэсгийг эзлэхээр цэрэг хөдөлгөжээ. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Д.Рузвельт]] Италийн үйлдлийг "бантан хутгасан үйлдэл" гэж эрс буруушаав. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Германы эсрэг тэмцсэн Норвегийн цэргийн хүч бууж өгснөөр, Норвеги улсад [[Нацист Герман]] бүрэн хяналт тогтоов. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Лидицийн хядлага: Нацист Германы генерал, Бохем, Моравын дэд захирагч Райнхардт Хайдрихын амь насанд халдахыг завдсан гэх шалтгаанаар 340 гаруй хүнийг буудан хороов. Дийлэнх нь 15-аас дээш насны хүүхдүүд байсны дотор бага насны 88 хүүхэд байсан гэдэг. * 1944 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Францын Орадур-сю-Глан хотод Нацист Германы шууд оролцоотойгоор энгийн номхон 642 иргэнийг хоморголон устгажээ. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Грекийн Дистомо болон Бойота хотод энгийн номхон 218 хүнийг хоморголон устгажээ. ** АНУ-ын Мэргэжлийн бейсболын лигийн "Синсиннати Редс" багийн тамирчин Жое Наксл 15 насандаа мэргэжлийн тоглолтод оролцож, өнөөг хүртэл эвдэгдээгүй рекорд амжилт тогтоожээ. ** 1945 - Австралийн арми Брунейг чөлөөлөхөөр Брунейн буланд газардав. * 1945 - Австралийн арми Брунейг чөлөөлөхөөр Брунейн буланд газардав. * 1947 - Шведийн автомашин үйлдвэрлэгч SAAB компани анхны автомашины үйлдвэрээс гаргажээ. * 1957 - Канадын холбооны сонгуульд Жон Дифенбейкэрийн удирддаг Прогрессив Консерватив нам ялалт байгуулж Либерал намын 22 жилийн засаглал эцэслэжээ. * 1963 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф.Кеннеди]] хөдөлмөрийн хөлсийг хүйсийн ялгамжгүй олгох хуульд гарын үсэг зуржээ. Ингэснээр эрэгтэй, эмэгтэй ажилчдын хооронд тогтсон цалингийн ялгаа бага боловч арилсан байна. * 1967 - Зургаан хоногийн дайн: Израиль, Сири улсууд гал зогсоох гэрээ байгуулжээ. * 1977 - Хүний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Мартин Лютер Кинг|Мартин Лютер Кингийн]] амь насанд халдсан Жеймс Өрл Рей шоронгоос оргов. Теннеси мужийн цагдаагийн газар түүнийг гурав хоногийн дараа баривчилж, шүүх хурлаар 100 жилийн хорих ял оноожээ. * 1982 - Ливаны дайн: Арабын Сирийн арми Израилийн хүчийг бут ниргэжээ. * 1991 - АНУ-ын [[Калифорни]] мужийн Саут Лейк Тахо орчмоос 11 настай Жейси Лий Дагардыг барьцаалжээ. Түүнийг 2009 онд эсэн мэнд олсон юм. * 1994 - БНХАУ Шинжаан Уйгарын өөртөө засах орны [[Лоб нуур]] орчимд [[цөмийн зэвсэг]] туршив. * 1996 - Умард Ирландын энхийн хэлэлцээ эхэлжээ. * 1997 - Кампучийн дарангуйлагч бөгөөд Улаан Кхмерүүдийн удирдагч [[Пол Пот]] нутгаасаа зугтахаас өмнө Батлан хамгаалахын сайд Сон Сен болон түүний гэр бүлийн 11 гишүүнийг хороох тушаал өгчээ. * 1999 - Холбооны бүгд найрамдах Югослав улсын Ерөнхийлөгч [[Слободан Милошевич]] Косовогийн нутгаас цэргүүдээ татах амлалт өгсөний дараа [[НАТО]] цэргийн ажиллагаагаа зогсоожээ. * 2001 - Ромын пап [[II Иохан Паул]] Ливаны католик шашинт Рафкаг гэгээнтнээр өргөмжлөв. * 2002 - Их Британид хүн хооронд төв мэдрэлийн систем мэдээлэл хэрхэн солилцдог болохыг анх удаагаа туршжээ. * 2003 - [[NASA|АНУ-ын Сансар судлалын агентлаг]] Ангараг гарагийг судлах "Спирит" хөлгийг амжилттай хөөргөжээ. * 2009 - АНУ-ын Холокостын дурсгалын музейн урд 88 настай Жеймс Венекер фон Бранн гал нээж, музейн харуул Стивен Тайрон Жонсыг шархдуулав. Түүнийг хөнгөн шархдуулж, баривчилжээ. * 2018 - Ангараг гарагийг судлах "Оппортюнити" өөрөө явагч сүүлийн мэдээллээ дамжуулав. АНУ-ын Сансар судлалын агентлаг 2019 оны хоёрдугаар сарын 13-нд холбоогоо тасалжээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 867 - Японы эзэн хаан Үда (931 онд нас барсан) * 1713 - Их Британийн гүнж Каролайн (1757 онд нас барсан) * 1716 - Шведийн аялагч, физик Карл Густаф Экеберг (1784 онд нас барсан) * 1832 - Английн нэрт яруу найрагч Эдвин Арнолд ([[1904]] онд нас барсан) * 1839 - Данийн 19 дэх Ерөнхий сайд Людвиг Холштайн-Ледрборг ([[1912]] онд нас барсан) * 1854 - Ирландын феминист яруу найрагч Сара Гранд (1943 онд нас барсан) * 1886 - Японы дуугүй киноны од, Азийн анхны "секс бэлгэ тэмдэг" гэгдэх жүжигчин Хаякама Сессүэ (1973 онд нас барсан) * 1895 - Академийн наадмын эмэгтэй туслах дүрийн шагналыг хүртсэн анхны хар арьст жүжигчин Хетти Макданиель (1952 онд нас барсан) * 1897 - Хаант Оросын их гүнж, [[II Николай]] хааны хоёр дахь охин Татьяна Николаевна (1918 онд нас барсан) * [[1901]] - Австри гаралтай Америкийн хөгжмийн зохиолч Фредерик Лове (1988 онд нас барсан) * [[1915]] - Нобелийн шагналт Америкийн зохиолч, богино өгүүллэгийн мастер Саул Беллоу (2005 онд нас барсан) * [[1916]] - Америкийн түргэн хоолны "Данкин Донатс" сүлжээг үндэслэгч Уиллиам Росенберг (2002 онд нас барсан) * 1921 - Эдинбургийн гүн, хунтайж Филип (1921 онд нас барсан) ** Дэлхийн аварга Бельгийн дугуйч Жеан Робич (1980 онд нас барсан) * 1922 - Америкийн дэлгэцийн нэрт жүжигчин Жюди Гарланд (1969 онд нас барсан) * 1927 - Унгарын нэрт хөлбөмбөгч, дасгалжуулагч Лашло Кубала (2002 онд нас барсан) ** Тайванийн дэд дарга Лин Янг-Канг (2013 онд нас барсан) * 1947 - АНУ-ын Мэргэжлийн бейсболын лигийн аварга Кен Синглтон * 1951 - Олимпын хошой хүрэл медальт Зүүн Германы таван төрөлтийн тамирчин Бөрглинд Поллак * 1956 - Литвын Ерөнхийлөгч (2003—2004) [[Роландас Паксас]]. * 1958 - Алдарт "Сега" брендийн тоглоом хөгжүүлэгч, инженер Сузуки Юү * 1959 - Италийн хөлбөмбөгчин, 1990 оны ДАШТ-ний хүрэл медальт, дасгалжуулаг [[Карло Анчелотти]] * 1965 - Английн загвар өмсөгч, жүжигчин Элизабет Харли * 1972 - Умард Македон улсын Ерөнхий сайд Радмила Шекеринска * 1982 - Олимп, дэлхийн аварга Америкийн уран гулгагч Тара Липински * 1985 - Олимпын мөнгөн медальт, дэлхийн хошой аварга Их Британийн завьч Ричард Чембэрс * 1988 - Америкийн сагсан бөмбөгч Жефф Тийг * 1989 - Румын улсын дуучин, загвар өмсөгч Александра Стан * 1992 - Америкийн жүжигин, загвар өмсөгч Кейт Аптон * 1997 - Олимпын аварга Хонконгийн туялзуур сэлэмч Чен Ка-Лонг == Нас барсан алдартнууд == * МЭӨ 323 - Эртний Македонийн хаан, суут цэргийн жанжин [[Македоны Александр|Их Македоны Александр]] (МЭӨ 356 онд төрсөн) * 779 - Тан гүрний хаан Дайзонг (727 онд төрсөн) * [[1901]] - Шотландын яруу найрагч, зохиолч Роберт Уиллиамс Бюканан (1841 онд төрсөн) * [[1906]] - Шинэ Зеландын 15 дахь Ерөнхий сайд Ричард Седдон (1845 онд төрсөн) * 1926 - Испанийн суут архитекторч, уран барималч Антони Гауди (1852 онд төрсөн) * 1937 - Канадын найм дахь Ерөнхий сайд Роберт Борден (1854 онд төрсөн) * 1946 - Америкийн нэрт боксчин Жек Жонсон (1878 онд төрсөн) * 1949 - Нобелийн шагналт Норвегийн зохиолч Сигрид Ундсет (1882 онд төрсөн) * 1976 - Парамаунт кино студийг үндэслэгчдийн нэг Адольф Зюкор (1873 онд төрсөн) * 2000 - Сирийн 18 дахь Ерөнхийлөгч [[Хафез аль-Асад]] (1930 онд төрсөн) * 2001 - Ираны гүнж Лейла Пахлави (1970 онд төрсөн) * 2002 - Америкийн зартай дээрэмчин Жон Готти (1940 онд төрсөн) * 2004 - Америкийн R&B урсгалын нэртэй төлөөлөгч [[Рей Чарльз]] (1930 онд төрсөн) ** Грекийн 177 дахь Ерөнхий сайд Зенофон Золотас ([[1904 онд төрсөн]]) * 2008 - Киргизийн нэрт зохиолч [[Чингиз Айтматов]] (1928 онд төрсөн) * 2016 - Америкийн "Voice" шоугаар олонд танигдсан дуучин Кристина Гримми (1994 онд төрсөн) ** Канадын нэрт хоккейч Горди Хау (1928 онд төрсөн) * == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|10 June|6 сарын 10}} [[Ангилал:Өдөр|0610]] [[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#10]] hb7t73lx45pu371nnan5e8g4pwivkx2 858571 858570 2026-06-10T03:25:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 858571 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|6 сарын}} '''6 сарын 10''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 161 дахь ([[өндөр жил]] бол 162 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 204 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 671 - Япон улсын эзэн хаан Тенжи "Рококү" нэртэй усан цагийг танилцуулав. Усны хэмжээсээр цаг заадаг уг төхөөрөмжийг нийслэл Оцү хотноо байршуулжээ. * 1190 - Загалмайтны гуравдугаар аян дайн: Ариун Ромын эзэнт гүрний хаан I Фредерик Барбаросса Салеф голд живэв. * 1539 - Трентийн зөвлөл: Ромын пап III Павель хамбатанууддаа захидал илгээв. Уг захидалд дайны улмаас зөвлөлийн хурлыг түр хойшлуулах тухай дурдсан байжээ. * 1596 - Голландын нэрт аялагч Виллем Баренц, Яков ван Хемскерк нар Баренцийн тэнгисийн баруун хэсэгт орших Борньё буюу Баавгайт арлыг нээжээ. * 1624 - Францын хаант улс болон Голландын бүгд найрамдах улсын хооронд Компьенийн гэрээ байгуулагдав. Уг гэрээний зорилго нь гурван жилийн хугацаанд холбоотон гүрэн болж, Испанийн эсрэг нэгдэн тэмцэхэд чиглэгджээ. * 1692 - Хойд Америкийн Массачусетийн колонийн Салем хотд Бриджет Жонес болон өөр бусад 19 хүнийг шулам гэж үзэн дүүжлэн хороожээ. * 1782 - Сиам гүрний /одоогийн [[Тайланд]]/хаан ширээнд I Рама суулаа. * 1786 - Манж Хятадын Сычуань мужид газар хөдлөлтийн улмаас Дадугийн далан нурж, 100 мянган хүн амиа алджээ. * 1793 - Францын нийслэл Парис хотод "Жардин дес Плант" нэртэй байгалийн музей нээгджээ. Жилийн дараа орчин цагийн хамгийн анхны олон нийтийн амьтны хүрээлэн болсон юм. ** Францын хувьсгал: Якобинчуудын толгойлсон Нийтийг аюулаас хамгаалах зөвлөл Жирондинчууд буюу тэргүүлэх улстөрчдийг баривчилжээ. ** АНУ-ын нийслэл Филадельфи хотоос Вашингтон хот руу нүүсэн. * 1829 - Английн Лондон хотын [[Тэмз мөрөн|Тэмз мөрөнд]] Оксфорд болон Кембриджийн их сургуулийн хооронд завины уралдаан болов. Энэ нь завины төрлийн хамгийн анхны уралдаан болж түүхэнд үлджээ. * 1838 - Австралийн Мял голын аллага: Эзлэн түрэмгийлэгчид 29 уугуул австраличуудыг хороов. * 1854 - АНУ-ын тэнгисийн цэргийн кадетын сургууль анхны төгсөлтөө хийв. * 1863 - Францын арми Мексикт цэрэг оруулж, нийслэл Мехико хотыг булаан эзлэв. * 1868 - Сербийн ханхүү III Михаило Обреновичийн амь насанд халджээ. * 1871 - АНУ-ын тэнгисийн цэргийн ахмад МакЛейн Тилтоноор удирдуулсан 109 цэрэг Хан голыг өгсөн Жосон улсын Кангва аралд халдан довтолжээ. * 1886 - Шинэ Зеландад Таравера [[Галт уул|галт уулын]] дэлбэрэлтийн улмаас 153 хүн амь насаа алдав. Галт уул гурван сарын турш оргилж, утаа нь 17 км-ийн өндөрт дэгджээ. * 1898 - [[Испани-Америкийн дайн]]: Гуантанамо хошуунд АНУ-ын тэнгисийн цэрэг нэвтэрч, дайн албан ёсоор эхэлжээ. * [[1907]] - Франц-Японы хооронд гэрээ байгуулж Хятад, Манжуур, Монголын нутаг дээр тусгай эрх эдлэх “Нөлөөллийн хүрээ” үүсгэсэн байна. * [[1916]] - Меккагийн шариф Хуссейн бин Али [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] эсрэг Арабын хувьсгал эхэлснийг зарлав. * 1924 - Италийн фашист хөдөлгөөнийхөн Социалист намын тэргүүн Жиакомо Маттеоттиг барьцаалан хөнөөв. * 1935 - Өмнөд Америкийн Боливи, Парагвай улсууд 3 жил дайтсаны эцэст, энхийн гэрээ байгуулжээ. * 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: [[Фашист Итали]] улс Франц, Их Британи улсад дайн зарлалаа. Төд удалгүй Францын өмнөд хэсгийг эзлэхээр цэрэг хөдөлгөжээ. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Д.Рузвельт]] Италийн үйлдлийг "бантан хутгасан үйлдэл" гэж эрс буруушаав. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Германы эсрэг тэмцсэн Норвегийн цэргийн хүч бууж өгснөөр, Норвеги улсад [[Нацист Герман]] бүрэн хяналт тогтоов. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Лидицийн хядлага: Нацист Германы генерал, Бохем, Моравын дэд захирагч Райнхардт Хайдрихын амь насанд халдахыг завдсан гэх шалтгаанаар 340 гаруй хүнийг буудан хороов. Дийлэнх нь 15-аас дээш насны хүүхдүүд байсны дотор бага насны 88 хүүхэд байсан гэдэг. * 1944 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Францын Орадур-сю-Глан хотод Нацист Германы шууд оролцоотойгоор энгийн номхон 642 иргэнийг хоморголон устгажээ. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Грекийн Дистомо болон Бойота хотод энгийн номхон 218 хүнийг хоморголон устгажээ. ** АНУ-ын Мэргэжлийн бейсболын лигийн "Синсиннати Редс" багийн тамирчин Жое Наксл 15 насандаа мэргэжлийн тоглолтод оролцож, өнөөг хүртэл эвдэгдээгүй рекорд амжилт тогтоожээ. ** 1945 - Австралийн арми Брунейг чөлөөлөхөөр Брунейн буланд газардав. * 1945 - Австралийн арми Брунейг чөлөөлөхөөр Брунейн буланд газардав. * 1947 - Шведийн автомашин үйлдвэрлэгч SAAB компани анхны автомашины үйлдвэрээс гаргажээ. * 1957 - Канадын холбооны сонгуульд Жон Дифенбейкэрийн удирддаг Прогрессив Консерватив нам ялалт байгуулж Либерал намын 22 жилийн засаглал эцэслэжээ. * 1963 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф.Кеннеди]] хөдөлмөрийн хөлсийг хүйсийн ялгамжгүй олгох хуульд гарын үсэг зуржээ. Ингэснээр эрэгтэй, эмэгтэй ажилчдын хооронд тогтсон цалингийн ялгаа бага боловч арилсан байна. * 1967 - Зургаан хоногийн дайн: Израиль, Сири улсууд гал зогсоох гэрээ байгуулжээ. * 1977 - Хүний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Мартин Лютер Кинг|Мартин Лютер Кингийн]] амь насанд халдсан Жеймс Өрл Рей шоронгоос оргов. Теннеси мужийн цагдаагийн газар түүнийг гурав хоногийн дараа баривчилж, шүүх хурлаар 100 жилийн хорих ял оноожээ. * 1982 - Ливаны дайн: Арабын Сирийн арми Израилийн хүчийг бут ниргэжээ. * 1991 - АНУ-ын [[Калифорни]] мужийн Саут Лейк Тахо орчмоос 11 настай Жейси Лий Дагардыг барьцаалжээ. Түүнийг 2009 онд эсэн мэнд олсон юм. * 1994 - БНХАУ Шинжаан Уйгарын өөртөө засах орны [[Лоб нуур]] орчимд [[цөмийн зэвсэг]] туршив. * 1996 - Умард Ирландын энхийн хэлэлцээ эхэлжээ. * 1997 - Кампучийн дарангуйлагч бөгөөд Улаан Кхмерүүдийн удирдагч [[Пол Пот]] нутгаасаа зугтахаас өмнө Батлан хамгаалахын сайд Сон Сен болон түүний гэр бүлийн 11 гишүүнийг хороох тушаал өгчээ. * 1999 - Холбооны бүгд найрамдах Югослав улсын Ерөнхийлөгч [[Слободан Милошевич]] Косовогийн нутгаас цэргүүдээ татах амлалт өгсөний дараа [[НАТО]] цэргийн ажиллагаагаа зогсоожээ. * 2001 - Ромын пап [[II Иохан Паул]] Ливаны католик шашинт Рафкаг гэгээнтнээр өргөмжлөв. * 2002 - Их Британид хүн хооронд төв мэдрэлийн систем мэдээлэл хэрхэн солилцдог болохыг анх удаагаа туршжээ. * 2003 - [[NASA|АНУ-ын Сансар судлалын агентлаг]] Ангараг гарагийг судлах "Спирит" хөлгийг амжилттай хөөргөжээ. * 2009 - АНУ-ын Холокостын дурсгалын музейн урд 88 настай Жеймс Венекер фон Бранн гал нээж, музейн харуул Стивен Тайрон Жонсыг шархдуулав. Түүнийг хөнгөн шархдуулж, баривчилжээ. * 2018 - Ангараг гарагийг судлах "Оппортюнити" өөрөө явагч сүүлийн мэдээллээ дамжуулав. АНУ-ын Сансар судлалын агентлаг 2019 оны хоёрдугаар сарын 13-нд холбоогоо тасалжээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 867 - Японы эзэн хаан Үда (931 онд нас барсан) * 1713 - Их Британийн гүнж Каролайн (1757 онд нас барсан) * 1716 - Шведийн аялагч, физик Карл Густаф Экеберг (1784 онд нас барсан) * 1832 - Английн нэрт яруу найрагч Эдвин Арнолд ([[1904]] онд нас барсан) * 1839 - Данийн 19 дэх Ерөнхий сайд Людвиг Холштайн-Ледрборг ([[1912]] онд нас барсан) * 1854 - Ирландын феминист яруу найрагч Сара Гранд (1943 онд нас барсан) * 1886 - Японы дуугүй киноны од, Азийн анхны "секс бэлгэ тэмдэг" гэгдэх жүжигчин Хаякама Сессүэ (1973 онд нас барсан) * 1895 - Академийн наадмын эмэгтэй туслах дүрийн шагналыг хүртсэн анхны хар арьст жүжигчин Хетти Макданиель (1952 онд нас барсан) * 1897 - Хаант Оросын их гүнж, [[II Николай]] хааны хоёр дахь охин Татьяна Николаевна (1918 онд нас барсан) * [[1901]] - Австри гаралтай Америкийн хөгжмийн зохиолч Фредерик Лове (1988 онд нас барсан) * [[1915]] - Нобелийн шагналт Америкийн зохиолч, богино өгүүллэгийн мастер Саул Беллоу (2005 онд нас барсан) * [[1916]] - Америкийн түргэн хоолны "Данкин Донатс" сүлжээг үндэслэгч Уиллиам Росенберг (2002 онд нас барсан) * 1921 - Эдинбургийн гүн, хунтайж Филип (1921 онд нас барсан) ** Дэлхийн аварга Бельгийн дугуйч Жеан Робич (1980 онд нас барсан) * 1922 - Америкийн дэлгэцийн нэрт жүжигчин Жюди Гарланд (1969 онд нас барсан) * 1927 - Унгарын нэрт хөлбөмбөгч, дасгалжуулагч Лашло Кубала (2002 онд нас барсан) ** Тайванийн дэд дарга Лин Янг-Канг (2013 онд нас барсан) * 1947 - АНУ-ын Мэргэжлийн бейсболын лигийн аварга Кен Синглтон * 1951 - Олимпын хошой хүрэл медальт Зүүн Германы таван төрөлтийн тамирчин Бөрглинд Поллак * 1956 - Литвын Ерөнхийлөгч (2003—2004) [[Роландас Паксас]]. * 1958 - Алдарт "Сега" брендийн тоглоом хөгжүүлэгч, инженер Сузуки Юү * 1959 - Италийн хөлбөмбөгчин, 1990 оны ДАШТ-ний хүрэл медальт, дасгалжуулаг [[Карло Анчелотти]] * 1965 - Английн загвар өмсөгч, жүжигчин Элизабет Харли * 1972 - Умард Македон улсын Ерөнхий сайд Радмила Шекеринска * 1982 - Олимп, дэлхийн аварга Америкийн уран гулгагч Тара Липински * 1985 - Олимпын мөнгөн медальт, дэлхийн хошой аварга Их Британийн завьч Ричард Чембэрс * 1988 - Америкийн сагсан бөмбөгч Жефф Тийг * 1989 - Румын улсын дуучин, загвар өмсөгч Александра Стан * 1992 - Америкийн жүжигин, загвар өмсөгч Кейт Аптон * 1997 - Олимпын аварга Хонконгийн туялзуур сэлэмч Чен Ка-Лонг == Нас барсан алдартнууд == * МЭӨ 323 - Эртний Македонийн хаан, суут цэргийн жанжин [[Македоны Александр|Их Македоны Александр]] (МЭӨ 356 онд төрсөн) * 779 - Тан гүрний хаан Дайзонг (727 онд төрсөн) * [[1901]] - Шотландын яруу найрагч, зохиолч Роберт Уиллиамс Бюканан (1841 онд төрсөн) * [[1906]] - Шинэ Зеландын 15 дахь Ерөнхий сайд Ричард Седдон (1845 онд төрсөн) * 1926 - Испанийн суут архитекторч, уран барималч Антони Гауди (1852 онд төрсөн) * 1937 - Канадын найм дахь Ерөнхий сайд Роберт Борден (1854 онд төрсөн) * 1946 - Америкийн нэрт боксчин Жек Жонсон (1878 онд төрсөн) * 1949 - Нобелийн шагналт Норвегийн зохиолч Сигрид Ундсет (1882 онд төрсөн) * 1976 - Парамаунт кино студийг үндэслэгчдийн нэг Адольф Зюкор (1873 онд төрсөн) * 2000 - Сирийн 18 дахь Ерөнхийлөгч [[Хафез аль-Асад]] (1930 онд төрсөн) * 2001 - Ираны гүнж Лейла Пахлави (1970 онд төрсөн) * 2002 - Америкийн зартай дээрэмчин Жон Готти (1940 онд төрсөн) * 2004 - Америкийн R&B урсгалын нэртэй төлөөлөгч [[Рэй Чарльз]] (1930 онд төрсөн) ** Грекийн 177 дахь Ерөнхий сайд Зенофон Золотас ([[1904 онд төрсөн]]) * 2008 - Киргизийн нэрт зохиолч [[Чингиз Айтматов]] (1928 онд төрсөн) * 2016 - Америкийн "Voice" шоугаар олонд танигдсан дуучин Кристина Гримми (1994 онд төрсөн) ** Канадын нэрт хоккейч Горди Хау (1928 онд төрсөн) * == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|10 June|6 сарын 10}} [[Ангилал:Өдөр|0610]] [[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#10]] rg205ox708grtfkiedr7s6wxmmca7j7 858585 858571 2026-06-10T07:45:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 858585 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|6 сарын}} '''6 сарын 10''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 161 дахь ([[өндөр жил]] бол 162 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 204 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 671 - Япон улсын эзэн хаан Тенжи "Рококү" нэртэй усан цагийг танилцуулав. Усны хэмжээсээр цаг заадаг уг төхөөрөмжийг нийслэл Оцү хотноо байршуулжээ. * 1190 - Загалмайтны гуравдугаар аян дайн: Ариун Ромын эзэнт гүрний хаан I Фредерик Барбаросса Салеф голд живэв. * 1539 - Трентийн зөвлөл: Ромын пап III Павель хамбатанууддаа захидал илгээв. Уг захидалд дайны улмаас зөвлөлийн хурлыг түр хойшлуулах тухай дурдсан байжээ. * 1596 - Голландын нэрт аялагч Виллем Баренц, Яков ван Хемскерк нар Баренцийн тэнгисийн баруун хэсэгт орших Борньё буюу Баавгайт арлыг нээжээ. * 1610 - Анхны голланд шилжин сууршигчид [[Манхэттен арал]] (Умард Америк) дэр иржээ. * 1624 - Францын хаант улс болон Голландын бүгд найрамдах улсын хооронд Компьенийн гэрээ байгуулагдав. Уг гэрээний зорилго нь гурван жилийн хугацаанд холбоотон гүрэн болж, Испанийн эсрэг нэгдэн тэмцэхэд чиглэгджээ. * 1692 - Хойд Америкийн Массачусеттсийн колонийн Салем хотд Бриджет Жонес болон өөр бусад 19 хүнийг шулам гэж үзэн дүүжлэн хороожээ. * 1782 - Сиамын /одоогийн [[Тайланд]]/хаан ширээнд [[I Рама]] суусан. * 1786 - Манж Хятадын Сычуань мужид газар хөдлөлтийн улмаас Дадугийн далан нурж, 100 мянган хүн амиа алджээ. * 1793 - Францын нийслэл Парис хотод "Жардэн де Плант" нэртэй байгалийн музей нээгджээ. Жилийн дараа орчин цагийн хамгийн анхны олон нийтийн [[амьтны хүрээлэн]] болсон юм. ** Францын хувьсгал: Якобинчуудын толгойлсон Нийтийг аюулаас хамгаалах зөвлөл Жирондинчууд буюу тэргүүлэх улстөрчдийг баривчилжээ. ** АНУ-ын нийслэл [[Филадельфи]] хотоос [[Вашингтон (хот)|Вашингтон]] хот руу нүүсэн. * 1829 - Английн Лондон хотын [[Тэмз мөрөн|Тэмз мөрөнд]] Оксфорд болон Кембриджийн их сургуулийн хооронд завины уралдаан болов. Энэ нь завины төрлийн хамгийн анхны уралдаан болж түүхэнд үлджээ. * 1838 - Австралийн Мял голын аллага: Эзлэн түрэмгийлэгчид 29 уугуул австраличуудыг хороов. * 1854 - АНУ-ын тэнгисийн цэргийн кадетын сургууль анхны төгсөлтөө хийв. * 1863 - Францын арми Мексикт цэрэг оруулж, нийслэл [[Мехико]] хотыг булаан эзлэв. * 1868 - Сербийн ханхүү III Михаило Обреновичийн амь насанд халджээ. * 1871 - АНУ-ын тэнгисийн цэргийн ахмад МакЛейн Тилтоноор удирдуулсан 109 цэрэг Солонгосын Хан голыг өгсөн Жосон улсын Кангва аралд халдан довтолжээ. * 1886 - Шинэ Зеландад Таравера [[Галт уул|галт уулын]] дэлбэрэлтийн улмаас 153 хүн амь насаа алдав. Галт уул гурван сарын турш оргилж, утаа нь 17 км-ийн өндөрт дэгджээ. * 1898 - [[Испани-Америкийн дайн]]: Гуантанамо хошуунд АНУ-ын тэнгисийн цэрэг нэвтэрч, дайн албан ёсоор эхэлжээ. * [[1907]] - Франц-Японы хооронд гэрээ байгуулж Хятад, Манжуур, Монголын нутаг дээр тусгай эрх эдлэх “Нөлөөллийн хүрээ” үүсгэсэн байна. * [[1916]] - Меккагийн шариф Хуссейн бин Али [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] эсрэг Арабын хувьсгал эхэлснийг зарлав. * 1924 - Италийн фашист хөдөлгөөнийхөн Социалист намын тэргүүн Жиакомо Маттеоттиг барьцаалан хөнөөв. * 1935 - Өмнөд Америкийн Боливи, Парагвай улсууд 3 жил дайтсаны эцэст, энхийн гэрээ байгуулжээ. * 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: [[Фашист Итали]] улс Франц, Их Британи улсад дайн зарлалаа. Төд удалгүй Францын өмнөд хэсгийг эзлэхээр цэрэг хөдөлгөжээ. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Д.Рузвельт]] Италийн үйлдлийг "бантан хутгасан үйлдэл" гэж эрс буруушаав. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Германы эсрэг тэмцсэн Норвегийн цэргийн хүч бууж өгснөөр, Норвеги улсад [[Нацист Герман]] бүрэн хяналт тогтоов. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Лидицийн хядлага: Нацист Германы генерал, Бохем, Моравын дэд захирагч Райнхардт Хайдрихын амь насанд халдахыг завдсан гэх шалтгаанаар 340 гаруй хүнийг буудан хороов. Дийлэнх нь 15-аас дээш насны хүүхдүүд байсны дотор бага насны 88 хүүхэд байсан гэдэг. * 1944 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Францын Орадур-сю-Глан хотод Нацист Германы шууд оролцоотойгоор энгийн номхон 642 иргэнийг хоморголон устгажээ. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Грекийн Дистомо болон Бойота хотод энгийн номхон 218 хүнийг хоморголон устгажээ. ** АНУ-ын Мэргэжлийн бейсболын лигийн "Синсиннати Редс" багийн тамирчин Жое Наксл 15 насандаа мэргэжлийн тоглолтод оролцож, өнөөг хүртэл эвдэгдээгүй рекорд амжилт тогтоожээ. * 1945 - Австралийн арми Брунейг чөлөөлөхөөр [[Брунейн булан|Брунейн буланд]] газардав. * 1947 - Шведийн автомашин үйлдвэрлэгч [[SAAB]] компани анхны автомашины үйлдвэрээс гаргажээ. * 1957 - Канадын холбооны сонгуульд Жон Дифенбейкэрийн удирддаг Прогрессив Консерватив нам ялалт байгуулж Либерал намын 22 жилийн засаглал эцэслэжээ. * 1963 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф.Кеннеди]] хөдөлмөрийн хөлсийг хүйсийн ялгамжгүй олгох хуульд гарын үсэг зуржээ. Ингэснээр эрэгтэй, эмэгтэй ажилчдын хооронд тогтсон цалингийн ялгаа бага боловч арилсан байна. * 1967 - Зургаан хоногийн дайн: Израил, Сири улсууд гал зогсоох гэрээ байгуулжээ. * 1977 - Хүний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Мартин Лютер Кинг|Мартин Лютер Кингийн]] амь насанд халдсан Жеймс Өрл Рей шоронгоос оргов. Теннеси мужийн цагдаагийн газар түүнийг гурав хоногийн дараа баривчилж, шүүх хурлаар 100 жилийн хорих ял оноожээ. * 1982 - Ливаны дайн: Арабын Сирийн арми Израилийн хүчийг бут ниргэжээ. * 1991 - АНУ-ын [[Калифорни]] мужийн Саут Лейк Тахо орчмоос 11 настай Жейси Лий Дагардыг барьцаалжээ. Түүнийг 2009 онд эсэн мэнд олсон юм. * 1994 - [[Шинжаан|БНХАУ-ын Шинжаан Уйгарын өөртөө засах орны]] [[Лоб нуур]] орчимд [[цөмийн зэвсэг]] туршив. * 1996 - Умард Ирландын энхийн хэлэлцээ эхэлжээ. * 1997 - Кампучийн дарангуйлагч бөгөөд Улаан Кхмерүүдийн удирдагч [[Пол Пот]] нутгаасаа зугтахаас өмнө Батлан хамгаалахын сайд Сон Сен болон түүний гэр бүлийн 11 гишүүнийг хороох тушаал өгчээ. * 1999 - [[Холбооны Бүгд Найрамдах Югослав Улс|Холбооны Бүгд Найрамдах Югослав улсын]] Ерөнхийлөгч [[Слободан Милошевич]] Косовогийн нутгаас цэргүүдээ татах амлалт өгсөний дараа [[НАТО]] цэргийн ажиллагаагаа зогсоожээ. * 2001 - Ромын пап [[II Иохан Паул]] Ливаны католик шашинт Рафкаг гэгээнтнээр өргөмжлөв. * 2002 - Их Британид хүн хооронд төв мэдрэлийн систем мэдээлэл хэрхэн солилцдог болохыг анх удаагаа туршжээ. * 2003 - [[NASA|АНУ-ын Сансар судлалын агентлаг]] Ангараг гарагийг судлах "Спирит" хөлгийг амжилттай хөөргөжээ. * 2009 - АНУ-ын Холокостын дурсгалын музейн урд 88 настай Жеймс Венекер фон Бранн гал нээж, музейн харуул Стивен Тайрон Жонсыг шархдуулав. Түүнийг хөнгөн шархдуулж, баривчилжээ. * 2018 - Ангараг гарагийг судлах "Оппортюнити" өөрөө явагч сүүлийн мэдээллээ дамжуулав. АНУ-ын Сансар судлалын агентлаг 2019 оны хоёрдугаар сарын 13-нд холбоогоо тасалжээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * * 1713 - Их Британийн гүнж Каролайн (1757 онд нас барсан) * 1716 - Шведийн аялагч, физик Карл Густаф Экеберг (1784 онд нас барсан) * 1832 - Английн нэрт яруу найрагч Эдвин Арнолд ([[1904]] онд нас барсан) * 1839 - Данийн 19 дэх Ерөнхий сайд Людвиг Холштайн-Ледрборг ([[1912]] онд нас барсан) * 1854 - Ирландын феминист яруу найрагч Сара Гранд (1943 онд нас барсан) * 1886 - Японы дуугүй киноны од, Азийн анхны "секс бэлгэ тэмдэг" гэгдэх жүжигчин Хаякама Сессүэ (1973 онд нас барсан) * 1895 - Академийн наадмын эмэгтэй туслах дүрийн шагналыг хүртсэн анхны хар арьст жүжигчин Хетти Макданиель (1952 онд нас барсан) * 1897 - Хаант Оросын их гүнж, [[II Николай]] хааны хоёр дахь охин Татьяна Николаевна (1918 онд нас барсан) * [[1901]] - Австри гаралтай Америкийн хөгжмийн зохиолч Фредерик Лове (1988 онд нас барсан) * [[1915]] - Нобелийн шагналт Америкийн зохиолч, богино өгүүллэгийн мастер Саул Беллоу (2005 онд нас барсан) * [[1916]] - Америкийн түргэн хоолны "Данкин Донатс" сүлжээг үндэслэгч Уиллиам Росенберг (2002 онд нас барсан) * 1921 - Эдинбургийн гүн, хунтайж Филип (1921 онд нас барсан) ** Дэлхийн аварга Бельгийн дугуйч Жеан Робич (1980 онд нас барсан) * 1922 - Америкийн дэлгэцийн нэрт жүжигчин Жюди Гарланд (1969 онд нас барсан) * 1927 - Унгарын нэрт хөлбөмбөгч, дасгалжуулагч Лашло Кубала (2002 онд нас барсан) ** Тайванийн дэд дарга Лин Янг-Канг (2013 онд нас барсан) * 1947 - АНУ-ын Мэргэжлийн бейсболын лигийн аварга Кен Синглтон * 1951 - Олимпын хошой хүрэл медальт Зүүн Германы таван төрөлтийн тамирчин Бөрглинд Поллак * 1956 - Литвын Ерөнхийлөгч (2003—2004) [[Роландас Паксас]]. * 1958 - Алдарт "Сега" брендийн тоглоом хөгжүүлэгч, инженер Сузуки Юү * 1959 - Италийн хөлбөмбөгчин, 1990 оны ДАШТ-ний хүрэл медальт, дасгалжуулаг [[Карло Анчелотти]] * 1965 - Английн загвар өмсөгч, жүжигчин Элизабет Харли * 1972 - Умард Македон улсын Ерөнхий сайд Радмила Шекеринска * 1982 - Олимп, дэлхийн аварга Америкийн уран гулгагч Тара Липински * 1985 - Олимпын мөнгөн медальт, дэлхийн хошой аварга Их Британийн завьч Ричард Чембэрс * 1988 - Америкийн сагсан бөмбөгч Жефф Тийг * 1989 - Румын улсын дуучин, загвар өмсөгч Александра Стан * 1992 - Америкийн жүжигин, загвар өмсөгч Кейт Аптон * 1997 - Олимпын аварга Хонконгийн туялзуур сэлэмч Чен Ка-Лонг == Нас барсан алдартнууд == * МЭӨ 323 - Эртний Македонийн хаан, суут цэргийн жанжин [[Македоны Александр|Их Македоны Александр]] (МЭӨ 356 онд төрсөн) * 779 - Тан гүрний хаан Дайзонг (727 онд төрсөн) * [[1901]] - Шотландын яруу найрагч, зохиолч Роберт Уиллиамс Бюканан (1841 онд төрсөн) * [[1906]] - Шинэ Зеландын 15 дахь Ерөнхий сайд Ричард Седдон (1845 онд төрсөн) * 1926 - Испанийн суут архитекторч, уран барималч Антони Гауди (1852 онд төрсөн) * 1937 - Канадын найм дахь Ерөнхий сайд Роберт Борден (1854 онд төрсөн) * 1946 - Америкийн нэрт боксчин Жек Жонсон (1878 онд төрсөн) * 1949 - Нобелийн шагналт Норвегийн зохиолч Сигрид Ундсет (1882 онд төрсөн) * 1976 - Парамаунт кино студийг үндэслэгчдийн нэг Адольф Зюкор (1873 онд төрсөн) * 2000 - Сирийн 18 дахь Ерөнхийлөгч [[Хафез аль-Асад]] (1930 онд төрсөн) * 2001 - Ираны гүнж Лейла Пахлави (1970 онд төрсөн) * 2002 - Америкийн зартай дээрэмчин Жон Готти (1940 онд төрсөн) * 2004 - Америкийн R&B урсгалын нэртэй төлөөлөгч [[Рэй Чарльз]] (1930 онд төрсөн) ** Грекийн 177 дахь Ерөнхий сайд Зенофон Золотас ([[1904 онд төрсөн]]) * 2008 - Киргизийн нэрт зохиолч [[Чингиз Айтматов]] (1928 онд төрсөн) * 2016 - Америкийн "Voice" шоугаар олонд танигдсан дуучин Кристина Гримми (1994 онд төрсөн) ** Канадын нэрт хоккейч Горди Хау (1928 онд төрсөн) * == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|10 June|6 сарын 10}} [[Ангилал:Өдөр|0610]] [[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#10]] i2xqyjwtaohomiw5jrxowqvw2uzalj0 858587 858585 2026-06-10T07:53:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 858587 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|6 сарын}} '''6 сарын 10''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 161 дахь ([[өндөр жил]] бол 162 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 204 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 671 - Япон улсын эзэн хаан Тенжи "Рококү" нэртэй усан цагийг танилцуулав. Усны хэмжээсээр цаг заадаг уг төхөөрөмжийг нийслэл Оцү хотноо байршуулжээ. * 1190 - Загалмайтны гуравдугаар аян дайн: Ариун Ромын эзэнт гүрний хаан I Фредерик Барбаросса Салеф голд живэв. * 1539 - Трентийн зөвлөл: Ромын пап III Павель хамбатанууддаа захидал илгээв. Уг захидалд дайны улмаас зөвлөлийн хурлыг түр хойшлуулах тухай дурдсан байжээ. * 1596 - Голландын нэрт аялагч Виллем Баренц, Яков ван Хемскерк нар Баренцийн тэнгисийн баруун хэсэгт орших Борньё буюу Баавгайт арлыг нээжээ. * 1610 - Анхны голланд шилжин сууршигчид [[Манхэттен]] арал (Умард Америк) дээр иржээ. * 1624 - Францын хаант улс болон Голландын бүгд найрамдах улсын хооронд Компьенийн гэрээ байгуулагдав. Уг гэрээний зорилго нь гурван жилийн хугацаанд холбоотон гүрэн болж, Испанийн эсрэг нэгдэн тэмцэхэд чиглэгджээ. * 1692 - Хойд Америкийн Массачусеттсийн колонийн Салем хотд Бриджет Жонес болон өөр бусад 19 хүнийг шулам гэж үзэн дүүжлэн хороожээ. * 1782 - Сиамын /одоогийн [[Тайланд]]/хаан ширээнд [[I Рама]] суусан. * 1786 - Манж Хятадын Сычуань мужид газар хөдлөлтийн улмаас Дадугийн далан нурж, 100 мянган хүн амиа алджээ. * 1793 - Францын нийслэл Парис хотод "Жардэн де Плант" нэртэй байгалийн музей нээгджээ. Жилийн дараа орчин цагийн хамгийн анхны олон нийтийн [[амьтны хүрээлэн]] болсон юм. ** Францын хувьсгал: Якобинчуудын толгойлсон Нийтийг аюулаас хамгаалах зөвлөл Жирондинчууд буюу тэргүүлэх улстөрчдийг баривчилжээ. ** АНУ-ын нийслэл [[Филадельфи]] хотоос [[Вашингтон (хот)|Вашингтон]] хот руу нүүсэн. * 1829 - Английн Лондон хотын [[Тэмз мөрөн|Тэмз мөрөнд]] Оксфорд болон Кембриджийн их сургуулийн хооронд завины уралдаан болов. Энэ нь завины төрлийн хамгийн анхны уралдаан болж түүхэнд үлджээ. * 1838 - Австралийн Мял голын аллага: Эзлэн түрэмгийлэгчид 29 уугуул австраличуудыг хороов. * 1854 - АНУ-ын тэнгисийн цэргийн кадетын сургууль анхны төгсөлтөө хийв. * 1863 - Францын арми Мексикт цэрэг оруулж, нийслэл [[Мехико]] хотыг булаан эзлэв. * 1868 - Сербийн ханхүү III Михаило Обреновичийн амь насанд халджээ. * 1871 - АНУ-ын тэнгисийн цэргийн ахмад МакЛейн Тилтоноор удирдуулсан 109 цэрэг Солонгосын Хан голыг өгсөн Жосон улсын Кангва аралд халдан довтолжээ. * 1886 - Шинэ Зеландад Таравера [[Галт уул|галт уулын]] дэлбэрэлтийн улмаас 153 хүн амь насаа алдав. Галт уул гурван сарын турш оргилж, утаа нь 17 км-ийн өндөрт дэгджээ. * 1898 - [[Испани-Америкийн дайн]]: Гуантанамо хошуунд АНУ-ын тэнгисийн цэрэг нэвтэрч, дайн албан ёсоор эхэлжээ. * [[1907]] - Франц-Японы хооронд гэрээ байгуулж Хятад, Манжуур, Монголын нутаг дээр тусгай эрх эдлэх “Нөлөөллийн хүрээ” үүсгэсэн байна. * [[1916]] - Меккагийн шариф Хуссейн бин Али [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] эсрэг Арабын хувьсгал эхэлснийг зарлав. * 1924 - Италийн фашист хөдөлгөөнийхөн Социалист намын тэргүүн Жиакомо Маттеоттиг барьцаалан хөнөөв. * 1935 - Өмнөд Америкийн Боливи, Парагвай улсууд 3 жил дайтсаны эцэст, энхийн гэрээ байгуулжээ. * 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: [[Фашист Итали]] улс Франц, Их Британи улсад дайн зарлалаа. Төд удалгүй Францын өмнөд хэсгийг эзлэхээр цэрэг хөдөлгөжээ. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Д.Рузвельт]] Италийн үйлдлийг "бантан хутгасан үйлдэл" гэж эрс буруушаав. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Германы эсрэг тэмцсэн Норвегийн цэргийн хүч бууж өгснөөр, Норвеги улсад [[Нацист Герман]] бүрэн хяналт тогтоов. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Лидицийн хядлага: Нацист Германы генерал, Бохем, Моравын дэд захирагч Райнхардт Хайдрихын амь насанд халдахыг завдсан гэх шалтгаанаар 340 гаруй хүнийг буудан хороов. Дийлэнх нь 15-аас дээш насны хүүхдүүд байсны дотор бага насны 88 хүүхэд байсан гэдэг. * 1944 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Францын Орадур-сю-Глан хотод Нацист Германы шууд оролцоотойгоор энгийн номхон 642 иргэнийг хоморголон устгажээ. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Грекийн Дистомо болон Бойота хотод энгийн номхон 218 хүнийг хоморголон устгажээ. ** АНУ-ын Мэргэжлийн бейсболын лигийн "Синсиннати Редс" багийн тамирчин Жое Наксл 15 насандаа мэргэжлийн тоглолтод оролцож, өнөөг хүртэл эвдэгдээгүй рекорд амжилт тогтоожээ. * 1945 - Австралийн арми Брунейг чөлөөлөхөөр [[Брунейн булан|Брунейн буланд]] газардав. * 1947 - Шведийн автомашин үйлдвэрлэгч [[SAAB]] компани анхны автомашины үйлдвэрээс гаргажээ. * 1957 - Канадын холбооны сонгуульд Жон Дифенбейкэрийн удирддаг Прогрессив Консерватив нам ялалт байгуулж Либерал намын 22 жилийн засаглал эцэслэжээ. * 1963 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф.Кеннеди]] хөдөлмөрийн хөлсийг хүйсийн ялгамжгүй олгох хуульд гарын үсэг зуржээ. Ингэснээр эрэгтэй, эмэгтэй ажилчдын хооронд тогтсон цалингийн ялгаа бага боловч арилсан байна. * 1967 - Зургаан хоногийн дайн: Израил, Сири улсууд гал зогсоох гэрээ байгуулжээ. * 1977 - Хүний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Мартин Лютер Кинг|Мартин Лютер Кингийн]] амь насанд халдсан Жеймс Өрл Рей шоронгоос оргов. Теннеси мужийн цагдаагийн газар түүнийг гурав хоногийн дараа баривчилж, шүүх хурлаар 100 жилийн хорих ял оноожээ. * 1982 - Ливаны дайн: Арабын Сирийн арми Израилийн хүчийг бут ниргэжээ. * 1991 - АНУ-ын [[Калифорни]] мужийн Саут Лейк Тахо орчмоос 11 настай Жейси Лий Дагардыг барьцаалжээ. Түүнийг 2009 онд эсэн мэнд олсон юм. * 1994 - [[Шинжаан|БНХАУ-ын Шинжаан Уйгарын өөртөө засах орны]] [[Лоб нуур]] орчимд [[цөмийн зэвсэг]] туршив. * 1996 - Умард Ирландын энхийн хэлэлцээ эхэлжээ. * 1997 - Кампучийн дарангуйлагч бөгөөд Улаан Кхмерүүдийн удирдагч [[Пол Пот]] нутгаасаа зугтахаас өмнө Батлан хамгаалахын сайд Сон Сен болон түүний гэр бүлийн 11 гишүүнийг хороох тушаал өгчээ. * 1999 - [[Холбооны Бүгд Найрамдах Югослав Улс|Холбооны Бүгд Найрамдах Югослав улсын]] Ерөнхийлөгч [[Слободан Милошевич]] Косовогийн нутгаас цэргүүдээ татах амлалт өгсөний дараа [[НАТО]] цэргийн ажиллагаагаа зогсоожээ. * 2001 - Ромын пап [[II Иохан Паул]] Ливаны католик шашинт Рафкаг гэгээнтнээр өргөмжлөв. * 2002 - Их Британид хүн хооронд төв мэдрэлийн систем мэдээлэл хэрхэн солилцдог болохыг анх удаагаа туршжээ. * 2003 - [[NASA|АНУ-ын Сансар судлалын агентлаг]] Ангараг гарагийг судлах "Спирит" хөлгийг амжилттай хөөргөжээ. * 2009 - АНУ-ын Холокостын дурсгалын музейн урд 88 настай Жеймс Венекер фон Бранн гал нээж, музейн харуул Стивен Тайрон Жонсыг шархдуулав. Түүнийг хөнгөн шархдуулж, баривчилжээ. * 2018 - Ангараг гарагийг судлах "Оппортюнити" өөрөө явагч сүүлийн мэдээллээ дамжуулав. АНУ-ын Сансар судлалын агентлаг 2019 оны хоёрдугаар сарын 13-нд холбоогоо тасалжээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * * 1713 - Их Британийн гүнж Каролайн (1757 онд нас барсан) * 1716 - Шведийн аялагч, физик Карл Густаф Экеберг (1784 онд нас барсан) * 1832 - Английн нэрт яруу найрагч Эдвин Арнолд ([[1904]] онд нас барсан) * 1839 - Данийн 19 дэх Ерөнхий сайд Людвиг Холштайн-Ледрборг ([[1912]] онд нас барсан) * 1854 - Ирландын феминист яруу найрагч Сара Гранд (1943 онд нас барсан) * 1886 - Японы дуугүй киноны од, Азийн анхны "секс бэлгэ тэмдэг" гэгдэх жүжигчин Хаякама Сессүэ (1973 онд нас барсан) * 1895 - Академийн наадмын эмэгтэй туслах дүрийн шагналыг хүртсэн анхны хар арьст жүжигчин Хетти Макданиель (1952 онд нас барсан) * 1897 - Хаант Оросын их гүнж, [[II Николай]] хааны хоёр дахь охин Татьяна Николаевна (1918 онд нас барсан) * [[1901]] - Австри гаралтай Америкийн хөгжмийн зохиолч Фредерик Лове (1988 онд нас барсан) * [[1915]] - Нобелийн шагналт Америкийн зохиолч, богино өгүүллэгийн мастер Саул Беллоу (2005 онд нас барсан) * [[1916]] - Америкийн түргэн хоолны "Данкин Донатс" сүлжээг үндэслэгч Уиллиам Росенберг (2002 онд нас барсан) * 1921 - Эдинбургийн гүн, хунтайж Филип (1921 онд нас барсан) ** Дэлхийн аварга Бельгийн дугуйч Жеан Робич (1980 онд нас барсан) * 1922 - Америкийн дэлгэцийн нэрт жүжигчин Жюди Гарланд (1969 онд нас барсан) * 1927 - Унгарын нэрт хөлбөмбөгч, дасгалжуулагч Лашло Кубала (2002 онд нас барсан) ** Тайванийн дэд дарга Лин Янг-Канг (2013 онд нас барсан) * 1947 - АНУ-ын Мэргэжлийн бейсболын лигийн аварга Кен Синглтон * 1951 - Олимпын хошой хүрэл медальт Зүүн Германы таван төрөлтийн тамирчин Бөрглинд Поллак * 1956 - Литвын Ерөнхийлөгч (2003—2004) [[Роландас Паксас]]. * 1958 - Алдарт "Сега" брендийн тоглоом хөгжүүлэгч, инженер Сузуки Юү * 1959 - Италийн хөлбөмбөгчин, 1990 оны ДАШТ-ний хүрэл медальт, дасгалжуулаг [[Карло Анчелотти]] * 1965 - Английн загвар өмсөгч, жүжигчин Элизабет Харли * 1972 - Умард Македон улсын Ерөнхий сайд Радмила Шекеринска * 1982 - Олимп, дэлхийн аварга Америкийн уран гулгагч Тара Липински * 1985 - Олимпын мөнгөн медальт, дэлхийн хошой аварга Их Британийн завьч Ричард Чембэрс * 1988 - Америкийн сагсан бөмбөгч Жефф Тийг * 1989 - Румын улсын дуучин, загвар өмсөгч Александра Стан * 1992 - Америкийн жүжигин, загвар өмсөгч Кейт Аптон * 1997 - Олимпын аварга Хонконгийн туялзуур сэлэмч Чен Ка-Лонг == Нас барсан алдартнууд == * МЭӨ 323 - Эртний Македонийн хаан, суут цэргийн жанжин [[Македоны Александр|Их Македоны Александр]] (МЭӨ 356 онд төрсөн) * 779 - Тан гүрний хаан Дайзонг (727 онд төрсөн) * [[1901]] - Шотландын яруу найрагч, зохиолч Роберт Уиллиамс Бюканан (1841 онд төрсөн) * [[1906]] - Шинэ Зеландын 15 дахь Ерөнхий сайд Ричард Седдон (1845 онд төрсөн) * 1926 - Испанийн суут архитекторч, уран барималч Антони Гауди (1852 онд төрсөн) * 1937 - Канадын найм дахь Ерөнхий сайд Роберт Борден (1854 онд төрсөн) * 1946 - Америкийн нэрт боксчин Жек Жонсон (1878 онд төрсөн) * 1949 - Нобелийн шагналт Норвегийн зохиолч Сигрид Ундсет (1882 онд төрсөн) * 1976 - Парамаунт кино студийг үндэслэгчдийн нэг Адольф Зюкор (1873 онд төрсөн) * 2000 - Сирийн 18 дахь Ерөнхийлөгч [[Хафез аль-Асад]] (1930 онд төрсөн) * 2001 - Ираны гүнж Лейла Пахлави (1970 онд төрсөн) * 2002 - Америкийн зартай дээрэмчин Жон Готти (1940 онд төрсөн) * 2004 - Америкийн R&B урсгалын нэртэй төлөөлөгч [[Рэй Чарльз]] (1930 онд төрсөн) ** Грекийн 177 дахь Ерөнхий сайд Зенофон Золотас ([[1904 онд төрсөн]]) * 2008 - Киргизийн нэрт зохиолч [[Чингиз Айтматов]] (1928 онд төрсөн) * 2016 - Америкийн "Voice" шоугаар олонд танигдсан дуучин Кристина Гримми (1994 онд төрсөн) ** Канадын нэрт хоккейч Горди Хау (1928 онд төрсөн) * == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|10 June|6 сарын 10}} [[Ангилал:Өдөр|0610]] [[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#10]] kassxln5q1j19k39jihikbyskm72o80 0 17793 858495 856919 2026-06-09T12:23:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858495 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = {{flagicon|ENG}}Манчестер Сити | current = 2011-12 оны Премьер лиг| image = | fullname = Хөлбөмбөгийн Манчестер Сити баг | nickname = ''хотын оршин суугчид''| motto = Superlia in Proelia (Тулааны бахдал) | founded = 1880, <br />''St Mark's (West Gorton)'' | ground = Сити оф Манчестер<br />[[Манчестер]]<br />Англи | capacity = 47,726<ref>{{cite web | title=Stadium History| work=Manchester City Football Club| url=http://www.mcfc.co.uk/default.sps?pagegid={20E7C2B7-4832-46D1-B772-AB8CCA2FD0D5}| archiveurl=http://web.archive.org/web/20080208223557/http://www.mcfc.co.uk/default.sps?pagegid={20E7C2B7-4832-46D1-B772-AB8CCA2FD0D5}| archivedate=8 February 2008| accessdate=21 October 2009}}</ref> | owner = <small>{{flagicon|АНЭУ}}[[Шейх]]</small> Мансур бин Зайед аль-Нахьян | chairman = {{flagicon|АНЭУ}}Халдун аль-Мубарак | manager = | ахлагч = {{flagicon|BEL}}[[Венсан Компани]] | league = [[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]] | season = [[2018-19 оны Премьер лиг|2018–19]] | position = Премьер лиг, 1 дугаар байр | kit_alt1=A light blue shirt, white shorts and light blue socks | | pattern_la1 = _mancity2223h | pattern_b1 = _mancity2223h | pattern_ra1 = _mancity2223h | pattern_sh1 = _mancity2223h | pattern_so1 = _mancity2223hl | leftarm1 = 78BCFF | body1 = 78BCFF | rightarm1 = 78BCFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 78BCFF | pattern_la2 = _mancity2223a | pattern_b2 = _mancity2223a | pattern_ra2 = _mancity2223a | pattern_sh2 = _mancity2223a | pattern_so2 = _mancity2223al | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _mancity2223t | pattern_b3 = _mancity2223t | pattern_ra3 = _mancity2223t | pattern_sh3 = _mancity2223t | pattern_so3 = _mancity2223tl | leftarm3 = D3FE7A | body3 = D3FE7A | rightarm3 = D3FE7A | shorts3 = 384157 | socks3 = D3FE7A }} '''Хөлбөмбөгийн Манчестер Сити баг''' ({{lang-en|Manchester City Football Club}}) нь [[Нэгдсэн Вант Улс|Английн]] [[Английн Премьер лиг|Премьер лигт]] тоглодог [[хөлбөмбөг]]ийн баг юм. Анх [[1880]] оны арваннэгдүгээр сард ''St. Mark's (West Gorton)'' нэртэйгээр тоглолтоо хийж байсан гэдэг бөгөөд [[1887]] оноос [[1894]] оныг хүртэл ''Ardwick Association Football Club (Эрдрюкийн Хөлбөмбөгийн баг)'' нэрээр явсаар өнөөгийн нэрээ олсон түүхтэй юм. Тус баг [[1960]] оны сүүл болон [[1970]] оны эхэн дунд үеүүдэд шилдэг амжилтуудаа үзүүлж байсан бөгөөд энэ хугацаанд «Лигийн АШТ», «[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом», «Лигийн цом» болон [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Европын цомтой багуудын цом]] зэрэг том тэмцээнүүдэд [[Жо Мерсер]], Малкольм Аллисон нарын удирдлаган дор Колин Белл, Майк Саммерби болон Францис Ли нарын шилдэг тоглогчдоор ахлуулсан бүрэлдэхүүн аваргалсан байдаг байна. Манчестер Сити [[1976]] онд «Лигийн цомд» түрүүлсэнээс хойш томоохон тэмцээний түрүүг аваагүй л байгаа. [[1995-96 оны Премьер лиг|1995-96]] оны улирлаар хангалтгүй тоглолт үзүүлэн Премьер лигээс унаж гурван жилийн хугацаанд доод дивизүүдэд тоглохдоо мөн л адил тааруухан амжилт үзүүлж байсныг дурдах юун. [[2008]] онд «Абу Даби Юнайтед групп»-т худалдагдсанаар энэ багийн санхүүгийн байдал хүчирхэгжин олон тооны шилдэг тоглогчдыг бүрэлдэхүүндээ нэгтгэсэн наймааг дараалан хийсээр байгаа юм. Тус багийг одоо [[Итали]]йн шилдэг мэргэжилтэн [Роберто Манчини]] дасгалжуулж байгаа. == Түүх == Манчестер Сити багийн үүсэл 1880 онд [[Манчестер]]ийн зүүн хэсгийн «Гордон» дүүрэгт Анна Коннел бусад нөхдийн хамтаар байгуулсан хөлбөмбөгийн «St. Mark's (West Gorton)» багаас эхэлнэ. [[1875]] он болон түүнээс өмнөх жилүүдэд «Гэгээн Маркын сүмийн» нэр дээр тоглодог байсан [[Крикет|крикетийн]] спортын багийг сүмийн ажилтан Уильям Бийстоу<ref>{{cite book |last=James |first=Gary |title=Manchester – A Football History |publisher=James Ward |location=Halifax |year=2008 |isbn=978-0-9558127-0-5}} p58</ref> гэгч хэлбэрийг нь өөрчлөн ийн байгуулсан гэдэг. [[1887]] онд «Эрдрюк» дүүргийн «Хайд Роуд» цэнгэлдэх хүрээлэнд эзэн багийн тоглолтоо хийхээр болж, багийн нэрээ «Ardwick Association Football Club» болгон өөрчилсөн<ref>{{cite book |last=James |first=Gary |title=Manchester City – The Complete Record |publisher=Breedon |location=Derby |year=2006 |isbn=1-85983-512-0}} p23</ref> бөгөөд [[1892]] онд «Английн хөлбөмбөгийн лигийн» гишүүнээр элсэн шинээр зохиогдох болсон «хоёрдугаар дивизээс» мэргэжлийн гараагаа эхэлжээ. ''1893-94'' оны улирал санхүүгийн хүндрэлээс шалтгаалан өөрчлөлт хийсэн бөгөөд бүр нэрээ хүртэл сольсон юм. Энэ үеэс «Хөлбөмбөгийн Манчестер Сити баг» нэртэйгээр тоглох болсон түүхтэй.<ref>Ward, ''The Manchester City Story'', p8</ref> Сити анхны шагналаа [[1899]] онд хоёрдугаар дивизэд түрүүлэн авч улмаар Английн хөлбөмбөгийн «тэргүүн дивизэд» дэвшсэн байдаг ба [[Файл:ManCity1904.jpg|thumb|right|200px|[[1904]] оны «АХХ-ны цомд» түрүүлсэн Манчестер Сити багийнхан]][[1904]] оны дөрөвдүгээр сарын 23-нд [[Болтон Уондерерс]] багийг 1-0 харьцаагаар хожин «[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цомд» түрүүлснээр томоохон тэмцээний анхны түрүүгээ авсан нь байв. Энэ үедээ «Дубльдэх» (Лиг ба Цомын түрүү) боломжоо лигт хоёрдугаар байрт орсоноор алджээ.<ref>James, ''Manchester City – The Complete Record'', p32</ref> Дараагийн улирал нь буюу [[1906]] онд Ситигийн санхүүгийн байдал тун хүндэрсэн тул Билли Мэрэдит тэргүүтэй арван долоон тоглогчоо [[Манчестер Юнайтед]] багт шилжүүлснээр Ситигийн амжилт зогсонги байдалд орсон юм.<ref>James, ''Manchester:The Greatest City'', pp 59–65.</ref> «Хайд Роуд» цэнгэлдэх хүрээлэн нь [[1920]] онд түймэрт автан сүйдэж [[1923]] шинээр баригдсан «Мейн Роуд» цэнгэлдэх хүрээлэнд шилжсэн байна. [[1930]]-аад он, Манчестер Сити «АХХ-ны цомын» шигшээ тоглолтонд дараалан шалгарахдаа [[1933]] онд [[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертонд]] ялагдсан бол [[1934]] онд [[Портсмут (хөлбөмбөгийн баг)|Портсмутыг]] ялж байв.<ref>Ward, ''The Manchester City Story'', pp31–33</ref> [[1937]] онд «нэгдүгээр дивиз» буюу тэргүүн дивизийн анхны түрүүгээ авсан ч дараа улирал нь хоёрдугаар дивиз рүү унав.<ref>{{cite web | title=England 1937/38| work=league table from RSSSF | url=http://www.rsssf.com/engpaul/FLA/1937-38.html| accessdate=29 December 2005 }}</ref> Хорин жилийн дараа довтлогч [[Дон Реве]]гийн^{Английн Эзэнт гүрний одонт} «Ревегийн төлөвлөгөө» хэмээн нэр нь түгсэн тоглолтын оновчтой шийдлээрээ 1930-аад онд үзүүлсэн амжилтаа Сити давтаж, «АХХ-ны цомын» шигшээ тоглолтонд [[1955]], [[1956]] онуудад шалгарсан ба мөн урьдын адил эхний удаад нь ялагдаж, хоёр дахид нь ялж байв. Бүх цаг үеийн хамгийн шилдэг шигшээ тоглолтуудын нэг [[1956]] оны шигшээ тоглолт нь Ситигийн хаалгач [[Берт Траутман]]ы тоглолтын үеэр хүзүүгээ бэртээсэн ч тоглолтын цаг дуустал хэрхэн тэсч байсанаар нь хөлбөмбөг сонирхогчдын санаанд буудаг. [[1963]] онд хоёрдугаар дивизэд унаснаар Ситигийн тоглолтыг үзэх үзэгчдийн тоо эрс буурсан байсныг [[1965]] оны нэгдүгээр сард «Свиндон Таун» багтай талбай дээрээ хийсэн тоглолтын '''8,015''' үзэгчдийн тооноос харж болохоор юм.<ref>Ward, ''The Manchester City Story'', p57</ref> 1965 оны зун [[Жо Мерсер]] болон Малколм Аллисон нар багийг дасгалжуулахаар томилогджээ. Тэдний удирдлаган дор Ситичүүд хоёрдугаар дивизээ тэргүүлэн дэвшсэн ба Майк Саммерби, Фрэнсис Ли ба Колин Белл нарын тоглогчдыг эгнээндээ элсүүлж тун чухал шийдвэр гаргасан ажээ.<ref>Penney, ''Manchester City – The Mercer-Allison Years'', pp27–36</ref> Хоёр жилийн дараа буюу ''1967-68'' оны улирал Манчестер Сити Лигийн АШТ-д '''хоёр дахь түрүүгээ''' сүүлийн тойргийн тоглолтонд [[Ньюкасл Юнайтед]] багийг 4-3 харьцаагаар хожин авсан юм. Тэдний ард хөрш баг [[Манчестер Юнайтед]] хоёр онооны зөрүүтэйгээр шалгарсан байв.<ref>Penney, ''Manchester City – The Mercer-Allison Years'', pp37–56</ref> Улмаар [[1969]] онд «АХХ-ны цомын» ээлжит түрүүгээ авч [[1970]] онд [[Австри]]йн Вена хотноо зохиогдсон [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Европын цомтой багуудын цомын]] шигшээ тоглолтонд [[Польш]]ийн «Гурник Зарбзе» багийг 2-1 харьцаагаар хожин түрүүлэв.<ref>Gardner, ''The Manchester City Football Book No. 2'', pp13–22</ref> Мөн л тухайн улирлаа «Лигийн цомд» аваргалсанаар Европын цом болон дотоодын цомыг нэг улиралд авсан Английн хоёр дахь баг болон түүхнээ тэмдэглэгдсэн байна. [[1970]]-аад он, Сити «Лигийн аварга» болоход ганц оноо дутсан болон шигшээ тоглолтонд бүдэрсэнийг эс тооцвол ерөнхийдөө амжилтын буухиагаа үргэлжлүүлж байсан гэхэд болно.<ref>James, ''Manchester City – The Complete Record'', pp410–420</ref> Манчестер Ситигийн хөгжөөн дэмжигчдийн сэтгэлд хоногшин үлдсэн тоглолт нь яахын аргагүй ''1973-74'' оны улирлын сүүлийн тойргийн тоглолт. Мөнхийн өрсөлдөгч Манчестер Юнайтед багт ус агаар мэт хэрэгтэй сүүлийн тойргийн тоглолтондоо Ситид талбай дээрээ 1-0 харьцаагаар ялагдаж доод дивиз рүү унасан явдал юм.<ref>Ward, ''The Manchester City Story'', p70</ref> [[1976]] оны «Лигийн цомын» шигшээ тоглолтонд [[Ньюкасл Юнайтед]] багийг 2-1 харьцаагаар хожин хоёр дахь удаагаа түрүүлсэн бол 1976-77 оны улирал [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүлийг]] лигийн аварга болоход нэг онооны зөрүүгээр ард нь хоцорч байв. Түүнээс хойш Манчестер Сити лигийн тэргүүлэх өрсөлдөөнөөс гадуур явсаар ''1986-87'' оны улирал [[Астон Вилла]] багийн хамтаар доод дивиз рүү унаж, ''1988-89'' оны улирал [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] багийн хамт дэвшин Петер Рейдийн удирдлаган дор дээд лигтээ [[1991]], [[1992]] онуудад тэргүүлэх өрсөлдөөнд буюу тавдугаар байраар шалгарах болсон байна.<ref>James, ''Manchester City – The Complete Record'', p68</ref> 1992 онд [[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]] байгуулагдсан анхны улирлаар есдүгээр байраар шалгарч байсан бол [[1995-96 оны Премьер лиг|1996]] онд доод лиг болон шинэчилэгдсэн «нэгдүгээр дивиз» рүү унах хүртлээ гурван улирлын турш доогуур өрсөлдөж байв. Бүр хангалтгүй амжилт үзүүлэн [[1998]] онд хоёрдугаар дивиз рүү унаж [[Европ]]ын болон дотоодын цомын эзэн болж түүчээ нь болж байсан багийн хувьд хангалтгүй үзүүлэлт болж байсныг дурдах ёстой байх. Дээрх эгзэгтэй байдалд хүрсэн багийн шинэ дарга Дэвид Бернштэйн хэмээх эрхэм санхүүгээс авахуулаад олон асуудлыг шийдсэнээр [[2000-01 оны Премьер лиг|2001]] онд тэргүүн дивиздээ эргэн ирж гарч ирсэн юм.<ref>{{cite book |last=Buckley |first=Andy |coauthors=Burgess, Richard |title=Blue Moon Rising: The Fall and Rise of Manchester City |publisher=Milo |location=Bury |year=2000 |isbn=0-9530847-4-4}} p177</ref> [[2001-02 оны Премьер лиг|2002]] онд унасанаас хойш дахин Премьер лигээс хөдлөөгүй байгаа.<ref>Manchester City – The Complete Record, p265</ref> [[Файл:City Wigan1.png|thumb|left|400px|Манчестер Сити (хөх), [[Уиган Атлетик]] багууд «[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цомын» тэмцээний үеэр, [[2006]] оны нэгдүгээр сар]] [[2002-03 оны Премьер лиг|2002-03]] оны улирал «Мейн Роуд» цэнгэлдэх хүрээлэн дэх сүүлийн тоглолт нь нилээд онцлогтой. [[Манчестер Юнайтед]] багийг хожиж 13 жил үргэлжилсэн «дербигийн» хожигдлоо зогсоосон явдал байлаа.<ref>{{cite web |url=http://www.rte.ie/sport/2002/1109/manchester.htm |title= Goater double gives City derby win | accessdate=28 May 2007 |work= RTЙ}}</ref> [[2002-03 оны Премьер лиг|2003]] онд улирал дуусах үеэр «Сити оф Манчестер» хэмээх шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн рүү шилжсэн түүхтэй. Шинэ гэртэй болсон Манчестер Сити багийнхан анхны дөрвөн улирлаа хүснэгтийн дундуур бичигдэж өнгөрөөв. Багийн удирдлагууд Английн шигшээ багийн дасгалжуулагч асан Свен Горан Эрикссоныг [[2007]] онд багийн дасгалжуулагчаар томилсон ч<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_city/6241052.stm|title=Eriksson named Man City manager|date=6 July 2007|accessdate=20 July 2007 |work= [[BBC Sport]]}}</ref> төдийлөн амжилттай байж чадаагүй тул [[2008]] оны зургаадугаар сарын 4-нд [[Марк Хьюз]]ийг томилжээ.<ref> {{cite web | title = Eriksson's reign at Man City ends | publisher = [[BBC Sport]] | date = 2 June 2008 | url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_city/7430827.stm | accessdate = 2 June 2008}}</ref> Eriksson was replaced by [[Mark Hughes]] two days later on 4 June 2008.<ref>{{cite news | title = Manchester City appoint Mark Hughes | url = http://www.mcfc.co.uk/Players/Management/Mark-Hughes | publisher = Manchester City FC | date = 4 June 2008 | accessdate = 21 October 2009 | archive-date = 10 Аравдугаар сар 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091010052950/http://www.mcfc.co.uk/Players/Management/Mark-Hughes | url-status = dead }}</ref> Багийг 2008 оны наймдугаар сард «Абу Даби Юнайтед групп» худалдан авав. Ингэснээр юун түрүүнд өндөр зэрэглэлийн тоглогчдыг үнэ хаян худалдан авах алхмуудын эхлэл [[Бразил]] тоглогч, [[Робиньо]]г Испаний [[Реал Мадрид]] багаас худалдан авсанаар тавигдсан юм.<ref name="Robinho">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_city/7593026.stm|title=Man City beat Chelsea to Robinho|publisher=BBC|date=1 September 2008|accessdate=19 September 2009}}</ref> Түүнийг 32.5 сая [[фунт стерлинг]]ээр авсан бөгөөд тухайн улирал Сити аравдугаар байраар шалгарч, «[[УЕФА]]-гийн цомын» тэмцээний дөрөвний нэг шигшээд шалгарав. [[2009]] оны зун [[Гарет Бэрри]], [[Роке Санта Крус]], [[Коло Туре]], [[Эммануэль Адебайор]], [[Карлос Тевес]] болон [[Жолеон Лескотт]] нарыг худалдан авахад 100 сая фунт стерлинг зарцуулсан нь урьд хожид тохиолдож байгаагүй наймаа байв.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_city/8216645.stm|title=Lescott completes Man City move |date=25 August 2009|accessdate=12 September 2009 |work= [[BBC Sport]]}}</ref> 2009 оны арванхоёрдугаар сарын 19-нд Марк Хьюзийн халааг [[Роберто Манчини]] авсан томилогдсон билээ. Сити түүний удирдлаган дор [[2009–10 оны Премьер лиг|2009-10]] оны улирлаар тавдугаар байр эзлэн ''2010-11'' оны [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын лигийн]] тэмцээнд оролцох боломжоо алдсан хэдий ч Европын лигт өрсөлдөх юм. [[2010-11 оны Премьер лиг|2010-11]] оны улирлын тоглолт эхлэхийн өмнө [[Жером Боатенг]]<ref>{{cite web|url=http://www.mcfc.co.uk/News/Team-news/2010/June/Jerome-Boateng-agrees-to-five-year-deal|title=Jerome Boateng has agreed the terms of a five-year contract to join Manchester City from German Bundesliga side Hamburg SV.|accessdate=30 June 2010|publisher=Manchester City official website|archive-date=29 Тавдугаар сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529173813/http://www.mcfc.co.uk/News/Team-news/2010/June/Jerome-Boateng-agrees-to-five-year-deal|url-status=dead}}</ref>, [[Яя Туре]]<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_city/8783455.stm|title=Manchester City sign midfielder Yaya Toure|accessdate=2 July 2010|publisher = BBC sport}}</ref>, [[Давид Силва]]<ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11679_6260796,00.html|title=Silva seals City switch.|accessdate=14 July 2010|publisher=Sky Sports}}</ref>, [[Александар Коларов]]<ref>{{Cite web |url=http://www.mcfc.co.uk/News/American-Pre-season-tour/2010/July/US-Tour-kolarov |title=Archive copy |access-date=2010-08-14 |archive-date=2010-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100728003328/http://www.mcfc.co.uk/News/American-Pre-season-tour/2010/July/US-Tour-kolarov |url-status=dead }}</ref> болон Марио Балотелли<ref>{{cite web|url=http://www.mcfc.co.uk/News/Team-news/2010/August/Mario-Balotelli-signs-for-Manchester-City|title=Balotelli signs for City|accessdate=13 August 2010|publisher=Manchester City official website|archive-date=16 Наймдугаар сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100816033609/http://www.mcfc.co.uk/News/Team-news/2010/August/Mario-Balotelli-signs-for-Manchester-City|url-status=dead}}</ref> нарын шилдэг залуу тоглогчдыг эгнээндээ элсүүлж бүрэлдэхүүний хүчийг зузаатгасан байна. == Тоглогчид == [[Файл:Carlos Tévez ManCity2.jpg|thumb|right|230px|Манчестер Сити багийн ахлагч [[Карлос Тевес]]<ref>{{cite web |title=MCFC announce Carlos Tevez is captain |url=http://www.mcfc.co.uk/News/Team-news/2010/August/Skipper-Tevez-ready-to-exert-influence |publisher=mcfc.co.uk |date=18 August 2010 |accessdate=18 August 2010 |archive-date=12 Есдүгээр сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100912042846/http://www.mcfc.co.uk/News/Team-news/2010/August/Skipper-Tevez-ready-to-exert-influence |url-status=dead }}</ref>]] :''Сүүлд шинэчилсэн нь: [[2011]] оны [[7 сарын 18|долоодугаар сарын 18]].''<ref name="Players">{{Cite web | title = Players | url = http://www.mcfc.co.uk/Players | publisher = Manchester City F.C. | accessdate = 2011-07-18 | archive-date = 2014-07-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140720195937/http://www.mcfc.co.uk/players | url-status = dead }}</ref> === Одоогийн бүрэлдэхүүн === <!-- For help using the template below, please see [[Template talk:Football squad player]] BEFORE YOU ATTEMPT TO EDIT. Please also appropriately modify the "update status footer" at the base of the squad listing if you do make a change to the current squad. --> {{football squad start}} {{football squad player| no= 2| nat=ENG| pos=DF| name=[[Майка Ричардс]]}} {{football squad player| no= 3| nat=ENG| pos=DF| name=[[Уэйн Бриж]]}} {{football squad player| no= 4| nat=BEL| pos=DF| name=[[Венсан Компани]]|бусад=[[Дэд ахлагч]]}} {{football squad player| no= 5| nat=ARG| pos=DF| name=[[Пабло Сабалета]]}} {{football squad player| no= 6| nat=ENG| pos=MF| name=[[Майкл Жонсон]]}} {{football squad player| no= 7| nat=ENG| pos=MF| name=[[Жэймс Милнер]]}} {{football squad player| no= 9| nat=TOG| pos=FW| name=[[Эммануэль Адебайор]]}} {{football squad player| no=10| nat=BIH| pos=FW| name=[[Эдин Жеко]]}} {{football squad player| no=11| nat=ENG| pos=MF| name=[[Адам Жонсон]]}} {{football squad player| no=12| nat=ENG| pos=GK| name=[[Стюарт Тэйлор]]}} {{football squad player| no=13| nat=SER| pos=DF| name=[[Александар Коларов]]}} {{football squad player| no=14| nat=PAR| pos=FW| name=[[Роке Санта Крус]]}} {{football squad player| no=15| nat=MNE| pos=DF| name=[[Стефан Савич]]}} {{football squad player| no=18| nat=ENG| pos=MF| name=[[Гарет Барри]]}} {{football squad player| no=19| nat=ENG| pos=DF| name=[[Жолеон Лескотт]]}} {{football squad player| no=21| nat=ESP| pos=MF| name=[[Давид Силва]]}} {{fs mid}} {{football squad player| no=22| nat=FRA| pos=DF| name=[[Гаэль Клиши]]}} {{football squad player| no=25| nat=ENG| pos=GK| name=[[Жо Харт]]}} {{football squad player| no=28| nat=CIV| pos=DF| name=[[Коло Туре]]}} {{football squad player| no=32| nat=ARG| pos=FW| name=[[Карлос Тевес]]|бусад=[[Ахлагч (хөлбөмбөг)|ахлагч]]}} {{football squad player| no=34| nat=NED| pos=MF| name=[[Найжел де Йонг]]}} {{football squad player| no=37| nat=FRO| pos=GK| name=[[Гуннар Нильсен]]}} {{football squad player| no=38| nat=BEL| pos=DF| name=[[Дедрик Бойата]]}} {{football squad player| no=39| nat=WAL| pos=FW| name=[[Крейг Беллами]]}} {{football squad player| no=40| nat=SVK| pos=MF| name=[[Владимир Вайсс]]}} {{football squad player| no=42| nat=CIV| pos=MF| name=[[Яя Туре]]}} {{football squad player| no=43| nat=ENG| pos=FW| name=[[Алекс Нимелу]]}} {{football squad player| no=45| nat=ITA| pos=FW| name=[[Марио Балотелли]]}} {{football squad player| no=50| nat=NOR| pos=MF| name=[[Абдисалам Ибрахим]]}} {{football squad player| no=62| nat=CIV| pos=MF| name=[[Абдул Разак]]}} {{Football squad player| no=––| nat=IRE| pos=DF| name=[[Грег Каннингем]]}} {{football squad player| no=––| nat=ENG| pos=DF| name=[[Недум Онуоха]]}} {{fs end}} === Хүндэтгэлийн дугаар === {{fs start}} {{fs player| no=23| nat=Cameroon| pos=MF| name=[[Марк-Вивьен Фоэ]]|бусад=нэхэн олгосон}} {{fs end}} == Шагналууд == === Дотоодын === * '''Нэгдүгээр дивиз'''<ref>Up until 1992, the top division of English football was the Football League First Division; since then, it has been the FA Premier League. At the same time, the Second Division was renamed the First Division, and the Third Division was renamed the Second Division.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mcfc.co.uk/The-Club/Club-history|title=Club History|publisher=Manchester City FC|accessdate=19 September 2009|archive-date=16 Тавдугаар сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160516024406/http://www.mcfc.co.uk/the-club/club-history|url-status=dead}}</ref> ** Түрүү (2): 1936–37, 1967–68 ** Хоёрдугаар байр (3): 1903–04, 1920–21, 1976–77 * '''Хоёрдугаар дивиз / Нэгдүгээр дивиз''' ** Түрүү (7): 1898–99, 1902–03, 1909–10, 1927–28, 1946–47, 1965–66, 2001–02 ** Хоёрдугаар байр (4): 1895–96, 1950–51, 1936–37, 1999–2000 * '''Хоёрдугаар дивиз''' ** Плей-оффийн аварга: 1998–99 * '''[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом''' ** Түрүү (4): 1904, 1934, 1956, 1969, 2011 ** Хоёрдугаар байр (4): 1926, 1933, 1955, 1981 * '''Лигийн цом''' ** Түрүү (2): 1970, 1976 ** Хоёрдугаар байр (1): 1974 * '''Charity Shield / Коммунити Шиелд''' ** Түрүү (3): 1937, 1968, 1972. ** Хоёрдугаар байр (4): 1934, 1956, 1969, 1973. * '''Full Members Cup''' ** Хоёрдугаар байр (1): 1986 === Европын === * '''[[УЕФА Аваргуудын Лиг|Европын цомтой багуудын цом]]''' ** Түрүү (1): 1970 == Цэнгэлдэх хүрээлэн == {{Инфобокс цэнгэлдэх хүрээлэн | stadium_name = Сити оф Манчестер | nickname = Eastlands<br />CoMS | image = [[Файл:Mcfc stad pano.jpg|300px]]<br />'''[[УЕФА]]-гийн шилдэг цэнгэлдэх хүрээлэн''']] | location = Спортсити, Гэгээн Роусли, [[Манчестер]] M11 3FF | coordinates = {{coord|53|28|59|N|2|12|1|W|type:landmark_scale:2000_region:GB|display=it}} | broke_ground = 1999 | opened = 2002 оны долоодугаар сарын 25 ([[Хөнгөн Атлетик]])<br />2003 оны наймдугаар сарын 10 ([[Хөлбөмбөг]]) | renovated = | expanded = 2002-2003 | closed = | demolished = | owner = Манчестер Сити багийн удирдах зөвлөл | operator = [[Манчестер Сити]] | surface = Дессо ГрассМастер | Constructor = Лэйн | construction_cost = [[Фунт стерлинг|£]]110&nbsp;сая<br />£30 сая <small>(хөлбөмбөгийн зориулалт болгоход)</small> | architect = Аруп | former_names = | tenants = 2002 оны хамтын нөхөрлөлийн наадам<br />[[Манчестер Сити]] <small>(2003–одоо)</small> | seating_capacity = 47,726<ref>{{cite web | title=Stadium History| work=Manchester City Football Club| url=http://www.mcfc.co.uk/default.sps?pagegid={20E7C2B7-4832-46D1-B772-AB8CCA2FD0D5}| archiveurl=http://web.archive.org/web/20080208223557/http://www.mcfc.co.uk/default.sps?pagegid={20E7C2B7-4832-46D1-B772-AB8CCA2FD0D5}| archivedate=8 February 2008| accessdate=25 July 2009}}</ref> | dimensions = 105 x 68 [[Метр|м]] }} [[Файл:Mcfc stad pano.jpg|thumb|centre|400px|«Сити оф Манчестер» цэнгэлдэх хүрээлэнгий гадна байдал]] == Эшлэл == * {{Cite book |last=Buckley |first=Andy |coauthors=Burgess, Richard |title=Blue Moon Rising: The Fall and Rise of Manchester City |publisher=Milo |location=Bury |year=2000 |id=ISBN 0-9530847-4-4}} * {{Cite book| last=Gardner |first=Peter |title=The Manchester City Football Book No. 2 |publisher=Stanley Paul |location=London |year=1970 |id=ISBN 0-09-103280-6}} * {{Cite book |last=Inglis |first=Simon |title=The Football Grounds of Great Britain (2nd ed.) |publisher=Collins Willow |location=London |year=1987 |id=ISBN 0-00-218249-1}} * {{Cite book | author=James, Gary | title=Manchester: The Greatest City | isbn=1-899538-09-7 | publisher=Polar Publishing | year=2002 }} * {{Cite book |last=James|first= Gary| title= The Official Manchester City Hall of Fame |publisher= Hamlyn |year= 2005 |id= ISBN 0-600-61282-1}} * {{Cite book |last=James |first=Gary |title=Manchester City – The Complete Record |publisher=Breedon |location=Derby |year=2006 |id=ISBN 1-85983-512-0}} * {{Cite book |last=James |first=Gary |title=Manchester – A Football History |publisher=James Ward |location=Halifax |year=2008 |id=ISBN 978-0-9558127-0-5}} * {{Cite book |last=Penney|first=Ian |title=Manchester City: The Mercer-Allison Years |publisher=Breedon |year=2008 |location=Derby |id=ISBN 978-1-85983-608-8}} * {{Cite book |last=Rowlands |first=Alan |title=Trautmann: The Biography |publisher=Breedon |location=Derby |year=2005 |id=ISBN 1-85983-491-4}} * {{Cite book |last=Tossell|first=David |title=Big Mal: The High Life and Hard Times of Malcolm Allison, Football Legend |publisher=Mainstream |year=2008 |location=Edinburgh |id=ISBN 978-1-84596-478-8}} * {{Cite book |last=Wallace|first=David |title=Century City – Manchester City Football Club 1957/58 |publisher=King of the Kippax |year=2007 |location=Leigh |id=ISBN 978-0-9557056-0-1}} * {{Cite book |last=Ward |first=Andrew |title=The Manchester City Story |publisher=Breedon|location=Derby |year=1984 |id=ISBN 0-907969-05-4}} {{reflist}} == Холбоос == * [http://www.mcfc.co.uk Манчестер Сити багийн албан ёсны вэбсайт] * [https://web.archive.org/web/20180411092020/https://www.mcfcosc.com/ Хөгжөөн дэмжигчдийн албан ёсны сайт] * [http://www.mancityladies.com/ Манчестер Сити багийг дэмжигч бүсгүйчүүдэд зориулсан вэбсайт] {{Манчестер Сити багийн бүрэлдэхүүн}} {{Английн Премьер лиг}} [[Ангилал:Манчестер Сити| ]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн баг]] [[Ангилал:Премьер лигийн баг]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн цомын эзэн]] {{DEFAULTSORT:Манчестер Сити}} n3s8a8imxlv4ytd2u559ny70yhy0lhw 0 18056 858545 856186 2026-06-09T22:13:13Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858545 wikitext text/x-wiki {{Short description|Их Британид багтдаг улс}} {{About|улсын|хэрэглээг}} {{Инфобокс Их Британийн бүрдүүлэгч улс | native_name = {{Native name|sco|Scotland}}<br/>{{Native name|gd|Alba}} | image_map = Scotland in the UK and Europe.svg | image_flag = Flag of Scotland.svg | flag_type = [[Шотландын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg | symbol_type = [[Шотландын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = | national_anthem = [[Шотландын төрийн дуулал|янз бүр]], <br/> голдуу "[[Шотландын Цэцэг]]" | status = [[Их Британийн харьяат улсууд|Улс]] | capital = [[Эдинбург]]<br/>{{Coord|55|57|11|N|3|11|20|W|display=inline}} | largest_city = [[Глазго]]<br/>{{Coord|55|51|40|N|4|15|00|W|type:city_region:GB|display=inline}} | languages_type = Албан ёсны хэл<ref name="Scottish official languages">{{Cite web |title=Fact: Scotland's official languages are English, Scots, Gaelic & British Sign Language |url=https://www.scotland.org/about-scotland/facts/scotlands-languages |access-date=April 19, 2022 |website=Scotland.org}}</ref> | languages = {{Unbulleted list|style=white-space:nowrap; | [[Англи хэлний Шотланд аялга|Англи хэл]] | [[Скот хэл]] | [[Шотланд Гел хэл]] | [[Британийн дохионы хэл]] }} | languages2_sub = yes | ethnic_groups ={{Unbulleted list |item_style=white-space:nowrap; | 96.0% [[Цагаан арьстан|Цагаан]] | 2.7% [[Шотландын ази хүмүүс|Ази]] | 0.7% [[Хар Шотландчууд|Хар]] | 0.4% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]] | 0.2% [[Британийн Арабчууд|Арабчууд]] | 0.1% [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2011 | religion = 53.8% [[Шотланд дахь христийн шашин|Христ]]<br/>—32.4% [[Шотландын сүм]]<br/>—15.9% [[Шотланд дахь католик сүм|Католик]]<br/>—5.5% [[Шотланд дахь шашин шүтлэг#Христийн шашин|бусад урсгал]]<br/>36.7% [[Их Британи дахь шашингүй хүмүүс|шашингүй]]<br/>1.4% [[Шотланд дахь ислам|Ислам]]<br/>0.3% [[Шотланд дахь хиндү шашин|Хиндүизм]]<br/>0.2% [[Шотланд дахь буддизм|Буддизм]]<br/>0.2% [[Шотланд дахь сикхизм|Сикхизм]]<br/>0.1% [[Шотланд дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]]<br/>0.3% [[Шотланд дахь шашин шүтлэг|бусад]]<ref>Other religion{{Cite web |title=Analysis of Religion in the 2001 Census |url=https://www.gov.scot/publications/analysis-religion-2001-census/pages/2 |access-date=8 October 2019 |website=gov.scot}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2011 |title=Scotland's Census 2011 – National Records of Scotland |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/scotland/KS209SCb.pdf |access-date=8 October 2019 |website=Scotland's Census}}</ref><ref>{{Cite web |title=2011 Census: Key Results from Releases 2A to 2D |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/2011-census-key-results-from-releases-2a-to-2d |website=Scotland's Census}}</ref> | demonym = {{Hlist |Скотууд|[[Шотландчууд]]}} | legal_jurisdiction = [[Шотландын хууль|Шотланд]] | government_type = [[Үндсэн хуульт хаант засаг|Үндсэн хуульт хаант засгийн]] нэг хэсэг, [[шотландад эрх мэдэл шилжүүлэх|шилжүүлсэн]] [[парламент|парламентын хууль тогтоох засаг]] | monarch = [[III Чарльз]] | prime_minister = [[Риши Сунак]] | first_minister = [[Жон Суинни]] | secretary_of_state = [[Иан Мюррей (Шотландын улс төрч)|Иан Мюррей]] | number_of_mps = 59 | legislature = [[Шотландын Парламент]] | sovereignty_type = Үүсэл | established_event1 = [[Альбагийн хаант улсын гарал үүсэл|Байгуулагдав]] | established_date1 = 9-р зуун ([[Үндэсний домог|уламжлалаар]]&nbsp;843) | established_event2 = [[Эдинбург–Нортгемптоны гэрээ]] | established_date2 = 3 сарын 17, 1328 | established_event3 = [[Бервикийн гэрээ (1357)|Бервикийн гэрээ]] | established_date3 = 10 сарын 3, 1357<ref>{{Cite web |date=3 October 2020 |title=The Treaty of Berwick was signed – On this day in Scottish history |url=https://www.historyscotland.com/history/the-treaty-of-berwick-was-signed-on-this-day-in-scottish-history |website=History Scotland}}</ref> | established_event4 = [[1707 оны Холбооны актууд|Англитай нэгдэв]] | established_date4 = 5 сарын 1, 1707 | established_event5 = [[1998 оны Шотландын тухай акт|Шилжүүлэлт]] | established_date5 = 19 November 1998 | area_km2 = 77,933 | area_sq_mi = 30090 | area_footnote =<ref name="ONSCOUNTRYPROFILES">{{Webarchiv|url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-325257 |wayback=20150924095611 |text=Region and Country Profiles, Key Statistics and Profiles, October 2013 |archiv-bot=2026-05-12 16:47:43 InternetArchiveBot }}, ONS. {{Retrieved|access-date=9 August 2015}}</ref> | area_label = Газар | percent_water = 3.00% | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,463,300<ref name="ONS-pop-ests-June2018"/> | population_estimate_year = 2019 | population_census = 5,313,600<ref name="autogenerated3">{{Cite web |date=8 August 2013 |title=Population estimates by sex, age and administrative area, Scotland, 2011 and 2012 |url=http://www.gro-gov.scot/statistics/theme/population/estimates/mid-year/2012/index.html |access-date=8 August 2013 |publisher=National Records of Scotland}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 67.5 | population_density_sq_mi = 174.1 | GDP_nominal = £181.0 тэрбум <ref>{{Cite web |last=Fenton |first=Trevor |title=Regional gross value added (balanced) per head and income components |url=https://www.gov.scot/binaries/content/documents/govscot/publications/statistics/2023/02/gdp-quarterly-national-accounts-2022-q3/documents/quarterly-national-accounts-2022-q3-full-publication/quarterly-national-accounts-2022-q3-full-publication/govscot%3Adocument/GDP%2BQNAS%2B-%2B2022%2BQ3%2B-%2BPublication.pdf}}</ref> | GDP_nominal_year = 2021 | GDP_nominal_per_capita = £33,033 | Gini_change = decrease | Gini = 31 | Gini_ref = <ref>{{Cite web|url=https://data.gov.scot/poverty/|title=Poverty and Income Inequality in Scotland 2019-22|date=23 March 2023|website=data.gov.scot|access-date=7 Наймдугаар сар 2023|archive-date=14 Долдугаар сар 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230714224513/https://data.gov.scot/poverty/|url-status=dead}}</ref> | HDI_year = 2019 | HDI_change = increase | HDI = 0.921 | HDI_ref =<ref>{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi |access-date=21 July 2021 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref> | cctld = [[.scot]]{{Ref label|footnote_a|a}} | footnote_a = {{Note|footnote_a}} .scot нь [[ccTLD]] биш, харин [[GeoTLD]] юм, Шотланд эсвэл Шотландын соёлтой холбоотой бүх хүн ашиглахад нээлттэй. [[Их Британи]]йн нэг хэсэг тул [[.uk]]-г мөн ашигладаг. [[ISO 3166-1]] нь [[Их Британи|GB]], боловч [[.gb]]-г ашигладаггүй. | patron_saints = {{Unbulleted list |style=white-space:nowrap; | [[Saint Andrew]]<ref>{{Cite web |title=''St Andrew—Quick Facts'' |url=http://www.scotland.org/about/history-tradition-and-roots/features/culture/st-andrews.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111134544/http://scotland.org/about/history-tradition-and-roots/features/culture/st-andrews.html |archive-date=11 November 2007 |access-date=2 December 2007 |website=Scotland. org—The Official Online Gateway}}</ref><ref>{{Cite web |title=St Andrew |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=109 |access-date=15 November 2011 |website=Catholic Online}}</ref> | [[Saint Margaret of Scotland|Saint Margaret]]<ref>{{Cite web |title=St Margaret of Scotland |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=304 |access-date=15 November 2011 |website=Catholic Online}}</ref><ref>{{Cite web |title=Patron saints |url=http://www.catholic.org/saints/patron.php?letter=S |access-date=15 November 2011 |website=Catholic Online}}</ref> | [[Saint Columba]]<ref>{{Cite web |title=St Columba |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=419 |access-date=15 November 2011 |website=Catholic Online}}</ref> }} |currency=[[Фунт стерлинг]]|currency_code=GBP |religion_year=2011}} '''Шотланд''' ({{lang-en|Scotland}} [[Шотланд гэл|гэл]]:Alba) нь [[Нэгдсэн Вант Улс]]ыг бүрдүүлэгч улс юм. Тус улс нь газар зүйн байрлалын хувьд [[Их Британи]] арлын хойд хэсэгт орших ба өмнөд талаараа [[Англи]] улс, зүүн талаараа [[Хойд тэнгис]], баруун хойд талаараа [[Атлантын далай]], баруун өмнөд талаараа [[Хойд суваг]], [[Ирландын тэнгис]]ээр тус тус хүрээлэгдсэн. Шотландын эх газрыг ''Хойд Исль'' болон ''Гебрид'' гэж хуваах ба нийт '''790''' арлаас бүрдэнэ.<ref name="Scottish Executive">{{cite web| title = Scottish Executive Resources| work = Scotland in Short| url = http://www.scotland.gov.uk/Resource/Doc/923/0010669.pdf| format = PDF| date = 17 February 2007| publisher = Scottish Executive| accessdate = September 14, 2006| archive-date = 19 Арван нэгдүгээр сар 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20131119135658/http://www.scotland.gov.uk/Resource/Doc/923/0010669.pdf| url-status = dead}}</ref> [[Лох-Несс]] нуур нь байгалийн зүй тогтлын хэв шинжээрээ дэлхийд нэн алдартай билээ. Тус улсын хоёр дахь том хот [[Эдинбург]] нь нийслэл нь бөгөөд [[Европ]]ын санхүүгийн томоохон төвд тооцогддог<ref name=globalfinancialcentresindex>{{cite web| title = Global Financial Centres Index| work = | url = http://issuu.com/pillarofhercules/docs/gfci/11?mode=a_p| format = | date = September 2008| publisher = City of London| accessdate = June 30, 2010| archive-date = Нэгдүгээр сар 5, 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140105040322/http://issuu.com/pillarofhercules/docs/gfci/11?e=1128816%2F2654140| url-status = dead}}</ref> бол хамгийн том хот болох [[Глазго]] нь үйлдвэрлэлийн хөгжлөөрөө дэлхийн хотуудыг тэргүүлэгч, гурав дахь том хот [[Абердин]] нь газрын тосны нөөц баялаг ихтэй тул энэ салбарынхаа Европын төв юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.aberdeencity.gov.uk/equalitydiversity/eqd_ourcity.asp |wayback=20100922092924 |text=Aberdeen City Council website |archiv-bot=2023-09-26 22:32:39 InternetArchiveBot }} ''"Aberdeen's buoyant modern economy - is fuelled by the oil industry, earning the city its epithet as 'Oil Capital of Europe'."'.' Retrieved 01 December 2009.</ref> Усны нөөц баялаг нь Атлантын далай болон Хойд тэнгисээс тэтгэгддэг тул мөн адил арвин нөөцтэй орны тоонд ордог.<ref>{{cite book |title=The Scottish Adjacent Waters Boundaries Order |year=1999 |publisher=The Stationery Office Limited |url=http://www.opsi.gov.uk/si/si1999/19991126.htm |location=London |isbn=0 11 059052 X| accessdate=2007-09-20 }}</ref> Шотландын хаант улс нь 854-1707 он хүртэл оршин тогтнож байсан тусгаар улс байсан. Шотландын хаан VI Яков 1603 онд Стюартуудын удмын Англи, Ирландын анхны хаан болсон түүхтэй. Вант улсын статустай байх үедээ [[1707]] онд Английн Вант улстай Холбооны хууль (англи. Acts of Union) байгуулж хоёр улсын парламентаар соёрхон баталж нэгдэн [[Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс]]ыг байгуулсан түүхтэй. [[Файл:Scottish Cabinet, 2018.jpg|thumb|left|Шотландын Засгийн газрын танхим]] [[Файл:Debating_chamber,_Scottish_Parliament_(31-05-2006).jpg|left|thumb|Парламентын ордон]] [[Файл:Glasgow City Chambers, Glasgow.jpg|thumb|left|[[Глазго]] хот]] [[Файл:Scotland map-en.jpg|thumb|right|upright|Шотландын газрын зураг]] == Хотууд == :''Нийслэл'' [[Эдинбург]] хот. {| |valign="top"| * [[Абердин]] * Аймут * Аллапул * Аллоа * Алфорд * [[Арброт]] * Ардроссан * Баки * Баррхед * Беллсхилл * Бернтайленд * Берсден * [[Бишопбриггс]] * Бонхилл * Брихин * Бродик * Галашилс * Галстон * Гиффнок * [[Глазго]] * Гленротс * Гретна-Грин * Гринок * Далкит * Далмеллингтон * Дамбартон * Дамфрис * Данбар * Данди * Данкельд * Данфермлин * Жедбург |width="33"| |valign="top"| * Инвергордон * Инверкитинг * Инвернесс * Ирвин * Кайл-оф-Лохалш * Каллен * Келсо * Керколди * Керкубри * Керкуолл * Килбирни * Килмарнок * Кинлохберви * Киркинтиллох * Колдстрим * Крифф * Кэмпбелтаун * Лейт * Леруик * Линлитгоу * Локерби * Лоссимут * Лохгилпхед * Массельбург * Мелроуз * Мотеруэлл * Мохлин * Норт-Бервик * Ньютаун-Сент-Босвеллс * Нэрн |width="33"| |valign="top"| * Обан * Охинлек * Пейсли * Перт * Питлохри * Питтенвим * Порт-Эллен * Портри * Прествик * Ренфру * Ротсей * Селкерк * Селкёрк * Сент-Эндрюс * Стерлинг * Стивенстон * Странраер * Тобермори * Трун * Турсо * Уигтаун * Уик * Фолкерк * Форт-Уильям * Форфар * Хеленсбург * Хоик * Эйр * Элгин |} == Эшлэл == {{reflist}} == Нэмэлтээр уншиж болох == * Brown, Dauvit, (1999) ''Anglo-French acculturation and the Irish element in Scottish Identity'' in Smith, Brendan (ed.), ''Insular Responses to Medieval European Change'', [[Cambridge University Press]], pp.&nbsp;135–53 * Brown, Michael (2004) ''The Wars of Scotland, 1214–1371'', Edinburgh University Press., pp.&nbsp;157–254 * Devine, T.M [1999] (2000). ''The Scottish Nation 1700–2000'' (New Ed. edition). London:Penguin. ISBN 0-14-023004-1 * {{cite book|first= David N.|last=Dumville|chapter=St Cathrуe of Metz and the Hagiography of Exoticism|title=Irish Hagiography: Saints and Scholars|location=Dublin|year= 2001|publisher=Four Courts Press|pages=172–176|isbn=978-1851824861|unused_data= editor}} * [[George T. Flom|Flom, George Tobias]]. ''Scandinavian influence on Southern Lowland Scotch. A Contribution to the Study of the Linguistic Relations of English and Scandinavian'' ([[Columbia University Press]], New York. 1900) * {{cite book|first=Maire|last=Herbert|chapter=Rн Йrenn, Rн Alban, kingship and identity in the ninth and tenth centuries|editor=Simon Taylor (ed.)|title=Kings, Clerics and Chronicles in Scotland, 500–1297|location=Dublin|year=2000|publisher=Four Courts Press|pages=63–72|isbn=1851825169}} * MacLeod, Wilson (2004) ''Divided Gaels: Gaelic Cultural Identities in Scotland and Ireland: c.1200–1650''. [[Oxford University Press]]. * Pope, Robert (ed.), ''Religion and National Identity: Wales and Scotland, c.1700-2000'' ([[University of Wales Press]], 2001) * Sharp, L. W. ''The Expansion of the English Language in Scotland'', (Cambridge University Ph.D. [[thesis]], 1927), pp.&nbsp;102–325; * [[Hugh Trevor-Roper|Trevor-Roper, Hugh]], ''The Invention of Scotland: Myth and History'', Yale, 2008, ISBN 0-300-13686-2 == Холбоос == * [http://www.scotland.org/ Scotland.org] - Шотландын албан ёсны онлайн хөтөч * [http://www.scotland.gov.uk/] - Шотландын Засгийн газар * [http://www.scottish.parliament.uk/] - Шотландын парламент * [http://www.nas.gov.uk/] - Шотландын Үндэсний Архивын газар * [https://web.archive.org/web/20051123045535/http://www.nls.uk/digitallibrary/map/index.html Газрын зураг] * [https://web.archive.org/web/20060206175033/http://www.nls.uk/digitallibrary/index.html Цахим номын сан] Шотландын Үндэсний Төв номын сан * [https://web.archive.org/web/20061107194044/http://www.scotland.gov.uk/resource/doc/76169/0019773.pdf Шотландын 2005 оны эдийн засгийн үзүүлэлтүүд] (.pdf) {{DEFAULTSORT:Шотланд}} {{Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын харъяа улс орон, нутаг дэвсгэр}} [[Ангилал:Шотланд| ]] [[Ангилал:Өөртөө засах захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Нэгдсэн Вант улсын бүрэлдэхүүн]] 3yqxuhc5lr3r12qzon8gpiqya4oub1h 0 19373 858532 857477 2026-06-09T19:02:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858532 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-06-09 19:02:10 InternetArchiveBot }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] pm891j6gqzzontdvqlgiivv7ti0cm63 858559 858532 2026-06-10T02:44:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858559 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 0d718q6jw29x8di58xfekj1c4woibbl 0 19574 858583 831821 2026-06-10T07:31:29Z Avirmed Batsaikhan 53733 858583 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан |Name = Боб Дилан |Img =Paparazzo_Presents_Bob_Dylan.jpg |Img_capt = Боб Дилан, 2006 оны дөрөвдүгээр сарын 28-нд. |Img_size = |Landscape = |Background = solo_singer |Birth_name = Роберт Аллен Циммерман |Alias = Elston Gunnn, Zimmy,<ref>Kamp, D.; Daly, S. "The Rock Snob's Dictionary" (2005), p. 148</ref> Blind Boy Grunt,<ref name = "Grunt">{{cite web| url = http://www.answers.com/topic/blind-boy-grunt| title = Blind Boy Grunt| author = Unterberger, Richie| accessdate = June 24, 2010| publisher = Answers.com}}</ref> Bobby the Hobo,<ref>Williamson, N. ''The Rough Guide to Bob Dylan'' (1st ed, 2004), p. 35</ref> Bob Landy,<ref name = "Grunt"/> Robert Milkwood Thomas,<ref name = "Grunt"/> Lucky Wilbury/Boo Wilbury, Sergei Petrov,<ref>Dylan co-wrote the movie ''[[Masked & Anonymous]]'' under the pseudonym Seregei Petrov. Gray, ''The Bob Dylan Encyclopedia'', p. 453.</ref> Jack Frost<ref>Dylan produced the albums ''"[[Love and Theft]]"'' and ''[[Modern Times (Bob Dylan album)|Modern Times]]'' under the pseudonym Jack Frost. Gray, ''The Bob Dylan Encyclopedia'', p. 556.</ref> |Origin = |Genre = [[Рок хөгжим|Рок]], [[фолк рок]], [[Фолк хөгжим|фолк]], [[блюз]], [[Каунтри хөгжим|каунтри]], [[Госпел хөгжим|госпел]] |Born = {{birth date and age|mf=yes|1941|5|24}}<br />[[Дулут]], [[Миннесота]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] |Instrument = [[Дуулах|Вокал]], [[гитар]], [[Басс гитар|басс]], [[аман хуур]], [[даралтат хөгжим]], [[төгөлдөр хуур]] |Occupation = Дуучин-дуу зохиогч |Years_active = 1959–одоо |Label = [[Columbia Records|Columbia]], Asylum |Associated_acts = [[The Band]]<br />[[Traveling Wilburys]]<br />[[Grateful Dead]]<br />[[Том Петти]]<br />[[Жоан Баэз]] |URL = [http://www.bobdylan.com/ bobdylan.com] }} '''Боб Дилан''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Robert «Bob» Dylan''; жинхэнэ нэр нь '''Роберт Аллен Циммерман''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Robert Allen Zimmerman''); 1941 оны 5-р сарын 24-нд АНУ-ын [[Миннесота]] мужийн Дулут хотод төрсөн) - [[Америк]]ийн өөрөө дуугаа зохиож дуулдаг дуучин, зохиолч, хөгжимчин, найруулагч, кино жүжигчин юм. 2016 онд уран зохиолын салбарт [[Нобелийн шагнал]] хүртсэн юм. Боб Дилан бол 1960-2020 оны хөгжмийн хамгийн нөлөө бүхий хүмүүсийн нэг бөгөөд [[1960]]-аад оны хөгжмийн ертөнцийг өөрийн уран бүтээлүүд болох "Blowin' in the Wind" болон "The Times They Are a-Changin'" зэрэг [[хүний эрх]]ийг тухайлсан магтуу дуунуудаараа<ref>Dylan sang "[[Blowin' in the Wind]]" at the Washington D.C. concert, January 20, 1986, which marked the inauguration of [[Martin Luther King Day]]. Gray, 2006, ''The Bob Dylan Encyclopedia'', pp. 63–64.</ref> чимж, нэг ёсондоо тухайн үеийнхээ нийгмийн түүчээ болж байсан эрхэм юм. Тэр [[Грэммийн шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]] болон [[Оскарын шагнал]]ыг удаа дараа хүртэж, [[Рок-н Роллын алдрын танхим]] зэрэг хэд хэдэн алдрын танхимуудад нэрээ мөнхөлсөн гэх олон олон амжилтуудаараа домогт [[Битлз]] хамтлагийн дараа орох дэлхийн урлагийн төлөөлөгч юм. Хамгийн сүүлд тэрээр [[2008]] онд [[Пулитцерын шагнал|Пулитцерын шагналыг]] хүртжээ. 2017 оны байдлаар түүний цомгууд 100 сая гаруй хувь борлогдоод байсан бөгөөд бүх цаг үеийн хамгийн амжилттай арилжааны хөгжимчдийн нэг юм. [[Файл:Bob Dylan 1996.jpg|thumb|1996 он. [[Стокхольм]]]] Дээр дурдсан [[1963]] оны бүтээл "[[Blowin' in the Wind]]" дуу нь [[Бүх цагийн үеийн шилдгийн шилдэг 500 дуу]]ны жагсаалтад 14-рт бичигддэг бол түүний [[1965]] онд бүтээсэн "Like a Rolling Stone" дуу нь уг жагсаалтыг тэргүүлдэг билээ. [[Зураг:Bob Dylan 1984.jpg|thumb|230px|right|Дилан [[Нидерланд]]ад аялан тоглолтоороо, 1984 он.]] == Цомог, дискууд == === Студийн альбомууд === {| class="wikitable" | * 1. ''Bob Dylan'' — 1962 * 2. ''The Freewheelin’ Bob Dylan'' — 1963 * 3. ''The Times They Are A-Changin''' — 1964 * 4. ''Another Side of Bob Dylan'' — 1964 * 5. ''Bringing It All Back Home'' — 1965 * 6. ''Highway 61 Revisited'' — 1965 * 7. ''Blonde on Blonde'' — 1966 * 8. ''John Wesley Harding'' — 1967 * 9. ''Nashville Skyline'' — 1969 * 10. ''Self Portrait'' — 1970 * 11. ''New Morning'' — 1970 * 12. ''Pat Garrett & Billy the Kid'' — 1973 (саундтрек) * 13. ''Dylan'' — 1973 * 14. ''Planet Waves'' — 1974 | * 15. ''Blood on the Tracks'' — 1975 * 16. ''The Basement Tapes'' — 1975 * 17. ''Desire'' — 1976 * 18. ''Street Legal'' — 1978 * 19. ''Slow Train Coming'' — 1979 * 20. ''Saved'' — 1980 * 21. ''Shot of Love'' — 1981 * 22. ''Infidels'' — 1983 * 23. ''Empire Burlesque'' — 1985 * 24. ''Knocked Out Loaded'' — 1986 * 25. ''Down in the Groove'' — 1988 * 26. ''Oh Mercy'' — 1989 * 27. ''Under the Red Sky'' — 1990 * 28. ''Good as I Been to You'' — 1992 | * 29. ''World Gone Wrong'' — 1993 * 30. ''Time Out of Mind'' — 1997 * 31. ''Love and Theft'' — 2001 * 32. ''Modern Times'' — 2006 * 33. ''Together Through Life'' — 2009 * 34. ''Christmas in the Heart'' — 2009 * 35. ''Tempest'' — 2012 * 36. ''Shadows in the Night'' — 2015 * 37. ''Fallen Angels'' — 2016 * 38. ''Triplicate'' — 2017 * 39. ''Rough and Rowdy Ways'' — 2020 * 40. ''Shadow Kingdom'' — 2023 |} ==Эшлэл== {{Reflist}} * {{Cite book|first=Olof|last=Bjorner|title=Olof's Files: A Bob Dylan Performance Guide (Bob Dylan all alone on a shelf)|publisher=Hardinge Simpole|year=2002|isbn=1843820242}} * {{Cite book|first=John (ed.)|last=Bauldie|title=Wanted Man: In Search of Bob Dylan|publisher=Penguin Books|year=1992|isbn= 0140153616}} * {{Cite book|first=The|last=Beatles|title=The Beatles Anthology|publisher=Cassell & Co.|year=2000|isbn= 0304356050}} * {{Cite book|first=Nik|last=Cohn|title=Awopbopaloobop Alopbamboom|publisher=Paladin|year=1970|isbn= 0586080147}} * {{Cite book|first=Jonathan (ed.)|last=Cott |title=Dylan on Dylan: The Essential Interviews|publisher=Hodder & Stoughton|year=2006|isbn= 0340923121}} * {{Cite book|first1=Steven|last1=Daly|first2=David|last2=Kamp|title=The Rock Snob's Dictionary: An Essential Lexicon of Rockological Knowledge|publisher=Broadway Books|year=2005|isbn= 0-7679-1873-8}} * {{Cite book|first=Bob|last=Dylan|title=[[Chronicles: Volume One]]|publisher=Simon and Schuster|year=2004|isbn= 0-7432-2815-4}} * {{Cite book|first= Sue|last= Fishkoff |title= The Rebbe's Army: Inside the World of Chabad-Lubavitch|publisher= Schocken Books|year=2003|isbn= 0805211381}} * {{Cite book|first=Ben (ed.)|last=Fong-Torres |title=The Rolling Stone Interviews, Vol. 2|publisher=Warner Paperback Library|year=1973}} * {{Cite book|first=Andy|last=Gill|title=Classic Bob Dylan: My Back Pages|publisher=Carlton|year=1999|isbn= 1-85868-599-0}} * {{Cite book|first=Michael|last=Gray|title=Song & Dance Man III: The Art of Bob Dylan|publisher=Continuum International|year=2000|isbn=0-8264-5150-0}} * {{Cite book|first=Michael|last=Gray|title=The Bob Dylan Encyclopedia|publisher=Continuum International|year=2006|isbn=0-8264-6933-7}} * Hajdu, David ''Positively 4th Street: The Lives and Times of Joan Baez, Bob Dylan, Mimi Baez Farina, and Richard Farina'' Farrar Straus Giroux, 2001, 328 pages. ISBN 0-374-28199-8 * {{Cite book|first=Todd|last=Harvey|title=The Formative Dylan: Transmission & Stylistic Influences, 1961–1963|publisher=The Scarecrow Press|year=2001|isbn= 0-8108-4115-0}} * {{Cite book|first=Benjamin (ed.)|last=Hedin|title=Studio A: The Bob Dylan Reader|publisher=W.W.Norton & Co.|year=2004|isbn= 0-393-32742-6}} * {{Cite book |title= This Wheel's on Fire: Levon Helm and the Story of the Band|last= Helm|first= Levon|authorlink= Levon Helm|coauthors= Stephen Davis|year= 2000|publisher= a capella|isbn= 1-55652-405-6}} * {{Cite book|first=Clinton|last=Heylin|authorlink=Clinton Heylin|title=Saved!: The Gospel Speeches of Bob Dylan |publisher=Hanuman Books|year=1990|isbn=0937815381}} * {{Cite book|first=Clinton|last=Heylin|title=Bob Dylan: A Life In Stolen Moments |publisher=Book Sales|year=1996|isbn=0711956693}} * {{Cite book|first=Clinton|last=Heylin|title=Bob Dylan: Behind the Shades Revisited|publisher=Perennial Currents|year=2003|isbn=0-06-052569-X}} * {{Cite book|first=Clinton|last=Heylin|title=Revolution In The Air: The Songs of Bob Dylan, Volume One: 1957-73 |publisher=Constable|year=2009|isbn=9781849010511}} * {{Cite book|first=C. P.|last=Lee|title=Like a Bullet of Light: The Films of Bob Dylan |publisher=Helter Skelter|year=2000|isbn=1900924064}} * {{Cite book|first=Greil|last=Marcus|title=[[Invisible Republic|The Old, Weird America: The World of Bob Dylan's Basement Tapes]]|publisher=Picador|year=2001|isbn=0-312-42043-9}} * {{Cite book|first=Mike|last=Marqusee|title=Wicked Messenger: Bob Dylan and the 1960s|publisher=Seven Stories Press|year=2005|isbn=1-58322-686-9}} * {{Cite book|first=Scott|last=Marshall|title=Restless Pilgrim: The Spiritual Journey of Bob Dylan|publisher=Relevant Books|year=2002|isbn=0-9714576-2-X}} * {{Cite book|first=Andrew|last=Muir|title=Razor's Edge: Bob Dylan & the Never Ending Tour|publisher=Helter Skelter|year=2001|isbn=1-900924-13-7}} * {{Cite book|first=Christopher|last=Ricks|title=Dylan's Visions of Sin|publisher=Penguin/Viking|year=2003|isbn=0-670-80133-X}} * {{Cite book|first=Anthony|last=Scaduto|title=Bob Dylan|publisher=Helter Skelter, 2001 reprint of 1972 original|isbn=1-900924-23-4}} * [[Robert Shelton (critic)|Robert Shelton]], ''No Direction Home'', Da Capo Press, 2003 reprint of 1986 original, 576 pages. ISBN 0-306-81287-8 * [[Sam Shepard]], ''Rolling Thunder Logbook'', Da Capo, 2004 reissue, 176 pages. ISBN 0-306-81371-8 * {{Cite book|first=Howard|last=Sounes|title=Down The Highway: The Life Of Bob Dylan|publisher=Grove Press|year=2001|isbn=0-8021-1686-8}} * {{Cite book|first=Nigel|last=Williamson|title=The Rough Guide to Bob Dylan|publisher=Rough Guides|year=2004|isbn=1843-5313-99}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Bob Dylan|Боб Дилан}} * [https://web.archive.org/web/20091201105001/http://www.bobdylan.com/ BobDylan.com]&nbsp;— Албан ёсны вэбсайт * [http://www.expectingrain.com/ Expecting Rain]&nbsp;— Dylan news and events, updated daily * [http://www.boblinks.com/dates.html BobLinks]&nbsp;— Comprehensive log of concerts and set lists with categorized link collection * [https://web.archive.org/web/20120909040042/http://www.bjorner.com/still.htm Bjorner's Still on the Road]&nbsp;— Information on all known recording sessions and performances by Bob Dylan * {{IMDB name|id=0001168|name=Боб Дилан}} {{DEFAULTSORT:Дилан, Боб}} [[Ангилал:Боб Дилан| ]] [[Ангилал:Ардын дуучин]] [[Ангилал:Дуучин-дуу зохиогч]] [[Ангилал:АНУ-ын яруу найрагч]] [[Ангилал:Рок дуучин]] [[Ангилал:АНУ-ын дуучин]] [[Ангилал:АНУ-ын хөгжимчин]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Грэммийн шагналтан]] [[Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан‎ (командлагч)‎]] [[Ангилал:Пулитцерын шагналтан]] [[Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Рок-н-Роллын алдрын танхим]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Америкийн Урлаг ба Утга Зохиолын Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Берлиний Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Принстон их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Сент-Эндрюс их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Псевдоним]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1941 онд төрсөн]] na5jexrvk2rmoutokisvx557y1n6g21 0 19582 858537 857492 2026-06-09T19:52:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858537 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] t0cd2tw4yyjjqsxs3lecd1c5ynvo5oj 858565 858537 2026-06-10T02:50:24Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858565 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-06-10 02:50:23 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] 5uol08zw2mdl8bs4urkk1mqjxqah93c 0 20074 858507 858172 2026-06-09T14:08:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 858507 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | Name = Испани | Badge = | Badge_size = | FIFA Trigramme = ESP | FIFA Rank = 1 | FIFA max = 1 | FIFA max date = 2008 оны долоодугаар сар – 2009 оны зургаадугаар сар, 2009 оны аравдугаар сар – 2010 оны гуравдугаар сар, 2010 оны долоодугаар сар | FIFA min = 26 | FIFA min date = 1998 оны гуравдугаар сар | Elo Rank = 1 | Elo max = 1 | Elo max date = 1920 оны есдүгээр сар – 1924 оны тавдугаар сар, 1925 оны есдүгээр сараас арванхоёрдугаар сар, 2002 оны зургаадугаар сар, 2008 оны зургаадугаар сар – 2009 оны зургаадугаар сар, 2010 оны долоодугаар сар | Elo min = 20 | Elo min date = 1969 оны зургаадугаар сар, 1981 оны зургаадугаар сар, 1991 оны арваннэгдүгээр сар | Elo rating max = 2049 | Elo rating max date = 2008 оны зургаадугаар сарын 29, 2010 оны долоодугаар сарын 7 | Nickname = {{nowrap begin}}''{{lang|es|La Roja}}'' (Улаанууд)<br />''{{lang|es|La Furia Roja}}'' (Улаан хүчнийхэн)<ref name="roja">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/learningenglish/2010/06/la-roja-from-miguel-spain.shtml|title="La Roja" from Spain|author= BBC|date= 17 June 2010|accessdate=30 June 2010}}</ref><ref name="roja2">[http://www.fifa.com/confederationscup/statistics/news/newsid=1072428.html La Roja lean to the left]</ref>{{nowrap end}} | Association = [[Испанийн Эзэн хааны хөлбөмбөгийн холбоо]] | Confederation = [[УЕФА]] (Европ) | Coach = | Captain = | Most caps = [[Андони Субисаррета]] (126) | Top scorer = [[Давид Вилья]] (45) | Home Stadium = |pattern_la1 = _esp18h |pattern_b1 = _esp18h |pattern_ra1 = _esp18h |pattern_sh1 = _spanje18h |pattern_so1 = _esp18h |leftarm1 = FFFFFF |body1 = FFFFFF |rightarm1 = FFFFFF |shorts1 = FFFFFF |socks1 = 000000 | pattern_la2 =_esp18a | pattern_b2 =_esp18A | pattern_ra2 =_esp18a | pattern_sh2= _esp18a | pattern_so2 =_esp18a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = E6F3FF | First game = {{fb|Испани|1785}} 1–0 {{fb-rt|Дани}}<br />([[Бельги]], [[Антверпен]]; 1920 оны [[8 сарын 28|наймдугаар сарын 28]])<ref>{{cite web|url=http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?c=51&nj=1&par=Denesp|title=Partidos De La Selección Española {{es icon}}|publisher=Futbol en la red|access-date=2010-10-29|archive-date=2007-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20070309235838/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?par=DENESP&nj=1&c=51|url-status=dead}}</ref> | Largest win = {{fb|Испани|1931}} 13–0 [[Болгар]] {{flagicon|Болгар}}<br /> ([[Испани]]; 1933 оны [[5 сарын 21|тавдугаар сарын 21]])<ref>{{cite web|url=http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?c=1&nj=36&par=ESPBUL|title=Partidos De La Selección Española {{es icon}}|publisher=Futbol en la red|access-date=2010-10-29|archive-date=2010-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612183015/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?c=1&nj=36&par=ESPBUL|url-status=dead}}</ref> | Largest loss = {{fb|Итали|1861}} 7–1 {{fb-rt|Испани|1785}}<br />([[Нидерланд]], [[Амстердам]]; 1928 оны [[6 сарын 4|зургаадугаар сарын 4]])<ref>{{cite web|url=http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?c=50&nj=3&par=ITAESP|title=Partidos De La Selección Española {{es icon}}|publisher=Futbol en la red|access-date=2010-10-29|archive-date=2010-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612175525/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?c=50&nj=3&par=ITAESP|url-status=dead}}</ref><br />{{fb|Англи}} 7–1 {{fb-rt|Испани|1931}}<br />([[Англи]], [[Лондон]]; 1931 оны [[12 сарын 9|арванхоёрдугаар сарын 9]])<ref>{{cite web|url=http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?c=1&nj=30&par=ENGESP|title=Partidos De La Selección Española {{es icon}}|publisher=Futbol en la red|access-date=2010-10-29|archive-date=2010-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612164654/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_partido.asp?c=1&nj=30&par=ENGESP|url-status=dead}}</ref> | Honours = [[Файл:Football European Cup.svg|30px|1964 European Nations' Cup]] | World cup apps = 13| World cup first = 1934 | World cup best = Түрүү, [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] | Regional name = [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]] | Regional cup apps = 8 | Regional cup first = [[1964 оны хөлбөмбөгийн Европ Үндэстнүүдийн цом|1964]] | Regional cup best = Түрүү, [[1964 оны хөлбөмбөгийн Европ Үндэстнүүдийн цом|1964]], [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008]] | Confederations cup apps = 1 | Confederations cup first = 2009 | Confederations cup best = 3 дугаар байр, [[2009 оны ФИФА-гийн Холбоодын цом|2009]] | medaltemplates = {{MedalTop|}} {{MedalSport | Эрэгтэйчүүдийн [[Олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|Хөлбөмбөгийн тэмцээн]]}} {{MedalSilver | [[Антверпены олимп|Антверп 1920]] | [[Football at the 1920 Summer Olympics - Men's team squads#.C2.A0Spain|Team]]}} {{MedalGold | [[Барселоны олимп|Барселон 1992]] | [[Football at the 1992 Summer Olympics - Men's team squads#.C2.A0Spain|Team]]<ref name="Olympics 1992-" />}} {{MedalSilver | [[Сиднейн олимп|Сидней 2000]] | [[Football at the 2000 Summer Olympics - Men's team squads#Spain|Team]]<ref name="Olympics 1992-" />}} {{MedalBottom}} }} '''Испанийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг''' ([[Испани хэл|испани.]] ''Selección de fútbol de España'')- Олон улсын хэмжээнд зохион байгуулагдаж буй [[хөлбөмбөг]]ийн [[спорт]]ын тэмцээнд [[Испани]] улсыг төлөөлөн [[Испанийн Эзэн хааны хөлбөмбөгийн холбоо]]ны удирлаган оролцдог баг. Испанийн баг '''La Furia Roja''' (Улаан хүчнийхэн), '''La Roja''' (Улаанууд) гэх хочоороо алдартай. Дэлхий болон Европын аварга цолыг хамгаалж буй Испаничууд [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]] болон [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008 оны ЕАШТ-үүдэд]] түрүүлсэн амжилттай байгаа билээ. Түүнчлэн тэд [[1964 оны хөлбөмбөгийн Европ Үндэстнүүдийн цом]]д түрүүлж [[1984 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]]д аман хүзүүдэж байв. [[2008]] оны 7-р сард Испани [[ФИФА-гийн дэлхийн чансаа]]г багийн түүхэнд анх удаагаа тэргүүлж, уг амжилтад хүрсэн зургаа дахь үндэстэн болж байсан ба 2006 оны 11-р сараас [[2009]] оны 6-р сарыг хүртэлх хугацааны 35 тоглолтонд нэг ч ялагдалгүй тоглосон амжилт нь [[Америкийн Нэгдсэн Улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Америкийн Нэгдсэн Улсын]] шигшээ багт хожигдсоноор зогсч, [[Бразилын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бразилын]] нэгэн адил дараалан 15 тоглолтонд ялалт байгуулсан амжилтыг үзүүлэн ФИФА-гийн Холбоодын цомд гуравдугаар байрт шалгарч байв. 2026 оны 4-р сарын 1-ний байдлаар тус баг [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн чансаанд 2-р байранд бичигдэж байна. [[Серхио Рамос]] шигшээ багийнхаа төлөө хамгийн олон тоглолтод оролцсон - 180 тоглолт; шигшээ багийнхаа хамгийн олон гоол оруулсан тоглогч бол [[Давид Вилья]] (59 гоол) юм. === Шигшээгийн хамгийн олон гоол оруулсан тамирчид 2024 оны байдлаар === {| class="wikitable" !Байрлал !Тоглогч !Гоол !тоглолт !Хугацаа |- |1 | align="left" |[[Давид Вилья]] |'''59''' |98 |2005—2017 |- |2 | align="left" |Рауль |'''44''' |102 |1996—2006 |- |3 | align="left" |[[Фернандо Торрес]] |'''38''' |110 |2003—2014 |- |4 | align="left" |'''Альваро Мората''' |'''37''' |84 |2014—<abbr>н.&#x2009;в.</abbr> |- |5 | align="left" |Давид Сильва |'''35''' |125 |2006—2018 |- |6 | align="left" |Фернандо Йерро |'''29''' |89 |1989—2002 |- |7 | align="left" |Фернандо Морьентес |'''27''' |47 |1998—2007 |- |8 | align="left" |Эмилио Бутрагеньо |'''26''' |69 |1984—1992 |- | rowspan="2" |9—10 | align="left" |Альфредо Ди Стефано |'''23''' |31 |1957—1961 |- | align="left" |[[Серхио Рамос]] |'''23''' |180 |2005—2021 |} {{clear}} [[Файл:Spain Euro 08 celebration 3.jpg|thumb|right|200px|Испанийн тоглогчид [[Мадрид]] хотноо баяраа тэмдэглэж буй нь.]] === 2010 оны ДАШТ-ий аваргууд === {{Main|2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} <table style="float: left; width: 160px; border: #99B3FF solid 1px"> <tr><td><div style="position: relative;"> [[Файл:Soccer Field Transparant.svg|175px]] {{Image label|x=0.20|y=0.05|scale=350|text=[[Икер Касильяс|<span style="font-size:0.8em; color:Black;">'''Касильяс (А)'''</span>]]}} {{Image label|x=0.05|y=0.20|scale=350|text=[[Серхио Рамос|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''Рамос'''</span>]]}} {{Image label|x=0.12|y=0.15|scale=350|text=[[Карлес Пуйоль|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''Пуйоль'''</span>]]}} {{Image label|x=0.32|y=0.15|scale=350|text=[[Херард Пике|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''Пике'''</span>]]}} {{Image label|x=0.37|y=0.20|scale=350|text=[[Хоан Капдевила|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''Капдевила'''</span>]]}} {{Image label|x=0.13|y=0.37|scale=350|text=[[Хави|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''Хави'''</span>]]}} {{Image label|x=0.20|y=0.30|scale=350|text=[[Серхио Бускетс|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''Бускетс'''</span>]]}} {{Image label|x=0.33|y=0.37|scale=350|text=[[Шаби Алонсо|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''Алонсо'''</span>]]}} {{Image label|x=0.36|y=0.47|scale=350|text=[[Педро Родригес Ледесма|<span style="font-size:0.8em; color:Yellow;">'''Педро'''</span>]]}} {{Image label|x=0.09|y=0.47|scale=350|text=[[Андрес Иньеста|<span style="font-size:0.8em; color:Yellow;">'''Иньеста'''</span>]]}} {{Image label|x=0.23|y=0.50|scale=350|text=[[Давид Вилья|<span style="font-size:0.8em; color:Yellow;">'''Вилья'''</span>]]}} </div></td></tr> <tr><td><small>2010 оны долоодугаар сарын 11-нд [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 Аваргын төлөөх тоглолт|2010 оны ДАШТ-ий шигшээ тоглолтонд]] гараанд гарсан бүрэлдэхүүн.</small></td></tr> </table> [[Файл:Spanien - Nationalmannschaft 20091118.jpg|thumb|right|Испаничуудыг [[Вена]] хотын [[Эрнст-Хаппель-Штадион]] цэнгэлдэх хүрээлэнд Австрийн багийг 5–1 харьцаагаар хожоод буй нь, 2009 оны арваннэгдүгээр сар.]] [[Файл:Spain and Portugal match at the FIFA World Cup 2010-06-29 5.jpg|thumb|right|Испаничууд [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 Хасагдах шатны тоглолт#Испани - Португал|2010 оны ДАШТ-ий шөвгийн 16-гийн тоглолтонд]] [[Португалын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Португалиын]] эсрэг булангийн цохилт гүйцэтгэж буй нь.]] [[Файл:Casillas besando la Copa del Mundo de fútbol.jpg|thumb|right|Испанийн тоглогчид ([[Икер Касильяс]], [[Хуан Мата]] болон [[Хавьер Мартинес]] нар) Дэлхийн аваргын цомын хамт.]] == Тэмцээний амжилт == {{col-begin}} {{col-2}} === [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Зохион бай-<br />гуулагч орон/Жил !Үе !Байрлал !Т !Х !Тц !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|Уругвай}} [[1930 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1930]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Итали|1861}} [[1934 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1934]]||Дөрөвний нэг шигшээ||5||3||1||1||1||4||3 |- |{{flagicon|Франц}} [[1938 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1938]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- bgcolor=LemonChiffon |{{flagicon|Бразил}} [[1950 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950]]||Дөрөвдүгээр байр||4||6||3||1||2||10||12 |- |{{flagicon|Швейцар}} [[1954 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1954]]||colspan="8" rowspan=2|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Швед}} [[1958 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1958]] |- |{{flagicon|Чили}} [[1962 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1962]]||1 дүгээр шат||12||3||1||0||2||2||3 |- |{{flagicon|Англи}} [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]]||1 дүгээр шат||10||3||1||0||2||4||5 |- |{{flagicon|Мексик}} [[1970 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1970]]||colspan="8" rowspan=2|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Баруун Герман}} [[1974 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1974]] |- |{{flagicon|Аргентин|alt}} [[1978 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1978]]||1 дүгээр шат||10||3||1||1||1||2||2 |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Испани}} [[1982 FIFA World Cup|1982]]||2 дугаар шат||12||5||1||2||2||4||5 |- |{{flagicon|Мексик}} [[1986 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986]]||Дөрөвний нэг шигшээ||8||5||3||1||1||11||4 |- |{{flagicon|Итали}} [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]]||Шөвгийн 16||14||4||2||1||1||6||4 |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994]]||Дөрөвний нэг шигшээ||6||5||2||2||1||10||6 |- |{{flagicon|Франц}} [[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998]]||1 дүгээр шат||17||3||1||1||1||8||4 |- |{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} {{flagicon|Япон}} [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]]||Дөрөвний нэг шигшээ||5||5||3||2||0||10||5 |- |{{flagicon|Герман}} [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]]||Шөвгийн 16||9||4||3||0||1||9||4 |- bgcolor=gold |{{flagicon|Өмнөд Африк}} [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]||'''Түрүү'''||'''1'''||7||6||0||1||8||2 |- |'''Бүгд'''||13/19||'''1 түрүү'''||56||28||12||16||88||59 |} {{col-2}}<div style="text-align:left"> === [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Зохион бай-<br />гуулагч орон/Жил !Үе !Байрлал !Т !Х !Тц !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|Франц}} [[1960 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1960]]||colspan="8"|''Эрхээ авсан ч оролцоогүй'' |- |- bgcolor=gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|ESP|1945}} [[1964 оны хөлбөмбөгийн Европ Үндэстнүүдийн цом|1964]]||'''Түрүү'''||'''1'''||2||2||0||0||4||2 |- |{{flagicon|Итали}} [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]]||colspan="8" rowspan=3|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Бельги}} [[1972 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1972]] |- |{{flagicon|Югослав}} [[1976 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1976]] |- |{{flagicon|Итали}} [[1980 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1980]]||1 дүгээр шат||7||3||0||1||2||2||4 |- |- bgcolor=silver |{{flagicon|Франц}} [[1984 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1984]]||Аман хүзүү||2||5||1||3||1||4||5 |- |{{flagicon|Баруун Герман}} [[1988 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1988]]||1 дүгээр шат||6||3||1||0||2||3||5 |- |{{flagicon|Швед}} [[1992 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1992]]||colspan="8"|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Англи}} [[1996 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1996]]||Дөрөвний нэг шигшээ||5||4||1||3||0||4||3 |- |{{flagicon|Бельги}} {{flagicon|Нидерланд}} [[2000 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2000]]||Дөрөвний нэг шигшээ||5||4||2||0||2||7||7 |- |{{flagicon|Португал}} [[2004 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2004]]||1 дүгээр шат||10||3||1||1||1||2||2 |- |- bgcolor=gold |{{flagicon|Австри}} {{flagicon|Швейцар}} [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008]]||'''Түрүү'''||'''1'''||6||5||1||0||12||3 |- |{{flagicon|Польш}} {{flagicon|Украин}} [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2012]]||colspan="8"|''Эрхийн төлөө өрсөлдөж буй'' |- ||'''Бүгд'''||8/13||'''2 түрүү'''||30||13||9||8||38||31 |- |} </div> {{col-end}} {{col-begin}} {{col-2}} === Олимпын тоглолт** === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Зохион бай-<br />гуулагч орон/Жил !Үр дүн !Т !Х !Тц !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|Грек|old}} [[Афины олимп (1896 он)|1896]]||colspan="7" rowspan="6"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Франц}} [[Парисын олимп (1900 он)|1900]] |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Сент-Луйсын олимп|1904]] |- |{{flagicon|Грек|old}} [[Афины олимп (1906 он)|1906]] |- |{{flagicon|Нэгдсэн Хаант Улс}} [[Лондоны олимп (1908 он)|1908]] |- |{{flagicon|Швед}} [[Стокхольмын олимп|1912]] |- bgcolor=silver |{{flagicon|Бельги}} [[Антверпены олимп|1920]]||Аман хүзүү||5||4||0||1||9||5 |- |{{flagicon|Франц}} [[Парисын олимп (1924 он)|1924]]||1 дүгээр шат||1||0||0||1||0||1 |- |{{flagicon|Нидерланд}} [[Амстердамын олимп|1928]]||Дөрөвний нэг шигшээ||3||1||1||1||9||9 |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс|1912}} [[Лос-Анжелесын олимп (1932 он)|1932]]||colspan="7"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Нацист Герман}} [[Берлиний олимп|1936]]||colspan="7"|''Эрх авсан ч [[Испанийн Иргэний дайн|Иргэний дайнаас]] шалтгаалан оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Нэгдсэн Хаант Улс}} [[Лондоны олимп (1948 он)|1948]]||colspan="7" rowspan="5"|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Финланд}} [[Хельсинкийн олимп|1952]] |- |{{flagicon|Австрали}} [[Мельбурны олимп|1956]] |- |{{flagicon|Итали}} [[Ромын олимп|1960]] |- |{{flagicon|Япон}} [[Токиогийн олимп|1964]] |- |{{flagicon|Мексик}} [[Мехикогийн олимп|1968]]||Дөрөвний нэг шигшээ||4||2||1||1||4||2 |- |{{flagicon|Баруун Герман}} [[Мюнхений олимп|1972]]||colspan="7"|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Канад}} [[Монреалийн олимп|1976]]||Хэсгийн тоглолт||2||0||0||2||1||3 |- |{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Москвагийн олимп|1980]]||Хэсгийн тоглолт||3||0||3||0||2||2 |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Лос-Анжелесын олимп (1984 он)|1984]]||colspan="7" rowspan="2"|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} [[Сөүлийн олимп|1988]] |- bgcolor=gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Испани}} [[Барселоны олимп|1992]]||'''Түрүү'''||6||6||0||0||14||2 |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Атлантын олимп|1996]]||Дөрөвний нэг шигшээ||4||2||1||1||5||7 |- bgcolor=silver |{{flagicon|Австрали}} [[Сиднейн олимп|2000]]||Аман хүзүү||6||4||1||1||12||6 |- |{{flagicon|Грек}} [[Афины олимп (2004 он)|2004]]||colspan="7" rowspan="2"|''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|Хятад}} [[Бээжингийн олимп|2008]] |- |{{flagicon|Нэгдсэн Хаант Улс}} [[Лондоны олимп (2012 он)|2012]]|| ||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|Бразил}} [[Рио-де-Жанейрогийн олимп|2016]]|| ||-||-||-||-||-||- |- !'''Бүгд''' ''||9/27||34||19||6||9||56||37 |- |} {{col-2}}<div style="text-align:left"> === Холбоодын цом === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Зохион бай-<br />гуулагч орон/Жил !Үр дүн !Т !Х !Тц !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|KSA}} [[1992 оны Хаан Фахдын цом|1992]] || colspan=7 rowspan=7|<center>''Эрх аваагүй'' |- |{{flagicon|KSA}} [[1995 оны Хаан Фахдын цом|1995]] |- |{{flagicon|KSA}} [[1997 оны ФИФА Холбоодын цом|1997]] |- |{{flagicon|Мексик}} [[1999 оны ФИФА Холбоодын цом|1999]] |- |{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} {{flagicon|Япон}} [[2001 оны ФИФА Холбоодын цом|2001]] |- |{{flagicon|Франц}} [[2003 оны ФИФА Холбоодын цом|2003]] |- |{{flagicon|Герман}} [[2005 оны ФИФА Холбоодын цом|2005]] |- bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|Өмнөд Африк}} [[2009 оны ФИФА Холбоодын цом|2009]]||Гуравдугаар байр||5||4||0||1||11||4 |- |{{flagicon|BRA}} [[2013 оны ФИФА Холбоодын цом|2013]]||''Эрхээ авсан'' || || || || || || |- |'''Бүгд'''||1/8||5||4||0||1||11||4 |} </div> {{col-end}} == Шигшээ багуудтай хэрхэн тоглосон == ''2010 оны аравдугаар сарын 12-ны байдлаар.''<ref>[http://www.rsssf.com/tabless/span-intres.html Spain - List of Results National]</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !width="2"|Далбаа !width="2"|Улс !width="2"|Хэдийнээс !width="2"|Хэзээг хүртэл !width="2"|Т !width="2"|Х !width="2"|Хд !width="2"|Тц !width="2"|% !width="2"|ОГ !width="2"|АГ !width="2"|ГЗ |- |{{Flagicon|Португал}} |align=left|[[Португалын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Португал]] |align=left|1921 |align=left|2010 ||33||16||12||5||{{#expr:16/33*100 round 2}}%||72||37||+35 |- |{{Flagicon|Франц}} |align=left|[[Францын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Франц]] |align=left|1927 |align=left|2010 ||30||12||6||12||{{#expr:12/30*100 round 2}}%||57||35||+22 |- |{{Flagicon|Итали}} |align=left|[[Италийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Итали]] |align=left|1920 |align=left|2008 ||28||8||11||9||{{#expr:8/28*100 round 2}}%||28||36||-8 |- |{{Flagicon|Бельги}} |align=left|[[Бельгийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бельги]] |align=left|1920 |align=left|2009 ||22||11||6||5||{{#expr:11/22*100 round 2}}%||44||22||+22 |- |{{Flagicon|Англи}} |align=left|[[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Англи]] |align=left|1929 |align=left|2009 ||22||8||3||11||{{#expr:8/22*100 round 2}}%||24||38||-14 |- |{{Flagicon|Швейцар}} |align=left|[[Швейцарын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Швейцар]] |align=left|1925 |align=left|2010 ||19||15||3||1||{{#expr:15/19*100 round 2}}%||45||16||+29 |- |{{Flagicon|Югослав}} |align=left|[[Югославын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Югослав]] † |align=left|1932 |align=left|2000 ||19||9||5||5||{{#expr:9/19*100 round 2}}%||23||18||+5 |- |{{Flagicon|Хойд Ирланд}} |align=left|[[Хойд Ирландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Хойд Ирланд]] |align=left|1958 |align=left|2007 ||18||11||5||2||{{#expr:11/18*100 round 2}}%||38||11||+27 |- |{{Flagicon|Ирланд}} |align=left|[[Ирландын Бүгд Найрамдах Улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Ирландын Бүгд Найрамдах Улс]] |align=left|1952 |align=left|2002 ||18||10||6||2||{{#expr:10/18*100 round 2}}%||34||11||+23 |- |{{Flagicon|Дани}} |align=left|[[Данийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Дани]] |align=left|1920 |align=left|2008 ||17||12||3||2||{{#expr:12/17*100 round 2}}%||34||15||+19 |- |{{Flagicon|Австри}} |align=left|[[Австрийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Австри]] |align=left|1924 |align=left|2009 ||16||9||3||4||{{#expr:9/16*100 round 2}}%||43||22||+21 |- |{{Flagicon|Румын}} |align=left|[[Румыны хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Румын]] |align=left|1962 |align=left|2006 ||15||5||5||5||{{#expr:5/15*100 round 2}}%||21||18||+3 |- |{{Flagicon|Швед}} |align=left|[[Шведийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Швед]] |align=left|1920 |align=left|2008 ||13||6||4||3||{{#expr:6/13*100 round 2}}%||21||15||+6 |- |{{Flagicon|Унгар}} |align=left|[[Унгарын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Унгар]] |align=left|1925 |align=left|2002 ||13||5||5||3||{{#expr:5/13*100 round 2}}%||21||18||+3 |- |{{Flagicon|Аргентин}} |align=left|[[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентин]] |align=left|1952 |align=left|2010 ||13||5||2||6||{{#expr:5/13*100 round 2}}%||13||17||-4 |- |{{Flagicon|Шотланд}} |align=left|[[Шотландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Шотланд]] |align=left|1957 |align=left|2010 ||12||5||4||3||{{#expr:5/12*100 round 2}}%||20||19||+1 |- |{{Flagicon|Чехословак}} |align=left|[[Чехсловакийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Чехсловак]] † |align=left|1930 |align=left|1991 ||12||4||1||7||{{#expr:4/12*100 round 2}}%||11||15||-4 |- |{{Flagicon|Баруун Герман}} |align=left|[[Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг#Гурван Германы шигшээ багууд|Баруун Герман]] † |align=left|1952 |align=left|1988 ||12||3||3||6||{{#expr:3/12*100 round 2}}%||12||17||-5 |- |{{Flagicon|Польш}} |align=left|[[Польшийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Польш]] |align=left|1959 |align=left|2010 ||10||8||1||1||{{#expr:8/10*100 round 2}}%||27||8||+19 |- |{{Flagicon|Грек}} |align=left|[[Грекийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Грек]] |align=left|1970 |align=left|2008 ||10||7||2||1||{{#expr:7/10*100 round 2}}%||19||10||+9 |- |{{Flagicon|Турк}} |align=left|[[Туркийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Турк]] |align=left|1954 |align=left|2009 ||10||5||4||1||{{#expr:5/10*100 round 2}}%||14||5||+9 |- |{{Flagicon|Нидерланд}} |align=left|[[Нидерландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Нидерланд]] |align=left|1920 |align=left|2010 ||10||5||1||4||{{#expr:5/10*100 round 2}}%||16||11||+5 |- |{{Flagicon|Исланд}} |align=left|[[Исландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Исланд]] |align=left|1982 |align=left|2007 ||9||6||2||1||{{#expr:6/9*100 round 2}}%||10||6||+4 |- |{{Flagicon|Герман}} |align=left|[[Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Герман]] * |align=left|1935 |align=left|2010 ||9||4||3||2||{{#expr:4/9*100 round 2}}%||11||10||+1 |- |{{Flagicon|Чили}} |align=left|[[Чилийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Чили]] |align=left|1950 |align=left|2010 ||8||7||1||0||{{#expr:7/8*100 round 2}}%||20||4||+16 |- |{{Flagicon|Кипр}} |align=left|[[Киприйн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Кипр]] |align=left|1971 |align=left|1999 ||8||7||0||1||{{#expr:7/8*100 round 2}}%||35||5||+30 |- |{{Flagicon|Мексик}} |align=left|[[Мексикийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Мексик]] |align=left|1928 |align=left|2010 ||8||5||3||0||{{#expr:5/8*100 round 2}}%||16||4||+12 |- |{{Flagicon|Уругвай}} |align=left|[[Уругвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Уругвай]] |align=left|1950 |align=left|2005 ||8||3||5||0||{{#expr:3/8*100 round 2}}%||11||6||+5 |- |{{Flagicon|Бразил}} |align=left|[[Бразилын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бразил]] |align=left|1934 |align=left|1999 ||8||2||2||4||{{#expr:2/8*100 round 2}}%||8||11||-3 |- |{{Flagicon|Мальта}} |align=left|[[Мальтын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Мальта]] |align=left|1983 |align=left|1997 ||6||6||0||0||{{#expr:6/6*100 round 2}}%||28||3||+25 |- |{{Flagicon|Армени}} |align=left|[[Арменийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Армен]] |align=left|1995 |align=left|2009 ||6||6||0||0||{{#expr:6/6*100 round 2}}%||16||1||+15 |- |{{Flagicon|Босни ба Херцеговин}} |align=left|[[Босни ба Херцеговиний хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Босни ба Херцеговин]] |align=left|2000 |align=left|2009 ||6||4||2||0||{{#expr:4/6*100 round 2}}%||14||6||+8 |- |{{Flagicon|Финланд}} |align=left|[[Финландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Финланд]] |align=left|1969 |align=left|2007 ||6||4||1||1||{{#expr:4/6*100 round 2}}%||13||4||+9 |- |{{Flagicon|Норвеги}} |align=left|[[Норвегийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Норвеги]] |align=left|1978 |align=left|2003 ||6||4||1||1||{{#expr:4/6*100 round 2}}%||9||2||+7 |- |{{Flagicon|Ирланд|1783}} |align=left|[[Ирландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (1882–1950)|Ирланд]] † |align=left|1931 |align=left|1949 ||6||3||1||2||{{#expr:3/6*100 round 2}}%||14||7||+7 |- |{{Flagicon|Албани}} |align=left|[[Албанийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Албани]] |align=left|1986 |align=left|1993 ||5||5||0||0||{{#expr:5/5*100 round 2}}%||24||2||+22 |- |{{Flagicon|Лихтенштайн}} |align=left|[[Лихтенштайны хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Лихтенштейн]] |align=left|2001 |align=left|2010 ||5||5||0||0||{{#expr:5/5*100 round 2}}%||17||0||+17 |- |{{Flagicon|Болгар}} |align=left|[[Болгарын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Болгар]] |align=left|1933 |align=left|2002 ||5||4||1||0||{{#expr:4/5*100 round 2}}%||23||2||+21 |- |{{Flagicon|Литва}} |align=left|[[Литвын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Литва]] |align=left|1993 |align=left|2010 ||5||4||1||0||{{#expr:4/5*100 round 2}}%||11||1||+10 |- |{{Flagicon|Орос}} |align=left|[[Оросын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Орос]] |align=left|1998 |align=left|2008 ||5||4||1||0||{{#expr:4/5*100 round 2}}%||9||1||+8 |- |{{Flagicon|Уэльс}} |align=left|[[Уэльсийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Уэльс]] |align=left|1961 |align=left|1985 ||5||2||2||1||{{#expr:2/5*100 round 2}}%||7||6||+1 |- |{{Flagicon|Сан-Марино}} |align=left|[[Сан-Мариногийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Сан-Марино]] |align=left|1999 |align=left|2005 ||4||4||0||0||{{#expr:4/4*100 round 2}}%||26||0||+26 |- |{{Flagicon|Люксембург}} |align=left|[[Люксембургийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Люксембург]] |align=left|1981 |align=left|2000 ||4||4||0||0||{{#expr:4/4*100 round 2}}%||7||0||+7 |- |{{Flagicon|Латви}} |align=left|[[Латвийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Лавти]] |align=left|1992 |align=left|2007 ||4||3||1||0||{{#expr:3/4*100 round 2}}%||9||0||+9 |- |{{Flagicon|Словак}} |align=left|[[Словакийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Словак]] |align=left|1996 |align=left|2005 ||4||3||1||0||{{#expr:3/4*100 round 2}}%||12||4||+8 |- |{{Flagicon|Израил}} |align=left|[[Израилын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Израил]] |align=left|1998 |align=left|2001 ||4||3||1||0||{{#expr:3/4*100 round 2}}%||8||2||+6 |- |{{Flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} |align=left|[[Америкийн Нэгдсэн Улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Америкийн Нэгдсэн Улс]] |align=left|1950 |align=left|2009 ||4||3||0||1||{{#expr:3/4*100 round 2}}%||6||3||+3 |- |{{Flagicon|Парагвай}} |align=left|[[Парагвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Парагвай]] |align=left|1998 |align=left|2010 ||4||2||2||0||{{#expr:2/4*100 round 2}}%||4||1||+3 |- |{{Flagicon|Өмнөд Солонгос}} |align=left|[[Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Өмнөд Солонгос]] |align=left|1990 |align=left|2010 ||4||2||2||0||{{#expr:2/4*100 round 2}}%||5||3||+2 |- |{{Flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} |align=left|[[Зөвлөлт Холбоот Улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Зөвлөлт Холбоот Улс]] † |align=left|1964 |align=left|1986 ||4||2||1||1||{{#expr:2/4*100 round 2}}%||5||3||+2 |- |{{Flagicon|Хорват}} |align=left|[[Хорватын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Хорват]] |align=left|1994 |align=left|2006 ||4||2||1||1||{{#expr:2/4*100 round 2}}%||5||4||+1 |- |{{Flagicon|Македон}} |align=left|[[Македоны хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Македон]] |align=left|1994 |align=left|2009 ||3||3||0||0||{{#expr:3/3*100 round 2}}%||8||2||+6 |- |{{Flagicon|Өмнөд Африк}} |align=left|[[Өмнөд Африкийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Өмнөд Африк]] |align=left|2002 |align=left|2009 ||3||3||0||0||{{#expr:3/3*100 round 2}}%||8||4||+4 |- |{{Flagicon|Перу}} |align=left|[[Перугийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Перу]] |align=left|1960 |align=left|2008 ||3||3||0||0||{{#expr:3/3*100 round 2}}%||7||3||+4 |- |{{Flagicon|Украин}} |align=left|[[Украины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Украин]] |align=left|2003 |align=left|2006 ||3||2||1||0||{{#expr:2/3*100 round 2}}%||8||3||+5 |- |{{Flagicon|Зүүн Герман}} |align=left|[[Зүүн Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Зүүн Герман]] † |align=left|1980 |align=left|1988 ||3||0||2||1||{{#expr:0/3*100 round 2}}%||0||1||-1 |- |{{Flagicon|Фарерын арлууд}} |align=left|[[Фарерын арлуудын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Фарерын арлууд]] |align=left|1996 |align=left|1997 ||2||2||0||0||{{#expr:2/2*100 round 2}}%||9||3||+6 |- |{{Flagicon|Эстони}} |align=left|[[Эстонийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Эстони]] |align=left|2008 |align=left|2009 ||2||2||0||0||{{#expr:2/2*100 round 2}}%||6||0||+6 |- |{{Flagicon|Венесуэл}} |align=left|[[Венесуэлийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Венесуэл]] |align=left|1981 |align=left|2004 ||2||2||0||0||{{#expr:2/2*100 round 2}}%||5||2||+3 |- |{{Flagicon|Словени}} |align=left|[[Словенийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Словени]] |align=left|2000 |align=left|2002 ||2||2||0||0||{{#expr:2/2*100 round 2}}%||5||2||+3 |- |{{Flagicon|Канад}} |align=left|[[Канадын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Канад]] |align=left|1994 |align=left|2005 ||2||2||0||0||{{#expr:2/2*100 round 2}}%||4||1||+3 |- |{{Flagicon|Марокко}} |align=left|[[Мароккогийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Марокко]] |align=left|1961 |align=left|1961 ||2||2||0||0||{{#expr:2/2*100 round 2}}%||4||2||+2 |- |{{Flagicon|Саудын Араб}} |align=left|[[Саудын Арабын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Саудын Араб]] |align=left|2006 |align=left|2010 ||2||2||0||0||{{#expr:2/2*100 round 2}}%||4||2||+2 |- |{{Flagicon|Хондурас}} |align=left|[[Хондурасын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Хондурас]] |align=left|1982 |align=left|2010 ||2||1||1||0||{{#expr:1/2*100 round 2}}%||3||1||+2 |- |{{Flagicon|Чех}} |align=left|[[Чехийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Чех]] |align=left|1996 |align=left|1997 ||2||1||1||0||{{#expr:1/2*100 round 2}}%||1||0||+1 |- |{{Flagicon|Серби ба Монтенегро}} |align=left|[[Серби ба Монтенегрогийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Серби ба Монтенегро]] † |align=left|2005 |align=left|2005 ||2||0||2||0||{{#expr:0/2*100 round 2}}%||1||1||0 |- |{{Flagicon|Азербайжан}} |align=left|[[Азербайжаны хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Азербайжан]] |align=left|2009 |align=left|2009 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||6||0||+6 |- |{{Flagicon|Шинэ Зеланд}} |align=left|[[Шинэ Зеландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Шинэ Зеланд]] |align=left|2009 |align=left|2009 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||5||0||+5 |- |{{Flagicon|Эквадор}} |align=left|[[Эквадорын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Эквадор]] |align=left|2003 |align=left|2003 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||4||0||+4 |- |{{Flagicon|Андорра}} |align=left|[[Андоррагийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Андорра]] |align=left|2004 |align=left|2004 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||4||0||+4 |- |{{Flagicon|Алжир}} |align=left|[[Алжирын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Алжир]] |align=left|1986 |align=left|1986 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||3||0||+3 |- |{{Flagicon|Хятад}} |align=left|[[Хятадын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Хятад]] |align=left|2005 |align=left|2005 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||3||0||+3 |- |{{Flagicon|Тунис}} |align=left|[[Тунисын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Тунис]] |align=left|2006 |align=left|2006 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||3||1||+2 |- |{{Flagicon|Боливи}} |align=left|[[Боливийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Боливи]] |align=left|1994 |align=left|1994 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||3||1||+2 |- |{{Flagicon|Египет}} |align=left|[[Египетийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Египет]] |align=left|2006 |align=left|2006 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||2||0||+2 |- |{{Flagicon|Кот д'Ивуар}} |align=left|[[Кот д'Ивуарын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Кот д'Ивуар]] |align=left|2006 |align=left|2006 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||3||2||+1 |- |{{Flagicon|Япон}} |align=left|[[Японы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Япон]] |align=left|2001 |align=left|2001 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||1||0||+1 |- |{{Flagicon|Ирак}} |align=left|[[Иракийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Ирак]] |align=left|2009 |align=left|2009 ||1||1||0||0||{{#expr:1/1*100 round 2}}%||1||0||+1 |- |{{Flagicon|Колумби}} |align=left|[[Колумбийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Колумби]] |align=left|1981 |align=left|1981 ||1||0||1||0||{{#expr:0/1*100 round 2}}%||1||1||0 |- |{{Flagicon|ТУХН}} |align=left|[[ТУХН-ийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|ТУХН]] † |align=left|1992 |align=left|1992 ||1||0||1||0||{{#expr:0/1*100 round 2}}%||1||1||0 |- |{{Flagicon|Нигери}} |align=left|[[Нигерийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Нигери]] |align=left|1998 |align=left|1998 ||1||0||0||1||{{#expr:0/1*100 round 2}}%||2||3||-1 |- |} (†) ''Одоо байхгүй болсон шигшээ баг'' (*) ''[[Баруун Герман]]тай тоглосон үр дүнг тусад нь авч үзсэн'' === Болох тоглолтууд === {| class="wikitable" width=95% style="font-size: 90%" |- !width=13%|Хэзээ !width=11%|Тэмцээн !width=17%|Хаана !width=12%|Эзэн баг !width=5%|Үр дүн !width=12%|Зочин баг !width=30%|Гоол оруулагччид |- |<center> 2010 оны сарын 17 |<center>[[Нөхөрсөг тоглолт|Нөхөрсөг]] |[[Эштадиу да Луж]], [[Лиссабон]] |{{fb|POR}} |<center> – |{{fb|ESP}} |<center> |- |<center> 2011 оны 3 сарын 25 |<center>[[Хөлбөмбөгийн ЕАШТ-2012 сонгон шалгаруулалт I хэсэг|Евро 2012 .сон]] |[[Сантьяго Бернабеу]], [[Мадрид]] |{{fb|ESP}} |<center> – |{{fb|CZE}} |<center> |- |<center> 2011 оны 3 сарын 29 |<center>[[Хөлбөмбөгийн ЕАШТ-2012 сонгон шалгаруулалт I хэсэг|Евро 2012 .сон]] |[[С. Дарюс болон С. Гиренас нарын нэрэмжит цэнгэлдэх хүрээлэн]], [[Каунас]] |{{fb|LTU}} |<center> – |{{fb|ESP}} |<center> |- |<center> 2011 оны 8 сарын 10 |<center>[[Нөхөрсөг тоглолт|Нөхөрсөг]] |[[Сан Сиро]], [[Милан]] |{{fb|ITA}} |<center> – |{{fb|ESP}} |<center> |- |} [[Файл:Spain football team in 2025.jpg|thumb|501x501px|2025 оны шигшээ баг]] == Шагналууд == :''Испанийн залуучуудын багийн тэмцээн уралдаанаас авч шагналыг харуулав.'' * '''[[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]''' :* '''Түрүү (1):''' [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] :* Дөрөвдүгээр байр (1): [[1950 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950]] * '''[[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]]''' :* '''Түрүү (2):''' [[1964 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1964]], [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008]] :* Аман хүзүү (1): [[1984 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1984]] * '''[[ФИФА Холбоодын цом]]''' :* Гуравдугаар байр (1): [[2009 оны ФИФА Холбоодын цом|2009]] * '''[[Олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн]]''' :* '''Алтан медаль (1):''' [[Барселоны олимп|1992]] :* Мөнгөн медаль (2): [[Антверпены олимп|1920]], [[Сиднейн олимп|2000]] == Шилдэг амжилтууд == === Дэлхийд === ; Хамгийн олон дараалан ялсан: 15 (2008–2009) ; Ялагдал хүлээлгүйгээр тоглосон тоглолтын тоо: 35 (2007–2009) (мөн {{fb|BRA}}ийн баг 1993–1996 оны хооронд ийм амжилтыг үзүүлсэн) ; Ялагдал хүлээлгэлгүйгээр багаа удирдсан дасгалжуулагч: 13 – [[Висенте Дель Боске]] ; Нэг дэлхийн аваргын тэмцээнд нэг баг торгуулийн цохилтоор хамгийн олон хожил авсан: 2 удаа [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ-д]] (мөн {{fb|ARG}}ий баг [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990 оны ДАШТ-д]] ийм амжилтыг үзүүлсэн) ; Дэлхийн аваргын тэмцээний сонгон шалгаруулалтанд хамгийн олон оноо авсан: 30 онооноос 30 оноо авсан ([[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ-ий]] .сон 2008–2009 оны хооронд) === Улсдаа === ; Нэг тоглогчийн оруулсан хамгийн олон гоол: 45 – [[Давид Вилья]] <ref name="rfef2737">{{cite web |url=http://rfef.es/index.jsp?nodo=39&ID=2737 |title=David Villa, 44 goles para la historia |author= |date=October 13, 2010 |work= |publisher=RFEF |accessdate=October 14, 2010 |archive-date=Долдугаар сар 16, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716060203/http://www.rfef.es/index.jsp?nodo=39&ID=2737 |url-status=dead }}</ref><ref name="fifa1317456">{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1317456.html |title=Lethal Villa makes history at Hampden |author= |date=October 12, 2010 |work= |publisher=FIFA |accessdate=October 14, 2010}}</ref> ; Нэг тоглогчийн хамгийн олон гараа: 126 – [[Андони Субисаррета]] ; Нэг тоглогчийн нэг улиралд оруулсан хамгийн олон гоол: 13 – [[Давид Вилья]] (2008–2009) ; Дараалсан тоглолт бүртээ гоол оруулсан тоглолтын тоо:6 – [[Давид Вилья]] ; Дэлхийн аваргын тэмцээнд хамгийн олон гоол оруулсан: 8 – [[Давид Вилья]] ; Дэлхийн аваргын нэг тэмцээнд хамгийн олон гоол оруулсан: 5 – [[Давид Вилья]] ([[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]) болон [[Эмилио Бутрагеньо]] ([[1986 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986]]) ; Дэлхийн аваргын нэг тэмцээнд тоглолт алгасалгүйгээр оролцож хамгийн олон гоол оруулсан: 4 – [[Давид Вилья]] ([[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]) == Тоглогчид == === 2010 оны бүрэлдэхүүн === 2010 оны аравдугаар сарын 8 болон 12-нд [[Латвийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Латви]] болон [[Шотландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Шотландын]] шигшээ багуудын эсрэг хийсэн тоглолтонд бүрэлдэхүүнд дуудагдсан тоглогчдын нэрсийг үзүүлэв. (2010 оны 10-р сарын 12-ны байдлаар.) {{nat fs g start}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g end}} === Бусад тоглогчид === Сүүлийн 12 сарын хугацаанд шигшээ багт дуудагдсан тоглогчдыг энд үзүүлсэн болно.. {{National football squad start (recent)}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs end}} === Хамгийн олон гоол оруулсан тоглогчид === :''2010 оны аравдугаар сарын 12-ны байдлаар, эхний арван байрыг харуулав:'' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !# !Тоглогч !Кареер !Гоол (Гараа) !Гоолын дундаж |- |rowspan="1"|1 |style="text-align:left;"|'''[[Давид Вилья]]''' |2005–2026 |45{{0}}(69) |0.64 |- |2 |style="text-align:left;"|[[Рауль Гонсалес|Рауль]] |1996–2006 |44 {{0}}(102) |0.431 |- |3 |style="text-align:left;"|[[Фернандо Йерро]] |1989–2002 |29 {{0}}(89) |0.326 |- |4 |style="text-align:left;"|[[Фернандо Морьентес]] |1998–2007 |27 {{0}}(47) |0.574 |- |rowspan="2"|5 |style="text-align:left;"|[[Эмилио Бутрагеньо]] |1984–1992 |26 {{0}}(69) |0.377 |- |style="text-align:left;"|'''[[Фернандо Торрес]]''' |2003–2026 |26 {{0}}(81) |0.321 |- |rowspan="2"|7 |style="text-align:left;"|[[Альфредо Ди Стефано]] |1957–1961 |23 {{0}}(31) |0.742 |- |style="text-align:left;"|[[Хулио Салинас]] |1986–1996 |23 {{0}}(56) |0.411 |- |9 |style="text-align:left;"|[[Мичел]] |1985–1992 |21 {{0}}(66) |0.318 |- |10 |style="text-align:left;"|[[Тельмо Сарра]] |1945–1951 |20 {{0}}(20) |1.000 |- |} * '''Тодруулсан нь''' нь зодог тайлаагүй тоглогчид. === Хамгийн олон удаа гараанд гарсан тоглогчид === :''2010 оны аравдугаар сарын 3-ны байдлаар.'' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !# !Нэр !Кареер !Гараа !Гоол |- |1 |align="left"|[[Андони Субисаррета]] ||1985–1998 |126 |0 |- |2 |align="left"|'''[[Икер Касильяс]]''' |2000–2026 |115 |0 |- |3 |align="left"|[[Рауль Гонсалес|Рауль]] |1996–2006 |102 |44 |- |4 |align="left"|'''[[Хави]]''' |2000–2026 |97 |8 |- |5 |align="left"|'''[[Карлес Пуйоль]]''' |2000–2026 |93 |3 |- |6 |align="left"|[[Фернандо Йерро]] |1989–2002 |89 |29 |- |rowspan="2"|7 |align="left"|[[Хосе Антонио Камачо]] |1975–1988 |81 |0 |- |align="left"|'''[[Фернандо Торрес]]''' |2003–2014 |81 |26 |- |9 |align="left"|'''[[Шаби Алонсо]]''' |2003–2025 |80 |9 |- |10 |align="left"|[[Рафаэль Гордильо]] |1978–1988 |75 |3 |- |} {| class="wikitable" !Поз. !Игрок !Голы !Матчи !Сред. !Период |- |1 | align="left" |Давид Вилья |'''59''' |98 |0,60 |2005—2017 |- |2 | align="left" |Рауль |'''44''' |102 |0,43 |1996—2006 |- |3 | align="left" |Фернандо Торрес |'''38''' |110 |0,35 |2003—2014 |- |4 | align="left" |'''Альваро Мората''' |'''37''' |84 |0,44 |2014—<abbr>н.&#x2009;в.</abbr> |- |5 | align="left" |Давид Сильва |'''35''' |125 |0,28 |2006—2018 |- |6 | align="left" |Фернандо Йерро |'''29''' |89 |0,33 |1989—2002 |- |7 | align="left" |Фернандо Морьентес |'''27''' |47 |0,57 |1998—2007 |- |8 | align="left" |Эмилио Бутрагеньо |'''26''' |69 |0,38 |1984—1992 |- | rowspan="2" |9—10 | align="left" |Альфредо Ди Стефано |'''23''' |31 |0,74 |1957—1961 |- | align="left" |Серхио Рамос |'''23''' |180 |0,13 |2005—2021 |} * '''Тодруулсан нь''' нь зодог тайлаагүй тоглогчид. == Дасгалжуулагчид == * [[Франсиско Бру]] (1920) * [[Хулиан Руэте]] (1921–1922) * [[Педро Парахес]] (1923–1924) * [[Фернандо Гутьеррес]] (1925) * [[Рикардо Кабот]] (1925) * [[Эзкуейль Монтера Роман]] (1926–1927) * [[Фред Пентланд]] (1929) * [[Хосе Мариа Матео]] (1929–1933) * [[Амадео Гарсиа]] (1934–1936) * [[Эдуардо Теус]] (1941–1942) * [[Хасинто Кинкосес]] (1945) * [[Паулино Алькантара]] (1951) * [[Рикардо Самора]] (1952) * [[Педро Эскартин]] (1952–1961) * [[Эленио Эррера]] (1959–1962) * [[Хосе дель Валье]] (1962–1966) * [[Доменек Балманья]] (1966–1968) * [[Луис Моловни]] (1969) * [[Мигель Муньос]] (1969), (1982–1988) * [[Ладислав Кубала]] (1969–1980) * [[Хосе Сантамариа]] (1980–1982) * [[Луис Суарес Мирамонтес|Суарес]] (1988–1991) * [[Висенте Мьера]] (1991–1992) * [[Хавьер Клементе]] (1992–1998) * [[Хосе Антонио Камачо]] (1998–2002) * [[Иньяки Саес]] (2002–2004) * [[Луис Арагонес]] (2004–2008) * [[Висенте дель Боске]] (2008–2016) == Эшлэл == {{Reflist|2}} == Холбоос == * [http://www.rfef.es/ RFEF буюу Испанийн Эзэн хааны хөлбөмбөгийн холбооны вэбсайт] * [http://futbol.sportec.es/seleccion/ Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ багийн мэдээлэл] * [https://web.archive.org/web/20100616063319/http://www.footbalistic.com/en/teams/3144/spain Footbalistic.com вэбсайт дахь Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ багийн мэдээ] * [http://www.rsssf.com/tabless/span-intres.html RSSSF archive of results 1920–] * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/span-recintlp.html RSSSF archive of most capped players and highest goalscorers] * [http://www.thenationalteam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=49&country=Spain News and results of the Spain national team] == Түрүүнүүд == {{S-start}} {{s-bef|өмнө = [[1960 оны хөлбөмбөгийн Европ Үндэстнүүдийн цом|1960]] {{fb-rt|ЗХУ}}}} {{s-ttl|албан_тушаал = [[UEFA European Football Championship|European Champions]] | years = [[1964 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1964]] (Анхны түрүү)}} {{s-aft|дараа = [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]] {{fb-rt|ITA}}}} {{s-bef|өмнө = [[2004 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2004]] {{fb-rt|GRE}}}} {{s-ttl|албан_тушаал = [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]] | years = [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008]] (Хоёр дахь түрүү)}} {{s-inc|Одоогийн}} {{s-bef|өмнө = [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]] {{fb-rt|ITA}}}} {{s-ttl| албан_тушаал = [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн аваргын тэмцээн]] | years = [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] (Анхны түрүү)}} {{s-inc|Одоогийн}} {{s-ach|aw}} {{succession box | | өмнө = [[Yelena Isinbayeva]] | дараа = Incumbent | албан_тушаал = [[Prince of Asturias Award#Sports|Prince of Asturias Award for Sports]] | years = 2010 |}} {{End box}} {{2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн}} {{Template group |title = Links to related articles |list = {{УЕФА-гийн багууд}} {{2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} {{Испанийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} {{navboxes colour |title= Испанийн шигшээ багийн хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн |bg= #db000d |fg= #fbea0e |list1= {{Испанийн шигшээ багийн 1934 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1950 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1962 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1966 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1978 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1982 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1986 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1990 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1994 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1998 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 2002 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} }} {{navboxes colour |title= Испанийн шигшээ багийн хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн |bg= #db000d |fg= #fbea0e |list1= {{Испанийн шигшээ багийн 1964 оны хөлбөмбөгийн ЕҮЦТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1980 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1984 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1988 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 1996 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 2000 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 2004 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Испанийн шигшээ багийн 2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} }} |state =autocollapse }} {{DEFAULTSORT:Испани хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} [[Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]] [[Ангилал:Европын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] [[Ангилал:Испанийн үндэсний шигшээ баг|Хөлбөмбөг]] 0zyeefue38m8i2v8dvkzcpir2wrj02k 0 20116 858496 857210 2026-06-09T12:33:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858496 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын хоёр дахь том хот}} {{Инфобокс Францын коммун |name = Марсель |native name = {{native name|fr|Marseille}}<br/>{{native name|oc|Marselha}} |commune status = Мужийн нийслэл болон [[Францын коммунууд|коммун]] |image = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |caption_align = center |perrow = 1/1/2/2 |image1 = View of Marseille from Notre-Dame de la Garde 4.jpg |caption1 = [[Нотр-Дам де ла Гард]]аас харагдах [[Марселийн хуучин боомт|хуучин боомт]] |image2 = Notre-Dame de la Garde aerial view 2020.jpeg |caption2 = [[Нотр-Дам де ла Гард]] |image3 = Honeymoon-433 (14586751896).jpg |caption3 = [[Лоншан ордон]] |image4 = Palais du Pharo - Marseille (cropped).jpg |caption4 = [[Фаро ордон]] |image5 = Bassin de la Joliette @ Rade de Marseille.jpg |caption5 = [[Euroméditerranée]] |image6 = 1024 Cathédrale Notre-Dame-de-la-Major in Marseille Photo by Giles Laurent.jpg |caption6 = [[Марселийн цогчин дуган]] }} |image flag = Flag of Marseille.svg |flag_link = Марселийн далбаа |image coat of arms = Armoiries de Marseille.svg |shield_link = Марселийн сүлд |city motto = {{lang|la|Actibus immensis urbs fulget massiliensis}}<br /> {{smaller|"Марсель хот агуу амжилтаасаа гэрэлтдэг"}} |coordinates = {{coord|43.2964|5.37|format=dms|display=inline,title}} |arrondissement = Марсель |canton = [[Марселийн кантонууд|12 кантон]] |subdivisions entry = [[Засаг захиргааны хуваарь|Хуваалт]] |subdivisions = 16 [[Марселийн дүүргүүд|дүүрэг]] |mayor = [[Бенуа Паян]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=5 May 2026|language=fr}}</ref> |term = 2026&ndash;32 |party = [[Янз бүрийн зүүнтнүүд|DVG]] |area km2 = 240.62 |population demonym = Марсельчууд |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} |population ranking = [[Францын 20,000-аас дээш оршин суугчтай коммуны жагсаалт|Францад 2-т]] |urban area km2 = 1758.2 |urban area date = 2020<ref>{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=UU2020-00759 |title=Comparateur de territoire - Unité urbaine 2020 de Marseille-Aix-en-Provence (00759)|publisher=[[INSEE]] |access-date=2024-10-18}}</ref> |urban pop = 1625845 |urban pop date = 2021<ref name="UU_pop">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&i=pop_depuis_1876.pop&s=2021&selcodgeo=00759&t=A01&view=map12 |title=Statistiques locales - Marseille-Aix-en-Provence : Unité urbaine 2020 - Population municipale (historique depuis 1876) |author=INSEE |author-link=INSEE |access-date=2024-10-18}}</ref> |metro area km2 = 3971.8 |metro area date = 2020<ref>{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=AAV2020-003 |title=Comparateur de territoire - Aire d'attraction des villes 2020 de Marseille - Aix-en-Provence (003)|publisher=[[INSEE]] |access-date=2024-10-18}}</ref> |metro area pop = 1888788 |metro area pop date = 2021<ref name="AAV_pop">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&i=pop_depuis_1876.pop&s=2021&selcodgeo=003&t=A01&view=map13 |title=Statistiques locales – Marseille – Aix-en-Provence : Aire d'attraction des villes 2020 - Population municipale (historique depuis 1876)|author=INSEE |author-link=INSEE |access-date=2024-10-18}}</ref> |intercommunality = [[Экс-Марсель-Прованс их хот]] |postal code = 13001-13016 |INSEE = 13055 |dialling code = 0491 эсвэл 0496 |website = {{URL|https://www.marseille.fr|marseille.fr}} }} '''Марсель''' ({{lang-fr|Marseille}}) бол [[Франц]]ын зүүн өмнөд хэсэгт орших далайн эргийн боомт хот юм. == Газар зүй == === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Марсель-[[Мариньян]] ([[Марсель Прованс нисэх буудал]]), өндөр: 36 м, 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1921–одоо |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 19.9 |Feb record high C = 22.5 |Mar record high C = 25.4 |Apr record high C = 29.6 |May record high C = 34.9 |Jun record high C = 39.6 |Jul record high C = 39.7 |Aug record high C = 39.2 |Sep record high C = 34.3 |Oct record high C = 30.4 |Nov record high C = 25.2 |Dec record high C = 20.7 |year record high C = 39.7 |Jan high C = 11.8 |Feb high C = 12.8 |Mar high C = 16.4 |Apr high C = 19.3 |May high C = 23.5 |Jun high C = 27.9 |Jul high C = 30.7 |Aug high C = 30.5 |Sep high C = 25.9 |Oct high C = 21.3 |Nov high C = 15.7 |Dec high C = 12.4 |year high C = 20.7 |Jan mean C = 7.7 |Feb mean C = 8.3 |Mar mean C = 11.4 |Apr mean C = 14.3 |May mean C = 18.4 |Jun mean C = 22.5 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 24.9 |Sep mean C = 20.9 |Oct mean C = 17.0 |Nov mean C = 11.7 |Dec mean C = 8.4 |year mean C = 15.9 |Jan low C = 3.6 |Feb low C = 3.7 |Mar low C = 6.5 |Apr low C = 9.4 |May low C = 13.3 |Jun low C = 17.2 |Jul low C = 19.7 |Aug low C = 19.4 |Sep low C = 15.9 |Oct low C = 12.6 |Nov low C = 7.7 |Dec low C = 4.4 |year low C = 11.1 |Jan record low C = -12.4 |Feb record low C = -16.8 |Mar record low C = -10.0 |Apr record low C = -2.4 |May record low C = 0.0 |Jun record low C = 5.4 |Jul record low C = 7.8 |Aug record low C = 8.1 |Sep record low C = 1.0 |Oct record low C = -2.2 |Nov record low C = -5.8 |Dec record low C = -12.8 |year record low C = -16.8 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 47.1 |Feb precipitation mm = 29.8 |Mar precipitation mm = 29.5 |Apr precipitation mm = 51.6 |May precipitation mm = 37.7 |Jun precipitation mm = 27.9 |Jul precipitation mm = 10.8 |Aug precipitation mm = 25.8 |Sep precipitation mm = 82.0 |Oct precipitation mm = 73.3 |Nov precipitation mm = 75.9 |Dec precipitation mm = 40.9 |year precipitation mm = 532.3 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 5.1 |Feb precipitation days = 4.6 |Mar precipitation days = 4.2 |Apr precipitation days = 5.8 |May precipitation days = 4.4 |Jun precipitation days = 2.8 |Jul precipitation days = 1.4 |Aug precipitation days = 2.7 |Sep precipitation days = 4.8 |Oct precipitation days = 5.9 |Nov precipitation days = 7.0 |Dec precipitation days = 4.7 |year precipitation days = 53.5 |Jan snow days = 0.9 |Feb snow days = 0.5 |Mar snow days = 0.0 |Apr snow days = 0.0 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.0 |Nov snow days = 0.3 |Dec snow days = 0.2 |year snow days = 1.9 | Jan humidity = 74.4 | Feb humidity = 72.1 | Mar humidity = 70.5 | Apr humidity = 70.6 | May humidity = 71.4 | Jun humidity = 69.7 | Jul humidity = 67.1 | Aug humidity = 68.9 | Sep humidity = 71.4 | Oct humidity = 75.8 | Nov humidity = 75.5 | Dec humidity = 75.9 |Jan sun = 147.9 |Feb sun = 173.1 |Mar sun = 234.7 |Apr sun = 250.8 |May sun = 298.6 |Jun sun = 337.8 |Jul sun = 372.2 |Aug sun = 333.8 |Sep sun = 263.7 |Oct sun = 196.1 |Nov sun = 150.8 |Dec sun = 138.1 |year sun = 2897.6 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 5 |May uv = 7 |Jun uv = 8 |Jul uv = 8 |Aug uv = 7 |Sep uv = 5 |Oct uv = 3 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1 = [[Météo France]]<ref>{{Cite web |title=Marignane (13) |url=https://donneespubliques.meteofrance.fr/FichesClim/FICHECLIM_13054001.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310163158/https://donneespubliques.meteofrance.fr/FichesClim/FICHECLIM_13054001.pdf |archive-date=2018-03-10 |access-date=2026-05-27 |website=Fiche Climatologique: Statistiques 1991–2020 et records |publisher=Meteo France |language=Франц}}</ref> |source 2 = Weather Atlas (UV),<ref>{{Cite web |publisher=Yu Media Group |title=Marseille, France - Detailed climate information and monthly weather forecast |url=https://www.weather-atlas.com/en/france/marseille-climate |access-date=2026-05-27 |website=Weather Atlas |language=en }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/fr/marseille |title= Marseille Weather & Climate Guide |access-date= 2026-05-27 |website= Weather.Directory}}</ref> }} [[Файл:01Marsele 23.jpg|280px|right|Марсель хот]] [[Файл:01Marsele 19.jpg|280px|right|Марсель хот]] [[Файл:01Marsele 9.jpg|280px|right|Марсель хот]] [[Файл:01Marsele 13.jpg|280px|right|Марсель хот]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Marseille|Марсель}} * [http://en.wikivoyage.org/wiki/Marseille Wikivoyage Marseille] * [http://www.marseille.fr/sitevdm/jsp/site/Portal.jsp?page_id=687 Official website] * [http://www.marseille-tourisme.com/en/in-marseille/ Official tourism website] * [https://web.archive.org/web/20070726101629/http://marseillemaville.free.fr/ Photographs of Marseille] * [https://web.archive.org/web/20160207184257/http://www.marseillenet.com/ Interactive virtual tour] * [https://web.archive.org/web/20080404105846/http://www.urbanrail.net/eu/mar/marseil.htm Metro public transport] * [https://web.archive.org/web/20070208112828/http://www.ancientworlds.net/aw/Places/Place/411375 AncientWorlds.net Massilia] *[http://www.battlefieldsww2.com/marseille.html German submarine base in Marseille] * [https://web.archive.org/web/20160327133517/http://www.parisvudavion.com/default.asp?param=%25c2%25a7002c004700ee019501cd020102350269029e02d60304033d037103a303d9040e0447047c04b004e505200551058905ba05ec061e0654068c06ba06f20728075f079807c907fa082e086908a108d6090a0942097909ab09d90a120a460a760aa90add0b0e0b420b780bad0be80c190c510c820cb90cee0d1e0d4e0d7c0daf0de40e150e450e7c0eae0ee70f1a Aerial Map of Marseille] {{Fr icon}} *[https://web.archive.org/web/20100412161556/http://www.marseilleforum.com/photos-de-marseille.htm Extensive ''Creative Commons'' phototeque of Marseille and its environs] [[Ангилал:Марсель| ]] [[Ангилал:Буш-дю-Рон департаментын коммун]] [[Ангилал:Прованс-Альп-Номин эргийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Францын мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Францын аймаг]] [[Ангилал:Францын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Францын хот]] [[Ангилал:Эртний Грекийн хот]] 79iy5nohhqwmhim0ru975iansalw5jo 0 21166 858508 818787 2026-06-09T14:20:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 858508 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг |Name = {{flagicon|JPN}} Япон |Badge = |FIFA Trigramme = JPN |Nickname = Цэнхэр самүрай (サムライ・ブルー) <br> |Association = [[Японы Хөлбөмбөгийн Холбоо]] |Confederation = [[Азийн Хөлбөмбөгийн Холбоо|АХХ]] (Ази) |Coach = [[Альберто Заккерони]] |Captain = [[Хасэбэ Макото]] |Most caps = [[Ихара Масами]] (122) |Top scorer = [[Камамото Күнишигэ]] (75) |FIFA Rank = 29 |1st ranking date = 1993 оны 8 сар |FIFA max = 9 |FIFA max date = 1998 оны 2 сар |FIFA min = 66 |FIFA min date = 1992 оны 12 сар |Elo Rank = 14 |Elo max = 8 |Elo max date = 2001 оны 8 сар, 2002 оны 3 сар |Elo min = 112 |Elo min date = 1962 оны 9 сар | pattern_la1 = _jpn18h | pattern_b1 = _jpn18h | pattern_ra1 = _jpn18h | pattern_sh1 = _jpn18h | pattern_so1 = _jpn18h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 000080 | socks1 = 000080 | pattern_la2 = _jpn18a | pattern_b2 = _jpn18a | pattern_ra2 = _jpn18a | pattern_sh2 = _jpn18a | pattern_so2 = _jpn18a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 000080 | socks2 = DDDDDD |First game = {{fb|Япон}} 0–5 {{fb-rt|Бүгд Найрамдах Хятад Улс|1912}} <br> ([[Япон]], [[Токио]]; 1917 оны 5 сарын 9) |Largest win = {{fb|Япон}} 15–0 {{fb-rt|Филиппин}} <br> ([[Япон]], [[Токио]]; 1967 оны 9 сарын 27) |Largest loss = {{fb|Япон}} 2–15 {{fb-rt|Филиппин|1912}} <br> ([[Япон]], [[Токио]]; 1917 оын 5 сарын 10) |World cup apps = 4 |World cup first = 1998 |World cup best = 2-р шат, [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]], [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] |Regional name = [[Хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]] |Regional cup apps = 6 |Regional cup first = [[1988 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1988]] |Regional cup best = Аварга, [[1992 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1992]], [[2000 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2000]], [[2004 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2004]], [[2011 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2011]] (дээд амжилт) |Confederations cup apps = 4 |Confederations cup first = [[1995 оны Конфедерацийн цом|1995]] |Confederations cup best = Дэд аварга, [[2001 оны Конфедерацийн цом|2001]] }} {{MedalTop}} {{MedalSport | Эрэгтэй [[Олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|Хөлбөмбөг]]}} {{MedalBronze | [[Мехикогийн олимп|Мехико 1968]] | [[1968 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|Баг]]}} {{MedalBottom}} '''Японы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг''' ({{lang-ja|サッカー日本代表}}) нь [[Япон]] улсыг төлөөлөн олон улсын [[хөлбөмбөг]]ийн уралдаан тэмцээнүүдэд оролцдог баг бөгөөд [[Японы Хөлбөмбөгийн Холбоо]]ны удирдлага дор байдаг. Ахлах дасгалжуулагч нь Италийн иргэн Альберто Заккерони. Япон нь Азидаа хамгийн өндөр амжилт үзүүлсэн баг бөгөөд [[Хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]]-д 4 удаа түрүүлснээс гадна [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]-д 2002, 2010 онуудад хэсгээсээ шалгарч байв. Мөн [[2001 оны Конфедерацийн цом]]д үзүүрлэж байжээ. 2026 онд шигшээ багийн дасгалжуулагчаар [[Ватарү Эндо]] ажиллаж байна. ==Түүх== Японы шигшээ баг анх [[1936 оны Зуны Олимп|1936 оны Зуны Олимпод]] анх оролцож байсан бөгөөд олон улсын тавцан дахь анхны том амжилт бол [[Мехико]]д болсон [[1968 оны Зуны Олимп|1968 оны зуны Олимпоос]] хүрэл медаль хүртсэн явдал байлаа. Хэдийгээр уг амжилт нь Японд хөлбөмбөгийн спорт дэлгэрэхэд хувь нэмэр оруулсан ч дотооддоо мэргэжлийн лиггүй байсан нь шигшээ багийн нь амжилт ахихад сөргөөр нөлөөлж, тэд 30 жилийн дараа л анх удаа [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]-д оролцсон юм.<ref>{{cite web | url = http://www.wldcup.com/Asia/jleague/history.html | title = History of the J. League | accessdate = 2006-07-07 | last = Matsushima | first = Ken | publisher = Rising Sun News | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060512150136/http://www.wldcup.com/Asia/jleague/history.html | archivedate = 2006-05-12 | url-status = live }}</ref> 1991 онд хагас мэргэжлийн [[Японы Хөлбөмбөгийн Лиг]]ийн эзэд лигээ тарааж, мэргэжлийн [[Жэй Лиг]]ийг байгуулахаар санал нэгдсэн түүхэн алхмыг хийснээр шинэ лиг 1993 онд байгуулагдаж, шигшээ багийн амжилт нь хурдтай ахив. Мэргэжлийн тамирчидтай болсны дараах анхны ДАШТ-ий сонгон шалгаруулалтад тэд ДАШТ-д оролцох эрх авах тун дөхсөн бөгөөд сүүлийн тоглолтдоо [[Иракийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Иракийг]] хожиход л шалгарах байсан. Гэвч тэд хожиж яваад цаг дуусах мөчид гоол алдан тэнцсэнээр шалгарч чадаагүй бөгөөд хөгжөөн дэмжигчид нь уг явдлыг [[Дохагийн эмгэнэл]] гэж нэрлэдэг юм. 4 жилийн дараа анх удаа ДАШТ-д оролцсон Япончууд эхний хоёр тоглолтоо [[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентин]], [[Хорватын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Хорватын]] хүчтэй багуудтай хийж, тун сайн тоглон 0:1-ээр хожигдсон ч чансаа доогуур [[Ямайкын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Ямайкын]] багт 2:1-ээр хожигдон нутаг буцжээ. [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002 оны ДАШТ]]-ийг [[Өмнөд Солонгос]] улстай хамтран зохион байгуулсан Япончууд нутагтаа сайн тоглож хэсгээсээ шалгарсан. Харин 2006 оны ДАШТ-ээс нэг ч ялалт авч чадаагүй байна. [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]-д оролцох эрхээ хамгийн түрүүнд авсан Японы шигшээ баг хэсгээсээ шалгараад 2-р шатанд [[Парагвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Парагвайн шигшээ багтай]] тоглож тэнцэн, торгуулийн цохилтоор харамсалтайгаар ялагджээ. ==Гол тэмцээнүүд== :''*Торгуулийн цохилтоор шийдэгдсэн тоглолтуудыг тэнцээнд тооцсон. Улаан хүрээгээр тухайн тэмцээнийг нутагтаа зохион байгуулсныг тэмдэглэв. Алт, мөнгө, хүрэл дэвсгэрээр харгалзан 1, 2, 3-р байр эзэлснийг тэмдэглэлээ. Тухайн тэмцээнд үзүүлсэн хамгийн өндөр амжилтыг тодруулж харуулав.'' ===Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн=== {{col-begin|width=100%}} {{col-break}} {|class="wikitable" style="text-align: center;" !colspan=9|[[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] !width=1% rowspan=22| !colspan=6|Сонгон шалгаруулалт |- !Улс / Он !Дүн !Байр !width=30|{{Tooltip|ТТ|Тоглосон тоо}} !width=30|{{Tooltip|Х|Хожил}} !width=30|{{Tooltip|Т*|Тэнцээ}} !width=30|{{Tooltip|Хд|Хожигдсол}} !width=30|{{Tooltip|ОГ|Оруулсан гоол}} !width=30|{{Tooltip|АГ|Алдсан гоол}} !width=30|{{Tooltip|ТТ|Тоглосон тоо}} !width=30|{{Tooltip|Х|Хожил}} !width=30|{{Tooltip|Т|Тэнцээ}} !width=30|{{Tooltip|Хд|Хожигдсол}} !width=30|{{Tooltip|ОГ|Оруулсан гоол}} !width=30|{{Tooltip|АГ|Алдсан гоол}} |- | {{flagicon|URU}} [[1930 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1930]] ||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- ||-||-||-||-||-||- |- | {{flagicon|ITA|old}} [[1934 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1934]] ||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- ||-||-||-||-||-||- |- | {{flagicon|FRA}} [[1938 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1938]] ||''Цуцалсан''||-||-||-||-||-||-||- ||-||-||-||-||-||- |- | {{flagicon|BRA}} [[1950 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950]] ||''Шийтгүүлсэн''||-||-||-||-||-||-||- ||-||-||-||-||-||- |- | {{flagicon|SUI|civil}} [[1954 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1954]] ||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- ||2||0||1||1||3||7 |- | {{flagicon|SWE}} [[1958 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1958]] ||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- ||-||-||-||-||-||- |- | {{flagicon|CHL}} [[1962 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1962]] ||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- ||2||0||0||2||1||4 |- | {{flagicon|ENG}} [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]] ||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- ||-||-||-||-||-||- |- | {{flagicon|MEX}} [[1970 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1970]] ||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- ||4||0||2||2||4||8 |- | {{flagicon|FRG}} [[1974 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1974]] ||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- ||4||1||0||3||5||4 |- | {{flagicon|ARG|alt}} [[1978 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1978]] ||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- ||4||0||1||3||0||5 |- | {{flagicon|ESP}} [[1982 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1982]] ||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- ||4||2||0||2||4||2 |- | {{flagicon|MEX}} [[1986 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986]] ||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- ||8||5||1||2||15||5 |- | {{flagicon|ITA}} [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]] ||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- ||6||2||3||1||7||3 |- | {{flagicon|USA}} [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994]] ||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- ||13||9||3||1||35||6 |- | {{flagicon|FRA}} [[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998]] ||1-р шат||31||3||0||0||3||1||4 ||15||9||5||1||51||12 |- |align="left" style="border: 3px solid red"| {{flagicon|KOR}}{{flagicon|JPN}} [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]] ||'''2-р шат'''||'''9'''||4||2||1||1||5||3 ||-||-||-||-||-||- |- | {{flagicon|DEU}} [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]] ||1-р шат||28||3||0||1||2||2||7 ||12||11||0||1||25||5 |- | {{flagicon|RSA}} [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] ||'''2-р шат'''||'''9'''||4||2||1||1||4||2 ||14||8||4||2||23||9 |- |'''Нийт'''||4/19||2-р шат||14||4||3||7||12||16 ||88||46||21||21||173||70 |} {{col-break|align=right}} {|class="wikitable" style="text-align: center;" !colspan=4|ДАШТ-д хийсэн тоглолтууд |- !Он !Шат !Оноо !Үр дүн |- |rowspan=3|[[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|ARG}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|CRO}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 2''' {{fb|JAM}}||Хд |- |rowspan=4|[[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 2''' {{fb|BEL}}||Т |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|RUS}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 0''' {{fb|TUN}}||Х |- |2-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|TUR}}||Хд |- |rowspan=3|[[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 3''' {{fb|AUS}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 0''' {{fb|CRO}}||Т |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 4''' {{fb|BRA}}||Хд |- |rowspan=4|[[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|CMR}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|NED}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 1''' {{fb|DEN}}||Х |- |2-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 0''' {{fb|PAR}}||Т |} {{col-end}} ===Тивийн аварга шалгаруулах тэмцээн=== {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:95%;" !colspan=9|[[Азийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] |- !Улс / Он !Дүн !Байр !width=20|{{Tooltip|ТТ|Тоглосон тоо}} !width=20|{{Tooltip|Х|Хожил}} !width=20|{{Tooltip|Т|Тэнцээ}}* !width=20|{{Tooltip|Хд|Хожигдсол}} !width=20|{{Tooltip|ОГ|Оруулсан гоол}} !width=20|{{Tooltip|АГ|Алдсан гоол}} |- |{{flagicon|HKG|1910}} [[1956 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1956]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|KOR}} [[1960 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1960]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|ISR}} [[1964 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1964]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|IRN|1964}} [[1968 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|THA}} [[1972 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1972]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|IRN|1964}} [[1976 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1976]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|KUW}} [[1980 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1980]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|SIN}} [[1984 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1984]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|QAT}} [[1988 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1988]]||1-р шат||10||4||0||1||3||0||6 |- bgcolor=gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|JPN}} [[1992 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1992]]||'''Аварга'''||'''1'''||5||3||2||0||6||3 |- |{{flagicon|АНЭУ}} [[1996 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1996]]||1/4 шигшээ||5||4||3||0||1||7||3 |- bgcolor=gold |{{flagicon|LBN}} [[2000 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2000]]||'''Аварга'''||'''1'''||6||5||1||0||21||6 |- bgcolor=gold |{{flagicon|CHN}} [[2004 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2004]]||'''Аварга'''||'''1'''||6||4||2||0||13||6 |- |{{flagicon|IDN}}{{flagicon|MAS}}{{flagicon|THA}}{{flagicon|VIE}} [[2007 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2007]]||4-р байр||4||6||2||3||1||11||7 |- bgcolor=gold |{{flagicon|QAT}} [[2011 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2011]]||'''Аварга'''||'''1'''||6||4||2||0||14||6 |- |{{flagicon|Австрали}} [[2015 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2015]]||Шалгарсан||-||0||0||0||0||0||0 |- |'''Нийт'''||7/15||4 түрүү||36||20||11||5||71||37 |} {{col-2|align=right}} {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:95%;" !colspan=4|Азийн АШТ-ий тоглолтууд |- !Он !Шат !Оноо !Үр дүн |- |rowspan=4|[[1988 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1988]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 0''' {{fb|IRN}}||Т |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 2''' {{fb|KOR}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|АНЭУ}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 3''' {{fb|QAT}}||Хд |- |rowspan=5|[[1992 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1992]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 0''' {{fb|АНЭУ}}||Т |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 1''' {{fb|PRK}}||Т |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|IRN}}||Х |- |Хагас шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 2''' {{fb|CHN}}||Х |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|KSA}}||Х |- |rowspan=4|[[1996 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1996]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 1''' {{fb|SYR}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''4 &ndash; 0''' {{fb|UZB}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|CHN}}||Х |- |1/4 шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 2''' {{fb|KWT}}||Хд |- |rowspan=6|[[2000 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2000]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''4 &ndash; 1''' {{fb|KSA}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''8 &ndash; 1''' {{fb|UZB}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 1''' {{fb|QAT}}||Т |- |1/4 шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''4 &ndash; 1''' {{fb|IRQ}}||Х |- |Хагас шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 2''' {{fb|CHN}}||Х |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|KSA}}||Х |- |rowspan=6|[[2004 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2004]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|OMN}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''4 &ndash; 1''' {{fb|THA}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 0''' {{fb|IRN}}||Т |- |1/4 шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 1''' {{fb|JOR}}||Т |- |Хагас шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''4 &ndash; 3''' {{fb|BHR}}||Х |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 1''' {{fb|CHN}}||Х |- |rowspan=6|[[2007 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2007]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 1''' {{fb|QAT}}||Т |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 1''' {{fb|АНЭУ}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''4 &ndash; 1''' {{fb|VNM}}||Х |- |1/4 шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 1''' {{fb|AUS}}||Т |- |Хагас шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 3''' {{fb|KSA}}||Хд |- |3-р байрын төлөө||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 0''' {{fb|KOR}}||Т |- |rowspan=6|[[2011 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2011]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 1''' {{fb|JOR}}||Т |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 1''' {{fb|SYR}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''5 &ndash; 0''' {{fb|KSA}}||Х |- |1/4 шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 2''' {{fb|QAT}}||Х |- |Хагас шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} ''' 2 &ndash; 2 ''' {{fb|KOR}}||Т |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} ''' 1 &ndash; 0 ''' {{fb|AUS}}|| Х |} {{col-end}} ===Конфедерацийн цом=== {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:95%;" !colspan=9|[[Конфедерацийн цом]] |- !Улс / Он !Дүн !Байр !width=20|{{Tooltip|ТТ|Тоглосон тоо}} !width=20|{{Tooltip|Х|Хожил}} !width=20|{{Tooltip|Т|Тэнцээ}} !width=20|{{Tooltip|Хд|Хожигдсол}} !width=20|{{Tooltip|ОГ|Оруулсан гоол}} !width=20|{{Tooltip|АГ|Алдсан гоол}} |- |{{flagicon|KSA}} [[1992 оны Фахд хааны цом|1992]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|KSA}} [[1995 оны Фахд хааны цом|1995]]||1-р шат||6||2||0||0||2||1||8 |- |{{flagicon|KSA}} [[1997 оны Конфедерацийн цом|1997]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|MEX}} [[1999 оны Конфедерацийн цом|1999]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- bgcolor=silver |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|KOR}}{{flagicon|JPN}} [[2001 оны Конфедерацийн цом|2001]]||'''Дэд аварга'''||'''2'''||5||3||1||1||6||1 |- |{{flagicon|FRA}} [[2003 оны Конфедерацийн цом|2003]]||1-р шат||6||3||1||0||2||4||3 |- |{{flagicon|DEU}} [[2005 оны Конфедерацийн цом|2005]]||1-р шат||5||3||1||1||1||4||4 |- |{{flagicon|RSA}} [[2009 оны Конфедерацийн цом|2009]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|BRA}} [[2013 оны Конфедерацийн цом|2013]]||Шалгарсан||-||-||-||-||-||-||- |- |'''Нийт'''||4/8||Дэд аварга||13||5||2||6||15||16 |} {{col-2|align=right}} {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:95%;" !colspan=4|Конфедерацийн цомын түүх |- !Он !Шат !Оноо !Дүн |- |rowspan=2|[[1995 оны Фахд хааны цом|1995]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 3''' {{fb|NGR}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 5''' {{fb|ARG}}||Хд |- |rowspan=5|[[2001 оны Конфедерацийн цом|2001]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 0''' {{fb|CAN}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 0''' {{fb|CMR}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 0''' {{fb|BRA}}||Т |- |Хагас шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|AUS}}||Х |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|FRA}}||Хд |- |rowspan=3|[[2003 оны Конфедерацийн цом|2003]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 0''' {{fb|NZL}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 2''' {{fb|FRA}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|COL}}||Хд |- |rowspan=3|[[2005 оны Конфедерацийн цом|2005]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 2''' {{fb|MEX}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|GRE}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 2''' {{fb|BRA}}||Т |} {{col-end}} ===Олимпын наадам=== 1992 оноос Олимпын наадамд 23 болон түүнээс дээш насны тоглогч нэг багт хамгийн олондоо 3 байхыг зөвшөөрдөг болсон тул олимпод үзүүлсэн амжилт нь үндэсний шигшээ багийн албан ёсны үзүүлэлтэд тооцогдохоо больсон. {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:95%;" !colspan=9|[[Олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|Олимпын наадам]] |- !Улс / Он !Дүн !Байр !width=20|{{Tooltip|ТТ|Тоглосон тоо}} !width=20|{{Tooltip|Х|Хожил}} !width=20|{{Tooltip|Т|Тэнцээ}}* !width=20|{{Tooltip|Хд|Хожигдсол}} !width=20|{{Tooltip|ОГ|Оруулсан гоол}} !width=20|{{Tooltip|АГ|Алдсан гоол}} |- |{{flagicon|FRA}} [[1900 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1900]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|АНУ}} [[1904 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1904]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|GBR}} [[1908 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1908]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|SWE}} [[1912 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1912]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|BEL}} [[1920 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1920]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|FRA}} [[1924 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1924]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|NED}} [[1928 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1928]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|DEU|Nazi}} [[1936 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1936]]||1/4 шигшээ||8||2||1||0||1||3||10 |- |{{flagicon|GBR}} [[1948 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1948]]||''Шийтгүүлсэн''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|FIN}} [[1952 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1952]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|AUS}} [[1956 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1956]]||1-р шат||10||1||0||0||1||0||2 |- |{{flagicon|ITA}} [[1960 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1960]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|JPN}} [[1964 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1964]]||1/4 шигшээ||8||3||1||0||2||5||9 |- bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|MEX}} [[1968 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1968]]||'''Гуравдугаар байр'''||'''3'''||6||3||2||1||9||8 |- |{{flagicon|DEU}} [[1972 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1972]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|CAN}} [[1976 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1976]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|ЗХУ}} [[1980 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1980]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|АНУ}} [[1984 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1984]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|KOR}} [[1988 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1988]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|ESP}} [[1992 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1992]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|АНУ}} [[1996 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1996]]||1-р шат||9||3||2||0||1||4||4 |- |{{flagicon|AUS}} [[2000 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|2000]]||1/4 шигшээ||5||4||2||1||1||6||5 |- |{{flagicon|GRE}} [[2004 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|2004]]||1-р шат||13||3||1||0||2||6||7 |- |{{flagicon|CHN}} [[2008 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|2008]]||1-р шат||15||3||0||0||3||1||4 |- |'''Нийт'''||8/24||Гуравдугаар байр||25||10||3||12||34||49 |} {{col-2|align=right}} {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:95%;" !colspan=4|Олимпын наадмын түүх |- !Он !Шат !Оноо !Үр дүн |- |rowspan=2|[[1936 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1936]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 2''' {{fb|SWE}}||Х |- |1/4 шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 8''' {{fb|ITA|1861}}||Хд |- |rowspan=1|[[1956 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1956]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 2''' {{fb|AUS}}||Хд |- |rowspan=3|[[1964 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1964]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 2''' {{fb|ARG}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 3''' {{fb|GHA}}||Хд |- |1/4 шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 4''' {{fb|TCH}}||Хд |- |rowspan=6|[[1968 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1968]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 1''' {{fb|NGA}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 1''' {{fb|BRA}}||Т |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 0''' {{fb|ESP}}||Т |- |1/4 шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 1''' {{fb|FRA}}||Х |- |Хагас шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 5''' {{fb|HUN}}||Хд |- |3-р байрын төлөө||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 0''' {{fb|MEX}}||Х |- |rowspan=3|[[1996 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1996]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|BRA}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 2''' {{fb|NGA}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 2''' {{fb|HUN}}||Х |- |rowspan=4|[[2000 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|2000]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 1''' {{fb|RSA}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 1''' {{fb|SVK}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|BRA}}||Хд |- |1/4 шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 2''' {{fb|USA}}||Т |- |rowspan=3|[[2004 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|2004]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 4''' {{fb|PAR}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 3''' {{fb|ITA}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|GHA}}||Х |- |rowspan=3|[[2008 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|2008]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|USA}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 2''' {{fb|NGA}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|NED}}||Хд |} {{col-end}} ===Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн=== {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:95%;" !colspan=9|[[Хөлбөмбөгийн Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] |- !Улс / Он !Дүн !Байр !width=20|{{Tooltip|ТТ|Тоглосон тоо}} !width=20|{{Tooltip|Х|Хожил}} !width=20|{{Tooltip|Т|Тэнцээ}} !width=20|{{Tooltip|Хд|Хожигдсол}} !width=20|{{Tooltip|ОГ|Оруулсан гоол}} !width=20|{{Tooltip|АГ|Алдсан гоол}} |-bgcolor=silver |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|JPN}} [[2003 оны хөлбөмбөгийн Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2003]]||'''Дэд аварга'''||'''2'''||3||2||1||0||3||0 |-bgcolor=silver |{{flagicon|KOR}} [[2005 оны хөлбөмбөгийн Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2005]]||'''Дэд аварга'''||'''2'''||3||1||1||1||3||3 |-bgcolor=silver |{{flagicon|CHN}} [[2008 оны хөлбөмбөгийн Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2008]]||'''Дэд аварга'''||'''2'''||3||1||2||0||3||2 |-bgcolor="#cc9966" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|JPN}} [[2010 оны хөлбөмбөгийн Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]||Гуравдугаар байр||3||3||1||1||1||4||3 |- |'''Нийт'''||4/4||3 удаа дэд аварга||12||5||5||2||13||8 |} {{col-2|align=right}} {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:95%;" !colspan=4|Зүүн Азийн АШТ-ий түүх |- !Он !Шат !Оноо !Үр дүн |- |rowspan=3|[[2003 оны хөлбөмбөгийн Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2003]] |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 0''' {{fb|CHN}}||Х |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|HKG}}||Х |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 0''' {{fb|KOR}}||Т |- |rowspan=3|[[2005 оны хөлбөмбөгийн Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2005]] |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|PRK}}||Хд |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 2''' {{fb|CHN}}||Т |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|KOR}}||Х |- |rowspan=3|[[2008 East Asian Football Championship|2008]] |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 1''' {{fb|PRK}}||Т |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|CHN}}||Х |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 1''' {{fb|KOR}}||Т |- |rowspan=3|[[2010 East Asian Football Championship|2010]] |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 0''' {{fb|CHN}}||Т |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 0''' {{fb|HKG}}||Х |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 3''' {{fb|KOR}}||Хд |} {{col-end}} ===Копа Америка=== Япон нь [[Копа Америка]] тэмцээнд оролцож байсан, [[Америк тив]]ийн бус цорын ганц баг бөгөөд [[1999 оны Копа Америка|1999]], [[2011 оны Копа Америка|2011]] онуудад уригдаж байв.<ref name="goal.com">{{Webarchiv|url=http://goal.com/en/news/14/asia/2009/06/02/1301486/japan-invited-to-copa-america-2011-along-with-mexico |wayback=20090605094401 |text=Японы шигшээ баг 2011 оны Копа Америкад Мексиктэй цуг уригдав |archiv-bot=2023-09-26 23:17:40 InternetArchiveBot }} Goal.com 2009 оны 6 сарын 2</ref> {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:95%;" !colspan=9|[[Копа Америка]] дахь үзүүлэлт |- !Улс / Он !Дүн !Байр !width=20|{{Tooltip|ТТ|Тоглосон тоо}} !width=20|{{Tooltip|Х|Хожил}} !width=20|{{Tooltip|Т|Тэнцээ}} !width=20|{{Tooltip|Хд|Хожигдол}} !width=20|{{Tooltip|ОГ|Оруулсан гоол}} !width=20|{{Tooltip|АГ|Алдсан гоол}} |- |{{flagicon|PAR}} [[1999 оны Копа Америка|1999]]||'''1-р шат'''||'''10'''||3||0||1||2||3||8 |- |{{flagicon|ARG}} [[2011 оны Копа Америка|2011]]||Уригдсан||-||-||-||-||-||-||- |- |'''Нийт'''||2||1-р шат||3||0||1||2||3||8 |} {{col-2|align=right}} {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:95%;" !colspan=4|Копа Америкагийн түүх |- !Он !Шат !Оноо !Үр дүн |- |rowspan=3|[[1999 оны Копа Америка|1999]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 3''' {{fb|PER}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 4''' {{fb|PAR}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 1''' {{fb|BOL}}||Т |- |rowspan=3|[[2011 оны Копа Америка|2011]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} ''' &ndash; ''' {{fb|ARG}}|| |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} ''' &ndash; ''' {{fb|COL}}|| |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} ''' &ndash; ''' {{fb|BOL}}|| |} {{col-end}} == Цахим хуудас == {{Commonscat|Japan national football team|Японы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} * [http://www.jfa.or.jp/ Албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Азийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] [[Ангилал:Японы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]] [[Ангилал:Японы үндэсний шигшээ баг|хөлбөмбөг]] td78d9yi2lud6i6pwtl0s93tdys5jbg 858509 858508 2026-06-09T14:21:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 858509 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг |Name = {{flagicon|JPN}} Япон |Badge = |FIFA Trigramme = JPN |Nickname = Цэнхэр самүрай (サムライ・ブルー) <br> |Association = [[Японы Хөлбөмбөгийн Холбоо]] |Confederation = [[Азийн Хөлбөмбөгийн Холбоо|АХХ]] (Ази) |Coach = [[Альберто Заккерони]] |Captain = [[Хасэбэ Макото]] |Most caps = [[Ихара Масами]] (122) |Top scorer = [[Камамото Күнишигэ]] (75) |FIFA Rank = 29 |1st ranking date = 1993 оны 8 сар |FIFA max = 9 |FIFA max date = 1998 оны 2 сар |FIFA min = 66 |FIFA min date = 1992 оны 12 сар |Elo Rank = 14 |Elo max = 8 |Elo max date = 2001 оны 8 сар, 2002 оны 3 сар |Elo min = 112 |Elo min date = 1962 оны 9 сар | pattern_la1 = _jpn18h | pattern_b1 = _jpn18h | pattern_ra1 = _jpn18h | pattern_sh1 = _jpn18h | pattern_so1 = _jpn18h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 000080 | socks1 = 000080 | pattern_la2 = _jpn18a | pattern_b2 = _jpn18a | pattern_ra2 = _jpn18a | pattern_sh2 = _jpn18a | pattern_so2 = _jpn18a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 000080 | socks2 = DDDDDD |First game = {{fb|Япон}} 0–5 {{fb-rt|Бүгд Найрамдах Хятад Улс|1912}} <br> ([[Япон]], [[Токио]]; 1917 оны 5 сарын 9) |Largest win = {{fb|Япон}} 15–0 {{fb-rt|Филиппин}} <br> ([[Япон]], [[Токио]]; 1967 оны 9 сарын 27) |Largest loss = {{fb|Япон}} 2–15 {{fb-rt|Филиппин|1912}} <br> ([[Япон]], [[Токио]]; 1917 оын 5 сарын 10) |World cup apps = 4 |World cup first = 1998 |World cup best = 2-р шат, [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]], [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] |Regional name = [[Хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]] |Regional cup apps = 6 |Regional cup first = [[1988 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1988]] |Regional cup best = Аварга, [[1992 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1992]], [[2000 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2000]], [[2004 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2004]], [[2011 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2011]] (дээд амжилт) |Confederations cup apps = 4 |Confederations cup first = [[1995 оны Конфедерацийн цом|1995]] |Confederations cup best = Дэд аварга, [[2001 оны Конфедерацийн цом|2001]] }} {{MedalTop}} {{MedalSport | Эрэгтэй [[Олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|Хөлбөмбөг]]}} {{MedalBronze | [[Мехикогийн олимп|Мехико 1968]] | [[1968 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|Баг]]}} {{MedalBottom}} '''Японы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг''' ({{lang-ja|サッカー日本代表}}) нь [[Япон]] улсыг төлөөлөн олон улсын [[хөлбөмбөг]]ийн уралдаан тэмцээнүүдэд оролцдог баг бөгөөд [[Японы Хөлбөмбөгийн Холбоо]]ны удирдлага дор байдаг. Ахлах дасгалжуулагч нь Италийн иргэн Альберто Заккерони. Япон нь Азидаа хамгийн өндөр амжилт үзүүлсэн баг бөгөөд [[Хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]]-д 4 удаа түрүүлснээс гадна [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]-д 2002, 2010 онуудад хэсгээсээ шалгарч байв. Мөн [[2001 оны Конфедерацийн цом]]д үзүүрлэж байжээ. 2026 онд шигшээ багийн ахлагчаар [[Ватарү Эндо]] ажиллаж байна. ==Түүх== Японы шигшээ баг анх [[1936 оны Зуны Олимп|1936 оны Зуны Олимпод]] анх оролцож байсан бөгөөд олон улсын тавцан дахь анхны том амжилт бол [[Мехико]]д болсон [[1968 оны Зуны Олимп|1968 оны зуны Олимпоос]] хүрэл медаль хүртсэн явдал байлаа. Хэдийгээр уг амжилт нь Японд хөлбөмбөгийн спорт дэлгэрэхэд хувь нэмэр оруулсан ч дотооддоо мэргэжлийн лиггүй байсан нь шигшээ багийн нь амжилт ахихад сөргөөр нөлөөлж, тэд 30 жилийн дараа л анх удаа [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]-д оролцсон юм.<ref>{{cite web | url = http://www.wldcup.com/Asia/jleague/history.html | title = History of the J. League | accessdate = 2006-07-07 | last = Matsushima | first = Ken | publisher = Rising Sun News | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060512150136/http://www.wldcup.com/Asia/jleague/history.html | archivedate = 2006-05-12 | url-status = live }}</ref> 1991 онд хагас мэргэжлийн [[Японы Хөлбөмбөгийн Лиг]]ийн эзэд лигээ тарааж, мэргэжлийн [[Жэй Лиг]]ийг байгуулахаар санал нэгдсэн түүхэн алхмыг хийснээр шинэ лиг 1993 онд байгуулагдаж, шигшээ багийн амжилт нь хурдтай ахив. Мэргэжлийн тамирчидтай болсны дараах анхны ДАШТ-ий сонгон шалгаруулалтад тэд ДАШТ-д оролцох эрх авах тун дөхсөн бөгөөд сүүлийн тоглолтдоо [[Иракийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Иракийг]] хожиход л шалгарах байсан. Гэвч тэд хожиж яваад цаг дуусах мөчид гоол алдан тэнцсэнээр шалгарч чадаагүй бөгөөд хөгжөөн дэмжигчид нь уг явдлыг [[Дохагийн эмгэнэл]] гэж нэрлэдэг юм. 4 жилийн дараа анх удаа ДАШТ-д оролцсон Япончууд эхний хоёр тоглолтоо [[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентин]], [[Хорватын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Хорватын]] хүчтэй багуудтай хийж, тун сайн тоглон 0:1-ээр хожигдсон ч чансаа доогуур [[Ямайкын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Ямайкын]] багт 2:1-ээр хожигдон нутаг буцжээ. [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002 оны ДАШТ]]-ийг [[Өмнөд Солонгос]] улстай хамтран зохион байгуулсан Япончууд нутагтаа сайн тоглож хэсгээсээ шалгарсан. Харин 2006 оны ДАШТ-ээс нэг ч ялалт авч чадаагүй байна. [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]-д оролцох эрхээ хамгийн түрүүнд авсан Японы шигшээ баг хэсгээсээ шалгараад 2-р шатанд [[Парагвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Парагвайн шигшээ багтай]] тоглож тэнцэн, торгуулийн цохилтоор харамсалтайгаар ялагджээ. ==Гол тэмцээнүүд== :''*Торгуулийн цохилтоор шийдэгдсэн тоглолтуудыг тэнцээнд тооцсон. Улаан хүрээгээр тухайн тэмцээнийг нутагтаа зохион байгуулсныг тэмдэглэв. Алт, мөнгө, хүрэл дэвсгэрээр харгалзан 1, 2, 3-р байр эзэлснийг тэмдэглэлээ. Тухайн тэмцээнд үзүүлсэн хамгийн өндөр амжилтыг тодруулж харуулав.'' ===Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн=== {{col-begin|width=100%}} {{col-break}} {|class="wikitable" style="text-align: center;" !colspan=9|[[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] !width=1% rowspan=22| !colspan=6|Сонгон шалгаруулалт |- !Улс / Он !Дүн !Байр !width=30|{{Tooltip|ТТ|Тоглосон тоо}} !width=30|{{Tooltip|Х|Хожил}} !width=30|{{Tooltip|Т*|Тэнцээ}} !width=30|{{Tooltip|Хд|Хожигдсол}} !width=30|{{Tooltip|ОГ|Оруулсан гоол}} !width=30|{{Tooltip|АГ|Алдсан гоол}} !width=30|{{Tooltip|ТТ|Тоглосон тоо}} !width=30|{{Tooltip|Х|Хожил}} !width=30|{{Tooltip|Т|Тэнцээ}} !width=30|{{Tooltip|Хд|Хожигдсол}} !width=30|{{Tooltip|ОГ|Оруулсан гоол}} !width=30|{{Tooltip|АГ|Алдсан гоол}} |- | {{flagicon|URU}} [[1930 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1930]] ||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- ||-||-||-||-||-||- |- | {{flagicon|ITA|old}} [[1934 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1934]] ||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- ||-||-||-||-||-||- |- | {{flagicon|FRA}} [[1938 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1938]] ||''Цуцалсан''||-||-||-||-||-||-||- ||-||-||-||-||-||- |- | {{flagicon|BRA}} [[1950 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950]] ||''Шийтгүүлсэн''||-||-||-||-||-||-||- ||-||-||-||-||-||- |- | {{flagicon|SUI|civil}} [[1954 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1954]] ||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- ||2||0||1||1||3||7 |- | {{flagicon|SWE}} [[1958 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1958]] ||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- ||-||-||-||-||-||- |- | {{flagicon|CHL}} [[1962 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1962]] ||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- ||2||0||0||2||1||4 |- | {{flagicon|ENG}} [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]] ||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- ||-||-||-||-||-||- |- | {{flagicon|MEX}} [[1970 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1970]] ||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- ||4||0||2||2||4||8 |- | {{flagicon|FRG}} [[1974 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1974]] ||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- ||4||1||0||3||5||4 |- | {{flagicon|ARG|alt}} [[1978 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1978]] ||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- ||4||0||1||3||0||5 |- | {{flagicon|ESP}} [[1982 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1982]] ||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- ||4||2||0||2||4||2 |- | {{flagicon|MEX}} [[1986 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986]] ||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- ||8||5||1||2||15||5 |- | {{flagicon|ITA}} [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]] ||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- ||6||2||3||1||7||3 |- | {{flagicon|USA}} [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994]] ||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- ||13||9||3||1||35||6 |- | {{flagicon|FRA}} [[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998]] ||1-р шат||31||3||0||0||3||1||4 ||15||9||5||1||51||12 |- |align="left" style="border: 3px solid red"| {{flagicon|KOR}}{{flagicon|JPN}} [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]] ||'''2-р шат'''||'''9'''||4||2||1||1||5||3 ||-||-||-||-||-||- |- | {{flagicon|DEU}} [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]] ||1-р шат||28||3||0||1||2||2||7 ||12||11||0||1||25||5 |- | {{flagicon|RSA}} [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] ||'''2-р шат'''||'''9'''||4||2||1||1||4||2 ||14||8||4||2||23||9 |- |'''Нийт'''||4/19||2-р шат||14||4||3||7||12||16 ||88||46||21||21||173||70 |} {{col-break|align=right}} {|class="wikitable" style="text-align: center;" !colspan=4|ДАШТ-д хийсэн тоглолтууд |- !Он !Шат !Оноо !Үр дүн |- |rowspan=3|[[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|ARG}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|CRO}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 2''' {{fb|JAM}}||Хд |- |rowspan=4|[[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 2''' {{fb|BEL}}||Т |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|RUS}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 0''' {{fb|TUN}}||Х |- |2-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|TUR}}||Хд |- |rowspan=3|[[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 3''' {{fb|AUS}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 0''' {{fb|CRO}}||Т |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 4''' {{fb|BRA}}||Хд |- |rowspan=4|[[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|CMR}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|NED}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 1''' {{fb|DEN}}||Х |- |2-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 0''' {{fb|PAR}}||Т |} {{col-end}} ===Тивийн аварга шалгаруулах тэмцээн=== {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:95%;" !colspan=9|[[Азийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] |- !Улс / Он !Дүн !Байр !width=20|{{Tooltip|ТТ|Тоглосон тоо}} !width=20|{{Tooltip|Х|Хожил}} !width=20|{{Tooltip|Т|Тэнцээ}}* !width=20|{{Tooltip|Хд|Хожигдсол}} !width=20|{{Tooltip|ОГ|Оруулсан гоол}} !width=20|{{Tooltip|АГ|Алдсан гоол}} |- |{{flagicon|HKG|1910}} [[1956 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1956]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|KOR}} [[1960 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1960]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|ISR}} [[1964 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1964]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|IRN|1964}} [[1968 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|THA}} [[1972 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1972]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|IRN|1964}} [[1976 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1976]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|KUW}} [[1980 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1980]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|SIN}} [[1984 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1984]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|QAT}} [[1988 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1988]]||1-р шат||10||4||0||1||3||0||6 |- bgcolor=gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|JPN}} [[1992 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1992]]||'''Аварга'''||'''1'''||5||3||2||0||6||3 |- |{{flagicon|АНЭУ}} [[1996 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1996]]||1/4 шигшээ||5||4||3||0||1||7||3 |- bgcolor=gold |{{flagicon|LBN}} [[2000 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2000]]||'''Аварга'''||'''1'''||6||5||1||0||21||6 |- bgcolor=gold |{{flagicon|CHN}} [[2004 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2004]]||'''Аварга'''||'''1'''||6||4||2||0||13||6 |- |{{flagicon|IDN}}{{flagicon|MAS}}{{flagicon|THA}}{{flagicon|VIE}} [[2007 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2007]]||4-р байр||4||6||2||3||1||11||7 |- bgcolor=gold |{{flagicon|QAT}} [[2011 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2011]]||'''Аварга'''||'''1'''||6||4||2||0||14||6 |- |{{flagicon|Австрали}} [[2015 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2015]]||Шалгарсан||-||0||0||0||0||0||0 |- |'''Нийт'''||7/15||4 түрүү||36||20||11||5||71||37 |} {{col-2|align=right}} {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:95%;" !colspan=4|Азийн АШТ-ий тоглолтууд |- !Он !Шат !Оноо !Үр дүн |- |rowspan=4|[[1988 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1988]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 0''' {{fb|IRN}}||Т |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 2''' {{fb|KOR}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|АНЭУ}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 3''' {{fb|QAT}}||Хд |- |rowspan=5|[[1992 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1992]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 0''' {{fb|АНЭУ}}||Т |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 1''' {{fb|PRK}}||Т |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|IRN}}||Х |- |Хагас шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 2''' {{fb|CHN}}||Х |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|KSA}}||Х |- |rowspan=4|[[1996 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1996]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 1''' {{fb|SYR}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''4 &ndash; 0''' {{fb|UZB}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|CHN}}||Х |- |1/4 шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 2''' {{fb|KWT}}||Хд |- |rowspan=6|[[2000 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2000]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''4 &ndash; 1''' {{fb|KSA}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''8 &ndash; 1''' {{fb|UZB}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 1''' {{fb|QAT}}||Т |- |1/4 шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''4 &ndash; 1''' {{fb|IRQ}}||Х |- |Хагас шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 2''' {{fb|CHN}}||Х |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|KSA}}||Х |- |rowspan=6|[[2004 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2004]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|OMN}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''4 &ndash; 1''' {{fb|THA}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 0''' {{fb|IRN}}||Т |- |1/4 шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 1''' {{fb|JOR}}||Т |- |Хагас шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''4 &ndash; 3''' {{fb|BHR}}||Х |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 1''' {{fb|CHN}}||Х |- |rowspan=6|[[2007 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2007]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 1''' {{fb|QAT}}||Т |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 1''' {{fb|АНЭУ}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''4 &ndash; 1''' {{fb|VNM}}||Х |- |1/4 шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 1''' {{fb|AUS}}||Т |- |Хагас шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 3''' {{fb|KSA}}||Хд |- |3-р байрын төлөө||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 0''' {{fb|KOR}}||Т |- |rowspan=6|[[2011 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2011]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 1''' {{fb|JOR}}||Т |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 1''' {{fb|SYR}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''5 &ndash; 0''' {{fb|KSA}}||Х |- |1/4 шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 2''' {{fb|QAT}}||Х |- |Хагас шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} ''' 2 &ndash; 2 ''' {{fb|KOR}}||Т |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} ''' 1 &ndash; 0 ''' {{fb|AUS}}|| Х |} {{col-end}} ===Конфедерацийн цом=== {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:95%;" !colspan=9|[[Конфедерацийн цом]] |- !Улс / Он !Дүн !Байр !width=20|{{Tooltip|ТТ|Тоглосон тоо}} !width=20|{{Tooltip|Х|Хожил}} !width=20|{{Tooltip|Т|Тэнцээ}} !width=20|{{Tooltip|Хд|Хожигдсол}} !width=20|{{Tooltip|ОГ|Оруулсан гоол}} !width=20|{{Tooltip|АГ|Алдсан гоол}} |- |{{flagicon|KSA}} [[1992 оны Фахд хааны цом|1992]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|KSA}} [[1995 оны Фахд хааны цом|1995]]||1-р шат||6||2||0||0||2||1||8 |- |{{flagicon|KSA}} [[1997 оны Конфедерацийн цом|1997]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|MEX}} [[1999 оны Конфедерацийн цом|1999]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- bgcolor=silver |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|KOR}}{{flagicon|JPN}} [[2001 оны Конфедерацийн цом|2001]]||'''Дэд аварга'''||'''2'''||5||3||1||1||6||1 |- |{{flagicon|FRA}} [[2003 оны Конфедерацийн цом|2003]]||1-р шат||6||3||1||0||2||4||3 |- |{{flagicon|DEU}} [[2005 оны Конфедерацийн цом|2005]]||1-р шат||5||3||1||1||1||4||4 |- |{{flagicon|RSA}} [[2009 оны Конфедерацийн цом|2009]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|BRA}} [[2013 оны Конфедерацийн цом|2013]]||Шалгарсан||-||-||-||-||-||-||- |- |'''Нийт'''||4/8||Дэд аварга||13||5||2||6||15||16 |} {{col-2|align=right}} {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:95%;" !colspan=4|Конфедерацийн цомын түүх |- !Он !Шат !Оноо !Дүн |- |rowspan=2|[[1995 оны Фахд хааны цом|1995]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 3''' {{fb|NGR}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 5''' {{fb|ARG}}||Хд |- |rowspan=5|[[2001 оны Конфедерацийн цом|2001]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 0''' {{fb|CAN}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 0''' {{fb|CMR}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 0''' {{fb|BRA}}||Т |- |Хагас шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|AUS}}||Х |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|FRA}}||Хд |- |rowspan=3|[[2003 оны Конфедерацийн цом|2003]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 0''' {{fb|NZL}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 2''' {{fb|FRA}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|COL}}||Хд |- |rowspan=3|[[2005 оны Конфедерацийн цом|2005]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 2''' {{fb|MEX}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|GRE}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 2''' {{fb|BRA}}||Т |} {{col-end}} ===Олимпын наадам=== 1992 оноос Олимпын наадамд 23 болон түүнээс дээш насны тоглогч нэг багт хамгийн олондоо 3 байхыг зөвшөөрдөг болсон тул олимпод үзүүлсэн амжилт нь үндэсний шигшээ багийн албан ёсны үзүүлэлтэд тооцогдохоо больсон. {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:95%;" !colspan=9|[[Олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|Олимпын наадам]] |- !Улс / Он !Дүн !Байр !width=20|{{Tooltip|ТТ|Тоглосон тоо}} !width=20|{{Tooltip|Х|Хожил}} !width=20|{{Tooltip|Т|Тэнцээ}}* !width=20|{{Tooltip|Хд|Хожигдсол}} !width=20|{{Tooltip|ОГ|Оруулсан гоол}} !width=20|{{Tooltip|АГ|Алдсан гоол}} |- |{{flagicon|FRA}} [[1900 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1900]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|АНУ}} [[1904 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1904]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|GBR}} [[1908 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1908]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|SWE}} [[1912 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1912]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|BEL}} [[1920 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1920]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|FRA}} [[1924 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1924]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|NED}} [[1928 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1928]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|DEU|Nazi}} [[1936 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1936]]||1/4 шигшээ||8||2||1||0||1||3||10 |- |{{flagicon|GBR}} [[1948 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1948]]||''Шийтгүүлсэн''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|FIN}} [[1952 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1952]]||''Оролцоогүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|AUS}} [[1956 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1956]]||1-р шат||10||1||0||0||1||0||2 |- |{{flagicon|ITA}} [[1960 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1960]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|JPN}} [[1964 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1964]]||1/4 шигшээ||8||3||1||0||2||5||9 |- bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|MEX}} [[1968 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1968]]||'''Гуравдугаар байр'''||'''3'''||6||3||2||1||9||8 |- |{{flagicon|DEU}} [[1972 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1972]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|CAN}} [[1976 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1976]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|ЗХУ}} [[1980 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1980]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|АНУ}} [[1984 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1984]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|KOR}} [[1988 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1988]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|ESP}} [[1992 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1992]]||''Шалгараагүй''||-||-||-||-||-||-||- |- |{{flagicon|АНУ}} [[1996 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1996]]||1-р шат||9||3||2||0||1||4||4 |- |{{flagicon|AUS}} [[2000 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|2000]]||1/4 шигшээ||5||4||2||1||1||6||5 |- |{{flagicon|GRE}} [[2004 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|2004]]||1-р шат||13||3||1||0||2||6||7 |- |{{flagicon|CHN}} [[2008 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|2008]]||1-р шат||15||3||0||0||3||1||4 |- |'''Нийт'''||8/24||Гуравдугаар байр||25||10||3||12||34||49 |} {{col-2|align=right}} {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:95%;" !colspan=4|Олимпын наадмын түүх |- !Он !Шат !Оноо !Үр дүн |- |rowspan=2|[[1936 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1936]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 2''' {{fb|SWE}}||Х |- |1/4 шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 8''' {{fb|ITA|1861}}||Хд |- |rowspan=1|[[1956 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1956]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 2''' {{fb|AUS}}||Хд |- |rowspan=3|[[1964 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1964]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 2''' {{fb|ARG}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 3''' {{fb|GHA}}||Хд |- |1/4 шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 4''' {{fb|TCH}}||Хд |- |rowspan=6|[[1968 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1968]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 1''' {{fb|NGA}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 1''' {{fb|BRA}}||Т |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 0''' {{fb|ESP}}||Т |- |1/4 шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 1''' {{fb|FRA}}||Х |- |Хагас шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 5''' {{fb|HUN}}||Хд |- |3-р байрын төлөө||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 0''' {{fb|MEX}}||Х |- |rowspan=3|[[1996 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|1996]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|BRA}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 2''' {{fb|NGA}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 2''' {{fb|HUN}}||Х |- |rowspan=4|[[2000 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|2000]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 1''' {{fb|RSA}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 1''' {{fb|SVK}}||Х |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|BRA}}||Хд |- |1/4 шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 2''' {{fb|USA}}||Т |- |rowspan=3|[[2004 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|2004]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 4''' {{fb|PAR}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 3''' {{fb|ITA}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|GHA}}||Х |- |rowspan=3|[[2008 оны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|2008]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|USA}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 2''' {{fb|NGA}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|NED}}||Хд |} {{col-end}} ===Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн=== {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:95%;" !colspan=9|[[Хөлбөмбөгийн Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] |- !Улс / Он !Дүн !Байр !width=20|{{Tooltip|ТТ|Тоглосон тоо}} !width=20|{{Tooltip|Х|Хожил}} !width=20|{{Tooltip|Т|Тэнцээ}} !width=20|{{Tooltip|Хд|Хожигдсол}} !width=20|{{Tooltip|ОГ|Оруулсан гоол}} !width=20|{{Tooltip|АГ|Алдсан гоол}} |-bgcolor=silver |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|JPN}} [[2003 оны хөлбөмбөгийн Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2003]]||'''Дэд аварга'''||'''2'''||3||2||1||0||3||0 |-bgcolor=silver |{{flagicon|KOR}} [[2005 оны хөлбөмбөгийн Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2005]]||'''Дэд аварга'''||'''2'''||3||1||1||1||3||3 |-bgcolor=silver |{{flagicon|CHN}} [[2008 оны хөлбөмбөгийн Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2008]]||'''Дэд аварга'''||'''2'''||3||1||2||0||3||2 |-bgcolor="#cc9966" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|JPN}} [[2010 оны хөлбөмбөгийн Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]||Гуравдугаар байр||3||3||1||1||1||4||3 |- |'''Нийт'''||4/4||3 удаа дэд аварга||12||5||5||2||13||8 |} {{col-2|align=right}} {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:95%;" !colspan=4|Зүүн Азийн АШТ-ий түүх |- !Он !Шат !Оноо !Үр дүн |- |rowspan=3|[[2003 оны хөлбөмбөгийн Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2003]] |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 0''' {{fb|CHN}}||Х |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|HKG}}||Х |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 0''' {{fb|KOR}}||Т |- |rowspan=3|[[2005 оны хөлбөмбөгийн Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2005]] |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 1''' {{fb|PRK}}||Хд |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 2''' {{fb|CHN}}||Т |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|KOR}}||Х |- |rowspan=3|[[2008 East Asian Football Championship|2008]] |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 1''' {{fb|PRK}}||Т |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 0''' {{fb|CHN}}||Х |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 1''' {{fb|KOR}}||Т |- |rowspan=3|[[2010 East Asian Football Championship|2010]] |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 0''' {{fb|CHN}}||Т |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''3 &ndash; 0''' {{fb|HKG}}||Х |- |Шигшээ||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 3''' {{fb|KOR}}||Хд |} {{col-end}} ===Копа Америка=== Япон нь [[Копа Америка]] тэмцээнд оролцож байсан, [[Америк тив]]ийн бус цорын ганц баг бөгөөд [[1999 оны Копа Америка|1999]], [[2011 оны Копа Америка|2011]] онуудад уригдаж байв.<ref name="goal.com">{{Webarchiv|url=http://goal.com/en/news/14/asia/2009/06/02/1301486/japan-invited-to-copa-america-2011-along-with-mexico |wayback=20090605094401 |text=Японы шигшээ баг 2011 оны Копа Америкад Мексиктэй цуг уригдав |archiv-bot=2023-09-26 23:17:40 InternetArchiveBot }} Goal.com 2009 оны 6 сарын 2</ref> {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:95%;" !colspan=9|[[Копа Америка]] дахь үзүүлэлт |- !Улс / Он !Дүн !Байр !width=20|{{Tooltip|ТТ|Тоглосон тоо}} !width=20|{{Tooltip|Х|Хожил}} !width=20|{{Tooltip|Т|Тэнцээ}} !width=20|{{Tooltip|Хд|Хожигдол}} !width=20|{{Tooltip|ОГ|Оруулсан гоол}} !width=20|{{Tooltip|АГ|Алдсан гоол}} |- |{{flagicon|PAR}} [[1999 оны Копа Америка|1999]]||'''1-р шат'''||'''10'''||3||0||1||2||3||8 |- |{{flagicon|ARG}} [[2011 оны Копа Америка|2011]]||Уригдсан||-||-||-||-||-||-||- |- |'''Нийт'''||2||1-р шат||3||0||1||2||3||8 |} {{col-2|align=right}} {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:95%;" !colspan=4|Копа Америкагийн түүх |- !Он !Шат !Оноо !Үр дүн |- |rowspan=3|[[1999 оны Копа Америка|1999]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''2 &ndash; 3''' {{fb|PER}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''0 &ndash; 4''' {{fb|PAR}}||Хд |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} '''1 &ndash; 1''' {{fb|BOL}}||Т |- |rowspan=3|[[2011 оны Копа Америка|2011]] |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} ''' &ndash; ''' {{fb|ARG}}|| |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} ''' &ndash; ''' {{fb|COL}}|| |- |1-р шат||align="left"|{{fb|JPN}} ''' &ndash; ''' {{fb|BOL}}|| |} {{col-end}} == Цахим хуудас == {{Commonscat|Japan national football team|Японы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} * [http://www.jfa.or.jp/ Албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Азийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] [[Ангилал:Японы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]] [[Ангилал:Японы үндэсний шигшээ баг|хөлбөмбөг]] arqurozdvjih5fcb9hvis5z4ul2yiuq 0 22080 858586 832934 2026-06-10T07:50:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 858586 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 6''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 279 дахь ([[өндөр жил]] бол 280 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 86 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1683 — Америк тивд анхны герман цагаачид ирээд (Пенсильвани) Жермантаун хотыг байгуулжээ. * 1689 — VIII Александр [[Ромын Папууд|Ромын папаар]] сонгогджээ. * 1908 — [[Крит]] арал Туркээс тусгаар тогтнож Грект нийлж буйгаа зарлан тунхагласан. * 1927 — [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] хотод анхны авиа дуутай «Жааз дуучин» ([[Англи хэл|англи.]] ''The Jazz Singer'') киноны нээлт болсон. * 1976 — БНХАУ-д «[[Дөрвийн бүлэг (Хятад)|Дөрвийн бүлэг]]<nowiki/>» гэгчийг баривчлах тушаалыг [[Хуа Гофэн]] гаргав. * 1977 — Сөнөөгч "[[МиГ-29]]" онгоцны анхны нислэг болсон. * 1979 — [[II Иохан Паул]] Ромын папын хувьд анх удаа Вашингтонд [[Цагаан ордон|Цагаан ордонд]] айлчилсан. * 1986 — [[Гарри Каспаров]] дэлхийн аварга цолоо хамгаалах тоглолт [[Анатолий Карпов|Анатолий Карповтай]] хийж баталгаажуулсан байна. == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр төрөгсөд == * 867 — Японы 59 дахь [[Эзэн хаан Үда]] (931 онд нас барсан) * 1289 — [[III Вацлав]] (1306 онд алуулсан) Унгарын хаан (1301—1305), Польш болон Чехийн хаан (1305—1306). * 1459 — Мартин Бехайм (1507 онд нас барсан) Германы эрдэмтэн, далайчин бөгөөд анхны глобус зохион бүтээгч. * 1732 — Невил Маскелайн (1811 онд нас барсан) Английн одон орон судлаач, Дэлхийгээс Нар хүртэл зайг хэмжсэн хүн. * 1745 — [[Францишек Смуглевич]] (1807 онд нас барсан) Польшийн уран зураач, Литвын болон Беларусийн уран зургийн дэг сургуулийг үндэслэгч. * 1773 — I Луи-Филипп (1850 онд нас барсан) Францын хаан (1830—1848). * 1914 — [[Тур Хейердал]] (2002 онд нас барсан) Норвегийн археологич, дэлхийн тойрон аялагч. == Энэ өдөр нас барагсад == * 23 — [[Ван Ман]] (МЭӨ 45 онд төрсөн) МЭӨ 9 оноос Хятадын эзэн хаан. * 1981 — [[Анвар Садат]] алуулсан (1918 онд төрсөн) Египетийн Ерөнхийлөгч (1970—1981), маршал. * 2018 — [[Монсеррат Кабалье]] (1933 онд төрсөн) Испанийн Каталоны дуурийн дуучин ([[сопрано]]). ---- {{Commonscat|6 October|10 сарын 6}} [[Ангилал:Өдөр|1006]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#06]] 1hgulh0juqjaeyjp96qhunyqnnf037v 0 22326 858553 858457 2026-06-10T01:21:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858553 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-06-10 01:21:06 InternetArchiveBot }}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 79e6k0m0qt7mzww1fg9bgz4tl0dlywh 0 24173 858551 858444 2026-06-10T00:56:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858551 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-06-10 00:56:03 InternetArchiveBot }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] cqsum4qwms9s1awlpge36nr9e2uszpt 0 24279 858501 848785 2026-06-09T13:22:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858501 wikitext text/x-wiki [[Image:mongol.png|thumb|right|]] '''[[Монгол бичиг]]''' - Их Монгол улсын үед албан ёсны бичиг болгосон хэмээн Монголын нууц товчоонд дурдсан байдаг ба Монголчууд эхэндээ "Уйгаржин бичиг" гэж нэрлэдэг байсан. Мөн онцлог шинжүүд болоод бусад монгол түүхэн бичгүүдээс ялгах зориулалтаар босоо бичиг, хуучин монгол бичиг, худам монгол бичиг, уйгуржин бичиг гэж олон янзаар нэрлэдэг. Чингис хаан Найман аймгийг нэгтгэсэний дараа олзлогдсон бичээч Тататунга нь эртний Иран дахь Согд бичгээс үүссэн хуучин Уйгур бичгээр үндэс болгож зохиосон гэж үздэг юм. Монгол хэлээр бичигдсэн уйгаржин бичгийн анхны дурсгал нь 13-р зуунд урласан Чингисийн чулууны бичиг. Уг бичиг нь зөвхөн босоо чиглэлд бичдэгээрээ онцлог. Мөн үгийн эхэн дунд адагт буй үсгийн хэлбэр нь ихэвчлэн өөр өөр хэлбэртэй. Монгол бичиг нь Баруун Монголын ойрад аялгуунд тулгуурласан тод бичиг, буриад аялгуунд ойртуулсан вагиндрагийн үсэг гэх мэт хэд хэдэн хувилбартай. Мөн Аюуш Гүүшийн зохиосон галиг үсэг болох Али-Гали нь уйгаржин үсгийн хөгжилд томоохон хувь нэмэр оруулсан бөгөөд уг үсгээр монгол хэлнээс гадна төвд, самгарди, хятад хэлний үгийг тэмдэглэх өргөн боломж нээгдсэн. Монгол хүнийг ''МОНГОЛ ХҮН'' гэж хэлүүлэх ганц зүйл бол ''МОНГОЛ ХЭЛ БИЧИГ''. Дэлхийн хэмжээнд гайхалтай гэж үнэлэгдсэн 7 бичиг үсэг байдаг гэдэг, түүний нэг нь монгол бичиг (цаашид босоо монгол бичиг гэж ойлгоё) орсон байдаг. Бид үүнийгээ ч мэдэхгүй явж байна. Монгол бичиг бол угтаа хүн бичиг. Толгой, титэм, гэдэс, шилбэ гээд хүний бүх шинж чанар түүнд агуулагдаж байдаг. Өнөөдөр олон олон залуучууд монгол бичгийг мэдэх нь битгий хэл нэрээ бичиж чадахгүй байна. Энэ бол гутамшиг. Тэртээх 1200-аад оны Чингисийн чулууны бичгээр өв болгон авдаг ч үүссэн хугацаа үүссэн шалтгаан нь нууцлаг хэвээр 1000н жилийг элээсэн өв их соёл. Монгол хэл бол маш эртний Алтай язгуурын өвөг хэлний нэг төдийгvй өөрийн гэсэн сонгодог бичиг vсэгтэй. Хэл, бичиг хоёр бол хэлний хос жигүүр буюу. Шувууны хос жигүүрийн нэг нь хугарвал нисч үл чадахын адил бичиггүй хэл өрөөсөн далавчаараа газар алгадахын үлгэр адил бол утгыг тэмдэглээгүй vсэг бичиг жигүүргүй шувуу мэт "амьгүй". Хэдий бээр бичиг үсэггvй хэл байж болох авч тийн хэл зөвхөн одоо цагт аман харилцуурын үүрэгтэй болохоос бус санааг алсад дамжуулах, өнгөрсөн хийгээд өнийн хэрэг явдлыг мэдээлэх, утга соёлыг хадгалах, хамгаалах, хойчист уламжлах боломжгүй юм. Хүн төрөлхтний түүхэнд хамгийн анхны бичиг нь Шумерүүдийн соёл болох-Мезопотамяа дахь шаантаг, шавар бичиг агаад эл бичиг МЭӨ 3300 жилийн тэртээ Багдадад үүссэн гэж vздэг. Хүн төрөлхтөн түүхэндээ 5000 гаруй хэлээр харилцаж иржээ. Үүнээс эдүгээ 3000 амьд хэл байгаагаас зөвхөн гуравны нэг нь л бичиг үсэгтэй хэл байна гэсэн тооцоог нийгэм хэл шинжээчид гаргасан байна. Манай монгол хэл бол маш эртний Алтай язгуурын өвөг хэлний нэг төдийгүй өөрийн гэсэн сонгодог бичиг үсэгтэй. Бичгийн хэлийг "номын хэл", "судрын хэл", "утга зохиолын хэл", "сонгодог хэл" хэмээн өргөмжлөн нэрлэдэг байхад харин аман хэлийг "хар ярианы хэл", "модон хэл" хэмээн доромж доод үгээр нэрлэх нь буй. Хүн төрөлхтний оюун ухааны хөгжил амжилтын нэгэн бол үсэг бичгийн тэмдэг тогтолцоог буй болгож, оюуны бүтээл, хэлэх уламжлах санаа, мэдлэг туршлагаа бичгээр тэмдэглэн үлдээж, хойчист өвлүүлж чадсан явдал юм. Бичиг үсгийн түүхийг сөхвөл, дүрс буюу зураг бичиг, санаа бичиг буюу утгын бичиг, үет бичиг, авианы бичиг гэсэн дөрвөн гол бичиг үсгийн тэмдэг тогтолцоог буй болгож хэрэглэжээ. Эдгээр бичиг үсгийн дотроос хамгийн боловсронгуй, олон улсад нийдэм хэрэглэх нь авианы бичиг болой. Дундад эртний Мисир улсын Финик цагаан толгойгоос үүсгэлтэй гэх авианы бичиг нь өрнөөс дорно зүгт дэлгэрэхдээ эртний Еврейгээр дамжин Согдод уламжлан улмаар Согдоос Монгол, Уйгар хоёр улс ойролцоо онд /800-900 оны орчим/ өөр өөрийн хэлэнд тохируулж үндэсний бичгээ зохиосон тvvхтэй. Тиймээс монгол бичиг нь уйгараас зээлсэн "уйгаржин бичиг" биш, 1940-өөд онд Сталины заавар, коминтерний шахалтаар халагдаж солигдсон болохоос бус хуучирч хоцрогдсон "хуучин бичиг" биш, худал хуумгай бичдэг "худам бичиг" ч биш, монгол хүний бодож сэтгэх сэтгэхvйн онцлог, бэлэгдэл зүйг нарийн тусгасан оюуны онч бодлогот бvтээл, монгол хэлний гол ёс, хууль, дүрэм зүйд "эв мод нийлэх мэт" яв цав таарч тохирсон яах аргагүй үндэсний "монгол бичиг" болой. ''"Арван номын үсэгтэйдээ хө"'' гэж ардын дуундаа дуулдаг монголчууд өөрсдийн үе үеийн соёлын хэрэгцээндээ зориулж 10 гаруй авианы тогтолцоот бичиг үсэг зохион хэрэглэж байсан нь нь монголчуудын оюунлигийн боловсролыг илтгэх төдийгүй үндэсний соёлын бахархал даруй мєн. Тэдгээр олон монгол үсэг бичгийн дундуур сүвлэн сүлбээлж ганцаар амь бөхтэй оршиж, олон монгол хэл аялгуутныг үсэг бичгээрээ нэгтгэн нийт дунд өргөн хэрэглэгдсээр ирсэн бичиг нь гагцхүү монгол бичиг болой. Тиймээс эдүгээх дэлхийн монголчууд нийгэм даяар монгол бичгээ сэргээн хэрэглэвээс хоор хоорондоо саадгүй чөлөөтэй харилцахаас гадна дэлхийн даяаршилд монгол бичиг соёл өвөрмөц гойд төрх, өв соёлын баялагаараа гайхагдан, монгол хэлний амин амьсгаа үл тасарч, монгол угсаатан дэлхийн дэлгэр цээжнээ товойн тодорч үлдэхсэн. == Монгол бичгээр вэб хуудас бүтээх боломж == [[ Image:webf.png | thumb |right| 300px ]] ; Монгол бичгээрээ цахим хуудас хийж яагаад болохгүй гэж??? Босоо монгол бичгээр цахим хуудас хийх нь их энгийн бөгөөд үүнийг хэрэглэж буй олон жишээ бий.<ref>[http://badaa.mngl.net/mb_test Монгол бичгээр хөтлөн явуулдаг цахим хуудас]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Хэдийгээр эхний үед үсгийн фонд болон чиглэлийн өөр өөр харагдах хүндрэлүүд байх боловч түүнийг тохирсон шийдлүүд байна.<ref>{{Cite web |url=http://badaa.mngl.net/mb_test/mb_test.zip |title=Бичгийн фондыг засах програм |access-date=2011-11-28 |archive-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311042229/http://badaa.mngl.net/mb_test/mb_test.zip |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://badaa.mngl.net/mb_test/mb_test.zip |title=Бичгийн фондын програм |access-date=2011-11-28 |archive-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311042229/http://badaa.mngl.net/mb_test/mb_test.zip |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.dl.is.ritsumei.ac.jp/cgi-bin/library?site=localhost&a=p&p=about&c=goldhis&l=en&w=utf-8 |title=Босоо монгол бичгээр цахим хуудас хийх заавар |access-date=2011-11-28 |archive-date=2008-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080703060626/http://www.dl.is.ritsumei.ac.jp/cgi-bin/library?site=localhost&a=p&p=about&c=goldhis&l=en&w=utf-8 |url-status=dead }}</ref> <ref>[http://mongolian-it.blogspot.com/2010/07/blog-post_30.html Босоо монгол бичгийг хөрвүүлэх заавар]</ref> == Монгол бичгээр унших дижитал номын жагсаалт == [[ Image:Weabf.png | thumb | right | 300px ]] ;1917-1940 оны хооронд манай улсаас хэвлэсэн хууль дүрэм Америкийн Монгол судлалын төвийн Азийн дижитал архивт,1917-1940 оны хооронд манай улсаас хэвлэсэн хууль дүрэм, журам бүхий 36 ширхэг номыг дижитал хэлбэр байна. Үүнд: БНМАУ-н улсын хурлын дүрэм, Тус улсын төр шашны хэргийг тусгаарлан явуулах тухай хууль, БНМАУ-н хууль, дүрмийн эмхтгэл, Основной закон и приложения, БНМАУ-н Үндсэн хууль, Улсын Их хурлын сонин-1, Улсын Их хурлын сонин-2, Улсын Их хурлын сонин-3, БНМАУ-н хүчээ үнэлэгчдийн хууль, Аливаа хүч үнэлэгчдийн тухайн дүрэм... гэх мэтээр олон баримт байна.<ref>{{Cite web |url=http://archive.mongoliacenter.org/collections/show/1 |title=Америкийн Монгол судлалын төвийн архивын материал |access-date=2011-11-28 |archive-date=2012-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202015822/http://archive.mongoliacenter.org/collections/show/1 |url-status=dead }}</ref> ; Монголын дархан сүлд цаазтай газруудын учир Азийн дижитал архив, 1925 онд хэвлэсэн “Монголын дархан сүлд цаазтай газруудын учир” ном байна. Номын эхний хуудас нь: Орд хамгаалах, Монголын олон аймгийн суга нутаг дор онгон тайлга бүхий дархан цаазтай газрууд олон байна (буй ану). Маш эрт цагаас ... гэж эхлээд, төгсгөл хуудас нь: “Монгол улсын арван тавдугаар оны наймдугаар сард, Монголын ардын номын хэвлэл, Үнэ 9 мөнгө, Улаанбаатар хот дахь орос Монголын хэвлэлийн газар” гэж төгсжээ.<ref>{{Cite web |url=http://archive.mongoliacenter.org/collection-exhibit/items/gallery/series/34 |title=Азийн дижитал архив |access-date=2011-11-28 |archive-date=2012-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202015817/http://archive.mongoliacenter.org/collection-exhibit/items/gallery/series/34 |url-status=dead }}</ref> ; Хуш модны самар түүх дүрэм Азийн дижитал архив, 1926 онд хэвлэгдсэн өөр нэгэн сонирхолтой баримт бол “Хуш модны самар түүх дүрэм” гээд самрыг түүхий үед нь түүхийг хориглох, түүвэл ... янчаанаар торгох..., үнэ 2 мөнгө гээд төгсгөсөн баримт байна.<ref>{{Cite web |url=http://archive.mongoliacenter.org/collection-exhibit/items/gallery/series/35 |title=Азийн дижитал архив |access-date=2011-11-28 |archive-date=2012-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202023522/http://archive.mongoliacenter.org/collection-exhibit/items/gallery/series/35 |url-status=dead }}</ref> ;Хутагт их хураангуйд Молон Тойн бодист эх дүр ийн ач тусыг хариулсан намтрын судар оршвой Данийн хааны номын сан, “Хутагт их хураангуйд Молон Тойн бодист эх дүр ийн ач тусыг хариулсан намтрын судар оршвой.” нэртэй судрыг холбоосоор нь унших боломжтой юм байна.<ref>[http://www.kb.dk/permalink/2006/manus/634/eng/4/?var=1 Хутагт их хураангуйд Молон Тойн бодист эх дүр ийн ач тусыг хариулсан намтрын судар оршвой]</ref> ; Арван зүгийн эзэн Гэсэр хааны тууж оршивой Данийн хааны номын сан, Монгол бичгээр Бээжинд 1716 онд хэвлэсэн “Арван зүгийн эзэн Гэсэр хааны тууж оршивой” нэрт судрын дижитал хувилбарыг номын сангийн хэвлэмэл ном гэсэн бүлэг дор байна. Үнэндээ 300 жилийн өмнө хэвлэсэн судар ном нь судалдаг, уншиж чадах хүндээ их зүйлийг өгүүлнэ. Монгол кирилл үсгээр буулгасан Гэсэрийн туужийг<ref>[http://www.asuult.net/ihtuuh/geser/orshil01.html Гэсэрийн тууж]</ref> интернетээс онлайн унших боломжтой ч байна. ; Болор эрх I Гүүглийн e-ном төслөөс, Болор эрх (1): “Богд Чингис хааны долоон зуун гучин зургадугаар оны есөн сарын нэгний өдөр. Рашпунцагийн зохиосон монгол улсын түүх, гутгаар дэвтэр. Тэргүүн ноёны ордны нарийвчлах гэрийн дармал гаргах газраас дармалдав." гэж эхлэх Болор эрхийн энэ хувилбарыг <ref>[http://books.google.dk/books?id=bZ5PLISuCHoC&pg=PP5&dq=%22bolor+erike%22&hl=en&ei=XkAKTpXsDsybOqergY4B&sa=X&oi=book_result&ct=book-thumbnail&resnum=1&ved=0CCcQ6wEwADhQ#v=onepage&q=%22bolor%20erike%22&f=false Болор эрх (1) ]</ref> номын IV, номын V -р дэвтэрт хэвлэжээ. Болор эрхийн номын V дэвтэр<ref>[http://books.google.com/books?id=d1A6XFpyaUwC&source=gbs_book_other_versions Болор эрхийн номын V дэвтэр]</ref> Гүүглийн электрон ном бүлгээр илэрч гарсан учир е-ном үзүүлэлтээр бүлэг, агуулга нь тодорхой байна. Нийт 17 бүлэгтэй, 10,13 бүлгээс бусдыг нь унших боломжтой юм байна. Номын доод талд байрлах агуулга(contets)-аас сонгох боломжтой бөгөөд номыг уншиж эхэлсний дараа хайх цонхны дор байрлах агуулга (contets) цэсээр ороод бүлгийг сонгох боломж олдож байна. ; Болор эрх II Гүүглийн e-ном төслөөс, Болор эрх (2): Болор эрхийн Тойн Рагва Жамсаны эх судраас 1909-1910 од хуулж бичсэн хувилбар гэх номын эхэнд тэмдэглэсэн байна. "Дай Юаний болор эрх бичиг, Тэргүүн дэвтэр" гэж эхэлсэн дараах холбоосуудаас унших боломжтой. Болор эрхийн энэ хувилбар <ref>[http://books.google.com/books?id=PoaZK398EJ4C&source=gbs_book_other_versions Болор эрх II]</ref> номын I дэвтэрт хэвлэгдэж. Нийт 29 бүлэгтэй, (15,16,17,29,24,25) бүлгээс бусдыг уншиж боломжтой юм байна. Болор эрхийн цуврал номын II дэвтэр.<ref>[http://books.google.com/books?id=cUpyCQeJnLAC&source=gbs_book_other_versions Болор эрхийн цуврал номын II дэвтэр]</ref> Нийт 21 бүлгийн (17,18,20) гурван бүлгээс бусдыг унших боломжтой байна. Болор эрхийн номын III дэвтэр. <ref>[http://books.google.dk/books?id=wXhf6U611yoC&pg=PT4&dq=%22bolor+erike%22&hl=en&ei=XkAKTpXsDsybOqergY4B&sa=X&oi=book_result&ct=book-thumbnail&resnum=2&ved=0CCsQ6wEwAThQ#v=onepage&q=%22bolor%20erike%22&f=false Болор эрх III]</ref> ; Асрагч нэрт(ийн) түүх Дижитал номын сан. Асрагч нэрт(ийн) түүх <ref>{{Cite web |url=http://www.dl.is.ritsumei.ac.jp/cgi-bin/library?e=d-01000-00---off-0goldhis--00-1----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-mn-50---20-about---00-3-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=goldhis&cl=CL1.1&d=HASHbe08b91de11d2427f2ee0e |title=Асрагч нэртийн түүх |access-date=2011-11-28 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305031417/http://www.dl.is.ritsumei.ac.jp/cgi-bin/library?e=d-01000-00---off-0goldhis--00-1----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-mn-50---20-about---00-3-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=goldhis&cl=CL1.1&d=HASHbe08b91de11d2427f2ee0e |url-status=dead }}</ref> нь XVII-XVIII зуунд гарсан монгол түүх бичлэгийн олон баримтын нэг нь боловч энэ хэр гагц хувь олдсон, түүхэн үйл явдалын хамрац, шинэ мэдээ занги, уран сайхан зохиомж зэргээрээ эрдэм шинжилгээний хувьд давтагдашгүй дурсгал мөн. Манай улсын төв номын сангийн ховор чухаг номын хөмрөгт хадгалагдаж буй, энэ хэр ор ганц хувь гэж үзэж болохуйц, хулсан үзгээр бичиж сударчилсан бүтээл. ; Алтан товч Дижитал номын сан. Алтан товч<ref>[http://www.dl.is.ritsumei.ac.jp/cgi-bin/library?e=d-01000-00---off-0goldhis--00-1----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-mn-50---20-about---00-3-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=goldhis&cl=CL1.2&d=HASH20e735aacae2174a798ff0 Алтан товч]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (Qad-un ündüsün quriyangγui altan tobči) нь Монголын эртний түүхийн чухал баримт бичгийн нэг болох "Хаадын үндсэн хураангуй алтан товч" гэх зохиол бол он дараалан тэмдэглэсэн монголын түүхийн тэмдэглэл мөн. Монголын эртний түүх, ялангуяа XIV-XVI зууны үеийн Монгол түүхийг судлахад үндэс баримттай түүхийн материалуудыг хангаж өгчээ. Дижитал номыг бүтээх эх сурвалж нь (Сударын эх бичгийн судалгааг Шаравын Чоймаа хийж, галиглаж үгийн хэлхээг үйлдэн, эх бичгийн судалгаа номыг 2002 онд хэвлүүлжээ. ISBN 99929-0-119-5), дижитал номын санд Билэгсайхан оруулжээ. ; Буриад Монголын үнэн сонин Буриад Монголын үнэн сонин 1930 оны дугаар.<ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=explorer&chrome=true&srcid=0B124fLFGa7uwMWVkZDAyMTItYjA0My00ZDhhLWE0YjAtN2Y5MzllZDE3NjNh&hl=en_US&pli=1| Буриад Монголын үнэн сонин, 1930]</ref> ; Монгол бичгийн зөв бичих дүрмийн хураангуй Монгол бичгийн зөв бичих дүрмийн хураангуй, мэдлэг шалгах сорил Ш.Чоймаа, Д.Заяабаатар Монгол улсын их сургууль Улаанбаатар 2009<ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=explorer&chrome=true&srcid=0B9SHVnOYuzvpNTY0ZDg5N2MtMDFhMS00OTc5LWJiYjMtMGZkMTU4ZjM2NTI0&hl=en Монгол бичгийн зөв бичих дүрмийн хураангуй, мэдлэг шалгах сорил: Нэгдүгээр хэсэг] </ref><ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=explorer&chrome=true&srcid=0B9SHVnOYuzvpYjk0NDg4NmEtNDA1MS00ZGVlLWEyY2UtYmJmMzg0MTEyMDQw&hl=en Монгол бичгийн зөв бичих дүрмийн хураангуй, мэдлэг шалгах сорил: Хоёрдугаар хэсэг] </ref><ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=explorer&chrome=true&srcid=0B9SHVnOYuzvpYmUzMWFlYzgtMzc3MC00NWNiLWFmY2YtYTAxZDg4MWZmMDBm&hl=en Монгол бичгийн зөв бичих дүрмийн хураангуй, мэдлэг шалгах сорил: Гуравдугаар хэсэг] </ref><ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=explorer&chrome=true&srcid=0B9SHVnOYuzvpODc0NjMzMzAtNmMyMS00MDVjLTlkMDgtOWE1MzAwYzg2YmFl&hl=en Монгол бичгийн зөв бичих дүрмийн хураангуй, мэдлэг шалгах сорил: Дөрөвдүгээр хэсэг]</ref> == Хэрэглээний программууд == [[ Image:Bichig.jpg | thumb | right| 260px ]] * Монгол бичиг : Qagucin програм Энэхүү программ нь 1998 онд Michael Warmuth гэгч хүний хийсэн Qagucin гэсэн нэртэй нэгэн сонирхолтой програм юм.* Энэ нь та keyboard дээрх англи үсгийн дуудлагаар шууд монгол бичиг бичих боломжтой юм байна. Хэрэглэхэд энгийн авсаархан. Би sanakae гэж бичихэд жаахан буруу sanaKai гэж бичиж байж зөв болж байна. Тэгэхлээр үгээ буруу зөв бичиж байгаад давхар хянах хэрэгтэй шууд галиглавал буруу бичих нь байна.<ref>{{Cite web |url=http://members.aol.com/ayuu/download.html |title=Qagucin програм |access-date=2009-04-23 |archive-date=2009-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090423001618/http://members.aol.com/ayuu/download.html |url-status=live }}</ref> * ХР тооцуурт Монгол бичиг таниулах, бичих Сүүлийн үеийн Виста тооцуураас бий болсон Монгол бичгийн фонт, товчлуурын хөтөч өмнөх үеийн тооцуурт байхгүйгээс энд бичсэн Монгол бичиг танигдахгүй, суралцан бичихэд саад болж байгаа асуудал байгаа юм. Харин энэ доорхи холбоост ХР тооцуурт Монгол бичгийн фонт ба товчлуурын хөтөчийн багц файлуудыг тавьлаа. Мөн Виста тооцоолуурт байгаа Монгол бичгийн фонтоор бичихэд Я үсгийн ард эгшиг бичихээр И болоод байгаа алдаа байсан нь сүүлийн үеийн Виндовс 7­д орсон фонтыг суулгаснаар засарч байна.<ref>[http://ganjike.googlepages.com/mime-guide.pdf заавар]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://ganjike.googlepages.com/Setup.rar setup]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://ganjike.googlepages.com/Tmc.rar Тмс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://ganjike.googlepages.com/TmIme.rar TmIme]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Монгол бичгийн толь бичиг<ref>[http://www.dusal.net/downloads/books/pdf/tovchtoli.pdf товч толь] </ref><ref>{{Cite web |url=http://dl.dropbox.com/u/17087750/Durs%20yalgah%20bichlegtei%20ugiin%20toli.%20Hicheel.info.pdf |title=Монгол бичиг: Дүрс ялган бичих үгийн толь бичиг |access-date=2011-11-28 |archive-date=2012-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201022849/http://dl.dropbox.com/u/17087750/Durs%20yalgah%20bichlegtei%20ugiin%20toli.%20Hicheel.info.pdf |url-status=dead }}</ref> * <big>Хэрхэн Windows 7 дээр Монгол бичгээр бичих вэ? Ямарч нэмэлт програм ашиглалгүйгээр Windows 7 дээр монгол бичгээр бичих хичээлийг хүргэж байна. Доорх видео хичээлийг дагаад хийвэл та монгол бичгээр бичиж чадна. Мөн манай сайтаас мэдээ хичээл хуулхыг хориглоно. : Шаардлатай зүйлс :: Windows 7 үйлдлийн системтэй байх :: Microsoft word 2007 ба түүнээс дээш<ref>[http://player.vimeo.com/video/19860163?title=0&byline=0&portrait=0 Монгол бичгээр бичих хичээлийн заавар]</ref> == Холбоос вэб хуудсууд == === Монгол холбоос === * [https://www.facebook.com/pages/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%93%D0%9E%D0%9B-%D0%91%D0%98%D0%A7%D0%98%D0%93-%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%93%D0%9E%D0%9B-%D0%A5%D0%AD%D0%9B-%D0%9C%D0%98%D0%9D%D0%A3/128768857141048 Нүүрний ном - Монгол бичиг] * [https://web.archive.org/web/20110927135404/http://www.amai.mn/archives/621 Монгол бичиг “Их Гурний Бичиг” нийтлэл Амай] * [https://web.archive.org/web/20120816065735/http://www.olool.com/ Монгол бичгийн sns] * [https://web.archive.org/web/20090326083345/http://www.boljoo.com/boljooime/index.html Монгол бичгийн мэссенжэр] * [http://dusal.net Дусал] * [https://web.archive.org/web/20111126022558/http://gegeenmongol.com/ Гэгээн Монгол] * [https://web.archive.org/web/20111201204327/http://dict.num.edu.mn/ МУИС-ын толь бичиг] * [http://toli.query.mn/ Нээлттэй онлайн Монгол хэлний тайлбар толь бичиг] * [https://web.archive.org/web/20240823015220/https://mongol.openmn.org/ Монгол бичиг тооцоолуур] * [https://web.archive.org/web/20111116152207/http://www.mongol-bichig.com/ Монгол бичиг блог] * [https://web.archive.org/web/20110611084116/http://id.news.mn/content/69974.shtml Хуандийн зарлиг ба монгол бичиг] * [https://web.archive.org/web/20120301114610/http://mz_zenee.blog.gogo.mn/read/entry256753 Монгол бичиг Их гүрний бичиг] * [https://web.archive.org/web/20120210070248/http://www.mongoliancalligraphy.com/mongolcalligraphy.htm Монгол уран бичлэг] [https://www.xmon.mn/ Монгол бичиг б] [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] [https://www.xmon.mn/ олон кирилл бичиг хооронд хөрвүүлэгч] === Гадаад холбоос === * [http://guncalli.blogspot.com/ Монгол уран бичлэг франц хэл дээр] * Unicode standart: [http://www.unicode.org/versions/Unicode5.0.0/ch13.pdf#G18211 13.2 Mongolian] (U+1800–U+18AF) * OpenType fonts for the Mongolian script, Creating and supporting OpenType fonts for the Mongolian script [http://www.microsoft.com/typography/otfntdev/mongolot/default.htm Mongolian OpenType Specificatio]n , Microsoft * Mongolian script: Source list links about [http://erdeelym.blogspot.com/2009/11/blog-post_23.html Mongolian script documents], * The Berlin State Library, [http://ead.staatsbibliothek-berlin.de/en/kataloge/mongol.html Mongolian script], * Omniglot writing systems &amp;amp; languages of the world :[http://www.omniglot.com/writing/mongolian.htm Mongolian script] * [http://mongoliantype.com/ Mongolian script: From metal type to digital font.] == Зүүлт тайлбар == <references /> 293pl8816cy6ye5qle2rxf3zfejbzec 0 24438 858541 729158 2026-06-09T21:37:29Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858541 wikitext text/x-wiki '''Чау чау''' бол ({{lang-en|chow-chow}}; {{lang-zh|鬆獅犬|сунши-цюань|нохой}}, бас {{lang-zh|唐犬|тан-цюань|нохой}})-гэр хамгаалах, хүний найз нохойны эртний нэг төрөл. Чау чаугийн гарал үүсэл шпицийн бүлэгт багтдаг. Түүний цусанд Төвдийн нохойны цус байгаа гэж тогтоосон. Бас нэг сонин нь түүнийг баавгайнаас гаралтай гэж үздэг байна. Түүний толгойн яс, хэлний өнгө (хөх хар хэлтэй) бас хөдөлгөнөөрөө баавгайтай төсөөтэй нь түүнийг баавгайнаас гаралтай гэдгийг баталдаг. Хятадад анх чау чауг ан агнах бас эд хөрөнгөө хамгаалуулах зорилгоор тэжээдэг байв. Одоогийн [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд солонгос]]<nowiki/>т чау чауг хоолонд хэрэглэдэг байна. [[Пхеньян]] зоогийн газарт гадны жуулчид чау чаугийн махаар хийсэн хоолонд захиалга өгдөг юм байна. [[File:ChowChowSzczecin.jpg|thumb|Чау-чау]] ==Чау чау гэж нэрлэх болсон нь== Чаугийн яагаад ийм нэрээр нэрлэгдэх болсоныг янз бүрээр тайлбарласан байдаг. [[Төвөд|Төвөдийн]] мастиф,[[Татар]] нохой, барбарчуудын (зэрлэгүүд) нохой гэж нэрлэгдэж ирсэн. Өдгөө хүртэл 100 гаруй жил "чау чау" нэрээр нэрлэгдэж байна. Түүний одоогийн нэрийг тайлбарлах 2 өөр үзэл байдаг. Нэгдүгээрт: Чау чау нэр нь эртний <чу> гэсэн нохойны нэрээс гаралтай гэж үздэг. Хоёрдугаарт: Энэ нэрийг Барууны англи наймаачид өгсөн учир нь тэд [[Англи]]д амьдардаг хятад түүмнийг "chows" ба "chinks" гэж нэрлэдэг байсан. ==Түүх== [[Файл:ChowChow.jpg|thumb|left|«Эртний» чау]] Судалгаагаар [[Хятад]] ба [[Монгол]]ын хуурай уур амьсгалтай газруудад бий болсон. Чононоос гаралтай эрлийз нохой гэж үздэг. *Чау чау хятадуудад хоёр мянган жил гаруй танил болсон нохой юм. Заримдаа чау чаугийн махыг нь хоолонд хэрэглэдэг. Арьсаар нь хувцас эдлэл хийдэг. *[[Европ]] тивд анхны чаугийн тухай [[Итали]]йн аялагч [[Марко Поло]] хүргэсэн байдаг. Эрт үед [[Хятад]] хаалттай улс байсан болохоор чаугийн тухай мэдээллүүдийг [[Гилберьт Уайт]]ын газар зүйн номын ачаар [[Европ]]т 1785 онд хүрсэн юм. *[[Англи]]<nowiki/>д чау 1830 онд бий болсон. ==Стандарт== ===Чау чаугийн тухай зарим мэдээлэл=== [[File:Chowchow.jpg|thumb|Улаан чау чау]] [[File:Chow chow czarny 561.jpg|thumb|Хар чау-чау]] [[File:Көгілдір чау.jpg|thumb| чау-чау]] '''Гарал үүсэл''': [[Хятад]]<br>'''Хамгаалагч''': [[Их Британи]]<br>'''Хэрэглээ''': Хамгаалуулах, нөхөр (найз).<br>'''Хамаарагдах бүлэг FCI''': 5 бүлэг. Шпицнуудын гарал. <br>'''Зарим төрөл''': Идэвхтэй, хүчтэй, арслантай төсөөтэй, сүүл нь байнга нуруунд байж байдаг.<br>'''Зан араншин нь:''' Сайн хамгаалагч, хар хөх хэлтэй; онцгой явдалтай. Үнэнч . === Толгойн бүтэц === [[File:Rony tongue.jpg|thumb|Чау-чаугийн хэл]] '''Толгойн яс''': Өргөн. Дух нь нэг их гадагшаа гараагүй<br>'''Нүүрэн хэсэг''': Хамар нь том өргөн, хар өнгөтэй<br>'''Уруул:''' Уруул нь хар, Хэл нь хар хөх.<br>'''Шүд:''' Тэгш.<br>'''Нүд:''' Бөөрөнхий, жижигхэн ба цэвэрхэн харагддаг.<br>'''Чих:''' Жижигхэн ба том гэсэн 2 төрөл байдаг.<br>'''Хүзүү:''' Хүчтэй, хэт богино биш, === Их бие === '''Нуруу:''' богино, шулуун ба хүчтэй.<br>'''Цээж:''' Өргөн.<br>'''Хөл:''' Шулуун, дал нь махлаг.<br> === Үс === [[File:Chowspecialen 012.jpg|thumb|right|Өөр өөр өнгөтэй чау-чау]] *Урт болон богино үстэй '''Урт үстэй нь:''' Зузаан, гоё харагддаг. Хүзүү хэсэг нь маш их үслэг байдаг <br>'''Богино үстэй нь:''' Шулуун, богинохон.<br> === Өндөр === '''Эрэгтэй''': 48-56 см (19-22 дюйм.) '''Эмэгтэй''': 46-51 см (18-20 дюйм.) == Сонирхолтой мэдээлэл == *Эртний хятадад «чау» гэдэг нэртэй мөнгөн дэвсгэрт байсан. Хятадаар нохойг «чау» гэж нэрлэхгүй ''(''сунши-цюань'' эсвэл ''тан-цюань'' гэж нэрлэдэг)''. ==Ашигласан эх сурвалж == <references/> * [https://web.archive.org/web/20120111131631/http://www.chow.ru/ Клуб любителей чау-чау] {{ref-ru}} [[Ангилал:Ази нохойн үүлдэр]] 9te50nylvblfwaz88fcr4xvqw0myop3 0 24750 858540 857263 2026-06-09T21:30:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858540 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{distinguish|text=[[Цэцэрлэг сум (Архангай)]]}} {{Инфобокс суурин |name = Цэцэрлэг |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠴᠡᠴᠡᠷᠯᠢᠭ}}}} |native_name_lang = mn |official_name = {{lang|mn|Эрдэнэбулган}} сум<br>{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠡᠷᠳᠡᠨᠢᠪᠤᠯᠠᠭᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |nickname = |motto = |image_skyline = Tsetserleg, Mongolia.jpg |imagesize = |image_caption = Аймгийн төв |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = Arkhangai Erdenebulgan map - АР Эрдэнэбулган.PNG |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = 150px |map_caption1 = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = Байгуулагдсан |established_date = ~1631 |area_magnitude = |area_footnotes = |area_total_km2 = 150 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{decrease}} 21,603 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 | pushpin_map = Монгол | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|47|28|37|N|101|27|01|E|display=inline}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 1691 |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = +976 (0)133 |registration_plate = АР_ ( _ янз бүр) |website = http://erdenebulgan.ar.gov.mn/ |footnotes = }} '''Цэцэрлэг''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] [[Зураг:Čečerlig.png]] ''чэчэрлиг'') — [[Архангай]] аймгийн төв. Архангай аймгийн Эрдэнэбулган сум нь Хангай нурууны ой мод, гол мөрөн, төрөл бүрийн ан амьтантай, цэцэг, жимс дэлгэрсэн байгалийн гоо үзэсгэлэн бүрдмэл өндөр, сүрлэг дархан цаазат Булган уулын өвөрт, хойд, урд [[Тамирын гол|Тамирын голын]] дунд далайн түвшнээс дээш 1695 метрийн өндөрт [[Булган сум (Архангай)|Булган]], [[Ихтамир сум|Ихтамир]], [[Батцэнгэл сум|Батцэнгэл]], [[Цэнхэр сум|Цэнхэр]] сумдтай хиллэдэг. Эрдэнэбулган сум нь 6 баг, 5524 өрх, 20338 хүн амтай, 74055 толгой малтай /2011 оны байдлаар/, нийслэл Улаанбаатар хотоос өрнө зүгт 480 километр зайд байрлана. 1922 онд засаг захиргааны хувиараар аймгийн чуулган даргын захиргааг Цэцэрлэг мандал аймгийн яам болгож, Заяын шавийг Эрдэнэ Булган уулын хошуу болгон өөрчилж Цэцэрлэг мандал аймгийн төв нь болсон. 1952 онд Булган сумын 7, 10, 11, 12 дугаар багийг нэгтгэн хороо, захиргаа буюу аймгийн төв, 1961 онд Цэцэрлэг хот, 1992 онд Эрдэнэбулган сум болон өөрчлөн зохион байгуулагсан. Цэцэрлэг хот нь ерөнхий боловсролын 7 сургууль, хүүхдийн 7 цэцэрлэгтэй, театр, зочид буудал, нэгдсэн болоод хувийн хэвшлийн эмнэлэг, Монгол Улсын Боловсролын их сургуулийн харьяа Багшийн сургууль, хувийн хэвшлийн сургууль, Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төвүүдтэй. Гол үйлдвэрлэл нь сүү цагаан идээ, мах боловсруулалт, гурилан бүтээгдэхүүн зэрэг хүнсний боловсруулалт. [[Архангай аймгийн Хөгжимт драмын театр]] 600 үзэгчийн суудалтай бөгөөд нийт 44 хүн ажилдагаас 35 нь уран бүтээлчид юм. === Түүх === Цэцэрлэг хотын үүсэл нь Заяын хүрээ байгуулагдсан он цагаас тоологдож 400 гаруй жилийн түүхтэй Хархорум хотын дараа орох Монголын эртний хоёр дахь хот юм.<ref>{{Citation |title=Хэрэглэгч:Miniih |date=2024-02-14 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A5%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D1%87:Miniih&oldid=770217 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-05-14 |language=mn}}</ref>            1586 онд Булган уулын өвөр “Чонотын хөндий” хэмээх газарт Заяын хүрээний шавыг тавьж, анхны дуганыг барьсан хэмээн “Итгэл шаштир” судрын 9 дүгээр дэвтэрт тэмдэглэсэн байна. Харин 1631 оны цагаагчин хонин жил өргөтгөн тэлж Заяын хүрээний анхны томоохон дуган, сүмүүдийг барьж эхэлсэн. Автай сайн ханы дүү Түмэнхэн Хөндлөн Сайн ноёны хоёрдугаар хүү Бэгтэсжав буюу Данзан лам өвөг эцгийн тусламжаар Далай ламтай холбоо тогтоон шашны үйлсэд шамдаж нэр хүндийг олжээ. Хожим нь II Зая гэгээн Лувсанпэрэнлэй 1679 онд Цаст Түвдийн орноос нутагтаа морилоод хүрээний суурин дээр дөрвөн их дацан байгуулж, орон хүрээгээ бий болгосон нь “Заяын хүрээ” гэгдэн хуврагуудын их аймаг болсон аж. Заяын гэгээний хүрээ нь 2500- 3000 лам хуврагтай 2000 гаруй энгийн ард иргэд төвлөрөн суусан зөвхөн Сайн ноён хан аймаг төдийгүй 17-20-р зууны эхэн үеийн монголын нийгмийн хүн амын давхрааны бүх төлөөлөл суурьшсан томоохон суурин газар нөгөө талаар дорно дахины бурхны шашны соёл, боловсрол, шинжлэх ухааны голомт газар байжээ.             Хожим Заяын хүрээний суурин дээр Архангай аймгийн төв Эрдэнэбулган сум үүсэж хөгжсөн түүхтэй.<ref>{{Citation |title=Хэрэглэгч:Miniih |date=2024-02-14 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A5%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D1%87:Miniih&oldid=770217 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-05-14 |language=mn}}</ref> '''Цаг агаар''' 1 дүгээр сарын дундаж температур -14.8 С,  7 дугаар сарын дундаж температур +16 С ==Зургийн цомог== <gallery> Зураг:Kloster zezerleg.JPG|Заяын хүрээ Зураг:TsetserlegStatue.jpg|1990 онд сэргээгдсэн Галдан зуу </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Цэцэрлэг, өндөр {{convert|1691|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1937–одоо) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 9.5 |Feb record high C = 12.5 |Mar record high C = 18.2 |Apr record high C = 28.4 |May record high C = 29.9 |Jun record high C = 33.3 |Jul record high C = 35.2 |Aug record high C = 34.0 |Sep record high C = 29.8 |Oct record high C = 23.9 |Nov record high C = 16.0 |Dec record high C = 11.1 |Jan record low C = −36.9 |Feb record low C = -33.9 |Mar record low C = −31.0 |Apr record low C = -21.1 |May record low C = -12.0 |Jun record low C = -4.0 |Jul record low C = -4.0 |Aug record low C = -2.2 |Sep record low C = -9.6 |Oct record low C = -22.6 |Nov record low C = −28.9 |Dec record low C = −35.0 |Jan high C = -8.3 |Feb high C = -4.9 |Mar high C = 2.3 |Apr high C = 10.8 |May high C = 17.0 |Jun high C = 21.4 |Jul high C = 23.3 |Aug high C = 21.4 |Sep high C = 16.5 |Oct high C = 8.8 |Nov high C = -0.7 |Dec high C = -6.4 | year high C = |Jan mean C = -15.1 |Feb mean C = -12.0 |Mar mean C = -4.8 |Apr mean C = 3.7 |May mean C = 9.7 |Jun mean C = 14.6 |Jul mean C = 16.6 |Aug mean C = 14.4 |Sep mean C = 9.0 |Oct mean C = 1.3 |Nov mean C = -7.7 |Dec mean C = -12.7 | year mean C = |Jan low C = -20.7 |Feb low C = -17.8 |Mar low C = -11.0 |Apr low C = -2.7 |May low C = 2.8 |Jun low C = 7.9 |Jul low C = 10.8 |Aug low C = 8.6 |Sep low C = 2.6 |Oct low C = -4.8 |Nov low C = -12.7 |Dec low C = -17.8 | year low C = |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = 2.9 |Feb precipitation mm = 3.4 |Mar precipitation mm = 8.2 |Apr precipitation mm = 14.6 |May precipitation mm = 35.2 |Jun precipitation mm = 55.1 |Jul precipitation mm = 87.5 |Aug precipitation mm = 73.3 |Sep precipitation mm = 26.8 |Oct precipitation mm = 13.2 |Nov precipitation mm = 6.4 |Dec precipitation mm = 3.2 |year precipitation mm = 329.9 |Jan humidity = 55.5 |Feb humidity = 55.2 |Mar humidity = 47.7 |Apr humidity = 43.6 |May humidity = 45.7 |Jun humidity = 54.7 |Jul humidity = 63.5 |Aug humidity = 63.6 |Sep humidity = 54.7 |Oct humidity = 51.8 |Nov humidity = 53.7 |Dec humidity = 54.2 |year humidity = 53.4 |Jan sun = 185.7 |Feb sun = 197.2 |Mar sun = 250.2 |Apr sun = 245.6 |May sun = 279.6 |Jun sun = 275.4 |Jul sun = 265.2 |Aug sun = 260.5 |Sep sun = 254.0 |Oct sun = 232.5 |Nov sun = 186.6 |Dec sun = 172.6 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 1.8 |Feb precipitation days = 1.6 |Mar precipitation days = 2.9 |Apr precipitation days = 4.0 |May precipitation days = 5.5 |Jun precipitation days = 9.0 |Jul precipitation days = 12.1 |Aug precipitation days = 10.5 |Sep precipitation days = 5.4 |Oct precipitation days = 3.0 |Nov precipitation days = 2.2 |Dec precipitation days = 1.7 |year precipitation days = 59.4 |source 1 =[[NOAA]] (нар, 1961–1990)<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Tsetserleg_44282.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = 2026-05-28}}</ref> Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=44282 |title=TSETSERLEG Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date=2026-05-28 |archive-date=2025-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250426142003/http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=44282 |url-status=dead }}</ref> |source 2 =Meteo Climat (хамгийн их, бага)<ref name = meteoclimat> {{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/station-1789-1937-2023.php | title = Station Tsetserleg | publisher = Meteo Climat | language = fr | access-date = 2026-05-28}}</ref> |date=2029}} ==Баримтын холбоос== {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Цэцэрлэг| ]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Архангай аймгийн суурин]] iza30du8oftfi7isurfy97dldvbct1r 0 25783 858533 857368 2026-06-09T19:09:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858533 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын хот}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Улаан-Үд | ru_name = Улан-Удэ | loc_name1 = Улаан-Үдэ | loc_lang1 = Буриад | loc_name2 = | loc_lang2 = | loc_name3 = | loc_lang3 = | loc_name4 = | loc_lang4 = | other_name = | other_lang = | image_skyline = Центр Улан-Удэ.JPG | image_caption = Улаан-Үдийн хотын төв | image_map = | map_caption = | coordinates = {{coord|51|50|N|107|36|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Ulan-Ude (Buryatia).png | flag_caption = Туг | image_coa = Ulan-Ude COA (2005).gif | coa_caption = Сүлд | anthem = | anthem_ref = | holiday = 9 сарын эхний бямба гараг | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Буриад]] | federal_subject_ref = | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Улаан-Үд [[холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|бүгд найрамдах улсын ач холбогдолтой хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref28" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = Бүгд Найрамдах Буриад Улс | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Улаан-Үд бүгд найрамдах улсын ач холбогдолтой хот | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref28" /> | adm_ctr_of2 = | adm_ctr_of2_ref = | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Улаан-Үд хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref405" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Улаан-Үд хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref405" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = <ref name="baikal24">{{Cite web |title=Baikal24 |url=https://baikal24.ru/text/09-09-2019/010/}}</ref> | leader_name = Игорь Шутенков | leader_name_ref = <ref name="baikal24" /> | representative_body = Хотын төлөөлөгчдийн зөвлөл | representative_body_ref = <ref name="baikal24" /> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 347.6 | area_km2_ref = | pop_2010census = 404426 | pop_2010census_rank = 45-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1666 | established_title = | established_date_ref = | current_cat_date = 1775 | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 6700xx | postal_codes_ref = | dialing_codes = 3012 | dialing_codes_ref = | website = ulan-ude-eg.ru }} '''Улаан-Үд''' («[[улаан]]»+«[[үд]]», ''Үд'' гэсэн нь [[Үд гол]]ын нэрээс өгөгдсөн; Монголд ''Улаан-Үүд'' гэж андуурч бичих нь түгээмэл таардаг; Орост [[Буриад аялга|буриадаар]] ''Улаан-Үдэ''; [[монгол бичиг|монгол бичгээр]] ''ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠦᠳ ᠡ''; 1934 оноос урьдахыг кирилл монголд '''Дээд-Үд'''; кирилл буриадаар ''Дээдэ-Үдэ''; [[оросоор]] 1775—1934 онд ''Верхнеудинск'') — [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Буриад Улс]] (БНБурУ)-ын [[нийслэл]] [[хот]] юм. [[Байгал нуур]]ын зүүн урагш 130 км зайнд [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ]] - [[Үд гол|Үд]] голуудын бэлчирт оршдог хот. Хотын эзлэх талбай — 347.6 км². Оросын Холбооны статистикийн албаны мэдээгээр 2025 оны байдлаар 435067 хүн оршин сууж байна. Орос улсын хэмжээнд харьцуулвал [[ОХУ-ын 50 том хот|45-рт орох]] хүн амтай хот юм. Улаан-Үд хотод [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] Ерөнхий Консулын газар ажиллаж байна. == Түүх == Эртнээс нааш [[Монгол үндэстэн|Монгол]] угсааны нүүдэлчид оршин сууж ирсэн тус нутаг [[1206 он]]д байгуулагдсан [[Их Монгол Улс]]ын бүрэлдэхүүнд багтаж байв. 1648 онд оросууд [[Баргажин аймаг|Баргажин]]д анхны шивээгээ барин нутгаа тэлэх бодлого явуулсаны үр дүнд Буриад Монголыг эзэлжээ. [[1666 он]]д [[Үд гол]]ын хөндийд оросууд анхныхаа цайзыг барьж босгон “Дээд Үд“ буюу ''Верхне-Удинск'' хэмээн нэрлэсэн нь хожмын Улаан-Үд хот бөгөөд тэр үеэс тус бүс нутгийн төв болсон юм. [[1689 он]]д [[Манж Чин гүрэн]], Хаант Оросын хооронд байгуулсан [[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчинскийн гэрээ]] ёсоор албан ёсоор Оросын мэдэлд шилжсэн байна. == Засаг захиргааны хуваарь == Улаан-Үд хот дотроо 3 дүүрэг ([[Орос хэл|орос.]] ''городской район'') болж хуваагдана. * Зөвлөлт дүүрэг ([[Орос хэл|орос.]] ''Советский район'') * Төмөрзамын дүүрэг ([[Орос хэл|орос.]] ''Железнодорожный район'') * Октябрын дүүрэг ([[Орос хэл|орос.]] ''Октябрьский район'') === Улаан-Удэ хотын дарга нар === * Виктор Кукшинов — 1987 оны 8-р сараас 1990 оны 5-р сар хүртэл — Хотын Гүйцэтгэх хорооны дарга; 1990 оны 5-р сараас 1992 оны 1-р сар хүртэл — Хотын зөвлөлийн дарга; 1992 оны 1-р сараас 1994 оны 7-р сар хүртэл — Улаан-Үд хотын захиргааны дарга. * Александр Лубсанов — 1994 оны 7-р сараас 1995 оны 12-р сар хүртэл — Улаан-Үд хотын захиргааны дарга. * Валерий Шаповалов — 1995 оны 12-р сараас 1997 оны 1-р сар хүртэл - Нутгийн удирдлагын тэргүүн - Улаан-Үд хотын дарга * Анатолий Прейзнер — 1997 оны 1-р сараас 1998 оны 3-р сар хүртэл — Улаан-Үд хотын захиргааны даргын үүрэг гүйцэтгэгч. * Геннадий Айдаев — 1998 оны 3-р сараас 2012 оны 12-р сар хүртэл - орон нутгийн засаг захиргааны тэргүүн, Улаан-Үд хотын дарга * Александр Голков — 2012 оны 12-р сараас 2019 оны 2-р сар хүртэл Улаан-Үд хотын дүүргийн дарга байсан. * [[Игорь Шутенков]] — 2019 оны 9-р сарын 9-нөөс хойш — Улаан-Үд хотын даргаар ажиллаж байна == Хүн ам == Улаан-Үд хотын оршин суугчдын 61% -оросууд, 35% буриадууд ажээ. {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Он ! Оршин суугч |- | 1897 || align="right" | 8.086 |- | 1926 || align="right" | 33.713 |- | 1939 || align="right" | 125.690 |- | 1959 || align="right" | 175.172 |- | 1970 || align="right" | 253.569 |- | 1979 || align="right" | 300.370 |- | 1989 || align="right" | 352.530 |- | 2002 || align="right" | 359.391 |- | 2010 || align="right" | 404.426 |- |2025 | align="right" |435.067 |} <small>''Тайлбар:'' Хүн амын тооллогын мэдээ</small> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Улаан-Үд (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1847–одоо) | collapsed = | metric first = y | single line = y | Jan record high C = -0.4 | Feb record high C = 7.9 | Mar record high C = 19.8 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 35.6 | Jun record high C = 40.0 | Jul record high C = 40.6 | Aug record high C = 39.7 | Sep record high C = 32.2 | Oct record high C = 24.7 | Nov record high C = 11.3 | Dec record high C = 5.2 | year record high C = 40.6 | Jan high C = -17.6 | Feb high C = -10.6 | Mar high C = 0.4 | Apr high C = 10.7 | May high C = 18.6 | Jun high C = 25.5 | Jul high C = 27.5 | Aug high C = 24.2 | Sep high C = 16.8 | Oct high C = 6.9 | Nov high C = -5.2 | Dec high C = -14.8 | year high C = 6.9 | Jan mean C = -22.8 | Feb mean C = -17.5 | Mar mean C = -6.7 | Apr mean C = 3.4 | May mean C = 10.9 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 20.6 | Aug mean C = 17.7 | Sep mean C = 10.0 | Oct mean C = 0.8 | Nov mean C = -10.3 | Dec mean C = -19.4 | year mean C = 0.4 | Jan low C = -27.2 | Feb low C = -23.5 | Mar low C = -13.0 | Apr low C = -3.0 | May low C = 3.8 | Jun low C = 11.1 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 12.3 | Sep low C = 4.6 | Oct low C = -4.0 | Nov low C = -14.4 | Dec low C = -23.2 | year low C = -5.2 | Jan record low C = -54.4 | Feb record low C = -44.9 | Mar record low C = -40.4 | Apr record low C = -28.0 | May record low C = -15.1 | Jun record low C = -3.9 | Jul record low C = 1.2 | Aug record low C = -4.0 | Sep record low C = -11.4 | Oct record low C = -27.9 | Nov record low C = -38.0 | Dec record low C = -48.8 | year record low C = -54.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 5 | Feb precipitation mm = 3 | Mar precipitation mm = 3 | Apr precipitation mm = 6 | May precipitation mm = 18 | Jun precipitation mm = 34 | Jul precipitation mm = 64 | Aug precipitation mm = 63 | Sep precipitation mm = 27 | Oct precipitation mm = 7 | Nov precipitation mm = 9 | Dec precipitation mm = 11 | year precipitation mm = 250 | Jan snow depth cm = 12 | Feb snow depth cm = 12 | Mar snow depth cm = 4 | Apr snow depth cm = 0 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 3 | Dec snow depth cm = 9 | year snow depth cm = 12 | Jan rain days = 0 | Feb rain days = 0.04 | Mar rain days = 1 | Apr rain days = 6 | May rain days = 10 | Jun rain days = 14 | Jul rain days = 16 | Aug rain days = 15 | Sep rain days = 13 | Oct rain days = 7 | Nov rain days = 1 | Dec rain days = 0 | year rain days = 83 | Jan snow days = 15 | Feb snow days = 11 | Mar snow days = 9 | Apr snow days = 8 | May snow days = 2 | Jun snow days = 0.03 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 1 | Oct snow days = 8 | Nov snow days = 17 | Dec snow days = 18 | year snow days = 89 | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 75 | Mar humidity = 66 | Apr humidity = 53 | May humidity = 49 | Jun humidity = 57 | Jul humidity = 64 | Aug humidity = 69 | Sep humidity = 68 | Oct humidity = 68 | Nov humidity = 76 | Dec humidity = 78 | year humidity = 67 | Jan sun = 115 | Feb sun = 155 | Mar sun = 225 | Apr sun = 248 | May sun = 287 | Jun sun = 288 | Jul sun = 270 | Aug sun = 247 | Sep sun = 211 | Oct sun = 167 | Nov sun = 113 | Dec sun = 92 | year sun = 2418 | source 1 = Погода и Климат<ref>{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/30823.htm|title= Climate Ulan-Ude|access-date=2026-05-29|publisher=Pogoda.ru.net}}</ref> |source 2 = NOAA (нар, 1961-1990)<ref>{{cite web|url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/30823.TXT|title=ULAN-UDE/MUHINO 1961–1990|access-date=2026-05-29|publisher=NOAA|archive-date=2023-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620193227/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/30823.TXT|url-status=dead}}</ref> }} == Үзмэрүүд == * '''"В.Ленины толгой" хөшөө'''- Улаан-Үд хотын төв талбайд байрадлаг. 1970 онд барьж эхлээд 1971 оны 11-р сарын 5-нд нээлтээ хийсэн. * '''Байгаль нуур орчмын ард түмний угсаатны зүйн музей''' нь Оросын хамгийн том задгай музейнүүдийн нэг юм. Тус музейд Хүннүгийн үеэс 20-р зууны дунд үе хүртэлх түүхэн олдворууд, түүний дотор Сибирийн ард түмний модон архитектурын өвөрмөц цуглуулга болох 40 гаруй архитектурын дурсгалууд хадгалагддаг. * '''Буриадын Байгалийн музейн''' орчин үеийн үзэсгэлэнд палеонтологи, амьтан судлал, геологи, ургамлын өвөрмөц цуглуулга багтсан болно. * '''Буриадын түүхийн музей''' нь хүрэл зэвсгийн үе, төмөр зэвсгийн үе, дундад зууны үе, Хүннүгийн үеийн археологийн баялаг цуглуулга, мөн 18-р зуунаас өнөөг хүртэлх Байгаль нуурын хойг болон Ар Байкалийн бүс нутагт амьдарч байсан ард түмний угсаатны зүйн цуглуулга, гоёл чимэглэлийн болон хэрэглээний урлагийн цуглуулгатай. Буддын шашны эд зүйлсийн цуглуулга онцгой байр суурь эзэлдэг. ==Зургийн цомог== <gallery widths="200"> File:Мэрия Улан-Удэ.JPG|Хотын захиргааны байр File:Hambin-Hyre.JPG|Хамбын хүрээ File:Ulan-Ude Leninna st.JPG|Лениний гудамж[[Файл:Ulan-Ude (11585711584).jpg|thumb|"Ленины толгой" хөшөө]] </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Ulan-Ude|Улаан-Үд}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20071017045903/http://www.ulan-ude-eg.ru/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{reflist}} {{Бүгд Найрамдах Буриад Улсын засаг захиргааны хуваарь}} {{Сибирийн холбооны тойрог}} [[Ангилал:Улаан-Үд| ]] [[Ангилал:Буриадын суурин]] [[Ангилал:Буриадын хот]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] fpa989o04poxdsicxsp5vbyl9oumi56 0 27504 858516 857499 2026-06-09T15:55:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858516 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Пенза | ru_name = | image_skyline = View of the Church of the Merciful Saviour, Penza.jpg | image_caption = Өршөөнгүй Аврагчийн сүмийн үзэмж | image_map = | map_caption = | coordinates = {{coord|53|12|N|45|00|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Penza.png | pushpin_map = Орос Пенза муж#Европын Орос#Европ | image_coa = Coat of Arms of Penza (Penza oblast) (2001).png | anthem = ''байхгүй'' | anthem_ref = <ref name="Anthem">Article&nbsp;2 of the Charter of Penza states that the city may have an anthem, providing one is adopted by the City Duma. {{As of|2015}}, no anthem has been adopted.</ref> | holiday = | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Пенза муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref129" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Пенза [[холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|мужийн ач холбогдолтой хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref129" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Пенза муж | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref129" /> | adm_ctr_of2 = Пенза мужийн ач холбогдолтой хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref129" /> | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref129" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Пенза хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref282" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Пенза хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref282" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Тэргүүн | leader_title_ref = <ref name="HeadLegis">Charter of Penza, Article&nbsp;18</ref> | leader_name = Владимир Мутовкин | leader_name_ref = <ref name="HeadNm">Official website of Penza. {{Webarchiv|url=http://www.penza-gorod.ru/biography/ |wayback=20220520175039 |text=Biography of Viktor Nikolayevich Kuvaytsev |archiv-bot=2026-06-09 15:55:31 InternetArchiveBot }}, Head of Penza {{in lang|ru}}</ref> | representative_body = [[Пенза хотын хурал|Хотын хурал]] | representative_body_ref = <ref name="HeadLegis" /> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = | area_km2_ref = | pop_2010census = 517311 | pop_2010census_rank = 34-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = 487978 | pop_latest_date = 2025 | pop_latest_ref = <ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx</ref> | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1663 | established_title = | established_date_ref = <ref name="Established" /> | current_cat_date = | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 440000, 440001, 440003–440005, 440007–440009, 440011–440015, 440018, 440020, 440022, 440023, 440025, 440026, 440028, 440031–440035, 440039, 440040, 440042, 440044–440047, 440049, 440052, 440054, 440056, 440058, 440060–440062, 440064, 440066–440068, 440071, 440072, 440700, 440890, 440899, 440960, 440961, 440999 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 8412 | dialing_codes_ref = | website = http://www.penza-gorod.ru }} '''Пенза''' ({{lang-ru|Пе́нза}}) нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Пенза муж]]ийн төв, [[Москва]]гаас зүүн өмнө зүгт 625 км зайд, [[Сура гол]]ын эрэгт орших хот. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Пенза (1991–2020, туйлын үе 1850–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 7.0 |Feb record high C = 8.5 |Mar record high C = 18.3 |Apr record high C = 28.3 |May record high C = 35.6 |Jun record high C = 37.7 |Jul record high C = 39.3 |Aug record high C = 40.4 |Sep record high C = 33.6 |Oct record high C = 25.6 |Nov record high C = 18.6 |Dec record high C = 11.0 |year record high C = 40.4 |Jan high C = -5.5 |Feb high C = -4.5 |Mar high C = 1.6 |Apr high C = 13.0 |May high C = 21.5 |Jun high C = 24.9 |Jul high C = 27.0 |Aug high C = 25.4 |Sep high C = 18.8 |Oct high C = 10.3 |Nov high C = 1.3 |Dec high C = -4.0 |year high C = 10.8 |Jan mean C = -8.6 |Feb mean C = -8.5 |Mar mean C = -2.9 |Apr mean C = 7.0 |May mean C = 14.8 |Jun mean C = 18.6 |Jul mean C = 20.7 |Aug mean C = 18.9 |Sep mean C = 12.9 |Oct mean C = 6.1 |Nov mean C = -1.5 |Dec mean C = -6.8 |year mean C = 5.9 |Jan low C = -11.7 |Feb low C = -12.0 |Mar low C = -6.8 |Apr low C = 1.9 |May low C = 8.6 |Jun low C = 12.6 |Jul low C = 14.7 |Aug low C = 13.1 |Sep low C = 8.1 |Oct low C = 2.6 |Nov low C = -3.9 |Dec low C = -9.6 |year low C = 1.5 |Jan record low C = -39.9 |Feb record low C = -38.3 |Mar record low C = -29.3 |Apr record low C = -16.6 |May record low C = -5.6 |Jun record low C = -0.8 |Jul record low C = 4.7 |Aug record low C = 1.4 |Sep record low C = -6.4 |Oct record low C = -17.1 |Nov record low C = -29.7 |Dec record low C = -40.5 |year record low C = -40.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 41 |Feb precipitation mm = 34 |Mar precipitation mm = 37 |Apr precipitation mm = 38 |May precipitation mm = 45 |Jun precipitation mm = 62 |Jul precipitation mm = 56 |Aug precipitation mm = 52 |Sep precipitation mm = 50 |Oct precipitation mm = 47 |Nov precipitation mm = 44 |Dec precipitation mm = 43 |year precipitation mm = 549 |Jan humidity = 84 |Feb humidity = 82 |Mar humidity = 79 |Apr humidity = 68 |May humidity = 61 |Jun humidity = 67 |Jul humidity = 69 |Aug humidity = 70 |Sep humidity = 73 |Oct humidity = 79 |Nov humidity = 86 |Dec humidity = 85 |year humidity = 75 |Jan rain days = 6 |Feb rain days = 5 |Mar rain days = 7 |Apr rain days = 13 |May rain days = 16 |Jun rain days = 19 |Jul rain days = 18 |Aug rain days = 16 |Sep rain days = 17 |Oct rain days = 17 |Nov rain days = 12 |Dec rain days = 8 |year rain days = 154 |Jan snow days = 26 |Feb snow days = 22 |Mar snow days = 16 |Apr snow days = 5 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.3 |Oct snow days = 5 |Nov snow days = 17 |Dec snow days = 25 |year snow days = 117 |Jan sun = 42 |Feb sun = 77 |Mar sun = 138 |Apr sun = 200 |May sun = 275 |Jun sun = 294 |Jul sun = 302 |Aug sun = 260 |Sep sun = 162 |Oct sun = 92 |Nov sun = 45 |Dec sun = 30 |year sun = 1917 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda>{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27962.htm | title = Weather and Climate-The Climate of Penza | language = ru | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | access-date = 2026-05-30 | archive-date = 2021-12-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211203193115/http://pogodaiklimat.ru/climate/27962.htm | url-status = live }}</ref> |source 2 = Climatebase (нар 1971–2012)<ref>{{cite web | url = http://climatebase.ru/station/27962?lang=en | title = Penza, Penza, Russia #27962 | publisher = Climatebase | access-date = 2026-05-30 | archive-date = 2021-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211113044655/http://climatebase.ru/station/27962?lang=en | url-status = live }}</ref> |date=2010 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Penza|Пенза}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20160223105328/http://www.penza-gorod.ru/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Пенза мужийн суурин]] [[Ангилал:Пенза| ]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:1663 онд байгуулагдсан]] rvj16wqpre6m0xks3wqfi03kro3np8q 0 27902 858546 800450 2026-06-09T22:50:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858546 wikitext text/x-wiki == Үүсэл Хөгжил == {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = {{flagicon|MNG}} Эрчим Хөлбөмбөгийн Клуб | current = Монголын Хөлбөмбөгийн Холбооны Лиг | image = | fullname = Эрчим Хөлбөмбөгийн Клуб | nickname = | founded = 1994-4-16 | ground = [[ДЦС-4 Эрчим Спорт Хороо]] <br> [[Монгол]], [[Улаанбаатар]] | capacity =5000 | chrtitle = | chairman =[[Мээрэн Амарбаясгалан]] | manager =Ч.Баясгалан | ахлагч = [[Цэрэнжав Энхжаргал]] | league = [[Хүрхрээ" Үндэсний дээд лиг 2019]] | season = Монголын Хөлбөмбөгийн Холбооны Лиг 2019 | pattern_la1 = _shoulder stripes_black stripes | pattern_b1 = _valencia1516h | pattern_ra1 = _shoulder stripes_black stripes | pattern_sh1 = _welsh16a | pattern_so1 = _3_stripes_black | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 000000 | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _shoulder stripes_black stripes | pattern_b2 = _shoulder_stripes_vneck | pattern_ra2 = _shoulder stripes_black stripes | pattern_sh2 = _valencia1516h | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FF1493 | body2 = FF1493 | rightarm2 = FF1493 | shorts2 = 000000 | socks2 = FF1493 |pattern_la3=_shoulder_stripes_black_shirt |pattern_b3=_shoulder_stripes_white_stripes |pattern_ra3=_shoulder_stripes_black_shirt |pattern_so3=_3_stripes_white |pattern_sh3=_valencia1516h |leftarm3=FFFFFF |body3=000000 |rightarm3=FFFFFF |shorts3=000000 |socks3=000000 }} '''“Хаан Хүнс Эрчим ХБК”''' - [[Монгол|Монгол улсын]] нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод байрладаг мэргэжлийн [[Хөлбөмбөг|хөлбөмбөгийн]] клуб. == Эрхэм зорилго == 1993 оны 11 сард инженер Б.Эрдэнэбат, М.Амарбаясгалан нарын хүсэлт санаачлагаар багш Л.Доржсүрэнг биеийн тамир, урлаг соёлын зааварлагч, арга зүйчээр авч ажиллууулан улмаар 1994 оны 4 дүгэýр сарын 16нд ТЭЦ-4 “ЭРЧИМ” хөл бөмбөгийн баг байгуулж УАШТ-д оролцсоноор Улсын аварга баг болж үүнээс үндэслэн “ЭРЧИМ” спорт тоглоомын клуб байгуулах албан бичиг, клубын дүрэм, журмыг бичиж БТСУХ, МҮОХ-д хүсэлт гаргасны дагуу 1994 оны 11 дүгээр сарын 16-ны өдрийн 06 тоот Хамтарсан тогтоолоор Спорт тоглоомын бие даасан “ЭРЧИМ КЛУБ” байгуулагдаж 5 хүний бүрэлдэхүүнтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлжээ.  Үүнд: - Клубын Эзэн Ц.Баярбаатар /станцын дарга/ - Эрчим клубын эрхлэгч, Биеийн тамирын зааварлагч Л.Доржсүрэн /хөлмбөмбөг/ - Ахлах дасгалжуулагч Г.Баярсайхан /1994/ волейбол - Дасгалжуулагч Т.Оюундэлгэр /1994-1996/, Л.Төгсбаяр /1994-1995/ волейбол - Заалны зохион байгуулагч Б.Ариунаа /1994-1997/ волейбол - Ц.Наранцацрал теннис /1995-1997/ Мөн ЭХУГ-ын даргын тушаалаар 10 тамирчин цалинтайгаар ажиллуулах шийдвэр гаргаж байсан. Эрчим спорт клуб нь хөлбөмбөг, волейбол, теннис, сагсан бөмбөгийн төрлөөр байгууллага төлөөлж Дүүрэг, хот, Улс, Лиг, Олон улсын тэмцээнүүдэд амжилттай оролцож ирсэн билээ. Клубын анхны спорт заал одоогийн станцын автомашины граж, эмнэлэг байгаа байранд байсан ба 1996 оноос Станцын дарга Ц.Баярбаатар, Эрчим хүчний системийн дарга Чимэд нарын харилцан тохиролцсоны үндсэн дээр спорт заалыг “ДЦС-4” ТӨХК-ийн мэдэлд авснаар “ЭРЧИМ” клуб иж бүрэн спортын байгууламжтай болсон. Ингэснээр манай “ЭРЧИМ” клубын баг тамирчид бэлтгэл сургуулилтаа тогтмол хийх боломжоор хангагдаж спортод гаргах амжилт нь улам бүр дээшилсэн. Үүгээр зогсохгүй станцын ажилчдын дунд зохиогддог спортын бүх уралдаан тэмцээнүүд уг зааланд явагдах болсон ба ажилчдын спортод хандах хандлага эрс сайжирч, тэмцээн уралдаанд идэвхи санаачлагатай оролцон баг тамирчдаа хөгжөөн дэмжиж, чөлөөт цагаа зөв боловсон өнгөрүүлдэг болсон. СПОРТ ТОГЛООМЫН “ЭРЧИМ” КЛУБЫН ХӨЛБӨМБӨГИЙН АНХНЫ БАГ “ЭРЧИМ” клубын дасгалжуулагчаар: - 1994-2010 он Спортын мастер Л.Доржсүрэн - 2010 оноос Спортын мастер Д.Батнасан Багийн ахлагчаар: - 1994-1996 онд Спортын мастер И.Отгонбаяр - 1997-1999 онд Спортын мастер Б.Болдбаатар - 2000-2001 онд Спортын мастер Г.Алтан-Илд - 2002-2004 онд Спортын мастер С.Пүрэвсүх - 2007 онд Спортын мастер Б.Гарьдмагнай - 2008 онд Спортын мастер Ч.Алтантогос -2009 оноос Спортын мастер Ц.Энхжаргал 2012 оны 01 дүгээр сарын 10-нд хөлбөмбөгийн “ЭРЧИМ” клубыг албан ёсоор Улсын бүртгэлийн ерөнхий газарт бүртгүүлж, УБГ-000027954 тоот гэрчилгээ, тамга, тэмдгийг авч, Дэлхийн ХБХ (FIFA)-ны жишигт нийцсэн Азийн хөлбөмбөгийн холбоо (АFC)-д албан ёсны бүртгэлтэй ГҮ ТББ болсон.  "ЭРЧИМ ХӨЛБӨМБӨГИЙН КЛУБ" ГҮ ТББ-ЫН УДИРДЛАГА - Клубын ерөнхийлөгч М.Амарбаясгалан -“ДЦС-4” ТӨХК-ийн Тэргүүн дэд захирал бөгөөд ерөнхий инженер  - Гүйцэтгэх захирал Ч.Баясгалан -“ДЦС-4” ТӨХК-ийн СТ.НБТХ мэргэжилтэн - Менежер: Б.Болдбаатар – “СММ” ХХК-ийн захирал -Ахлах дасгалжуулагч З.Баттулга- AFC-B зэрэглэл -Дасгалжуулагч Д.Батнасан–AFC-В зэрэглэл -Дасгалжуулагч Л.Доржсүрэн -AFC-C зэрэглэл -Дасгалжуулагч Ц.Энхжаргал-AFC-B зэрэглэл,Футзал-AFC Левэл 1 зэрэглэл. -Дасгалжуулагч Б.Анар -Дасгалжуулагч Э.Чинбаатар-AFC-C фут.зал - Хаалгачийн дасгалжуулагч П.Жаргалсайхан- AFC-С зэрэглэл 2012 онд ивээн тэтгэгч байгууллагуудын тусламжтайгаар Монголд анх удаа Голландын ”Green field”-ын "Астра тур" компанид үйлдвэрлэсэн 3 дахь үеийн Европ стандартын хиймэл зүлгэн талбай барьж байгуулсан. “ЭРЧИМ” клуб нь Ази тивийн түвшинд клубийнхээ нэр хүндийг, цаашлаад Монгол Улсын хөлбөмбөгийн түвшинг тодорхойлсон Монголын жишиг клуб болох зорилт тавин ажиллаж байна. == Цэнгэлдэх хүрээлэн == Эрчимын баг [[Монгол Улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын [[ДЦС-4]] Эрчим Спорт хорооөлбөмбөгийн талбайн тоглолтуудаа хийдэг. Багтаамж - 2000 хүн, талбайн хэмжээ 105 x 68 м.<ref>{{Cite web |url=http://www.europlan-online.de/erchim-club-football-pitch/verein/7977 |title=Erchim Club Football Pitch - Ulan Bator (Ulaanbaatar) |access-date=2015-08-19 |archive-date=2015-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124234248/http://www.europlan-online.de/erchim-club-football-pitch/verein/7977 |url-status=dead }}</ref> == Шагналууд == '''Монголын Үндэсний Лиг''' * Алт – 1996, 1998, 2000, 2002, 2007, 2008, 2012, 2013, 2015, 2016, 2017, 2018 * Мөнгө – 1997, 1999, 2009, 2014, 2019 * Хүрэл - 2003 '''МХБХ-ны цом''' * Алт – 1998, 1999, 2000, 2012, 2013, 2014, 2015, 2019 * Мөнгө – 2001, 2002 '''Монголын суперцом''' * Алт – 2011, 2012, 2013, 2014, 2016, 2017 == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [http://the-mff.mn/ Монголын Хөлбөмбөгийн Холбоо] {{ref-en}} {{Монголын хөлбөмбөг}} [[Ангилал:Эрчим ХК| ]] [[Ангилал:Монголын хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:1994 онд байгуулагдсан]] 88l3dv9qfeznwbrk2s431ylp8kqu4zi 0 29609 858526 857543 2026-06-09T17:07:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858526 wikitext text/x-wiki {{short description|Оросын Саратов мужийн хот}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Саратов | ru_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 268 | image_style = border:1 | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Bender House in Saratov (July 2025).jpg{{!}}Саратовын захиргааны байр | image2 = Saratov Conservatory file 2.jpg | image3 = Church of intercession in saratov 01.jpg{{!}}Church of the Intercession of the Most Holy Theotokos | image4 = Саратовская православная духовная семинария 19.09.2014.JPG | image5 = Streets in Saratov. img 002.jpg{{!}}Schmidt Mill | image6 = Саратовский мост.jpeg{{!}}A twilight view of Saratov Engels Bridge and the Volga | caption1 = {{ill|Саратовын захиргааны байр|ru|Здание администрации Саратова}} | caption2 = [[Саратовын консерватори|Консерватори]] | caption3 = {{ill|Покровская сүм (Саратов)|lt=Покровская сүм|ru|Покровская церковь (Саратов)}} | caption4 = {{ill|Саратовын Ортодокс теологийн семинар|lt=Теологийн семинар|ru|Саратовская духовная семинария}} | caption5 = Шмидт тээрэм | caption6 = {{ill|Энгельсийн гүүр|ru|Саратовский мост}}}} |coordinates = {{coord|51|32|N|46|01|E|display=inline,title}} |map_label_position=right |image_coa=Coat of Arms of Saratov.svg |coa_caption= |image_flag=Flag of Saratov.svg |pushpin_map= Европын Орос#Европ |flag_caption= |anthem= |anthem_ref= |holiday= |holiday_ref= |federal_subject=[[Саратов муж]] |federal_subject_ref=<ref name="SaratovO_charter" /> |adm_city_jur=Саратов [[холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн ач холбогдолтой хот]] |adm_city_jur_ref=<ref name="SaratovO_admlaw" /><ref name="OKATO" /> |adm_ctr_of1=[[Саратов муж]] |adm_ctr_of1_ref=<ref name="SaratovO_charter" /> |adm_ctr_of2=[[Саратовын район]] |adm_ctr_of2_ref=<ref name="OKATO" /> |inhabloc_cat=Хот |inhabloc_cat_ref=<ref name="SaratovO_charter" /> |inhabloc_type= |inhabloc_type_ref= |urban_okrug_jur=Саратов хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref=<ref name="SaratovO_mun0" /> |mun_admctr_of1=Саратов хотын тойрог |mun_admctr_of1_ref=<ref name="SaratovO_mun0" /> |mun_admctr_of2=Саратовын хотын район |mun_admctr_of2_ref=<ref name="SaratovO_mun1">Law #78-ZSO</ref> |leader_title=Тэргүүн |leader_title_ref=<ref name="HeadLegis">Charter of Saratov, Article&nbsp;22</ref> |leader_name=Михаил Исаев |leader_name_ref=<ref name="Head">Official website of Saratov. {{Webarchiv|url=http://saratovmer.ru/administraciya/contact/1 |wayback=20180603133406 |text=Mikhail Aleksandrovich Isayev |archiv-bot=2026-06-09 17:07:35 InternetArchiveBot }}, Head of Saratov {{in lang|ru}}</ref> |representative_body=[[Саратовын хотын хурал|Хотын хурал]] |representative_body_ref=<ref name="HeadLegis" /> |area_of_what= |area_as_of= |area_km2= |area_km2_ref= |pop_2010census=837900 |pop_2010census_rank=16-д |pop_2010census_ref=<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_density= |pop_density_as_of= |pop_density_ref= |pop_latest=842097 |pop_latest_date=1 сар, 2015 |pop_latest_ref=<ref name="2015Est">Saratov Oblast Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. {{Webarchiv|url=http://srtv.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/statistics/population/1150198047b307b0a372a7ed3bc4492f |wayback=20150402231839 |text=Численность постоянного населения по муниципальным районам Саратовской области на 01.01.2015 г. |archiv-bot=2026-06-09 17:07:35 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402231839/http://srtv.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/statistics/population/1150198047b307b0a372a7ed3bc4492f |date=April 2, 2015 }} {{in lang|ru}}</ref> |established_date=1590 он орчим |established_title= |established_date_ref=<ref name="gr" /> |current_cat_date=1708 |current_cat_date_ref=<ref name="gr" /> |prev_name1= |prev_name1_date= |prev_name1_ref= |postal_codes=410000–410005, 410007–410010, 410012, 410015, 410017–410019, 410022, 410023, 410025, 410028–410031, 410033–410042, 410047–410056, 410059, 410060, 410062–410065, 410068, 410069, 410071, 410074, 410076, 410078, 410080, 410082, 410086, 410700, 410880, 410890, 410899, 410960–410965, 410999 |dialing_codes=8452 |dialing_codes_ref= |website=http://www.saratovmer.ru |website_ref= }} '''Саратов''' ({{lang-ru|Саратов}}, {{Audio|Ru-Саратов.oga|дуудлага }}; {{lang-kk|Сарытау}}) — [[ОХУ]]-ын [[Саратов муж]]ийн төв, 837 мянган хүнтэй, холбооны улсынхаа [[ОХУ-ын 50 том хот|16-р том]] [[хот]]. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Саратов (1991-2020, туйлын үе 1836-одоо) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 8.1 | Feb record high C = 8.4 | Mar record high C = 18.8 | Apr record high C = 31.1 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 39.2 | Jul record high C = 40.8 | Aug record high C = 40.7 | Sep record high C = 36.7 | Oct record high C = 25.5 | Nov record high C = 17.1 | Dec record high C = 11.7 | year record high C = 40.8 | Jan high C = -4.7 | Feb high C = -4.3 | Mar high C = 1.8 | Apr high C = 13.8 | May high C = 22.1 | Jun high C = 26.4 | Jul high C = 28.6 | Aug high C = 27.4 | Sep high C = 20.3 | Oct high C = 11.6 | Nov high C = 2.3 | Dec high C = -3.3 | year high C = | Jan mean C = -7.6 | Feb mean C = -7.7 | Mar mean C = -1.8 | Apr mean C = 8.5 | May mean C = 16.3 | Jun mean C = 20.6 | Jul mean C = 22.9 | Aug mean C = 21.3 | Sep mean C = 14.8 | Oct mean C = 7.5 | Nov mean C = -0.4 | Dec mean C = -5.9 | year mean C = | Jan low C = -10.2 | Feb low C = -10.5 | Mar low C = -4.8 | Apr low C = 4.3 | May low C = 11.2 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 17.7 | Aug low C = 16.1 | Sep low C = 10.4 | Oct low C = 4.3 | Nov low C = -2.6 | Dec low C = -8.3 | year low C = | Jan record low C = -37.3 | Feb record low C = -34.8 | Mar record low C = -26.8 | Apr record low C = -17.8 | May record low C = -3.8 | Jun record low C = 2.1 | Jul record low C = 6.4 | Aug record low C = 4.3 | Sep record low C = -2.9 | Oct record low C = -12.6 | Nov record low C = -23.8 | Dec record low C = -33.4 | year record low C = -37.3 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 43 | Feb precipitation mm = 36 | Mar precipitation mm = 33 | Apr precipitation mm = 31 | May precipitation mm = 36 | Jun precipitation mm = 48 | Jul precipitation mm = 44 | Aug precipitation mm = 27 | Sep precipitation mm = 50 | Oct precipitation mm = 38 | Nov precipitation mm = 39 | Dec precipitation mm = 41 | year precipitation mm = | Jan rain days = 6 | Feb rain days = 5 | Mar rain days = 7 | Apr rain days = 12 | May rain days = 14 | Jun rain days = 15 | Jul rain days = 14 | Aug rain days = 12 | Sep rain days = 13 | Oct rain days = 14 | Nov rain days = 12 | Dec rain days = 8 | Jan snow days = 19 | Feb snow days = 15 | Mar snow days = 10 | Apr snow days = 1 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 1 | Nov snow days = 9 | Dec snow days = 16 | Jan humidity = 84 | Feb humidity = 81 | Mar humidity = 78 | Apr humidity = 64 | May humidity = 55 | Jun humidity = 59 | Jul humidity = 59 | Aug humidity = 59 | Sep humidity = 64 | Oct humidity = 74 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = 70 | Jan sun = 57 | Feb sun = 81 | Mar sun = 141 | Apr sun = 219 | May sun = 278 | Jun sun = 310 | Jul sun = 320 | Aug sun = 273 | Sep sun = 152 | Oct sun = 115 | Nov sun = 60 | Dec sun = 50 | year sun = 2056 | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{Cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate.php?id=34178 |title=Saratov Climate |access-date=2026-05-30 |website=pogodaiklimat |language=Орос |script-title=ru:КЛИМАТ САРАТОВА |trans-title=Саратовын цаг агаар |archive-date=2023-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208191435/http://www.pogodaiklimat.ru/climate.php?id=34178 |url-status=live }}</ref> | source 2 = worldweather.wmo.int<ref name="World Meteorological Organization">{{cite web |url=https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=915 |title=Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага |access-date=2026-05-30 |language=Англи |archive-date=2022-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208011425/https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=915 |url-status=live }}</ref> | date = 2022-06-17 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Saratov|Саратов}} * [http://www.saratov.ru/ Саратов хотын зургийн цомог (оросоор)] * [http://www.saratovmer.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Ижил мөрний суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Саратов мужийн суурин]] [[Ангилал:Саратов| ]] [[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]] bttdmuqhkcxkebhf039oe6xjw0oyhip 0 29664 858542 857546 2026-06-09T21:43:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858542 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Иллиной мужийн хамгийн том хот}} {{Энэ гарчиг|АНУ-ын хотын тухай|утгыг}} {{Инфобокс суурин | name = Чикаго | native_name = Chicago | settlement_type = [[Иллинойн хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 290 | caption_align = center | image1 = Chicago Skyline in September 2023 (cropped).jpg | caption1 = Чикагогийн хотын төв | image2 = Chicago River ferry.jpg | caption2 = [[Чикаго гол]] | image3 = Pink Line at State & Lake.jpg | caption3 = [[Чикакогийн метро|"L" галт тэрэг]] | image4 = Wrigley Field in line with home plate.jpg | caption4 = [[Ригли талбай]] | image5 = Navy_Pier_NW.jpg | caption5 = [[Неви Пир]] | image6 = Art Institute of Chicago (51575570710).jpg | caption6 = [[Чикагогийн урлагийн институт]] | image7 = Buckingham Fountain in Chicago, USA.jpg | caption7 = [[Букингемийн усан оргилуур]] }} | image_flag = Flag of Chicago, Illinois.svg | flag_size = 110 | flag_link = Чикакогийн далбаа | image_seal = Seal of Chicago, Illinois.svg | seal_size = 90 | image_blank_emblem = Logo of Chicago, Illinois.svg | blank_emblem_type = Лого | nickname = [[Салхитай хот (хоч)|Салхитай хот]] болон [[Чикагогийн хоч|бусад]] | etymology = {{lang-mia|shikaakwa}} ({{gloss|[[зэрлэг сонгино]]}} эсвэл {{gloss|зэрлэг саримс}}) | motto = {{lang-la|Urbs in Horto}} (Цэцэрлэгт хот) | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Иллиной#АНУ | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|41|52|55|N|87|37|40|W|region:US-IL_type:city(2,746,000)|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <ref name="gnis"/> | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Иллинойн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Иллиной}} | subdivision_name2 = [[Күүк тойрог, Иллиной|Күүк]] болон [[ДүПэйж тойрог, Иллиной|ДүПэйж]] | established_title = Суурьшсан | established_date = {{start date and age|1780}} | established_title1 = [[Хотын корпораци|Нэгтгэсэн]] (суурин) | established_date1 = {{start date and age|1833|08|12|mf=y}} | established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгтгэсэн]] (хот) | established_date2 = {{start date and age|1837|03|04|mf=y}} | founder = [[Жан Батист Пуэн дю Сабль]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = [[Чикаго хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Чикагогийн хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Брэндон Жонсон]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | leader_title1 = [[Чикаго хотын нярав|Хотын нярав]] | leader_name1 = [[Мелисса Коньярс|Мелисса Коньярс-Эрвин]] (АН) | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2020">{{cite web |title=2020 U.S. Gazetteer Files |url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_17.txt |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-10 |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315130646/https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_17.txt |url-status=live }}</ref> | area_total_sq_mi = 234.53 | area_total_km2 = 607.44 | area_land_sq_mi = 227.73 | area_land_km2 = 589.82 | area_water_sq_mi = 6.80 | area_water_km2 = 17.62 | elevation_footnotes = <ref name="gnis">{{Cite GNIS|428803|City of Chicago}}</ref> ''(дундаж)'' | elevation_m = | elevation_ft = 597.18 | elevation_min_m = 176 | elevation_min_ft = 578 | elevation_max_footnotes = <br />''– Цэнхэр арлын ойролцоо'' | elevation_min_footnotes = <br />''– Мичиган нуур дээр'' | population_total = 2746388 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_footnotes = <ref name="Quickfacts">{{cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/chicagocityillinois/PST045222|title=QuickFacts: Chicago city, Illinois|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-10|archive-date=2023-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218043241/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/chicagocityillinois/PST045222|url-status=live}}</ref> | population_est = 2731585 | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name="Quickfacts" /> | population_rank = {{ubl| Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|5-т]]|АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|3-т]]|Иллинойд [[Иллинойн хотын жагсаалт|1-т]]}} | population_density_sq_mi = 12059.84 | population_density_km2 = 4656.33 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web|url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-10|archive-date=2023-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114022812/https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|url-status=live}}</ref> | population_urban = 8,671,746 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|3-т]]) | population_density_urban_km2 = 1,432.1 | population_density_urban_sq_mi = 3,709.2 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-10 |archive-date=2021-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824081449/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |url-status=live }}</ref> | population_metro = 9408576 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|3-т]]) | population_demonym = [[Чигагочууд]] | population_note = | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 606xx, 607xx, 608xx | area_code = [[Бүс нутгийн код 312|312]], [[Бүс нутгийн код 773|773]], [[Бүс нутгийн код 872|872]] | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | website = {{URL|chicago.gov}} | footnotes = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Chicago-Naperville-Elgin, IL-IN-WI (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP16980|website=fred.stlouisfed.org}}</ref> |demographics2_title1 = Чикаго (ХБСБ) |demographics2_info1 = $923.120 тэрбум (2022) | elevation_max_m = | elevation_max_ft = 672 | timezone1 = [[Төв цагийн бүс|ТЦБ]] | utc_offset = −06:00 | timezone_DST = [[Төвийн зуны цаг|ТЗЦ]] | utc_offset_DST = −05:00 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код | blank_info = {{FIPS|17|14000}} | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 0428803 }} '''Чикаго''' хот нь [[АНУ]]-ын [[Иллиной]] муж улсын хамгийн олон хүн амтай хот бөгөөд АНУ-даа 2019 оны байдлаар 2,716,450 (дагуул хотуудтайгаа нийлээд 10 сая орчим) байнгын оршин суугч иргэдийн тоогоороо 3 дахь том хот юм. Даяарчлал ба Дэлхийн хотууд судалгааны төвөөс гаргасан үзүүлэлтээр дэлхийн 7 дахь том хотоор 2012 онд шалгарсан. Дэлхийн хоёрдогч хүчин чадал бүхий [[О'Хэйр олон улсын нисэх буудал]] Чикаго хотод харьяалагдах ба [[2008]] онд уг хот 45.6 сая гадаадын болон дотоодын зочид жуулчдыг хүлээн авсан байдаг. Хотыг "Chi-city" (Чи-хот), "Windy city" (Салхит хот), "Second city" (Хоёрдогч хот) гэх мэтээр нэрлэх нь түгээмэл байдаг. (Чикаго хотыг англиар ''Шикаго гэж дууддаг''). Мичиган нуурын баруун эрэг дээрх уг суурин 1833 онд газрын зураг дээр 350 хүн амтай тосгон байсан бөгөөд 1837 онд хотын статустай болжээ. 1871 оны 10 дугаар сарын 8-10-ны хооронд "Их гал түймэр" (The Great Fire) болж хот их сүудэж олон зуун хүн нас барсан боловч "Их гал түймэр"-ийн дараа хот эрчимтэй хөгжиж өргөжсөн байна. 1890 онд Чикаго хот Нью-Йоркийн дараа 1,1 сая хүн амтай АНУ-ын хоёр дахь том хот болж байжээ. Чикаго бол олон улсын санхүү, соёл урлаг, худалдааны бөгөөд аж үйлдвэр, боловсрол, технологи, тээврийн төв юм. Энд Boeing, Kraft Heinz, McDonald’s, Sears и Walgreens компаниудын төв байр байралдаг байна. ==Нэрийн гарал үүсэл== Нэр нь «Чекагоу» (''Checagou'') гэх үгнээс гаралтай бөгөөд [[Потаватоми]]-[[Индианчууд (Хойд Америк)|Индианчууд]] уг нутгийг ийнхүү нэрийддэг байгаад сүүлд нь энэ газарт нь хот байгуулагджээ. Үүнээс гадна «зэрлэг сонгино» эсвэл «[[өмхий хүрэн]]»<ref>Michael McCafferty: [http://linguistlist.org/issues/12/12-3157.html ''Disc: „Chicago“ Etymology.''] In: [http://linguistlist.org/ ''LINGUIST List''], 21.&nbsp;Dezember 2001.</ref> гэх индиан гаралтай үгнүүдийн орчуулгууд байдаг ч эдгээр нь ихээхэн маргаантай. Чикагог аман ярианд ''the Windy City'' хэмээн нэрлэдэг. Энэхүү хоч нэрийг хамгийн анх 1858 онд хэвлэгдсэн ''«Чикаго Трибуне»'' сонингийн нэг өгүүлэлд дурдсан байдаг. Дараа нь ахиад 1876 онд өрсөлдөгч хот [[Цинциннати|Цинциннатитай]] холбоотойгоор хэрэглэгджээ. == Хүн ам == {| |- | style="vertical-align:top;" | {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF;" | Хүн амын тоо |- | 1830 || style="text-align:right;" | 100 |- | 1840 || style="text-align:right;" | 4.470 |- | 1850 || style="text-align:right;" | 29.963 |- | 1860 || style="text-align:right;" | 112.172 |- | 1870 || style="text-align:right;" | 298.977 |- | 1880 || style="text-align:right;" | 503.185 |- | 1890 || style="text-align:right;" | 1.099.850 |- | 1900 || style="text-align:right;" | 1.698.575 |- | 1910 || style="text-align:right;" | 2.185.283 |- | 1920 || style="text-align:right;" | 2.701.705 |- | 1930 || style="text-align:right;" | 3.376.438 |} | style="vertical-align:top;" | {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF;" | Хүн амын тоо |- | 1940 || style="text-align:right;" | 3.396.808 |- | 1950 || style="text-align:right;" | 3.620.962 |- | 1960 || style="text-align:right;" | 3.550.404 |- | 11970 || style="text-align:right;" | 3.366.957 |- | 1980 || style="text-align:right;" | 3.005.072 |- | 1990 || style="text-align:right;" | 2.783.726 |- | 2000 || style="text-align:right;" | 2.896.016 |- | 2005 || style="text-align:right;" | 2.842.518 |- | 2008 || style="text-align:right;" | 2.853.114 |- | 2010 || style="text-align:right;" | 2.695.598 |- | 2011 || style="text-align:right;" | 2.714.856 |} |} {{Том зураг|One Summer Night in the Windy City.jpg|700|Чикаго хотын шөнийн төрх, [[875 Норт Мичиган Авеню|Жон Ханкүк Төвөөс]]}} == Газар зүй == === Газар зүйн байшил === [[Иллиной|Иллиной Муж Улсын]] зүүн хойд хэсэгт оршдог. АНУ-ын хүн амын тооллогын товчооны мэдээгээр 606, 1 км² нутаг дэвсгэртэй. Үүний 2,94 %-ийг (17,8 километр квадрат) ус бүрхэнэ. [[Хойд Америк]]ийн таван том нуурын нэг болох [[Мичиган нуур]]т урьд нь [[Чикаго гол]] цутгадаг байв. Гэвч 1900 онд түүний урсгалыг өөрчилснөөр ундны усанд ашигладаг Мичиган нуурт биш харин [[Иллинойн усны суваг|Иллинойн усны сувгаар]] дамжин [[Иллиной гол]]д, цааш [[Миссисипи мөрөн]]д цутгадаг болжээ. === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Чикаго ([[Мидвэй олон улсын нисэх буудал]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1928–одоо |collapsed = {{{collapsed|}}} |single line = Y |Jan record high F = 67 |Feb record high F = 75 |Mar record high F = 86 |Apr record high F = 92 |May record high F = 102 |Jun record high F = 107 |Jul record high F = 109 |Aug record high F = 104 |Sep record high F = 102 |Oct record high F = 94 |Nov record high F = 81 |Dec record high F = 72 |year record high F = 109 |Jan avg record high F = 53.4 |Feb avg record high F = 57.9 |Mar avg record high F = 72.0 |Apr avg record high F = 81.5 |May avg record high F = 89.2 |Jun avg record high F = 93.9 |Jul avg record high F = 96.0 |Aug avg record high F = 94.2 |Sep avg record high F = 90.8 |Oct avg record high F = 82.8 |Nov avg record high F = 68.0 |Dec avg record high F = 57.5 |year avg record high F = 97.1 |Jan high F = 32.8 |Feb high F = 36.8 |Mar high F = 47.9 |Apr high F = 60.0 |May high F = 71.5 |Jun high F = 81.2 |Jul high F = 85.2 |Aug high F = 83.1 |Sep high F = 76.5 |Oct high F = 63.7 |Nov high F = 49.6 |Dec high F = 37.7 |year high F = 60.5 |Jan mean F = 26.2 |Feb mean F = 29.9 |Mar mean F = 39.9 |Apr mean F = 50.9 |May mean F = 61.9 |Jun mean F = 71.9 |Jul mean F = 76.7 |Aug mean F = 75.0 |Sep mean F = 67.8 |Oct mean F = 55.3 |Nov mean F = 42.4 |Dec mean F = 31.5 |year mean F = 52.4 |Jan low F = 19.5 |Feb low F = 22.9 |Mar low F = 32.0 |Apr low F = 41.7 |May low F = 52.4 |Jun low F = 62.7 |Jul low F = 68.1 |Aug low F = 66.9 |Sep low F = 59.2 |Oct low F = 46.8 |Nov low F = 35.2 |Dec low F = 25.3 |year low F = 44.4 |Jan avg record low F = −3.0 |Feb avg record low F = 3.4 |Mar avg record low F = 14.1 |Apr avg record low F = 28.2 |May avg record low F = 39.1 |Jun avg record low F = 49.3 |Jul avg record low F = 58.6 |Aug avg record low F = 57.6 |Sep avg record low F = 45.0 |Oct avg record low F = 31.8 |Nov avg record low F = 19.7 |Dec avg record low F = 5.3 |year avg record low F = −6.5 |Jan record low F = −25 |Feb record low F = −20 |Mar record low F = −7 |Apr record low F = 10 |May record low F = 28 |Jun record low F = 35 |Jul record low F = 46 |Aug record low F = 43 |Sep record low F = 29 |Oct record low F = 20 |Nov record low F = −3 |Dec record low F = −20 |year record low F = -25 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 2.30 |Feb precipitation inch = 2.12 |Mar precipitation inch = 2.66 |Apr precipitation inch = 4.15 |May precipitation inch = 4.75 |Jun precipitation inch = 4.53 |Jul precipitation inch = 4.02 |Aug precipitation inch = 4.10 |Sep precipitation inch = 3.33 |Oct precipitation inch = 3.86 |Nov precipitation inch = 2.73 |Dec precipitation inch = 2.33 |year precipitation inch = 40.88 |Jan snow inch = 12.5 |Feb snow inch = 10.1 |Mar snow inch = 5.7 |Apr snow inch = 1.0 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.1 |Nov snow inch = 1.5 |Dec snow inch = 7.9 |year snow inch = 38.8 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 11.5 |Feb precipitation days = 9.4 |Mar precipitation days = 11.1 |Apr precipitation days = 12.0 |May precipitation days = 12.4 |Jun precipitation days = 11.1 |Jul precipitation days = 10.0 |Aug precipitation days = 9.3 |Sep precipitation days = 8.4 |Oct precipitation days = 10.8 |Nov precipitation days = 10.2 |Dec precipitation days = 10.8 |year precipitation days = 127.0 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 8.9 |Feb snow days = 6.4 |Mar snow days = 3.9 |Apr snow days = 0.9 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.2 |Nov snow days = 1.6 |Dec snow days = 6.3 |year snow days = 28.2 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 6 |May uv = 7 |Jun uv = 9 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 4 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1= [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]]<ref name = "NOAA MDW txt"> {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USC00111577&format=pdf |publisher = National Climatic Data Center |title = Station: Chicago Midway AP 3SW, IL |work = U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991–2020) |access-date = 2026-05-30 }} </ref><ref name= NOAA> {{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=lot |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = NWS Romeoville, IL |access-date = 2026-05-30 }} </ref><ref name= "Chicago Top 20 of 20th century"> {{cite web |url = http://www.crh.noaa.gov/lot/?n=top20events_1900to1999 |title = Top 20 Weather Events of the Century for Chicago and Northeast Illinois 1900–1999 |publisher = NWS Romeoville, IL |access-date = 2026-05-30 }} </ref>, [[Баруун бүсийн цаг уурын төв|WRCC]]<ref name ="WRCC MDW extremes"> {{cite web |title = Chicago Midway AP 3 SW, Illinois |url = http://www.wrcc.dri.edu/cgi-bin/cliMAIN.pl?il1577 |publisher = Western Regional Climate Center |access-date = 2026-05-30 }} </ref> |source 2 = Weather Atlas (UV)<ref>{{Cite web |url = https://www.weather-us.com/en/illinois-usa/chicago-climate |title = Chicago, IL - Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher = Yu Media Group |website = Weather Atlas |language = en |access-date = 2026-05-30 |archive-date = 2019-04-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190415040947/https://www.weather-us.com/en/illinois-usa/chicago-climate |url-status = dead }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commons|Chicago|Chicago}} * [https://www.cityofchicago.org/ Албан ёсны цахим хуудас] *www.chicago.gov -хотын албан ёсны цахим хуудас. * [http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/ Encyclopedia of Chicago] == Эшлэл == <references responsive/> [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Күүк тойрог (Иллиной)]] [[Ангилал:Иллинойн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Чикаго| ]] kjym5g3788llr4vzxjgl4k9jnmw08f7 0 29861 858497 857548 2026-06-09T12:52:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858497 wikitext text/x-wiki {{short description|Беларусийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Минск | settlement_type = [[Нийслэл]] | native_name = {{ubl | {{native name|be|Мінск}} }} | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox | total_width = 288 |caption_align = center |image1 = View of Minsk (180819) 09.jpg |caption1 = Минскийн бизнес дүүрэг |image2 = Miensk - Ratuša.jpg |caption2 = Минскийн хотын захиргаа |image3 = Мінск. Петрапаўлаўская царква 2.jpg |caption3 = Гэгээн Петр, Паул нарын сүм |image4 = Theatre opera&ballet, Minsk.JPG |caption4 = [[Беларусийн үндэсний дуурь, бүжгийн театр|Үндэсний дуурь бүжгийн театр]] |image5 = Babrujskaja, Minsk.jpg |caption5 = Төмөр замын буудлын талбай |image6 = Church of Saints Simon and Helena (Minsk).jpg |caption6 = [[Гэгээн Симон ба Елена нарын сүм|Улаан сүм]] }} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | image_flag = Flag of Minsk, Belarus.svg | image_shield = Coat of arms of Minsk.svg | flag_size = 95 | shield_size = 60 | pushpin_map_caption = Беларусь дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_map = Беларусь#Европ | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Беларусь}} | leader_title = [[Минск хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Владимир Кухарев]]<ref name="Minsk City Executive Committee">{{cite web |date=2019-01-19 |title=Минск хотын гүйцэтгэх хороо |url=https://minsk.gov.by/en/org/10/head/ |language=en |access-date=2025-07-08 |archive-date=2021-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618003626/https://minsk.gov.by/en/org/10/head/ |url-status=dead }} Албан ёсны портал minsk.gov.by</ref> | governing_body = [[Минск хотын төлөөлөгчдийн зөвлөл]] | established_title = Анх дурдагдсан | established_date = 1067 | area_magnitude = | area_blank1_title = Нийт | area_total_km2 = 409.53 | area_metro_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | demographics_type1 = ДНБ {{nobold|(нэрлэсэн,2024)}} | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gross domestic product and gross regional product by regions and Minsk city in 2024|url= https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/oficial_statistika/2024/vvp_vrp_proizvod_metod-en.pdf|website= www.belstat.gov.by}}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = Br 80.774 тэрбум<br />([[америк доллар|$]]24.741 тэрбум) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = Br 40,492<br />($12,403) | population_total = 1,995,091 | population_as_of = 2026 | population_footnotes = <ref name="pop">{{cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_148168/|title=Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа|archive-url=https://web.archive.org/web/20250329210112/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_148168/|archive-date=2025-03-29|website=belsat.gov.by|access-date=2025-07-08}}</ref> | population_metro = | population_demonym = {{lang|mn|Минскчүүд, Минскийнхэн}} ([[монгол хэл|mn]]) <br/> {{lang|be|мінчанін}} <br/> {{lang|be|мінчанка}} ([[Беларусь хэл|be]]) <br/> {{lang|ru|минчанин}} <br/> {{lang|ru|минчанка}} ([[Орос хэл|ru]]) | population_note = | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = | population_urban = | population_est = | population_est_as_of = | timezone = [[Москвагийн цаг|MSK]] | utc_offset = +03:00 | coordinates = {{coord|53|54|02|N|27|33|31|E|region:BY|display=inline,title}} | elevation_m = 280.6 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 220001-220141 | area_code = +375 17 | iso_code = BY-HM | blank_name = Улсын дугаар | blank_info = 7 | website = {{URL|http://www.minsk.gov.by/en/|minsk.gov.by}} | footnotes = }} '''Минск''' ([[Беларусь хэл|беларусиар]] ''Мінск''; [[орос хэл|оросоор]] ''Минск'', [[англи хэл|англиар]] ''Minsk'') — [[Беларусь]] улсын [[нийслэл]], 1.9 сая хүнтэй [[хот]]. [[Минск муж]], Минск районы засаг захиргааны төв боловч тэдний доор харьяалагддаггүй, шууд улсын харьяанд байдаг нутаг. == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Минск (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1887–одоо) | width = auto | metric first = Yes | single line = yes | Jan record high C = 10.3 | Feb record high C = 13.6 | Mar record high C = 24.6 | Apr record high C = 28.8 | May record high C = 30.9 | Jun record high C = 35.8 | Jul record high C = 35.2 | Aug record high C = 35.8 | Sep record high C = 31.0 | Oct record high C = 24.7 | Nov record high C = 16.0 | Dec record high C = 11.1 | year record high C = 35.8 | Jan high C = −2.0 | Feb high C = −0.8 | Mar high C = 4.5 | Apr high C = 12.8 | May high C = 18.9 | Jun high C = 22.4 | Jul high C = 24.3 | Aug high C = 23.6 | Sep high C = 17.5 | Oct high C = 10.3 | Nov high C = 3.6 | Dec high C = −0.6 | year high C = 11.2 | Jan mean C = −4.2 | Feb mean C = −3.6 | Mar mean C = 0.7 | Apr mean C = 7.6 | May mean C = 13.4 | Jun mean C = 17.1 | Jul mean C = 19.1 | Aug mean C = 18.2 | Sep mean C = 12.7 | Oct mean C = 6.7 | Nov mean C = 1.4 | Dec mean C = −2.6 | year mean C = 7.2 | Jan low C = −6.3 | Feb low C = −6.0 | Mar low C = −2.6 | Apr low C = 2.9 | May low C = 8.3 | Jun low C = 12.2 | Jul low C = 14.4 | Aug low C = 13.4 | Sep low C = 8.7 | Oct low C = 3.8 | Nov low C = −0.5 | Dec low C = −4.5 | year low C = 3.7 | Jan record low C = −39.1 | Feb record low C = −35.1 | Mar record low C = −30.5 | Apr record low C = −18.4 | May record low C = −5.0 | Jun record low C = 0.0 | Jul record low C = 4.3 | Aug record low C = 1.7 | Sep record low C = −4.7 | Oct record low C = −12.9 | Nov record low C = −20.4 | Dec record low C = −30.6 | year record low C = −39.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 47 | Feb precipitation mm = 40 | Mar precipitation mm = 41 | Apr precipitation mm = 43 | May precipitation mm = 66 | Jun precipitation mm = 79 | Jul precipitation mm = 97 | Aug precipitation mm = 71 | Sep precipitation mm = 51 | Oct precipitation mm = 55 | Nov precipitation mm = 49 | Dec precipitation mm = 47 | year precipitation mm = 686 | Jan snow depth cm = 11 | Feb snow depth cm = 16 | Mar snow depth cm = 13 | Apr snow depth cm = 0 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 2 | Dec snow depth cm = 6 | year snow depth cm = 16 | Jan humidity = 86 | Feb humidity = 83 | Mar humidity = 77 | Apr humidity = 67 | May humidity = 66 | Jun humidity = 70 | Jul humidity = 71 | Aug humidity = 72 | Sep humidity = 79 | Oct humidity = 82 | Nov humidity = 88 | Dec humidity = 88 | year humidity = 77 | Jan rain days = 11 | Feb rain days = 9 | Mar rain days = 11 | Apr rain days = 13 | May rain days = 18 | Jun rain days = 19 | Jul rain days = 18 | Aug rain days = 15 | Sep rain days = 18 | Oct rain days = 18 | Nov rain days = 17 | Dec rain days = 13 | year rain days = 180 | Jan snow days = 24 | Feb snow days = 21 | Mar snow days = 15 | Apr snow days = 4 | May snow days = 0.3 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0.04 | Oct snow days = 3 | Nov snow days = 13 | Dec snow days = 22 | year snow days = 102 | Jan sun = 37.4 | Feb sun = 59.1 | Mar sun = 136.9 | Apr sun = 196.6 | May sun = 255.3 | Jun sun = 275.4 | Jul sun = 267.4 | Aug sun = 239.6 | Sep sun = 172.0 | Oct sun = 96.0 | Nov sun = 34.0 | Dec sun = 24.2 | year sun = | Jan percentsun = 18 | Feb percentsun = 24 | Mar percentsun = 37 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 52 | Jun percentsun = 54 | Jul percentsun = 53 | Aug percentsun = 53 | Sep percentsun = 43 | Oct percentsun = 30 | Nov percentsun = 14 | Dec percentsun = 12 | year percentsun = 40 | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda.ru.net">{{cite web |title=Weather and Climate- The Climate of Minsk |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/26850.htm |access-date=2026-05-30 |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) |language=ru |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326232401/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/26850.htm |url-status=live }}</ref> | source 2 = Беларусийн Ус Цаг Уурын Газар (нарны хувь 1938, 1940, ба 1945–2000),<ref>{{cite web |title=Солнечное сияние. Обобщения II часть: Таблица 2.1. Характеристики продолжительности и суточный ход (доли часа) солнечного сияния. Продолжение. |url=http://www.pogoda.by/climat-directory/?page=288 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426030656/http://www.pogoda.by/climat-directory/?page=288 |archive-date=2017-04-26 |access-date=2026-05-30 |publisher=Department of Hydrometeorology |language=ru}}</ref> [[NOAA]]<ref name=NOAA>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Belarus/XLS/MINSK_26850.csv |title=Minsk Climate Normals 1991–2020 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-05-30 }}{{Dead link|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | date = 2011 }} == Эшлэл == {{reflist|colwidth=30em}} {{Stub}} {{Беларусийн хот}} [[Ангилал:Беларусийн суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Беларусийн хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан|!]] [[Ангилал:Минск| ]] [[Ангилал:Саятан хот]] h69kp0p6lx62stbcxw31wi739n0kfmi 0 30010 858524 857550 2026-06-09T16:50:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858524 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн өмнөд Узбекистан дахь хот}} {{Инфобокс суурин | name = Самарканд | native_name = {{lang|uz|Самарқанд}} / {{native name|uz|Samarqand}} | native_name_lang = | settlement_type = Хот | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image_style = | perrow = 1/2/2/1 | image1 = RegistanSquare Samarkand.jpg | caption1 = [[Регистан]] талбай | image2 = Mausoleum of Amir Temur (1).JPG | caption2 = [[Төмөр хааны бунхан]] | image3 = Shah-i-Zinda (8145369659).jpg | caption3 = [[Шах-и-Зинда]] оршуулгын газар | image4 = Sherdor madrasah 3.jpg | caption4 = Регистан дахь Шер-Дор медресе | image5 = Mosque Bibi Khanum (5).JPG | caption5 = [[Биби Ханум сүм]] | image6 = Mausolées du groupe central (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6009956484).jpg | caption6 = [[Шах-и-Зинда]]гийн дотоод үзэмж }} | image_alt = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = Emblem of Samarkand.svg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Узбекистан#Баруун Ази#Ази | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = Узбекистан дахь байршил | pushpin_label_position = | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|39|39|17|N|66|58|33|E|region:UZ-SA_type:city|display=it}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Узбекистан}} | subdivision_type1 = [[Узбекистаны мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Самарканд муж]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = Суурьшсан | established_date = МЭӨ 8-р зуун | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = Хотын захиргаа | governing_body = Хаким (Хотын дарга) | leader_party = Фуркат Рахимов | leader_title = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 120 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | elevation_m = 705 | population_as_of = 1 сарын 1, 2025 | population_footnotes = | population_total = 595,200<ref>{{cite web |url=https://www.stat.uz/en/181-ofytsyalnaia-statystyka-en/6383-demography |title=Бүгд Найрамдах Узбекистан Улсын Статистикийн Хороо |access-date=2025-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429095401/https://stat.uz/en/181-ofytsyalnaia-statystyka-en/6383-demography |archive-date=2020-04-29 |url-status=dead}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,300,000 | population_note = | population_demonym = Самаркандчууд | timezone1 = | utc_offset1 = +5 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 140100 | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = {{URL|https://samarkand.uz/en|samarkand.uz}} | module = {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв |child = yes |Official_name = Самарканд - Соёлын уулзвар |Criteria = Соёлын: i, ii, iv |ID = 603 |Year = 2001 |Area = 1,123 га |Buffer_zone = 1,369 га}} | official_name = }} [[Согд]], [[Сартуул улс|Сартуул]] зэрэг дундад зууны улс орны нийслэл байж, [[Торгоны зам]]ын үзэсгэлэнт сувд хэмээн хүндлэгдэж байсан хоёр мянган жилийн түүхт газар, өдгөө [[Ташкент]], [[Наманган]], [[Андижан]]ы дараах [[Узбекистан]]ы дөрөв дугаар том [[хот]] бол '''Самарка́нд''' ([[узбек хэл|узбекээр]] Samarqand) юм. 108 км² газар эзлэж буй Самарканд хотод 2012 оны бүртгэлээр 483 мянган хүн оршин сууж байна. ==Зураг== <gallery> Зураг:Registan square2014.JPG Зураг:Gorskii 03978u.jpg Зураг:Enfants d'Ouzbékistan-915.JPG Зураг:Samarkand naan at Siyob Bazaar.jpg Зураг:Stans08-241 (3134185551).jpg </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width=auto |location=Самарканд (1991–2020, туйлын үе 1891–одоо) |metric first=yes |single line=yes | Jan record high C=23.2 | Feb record high C=26.7 | Mar record high C=32.2 | Apr record high C=36.2 | May record high C=39.5 | Jun record high C=41.6 | Jul record high C=42.4 | Aug record high C=41.0 | Sep record high C=38.6 | Oct record high C=35.2 | Nov record high C=31.5 | Dec record high C=27.5 |year record high C=42.4 | Jan high C=7.3 | Feb high C=9.5 | Mar high C=15.2 | Apr high C=21.4 | May high C=27.0 | Jun high C=32.4 | Jul high C=34.5 | Aug high C=33.3 | Sep high C=28.6 | Oct high C=22.0 | Nov high C=14.4 | Dec high C=9.1 |year high C= | Jan mean C=2.3 | Feb mean C=4.0 | Mar mean C=9.3 | Apr mean C=15.2 | May mean C=20.4 | Jun mean C=25.4 | Jul mean C=27.2 | Aug mean C=25.6 | Sep mean C=20.6 | Oct mean C=14.1 | Nov mean C=8.0 | Dec mean C=3.7 |year mean C= | Jan low C=−1.3 | Feb low C=−0.2 | Mar low C=4.6 | Apr low C=9.7 | May low C=14.1 | Jun low C=18.0 | Jul low C=19.5 | Aug low C=17.9 | Sep low C=13.5 | Oct low C=7.8 | Nov low C=3.2 | Dec low C=−0.2 |year low C= | Jan record low C=−25.4 | Feb record low C=−22.0 | Mar record low C=−14.9 | Apr record low C=−6.8 | May record low C=−1.3 | Jun record low C=4.8 | Jul record low C=8.6 | Aug record low C=7.8 | Sep record low C=0.0 | Oct record low C=−6.4 | Nov record low C=−18.1 | Dec record low C=−22.8 |year record low C=−25.4 |precipitation colour =green | Jan precipitation mm=41.1 | Feb precipitation mm=52.2 | Mar precipitation mm=73.2 | Apr precipitation mm=62.9 | May precipitation mm=40.0 | Jun precipitation mm=6.8 | Jul precipitation mm=1.6 | Aug precipitation mm=1.6 | Sep precipitation mm=2.7 | Oct precipitation mm=16.0 | Nov precipitation mm=40.3 | Dec precipitation mm=39.2 |year precipitation mm=377.6 |unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 14 | Feb precipitation days = 13 | Mar precipitation days = 15 | Apr precipitation days = 13 | May precipitation days = 11 | Jun precipitation days = 5 | Jul precipitation days = 2 | Aug precipitation days = 2 | Sep precipitation days = 2 | Oct precipitation days = 6 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 12 | year precipitation days = 105 | Jan humidity=76 | Feb humidity=74 | Mar humidity=70 | Apr humidity=63 | May humidity=54 | Jun humidity=42 | Jul humidity=42 | Aug humidity=43 | Sep humidity=47 | Oct humidity=59 | Nov humidity=68 | Dec humidity=74 |year humidity=59 | Jan rain days=8 | Feb rain days=10 | Mar rain days=13 | Apr rain days=11 | May rain days=9 | Jun rain days=3 | Jul rain days=2 | Aug rain days=1 | Sep rain days=2 | Oct rain days=6 | Nov rain days=8 | Dec rain days=9 | year rain days= 82 | Jan snow days=9 | Feb snow days=7 | Mar snow days=3 | Apr snow days=0.3 | May snow days=0.1 | Jun snow days=0 | Jul snow days=0 | Aug snow days=0 | Sep snow days=0 | Oct snow days=0.3 | Nov snow days=2 | Dec snow days=6 |year snow days=28 | Jan sun=119.2 | Feb sun=130.9 | Mar sun=172.2 | Apr sun=228.8 | May sun=297.7 | Jun sun=345.5 | Jul sun=373.1 | Aug sun=358.9 | Sep sun=305.9 | Oct sun=242.6 | Nov sun=150.7 | Dec sun=120.2 |year sun= | Jan dew point C=-2 | Feb dew point C=-1 | Mar dew point C=2 | Apr dew point C=6 | May dew point C=9 | Jun dew point C=9 | Jul dew point C=10 | Aug dew point C=9 | Sep dew point C=6 | Oct dew point C=4 | Nov dew point C=2 | Dec dew point C=-1 | Jan uv=2 | Feb uv=3 | Mar uv=3 | Apr uv=4 | May uv=5 | Jun uv=6 | Jul uv=6 | Aug uv=6 | Sep uv=4 | Oct uv=3 | Nov uv=2 | Dec uv=2 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name = Pogoda > {{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate.php?id=38696 | title = Weather and Climate-The Climate of Samarkand | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал | language = ru | access-date = 2026-05-30}}</ref> |source 2=Weather Atlas (UV),<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/uzbekistan/samarkand-climate |title=Samarkand, Uzbekistan – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher=Weather Atlas |access-date=2026-05-30 |archive-date=2023-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032657/https://www.weather-atlas.com/en/uzbekistan/samarkand-climate |url-status=dead }}</ref> Цаг ба огноо (шүүдрийн цэг, 1985–2015),<ref>{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/uzbekistan/samarkand/climate |title=Climate & Weather Averages in Samarkand |publisher=Time and Date |access-date=2026-05-30}}</ref> [[NOAA]]<ref name= NOAA>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Uzbekistan/CSV/Samarkand_38696.csv|title=Samarkand Climate Normals 1991–2020 |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date=2026-05-30}}</ref> |date=2023 }} ==Мөн үзэх== * [[Узбекистаны хотын жагсаалт]] == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Samarkand|Самарканд}} [[Ангилал:Самарканд| ]] [[Ангилал:Узбекистаны суурин]] [[Ангилал:Узбекистаны урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Самарканд мужийн суурин]] [[Ангилал:Торгоны зам]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Эртний Согдын хот]] [[Ангилал:Азийн археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Узбекистаны археологийн олдворт газар]] nv3rsgr7fl2fmj8yq12i4u4790xeojd 0 33715 858504 816025 2026-06-09T13:35:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 858504 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Zinedine zidane wcf 2006.jpg|thumb|[[Зинедин Зидан]] [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ - 2006|2006 оны ДАШТ]]-д]] [[Зураг:Maillot géant équipe de France.jpg|thumb|Аварга том хөлбөмбөгийн цамц]] '''[[Франц]] улсын [[хөлбөмбөг]]ийн [[шигшээ баг]]''' ([[Франц хэл|франц]]. ''Équipe nationale de France de football'') — Франц улсыг хөлбөмбөгийн олон улсын тэмцээн болон төрөл бүрийн аварга шалгаруулах тэмцээнд төлөөлдөг баг. Удирдах байгууллага нь — Францын хөлбөмбөгийн Холбоо юм. Тус Холбоо нь 1904 оноос [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]], 1954 оноос УЕФА-гийн гишүүн юм. Францууд энэхүү хөлбөмбөгийн хоёр байгууллагын үндсийг тавилцсан юм. Франц улс 1998, 2018 онд [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|дэлхийн хоёр]] бөгөөд 1984, 2000 онд Европын хоёр удаагийн аварга болж байсан түүхтэй. Францын шигшээ баг [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн хоёрдугаар дайны]] өмнөх гурван дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцсон. Францчууд нийтдээ 16 удаа дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний сүүлийн шатанд оролцсон байна. Тэд 1958 онд Жаст Фонтейн, Рэймонд Копа нартай хүрэл медаль хүртэж байсан дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд анхны амжилтаа үзүүлж байжээ. Дараа нь 1980-аад оны эхэн үе хүртэл шигшээ баг тийм ч сайн үр дүн үзүүлээгүй ч [[Мишель Идальго]], дараа нь түүний хуучин тоглогчоор удирдуулсан [[Мишель Платини]], [[Жан Тиган]], Ален Гиресс, Луис Фернандес нарын үе гарч ирснээр Анри Мишелийн тэргүүлсэн Францын шигшээ баг анх 1982 оны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд 4-р байр эзэлж, дараа нь нэг жилийн дараа 1984 онд Европын аварга, Лос Анжелесийн Олимпын наадамд түрүүлж, 1986 оны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд тэд 1958 оны амжилтыг давтсан байна. Арван жилийн дараа Эйме Жакет-аар удирдуулсан францчууд Евро 96-д хүрэл медаль хүртэж, улмаар 1998 оны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний финалд шалгарсан. 2000 онд Рожер Лемеррегийн удирдлага дор тэд Европын аварга, 2001 онд Холбооны орнуудын цомын аварга болсон. 2006 онд хоёр ч амжилтгүй тэмцээний дараа Раймонд Доменек тэргүүтэй францчууд ДАШТ-ий финалд шалгарсан. Шийдвэрлэх тоглолтод “гурван өнгөт”-ийн туршлагатай баг Италийн шигшээ багт торгуулийн цохилтоор хожигдсон. Дэлхийн аваргын дараа багийн ахлагч [[Зинедин Зидан]] багаа орхисон байна. Өмнөд Африкт болсон ДАШТ-ий дараа мэргэн бууч [[Тьерри Анри]] зодог тайлж шигшээ багаа орхиж буйгаа зарласан. 2016 онд [[Дидье Дешам|Дидье Дешамын]] удирдлаган дор шигшээ баг Европын дэд аварга болж, 2018 онд дэлхийн хоёр дахь аварга болсон. 2022 оны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд тэд финалд [[Аргентин|Аргентинд]] хожигдсон. == Шигшээгийн түүхэнд == [[Уго Льорис]] шигшээ багийнхаа төлөө хамгийн олон тоглолтод оролцсон - 145 тоглолт; Шигшээ багийн мэргэн буучаар [[Оливье Жиру]] (56 гоол) тодорчээ. Тус багийн ахлах дасгалжуулагчаар 2012 оны долдугаар сарын 8-нд энэ албан тушаалд томилогдсон Дидье Дешам ажиллаж байна. {| class="wikitable" style="text-align: center;" !colspan=9|[[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] |- !Он !Амжилт !Байр !{{Tooltip|Тг|Тоглосон тоо}} !{{Tooltip|Хо|Хожсон тоо}} !{{Tooltip|Тэ|Тэнцсэн тоо}} !{{Tooltip|Хд|Хожигдсон тоо}} !{{Tooltip|Об|Оруулсан бөмбөгийн тоо}} !{{Tooltip|Аб|Алдсан бөмбөгийн тоо}} |- |{{flagicon|Уругвай}} 1930||Хэсгийн шат||7-р байр||3||1||0||2||4||3 |- |{{flagicon|Итали|1861}} 1934||Нэгийн даваа||9-р байр||1||0||0||1||2||3 |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Франц}} 1938||Шөвгийн найм||6-р байр||2||1||0||1||4||4 |- |{{flagicon|Бразил|1889}} 1950||colspan=8|''Орох эрх хүртээгүй'' |- |{{flagicon|Швейцар}} 1954||Хэсгийн шат||11-р байр||2||1||0||1||3||3 |- style="background:#c96;" |{{flagicon|Швед}} 1958||'''3-р байр'''||'''3-р байр'''||'''6'''||'''4'''||'''0'''||'''2'''||'''23'''||'''15''' |- |{{flagicon|Чили}} 1962||colspan=8|''Орох эрх хүртээгүй'' |- |{{flagicon|Англи}} 1966||Хэсгийн шат||13-р байр||3||0||1||2||2||5 |- |{{flagicon|Мексик}} 1970||rowspan=2 colspan=8|''Орох эрх хүртээгүй'' |- |{{flagicon|Баруун Герман}} 1974 |- |{{flagicon|Аргентин}} 1978||Хэсгийн шат||12-р байр||3||1||0||2||5||5 |- style="background:#9acdff;" |{{flagicon|Испани}} 1982||'''4-р байр'''||'''4-р байр'''||'''7'''||'''3'''||'''2'''||'''2'''||'''16'''||'''12''' |- style="background:#c96;" |{{flagicon|Мексик}} 1986||'''3-р байр'''||'''3-р байр'''||'''7'''||'''4'''||'''2'''||'''1'''||'''12'''||'''6''' |- |{{flagicon|Итали}} 1990||rowspan=2 colspan=8|''Орох эрх хүртээгүй'' |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} 1994 |- style="background:gold;" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Франц}} 1998||'''Түрүү'''||'''1-р байр'''||'''7'''||'''6'''||'''1'''||'''0'''||'''15'''||'''2''' |- |{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} {{flagicon|Япон}} [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ - 2002|2002]]||Хэсгийн шат||28-р байр||3||0||1||2||0||3 |- style="background:silver;" |{{flagicon|Герман}} [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ - 2006|2006]]||'''Үзүүр'''||'''2-р байр'''||'''7'''||'''4'''||'''3'''||'''0'''||'''9'''||'''3''' |- |{{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ - 2010|2010]]||Хэсгийн шат||29-р байр||3||0||1||2||1||4 |- |{{flagicon|Бразил}} [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ - 2014|2014]]||Шөвгийн найм||7-р байр||5||3||1||1||10||3 |- style="background:gold;" |{{flagicon|Орос}} [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ - 2018|2018]]||'''Түрүү'''||'''1-р байр'''||'''7'''||'''6'''||'''1'''||'''0'''||'''14'''||'''6''' |- |{{flagicon|Катар}} [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ - 2022|2022]] | Ирээдүйд шийдэгдэнэ |- |'''Нийлбэр'''||colspan=2| '''15/21''' ('''Аварга''') ||'''59'''||'''28'''||'''12'''||'''19'''||'''106'''||'''71''' |- |} == Францын шигшээ багийн 2023 оны бүрэлдэхүүн == Дараах тоглогчдыг Герман (2024.03.23) болон Чили (2023.03.26) багуудтай нөхөрсөг тоглолтонд ерөнхий дасгалжуулагч Дидье Дешам шигшээ багт дуудаж оролцуулсан тоглогчид. 2023 оны 11-р сарын 21-ний өдрийн байдлаар: {| class="wikitable" !№ !Байрлал !Тоглогч !Төрсөн огноо / нас !Тоглолт !Гол !Клуб |- | |Хаалагч |Майк Меньян |1995.07.03 (28 нас) |14 |0 |[[Милан ХББ]] |- | |Хаалагч |Альфонс Ареола |1993.02.27 (31 нас) |5 |0 |[[Вест Хэм Юнайтед]] |- | |Хаалагч |Брис Самба |1994.04.26 (29 нас) |3 |0 |Ланс |- ! colspan="9" | |- | |Хамгаалагч |Бенжамен Павар |1996.03.28 (28 нас) |53 |5 |[[Интер ХББ]] |- | |Хамгаалагч |Люка Эрнандес |1996.02.14 (28 нас) |37 |0 |[[Пари Сен-Жермен]] |- | |Хамгаалагч |Жюль Кунде |1998.11.12 (25 нас) |26 |0 |[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] |- | |Хамгаалагч |[[Тео Эрнандес]] |1997.10.06 (26 нас) |23 |2 |[[Милан ХББ]] |- | |Хамгаалагч |Дайо Упамекано |1998.10.27 (25 нас) |18 |2 |[[Бавари Мюнхен]] |- | |Хамгаалагч |Вильям Салиба |2001.03.24 (23 нас) |13 |0 |[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал (Лондон)]] |- | |Хамгаалагч |Ибраима Конате |1999.05.25 (24 нас) |13 |0 |[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн клуб)|Ливерүүл]] |- | |Хамгаалагч |Жонатан Клосс |1992.09.25 (31 нас) |12 |1 |[[Олимпик Марсель]] |- ! colspan="9" | |- | |Хагас хам |Адриен Рабьо |1995.04.03 (29 нас) |43 |4 |[[Ювентус ХББ]] |- | |Хагас хам |Орельен Чуамени |2000.01.27 (24 нас) |31 |3 |[[Реал Мадрид]] |- | |Хагас хам |[[Юссуф Фофана]] |1999.01.10 (25 нас) |17 |3 |[[Монако ХББ]] |- | |Хагас хам |Эдуарду Камавинга |2002.11.10 (21 нас) |15 |1 |[[Реал Мадрид]] |- | |Хагас хам |Маттео Гендузи |1999.04.14 (24 нас) |8 |1 |[[Лацио ХББ]] |- | |Хагас хам |Варрен Заир-Эмри |2006.03.08 (18 нас) |2 |1 |[[Пари Сен-Жермен]] |- ! colspan="9" | |- | |Довтлогч |[[Оливье Жиру]] |1986.09.30 (37 нас) |131 |57 |[[Милан ХББ]] |- | |Довтлогч |[[Килиан Мбаппе]] |1998.12.20 (25 нас) |77 |46 |[[Пари Сен-Жермен]] |- | |Довтлогч |[[Усман Дембеле]] |1997.05.15 (26 нас) |43 |5 |Пари Сен-Жермен |- | |Довтлогч |[[Маркус Тюрам]] |1997.08.06 (26 нас) |18 |2 |[[Интер ХББ]] |- | |Довтлогч |Рандаль Коло Муани |1998.12.05 (25 нас) |15 |3 |[[Пари Сен-Жермен]] |- | |Довтлогч |[[Мусса Диаби]] |1999.07.07 (24 нас) |11 |0 |[[Астон Вилла]] |} === Францын 20-р зууны шилдэг тоглогчид === {| class="wikitable" !Байршил !Тоглогч !Нийт оноо |- |1 | align="center" |[[Мишель Платини]] |'''143''' |- |2 | align="center" |[[Зинедин Зидан]] |'''121''' |- |3 | align="center" |Раймон Копа |'''88''' |- |4 | align="center" |[[Лоран Блан]] |'''28''' |- |5 | align="center" |Жюст Фонтен |'''22''' |- |6 | align="center" |[[Мариус Трезор]] |'''17''' |- |7 | align="center" |[[Ален Жиресс]] |'''15''' |- |8 | align="center" |[[Жан-Пьер Папен]] |'''12''' |- |9 | align="center" |[[Дидье Дешам]] |'''9''' |- |10 | align="center" |[[Эрик Кантона]] |'''8''' |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|France national association football team|Францын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} * [https://www.fff.fr/ Албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Европын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] [[Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]] [[Ангилал:Францын үндэсний шигшээ баг|Хөлбөмбөг]] n5pafgugt3aoy9trsebtgtgz5qyz1ne 0 33722 858502 817793 2026-06-09T13:26:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 858502 wikitext text/x-wiki [[File:Сборная Португалии ЧМ 2018.jpg|thumb|260px|2018]] [[Зураг:Portugal national football team 20120609.jpg|thumb|2012 оны ЕАШТ-д тоглосон баг]] [[Зураг:Portugiesische Fans bei der Euro 2004.jpg|thumb|Шигшээ багийн хөгжөөн дэмжигчид]] '''[[Португал улс|Португал]] улсын [[хөлбөмбөг]]ийн [[шигшээ баг]]''' ([[Португал хэл|порт.]] ''A Seleção Nacional de Futebol de Portugal'') — Олон улсын болон нөхөрсөг хөлбөмбөгийн тэмцээнд Португал улсыг төлөөлдөг баг юм. Португал анх 1966 онд Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцсон. Хагас шигшээд аварга болсон Английн багт хожигдсоны дараа тэд 3-р байрт шалгарсан. Португалийн шигшээ багийн дараагийн амжилтууд 1980-аад оны дунд үеэс эхлэлтэй. Тус баг анх 1984 онд Европын аварга шалгаруулах тэмцээнд шалгарч хагас шигшээд шалгарсан. Португал дараа нь 1986 оны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд шалгарсан ч хэсгийн шатанд хасагдсан. Тус баг 2002 онд дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд дараагийн удаа оролцохдоо мөн дээрх үр дүнгээ давтсан. [[Файл:Cristiano Ronaldo 20120609 (cropped).jpg|thumb|[[Кристиано Рональдо]], Евро, 2012 он]] 2026 оны 4-р сарын 1-ний байдлаар тус баг [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн чансаанд 5-р байранд бичигдэж байна. {| class="wikitable" style="text-align: center;" !colspan=9|[[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] |- !Он !Амжилт !Байр !{{Tooltip|Тг|Тоглосон тоо}} !{{Tooltip|Хо|Хожсон тоо}} !{{Tooltip|Тэ|Тэнцсэн тоо}} !{{Tooltip|Хд|Хожигдсон тоо}} !{{Tooltip|Об|Оруулсан бөмбөгийн тоо}} !{{Tooltip|Аб|Алдсан бөмбөгийн тоо}} |- |- |{{flagicon|Уругвай}} 1930 |colspan=8|Угаасаа ороогүй |- |{{flagicon|Итали|1861}} 1934 |rowspan=6 colspan=8|''Орох эрх хүртээгүй'' |- |{{flagicon|Франц}} 1938 |- |{{flagicon|Бразил|1889}} 1950 |- |{{flagicon|Швейцар}} 1954 |- |{{flagicon|Швед}} 1958 |- |{{flagicon|Чили}} 1962 |- |- style="background:#c96;" |{{flagicon|Англи}} 1966||'''3-р байр'''||'''3-р байр'''||'''6'''||'''5'''||'''0'''||'''1'''||'''17'''||'''8''' |- |{{flagicon|Мексик}} 1970 |rowspan=4 colspan=8|''Орох эрх хүртээгүй'' |- |{{flagicon|Баруун Герман}} 1974 |- |{{flagicon|Аргентин|alt}} 1978 |- |{{flagicon|Испани}} 1982 |- |{{flagicon|Мексик}} 1986||Хэсгийн шат||17-р байр||3||1||0||2||2||4 |- |{{flagicon|Итали}} [[1990 FIFA World Cup|1990]] |rowspan=3 colspan=8|''Орох эрх хүртээгүй'' |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} 1994 |- |{{flagicon|Франц}} 1998 |- |{{flagicon|Өмнөд Солонгос}}{{flagicon|Япон}} [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ - 2002|2002]]||Хэсгийн шат||21-р байр||3||1||0||2||6||4 |- style="background:#9acdff;" |{{flagicon|Герман}} [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ - 2006|2006]] ||'''4-р байр'''||'''4-р байр'''||'''7'''||'''4'''||'''1'''||'''2'''||'''7'''||'''5''' |- |{{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ - 2010|2010]] ||Шөвгийн 16||11-р байр||4||1||2||1||7||1 |- |{{flagicon|Бразил}} [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ - 2014|2014]]||Хэсгийн шат||18-р байр||3||1||1||1||4||7 |- |{{flagicon|Орос}} [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ - 2018|2018]]||Шөвгийн 16||13-р байр||4||1||2||1||6||6 |- |{{flagicon|Катар}} [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ - 2022|2022]] |colspan=8|Ирээдүйд шийдэгдэнэ |- | '''Нийлбэр''' ||colspan=2| '''7/21''' ('''Хүрэл медаль''') ||'''30'''||'''14'''||'''6'''||'''10'''||'''49'''||'''35''' |- |} == Шилдэг довтлогчид == ''2025 оны 9-р сарын байдлаар'' {| class="wikitable" !№ !Нэр !Гол !Тэмцээн !Эхний тоглолт !Сүүлийн тоглолт |- |1 |'''Кристиано Роналдо''' |141 |223 |2003.08.20 |2025.09.09 |- |2 |Педру Паулета |47 |88 |1997.08.20 |2006.07.08 |- |3 |Эйсебио |41 |64 |1961.10.08 |1973.10.13 |- |4 |Луиш Фигу |32 |127 |1991.10.12 |2006.07.08 |- |5 |Нуну Гомеш |29 |79 |1996.01.24 |2011.10.11 |- |6 |Элдер Поштига |27 |71 |2003.06.13 |2014.11.14 |- |7 |Руй Кошта |26 |94 |1993.03.31 |2004.07.04 |- |8 |'''Бруну Фернандеш''' |25 |82 |2017.11.10 |2025.09.09 |- |9 |Нани |24 |112 |2006.09.01 |2017.07.02 |- |10 |Жуан Виейра Пинту |23 |81 |1991.10.12 |2002.06.14 |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Portugal national association football team|Португалийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} * [http://www.fpf.pt/ Хөлбөмбөгийн холбооны албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Европын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] [[Ангилал:Португалын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]] [[Ангилал:Португалын үндэсний шигшээ баг|Хөлбөмбөг]] [[Ангилал:Португалын Гавьяаны одон шагналтан (командлагч)]] at7yd3p92dy2d1aoizflt636sl37hn7 0 33921 858494 857710 2026-06-09T12:07:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858494 wikitext text/x-wiki '''Мазар-и-Шариф''' ([[перс хэл|персээр]] <big>مزارِ شریف</big>, [[орос хэл|оросоор]] Маза́ри-Шари́ф, [[англи хэл|англи латинаар]] Mazar-i-Sharif) — [[Афганистан]] улсын Балх мужийн төв, 375,000 хүнтэй хот. == Газар зүй == === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto | location = Мазар-и-Шариф | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 24.0 | Feb record high C = 28.6 | Mar record high C = 32.4 | Apr record high C = 37.8 | May record high C = 43.0 | Jun record high C = 45.6 | Jul record high C = 48.1 | Aug record high C = 46.0 | Sep record high C = 39.5 | Oct record high C = 37.0 | Nov record high C = 29.8 | Dec record high C = 24.4 | Jan high C = 8.0 | Feb high C = 10.7 | Mar high C = 16.3 | Apr high C = 24.3 | May high C = 31.2 | Jun high C = 37.0 | Jul high C = 38.9 | Aug high C = 36.9 | Sep high C = 31.9 | Oct high C = 24.7 | Nov high C = 16.4 | Dec high C = 10.8 | Jan mean C = 2.6 | Feb mean C = 5.1 | Mar mean C = 10.8 | Apr mean C = 17.9 | May mean C = 24.5 | Jun mean C = 29.9 | Jul mean C = 33.3 | Aug mean C = 29.9 | Sep mean C = 23.9 | Oct mean C = 16.7 | Nov mean C = 9.1 | Dec mean C = 5.1 | Jan low C = -2.1 | Feb low C = 0.0 | Mar low C = 5.1 | Apr low C = 11.3 | May low C = 16.6 | Jun low C = 22.5 | Jul low C = 25.9 | Aug low C = 23.8 | Sep low C = 17.1 | Oct low C = 9.4 | Nov low C = 3.2 | Dec low C = 0.0 | Jan record low C = −22.3 | Feb record low C = -24.0 | Mar record low C = −6.1 | Apr record low C = -0.8 | May record low C = 1.0 | Jun record low C = 11.4 | Jul record low C = 11.1 | Aug record low C = 13.7 | Sep record low C = 2.6 | Oct record low C = 4.5 | Nov record low C = −8.7 | Dec record low C = −15.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 28.9 | Feb precipitation mm = 34.8 | Mar precipitation mm = 43.8 | Apr precipitation mm = 28.3 | May precipitation mm = 11.2 | Jun precipitation mm = 0.2 | Jul precipitation mm = 0.0 | Aug precipitation mm = 0.0 | Sep precipitation mm = 0.1 | Oct precipitation mm = 3.9 | Nov precipitation mm = 13.5 | Dec precipitation mm = 21.7 | Jan rain days = 4 | Feb rain days = 7 | Mar rain days = 10 | Apr rain days = 9 | May rain days = 4 | Jun rain days = 0 | Jul rain days = 0 | Aug rain days = 0 | Sep rain days = 0 | Oct rain days = 2 | Nov rain days = 4 | Dec rain days = 6 | Jan snow days = 4 | Feb snow days = 3 | Mar snow days = 1 | Apr snow days = 0 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0 | Dec snow days = 2 | Jan sun = 122.2 | Feb sun = 118.4 | Mar sun = 158.1 | Apr sun = 193.8 | May sun = 299.9 | Jun sun = 352.9 | Jul sun = 364.4 | Aug sun = 332.7 | Sep sun = 298.2 | Oct sun = 223.2 | Nov sun = 173.6 | Dec sun = 125.5 | Jan humidity = 79 | Feb humidity = 77 | Mar humidity = 72 | Apr humidity = 64 | May humidity = 44 | Jun humidity = 27 | Jul humidity = 25 | Aug humidity = 24 | Sep humidity = 28 | Oct humidity = 41 | Nov humidity = 62 | Dec humidity = 75 | source 1 = NOAA (1959–1983)<ref name=NOAA>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-II/AH/40911.TXT |title=Mazar-i-Sharif Climate Normals 1959–1983 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-05-31 }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | date = 2011 }} == Зураг == <gallery> Зураг:Maulana Jalaludin park in northern Afghanistan-2.jpg Зураг:Berezka (5778258455).jpg Зураг:Blue Mosque in Mazar-e-Sharif.jpg Зураг:C-5 Galaxy at Mazar-e-Sharif Airport in northern Afghanistan.jpg </gallery> {{Афганистан улсад хамаарах}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons|مزار شریف|Мазар-и-Шариф}} {{Афганистаны хот}} [[Ангилал:Мазар-и Шариф]] [[Ангилал:Балх мужийн суурин]] [[Ангилал:Афганистан-Германы харилцаа]] [[Ангилал:Афганистаны мужийн төв]] jr039ss06qtzvi7nbo6g3hvt2lpc54p 0 34756 858506 857798 2026-06-09T14:02:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858506 wikitext text/x-wiki {{Short description|Иракийн Найнава дахь хот}} {{Инфобокс суурин | name = Мосул | official_name = | native_name = {{Lang|ar|الموصل}} | settlement_type = [[Иракийн хотын жагсаалт|Их хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | perrow = 1/2/2/2 | image1 = مدينة الموصل.jpg | caption1 = [[Тигр мөрөн|Тигр мөрний]] үзэмж | image2 = Views around the old city of Mosul in 2019 during the summer, following war with the Islamic State 08.jpg | caption2 =[[Ногоон сүм, Мосул|Ногоон сүм]] | image3 = Views at around the Syriac Orthodox Monastery of Saint Matthew 09.jpg | caption3 = [[Мор-Маттай хийд]] | image4 = Views around the old city of Mosul in 2019 during the summer, following war with the Islamic State 13.jpg | caption4 = Мосулын хуучин хот | image5 = اثار الحضر.jpg | caption5 = [[Хатра]] | image6 = Mosul Wall-Nineveh 02.jpg | caption6 = [[Найнава|Найнавагийн хана]] | image7 = Mosul Corniche.jpg | caption7 = Мосул Корниш }} | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = Nīnwē ܢܝ݂ܢܘܹܐ <br /> Умардын сувд | motto = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Ирак#Баруун Ази | pushpin_label_position = left | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Ирак дахь байршил | coordinates = {{coord|36.34|N|43.13|E|region:IQ|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Ирак}} | subdivision_type2 = Муж | subdivision_name2 = [[Найнава муж]] | subdivision_type3 = Тойрог | subdivision_name3 = [[Мосул тойрог|Мосул]] | established_title = | established_date = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар]] | governing_body = Найнава муж | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Зухайр Аль-Аражи | leader_title1 = | area_footnotes = | area_magnitude = | area_total_km2 = 180 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_water_percent = | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |last=Gladstone |first=Philip |date=10 February 2014 |title=Synop Information for ORBM (40608) in Mosul, Iraq |url=https://weather.gladstonefamily.net/site/ORBM |access-date=2025-07-23 |website=Weather Quality Reporter}}</ref> | elevation_m = 223 | elevation_ft = 732 | population_total = 1792000 | population_density_sq_mi = auto | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Mosul, Iraq Metro Area Population 1950-2023 |url=https://www.macrotrends.net/cities/21536/mosul/population#:~:text=The%20metro%20area%20population%20of,a%203.32%25%20increase%20from%202017. |website=Macrotrends}}</ref> | population_demonym = Мосулчууд | population_note = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = 60 | website = | footnotes = | unemployment_rate = | timezone = [[Арабын стандарт цаг|AST]] | utc_offset = +3 | timezone_DST = | utc_offset_DST = }} '''Мосул''' ([[арабаар]] <big> الموصل‎ </big> гэж бичнэ, үндсэн арабаар [al-Mawṣil], умар Месопотамын арабаар [el-Mōṣul] гэж дууддаг, [[курдээр]] [Mûsil/Nînewe], [[англиар]] Mosul, [[оросоор]] Мосул) бол 1.5–2.8 сая хүнтэйгээрээ [[Багдад]]ын ард [[Басра]]тай зэргэлдээ жагсдаг [[Ирак улс]]ын томоохон [[хот]]уудын нэг юм. Хойшоогоо [[Турк улс|Турк]], [[Сири улс|Сиритэй]] худалдаа наймаа хийдэг Ирак улсын умард хязгаарын гол хот бөгөөд [[Найнава]] мужийн засаг захиргааны төв гэгдэж, Багдадаас баруун хойш 400 км зайд байршжээ. Мосул хот байгаа [[Тигр мөрөн|Тигр мөрний]] эргийн нөгөө талд эртний [[Ассир]]ийн [[Нинев]] хотын туурь байдаг. Тус хотод [[Араб угсаатан|Арабаас]] гадна [[Туркоман]], [[Курд үндэстэн|Курд]], [[Ассирчууд]] оршин суусаар өнөөдөртэй золгосон. Мосулын их сургууль Арабын орнууд дундаа нэр алдартай. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Мосул (1991–2020) | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 21.2 | Feb record high C = 26.9 | Mar record high C = 31.8 | Apr record high C = 36.5 | May record high C = 43.2 | Jun record high C = 47.4 | Jul record high C = 49.4 | Aug record high C = 49.3 | Sep record high C = 46.5 | Oct record high C = 42.2 | Nov record high C = 32.5 | Dec record high C = 28.4 | Jan high C = 13.1 | Feb high C = 15.4 | Mar high C = 20.0 | Apr high C = 25.9 | May high C = 33.2 | Jun high C = 39.8 | Jul high C = 43.4 | Aug high C = 43.3 | Sep high C = 38.5 | Oct high C = 31.9 | Nov high C = 21.6 | Dec high C = 15.1 |Jan mean C = 7.4 |Feb mean C = 9.3 |Mar mean C = 13.3 |Apr mean C = 18.5 |May mean C = 25.1 |Jun mean C = 31.5 |Jul mean C = 34.8 |Aug mean C = 34.1 |Sep mean C = 28.8 |Oct mean C = 22.2 |Nov mean C = 14.8 |Dec mean C = 9.6 | Jan low C = 2.6 | Feb low C = 3.8 | Mar low C = 7.5 | Apr low C = 11.5 | May low C = 16.6 | Jun low C = 21.7 | Jul low C = 25.4 | Aug low C = 24.8 | Sep low C = 20.0 | Oct low C = 14.6 | Nov low C = 7.9 | Dec low C = 4.1 | Jan record low C = -17.6 | Feb record low C = -12.3 | Mar record low C = -5.8 | Apr record low C = -4.0 | May record low C = 1.8 | Jun record low C = 6.8 | Jul record low C = 11.6 | Aug record low C = 12.9 | Sep record low C = 8.9 | Oct record low C = -2.6 | Nov record low C = -6.1 | Dec record low C = -15.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 61.6 | Feb precipitation mm = 53.9 | Mar precipitation mm = 59.4 | Apr precipitation mm = 46.1 | May precipitation mm = 17.5 | Jun precipitation mm = 1.2 | Jul precipitation mm = 0.2 | Aug precipitation mm = 0.0 | Sep precipitation mm = 0.6 | Oct precipitation mm = 12.7 | Nov precipitation mm = 41.7 | Dec precipitation mm = 61.9 | Jan precipitation days = 11 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 12 | Apr precipitation days = 9 | May precipitation days = 6 | Jun precipitation days = 0 | Jul precipitation days = 0 | Aug precipitation days = 0 | Sep precipitation days = 0 | Oct precipitation days = 5 | Nov precipitation days = 7 | Dec precipitation days = 10 | Jan humidity = 79.0 | Feb humidity = 73.0 | Mar humidity = 66.3 | Apr humidity = 62.1 | May humidity = 44.2 | Jun humidity = 29.3 | Jul humidity = 26.2 | Aug humidity = 27.4 | Sep humidity = 32.0 | Oct humidity = 43.8 | Nov humidity = 63.1 | Dec humidity = 76.5 |Jan sun = 158 |Feb sun = 165 |Mar sun = 192 |Apr sun = 210 |May sun = 310 |Jun sun = 363 |Jul sun = 384 |Aug sun = 369 |Sep sun = 321 |Oct sun = 267 |Nov sun = 189 |Dec sun = 155 | source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]] (хур тунадастай өдөр 1976–2008)<ref name="WMO">{{Cite web |title=World Weather Information Service – Mosul |url=http://worldweather.wmo.int/154/c01467.htm |access-date=2026-06-01 |publisher=United Nations |archive-date=2019-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522101915/http://worldweather.wmo.int/154/c01467.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Iraq/CSV/MOSUL_40608.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Mosul |format=CSV | publisher = [[NOAA|Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-01}}</ref> | source 2 = ''Weatherbase'' (зөвхөн туйлшрал),<ref>{{Cite web |title=Mosul, Iraq Travel Weather Averages |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=80604 |access-date=2026-06-01 |publisher=Weatherbase |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123120646/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=80604 |url-status=dead }}</ref> Meteomanz(2009 оноос хойших туйлшрал)<ref>{{Cite web |title=Mosul – Weather data by month |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=2050&ind=40608&m1=01&y1=2000&m2=06&y2=2024 |access-date=2026-06-01 |publisher=Meteomanz}}</ref> | date = 2014}} == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:Siège de Mossoul (1261-1262).jpeg Зураг:26th MEU in Mosul 1.jpg </gallery> == Цахим хуудас == {{Commonscat|Mosul|Мосул хот‎}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{Иракийн хот}} [[Ангилал:Иракийн суурин]] [[Ангилал:Мосул| ]] [[Ангилал:Курдистаны суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] 5pizcxwmdf8ns6sih80yx3v9q5t6lh4 0 34774 858552 858454 2026-06-10T01:12:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858552 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k 0 35075 858529 857809 2026-06-09T17:34:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858529 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Ставрополийн хязгаарын хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Ставрополь | ru_name = |image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 270 |image_style = border:1 |perrow = 1/2/2 |caption_align = center |image1 = Ставрополь 2020.jpg{{!}}View of downtown Kaskad Fantanov area |image2 = Казанский кафедральный собор Ставрополя.jpg{{!}}Cathedral of the Kazan Icon |image3 = Краевая библиотека имени М. Ю. Лермонтова, Ставрополь.jpg{{!}}Stavropol Library |image4 = Краеведческий музей Ставрополь.jpg{{!}}Stavropol State Historical, Cultural and Natural Landscape Museum |image5 = Гостиница Intourist. Ставрополь.JPG{{!}}Stavropol Intourist Hotel |caption1 = Каскад Фантановын төвийн харагдац |caption2 = Казанийн дүрсний сүм |caption3 = Ставрополийн номын сан |caption4 = Ставрополийн Улсын Түүх, Соёл, Байгалийн Ландшафтын Музей |caption5 = Ставрополь Интурист зочид буудал }} | pushpin_map = Орос Ставрополийн хязгаар#Орос | pushpin_map_caption = Орос дахь Ставрополь | coordinates = {{coord|45|03|N|41|59|E|region:RU|display=inline,title}} | image_flag = Stavropol flag.svg | flag_caption = | image_coa = Coat of Arms of Stavropol (2021).jpeg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Ставрополийн хязгаар]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref371" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Ставрополь [[холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|хязгаарын ач холбогдолтой хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref372" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Ставрополийн хязгаар | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref371" /> | adm_ctr_of2 = Ставрополь хязгаарын ач холбогдолтой хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref372" /> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref372" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Ставрополь хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref893" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Ставрополь хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref893" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Тэргүүн | leader_title_ref = <ref name="HeadLegis">Charter of Stavropol, Article&nbsp;30</ref> | leader_name = [[:ru:Ульянченко, Иван Иванович|Иван Ульянченко]] | leader_name_ref = | representative_body = Хотын хурал | representative_body_ref = <ref name="HeadLegis" /> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = | area_km2_ref = | pop_2010census = 398539 | pop_2010census_rank = 47-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = 425853 | pop_latest_date = 1 сар, 2015 | pop_latest_ref = <ref name="2015Est">Stavropol Krai Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. {{Webarchiv|url=http://stavstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/stavstat/ru/statistics/population/ |wayback=20160228030549 |text=Численность населения муниципальных образований Ставропольского края на начало 2011-2015 гг. |archiv-bot=2026-06-09 17:34:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160228030549/http://stavstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/stavstat/ru/statistics/population/ |date=February 28, 2016 }} {{in lang|ru}}</ref> | population_demonym = <!-- history --> | established_date = 10 сарын&nbsp;22, 1777 | established_title = | established_date_ref = <ref name="Established" /> | current_cat_date = 1785 | current_cat_date_ref = <ref name="gr" /> | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 355000–355013, 355016–355021, 355024–355026, 355028–355032, 355035, 355037, 355038, 355040–355042, 355044, 355045, 355047 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 8652 | dialing_codes_ref = | website = http://ставрополь.рф }} '''Ставрополь''' ([[оросоор]] Ста́врополь ) — [[Орос улс]]ын [[Ставрополийн хязгаар]]ын [[төв]], дөчин нэгэн түмэн хүний [[хот]]. ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Гостиница Intourist. Ставрополь.JPG Зураг:Stavropol centre.JPG Зураг:Dynamo-Stavropol russian stadium.jpg </gallery> == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Ставрополь (1991-2020, туйлын үе 1854-одоо) | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 16.8 | Feb record high C = 20.9 | Mar record high C = 30.2 | Apr record high C = 35.0 | May record high C = 32.5 | Jun record high C = 36.3 | Jul record high C = 38.6 | Aug record high C = 39.7 | Sep record high C = 37.3 | Oct record high C = 34.2 | Nov record high C = 24.8 | Dec record high C = 21.9 | year record high C = 39.7 | Jan high C = 1.3 | Feb high C = 2.5 | Mar high C = 8.2 | Apr high C = 15.5 | May high C = 21.0 | Jun high C = 25.7 | Jul high C = 29.0 | Aug high C = 28.9 | Sep high C = 23.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 7.8 | Dec high C = 3.1 | year high C = 15.1 | Jan mean C = -2.3 | Feb mean C = -1.7 | Mar mean C = 3.2 | Apr mean C = 9.7 | May mean C = 15.4 | Jun mean C = 19.9 | Jul mean C = 22.9 | Aug mean C = 22.6 | Sep mean C = 16.9 | Oct mean C = 10.5 | Nov mean C = 3.6 | Dec mean C = -0.5 | year mean C = 10.0 | Jan low C = -5.0 | Feb low C = -4.8 | Mar low C = -0.4 | Apr low C = 5.0 | May low C = 10.5 | Jun low C = 15.0 | Jul low C = 17.4 | Aug low C = 16.9 | Sep low C = 12.0 | Oct low C = 6.6 | Nov low C = 0.5 | Dec low C = -3.3 | year low C = 5.9 | Jan record low C = -27.7 | Feb record low C = -28.3 | Mar record low C = -19.4 | Apr record low C = -10.7 | May record low C = -2.3 | Jun record low C = 3.1 | Jul record low C = 10.0 | Aug record low C = 6.9 | Sep record low C = -3.5 | Oct record low C = -12.0 | Nov record low C = -19.9 | Dec record low C = -24.3 | year record low C = -28.3 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 29 | Feb precipitation mm = 28 | Mar precipitation mm = 41 | Apr precipitation mm = 41 | May precipitation mm = 71 | Jun precipitation mm = 77 | Jul precipitation mm = 59 | Aug precipitation mm = 37 | Sep precipitation mm = 48 | Oct precipitation mm = 52 | Nov precipitation mm = 38 | Dec precipitation mm = 33 | year precipitation mm = 554 | Jan rain days = 5 | Feb rain days = 5 | Mar rain days = 8 | Apr rain days = 13 | May rain days = 13 | Jun rain days = 13 | Jul rain days = 10 | Aug rain days = 8 | Sep rain days = 10 | Oct rain days = 11 | Nov rain days = 10 | Dec rain days = 7 | year rain days = 113 | Jan snow days = 13 | Feb snow days = 13 | Mar snow days = 9 | Apr snow days = 1 | May snow days = 0.3 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 1 | Nov snow days = 6 | Dec snow days = 10 | year snow days = 53 | Jan humidity = 84 | Feb humidity = 82 | Mar humidity = 78 | Apr humidity = 68 | May humidity = 68 | Jun humidity = 66 | Jul humidity = 60 | Aug humidity = 60 | Sep humidity = 68 | Oct humidity = 77 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = 73 | Jan sun = 85 | Feb sun = 100 | Mar sun = 133 | Apr sun = 183 | May sun = 257 | Jun sun = 286 | Jul sun = 313 | Aug sun = 290 | Sep sun = 228 | Oct sun = 164 | Nov sun = 94 | Dec sun = 69 | year sun = 2202 | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda>{{cite web | url = https://www.pogodaiklimat.ru/climate/34949.htm | title = Weather and Climate – The Climate of Stavropol | language = ru | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | access-date = 2026-06-01}}</ref> | date = 2011 | source 2 = Climatebase.ru (нар) <ref name = Climatebase.ru >{{cite web | url = http://climatebase.ru/station/34949 | title = Climate of Stavropol | access-date =2021-08-17}}</ref> | source = }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Stavropol|Ставрополь}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20200516041342/http://www.stavropol.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Ставрополийн хязгаарын суурин]] [[Ангилал:Ставрополь| ]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:1777 онд байгуулагдсан]] myl597izk4o0ssurutnaph4e6pzt6f0 0 35825 858580 846208 2026-06-10T06:47:30Z Avirmed Batsaikhan 53733 858580 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Julio_Iglesias09.jpg|thumb]] '''Хулио Хосе Иглесиас де ла Куэва''' ([[Испани хэл|испани]]. ''Julio José Iglesias de la Cueva''; [[1943 он]]ы 9-р сарын 23-нд [[Мадрид]] хотод төрсөн) -300 сая гаруй пянз борлуулж, испани хэлээр дуулдаг дуучдын арилжааны хамгийн амжилттай уран бүтээлч испани дуучин. == Намтар == Хулио Иглесиас 1943 онд Испаний [[Мадрид]] хотод алдартай эмэгтэйчүүдийн эмч Хулио Иглесиас Пуга ([[Испани хэл|испани]]. ''Julio Iglesias Puga''; 1915—2005) болон гэргийн Мариа дель Росарио ([[Испани хэл|испани]]. ''María del Rosario de la Cueva y Perignat'') нарын гэрт төржээ. Удалгүй түүний дүү Карлос төрсөн байна. «Сагрáдос Корасóнес» сургууль болон Гэгээн Паулийн коллежид сурч байжээ. Католик шашинтны коллеж төгсөхөд сургуулийн найрал дууны удирдагч нь түүнд дуулахаас бусдаар юу дуртайгаа хийж болно гэж зөвлөсөн гэдэг. Ингээд 15 настай Хулио хүү дуртай [[Хөлбөмбөг|хөлбөмбөгөө]] тоглож эхэлсэн бөгөөд гайгүй амжилт гаргаж төдөлгүй улсынхаа хамгийн алдартай Мадрид ‘’[[Реал Мадрид|Реал]]” клубын залуучуудын шигшээд уригдсан байна. Хэсэг хугацааны дараа Испанид бас нэгэн сайн хөлбөмбөгч гарч ирж бид хэзээ ч Хулио Иглесиасын дуулахыг хэзээ ч сонсохгүй байсан байж магадгүй. Гэхдээ бурхан цаанаасаа түүний зам мөрийг өөрчилсөн юм. [[Мадридын Их сургууль|Мадридын Их сургуулийн]] 20 настай оюутан Хулио 1963 оны 9-р сарын 22-нд аймшигтай автын осолд орж бараг хоёр жил эмнэлгийн орон дээр хагас саажсан байдалтай өнгөрүүлсэн байна. Дуучин энэ цаг үеийг дурсахдаа ‘Би амьд үлдэнэ гэдгээ ойлгосон үеэс юу хийж, яаж амьдрах билээ гэсэн бодол намайг эзэмдсэн. Надад хүний халуун дотно сэтгэл, харьцаа үгүйлэгдэж энэ тухайгаа дуу зохион гитар дээр ая оруулан тоглож сурсан” гэсэн байдаг. Эмчилгээгээ дуусгаад Иглесиас Их сургуулиа дүүргээд англи хэл сурахаар Англи явсан байна. [[Лондон|Лондонд]] дараа нь Кембрижид «Bell Educational Language School» суралцсан ажээ. Үүний дараа Мадрид хотод «Real Academia de Bellas Artes de San Fernando» (Сан-Фернандогийн Эзэн хааны урлагийн академи)-ийн дуурийн дуучны ([[тенор]]) анги төгссөн байна. Хулио хөл дээрээ босоод түүний уянгалаг дуунуудыг таашаадаг байсан найз нарынхаа зөвлөснөөр өөрийгөө мэргэжлийн тайзнаа сорихоор шийдэж амралт сувиллын Бенидорм хотод зохиогддог үндэсний уралдаан тэмцээнд оролцсон байна. Тэгээд тэр шууд амжилт олсон юм. Хэн ч танихгүй шинэков ‘’Шилдэг дуулалт’ ‘’Шилдэг дууны үг”, “Шилдэг дуу” гээд бараг бүх гол шагналуудын эзэн болсон. Ялагч болсон дуу нь залуу дуучны хувьд гүн гүнзгий билэгдлийн утгатай ‘’La Vida Sique Igual’’ (‘’Амьрал үргэлжилсээр’’) гэсэн нэртэй байв. Ийнхүү Испанид 60-аад оны төгсгөлд олон нийтийг хуйлруулж байсан дуучдаас тэс өөр дуучин төрөх нь тэр. Хулио тайзан дээр хар өнгийн костюм, цагаан цамц, хар зангиатай гарч ирдэг байлаа. Тэрээр дуулахдаа гар хөлөө маш бага савчиж хөдөлгөдөг байсан нь сэтгэл хөдлөл ихтэй дуулдаг дуучдад дассан сэтгүүлчдийн зүгээс шүүмжлэлд өртөж заримдаа бүр доог тохууны бай болж байв. Гэвч сонсогчид ялангуяа эмэгтэйчүүд Хулиогийн дуунуудыг шагшин хүлээж авсан юм. Тэдэнд түүний илт романтик дүр төрх үнэнхүү таалагдаж байлаа. Түүний уран бүтээл гэрлийн хурдаар хөгжин дэвжиж Иглесиас Испанийг ‘’Евровижион’’ уралдаанд нэр төртэй төлөөлөн оролцож, ‘’Gwendoline’’, ‘’Un Canto A Galicia’’ зэрэг дуунууд нь үндэсний сүлд дуу болсон юм... Иглесиас хэдхэн жилийн дотор Испанийн ¹1 дуучин болсон бөгөөд испани хэл дээр дуулдаг дэлхийн хамгийн алдартай дуучин болжээ. Тэрээр гадаад орнуудаар урт удаан хугацаагаар аялан тоглож, Парисын “Олимпиа”, Лондоны “Одеон” гээд Европын аль нэр хүндтэй алтан тайзнаа ая дуугаараа үзэгчдийг байлдан дагуулж байлаа. 1978 онд Хулио Иглесиас Майами руу нүүхээр шийдэж, тэнд хэд хэдэн усан сантай, өөрийн усан онгоцны зогсоолтой, хоёр цав цагаан хөлөг онгоцтой тансаг харш худалдан авчээ. Энэ үеэс Иглесиасийн англи хэл дээрх цомгууд гарч эхлэв. Тэрээр кантри-дуучин [[Вилли Нельсон]], [[Стиви Уандер]], Beach Boys хамтлагтай дуулж байсан бөгөөд ялангуяа [[Дайана Росс|Дайана Росстой]] хамтран дуулсан нь асар их амжилттай болсон билээ. Хожим нь Хулио Иглесиас энэ уламжлалаа үргэлжлүүэн, Стинг, Арт Гарфанкл, Долли Партонтой дуулсан дуунуудаараа “Crazy” нэртэй алдартай цомгоо гаргажээ. Харин Америкийн поп-хөгжмийн эцэг [[Фрэнк Синатра]] Иглесиастай хамтран дуулж “Хослон дуулсан нь” гэсэн нэртэй нэгэн пянз гарснаар испани эр санасандаа хүрч Америкийн хөгжмийн Олимпийг байлдан дагуулсан бөлгөө. Уран бүтээлийн энэ урт замыг туулахдаа Хулио Иглесиас нийтдээ 250 сая ширхэг тараагдан борлогдсон 70 гаруй цомог гаргаж, ‘[[Грэммийн шагнал|’Грэмми]]’’-г оролцуулаад хөгжмийн хамгийн нэр хүндтэй бүх шагналыг хамсан бөгөөд дэлхий даяар сая сая үзэгч сонсогчтой болж чаджээ. Дашрамд дуулагахад Иглесиас нь Гиннессийн дээд амжилтын эзэн бөгөөд түүнд “дэлхийн янз бүрийн хэлээр хамгийн олон дуу эгшиглүүлсний төлөө” бадмаараг эрдэнээр бүтээсэн хосгүй пянзыг үүрд хадгалуулсан билээ. Иглесиас дэлхийн бөмбөрцгийн таван тивийн улс орнуудад ойролцоогоор 4600 концерт тоглосон юм. Нэгэн хөгжмийн шүүмжлэгч: “Хөгжмийн моод, таашаал зэрэг нь байнга солигдож байдаг зүйл гэхдээ Хулио Иглесиас хэзээ ч мооднос гардаггүй бөгөөд жимсний сайн дарс лугаа адил энэ испани эр он жил өнгөрөх тусам улам өнгөжин жавхаажсаар л байна” гэсэн нь бий. == Хувийн амьдрал == 1970 онд Иглесиас сэтгүүлч, загвар өмсөгч Изабел Прейслертэй танилцжээ. Тэрээр түүнд ярилцлага өгч, дараа нь концертод урьж дотно танилцаад 1971 онд гэрлэсэн байна. Дуучин анхны гэрлэлтээсээ гурван хүүхэдтэй: охин Мария Изабель, хүү Хулио Иглесиас бага, хүү [[Энрике Иглесиас|Энрике Иглэсиас]]. 1979 онд Изабель салах өргөдөл гаргажээ. Иглесиас болон түүний найз эмэгтэй Миранда Рейнсбургер нар 63 насандаа тав дахь Гильермо хүүхдээ өлгийдөн авсан юм. Гильермо бол Хулио Иглесиасын 8 дахь хүүхэд юм. Рейнсбургер, Иглесиас нар мөн Мигель Алехандро, Родриго гэсэн хоёр хүү, Виктория, Кристина гэх ихэр охидтой. 2010 оны 8-р сарын 28-нд Хулио Иглесиас сүүлийн 20 жилийн турш иргэний гэрлэлттэй амьдарч байсан Рейнсбургертэй гэрлэж байгаагаа зарлав. Хурим Андалусийн [[Марбелла]] хотод болсон. Иглесиасууд сүүлийн 20 жилийн хугацаанд хамтдаа байсан 3-13 насны 5 хүүхэд болон хоёр гэрч л оролцсон. == Дискнууд == * ''Yo canto'' (1969) * ''Gwendolyne'' (1970) * ''Cuando vuelva a amanecer'' (1970) * ''Un canto a Galicia'' (1972) * ''Soy'' (1973) * ''Und das Meer singt sein Lied'' (1973) * ''A flor de piel'' (1974) * ''A México'' (1975) * ''El amor'' (1975) * ''Аmerica'' (1976) * ''En el Olympia'' (1976) * ''Se mi lasci, non vale'' (1976) * ''Schenk mir deine Liebe'' (1976) * ''A mis 33 años'' (1977) * ''Sono un pirata, sono un signore'' (1978) * ''Emociones'' (1978) * ''Aimer la vie'' (1978) * ''Innamorarsi alla mia età'' (1979) * ''A vous les femmes'' (1979) * ''Hey!'' (1980) * ''Sentimental'' (1980) * ''Amanti'' (1980) * ''De niña a mujer'' (1981) * ''Fidele'' (1981) * ''Zartlichkeiten'' (1981) * ''Minhas canções preferidas'' (1981) * ''Momentos'' (1982) * ''Momenti'' (1982) * ''Et l’amour créa la femme'' (1982) * ''En concierto'' (1983) * ''Julio'' (1983) * ''1100 Bel Air Place'' (1984) * ''Libra'' (1985) * ''Un hombre solo'' (1987) * ''Tutto l’amore che ti manca'' (1987) * ''Non Stop'' (1988) * ''Raíces'' (1989) * ''Starry Night'' (1990) * ''Calor'' (1992) * ''Anche senza di te'' (1992) * ''Crazy'' (1994) * ''La carretera'' (1995) * ''Tango'' (1996) * ''My Life: The Greatest Hits'' (1998) * ''Mi vida: Grandes éxitos'' (1998) * ''Noche de cuatro lunas'' (2000) * ''Una donna può cambiar la vita'' (2001) * ''Ao Meu Brasil'' (2001) * ''Divorcio'' (2003) * ''Love Songs'' (2003) * ''En français'' (2004) * ''L’homme que je suis'' (2005) * ''Romantic Classics'' (2006) * ''Quelque chose de France'' (2007) * ''1'' (2011) * ''1: The Collection'' (2014) * ''México'' (2015) [[Ангилал:Испанийн дуучин]] [[Ангилал:Испанийн хөгжимчин]] ft1uwp6ao03z9rbu74pif0ema4wjyp5 0 36042 858569 782927 2026-06-10T03:18:30Z PaulLim11 104276 Image 858569 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Маколей Калкин | зураг = Macaulay Culkin - Home Alone 35th.jpg | тайлбар = Калкин [[2025]] онд. | төрсөн_огноо = {{Birth date and age|1980|8|26|}} | төрсөн_газар = [[АНУ]], [[Нью-Йорк]], [[Манхэттен]] | жинхэнэ_нэр = Маколей Карсон Калкин | ажил_мэргэжил = [[Жүжигчин]] }} '''Маколей Карсон Калкин''' ({{lang-en|Macaulay Carson Culkin}}, ''[[1980]] оны [[8 сарын 26|наймдугаар сарын 26-нд]] төрсөн'') нь [[Америк]]ийн [[жүжигчин]] юм. ''[[Гэртээ ганцаараа]]'' цуврал [[кино]]ны гол дүр [[Кевин Маккалистер]]т тоглож [[Холливуд]]ын цахиур хагалсан авъяаслаг нэгэн билээ. Нэрт жүжигчин [[Ширли Темпл]]ээс хойш нэр алдараа балчир насандаа өндөрт өргөсөн ''Хамгийн нэр алдартай бяцхан авъяастан'' бөгөөд [[поп]] бэлгэ тэмдэг [[Майкл Жексон]]ы дотны найз байсан билээ.<ref>{{cite web|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20113961,00.html|title=Running Away with the Box Office by Staying Home Alone, Macaulay Culkin Is Hollywood's Newest Little Big Man|work=[[People (magazine)|People]]|last=Gliatto|first=Tom|date=December 17, 1990|accessdate=2010-02-22}}</ref> [[File:Macaulay Culkin 1991 B.jpg|175px|left|thumb|[[1991]] онд.]] [[2004]] оноос хойш удаа дараа [[хар тамхи]] татсан хэрэгт орооцолдож байсан Калкин жүжигчин [[Мила Кунис]]тай (2002–2010) үерхэж байв. ==Бүтээлүүд== ==Эшлэл== {{reflist|30em}} ==Холбоос== {{Commonscat|Macaulay Culkin|Маколей Калкин}} * {{IMDb name|0000346}} {{DEFAULTSORT:Калкин, Маколей}} [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:Америкчууд]] lyk1hcrf3w4np59h687anw0ixna5hlb 0 36210 858515 858093 2026-06-09T15:38:43Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858515 wikitext text/x-wiki {{Short description|Японы Кансайд орших журамт хот}} {{Инфобокс суурин | name = Осака | native_name = {{nobold|大阪市}} | official_name = Осака хот | settlement_type = [[Японы засгийн газрын тогтоолоор журамлагдсан хот|Журамт хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | caption_align = center | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Osaka Castle 03bs3200.jpg | caption1 = [[Осака ордон]] болон [[Осака бизнес парк]] | image2 = Shin-Sekai：新世界 - panoramio.jpg | caption2 = [[Цүтэнкаку]] цамхаг | image3 = Osaka Dotonbori Ebisu Bridge.jpg | caption3 = [[Дотонбори]] | image4 = Sumiyoshi-taisha, hongu-2 honden.jpg | caption4 = Сумиёши тайша | image5 = Shitennoji & Abeno Harukas.jpg | caption5 = [[Шитэнножи]] | image6 = Autumn in Mido-suji Osaka02n.jpg | caption6 = [[Мидосүжи]] өргөн чөлөө | image7 = Nakanoshima Skyscrapers in 201407 001.jpg | caption7 = [[Наканошима]] арал }} | image_flag = Flag of Osaka, Osaka.svg | image_seal = Emblem of Osaka, Osaka.svg | image_shield = | image_blank_emblem = | nickname = | motto = | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=9}} | image_map1 = Osaka in Osaka Prefecture Ja.svg | map_alt1 = | map_caption1 = [[Осака муж]] дахь Осакагийн байршил | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_base_alt = | dot_map_alt = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = Япон Кансай##Япон#Ази#Дэлхий | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = [[Кансай]] дахь байршил | coordinates = {{coord|34|41|38|N|135|30|8|E|type:city(2668586)_region:JP-27|display=it}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Япон}} | subdivision_type1 = [[Японы бүс нутгийн жагсаалт|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Кансай]] | subdivision_type2 = [[Японы мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Осака муж]] | subdivision_type3 = [[Японы арлын жагсаалт|Арал]] | subdivision_name3 = [[Хоншүү]] | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | governing_body = [[Осака хотын зөвлөл]] | leader_party = | leader_title = [[Осака хотын улс төр|Хотын дарга]] | leader_name = [[Ёкояма Хидэюки]] ([[Осакагийн сэргээн засварлах нийгэмлэг|ORA]])<ref>{{cite web|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2019/04/08/national/politics-diplomacy/osaka-leaders-projected-win-elections-swap-roles/|title=Osaka leaders win in elections to swap roles, but merger prospects unclear|first=Эрик|last=Жонстон|date=2019-04-08|via=Japan Times Online}}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | unit_pref = Metric | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 225.21 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = <ref>with undecided boundary, see Japanese wiki [[:ja:大阪市]]</ref>{{circular reference|date=2021 оны 3 сар}} | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 2,753,862 | population_rank = [[Японы хотын жагсаалт|Японд 3-т]] | population_as_of = 3 сарын 1, 2021 | population_density_km2 = 12,214 | population_metro_footnotes = <ref name="japan2"/> ([[Японы метрополитан хотын жагсаалт|2-т]]) | population_metro = 19,303,000 (<nowiki>2019, </nowiki>[[Кейханшин]]) | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Японы стандарт цаг]] | utc_offset1 = +9 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = Хотын тэмдэг | blank1_name_sec1 = - Мод | blank1_info_sec1 = [[Японы интоор|Интоор]] | blank2_name_sec1 = - Цэцэг | blank2_info_sec1 = [[Нил цэцэг]] | blank_name_sec2 = Хаяг | blank_info_sec2 = Осака хотын танхим: 1-3-20 Наканошима, Кита дүүрэг, Осака хот, Осака муж<br />530-8201 | blank1_name_sec2 = Утасны&nbsp;дугаар | blank1_info_sec2 = 06-6208-8181 | website = {{URL|city.osaka.lg.jp}} | footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл | kanji = {{unbulleted list|大阪|{{small|(obsolete)}} 大坂}} | revhep = Ōsaka | kunrei = Ôsaka }} '''Осака''' ({{mongolUnicode|ᠣᠣᠰᠠᠺᠠ|h}}, '''Оосака'''; 大阪 {{Audio|ja-Osaka.ogg|[Ōsaka]}}) — [[Япон]] улсын [[Осака (аймаг)|Осака аймгийн]] [[хот]]. Японы хүн амараа 3 дугаарт ордог [[Хоншүү]] арлын өмнөд хэсэгт Осака буланд оршдог хот. Осака хотын газар нутаг нь 223,00 км², хүн ам нь -2 685 481 хүн (2014). == Хотын түүх == Японы анхны түүхийн "Кожики", "Нихон шоки" зэрэг цаг тооны эх сурвалжид дурдсанаар МЭӨ 663 онд орчин үеийн Осакагийн нутагт байжээ. Йодо голын бэлчирт Яматогийн анхны байлдан дагуулагчид бууж, уугуул нутгийн овгуудын эсэргүүцлийг дарж, Ямато улсыг байгуулсан байна. Мянган жилийн дараа, 638 онд Эзэн хаан Тэнму Нанивагийн нутагт хот байгуулжээ. 7-8-р зууны үед энэ нь хэд хэдэн эзэн хаадын оршин суух газар болсон бөгөөд энэ нь тус улсын нийслэл болсон гэсэн үг юм. 8-р зууны эхээр мужийн төвийг Нара хот руу нүүлгэсэн боловч Нанива нь Японы хамгийн том худалдааны хот, олон улсын боомт хэвээр үлдсэн юм. Гэсэн хэдий ч Дундад зууны үед хотын хөгжил бараг зогссон бөгөөд энэ нь 15-р зууны эхэн үед хөгжил буурахад хүргэсэн юм. Өнөөдөр Осакаг хамгийн том худалдааны төв гэж тооцогддог: хот нь газар зүйн хувьд давуу байр суурь эзэлдэг, далайн асар том боомт дэлхийн өнцөг булан бүрээс усан онгоц хүлээж авдаг бөгөөд хиймэл арал дээр барьсан "Кансай" нисэх онгоцны буудлыг ерөнхийдөө 21-р зууны гайхамшиг гэж нэрлэдэг юм. == Үзвэр == Осакагийн гол сонирхол татдаг газар бол Ишияма Хонганжийн хийд байсан газарт босгосон цайз юм. Цайзын таван давхар цамхагт байрлах музейд та самурайчуудын амьдрал, соёлтой танилцаж, Токүгава овгийн 250 жилийн ноёрхлын түүхийг мэдэж авах боломжтой. Осака хотод 100 м диаметртэй, 112.5 м өндөр алсыг харах дугуйтай зугаа цэнгэлийн парк байдаг бөгөөд дэлхий дээр ийм төрлийн сонирхол татахуйц газар байдаггүй. Цэцэрлэгт хүрээлэнд та Номхон далайн амьтдын янз бүрийн төрлийг харж, Осака Кайюкан аквариумд ан амьтдыг ховсддог ховор төрлийн загасыг биширдэг. Олон тооны цэцэрлэг, цэцэрлэгт хүрээлэнгийн ногоон байгууламж жилийн турш Осакаг чимдэг боловч хавар цэцэглэж буй ягаан, цагаан өнгийн Сакура цэцэгс нь хотын онцгой сэтгэл татам байдлыг харуулдаг. ==Зураг== <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Osaka Japan 2.jpg Зураг:Osaka Japan 3.jpg Зураг:Osaka Japan 5.jpg Зураг:Osaka Japan 4.jpg Зураг:Osaka Japan 6.jpg Зураг:Osaka Castle 02bs3200.jpg Зураг:Soemoncho, Osaka Minami.jpg Зураг:Wfm kansai overview.jpg Зураг:Osaka Wards.png Зураг:Wide-Area Map of Osaka City Subway.png Зураг:Kyocera Dome Osaka1.jpg </gallery></center> [[Зураг:Osaka skyline at night from Umeda Sky Building.jpg|thumb|400px|center]] [[Зураг:Osaka Umeda skyline 2007 04 19.jpg|thumb|400px|center]] == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |single line = Y |metric first = y |location = Осака (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1883–одоо) |Jan record high C = 19.1 |Feb record high C = 23.7 |Mar record high C = 26.1 |Apr record high C = 30.7 |May record high C = 32.7 |Jun record high C = 36.1 |Jul record high C = 38.4 |Aug record high C = 39.1 |Sep record high C = 36.4 |Oct record high C = 33.1 |Nov record high C = 27.9 |Dec record high C = 24.5 |Jan record low C = -7.5 |Feb record low C = -6.5 |Mar record low C = -5.2 |Apr record low C = -2.6 |May record low C = 3.5 |Jun record low C = 8.9 |Jul record low C = 14.8 |Aug record low C = 13.6 |Sep record low C = 10.4 |Oct record low C = 3.0 |Nov record low C = -2.2 |Dec record low C = -4.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 47.0 |Feb precipitation mm = 60.5 |Mar precipitation mm = 103.1 |Apr precipitation mm = 101.9 |May precipitation mm = 136.5 |Jun precipitation mm = 185.1 |Jul precipitation mm = 174.4 |Aug precipitation mm = 113.0 |Sep precipitation mm = 152.8 |Oct precipitation mm = 136.0 |Nov precipitation mm = 72.5 |Dec precipitation mm = 55.5 |year precipitation mm = 1338.3 |Jan mean C = 6.2 |Feb mean C = 6.6 |Mar mean C = 9.9 |Apr mean C = 15.2 |May mean C = 20.1 |Jun mean C = 23.6 |Jul mean C = 27.7 |Aug mean C = 29.0 |Sep mean C = 25.2 |Oct mean C = 19.5 |Nov mean C = 13.8 |Dec mean C = 8.7 |year mean C = 17.1 |Jan high C = 9.7 |Feb high C = 10.5 |Mar high C = 14.2 |Apr high C = 19.9 |May high C = 24.9 |Jun high C = 28.0 |Jul high C = 31.8 |Aug high C = 33.7 |Sep high C = 29.5 |Oct high C = 23.7 |Nov high C = 17.8 |Dec high C = 12.3 |year high C = 21.3 |Jan low C = 3.0 |Feb low C = 3.2 |Mar low C = 6.0 |Apr low C = 10.9 |May low C = 16.0 |Jun low C = 20.3 |Jul low C = 24.6 |Aug low C = 25.8 |Sep low C = 21.9 |Oct low C = 16.0 |Nov low C = 10.2 |Dec low C = 5.3 |year low C = 13.6 |Jan humidity = 61 |Feb humidity = 60 |Mar humidity = 59 |Apr humidity = 58 |May humidity = 61 |Jun humidity = 68 |Jul humidity = 70 |Aug humidity = 66 |Sep humidity = 67 |Oct humidity = 65 |Nov humidity = 64 |Dec humidity = 62 |year humidity = 63 |Jan sun = 146.5 |Feb sun = 140.6 |Mar sun = 172.2 |Apr sun = 192.6 |May sun = 203.7 |Jun sun = 154.3 |Jul sun = 184.0 |Aug sun = 222.4 |Sep sun = 161.6 |Oct sun = 166.1 |Nov sun = 152.6 |Dec sun = 152.1 |year sun = 2048.6 |Jan snow cm = 0 |Feb snow cm = 1 |Mar snow cm = 0 |Apr snow cm = 0 |May snow cm = 0 |Jun snow cm = 0 |Jul snow cm = 0 |Aug snow cm = 0 |Sep snow cm = 0 |Oct snow cm = 0 |Nov snow cm = 0 |Dec snow cm = 0 |year snow cm = 1 |unit precipitation days = 0.5 мм |Jan precipitation days = 6.4 |Feb precipitation days = 7.3 |Mar precipitation days = 10.3 |Apr precipitation days = 10.0 |May precipitation days = 10.4 |Jun precipitation days = 12.3 |Jul precipitation days = 11.3 |Aug precipitation days = 7.8 |Sep precipitation days = 10.6 |Oct precipitation days = 9.2 |Nov precipitation days = 7.0 |Dec precipitation days = 7.1 |year precipitation days = 109.7 |Jan uv = 3 |Feb uv = 4 |Mar uv = 6 |Apr uv = 8 |May uv = 9 |Jun uv = 10 |Jul uv = 11 |Aug uv = 10 |Sep uv = 8 |Oct uv = 6 |Nov uv = 3 |Dec uv = 2 |source 1 = Японы Цаг Уурын Агентлаг<ref>{{cite web | url = https://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/index.php?prec_no=62&block_no=47772&year=&month=&day=&view= | script-title=ja:気象庁 / 平年値（年・月ごとの値） | website=[[Японы Цаг Уурын Агентлаг]] | access-date = 2026-06-03}}</ref> ба Weather Atlas<ref>{{Cite web|url=https://www.weather-atlas.com/en/japan/osaka-climate|title=Osaka, Japan – Detailed climate information and monthly weather forecast|publisher=Yu Media Group|website=Weather Atlas|language=en|access-date=2026-06-03|archive-date=2019-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709164623/https://www.weather-atlas.com/en/japan/osaka-climate|url-status=dead}}</ref> |date = 2010 }} == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons|大阪市|Осака}} * [http://www.city.osaka.lg.jp/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] {{Японы хот}} [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Осака| ]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Осака аймгийн коммун]] [[Ангилал:Осака мужийн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Японы мужийн төв]] [[Ангилал:Японы урьдын нийслэл]] 3geu6n84avzx5pu6tacjwr0xnbdfwzt 0 36982 858528 858206 2026-06-09T17:31:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858528 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Краснодарын хязгаарт хот}} {{About|Оросын хотын}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Сочи | ru_name = |image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 270 | caption_align = center | image1 = Sochi harbour.jpg | caption1 = [[Сочийн боомт]] | image2 = Sochi adler aerial view 2018 20.jpg | caption2 = Цэцэрлэгт хүрээлэн | image3 = Аэрофотоснимок Зимнего театра 04 (cropped).jpg | caption3 = Өвлийн театр | image4 = Sochi adler aerial view 2018 14.jpg | caption4 = [[Сочийн олимпын цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image5 = А-147 Джубга — Сочи, км 202, развязка Голубые Дали.jpg | caption5 = [[Адлер төмөр замын өртөө]] | image6 = Аэрофотоснимок Зимнего театра 02.jpg | caption6 = Сочийн үзэмж | color = white }} | pushpin_map = Орос Краснодарын хязгаар#Орос#Европ | coordinates = {{Coord|43|35|07|N|39|43|13|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Sochi (Krasnodar krai).svg | flag_caption = | image_coa = Coat of Arms of Sochi (Krasnodar krai).svg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Краснодарын хязгаар]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref1481" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Сочи [[Холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref1481" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Сочи хот | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref1481" /> | adm_ctr_of2 = | adm_ctr_of2_ref = | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref1481" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Сочи хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref753"/> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Сочи хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref753"/> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = <ref name="Head">{{Webarchiv|url=http://english.sochiru.ru/ |wayback=20140111120701 |text=Official website of Sochi |archiv-bot=2024-01-21 10:43:51 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111120701/http://english.sochiru.ru/ |date=January 11, 2014 }}</ref> | leader_name = [[Алексей Копайгородский]] | leader_name_ref = <ref name="Head" /> | representative_body = [[Сочийн хотын хурал|Хотын хурал]] | representative_body_ref = <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 176.77 | area_km2_ref = <ref name="Area" /> | pop_2010census = 343334 | pop_2010census_rank = 52-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = 443562 | pop_latest_date = 8 сар, 2020 | pop_latest_ref = <ref name=est.2020>{{cite web|title=RUSSIA: Južnyj Federal'nyj Okrug: Southern Federal District|url=https://www.citypopulation.de/en/russia/cities/southern/|publisher=City Population.de|date=August 8, 2020|access-date=August 28, 2020}}</ref> | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1838 | established_title = | established_date_ref = <ref name="GSE" /><ref name="Mus" /> | current_cat_date = | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 354000, 354002–354004, 354008–354010, 354013, 354014, 354018, 354019, 354022, 354024, 354025, 354030, 354031, 354033, 354036, 354037, 354039, 354053–354055, 354057, 354059, 354061, 354065–354068, 354071, 354073, 354084, 354099, 354200, 354202–354214, 354216–354218, 354220, 354226, 354231, 354233, 354299, 354340, 354346, 354348, 354349, 354354, 354355, 354364, 354380, 354382, 354383, 354399, 993501 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 862 | dialing_codes_ref = | website = http://sochiadm.ru/ }} '''Сочи''' ([[оросоор]] Со́чи) — [[Орос улс]]ын [[Краснодарын хязгаар]]т оршдог 368 мянган хүнтэй [[хот]], [[Хар тэнгис]]ийн эрэгт [[рашаан]] амралтаар дагнан хөгжсөн газар.<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]</ref><ref>{{Cite web |url=https://sochi-realinvest.ru/guide/5/9/ |title=Сочигийн орон сууцны дүүргийн тодорхойлолт |access-date=2020-07-09 |archive-date=2020-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200710234048/https://sochi-realinvest.ru/guide/5/9/ |url-status=dead }}</ref> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Сочи (1991–2020, туйлын үе 1870–одоо) |metric first = yes |single line = yes |width = auto |Jan record high C = 22.4 |Feb record high C = 23.5 |Mar record high C = 30.0 |Apr record high C = 33.7 |May record high C = 34.7 |Jun record high C = 35.2 |Jul record high C = 39.4 |Aug record high C = 38.5 |Sep record high C = 36.0 |Oct record high C = 32.1 |Nov record high C = 29.1 |Dec record high C = 23.5 |year record high C = 39.4 |Jan high C = 9.9 |Feb high C = 10.4 |Mar high C = 12.7 |Apr high C = 17.0 |May high C = 21.2 |Jun high C = 25.4 |Jul high C = 27.9 |Aug high C = 28.6 |Sep high C = 25.2 |Oct high C = 20.7 |Nov high C = 15.6 |Dec high C = 12.0 |year high C = 18.9 |Jan mean C = 6.3 |Feb mean C = 6.5 |Mar mean C = 8.6 |Apr mean C = 12.3 |May mean C = 16.6 |Jun mean C = 20.9 |Jul mean C = 23.7 |Aug mean C = 24.3 |Sep mean C = 20.5 |Oct mean C = 16.2 |Nov mean C = 11.4 |Dec mean C = 8.3 |year mean C = 14.6 |Jan low C = 3.8 |Feb low C = 3.7 |Mar low C = 5.6 |Apr low C = 9.0 |May low C = 13.3 |Jun low C = 17.4 |Jul low C = 20.0 |Aug low C = 20.7 |Sep low C = 16.9 |Oct low C = 13.1 |Nov low C = 8.5 |Dec low C = 5.7 |year low C = 11.5 |Jan record low C = -13.4 |Feb record low C = -12.6 |Mar record low C = -7.0 |Apr record low C = -5.0 |May record low C = 3.0 |Jun record low C = 7.1 |Jul record low C = 12.6 |Aug record low C = 10.4 |Sep record low C = 2.7 |Oct record low C = -3.2 |Nov record low C = -5.4 |Dec record low C = -8.3 |year record low C = -13.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 177 |Feb precipitation mm = 134 |Mar precipitation mm = 133 |Apr precipitation mm = 109 |May precipitation mm = 107 |Jun precipitation mm = 95 |Jul precipitation mm = 120 |Aug precipitation mm = 106 |Sep precipitation mm = 140 |Oct precipitation mm = 177 |Nov precipitation mm = 175 |Dec precipitation mm = 178 |year precipitation mm = 1651 |Jan snow depth cm = 1 |Feb snow depth cm = 1 |Mar snow depth cm = 0 |Apr snow depth cm = 0 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 0 |Dec snow depth cm = 0 |year snow depth cm = 1 |Jan rain days = 19 |Feb rain days = 18 |Mar rain days = 18 |Apr rain days = 18 |May rain days = 16 |Jun rain days = 14 |Jul rain days = 11 |Aug rain days = 10 |Sep rain days = 13 |Oct rain days = 15 |Nov rain days = 17 |Dec rain days = 20 |year rain days = 189 |Jan snow days = 6 |Feb snow days = 6 |Mar snow days = 3 |Apr snow days = 0.3 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0 |Nov snow days = 1 |Dec snow days = 4 |year snow days = 20 |Jan humidity = 73 |Feb humidity = 72 |Mar humidity = 72 |Apr humidity = 75 |May humidity = 79 |Jun humidity = 79 |Jul humidity = 79 |Aug humidity = 78 |Sep humidity = 76 |Oct humidity = 76 |Nov humidity = 74 |Dec humidity = 72 |year humidity = 75 |Jan sun = 96 |Feb sun = 105 |Mar sun = 145 |Apr sun = 161 |May sun = 221 |Jun sun = 258 |Jul sun = 279 |Aug sun = 281 |Sep sun = 226 |Oct sun = 195 |Nov sun = 121 |Dec sun = 86 |year sun = 2174 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda"> {{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/37099.htm | title = Weather and Climate – The Climate of Sochi | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru | access-date = 2026-06-05}}</ref> |source 2 = NOAA (нар, 1961–1990)<ref name = NOAA >{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/37099.TXT | title = Soci (Sochi) Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-05 | archive-date = 2021-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211029225401/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/37099.TXT | url-status = dead }}</ref> |date=2010 }} ==Хүн ам зүй== ===Хүн амын тоо=== 1897-2013 оны дотор: * 1897 он — 1000 хүн <ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2011/year/year2011.rar Города с численностью населения 100 тысяч и более человек.]</ref> * 1926 он — 13,000 хүн * 1959 он — 127,000 хүн * 1979 он — 243 000 хүн * 2000 он— 358,600 хүн <ref>[http://www.mojgorod.ru/krasnod_kraj/sochi/index.html Народная энциклопедия «Мой город». Сочи]</ref> * 2013 он — 368,011 хүн ===Ард түмэн=== 2010 оны байдлаар:<ref>{{Cite web |url=http://krsdstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/krsdstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |title=Итоги::Краснодарстат. |access-date=2013-12-09 |archive-date=2013-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130424072455/http://krsdstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/krsdstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |url-status=dead }}</ref> * [[Орос үндэстэн]] (69.9%) * [[Армен үндэстэн]] (20.1%) * [[Украйн үндэстэн]] (2.3%) * [[Гүрж үндэстэн]] (2.0%) * [[Адыг ястан]] (1.1%) * бусад ард түмэн (4.4%) == Зураг== <gallery widths="170px" heights="130px"> Зураг:Subashi desant.jpg Зураг:RIAN archive 308905 Panorama of Sochi.jpg Зураг:Sochi Skyscrapers.jpeg </gallery> == Мөн үзэх == * [[Сочийн олимп]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Sochi|Сочи}} * [http://www.sochiadm.ru/ Хотын захиргааны цахим хуудас] == Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Сочи| ]] [[Ангилал:Краснодарын хязгаарын суурин]] [[Ангилал:Оросын рашаан сувиллын суурин]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:1838 онд байгуулагдсан]] ql3kpcm8uw7po4u1awcu4q1yf8gu6la 0 38026 858554 858463 2026-06-10T01:25:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858554 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-06-10 01:25:30 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] 8aml2s3l4fpx3gos1lsqej9bm9w8z8g 0 48516 858535 587320 2026-06-09T19:42:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858535 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Фестус Эзели | Англиар = Festus Ezeli | Зураг = Festus Ezeli.jpg | Хэмжээ = 220px | Тайлбар = | Хоч = | Байрлал = [[төвийн тоглогч]] | Өндөр = 211 [[см]] | Жин = 116 [[кг]] | Баг = Голден Стэйт Уорриорз | Дугаар = 31 | Иргэншил = {{USA}} | Мэндэлсэн огноо = [[1989]] оны [[10 сарын 21]] | Мэндэлсэн газар = [[Нигери]], Бенин-Сити | Бага сургууль = Игбинедион (Нигери, Лагос) <br /> Иезуит ([[Калифорни]], [[Сакременто]]) | Ахлах сургууль = Вандербильт (2007–2012) | Драфт = 30 | Драфтын жил = 2012 | Сонгогдсон баг = [[Голден Стэйт Уорриорз]] | Багууд = <nowiki></nowiki> * [[Голден Стэйт Уорриорз]] (2012—одоо) * {{зээл}} Санта Круз Уорриорз (2015) | Алдар цол = <nowiki></nowiki> * Бүсийн II шигшээ (Southeastern) }} '''Ифеаньи Фестус Эзели-Ндули''' ({{lang-en|Ifeanyi Festus Ezeli-Ndulue}}; [[1989]] оны [[10 сарын 21|аравдугаар сарын 21]], Бенин-Сити) — [[Нигери]]йн мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо|НБА-гийн]] «[[Голден Стэйт Уорриорз]]» багт тоглодог. [[2012]] онд драфтын №30-аар «Голден Стэйт Уорриорзид» хуваарилагдаж байсан.<ref>{{cite web | url=http://www.nba.com/warriors/news/ezeli_signed_070612 | title=Warriors Sign Festus Ezeli To Contract | work=NBA.com | date = July 6, 2012 | accessdate = May 10, 2013}}</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == {{Basketballstats|nba=festus_ezeli|bbr=e/ezelife01}} * [https://web.archive.org/web/20120627233216/http://www.vucommodores.com/sports/m-baskbl/mtt/ezeli_festus00.html Намтар - Вандербильт] {{basket-bio-stub}} {{Голден Стэйт Уорриорз багийн бүрэлдэхүүн}} {{2012 оны НБА-гийн драфт}} [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:Нигерийн сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн төвийн тоглогч]] [[Ангилал:Голден Стэйт Уорриорз багийн тоглогч]] [[Ангилал:Нигеричүүд]] [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] ln6gd1i3fhxftvkrt4zzs0rcvkcewwg 0 51699 858547 845810 2026-06-09T23:08:47Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858547 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Anemone pulsatilla MS 0164.jpg | image_width = 234px | regnum = [[Ургамал]] | divisio = [[Цэцэгт ургамал]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Russulales]] | ordo = [[Холтсон цэцэгтэн]] | familia = [[Холтсон цэцгийнхэн]] | genus = ''Pulsatilla'' | species = | binomial = | synonyms = ''Яргуй''<br> ''Турчаниновын яргуй ''<br> ''Хөх яргуй'' }} '''Яргуй цэцэг''' ({{langx|la|Pulsatilla}}) нь хөх, цэнхэр, цагаан, шар, улаан гэх мэт өнгөтэй байдаг ба [[дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагас]]т буюу сэрүүн бүсэд нийт 48 зүйлийн яргуй байдгаас Монгол нутагт 6 зүйлийн яргуй ургадаг. ==Тодорхойлолт== Яргуй нь Холтсон цэцгийнхэн овогт багтдаг ба хавар эрт цэцэглэдэг олон наст ургамал юм. Үндэс орчмын навчис нь өдлөг, урт үслэг бүхий богино бариултай, навчсын бүрээс нь бараг угаа хүртэл цуулбар, шугаман, үзүүртээ 3 шүдлэгтэй. Цэцэг нь том, нарийн, цоморлиг хэлбэртэй, гадна талаараа үслэг. Үүний 5 зүйл нь хөх цэцэгтэй, 1 зүйл нь шар цэцэгтэй байдаг. Манай орны Хөвсгөл, Хэнтий, Хангай, Монгол Дагуур, Хянган, Ховд, Дорнод Монгол, Дундговийн баруун, баруун хойд, хойд, зүүн талын сумдын нутгаар тархан ургадаг. Хөрсны гадаргуу өдөртөө +5 хэм, шөнөдөө 0 хэм болсон үед ургах нөхцөл нь бүрэлддэг бөгөөд цэцэг нь 5-10 хоногийн настай байдаг. Хөх яргуй нь элсэрхэг хөрсөнд ургадаг бол Турчаниновын яргуй нь ойн цоорхойд ургасан байх нь элбэг тохиолддог. Хаврын цас ханзраагүй байхад хамгийн түрүүнд ургадаг хүйтэнд тэсвэртэй цэцэг учраас европчууд яргуйг итгэл найдварын цэцэг гэж үздэг. ==Хэрэглээ== Ардын эмчилгээнд уг ургамлын газар дээрх хэсэг буюу цэцгийг хатааж хэрэглэдэг. Монголчууд яргуйг ургаж эхлэх үед нь идэж хэрэглэдэг боловч нэг дор олноор идвэл эм биш хор болдог тул болгоомжтой байх хэрэгтэй. Эрт дээр үеэс монголчууд яргуйг арьсны янз бүрийн шарх, үрэвсэлт өвчний үед, мэдрэлийн ядаргаа, нойргүйдэл зэрэгт хэрэглэж ирсэн байна. Мөн аливаа хорыг тайлах, хүний биеийн хэмийг бариулах, сүрьеэ, хөхүүл ханиад зэрэгт хэрэглэдэг. Төрөлт удааширч байхад тус болж, төрөлтийг хөнгөвчлөн, өвдөлтийг намдаана. [[File:Pulsatilla vulgaris alba mg-k.jpg|thumb|Шар яргуй]] [[File:Sierning Kuhschellenwiese ND549 Sierninger Leiten Kreuzweg Pulsatilla vulgaris-2661.jpg|thumb|Яргуй цэцэг]] Яргуйг ардын эмнэлэгт дараах тохиолдолд хэрэглэж ирсэн: *Ангина *Бронхит *Бөгшүүлэн ханиалгах *Амьсгалын дээд замын эмгэг буюу хамрын, залгиур, дунд чихний үрэвсэл *Уушгины сүрьеэ *Ханиад, томуу *Мөөнгөнцөрдөх *Түлэгдэлт *Зүрхний хэм түргэсэх *Цусны даралт ихсэх *Мэдрэлийн ядаргаа *Нойргүйдэл *Нүдний даралт ихсэх *Тархи, толгойгоор хатгуулах *Унадаг өвчин *Үе мөч өвдөх *Хэрлэг *Хор тайлах *Хавдар хариулах *Хүний биеийн хэм бариулах *Булчирхайн сүрьеэ *Шамбарам *Ходоодны галын илчийг сайжруулах *Тамир тэнхээ оруулах *Шар усны өвчний хатаах *Сэтгэл гутрал *Үргүйдэл *Хөхүүл ханиад *Сарын тэмдэг саатах *Гуурсны багтраа буюу астма *Зүрхний дутагдал болон зүрх дэлсэх *Элэг бөөрөөр хатгаж өвдөх *Нүдний болор цайх *Нүд чинэрэх *Тархины даралт бууруулах *Эмэгтэйчүүдийн өвчин *Дааврын болон дотоод шүүрлийн системийн ажиллагаа алдагдах *Идээт шарх *Гүйлсэн булчирхайн үрэвсэл *Тулай *Яс махны бэртэнгэ *Гэдэс гүйлгэж өвдөх ===Хэрэглэх арга ба тун=== Ханд: Нэг аяга усанд ½-1 цайны халбага (0.12-0.3 гр) хатаасан цэцгээс нэмээд 10-15 минут буцалгаад шүүнэ. Цайг өдөрт гурван удаа уух эсвэл шаардлагатай үед ууж болно. Архинд дарах хэлбэрээр: 40%-ийн архинд 1:10 харьцаатай. 1-2 мл-ийг өдөрт гурван удаа ууна. ===Хоруу чанар=== Яргуй нь хортой ургамал юм. Буруу хэрэглэвэл суулгах, бөөлжих, татах, цусны даралт буурах, ухаан алдах зэрэг сөрөг нөлөөллийг бий болгодог. Мөн ходоод гэдэсний өвчтэй хүн, жирэмсэн эхчүүд, ходоодны ил шархлаатай, элэгний хатууралтай (цирроз) хүмүүс хэрэглэж болохгүй. ==Зүйлс== Хүлээн зөвшөөрөгдсөн 48 зүйл байдаг. {| class="wikitable" |+ Яргуйн зүйлс ! Зүйл !! Зүйл |- | Pulsatilla ajanensis Regel & Tiling || Pulsatilla albana (Steven) Bercht. & J.Presl |- | Pulsatilla alpina (L.) Chaz. || Pulsatilla ambigua (Turcz. ex Hayek) Zämelis & Paegle |- | Pulsatilla armena (Boiss.) Rupr. || Pulsatilla aurea (Sommier & Levier) Juz. |- | Pulsatilla × bolzanensis Murr || Pulsatilla × bolzanensis Murr |- | Pulsatilla bungeana C.A.Mey. || Pulsatilla campanella (Regel & Tiling) Fisch. ex Krylov |- | Pulsatilla × celakovskyana Domin || Pulsatilla cernua (Thunb.) Chaz. |- | Pulsatilla chinensis (Bunge) Regel || Pulsatilla dahurica (Fisch. ex DC.) Spreng. |- | Pulsatilla × emiliana (F.O.Wolf) Beauverd || Pulsatilla × gayeri Simonk. |- | Pulsatilla georgica Rupr. || Pulsatilla × girodii (Rouy) P.Fourn. |- | Pulsatilla grandis Wender. || Pulsatilla × hackelii Pohl |- | Pulsatilla halleri (All.) Willd. || Pulsatilla herba-somnii Stepanov |- | Pulsatilla herbertii Zaikov & Shmakov || Pulsatilla hulunensis (L.Q.Zhao) L.Q.Zhao & Y.Z.Zhao |- | Pulsatilla integrifolia (Miyabe & Tatew.) Tatew. & Ohwi ex Vorosch. || Pulsatilla × knappii (Palez.) Palez. |- | Pulsatilla kostyczewii (Korsh.) Juz. || Pulsatilla magadanensis A.P.Khokhr. & Vorosch. |- | Pulsatilla millefolia (Hemsl. & E.H.Wilson) Ulbr. || Pulsatilla × mixta Halácsy |- | Pulsatilla montana (Hoppe) Rchb. || Pulsatilla multiceps Greene |- | Pulsatilla neobungeana Zaikov & Shmakov || Pulsatilla nipponica (H.Takeda) Ohwi |- | Pulsatilla nivalis Nakai || Pulsatilla nuttalliana (DC.) Bercht. & J.Presl |- | Pulsatilla occidentalis (S.Watson) Freyn || Pulsatilla orientali-sibirica Stepanov |- | Pulsatilla patens (L.) Mill. || Pulsatilla pratensis (L.) Mill. |- | Pulsatilla reverdattoi Polozhij & A.T.Malzeva || Pulsatilla rubra (Lam.) Delarbre |- | Pulsatilla sachalinensis H.Hara || Pulsatilla saxatilis L.Xu & T.G.Kang |- | Pulsatilla scherfelii (Ullep.) Skalický || Pulsatilla sukaczewii Juz. |- | Pulsatilla taraoi (Makino) Zämelis & Paegle || Pulsatilla tatewakii Kudô |- | Pulsatilla tenuiloba (Turcz.) Juz. || Pulsatilla tongkangensis Y.N.Lee & T.C.Lee |- | Pulsatilla turczaninovii Krylov & Serg. || Pulsatilla usensis Stepanov |- | Pulsatilla vernalis (L.) Mill. || Pulsatilla violacea Rupr. |- | Pulsatilla vulgaris Mill. || Pulsatilla wallichiana (Royle) Ulbr. |- | Pulsatilla × weberi (Widder) Janch. ex Holub || Pulsatilla × wilczekii (F.O.Wolf ex Hegi) P.Fourn. |- | Pulsatilla × yanbianensis H.Z.Lv || Pulsatilla zimmermannii Soó |} ==Ном зүй== *https://web.archive.org/web/20250809205253/https://www.herbal-supplement-resource.com/pasque-flower-medicinal-uses.html [[Ангилал:Яргуй| ]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] 6y6t2fkay4sj6dkpu01jml9eopbc9yg 0 53923 858498 854427 2026-06-09T12:58:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858498 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы уралдаанч (1969 онд төрсөн)}} {{Инфобокс хүн | name = Михаэль Шумахер | native_name = Michael Schumacher | image = Aécio Neves, Michael Schumacher e Didi (Cropped).jpg | caption = Шумахер 2005 онд | birth_date = {{birth date and age|1969|1|3}} | birth_place = [[Хюрт]], Умард Райн-Вестфали, [[Баруун Герман]] | spouse = {{marriage|[[Коринна Беч]]|1995}} | children = {{hlist |[[Жина-Мариа Бетке|Жина-Мариа]] | [[Мик Шумахер|Мик]]}} | relatives = {{plainlist| * [[Ральф Шумахер]] (дүү) * [[Кора Шумахер]] (хадам дүү) * [[Давид Шумахер (уралдаанч)|Давид Шумахер]] (үеэл) }} | awards = | signature = Michael Schumacher Signature.svg | signature_alt = Михаэль Шумахерын гарын үсэг | module = {{Инфобокс Ф1 уралдаанч | embed = yes | nationality = {{flag|Герман}} | years = {{F1|1991}}–{{F1|2006}}, {{F1|2010}}–{{F1|2012}} | teams = [[Жордан Гран При|Жордан]], [[Бенеттон Формула|Бенеттон]], [[Скудериа Феррари|Феррари]], [[Мерседес-Бенц|Мерседес]] | races = 308 (306 гараа) | championships = 7 ({{F1|1994}}, {{F1|1995}}, {{F1|2000}}, {{F1 |2001}}, {{F1|2002}}, {{F1|2003}}, {{F1|2004}}) | wins = 91 | podiums = 155 | points = 1566 | poles = 68 | fastest_laps = 77 | first_race = [[1991 оны Бельгийн гран-при]] | first_win = [[1992 оны Бельгийн гран-при]] | last_win = [[2006 оны Хятадын гран-при]] | last_race = [[2012 оны Бразилийн гран-при]] }} }} [[Зураг:Michael Schumacher Signature.svg|right|Михаэл Шумахерын гарын үсэг]] [[Зураг:Michael Schumacher helmet Museo Ferrari.jpg|right|300px|Михаэл Шумахерын дуулга]] [[Зураг:Schumacher top Canadian GP 2010.jpg|right|300px|Михаэль Шумахер]] '''Михаэль Шумахер''' (''[[Герман хэл|герм.]] Michael Schumacher'', * [[1969 он]]ы [[1 сарын 3|1-р сарын 3-нд]] [[Хюрт]] хотын [[Хермюльхайм]], [[Умард Райн-Вестфален]] муж) нь [[Герман|германы]] автомашины уралдааны тамирчин байсан юм. Михаэль 1991 оноос 2006 он хүртэл мөн 2010 оноос 2012 онуудын хооронд нийт 307 удаа [[Формула-1]]-ийн дэлхийн аваргын гран прид оролцжээ. Дэлхийн долоон удаагийн аварга, 91 түрүү, 68 [[Поле байрлал|поле байрлал]] буюу нэгдүгээр байрны гараа, болон 77 [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|хамгийн хурдан тойргоороо]] формула 1-ийн түүхэнд хамгийн өндөр амжилт гаргасан нисгэгч юм. Мөн түүнчлэн 155 удаа шагналт байранд орсон амжилтаараа хамгийн олон удаа шагналт байрт шалгарсан шилдэг гуравт тооцогдож явдаг. 1990 болон 1991 онд [[Спорт автомашины уралдааны дэлхийн аварга|спорт загварын автомашины дэлхийн аваргын]] тэмцээнд идэвхтэй оролцож байгаад 1991 анх удаа формула 1-ийн [[1991 оны Бельгийн гран-при|Бельгийн Гран Прид]] [[Жордан Гран При|Жордан]] багийг төлөөлөн оролцов. Дараагийн уралдаанд [[Бенеттон Формула|Бенеттон]] руу солиж орсон бөгөөд тэндээ 1995 он хүртэл үлджээ. Бенеттонд байх хугацаандаа анхны гран пригийн ялалтаа 1992 онд [[1992 оны Бельгийн гран-при|Бельгиэс]] авсан ба дараа нь 1994 болон 1995 оны формула 1-ийн дэлхийн аваргаар шалгарчээ. 1996 онд тэрээр [[Скудериа Феррари|Феррари]] руу шилжин орсон ба эндээ 2006 он хүртэл идэвхтэй формула 1-ийн уралдаанд оролцов. Михаэль Шумахер нь 2000 оноос 2004 он хүртэл таван удаа дараалан дэлхийн аварга болсон. Дараа нь хэдэн жил завсарлага авсаны эцэст 2010 онд буцан формула 1-д ирсэн ба энэ удаа [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]ийн багт гурван жил болов. Энэ хугацаанд түүний нийт гаргасан амжилтаараа 2011 онд наймдугаарт жагссан явдал байлаа. 2013 оны 12 сарын 29-нд Михаэль цанаар гулгаж явахдаа осолдон хүнд гэмтэл авсан бөгөөд 2014 оны 6 сарын 16 хүртэл 6 сарын турш ухаан оролгүй, сэхээн амьдруулах тасагт эмчлүүлсэн. 2014 оны 9 сарын 4-нд эмнэлгээс гарсан тэрээр өдгөө гэрээрээ нөхөн сэргээх эмчилгээ хийлгэж байгаа. Түүний төрсөн дүү [[Ральф Шумахер|Ральф]] нь 1997 оноос 2006 он хүртэл түүнтэй хамт Формула 1-д уралдаж байлаа. ==Амжилтын гараа== ===Моторт спортын эхлэл=== Михаэль Шумахер нь 1969 оны нэгдүгээр сарын 3-нд Ролф Шумахер болон түүний эхнэр Элизабет (1948-2003) нарын анхны хүү болон Хюрт-Хермюльхаймд төрсөн бөгөөд түүний эцэг Ролф Михаэлийг төрөх үед пийшин өрөгч байгаад сүүлд [[Керпен]]д карт уралдааны замын түрээслэгч хийж байжээ. ====Карт спорт==== [[Зураг:Karting 082.jpg|thumb|right|Картын уралдаан]] Түүний моторт спорттой амьдралаа холбосон гараа нь бүр эрт дөрвөн настайгаасаа эхэлсэн бөгөөд түүний эцэг нь Михаэльд 5 [[морины хүч]]тэй мотор бүхий кетт кар бэлэглэсэнээр эхэлжээ. Керпен хотын Хоррем дүүрэгт ''Карт-Клуб моторт спортын уралдааны найз нөхөд Вольфганг Граф Берге фон Трипс, Go-Kart-Club Horrеm e.V.'' (өнөөдөр ''Клуб-Карт Керпен Манхайм'') гэх нэртэй картын клуб нээгдсэн ба Михаэль энэ клубт орж ихээхэн цаг өнгөрөөдөг болов. Тус клуб нь 1964 онд нээгдсэн бөгөөд 1961 онд Формула 1-ийн уралдаанд осолдон нас барсан Формула 1-ийн нисгэгч Вольфганг Граф Берге фон Трипст зориулан ингэж нэрлэжээ. Түүний дасгал сургуулилтын дараагийн алхам нь бороотой үеийн нойтон зам дээр явж өөрт байгаа дутагдлаа арилгахад чиглэж байсан ба энэ талаар: " Бороо орсон үед би ихэнхдээ ганцаараа картын зам дээр үлддэг байсан учир миний унааны муу нь ч тийм сайн мэдэгддэггүй байлаа. Түүнээс гадна норсон зам дээр шарвуулах, хий эргүүлэх нь ихэд зугаатай байсан болохоор би ч тэгж үлдэхдээ дуртай байлаа."<ref>Schulte/Lehbring/Bücken: ''Red Magic. Michael Schumacher und Ferrari. Hart am Limit''; Motorbuch Verlag: Stuttgart 1997; S. 40 f. Helmut Uhl: ''König Schumi''; WeltDatei: Augsburg 2006; S. 13 ff.</ref>хэмээн өгүүлсэн байдаг. Нэгэн сонины гарчигт түүнийг магадгүй xолбооны германы хамгийн бага насны картын жолооч хэмээн бичиж байжээ. Таван настайдаа тэрээр хамгийн анхныхаа ялалтыг тэмдэглэж байсан бол жилийн дараа клубийн гишүүдийг амжилтаар нь жагсаасан жагсаалтанд түүний нэр орсон ба тус жагсаалтанд байх гишүүдийн бараг тал түүнээс хэдэн насаар илүү гишүүд байв. Тун удалгүй тус клуб нь Керпен-Хорремээс Керпен-[[Манхайм (хотын хэсэг)|Манхайм]] руу нүүсэн нь түүний гэр бүлд маш сайнаар туссан ба учир нь тус клубийг ажиллуулах хүн ажилд авахад нь түүний эцэг эх нь энд ажиллахаар болсон нь түүний гэр бүлд нэмэлт орлогын эх үүсвэр болов. Михаэлийн эх Элизабет нь сүүлд нь тус клуб дээр хоолны газар ажиллуулсан байна. Удалгүй Михаэлийг эцэг, эх нь төлбөрийг нь төлж дийлэхээ болиж байтал түүний авъяасыг олж харсан дэмжигчид түүнд туслах болов. Эхлээд карт тэрэгний худалдаач Герхард Ноак түүнд дүрэм стандартын дагуу хийсэн карт бэлэглэсэн бөгөөд Михаэлийн ялалт бүр нь түүний картын сурталчилгаа болж байв. Сүүлд нь Адольф Нойберт түүнд евро карт нийлүүлсэн ба түүгээр Михаэль 1985 онд өсвөрийн дэлхийн аваргын хоёрдугаар байрт шалгарав. 1987 онд тэрээр евро картын германы аварга шалгаруулах тэмцээний А/100 ангилалд болон европын аваргын А/100-д оролцов. Карт уралдаанд Михаэль оролцож байхдаа тэрээр сүүлд түүний өрсөлдөгчид болох [[Хайнц-Харалд Френтцен]] болон [[Ник Хайдфельд]] ([[Мёнхенгладбах]]ын), эсвэл финландын [[Мика Хаккинен]] болон [[Мика Сало]] нартай таарч байж. Түүний санхүү хүрэлцэхгүй байсан учир тэрээр картын уралдаанд удаан хугацаанд [[Люксембург|люксембургийн]] лицензтэй оролцов. Ингэснээр түүнийг чадваргүйгээс болон хасагдвал төлбөрт төлөх баталгааны төлбөрөөс чөлөөлөгдсөн бөгөөд 12 настайдаа лиценз авах эрхтэй боллоо. Үүнээс гадна лицензээ хадгалан авч үлдэхийн тулд хамаагүй цөөн уралдаан тэмцээнд орох гэх мэт давуу талтай байсан. 1982 онд Михаэль казиногийн автомат ажиллуулдаг байсан Йюрген Дилкийг өөрийн бас нэг спонсорлогчоор авч чадсан. Түүний дэмжлэгтэйгээр Михаэль 1984 болон 1985 германы өсвөрийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлсэн юм. Хэдийгээр тэрээр дээд ангиллын автомашины уралдаанд оролцох болсон ч Картаа ерөөсөө орхиогүй бөгөөд үе үе картын уралдаанд оролцдог юм. ====Формула Кёниг, Формула Форд болон Формула 3==== [[Зураг:Reynard F 903-001 1990 Michael Schumacher Formula 3 EMS.jpg|thumb|right|Михаэл Шумахерын Формула 3-т унаж түрүүлсэн тэрэг]] Түүний [[Монопосто|монопосто]] мэргэжлийн зам нь 1987 онд [[Формула Кёниг]]ээр эхлэв. Энэ алхамыг хийхэд Йюрген Дилк дахин тусалсан ба улирал бүрд Михаэль Шумахерт 16.000 [[Дойче Марк|ДМ]]-ийн хөрөнгө оруулалт хийдэг байв. 1988 онд Михаэль [[Формула Форд]]ийн хоёрдугаар байрт орсон ба үүний дараа [[Формула 3]] луу шилжин орсон ба тэнд менежер [[Вилли Вебер]]тэй хамтран ажиллахаар болсон. Вилли түүнтэй хамтран ажиллах болсон шалтгаан нь түүний тэр хүртэл хамтран ажилласан [[Йоахим Винкелхок]] нь Формула 1-рүү орсон учир шинээр хамтран ажиллах сайн жолооч хайж байсан аж. Формула 3-ийн хамгийн эхний тестийн явалтанд Михаэль [[Нюрбургринг]]ийн зам дээр нэлээд сандарч байсны улмаас тав дахь тойрог дээрээ [[Хамгаалалтын хашлага|хашилт]] мөргөжээ. Вилли Михаэлийн Формула Форд дээр гаргасан амжилтыг мэдэх учир түүнд дахин нэг боломж олгосон учир тэрээр анхаарлаа төвлөрүүлэн явсанаар маш богино хугацаанд барианд оров. Вилли Веберийн хувьд Михаэльд дээд ангиллын автомашины уралдаанд ороход өөрийн санхүүгийн боломж болон хангалттай санхүүжүүлэх спонсор дутаж байгааг мэдэж байсан учраас Вилли хувиасаа түүнийг санхүүжүүлэхээр шийдсэн байна. Харин үүний хариуд тэрээр Михаэлиас нэмж дахин менежер авахгүй байхаас гадна түүнтэй арван жилийн гэрээтэйгээр, уралдаан тэмцээнээс олсон орлогын 20 хувийг түүнд өгөхийг санал болгосоныг Михаэль ч хүлээн зөвшөөрсөн байна.<ref>[http://www.zeit.de/1997/25/weber.txt.19970613.xml ''Формула I: „Вилли“ Вебер яаж Михаэль Шумахерын чухал хүмүүсийн тоонд багтав.''] Долоо хоногийн тойм сонин: ''Die Zeit'', Nr. 25/1997</ref> Сүүлд Вилли нь "Шумахер лотто" гэх лоттоны ганцхан ширхэг сугалааг тухайн үед худалдаж авсан хүн нь Вилли ганцаараа байсан хэмээх хошигнол ярианд орсон байдаг.<ref>Mary Thürmer, Markus Götting: ''Анхны германы Формула-1-Дэлхийн аваргын амжилтын түүх''. Wilhelm Heyne, München 1994, S. 30.</ref> Формула 3-т Михаэль Шумахер нь 1989 онд Хайнц-Харалд Френтцентэй адилхан оноогоор хоёрдугаарт Карл Вендлингерийн (Австри) ард бичигдсэн байна. ====Спорт автомашины уралдаан==== 1990 онд Михаэль Мерседес-Йуниор-Теам багаас гэрээ хүлээн авчээ. Түүнтэй хамт тус уралдаанд оролцож байсан үеийнхэнээс [[Хайнц-Харалд Френтцен]] болон [[Карл Вендлингер]] нар байв. Энэ хэдэн шижигнэсэн залуус нь "спорт прототип" гэж нэрлэгдэх автомашиныг унаж байлаа. Тус автомашин нь 920 морины хүчтэй, тухайн үеийн Формула 1-ийн тэрэгтэй адил чадалтай тэрэгнүүд байв. Михаель, Хайнц, Карл нар Формула 1-рүү шилжин орохдоо авто уралдааны талаар олон жилийн туршлага, мэдлэгтэй болсон байсан. Адилхан уралдааны тэрэг унаад хамтдаа бэлтгэл хийж байсан тухайн үед энэ гурваас тэр үүгээр илүү байсан гээд хэлчих зүйл огт байдаггүй байсан. Михаэль спорт автомашины 1990 оны уралдааныг Карл Вендлингертэй адилхан оноотойгоор тавдугаарт байрт бичигдсэн бол дараа жилийнх нь дэлхийн аваргаар дахиад л Вендлингертэй адилхан оноогоор есдүгээр байранд оржээ. Спорт автомашины уралдааны зэрэгцээгээр Михаэль Формула 3-ийн германы улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцсон түрүүлэв. ====Японы Формула 3000-д зочин тамирчинаар оролцсон болон Формула 1-д орсон нь==== 1991 оны зун Михаэль японы Формула 3000 тэмцээнд зочин тамирчинаар оролцсон ба түүнд энэ тэмцээнд оролцох боломжийг Иохен Неерпаш олгожээ. Энэ тэмцээнд Михаэль өөрийнхөө хэр чадвартай болохыг илтгэн америкийн тамирчин Росс Чееверийн дараа хоёрдугаарт байрт шалгарсан байна. Формула 3000-д Михаэль болон Виллигийн аль аль нь мэргэжлийн тамирчинаар орж өрсөлдөх сонирхол байсангүй, учир нь Формула 3000-ийн хамгийн шилдэг нэг тамирчин л Формула 1-д орох эрхтэй байдгаас үүдэлтэй. Михаэль өөрөө Формула 1-д шилжин орохыг шийдэж чадахгүй байгаа Мерседес концернийг шийдтэл хүлээсэн нь найдвартай гэж үзээд хүлээсэн бол Вилли 1992 оны Формула 3000-д ямар нэг аргаар Михаэлийг оруулах арга зам хайж байлаа. Гэвч өөр арга замаар Формула 1-д орох боломж тэдэнд гарсан юм. Аз болоход Мерседесийн ивээн тэтгэлэгийн туслалцаатайгаар Михаэль [[Сильверстоун (уралдааны зам)|Сильверстоуний]] тестэн дээр оролцох эрх авсан ба тэр ч энэ боломжийг ашиглан өөрийн авъяасаа нотлон харуулсанаар Формула 1-д орлоо. 1991 онд Жорданы үндсэн нисгэгч [[Бертранд Гачот]] шоронд орох ялаар шийтгүүлэн хоригдсон ба учир нь тэрээр таксины жолоочтой муудалцахдаа хориотой хийгээр шүршсэнээс улбаатай. Ингээд Михаэль, Бертрандыг орлон Спа-Франкорчампст оролцохоор болов. Хэдийгээр Михаэль энэ зам дээр огт явж үзээгүй байсан ч түүний менежер Вилли Вебер болон багийн ахлагч Эдди Жордан нар "Михаэлийн гэр Керпенд ойр учир тэр энэ уралдааны замыг сайн мэднэ" хэмээн зүтгүүлсээр оруулсан аж.<ref>Anmerkung: Weber hatte dabei [[Circuit Zolder|Zolder]] mit Spa „verwechselt“. vgl. Thürmer/Götting: a.a.O., S. 49.</ref> Сүүлд 2005 онд энэ явдлын талаар Жорданы өгсөн тайлбартаа: "Энэ уралдаанд Михаэль өөрөө оролцох сонирхол байгаагүй, харин [[Стефан Йоханссон]]ы сонирхол байсан буюу германчуудын мөнгөний төлөөx найруулсан хор байсан" хэмээн гэмээ хүлээсэн байна. Михаэль тус уралдааны замыг бэлтгэл хийхээс өмнө дугуйгаар тойрч замаа тогтоосон байна. Ингээд тэмцээний өмнөх хугацаат уралдаанд ороод 7-р байрт орсон нь формулагийн мэргэжилтнүүдийг алмайруулсан боловч яг тэмцээн эхлэнгүүт 500 метр яваад [[Дамжуулагч|хурдны хайрцагийн]] эвдрэлээс шалтгаалан гарчээ. Энэ 500 метрийн зайд тэрээр хоёр ч өрсөлдөгчөө гүйцэж түрүүлсэн бөгөөд тэрхэн зуурын амжилтын баяр хөөрөө эргээд дурсахдаа: "Сенна болон Пике зэргийн шилдэг тамирчдыг гүйцэж түрүүлэх нь санасанаас хамаагүй хялбар байсан"<ref>Michael Schumacher, Sabine Kehm, Michel Comte: Michael Schumacher. Die offizielle und autorisierte Inside Story zum Karriere-Ende, Süddeutsche Zeitung/Bibliothek 2006, S. 21.</ref> гэж өгүүлсэн нь түүнд тухайн үед ихээхэн зориг өгсөнийг илтгэнэ. Ялангуяа Жордан багийн инженерүүдийг түүний энэ дайчин зан болон автомашинаа жолоодох авъяас нь гайхашруулалд оруулав. [[Телеметр|Телеметрийн бичилт]] нь ч үүнийг нотлох ба [[О Рож]]ийн өгсүүр хэсэгт тэрээр дээд хурдаар өгссөн нь түүнийг хаазаа тултал гишгэж явсан бичлэгээс нь харсан байна. Тэмцээний бэлтгэл дээр л гэхэд тэрээр тухайн үеийн шилдэг нисгэгчдийн нэрээс огт айж эмээхгүй байгаа нь "[[Алайн Прост|Алайн]] намайг гүйцэж түрүүлэх гэхээр л шахаад зам хаагаад явуулахгүй байна"<ref>Willy Knupp (Hrsg.): ''Grand Prix ’92. live miterlebt. Formel 1 Weltmeisterschaft,'' Zeitgeist: Düsseldorf 1992, S. 6ff.</ref> хэмээн түүнийг тэмцээний зохион байгуулагчдад мэдэгдэж байснаас нь харагддаг. ===Бенеттоны эрин (1991-1995)=== ====Жорданаас Бенеттон руу шилжсэн нь==== Жордан багийг Михаэль ердөө л ганцхан уралдааны дараа орхин гарав. Тэндээс гараад [[Бенеттон Формула|Бенеттон]]д шилжин орсон нь олон сонирхлын бүлгийн үр дүн байв. Нэг талаас Жорданы Михаэльд тавьсан цаашдын санал нь тийм ч сонирхолтой байгаагүй: Эдди Жордан нь Михаэльд гурван жилийн гэрээний санал тавьсан бөгөөд үүнийхээ оронд Мерседесээс жилдээ 3,5 сая доллар төлөхийг шаардсан ба Михаэлийн оролцоогүй уралдааны бооцоог тогтмол төлж байх баталгааг өгөв. Нөгөө талаас [[Берни Экклестоун]] Спагийн уралдааны дараагаас Михаэлийг сонирхох болов. Экклестоун нь Формула 1-ийг германы тамирчидаар өргөтгөн сонирхолтой болгох зорилго өвөрлөж байсан ба түүний хувьд энэ санаагаа хэрэгжүүлэхэд Михаэль Шумахер хамгийн тохирсон тамирчин байлаа. Бенеттон баг тухайн үед буюу 1991 онд дэлхийн дөрвөн шилдэг багийн нэг байсан ба Экклестоуны зүгээс харахад Михаэль нь Жорданд байснаас Бенеттонд шилжин орвол түүнд илүү өгөөжтэй гэж үзэж байсан байна. Экклестоун, Бенеттоны хамтран эзэмшигч Том Велкиншавтай сайн найзуудын холбоотой байсан учир Томд Спа уралдааны дараа Михаэлийг Жорданаас гарган авах боломжтой эсэхийг мэдээд болж өгвөл гаргаад өөртөө авахыг зөвлөсөн байна. Бенеттон эхлээд Михаэлийг авахаа хүлээзнэж байснаа сүүлдээ Экклестоуны зөвлөсөний дагуу Михаэлийг авчээ. Михаэль өөрөө энэ талаар сүүлд дурсахдаа: «надад их сонин сэтгэгдэл төрж байсан, уг нь надад Жордан баг Формула 1-д орох боломжийг олгосон байтал би ганцхан уралдааны дараа орхиж явсан, гэвч миний зүгээс Бенеттонд спортоор илүү амжилтанд хүрнэ» гэж үзсэн.<ref>Michael Schumacher, Sabine Kehm, Michel Comte: ''Michael Schumacher. Die offizielle und autorisierte Inside Story zum Karriere-Ende'', Süddeutsche Zeitung / Bibliothek 2006, S. 78 u. Jörg-Thomas Födisch/Erich Kahnt: ''50 Jahre Formel 1. Die Sieger'', Heel: Schindellegi 1999, S. 182</ref><ref>Malte Jürgens: Würden Sie diesem Herrn Ihren Benetton anvertrauen? Hintergründe zum Wechsel Schumachers von Jordan zu Benetton in: Auto Motor und Sport, Heft 20/1991, S. 264.</ref> ====1991 оноос 1993 он==== Михаэлийн Бенеттон руу шилжсэн шилжилтийг хэд хэдэн шүүхийн хавтаст хэрэг дагалдав. [[1991 оны Италийн гран-при]] эхлэхийн өмнөхөн Жордан болон Бенеттон хоёулаа нэг нэг автомашиныг Михаэльд бэлдсэн байжээ. Жордан Лондоны шүүхэд Михаэлийг Жорданд үлдэж уралдах ёстой хэмээн шүүхэд өгсөн байна. Яг үүнтэй зэрэгцээд Бенеттоны хоёрдугаар нисгэгч [[Роберто Морено]] миланы шүүхэд Бенеттоныг Михаэльд хоёр дахь автомашиныг өгөхийг эсэргүүцэж байна хэмээн өргөдөл гаргасан аж. Эдгээр шүүхийн асуудлууд нь уралдааны өмнөх бэлтгэлээс 8 цагийн өмнө шийдэгдэв: Жорданы лондонд гаргасан өргөдлийг шүүх хүлээж аваагүй, Роберто Бенеттоноос тодорхой хэмжээний цалингийн нэмэгдэл авсан учир шүүхээс өргөдлөө буцаан татсан байна.<ref>Malte Jürgens: Coup der guten Hoffnung. Rennbericht zum Großen Preis von Italien 1991 in: Auto Motor und Sport, Heft 20/1991, S. 271.</ref> Роберто Жорданы хоёрдугаар нисгэгчээр орсон бол Михаэль Бенеттонд дэлхийн гурван удаагийн аварга Нельсон Пикетэй хамт хоёр дахь автомашиныг унан уралдлаа. [[Үндэсний Автодром Монца|Монцагийн]] уралдаанд Михаэль тавдугаар байрт орсоноор дэлхийн аваргын анхны хоёр оноогоо авлаа. Тус Гранд Приг Михаэль багийнхаа хамтран зүтгэгчийн өмнө нь орж дуусгасан. Мөн оны улирлын дүнгээр тэрээр 14-р байрт орсон. Түүний унасан Бенеттоны тэрэг нь Жорданы тэрэгтэй харьцуулбал явалтын хувьд болон техникийн хувьд хамаагүй муу тэрэг байсан тухай Михаэль: "Миний тэрэг гүдгэр товгор л үзвэл үсэрдэг, зүтгэлт маш муутай байсан, эргээд бодоход [[Пирелли|пиреллигийн]] дугуйнд байсан байна лээ" <ref>Helmut Uhl: a.a.O., S. 147 u. Willy Knupp: ''Grand Prix ’91. Live miterlebt'', Zeitgeist Verlag: Düsseldorf 1991, ISBN 3-926224-21-5, S. 66.</ref> гэж өгүүлжээ. [[1992 оны Өмнөд Африкийн гран-при]]д дөрөвдүгээр байрт орсоны дараа Михаэль дараагийн гурван гран прид шагналт байрт шалгарав: [[1992 оны Мексикийн гран-при|Мексик]] болон [[1992 оны Бразилын гран-при|Бразилын]] уралдаанд гуравдугаар байрт орсон бол [[1992 оны Испанийн гран-при|Испанид]] хоёрдугаар байр. Үүний дараагийн хоёр уралдаан [[1992 оны Канадын гран-при|Канад]] болон [[1992 оны Германы гран-при|Германд]] түрүүлсэнээр Формула 1-д орсоны жилийн ой дээрээ [[1992 оны Бельгийн гран-при|Бельгийн Гран При]] дээр солигдмол цаг агаартай байхад түүний ухаалаг дугуй солилтын хүчинд анхныхаа ялалтыг авлаа. Энэ ялалт нь Михаэлийг Вольфганг Граф фон Берге Трипс ([[1961 оны Формула-1|1961]]) болон германы лицензээр уралдаж байсан Йохан Массын амжилтыг давтахад хүргэжээ.<ref>[[Jochen Rindt]] war zwar deutscher Staatsbürger, startete allerdings mit österreichischer Rennlizenz und galt nach FIA-Reglement als Österreicher.</ref> Тус улирлын уралдааныг нийт оноогоороо Михаэль [[Уильямс Ф1|Уильямсын]] нисгэгч [[Найжел Манселл]] болон [[Рикардо Патресе]]-ийн дараа гуравдугаар байрт орон дуусгасан байдаг. 1993 оны улирлын тэмцээнд Михаэль өөрийнхөө тэр хүртэлх амжилтыг батлан дөрөвдүгээр байрт орсон аж. Энэ онд [[Алайн Прост]] түрүүлсэн бөгөөд тэмцээн дуусгаад Алайн зодог тайлсан юм. ====1994 он (анхны дэлхийн аварга цол)==== [[Зураг:Benetton B194-Ford 1994 von Michael Schumacher.jpg|thumb|right|Бенеттон-Форд B194, Михаэль Шумахерын 1994 онд дэлхийн аварга болохдоо унасан тэрэг]] [[1994 оны Формула-1|1994 оны улирлын]] тэмцээнд нэлээд хэд хэдэн дүрмийн өөрчлөлт оров. Үүнд цахилгаан туслах систем [[Антиблок систем|АБС]], дөрвөн дугуйн жолоодлого болон идэвхтэй явах ангийг ашиглахыг хориглосон, харин бензин нэмэх зогсолтыг зөвшөөрөв. Бенеттоны хувьд энэхүү шинэ дүрэмд маш хурдан зохицож чадсан. В 194 загварын тэрэг нь "өндөр" хамартай байсан ба түүний өмнөх загварууд ч адилхан өндөрт байрласан хамартай байсан нь бусадтай тэрэгтэй харьцуулахад тэс эсрэгээр нь хийж байв. Энэ хийц нь чиглүүлэгчийн үүрэгтэй болох нь нотлогдсон, учир нь агаарын урсгал нь илүү сайжирсанаар арын [[Диффузор (моторт спорт)|диффузорт]] нөлөөлөх нөлөө сайжирч байжээ. Хуучны багуудаас энэ шийдлийг 1994 онд Феррари ч бас хэрэглэсэн байна. Гэхдээ өндөр хамрыг хэрэглэх үндсэн санааг 1990 онд [[Тиррелл]] баг өөрийн [[Тиррелл 019|019]] загвартаа анх санаачлан хэрэглэсэн аж. Энэ оныг Михаэль илэрхий давамгай байдалтай эхэлсэн ба хоёр ч уралдааныг амжилттай тэргүүлэв. [[Автодром Жосе Карлос Пасе|Интерлагост]] Михаэль Аиртоноос бусад бүх нисгэгчдийг нэг бүтэн тойргоор түрүүлсэн. Эндээс тэрээр өөрийнхөө юугаараа бусдаас илүү вэ гэдгээ мэдэж авсан ба үүнийг нь английн хэвлэлд: "шпринтс" (богино зайг аль болох богино хугацаанд туулах чадвар) хэмээн тайлбарлаж байв. Үүний дараа бас [[Номхон далайн гран-при]]г Окаяма Айдад [[Окаяма (уралдааны зам)|Танака авто уралдааны зам]] дээр түрүүлэв. Гурав дахь гран пригийн өмнөх бэлтгэл дээр [[Рубенс Барричелло]] нэлээд хүнд осолд орсон бол дараа өдрийн хугацаат уралдаан дээр [[Роланд Ратцэнбергер]] осолдон нас барсан юм. Мөн уралдаан дээр ч осол гарсан ба энэ удаа [[Айртон Сенна]] азгүйтлээ. Тамбурелло эргэлтэн дээр тэрээр замаас гарахдаа толгойдоо хүнд гэмтэл авсан нь түүний үхлийн шалтгаан болов. Айртон нас барсанаар Михаэльд өөр хүчтэй өрсөлдөгч байхгүй боллоо. Английн Силверстоуны гран при хүртэл тэрээр тус улирлын тэмцээнүүдэд тэргүүлсээр байлаа. Силверстоуны тэмцээн дээр Михаэлийг буруутгасан хэд хэдэн үйл явдал болсон: эхлээд түүнийг тэмцээн дээр хасан гаргасан боловч тэмцээний төгсгөлд буцаан уралдуулав. Хоёрдугаар байрт орсоныг нь дараа нь үгүйсгэв. Нэмээд түүнийг үүнээс хойших хоёр уралдаанд орох эрхийг нь хасав. Үүнийг эсэргүүцэн тэрээр шалгуулаад явах хойгуур нь хоёр уралдаан ч болоод өнгөрлөө. Үүн дээр нэмэгдээд түүний тэрэгний доор байх модон хавтан дүрмийн дагуу байгаагүй гээд Спа-гаас түүнийг хасчээ. Түүний оролцоогүй уралдаануудад Дэмон Хилл түрүүлсэн ба түүний оноо нь Михаэлийн оноог гүйцэв. Үүний дараа Хересийн европын гран прид Михаэль түрүүлсэн ч, Дэмон түүний дараагийн уралдаанд мөчөөгөө өгөлгүй Сүзүкагийн уралдаанд тэргүүлэв. Хамгийн сүүлчийн Австралийн гран при уралдаанд Михаэль түрүүлж явсан боловч жолоодлогын алдаа гаргасанаар замаасаа гарсан ба буцаж замдаа орохоор бага хурдтай явж байхад нь Дамон гүйцэж түрүүлэх гэж байгаад мөргөсөнөөр хоёулаа барианд орж чадаагүй юм. Ингээд эцсийн дүн гарахад Михаэлийн оноо нь Дамоны онооноос илүү байснаар дэлхийн аварга боллоо. Михаэлийн энэ дэлхийн аварга цол нь түүний анхны дэлхийн аварга цол байснаас гадна герман улсын хувьд ч Формула 1-ийн анхны дэлхийн аварга цол болсон юм. Энэ хооронд түүний менежер Вилли Михаэлийн сүүлд Феррарид орох үндэс суурийг тависан юм. 1993 онд Вилли нь Рикардо Патресе, Михаэлиэс хамаагүй өндөр цалин авдаг болохыг мэдсэн бөгөөд Бенеттонтой хийсэн гэрээндээ ингэж өөр хооронд нь ялгаатай цалин өгөхгүй байхыг тусгасан байжээ. Тиймээс үүнийг далимдуулан Вилли өөрийн хүнийхээ гурван жилийн гэрээг нь богиносгохдоо түүний цалинг ч нэг дахин нэмэгдүүлж чадав.<ref>Hubert Bücken, Christoph Schulte, Hartmut Lehbrink: ''Red Magic. Michael Schumacher und Ferrari. Hart am Limit'', Zeitgeist Verlag: Düsseldorf 1997, S. 31</ref> ====1995 он (2 дахь дэлхийн аварга цол)==== [[Зураг:Michael Schumacher 1995 Britain.jpg|thumb|left|Михаэль Шумахер Английн гран при дээр 1995 он]] [[1995 оны Формула-1|1995 оны улирлын]] тэмцээнд Бенеттон [[Рено]]гоос 10 цилиндр бүхий салаалсан мотор авчээ. Ингэснээр моторын хувьд Уильямс болон Бенеттон ижил хэмжээнд очлоо. Михаэлийн хувьд энэ улирал нь өнгөрсөн жил шиг тийм ч сайн эхэлсэнгүй. B195 загвар нь өмнөх загвараасаа нэлээд хүндрэл учруулж байсны дотор газраас хөндийрүүлэх хэсгийн тохиргоо нь хамгийн их асууудал тарьж байлаа. Үүнийг хоёр нисгэгч нь хэд хэдэн осолд орж өөрсдийн биеэр мэдэрсэн юм. Түүний энэ хүртэлх мэргэжлийн тамирчны уралдааны оргил нь [[Германы гран-при|Хоккенхаймринг]] дээр ялсан болон Спа дээр 16-р байрлалаас хөдлөн түрүүлсэн явдал юм. Үүний дараа [[Нюрбургринг]] дээр тэмцээн дуусахад [[Жан Алези]]г хоёр тойргоор түрүүлсэн байна. Энэ улирлын тэмцээн дуусахад Михаэль хоёр дахь дэлхийн аварга цолоо авсан бол Бенеттон зохион бүтээгчийн ДА-цолыг хүртжээ. === Ферраригийн эрин (1996-2006)=== [[Ники Лауда]]гийн шахалтаар [[Скудериа Феррари|Феррари]] баг [[Жан Тодт]]ын удирдлага дор нэгэн шинэ жолооч хайж байв. Тухайн үед Михаэль ганцаараа дэлхийн аварга цолтой уралдаж байсан ба Бенеттонд очсоноосоо хойш Бенеттонийг асар хурдацтай алдрын тавцанд авчирсан учир түүнийг Феррарид ч бас зайлшгүй ажиллах ёстой тамирчины нэг гэсэн яриа тархсан байна. Италийн уламжлалт уралдааны баг нь сүүлийн жилүүдэд техникийн хувьд ч тэр зохион байгуулалтын хувьд ч тэр ихээхэн хоцрогдсон байв. Үүнд жишээ нь 12 цилиндр бүхий салаалсан хүнд мотор угсарсан нь түлшний хэрэглээг ихэсгэх гэх мэтийн шалтгаан их байлаа. Феррари 1979 онд [[Жоди Шектер]]ийн авсан дэлхийн аварга цолоос хойш дахин дэлхийн аварга цол аваагүй учир Михаэль Шумахерт хүлээлгэсэн итгэл дан ялангуяа италийн хэвлэл болон [[Тифозо|Тифози]]д өндөр байв. [[Фиат]] болоод Феррарийн захирал Жианни Агнелли хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа: "Хэрвээ Михаэль Шумахер л Феррариг дэлхийн аварга болгохгүй бол бид хэзээ ч дэлхийн аварга болж чадахгүй" гэсэн байдаг. ====1996 он==== [[Зураг:Michael Schumacher - Imola 1996 (1).jpg|thumb|right|1996 он]] [[1996 оны Формула-1|1996 оны улиралд]] зориулан Феррарри арван цилиндр бүхий мотор шинээр тэргэндээ угсарсан бөгөөд [[1989 оны Формула-1|1989 оны улирлаас]] хойш хэрэглэж байсан арван хоёр цилиндрт хөдөлгүүрээсээ татгалзав. Жижигхэн цогц хийц нь их биеийг агаарын урсгалд тохируулан өөрчлөх боломжийг олгож байв. Хөдөлгүүрийг нь, арван цилиндрт хөдөлгүүрийг үйлдвэрлэн нэлээд туршлага суусан японы [[Хонда]]гийн үйлдвэрийн инженерүүд нь ихэд сайн хийсэн нь тус хөдөлгүүрийг угсран уралдсан уралдаануудаас илэрхий мэдэгдэж байв.<ref>Pino Casamassima: ''Die Geschichte der Scuderia Ferrari'', Heel, Königswinter, 1999, S. 45</ref> Ганцхан шасси дахь салхины сувгийн тохиргоог түүний ерөнхий дизайнер [[Жон Барнард]] буруу тохируулсан нь сул тал нь байлаа. Улирал эхлэнгүүт буюу австралийн гран при дээр Михаэлийн [[тоормос]] нь ажиллагаагүй болсон, аргентиний гран прид арын далавч нь хугарсан болон [[1996 оны Сан Мариногийн гран-при|Сан Марино]] дээр тоормосны диск хагарсан юм. Хэдийгээр түүнийг янз бүрийн эвдрэл тогтмол дагаж байсан ч Барселоны Гран При дээр гуравдугаар байрнаас хөдлөн түрүүлсэн нь түүний аргагүй л сайн тамирчин болохыг илтгэж байлаа. Энэ ялалт нь түүний бороотой үеийн нойтон зам дээр тохируулан явсантай холбоотой бөгөөд энэ нь түүний багтаа болон хөгжөөн дэмжигчдэдээ өгсөн том бэлэг болжээ. Гэвч энэ ялалтын баяр хөөр нь удаан үргэлжилсэнгүй, түүний тэрэг нь хуурай зам дээр тийм ч сайн биш болох нь мэдэгдэж эхэлсэн байна. Үргэлж ямар нэг эд анги нь эвдрэлд орох заримдаа бүр энгийн жижиг эд ангийн эвдрэлээс шалтгаалан уралдаанаас гарч байлаа. Тиймээс нэг хэсэгтээ Феррари автомашиндаа «задгай мөнгөний эд анги» авч угсардаг гэх яриа газар авсан юм. Энэ онд Дамон Хилл шинээр Формула-1-д орж ирсэн Жак Вильнёвийн өмнө орон дэлхийн аварга боллоо. Михаэль гурван тэмцээнд түрүүлсэн амжилтаар гуравдугаар байрт орсон нь Ферраригийн хувьд 1990 оноос хойш тасарсан байсан амжилтыг буцаан авчирсан байна. ====1997 он==== [[Зураг:Michael Schumacher 1997 Italy.jpg|thumb|left|1997 оны Италийн Гран При]] [[1997 оны Формула-1|1997 онд]] Михаэлийн хүсэлтээр уралдааны инженер Росс Браун болон зохион бүтээгч Рори Бирне нар Феррарид орсон байна. Феррари F310B нь өмнөх оны загвартай харьцуулбал өрсөлдөх чадвар нь хамаагүй илүү байлаа. Жак Вильнёв нь энэ улиралд түрүүлэх магадлалтай тамирчины тоонд орж байв. Михаэлийн хувьд тус улиралд 5 тэмцээнд түрүүлсэн ба дэлхийн аваргыг шийдэх хамгийн чухал японы тэмцээнд Жак Вильнёвийн багийн хамтран зүтгэгч Эдди Ирвины хаалтаас гарч чадаагүй юм. Сүүлээсээ хоёр дахь тэмцээн дээр Михаэль тэмцээний цаг дундаа ортол түрүүлж яваад ямар нэгэн хүндэтгэх шалтгаангүйгээр хурдаа сааруулсаар байсан ба Жак түүнийг гүйцэж түрүүлэхэд нь мөргөлдсөн байна. Энэ мөргөлдөөн нь 1994 онд Михаэль болон Дамон нарын мөргөлдөөнтэй адилхан юм болсон. Гэвч энэ удаа буруутан нь яалт ч үгүй Михаэль байсан учир түүнийг уралдааны комисс дэлхийн аваргын тэмцээний дүнгээс хассан ч авсан оноог нь үлдээсэн аж. Зохион бүтээгчийн дэлхийн аваргын жагсаалтанд Феррари хоёрдугаарт байрт орсон. ====1998 он==== [[1998 оны Формула-1|1998]] оноос эхлэн шинэ дүрэмтэй боллоо. Формула 1-ийн автомашинууд нь 200 см-ийн өргөнтэй дугуйнаас 180 см өргөнтэй дугуй хэрэглэx болон дугуйн мөр хэсэгт оромтой байхаар тогтсон. Энэ нь МкЛарен-Мерседес болон түүнд дугуй нийлүүлэгч [[Бриджстоун]]д тохирсон шийдвэр болов. Үүн дээр нэмэгдэн 1997 оны наймдугаар сард Уильямсаас МкЛарен руу шилжин орсон дизайнер Адриан Невеигийн нөлөө МкЛарены автомашины хийцэд үр дүнгээ өгч эхэлсэн. Мика Хаккинен эхний хоёр тэмцээнд түрүүлсэн ба харин гурав дахь уралдааныг Михаэль өөртөө шийдэж чадлаа. Энэ улирал нь ерөөсөө л Мика болон Михаэлийн өрсөлдөөн байв. Үүний дараа бельгийн уралдаанд Мика барианд орж чадаагүй учир Михаэльд түрүүлэх боломж гарч ирэв. Тэрээр энэ боломжийг ашигласан бөгөөд МкЛарений нисгэгч Давид Култхардыг бүтэн тойрч иртэл нь Давид түүнийг шахсанаар тэр 2 мөргөлдсөн байна. Михаэль гурван дугуйтай тэрэгтэйгээ зогсоол руу яаравчлан очоод, буцаж гүйн МкЛарений зогсоол руу очиж Давидтай зодоо хийх гэснийг түүний багийн механикч нар арайхийн зогсоосон байна. Давид дараа нь "би тэр ослыг санаатай хийгээгүй ш дээ" хэмээн хэд хэдэн удаа үгүйсгэсэн боловч сүүлдээ буруугаа хүлээн Михаэлээс уучлалт гуйсан байна. Европын Гран Приг Михаэль түрүүлбэл дэлхийн аварга болох боломжтой уг улирлын сүүлчийн тэмцээн дээр Михаэль поле байрлалд мотор нь цохин гараан дээрээ үлджээ. Ингээд шинээр дахин эхэлсэн ба тэрээр 22-р байрлалаас хөдөлсөн ч гуравт орсоноор дэлхийн дэд аварга цолыг хүртэн, харин Мика Хаккинен дэлхийн аварга болжээ. ====1999 он==== [[1999 оны Формула-1|1999]] онд МкЛарений технологийн дэвшилт нь бусад багуудад үндсэндээ гүйцэгдэв. Энэ улирлын эхний долоон уралдааны хоёрт нь Михаэль түрүүлсэн бол Мика Хаккинен гуравт нь түрүүлсэн юм. Их Британий Гран При эхлэхийн өмнө Михаэль Микагаас 8 оноогоор дутуу байлаа. Уралдаан эхлэнгүүт Михаэлийн тоормос нь ажиллагаагүй болсоноор овоолсон дугуйнуудыг 107 км/ц хурдтайгаар очиж мөргөсөн байна. Үр дүн нь баруун хянганы хугаралт. Михаэль үүнээс хойш зургаан уралдаанд оролцоогүй учир үндсэндээ энэ оны дэлхийн аваргад ялагдал хүлээв. улирлын төгсгөлийн хоёр уралдаанд тэрээр буцан ирсэн бөгөөд ихэд хянуур болсон байлаа. Тэрээр Малайзын уралдаанд Ирвинийг түрүүлүүлсэн ба өөрөө хоёрт оров. улирлын төгсгөлийн уралдаанд [[Мика Хаккинен]] өөрийн хүчээр түрүүлэн дэлхийн аварга боллоо. Феррари 16 жил тасарсан байсан зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цолыг авчээ. ====2000 он (3 дахь дэлхийн аварга цол)==== 1999 онд Феррари Бриджстоуны дугуйг хэрэглэсэн юм. Японы дугуй үйлдвэрлэгч нь МкЛаренийг хоёр дэлхийн аварга болсоны дараа буюу 2000 оны улирлын тэмцээнд зориулан шинэ хийц гаргасан ба МкЛарен болон Феррарид хоёуланд нь уг дугуйгаа нийлүүлсэн нь хүчний харьцаанд нөлөөлж эхлэв. 1999 онд энэ хоёр баг ер нь л ойролцоо байгаа нь харагдаж байсан юм. Энэ удаа Михаэль илт давуу байдалтайгаар эхэлсэн. Хэдийгээр Мика поле байрлалаас эхний гурван тэмцээнд уралдсан боловч Михаэль тус тэмцээнүүдэд гурвууланд нь дараалан түрүүлэв. улирлын дунд үед МкЛарен тэмцээнийг өөртөө шийдэн авч чадсан. Ингээд үлдсэн улирлын тэмцээнүүд нь оргил үедээ ирлээ: Эхлээд Бельгийн Гран При дээр Мика болон Михаэлийн хооронд өрсөлдөөн болов. Мика ямар нэг тодорхой зүтгэлт гаргалгүй Михаэлийн ард нэлээд олон тойрог явлаа. Харин Михаэль Рикардо Цонтаг бүтэн тойрч гүйцэж түрүүлэх гэсэн тэрхэн агшинд Мика ихдээд байсан хурдаа гарган 300 гаран км/ц хурдтайгаар Михаэлийг гүйцэн түрүүллээ. Энэ уралдааны дараа Мика 6 оноогоор Михаэлаас илүү болсон. Дараагийн италийн гран прид ихэд ойрхон зайтайгаар Михаэль түрүүлсэн ба энэ ялалт нь түүний 41 дэх гран при ялалт байв. Тэмцээний дараах сэтгүүлчдийн тависан "Та [[Аиртон Сенна]]гийн хувийн рекордыг эвдлээ. Энэ талаарх сэтгэгдэлээ бидэнтэй хуваалцаач?" гэсэн асуултанд тэрээр ямар нэг хариулт өгөлгүй уйлсан аж. Үүнийг нь италийн хэвлэлүүд болон фенүүд нь "Уг нь Михаэль сэтгэлийн хөөрөл багатай биеэ барьж чаддаг нэгэн, гэтэл энэ удаа уйлсан нь түүний хэр зэрэг хүн чанартай хүн болохын илэрхийлэл боллоо" хэмээн мэдээлж байлаа. [[Зураг:Schumacher brothers 2001 Canada.jpg|thumb|right|Ах дүүс, Михаэль болон Ральф Шумахер (2001 он)]] Үлдсэн гурван уралдааныг Михаэль түрүүлэв. Ингээд энэ улирлын дэлхийн аварга цолыг Михаэль хүртсэн ба Феррарид 1979 онд Жоди Шектерийн авсан жолоочийн дэлхийн аварга цолноос хойш тасраад байсан цолыг буцаан авчирч өглөө. Зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цолыг Михаэлийн хүчээр Феррари хамгаалж чадсан юм. Түүний багийн хамтран зүтгэгч Рубенс Барричелло германы гран прид түрүүлсэн бөгөөд түүний энэ ялалт Аиртоны үхлээс хойш бразилчуудаас түрүүлсэн анхны ялалт байлаа. ====2001 он (4 дэхь дэлхийн аварга цол)==== [[2001 оны Формула-1|2001 оны улирл]]ын эхний тэмцээний бэлтгэл дээр Михаэль хүнд осолд орж эхэллээ. Тэрээр эргэлтэн дээр 280 км/ц хурдтай явтал түүний тэрэг нь ар талаа эхэлж шидэн замаас гарч, замын гадна талын хайрган дэвсгэр дээр бүтэн хоёр эргээд дугуйн дээрээ буцаж буулаа. Михаэль тэрэгнээсээ ямар нэгэн бэртэл гэмтэл аваагүй хэмээн гарч ирсэн аж. Оны дунд үеэс Феррари үндсэндээ бусад багуудаас илүү байгаа нь мэдэгдэн ерөнхийдөө түрүүлэх шинжтэй байсан ч уралдаан болгон ихэд сонирхолтой өрнөж байлаа. Михаэль сүүлийн таван уралдааны өмнө гэхэд түүний оноог гүйцэх бололцоогүй болсон байв. Ингээд тэрээр дэлхийн аваргын дөрөв дэх цомоо авсан бол Давид Култхард хоёрт, харин Михаэлийн багийн хамтран зүтгэгч Рубенс Барричелло гуравдугаар байрт оржээ. Бельгийн Гран При дээр Михаэль [[Алайн Прост|Алайн Простын]] 51 удаа ялсан амжилтыг шинээр тогтоов. ====2002 он (5 дахь дэлхийн аварга цол)==== [[Зураг:Mschumacher 2002.jpg|thumb|left|Михаэль Шумахер (2002 он)]] [[2002 оны Формула-1|2002 оны улирлын]] тэмцээнүүдэд Феррари нилээд давамгай байдалтай байсан ба хэд хэдэн давхар ялалт байгуулсан юм. [[2002 оны Австрийн гран-при|Австрийн гран-при]] дээр Феррари багийн шийдвэрээр Рубенс Барричелло хэдийгээр тус уралдааны турш түрүүлж явсан ч яг барианд орохын өмнө Михаэльд зам тавьж өгөн түрүүлүүлсэн байна. Уралдаан дуусаад шагналын тавцан дээр гарахад үзэгчид шүгэлдэн тус шийдвэрийг эсэргүүцэж буйгаа илэрхийллээ. Үүнд Михаэль ихэд ичсэн бөгөөд Барричеллог 1-р байрын тавцан луу түлхэн гаргаад түүний өмнө нь бөхийн ёсолжээ. Харин багийн дарга Жан өөрийн зааврыг зөвтгөн: "Манай баг сүүлийн жилүүдэд гурав дараалан жолоочийн дэлхийн аваргад ялагдал хүлээсэн, бидэнд хүчтэй өрсөлдөгчид байгааг бүгд мэднэ. Тиймээс бид тухайн нөхцөл байдлаас шалтгаалан багтаа хэрэгтэй шийдвэрийг л гаргах болно"<ref>[http://www.spiegel.de/sport/formel1/mike-glindmeier-erinnert-sich-siege-ohne-leiden-a-443998.html „Зовлонгүй ялалт“ Мике Глиндмайер], ''Spiegel Online''- сонин, 23. Oktober 2006</ref> гэж хэлсэн байна. Сэтгүүлчидтэй уулзах уулзалтын өмнө Жан Тодт нисгэгч нартайгаа тусгайлан уулзаад энэ болсон явдал нь багийн шийдвэр байсан, тиймээс ганцаараа шийдэн уралдаж болоогүй гэж тайлбар өгөхөөр тохирсон байна. Тус сэтгүүлчидтэй уулзсан уулзалт нь буруу тийш эргэн, Феррари нэг сая долларын торгуулиар торгуулсан ба энэ нь тухайн баг ийм нөхцөлд энэ шийдвэр гаргасан тохиолдолд торгоно гэсэн дүрэм байхгүй учир Михаэль Шумахер шагналын тавцанд Барричеллог 1-р байрын тавцан луу түлхэн гаргасан нь байж болшгүй үйлдэл гэх шалтгааныг нэрлэжээ. Үүний дараа [[2002 оны Америкийн гран-при|Америкийн гран-при]] дээр Михаэль барианд орохын өмнөхөн түүний ард уралдааны турш явсан багийн хамтран зүтгэгч Барричеллод зам тавьж өгөн түрүүлүүлсэн байна. Үүнийгээ Михаэль тайлбарлахдаа "би 2-р байрт орсондоо сэтгэл хангалуун байна, үүнээс гадна Барричелло бид хоёр одоо нэг нэгэндээ өргүй болсон" гэжээ. ====2003 он (6 дахь дэлхийн аварга цол)==== Энэ улиралд дүрмийн өөрчлөлт оруулсанаар Формула 1 уралдааныг улам сонирхолтой болгох зорилготой байв. Үүнд хоёрдугаар байрт орсон нисгэгчийн оноо нь түрүүлсэн нисгэгчийн онооноос ердөө л хоёр онооны бага байхаар тогтсон нь хоёрт орсон нисгэгчийн оноог хамаагүй өндөрөөр үнэлсэн явдал боллоо. Михаэлийн хувьд энэ улиралыг жолоодлогын алдаа гарган эхэлсэн ба эхний гурван уралдаан дуусахад Кимигээс 18 оноогоор хоцорсон байдалтай байв. Үүнээс үүдэн Феррари F-2003 загвараа дөрөв дэх уралдаанаас оролцуулахаар болжээ. Дөрөв дэх уралдаан нь Михаэль болон түүний дүү Ральфийн хувьд ихэд хүнд уралдаан байсан ба учир нь түүний эх нь хорт хавдраар уралдааны өмнөхөн өнгөрсөн байж. Михаэль энэ уралдаанд түрүүлэн шагналын тавцанд гашуудлын нулимс унаган зогсож байв. Улирлын хамгийн сүүлийн уралдаанаас Михаэль ганц оноо авахад л дэлхийн аварга болохоор байв. Тэрээр хугацаат уралдаанд тийм ч сайн байсангүй 14-р байрнаас гарахаар болжээ. Михаэль багийн хамтрагч Барричеллог түрүүлээсэй гэсэн итгэл найдвар тавиж байсан биеллээ олон тэр ч түрүүлсэн бол харин өөрөө жолооны алдаа гарган Такуматай мөргөлдөн хугацаа алдан явсаар наймдугаар байрт оржээ. Михаэль энэ улирлын дэлхийн аварга болсоноор Формула 1 уралдааны бүх цаг үеийн хамгийн өндөр амжилт гаргасан тамирчин боллоо. Тэмцээний дараа тэрээр: ''"Би ихэнх дэлхийн аварга цолоо түрүүлж байж авсан бол өнөөдөр 8-р байранд орсон мөртлөө дэлхий аварга боллоо. Тиймээс миний хувьд жаахан сэтгэл дундуурхан байна..."'' хэмээн ярилцлага өгсөн байна. ====2004 он (7 дахь дэлхийн аварга цол)==== [[Зураг:Michael Schumacher Ferrari 2004.jpg|thumb|right|Михаэль Шумахер (2004 он)]] [[2004 оны Формула-1|2004]] оны улирлыг тэрээр Барричеллогийн өмнө байрлалтайгаар эхэлсэн бөгөөд тэр эрчээрээ явсаар түрүүлэв. Дараа нь францын гран-при дээр Формула-1-ийн түүхэнд анх удаа 4 удаа засварын зогсоол хийхээр төлөвлөн хийсэн ба энэ удаа ч тэрээр түрүүлсэн ажээ. Энэ улиралд нийт 18 гран при уралдаан болсоноос Михаэль 13-т нь түрүүлэн дэлхийн аварга цолыг долоо дахь удаагаа авсан бол Феррари 6-удаа дараалан зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цолыг хүртжээ. ====2005 он==== [[Зураг:MichaelSchumacherHO2005.jpg|thumb|right|Германы гран-при (Хоккенхайм 2005 он)]] [[2005 оны Формула-1|2005]] оны улирал нь Михаэлийн болон Ферраригийн хувьд ихээхэн хүнд жил болсон. Феррари бусад багуудаас хөгжлийн хувьд хоцорч буйгааа ч мэдсэн байна. Олон жил өөрсдийн хүсэлтийн дагуу дугуйгаа захиалан хийлгэж ирсэн ашигтай талууд ч энэ удаа эсрэгээр эргэж байлаа. 9 дэх уралдаан дээр тэрээр энэ улирлын анхныхаа ялалтыг авсан. Гэвч энэ уралдаанд нь тэрээр зөвхөн таван өрсөлдөгчтэй уралдсаны учир нь бусад тамирчдын тэрэг нь бүгд Михелиний дугуй угсарсан явдал байв. Михелин тус уралдааны өмнө мэдэгдэл хийн манай дугуйтай уралдахгүй байх, дугуйнууд нь хагарч задрах магадлал маш өндөр байгаа тухай тайлбар хийсэн ба дээрээс нь америкийн иргэний хуулиар осол аваар гаргагч нь өндөр торгууль төлөх болдогоос ч айн бусад тамирчидыг оролцохыг нь хориглосон байна. Оны эцэст Фернандо Алонсо дэлхийн аварга болохдоо хамгийн залуу формула-1-ийн дэлхийн аваргын рекордыг давхар тогтоожээ. Ингээд 2000-2004 оны хооронд нийт таван удаа түрүүлсэн амжилт буюу "Михаэлийн эрин үе" нь үүгээр дууслаа. ====2006 он==== Энэ улирлын анхны уралдаанд буюу [[2006 оны Бахрейны гран-при|Бахрейнд]] Михаэль бас нэгэн шинэ рекорд тогтоосон нь 65 дахь поле байрлалаар Аиртон Сеннаг гүйцсэн явдал байв. [[2006 оны Хятадын гран-при|Хятадын гран-при]] дууссаны дараа Михаэль тухайн үеийн дэлхийн аваргатай онооны хувьд тэнцүү болсон бөгөөд ахиад хоёр уралдаан үлдсэн байсан нь түүний хувьд мэргэжлийн тамирчны амжилтаа дахин дэлхийн аварга болон дуусгах сайхан боломж байлаа. Дараагийн уралдаан Японд болсон бөгөөд тус уралдааны 37-р тойролтон дээр түүний тэрэгний мотор нь цохин барианд орж чадсангүй. Тус уралдаанд Алонсо түрүүлэн 10 оноогоор илүүтэйгээр сүүлчийн гран-прид орохоор боллоо. Михаэлийн хувьд дэлхийн аварга болохын тулд сүүлийн уралдааныг зайлшгүй түрүүлэх шаардлагатайгаас гадна Алонсо ямар ч оноо авахгүй байх хэрэгтэй байлаа. Гэвч тэрээр энэ тухайгаа: ''"Би хэн нэгнийг уралдаанд бүтэлгүйтээсээ гэж хүсэн итгэл найдвар тавихгүй байна. [...] Надад сайхан уралдаанд уралдааныг түрүүлэн дуусгах бодол л байна. Бидний зүгээс бүх л хүчээ дайчлан уралдаад тэмцээнийг нэг болон хоёрдугаар байрт орж дуусгах, тэгээд зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цолыг баг маань авч чадах үгүйг л харах үлдлээ"'' гэжээ.<ref>www.adrivo.com, 19. Oktober 2006:[http://www.adrivo.com/nachrichten/formel1/38459/2006/10/19/michael_schumacher__ich_bin_total_entspannt.html Michael Schumacher: Ich bin total entspannt]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Гэвч Бразилийн гран при дээр түлшний даралт нь хангалттай бус байснаас шалтгаалан 10-р байрнаас эхлэхээр боллоо. Яг уралдаан дээр [[Жанкарло Физикелла]]г гүйцэж түрүүлэх гэж байгаад түүний урд гуприйг дугуйгаараа шүргэн хагархай дугуйгаа солиод буцаж орох хоорондд хамгийн сүүлчийн байранд орсон байна. Ингээд уралдаан дуустал дахин зүтгүүлсээр хоёрдугаар байрт орон тэмцээнийг дуусгав. Хэдийгээр тэрээр энэ улиралд түрүүлж чадаагүй ч түүнийг дэмжигчид нь маш сайн өрсөлдөн сайхан амжилт гаргалаа гэцгээж байлаа.<ref>[http://www.ftd.de/sport/motorsport/f1/124227.html?zid=45035 ''Financial Times''] Deutschland, 22. Oktober 2006</ref> ====Формула 1-ийг орхин гарсан нь==== [[Файл:SchumacherDecember2006.jpg|thumbnail|left|Михаэль Шумахер, 2006 оны 12 сар]] Түүнийг буцан ирж уралдах тухай хэвлэлээр 2004 онд жолоочийн дэлхийн аварга болсоны дараагаас л таамаглал дэвшүүлж эхэлсэн. Гэвч тэрээр өөрөө үүнийг үгүйсгэсээр байлаа. 2006 онд тэрээр энэ таамагийг үгүйсгээгүйгээс шалтгаалан бүр ихээр хэвлэл мэдээллээр таамаг дэвшүүлэх боллоо. Ферраригийн зүгээс "тамирчин маань өөрөө л ирээдүйгээ шийднэ ш дээ" хэмээн түүний цаашдын сонголтын эрх чөлөөг хүндэтгэж буйгаа илэрхийлж байлаа. Михаэлийн зүгээс явагдаж буй улирлын тэмцээндээ төвлөрөх нь чухал байснаас цаашдын ирээдүйн талаар бодох сонирхолгүй байв. Гэвч Ферраригийн ерөнхийлөгч [[Лука Кордеро ди Монтецемоло]]гийн шаардлагаар Михаэль италийн Монцад болох гарн пригээс өмнө ирээдүйд юу хийх тухайгаа шийдвэрээ гаргах ёстой болов.<ref>Helmut Uhl: a.a.O., S. 137. Uhl interpretiert die Ankündigung Ferraris, zu diesem Zeitpunkt seine Fahrer-Paarung für 2007 bekannt zu geben, als „[[Ultimatum]]“.</ref> Гэтэл үүний дараагийн хэдэн сар олон улсын хэвлэл, мэдээллээр италийн Монцад болох уралдаан нь бараг бүтэн улирлын болох бүх уралдаануудаас чухал мэтээр шуугицгааж эхлэв. 2006 оны есдүгээр сарын 10-нд Михаэль Шумахер өөрийн 90 дэх гран при ялалтын дараа буюу Монцагийн хэвлэлийн хурал дээр мэргэжлийн тамирчны замналаа энэ улиралаар дуусгаж байгаага зарлалаа. Феррари энэ шийдвэрийг нь тус тэмцээн дөнгөж дуусангуут нийтэд зарласан байна. Түүний энэ сонголтыг хийх болсон шалтгаанаа тэрээр тайлбарлахдаа, уралдаан тэмцээнд оролцох урамгүй болсон болон энэ нь өөрийг нь илэрхийлэх тэр төвшинд ойрын нэг, хоёр жилдээ л лав байхгүй байгаагаар тайлбарлажээ. Нөгөө талаас түүнтэй феррари багт хамтран зүтгэгч тамирчин Фелипе Массагийн мэргэжлийн тамирчны амжилтыг нь хаахыг хүсэхгүй байгаа тухайгаа бас илэрхийлсэн байна.<ref>www.f1total.com, 10. September 2006: [http://www.f1total.com/news/06091021.shtml Schumachers volles Statement zum Rücktritt]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Түүний фен Уильямс багийн дарга Франк Уильямс хэлэхдээ "Михаэлийн шийдвэрийг маш зөв шийдвэр гэж үзэж байна. Хэрвээ би түүний оронд байгаад өнгөрсөн болоод өнөөдрийг хүртэл олон уралдаанд өндөр хурдтайгаар явж байгаад осолд орж амьд үлдэж байснаа бодвол одоо мэргэжлийн тамирчны замаа орхих яг зөв цаг юм" гэжээ.<ref>[[Auto, Motor und Sport|auto motor und sport]], 20/2006, S. 174</ref> Михаэлийн Феррари багийн төлөө уралдсан сүүлчийн уралдаан нь 2006 оны 10 сарын 22-нд Сао Паолод болсон уралдаан байсан ба тус тэмцээнд тэрээр дөрөвдүгээр байрт шалгарсан байна. ===Феррарид зөвлөх болон туршилтын жолоочоор ажилласан нь, 2007-2009=== [[Файл:Michael Schumacher Kanada 2010.jpg|thumbnail|right|Михаэль Шумахер, 2010 оны Канадын гран-при]] 2006 оны арванхоёрдугаар сарын сүүлээс Михаэль Феррарид өсвөр үеийн карт спортын тамирчдыг авьяасыг аль болох эрт олж илрүүлэx, бэлтгэх, сургах үүрэгтэй ажлыг хүлээн авчээ. Жан Тодтод Михаэль бүр эрт [[Кими Райкконен]]ийг [[Заубер Моторспорт|Зауберт]] орон Формула-1-д орохоос өмнө өөрийг нь залгамжлагч болох авъяастай тамирчин болохыг хэлж зөвлөж байжээ.<ref>www.auto-motor-und-sport.de: {{Webarchiv|url=http://www.auto-motor-und-sport.de/formel-1/schumi-wird-talent-scout-734562.html |wayback=20160112134619 |text=Schumi wird Talent-Scout |archiv-bot=2023-10-06 11:50:46 InternetArchiveBot }}</ref> Үүнээс гадна тэрээр уралдааны стратеги болон ирээдүйд яаж багаа зохион байгуулан ажиллах талаар ч зөвлөгөө өгдөг байв. Ферраригийн ерөнхийлөгч Лука Кордеро ди Монтецемологийн хэлсэнээр Михаэль Маранеллод өөрийн гэсэн албан өрөөтэй бөгөөд түүнийг бүх эрх чөлөөгөөр нь хангасан "хэзээ ажилдаа ирж, хэзээ явах нь түүний дурын хэрэг" гэсэн байна. Ферраригийн спортын захирал Стефани Доминикали нь Михаэлийг ирээдүйд бидний уралдаануудад идэвхтэй хамтран ажиллах, нисгэгчдийн зөвлөхөөр байнга ажиллана байх гэж найдаж байгаагаа хэлсэн нь: "Михаэлийг бүх шийдвэрт хамтран оролцох эрхтэй, нисгэгч болон техникийн хөгжлийг ажиглан зөвлөгөө өгч байх болно. Гэхдээ ингэж зөвлөгөө өгөхдөө өөрөө тухайн уралдаан тэмцээн дээр биечлэн ирж зөвлөх эсвэл видео хурлаар оролцон зөвлөгөө өгөхийг зөвхөн өөрөө шийдэх, мөн дэлхийн долоон удаагийн аваргын туршлагаас бидэнд авах зүйл их бий" гэсэн байна.<ref>www.f1total.com 11. Januar 2007: {{Webarchiv|url=http://www.f1total.com/splitter/2007/01/07011111.shtml |wayback=20070126044531 |text=Schumachers Ferrari-Rolle nimmt Konturen an |archiv-bot=2023-10-06 11:50:46 InternetArchiveBot }}</ref> 2007 оны арваннэгдүгээр сарын дундуур тэрээр Каталунягийн тойруулга замд туршилтын жолоочоор ажиллав. Масса болон Райкконений зөвлөхөөр тэр ажилласан ба дараа жил нь уралдааны тэрэгнүүдийн хөтлөгчийн хий эргэлтийн тохируулгыг хэрэглэхгүй болсон нь Михаэлийн цуглуулсан их туршлагаас суралцах сайхан боломж байлаа. Түүний туршилтын явалтын цаг нь хамгийн хурдан нь байсан бөгөөд эхний өдөр нь ферраригийн туршилтын нисгэгч Лука Бадоерийг болон удаах өдөр нь Фелипе Массаг хол хаян түрүүлсэн байна. Үүгээр түүнийг шүүмжлэгчдийн тараасан цуурхал яриаг ялангуяа Ники Лаудагийн ярьсан "Михаэлийн туршилтын нисгэгч хийнэ гэж юу байх бэ? зүгээр л сурталчилгаа"<ref>www.f1total.com 12. November 2007: [http://www.motorsport-total.com/f1/news/2007/11/Lauda_Schumacher-Test_ist_ein_Werbegag_07111203.html Lauda: Schumacher-Test ist ein Werbegag]</ref> гэж байсан улсуудын амыг тагласан явдал боллоо. 2008 оны дөрөвдүгээр сард тэрээр Барселонд дахин туршилтын нисгэгчээр ажилласан бөгөөд энэ удаа дугуйны хөгжүүлэлт болон аеродинамикийг шалгасан байна. 2009 онд багийн хамтран зүтгэгч [[Фелипе Масса]] унгарын гран пригийн байрлал тогтоох уралдаанд хүнд осолд орсноос шалтгаалан тэрбээр буцаж Формула-1 ирэхээ зарласан байна. Энэ тухайгаа "Хэдийгээр миний хувьд мэргэжлийн тамирчны амьдралаа аль хэдийн орхисон байсан боловч багаа хүнд үед байхад нь буруу хараад явж чадахгүй нь. Би тамирчин хүний хувьд намайг дахин сориж буй энэхүү сорилтонд ихээхэн баяртай байна" хэмээн өөрийн цахим хуудастаа бичиж байжээ.<ref>michaelschumacher.de am 29. Juli 2009: {{Webarchiv|url=http://www.michaelschumacher.de/?page=news&story_id=82077&lang=de |wayback=20190322125945 |text=''Michael bereit zu helfen'' |archiv-bot=2023-10-06 11:50:46 InternetArchiveBot }}</ref> Гэвч 2009 оны хоёрдугаар сард мотоциклтэй осолд орсон нь түүний төлөвлөгөөг үгүй болгосон учир тус оны наймдугаар сард хэвлэлийн хурал дээр Массагийн солионы хүнээр орж чадахгүй болсоноо тайлагнасан байна.<ref>michaelschumacher.de am [[11. August]] [[2009]]: [http://www.michael-schumacher.de/?page=news&story_id=82523&lang=de ''Michael sagt F1-Comeback ab'']</ref> 2009 оны 12 сарын 18-нд Ферраригийн ерөнхийлөгч Лука Кордеро ди Монтецемоло нэгэн тайлбар хийсэн нь Михаэль надаас түүний зөвлөхийн ажлаас чөлөөлж өгөхийг хүссэн хүсэлтдээ: "Магадгүй 2010 онд Формула-1-д дахин [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес ГП]] багтай эргэн ирэх маш өндөр магадлалтай байна. Гэхдээ энэ нь яг 100 хувь шийдэгдээгүй байгаа гэж надад үдээс өмнө хэллээ".<ref>Motorsport-Magazin: am 18. Dezember 2009: [http://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-90115-montezemolo-schumacher-comeback-wahrscheinlich-ein-anderer-schumacher.html ''Ein anderer Schumacher'']</ref> ===Мерседесд буцаж ирсэн нь (2010-2012)=== Удаан хугацаанд түүний буцаж Формула 1-д ирэх талаар таамаг дэвшүүлсэний эцэст 2009 оны 12 сарын 23-нд тэрээр буцаж ирэхээ мэдэгдэв.<ref name="F1-Comeback">[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2009/12/Ruecktritt_vom_Ruecktritt_Schumi_ist_zurueck_09122305.html „Rücktritt vom Rücktritt: ‚Schumi‘ ist zurück!“] (Motorsport-Total.com am 23. Dezember 2009)</ref> 2010 онд тэрээр Мерседес Гранд Прикс багт [[Нико Росберг]]ийн хамтран зүтгэгч болон гурван жилийн гэрээтэйгээр иржээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.sport1.de/de/formel1/formel1_fahrer/artikel_187504.html |wayback=20130614232141 |text=„Schumacher-Comeback perfekt!“ |archiv-bot=2023-09-26 14:04:12 InternetArchiveBot }} (Sport1.de am 23. Dezember 2009)</ref> ====2010 он ==== [[Файл:Michael Schumacher 2010 Malaysia 1st Qualify.jpg|thumbnail|right|Михаэль Шумахер, Малайзын гран пригийн байрлал тогтоох уралдаан дээр (2010)]] Гурван жилийн завсарлага авсаны эцэст буцаж ирсэн тэрээр улирлын эхний тэмцээнийг зургаадугаар байранд орсоноор дуусгав. Улирлын эхний дөрвөн тэмцээнд тэрээр дандаа Никогийн ард барианд орсон бол тав дахь уралдаанд дөрөвдүгээр байрт орохдоо Нико Росбергийн өмнө орсон юм. [[2010 оны Монакогийн гран-при|Монакогийн гран-при]] дээр тэрээр [[Хамгаалалтын тэрэг|хамгаалалтын тэрэгтэй]] байхад өмнөө явсан Алонзог гүйцэж түрүүлсэн нь асуудал үүсгэв. Ингээд Михаэль энэхүү хийсэн үйлдэлдээ бүтэн тойрох шийтгэл хүлээсэн боловч тэмцээн дууссан байсан учраас түүний шийтгэлийг явсан цагаас нь 20 секундийг хасах шийтгэл болгон хувиргажээ. Үүнээс болоод зургаадугаарт байранд байсан нь хойшлон 12-р байранд орсноор дэлхийн аваргын онооны дүгнэлтэнд орох боломжгүй болжээ. Гай газар дороос гэгчээр ядаж байхад түүний урьдны өрсөлдөгч Дамон Хилл тус уралдааны комиссын багт ажиллаж байсан аж.<ref>[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2010/05/20_Sekunden_Zeitstrafe_gegen_Schumacher_10051636.html „20 Sekunden Zeitstrafe gegen Schumacher!“] (Motorsport-Total.com am 16. Mai 2010)</ref> Үүнээс хойш хоёр уралдаанд Михаэль дөрөвдүгээрт байрт орсон бөгөөд үүнээс илүү байранд орж чадсангүй. Багийн дотоод өрсөлдөөнд тэрээр Нико Росбергээс 72 онооны дутуугаар ялагдсан бөгөөд тус улирлын дэлхийн аваргын нэгдсэн жагсаалтанд есдүгээрт байрт орон дуусгалаа. ====2011 он ==== [[File:Michael Schumacher 2011 Malaysia FP1 2.jpg|left|thumb|Шумахер Малайзын гран-при дээр]] [[2011 oны Формула-1|2011]] оны эхний зургаан уралдаанд гурван удаан оноот байранд орсон ба үүнээс [[2011 оны Монакогийн гран-при|Монакогийн гран-при]]д тавдугаар байрт шалгарсан нь тэр хүртэлх уралдаануудаас хамгийн сайн үр дүнтэй уралдсан уралдаан байв. Дараагийн [[2011 оны Канадын гран-при|Канадын гран-при]] дээр уралдаан дуусахаас 19 тойргийн өмнө Камуй Кобаяаши болон Массаг гүйцэж түрүүлэн хоёрдугаар байранд орсон ч, энэ байраа уралдаан дуустал хадгалж чадалгүй Баттон, [[Марк Уэббер]] нарт идэгдэн тэмцээнийг дөрөвдүгээр байранд орон дуусгав. Энэ дүн нь түүний тус улиралд гаргасан хамгийн өндөр амжилт байлаа. Түүний дараах [[2011 оны Бельгийн гран-при|Бельгийн гран-при]] нь Шумахерийн 20 жилийн ойн уралдаан байсан бөгөөд 24 дэх байрнаас гаран тавдугаар байранд оржээ. Улирлын төгсгөлд нийт дүнгээрээ Михаэль Шумахер дэлхийн аваргын жагсаалтанд наймдугаарт байранд орсон байна. Харин багийн дотоод дүнд Шумахер нийт 79 оноо, Росберг 89 оноотойгоор энэ улирлыг дуусгалаа. ==== 2012 ==== [[File:Michael Schumacher pole lap monaco 2012.JPG|right|thumb|2012 оны Монакогийн гран при дээр тэрбээр сүүлчийн удаа поле байрлалд хүрэв]] [[2012 oны Формула-1|2012]] онд Шумахер Мерседес багт гурав дахь жилдээ дараалан Росбергийн хамтаар уралдлаа. Улирлын эхний уралдаан [[2012 оны Австралийн гран-при|Австрали]]д болсон ба техникийн асуудлаас шалтгаалан тэмцээнээс хасагджээ. Түүний дараах [[2012 оны Малайзын гран-при|Малайзын гран при]]д тэрбээр гурав дахь байрлалын гараанаас хөдлөх эрхтэй болов. Гэвч уралдааны эхний тойрогт мөргөлдсөний улмаас нэлээд хэдэн байр алдан аравдугаар байранд орж тэмцээнийг дуусгав. Гурав дахь уралдаан болох [[2012 оны Хятадын гран-при|Хятадын их шан]] дээр хоёрдугаар байрнаас гараанд гарлаа. Уралдаан дундуур эхний удаа дугуйгаа солиулаад уралдааны зам руу явж байтал нэг дугуйг нь бүрэн боогоогүй байснаас шалтгаалан мултран тэмцээнээс хасагдав. [[2012 оны Испанийн гран-при|Испанид]] Шумахер өмнөө явсан [[Бруно Сенна]]г мөргөн хоёулаа барианд орж чадсангүй. Шумахерийн гаргасан алдаанаас болон тэд хасагдсан учир уралдааны комисс дараах уралдааныг таван байр хойшлуулан гараанаас гарах шийтгэл өгчээ. [[2012 оны Монакогийн гран-при|Монакогийн]] гарааны байрын төлөөх уралдаанд тэрбээр хамгийн хурдан хугацаанд тойрон нэгдүгээр байранд орсон ч, өмнөх торгуулиасаа болон уралдааныг зургаадугаар байрын гараанаас хөдлөхөөр болжээ. Энэ уралдаанд нэлээд удаан хугацаанд долдугаар байранд байсан ч техникийн асуудлаас шалтгаалан байранд орсонгүй. Mихаэль Шумахерийн Мерседестэй хийсэн гэрээ нь энэ онд дуусаж байсан ба Сингапурын гран пригийн дараа Мерседес Шумахерийн гэрээг сунгахгүй, түүний оронд [[2013 оны Формула-1]]-д [[Льюис Хамилтон]]ыг авах болсноо зарлав.<ref>[https://www.welt.de/sport/formel1/article109513967/Schumacher-bestaetigt-Abschied-von-Mercedes.html ''„Schumacher bestätigt Abschied von Mercedes“''], welt.de, sid/dpa/jr: 2012-09-28</ref> Үүнээс хойш долоо хоногийн дараа Шумахер тус улирлыг дуусгаад зодог тайлах мэдэгдэл хийлээ.<ref>[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2012/10/Schumacher_hoert_auf_Ruecktritt_nach_Saisonende_12100412.html ''Schumacher hört auf: Rücktritt nach Saisonende''], Motorsport-Total.com: Christian Nimmervoll, Dieter Rencken, 2012-10-04</ref> Тэрбээр сүүлчийн уралдаан болох [[2012 оны Бразилын гран-при|Бразилын гран-при]]д долдугаар байранд орон дуусгав. 2012 оны улирлын эцсийн дүнгээр Шумахер 49 оноогоор дэлхийн аваргын жагсаалтанд 13-р байранд орон өндөрлөсөн бол түүний хамтран зүтгэгч [[Нико Росберг]] 93 оноогоор есдүгээр байранд орсон байна. ==Шагнал, урамшуулал== * 1992: Оны авто спортын шилдэг тамирчин АДАК 1992, Германы авто спортын дээд комиссоос гардуулдаг цом, (мөн 1994 болон 1995 онд) * 1993: ''"Алтан жолооны хүрд"'' (Билд ам Зоннтаг) сонингоос гардуулсан, "Бамби" * 1994: Германы автомобиль клубын спортын шагнал, Голдене 1 (АРД-Спорт-Гала) * 1995: Германы оны шилдэг тамирчин 1995, Алтан камер (Хёрцу), Голдене 1 * 1997: Мөнгөн лаврын навч шагнал, Алтан арслан (РТЛ) * 2000: АДАК оны авто спортын оны шилдэг тамирчин * 2001: World Sport Award, [[Модена]]гийн хүндэт иргэн, Европын оны шилдэг тамирчин (ПАП), [[:fr:Champion des champions de L'Équipe|Champion des champions de L'Équipe]] * 2001: ''Михаэль Шухамер-Гудамж'' Керпен (түүний нэрээр төрсөн хотод нь нэгэн гудамжийг нэрлэсэн байна), Керпен хотын ''Алтанд Ном''д бүртгэв.<ref>[http://www.mopo.de/news/montag-12-02-2001--12-32-michael-schumacher-weihte-in-kerpen-seine-eigene-strasse-ein,5066732,6136184.html ''Michael Schumacher weihte in Kerpen seine eigene Straße ein''], Hamburger Morgenpost, 2001-02-12</ref> * 2002: Дэлхийн оны шилдэг тамирчин, ''Champions of Sports'' ([[ЮНЕСКО]]), Европын оны шилдэг тамирчин (ПАП), Европын оны шилдэг тамирчин (УЕПС), Champion des champions de L'Équipe, Италийн БНУ-ын Комтурын одон, германы моторт спортын холбооны цом * 2003: [[Сан-Марино|Бүгд Найрамдах Сан-Марино Улсын]] хүндэт элч, Европын оны шилдэг тамирчин (ПАП), Европын оны шилдэг тамирчин (УЕПС), Champion des champions de L'Équipe * 2004: Дэлхийн оны шилдэг тамирчин, Германы оны шилдэг тамирчин 2004, Зууны шилдэг тамирчин (ЦДФ) * 2006: Маранеллогийн хүндэт иргэн * 2007: Принц-фон-Астуриен-Шагнал<ref>Südtirol online: {{Webarchiv|url=http://www.dolomiten.it/nachrichten/artikel.asp?KatId=ag&ArtId=99402&SID=164759253807708749%29%29 |wayback=20090122133702 |text=''„Schumacher mit Prinz-von-Asturien-Preis ausgezeichnet“'' |archiv-bot=2023-09-30 09:03:57 InternetArchiveBot }}, 5. September 2007</ref> * 2007: Германы телевизийн тусгай шагнал<ref>[http://www.stern.de/unterhaltung/tv/:Deutscher-Fernsehpreis-2007-Wir-Gr%F6%DFten/599124.html www.stern.de: „Deutscher Fernsehpreis 2007,“ 29. September 2007]</ref> * 2007: Германы [[Нюрбургринг]]ийн "Shell"-S эргэлтийг "Михаэль Шумахер-S" болгон өөрчлөв. * 2010: Хүндэт легионы офицероор нэрлэв<ref>[http://www2.lequipe.fr/redirect-v6/Formule1/breves2010/20100429_202015_la-legion-d-honneur-pour-schumacher.htm''l La légion d'honneur pour Schumacher'']{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, L'Equipe, 2010-04-29</ref> * 2014: Бахрейн авто уралдааны тойруулгын 1-р эргэлтийг ''Михаэль Шумахер-Эргэлт'' гэж нэрлэв<ref> [http://www.welt.de/sport/formel1/article125339124/In-Bahrain-gibt-es-jetzt-eine-Schumacher-Kurve.html In Bahrain gibt es jetzt eine Schumacher-Kurve] auf welt.de vom 2. März 2014</ref> * 2014: Бамби Миллениум шагнал ==Статистик== === Мэргэжлийн замнал === {| |- valign="top" | style="width:33%" | * 1973–1987: [[Карт спорт]] * 1988: [[Формула Көниг]] (Аварга) * 1988: Европын [[Формула Форд]] (2-р байр) * 1988: Германы Формула Форд (6-р байр) * 1989: [[Германы Формула-3-Кап|Германы Формула 3]] (3-р байр) * 1990: Германы Формула 3 (Аварга) * 1990: Спорт автомашин-ДА (5-р байр) * 1991: Спорт автомашин-ДА (9-р байр) * [[1991 оны ДТМ уралдаан|1991]]: [[Дойче Тоуренваген-Майстершафт|ДТМ]] (байранд ороогүй) * 1991: японы [[Формула 3000]] (12-р байр) | style="width:33%" | * [[1991 оны Формула-1|1991]]: [[Формула-1]] (14-р байр) * [[1992 оны Формула-1|1992]]: Формула 1 (3-р байр) * [[1993 оны Формула-1|1993]]: Формула 1 (4-р байр) * [[1994 оны Формула-1|1994]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[1995 оны Формула-1|1995]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[1996 оны Формула-1|1996]]: Формула 1 (3-р байр) * [[1997 оны Формула-1|1997]]: Формула 1 (хасагдсан) * [[1998 оны Формула-1|1998]]: Формула 1 (2-р байр) * [[1999 оны Формула-1|1999]]: Формула 1 (5-р байр) * [[2000 оны Формула-1|2000]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) | style="width:33%" | * [[2001 оны Формула-1|2001]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[2002 оны Формула-1|2002]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[2003 оны Формула-1|2003]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[2004 оны Формула-1|2004]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[2005 оны Формула-1|2005]]: Формула 1 (3-р байр) * [[2006 оны Формула-1|2006]]: Формула 1 (2-р байр) * [[2010 оны Формула-1|2010]]: Формула 1 (9-р байр) * [[2011 оны Формула-1|2011]]: Формула 1 (8-р байр) * [[2012 оны Формула-1|2012]]: Формула 1 (13-р байр) |} ==== Нийт гаргасан амжилтын тойм ==== {| class="wikitable" style="width:100%" |- align="center" class="hintergrundfarbe5" style="font-size:95%;" ! style="width:4.5em;"| Улирал ! Баг ! Шасси ! Мотор ! style="width:4.5em;"| Уралдаан ! style="width:4.5em;"| Түрүүлсэн ! style="width:4.5em;"| Хоёрт ! style="width:4.5em;"| Гуравт ! style="width:4.5em;"| Поле байрлал ! style="width:4.5em;"| х.хурдан<br />тойролт ! style="width:4.5em;"| Оноо ! style="width:4.5em;"| ДА-жагсаалтад |- align="center" | rowspan="2" | '''[[1991 оны Формула-1|1991]]''' | [[Жордан Гран При|Баг 7УП Жордан]] | [[Жордан 191]] | [[Форд]] 3.5 V8 | 1 | – | – | – | – | – | – | rowspan="2" | '''14.''' |- align="center" | [[Бенеттон Формула|Камел Бенеттон Форд]] | [[Бенеттон B191]] | Форд 3.5 V8 | 5 | – | – | – | – | – | 4 |- align="center" | '''[[1992 оны Формула-1|1992]]''' | Камел Бенеттон Форд | Бенеттон B191B/[[Бенеттон B192|B192]] | Форд 3.5 V8 | 16 | 1 | 3 | 4 | – | 2 | 53 | '''3.''' |- align="center" | '''[[1993 оны Формула-1|1993]]''' | Камел Бенеттон Форд | [[Бенеттон B193]]/B193B | Форд 3.5 V8 | 16 | 1 | 5 | 3 | – | 5 | 52 | '''4.''' |- align="center" | '''[[1994 оны Формула-1|1994]]''' | Майлд Севен Бенеттон Форд | [[Бенеттон B194]] | [[Форд Цетек#Моторт спортын хөдөлгүүр|Форд Цетек-R 3.5 V8]] | 14<ref group="A">Михаель Шумахер хоёр уралдаанд орох эрхээ хасуулав.</ref> | 8 | 2 | – | 6 | 8 | 92 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[1995 оны Формула-1|1995]]''' | Майлд Севен Бенеттон Рено | [[Бенеттон B195]] | [[Рено]] 3.0 V10 | 17 | 9 | 1 | 1 | 4 | 8 | 102 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[1996 оны Формула-1|1996]]''' | [[Скудериа Феррари]] | [[Феррари F310]] | [[Феррари]] 3.0 V10 | 15<ref group="A">Францын Гран Прид оролцоогүйд тооцсон, учир нь Михаэль урьдчилсан бэлтгэл тойролтонд оролцоогүй.</ref> | 3 | 3 | 2 | 4 | 2 | 59 | '''3.''' |- align="center" | '''[[1997 оны Формула-1|1997]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | Феррари F310B | Феррари 3.0 V10 | 17 | 5 | 3 | – | 3 | 3 | 78 | '''—'''<ref group="A">Михаэль [[Жак Вильнёв]]-тэй мөргөлдсөний улмаас дүгнэлтээс хасагджээ.</ref> |- align="center" | '''[[1998 оны Формула-1|1998]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F300]] | Феррари 3.0 V10 | 16 | 6 | 2 | 3 | 3 | 6 | 86 | '''2.''' |- align="center" | '''[[1999 оны Формула-1|1999]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F399]] | Феррари 3.0 V10 | 10<ref group="A">Михаэль Их Британий Гран Прид осолдсоны улмаас түүнээс хойш зургаан уралдаанд оролцоогүй.</ref> | 2 | 3 | 1 | 3 | 5 | 44 | '''5.''' |- align="center" | '''[[2000 оны Формула-1|2000]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F1-2000]] | Феррари 3.0 V10 | 17 | 9 | 2 | 1 | 9 | 2 | 108 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[2001 оны Формула-1|2001]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F2001]]/F2001B | Феррари 3.0 V10 | 17 | 9 | 5 | – | 11 | 3 | 123 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[2002 оны Формула-1|2002]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | Феррари F2001B/[[Феррари F2002|F2002]] | Феррари 3.0 V10 | 17 | 11 | 5 | 1 | 7 | 7 | 144 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[2003 оны Формула-1|2003]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F2002]]/[[Феррари F2003-GA|F2003-GA]] | Феррари 3.0 V10 | 16 | 6 | – | 2 | 5 | 5 | 93 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[2004 оны Формула-1|2004]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F2004]] | Феррари 3.0 V10 | 18 | 13 | 2 | – | 8 | 10 | 148 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[2005 оны Формула-1|2005]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | Феррари F2004M/[[Феррари F2005|F2005]] | Феррари 3.0 V10 | 19 | 1 | 3 | 1 | 1 | 3 | 62 | '''3.''' |- align="center" | '''[[2006 оны Формула-1|2006]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари 248F1]] | Феррари 2.4 V8 | 18 | 7 | 4 | 1 | 4 | 7 | 121 | '''2.''' |- align="center" | '''[[2010 оны Формула-1|2010]]''' | [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес ГП Петронас]] | [[Мерседес MGP W01]] | [[Мерседес АМГ High Performance Powertrains|Мерседес-Бенц 2.4 V8]] | 19 | – | – | – | – | – | 72 | '''9.''' |- align="center" | '''[[2011 оны Формула-1|2011]]''' | Мерседес ГП Петронас Ф1 баг | [[Мерседес MGP W02]] | Мерседес-Бенц 2.4 V8 | 19 | – | – | – | – | – | 76 | '''8.''' |- align="center" | '''[[2012 оны Формула-1|2012]]''' | Мерседес АМГ Петронас Ф1 баг | [[Мерседес F1 W03]] | Мерседес-Бенц 2.4 V8 | 20 | – | – | 1 | – | 1 | 49 | '''13.''' |- class="hintergrundfarbe5" align="center" | colspan="4"| '''Нийт''' | '''307''' | '''91''' | '''43''' | '''21''' | '''68''' | '''77''' | '''1566''' | |} Тайлбар: <references group="A" /> ==== Гран при ялалтууд ==== {| |- valign="top" | style="width:33%" | * 1992: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=1992 оны Бельгийн гран-при]] ([[Спа-Франкоршам авто тойруулга|Спа-Франкоршам]]) * 1993: [[Зураг:Flag of Portugal.svg|20px|link=1993 оны Португалын гран-при]] ([[Эшторил авто тойруулга|Эшторил]]) * 1994: [[Зураг:Flag of Brazil (1968-1992).svg|20px|link=1994 оны Бразилын гран-при]] ([[Автодром Жосе Карлос Пасе|Интерлагос]]) * 1994: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=1994 оны Номхон далайн гран-при]] ([[Окаяма авто тойруулга|Айда]]) * 1994: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=1994 оны Сан-Мариногийн гран-при]] ([[Автодром Энцо и Дино Феррари|Имола]]) * 1994: [[Зураг:Flag of Monaco.svg|20px|link=1994 оны Монакогийн гран-при]] ([[Монакогийн авто тойруулга|Монте-Карло]]) * 1994: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=1994 оны Канадын гран-при]] ([[Жиль-Вильнёвын авто тойруулга|Монтреал]]) * 1994: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=1994 оны Францын гран-при]] ([[Маньи-Кур авто тойруулга|Маньи-Кур]]) * 1994: [[Зураг:Flag of Hungary.svg|20px|link=1994 оны Унгарын гран-при]] ([[Хунгароринг|Модьород]]) * 1994: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=1994 оны Европын гран-при]] ([[Херес авто тойруулга|Херес]]) * 1995: [[Зураг:Flag of Brazil (1968-1992).svg|20px|link=1995 оны Бразилын гран-при]] (Интерлагос) * 1995: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=1995 оны Испанийн гран-при]] ([[Каталуня авто тойруулга|Каталуня]]) * 1995: [[Зураг:Flag of Monaco.svg|20px|link=1995 оны Монакогийн гран-при]] (Монте-Карло) * 1995: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=1995 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур) * 1995: [[Зураг:Flag of Germany.svg|20px|link=1995 оны Германы гран-при]] ([[Хоккенхаймринг Баден-Вюртемберг|Хоккенхайм]]) * 1995: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=1995 оны Бельгийн гран-при]] (Спа-Франкоршам) * 1995: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=1995 оны Европын гран-при]] ([[Нюрбургринг|Нюрбург]]) * 1995: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=1995 оны Номхон далайн гран-при]] (Айда) * 1995: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=1995 оны Японы гран-при]] ([[Сузука олон улсын авто тойруулга|Сузука]]) * 1996: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=1996 оны Испанийн гран-при]] ([[Каталуня авто тойруулга|Каталуня]]) * 1996: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=1996 оны Бельгийн гран-при]] (Спа-Франкоршам) * 1996: [[Зураг:Flag of Italy.svg|20px|link=1996 оны Италийн гран-при]] ([[Монцагийн автодром тойруулга|Монца]]) * 1997: [[Зураг:Flag of Monaco.svg|20px|link=1997 оны Монакогийн гран-при]] (Монте-Карло) * 1997: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=1997 оны Канадын гран-при]] (Монтреал) * 1997: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=1997 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур) * 1997: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=1997 оны Бельгийн гран-при]] (Спа-Франкоршам) * 1997: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=1997 оны Японы гран-при]] (Сузука) * 1998: [[Зураг:Flag of Argentina.svg|20px|link=1998 оны Аргентины гран-при]] ([[Буэнос-Айрес авто тойруулга|Буэнос-Айрес]]) * 1998: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=1998 оны Канадын гран-при]] (Монтреал) * 1998: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=1998 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур) * 1998: [[Зураг:Flag of the United Kingdom.svg|20px|link=1998 оны Их Британийн гран-при]] ([[Сильверстоун авто тойруулга|Сильверстоун]]) | style="width:33%" | * 1998: [[Зураг:Flag of Hungary.svg|20px|link=1998 оны Унгарын гран-при]] (Модьород) * 1998: [[Зураг:Flag of Italy.svg|20px|link=1998 оны Италийн гран-при]] (Монца) * 1999: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=1999 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола) * 1999: [[Зураг:Flag of Monaco.svg|20px|link=1999 оны Монакогийн гран-при]] (Монте-Карло) * 2000: [[Зураг:Flag of Australia.svg|20px|link=2000 оны Австралийн гран-при]] ([[Альберт паркийн авто тойруулга|Альберт парк]]) * 2000: [[Зураг:Flag of Brazil (1968-1992).svg|20px|link=2000 оны Бразилын гран-при]] (Интерлагос) * 2000: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=2000 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола) * 2000: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=2000 оны Европын гран-при]] (Нюрбург) * 2000: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=2000 оны Канадын гран-при]] (Монтреал) * 2000: [[Зураг:Flag of Italy.svg|20px|link=2000 оны Италийн гран-при]] (Монца) * 2000: [[Зураг:Flag of the United States.svg|20px|link=2000 оны Америкийн гран-при]] ([[Индианаполис Мотор Спидвей|Индианаполис]]) * 2000: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=2000 оны Японы гран-при]] (Сузука) * 2000: [[Зураг:Flag of Malaysia.svg|20px|link=2000 оны Малайзын гран-при]] ([[Сепанг олон улсын авто тойруулга|Сепанг]]) * 2001: [[Зураг:Flag of Australia.svg|20px|link=2001 оны Австралийн гран-при]] (Альберт парк) * 2001: [[Зураг:Flag of Malaysia.svg|20px|link=2001 оны Малайзын гран-при]] (Сепанг) * 2001: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=2001 оны Испанийн гран-при]] (Каталуня) * 2001: [[Зураг:Flag of Monaco.svg|20px|link=2001 оны Монакогийн гран-при]] (Монте-Карло) * 2001: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=2001 оны Европын гран-при]] (Нюрбург) * 2001: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=2001 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур) * 2001: [[Зураг:Flag of Hungary.svg|20px|link=2001 оны Унгарын гран-при]] (Модьород) * 2001: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=2001 оны Бельгийн гран-при]] (Спа-Франкоршам) * 2001: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=2001 оны Японы гран-при]] (Сузука) * 2002: [[Зураг:Flag of Australia.svg|20px|link=2002 оны Австралийн гран-при]] (Альберт парк) * 2002: [[Зураг:Flag of Brazil (1968-1992).svg|20px|link=2002 оны Бразилын гран-при]] (Интерлагос) * 2002: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=2002 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола) * 2002: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=2002 оны Испанийн гран-при]] (Каталуня) * 2002: [[Зураг:Flag of Austria.svg|20px|link=2002 оны Австрийн гран-при]] ([[Ред Булл Ринг|Шпийлберг]]) * 2002: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=2002 оны Канадын гран-при]] (Монтреал) * 2002: [[Зураг:Flag of the United Kingdom.svg|20px|link=2002 оны Их Британийн гран-при]] (Сильверстоун) * 2002: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=2002 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур) * 2002: [[Зураг:Flag of Germany.svg|20px|link=2002 оны Германы гран-при]] (Хоккенхайм) | style="width:33%" | * 2002: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=2002 оны Бельгийн гран-при]] (Спа-Франкоршам) * 2002: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=2002 оны Японы гран-при]] (Сузука) * 2003: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=2003 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола) * 2003: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=2003 оны Испанийн гран-при]] (Каталуня) * 2003: [[Зураг:Flag of Austria.svg|20px|link=2003 оны Австрийн гран-при]] (Шпийлберг) * 2003: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=2003 оны Канадын гран-при]] (Монтреал) * 2003: [[Зураг:Flag of Italy.svg|20px|link=2003 оны Италийн гран-при]] (Монца) * 2003: [[Зураг:Flag of the United States.svg|20px|link=2003 оны Америкийн гран-при]] (Индианаполис) * 2004: [[Зураг:Flag of Australia.svg|20px|link=2004 оны Австралийн гран-при]] (Альберт парк) * 2004: [[Зураг:Flag of Malaysia.svg|20px|link=2004 оны Малайзын гран-при]] (Сепанг) * 2014: [[Зураг:Flag of Bahrain.svg|20px|link=2014 оны Бахрейны гран-при]] ([[Бахрейны олон улсын авто тойруулга|Бахрейн]]) * 2004: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=2004 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола) * 2004: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=2004 оны Испанийн гран-при]] (Каталуня) * 2004: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=2004 оны Европын гран-при]] (Нюрбург) * 2004: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=2004 оны Канадын гран-при]] (Монтреал) * 2004: [[Зураг:Flag of the United States.svg|20px|link=2004 оны Америкийн гран-при]] (Индианаполис) * 2004: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=2004 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур) * 2004: [[Зураг:Flag of the United Kingdom.svg|20px|link=2004 оны Их Британийн гран-при]] (Сильверстоун) * 2004: [[Зураг:Flag of Germany.svg|20px|link=2004 оны Германы гран-при]] (Хоккенхайм) * 2004: [[Зураг:Flag of Hungary.svg|20px|link=2004 оны Унгарын гран-при]] (Модьород) * 2004: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=2004 оны Японы гран-при]] (Сузука) * 2005: [[Зураг:Flag of the United States.svg|20px|link=2005 оны Америкийн гран-при]] (Индианаполис) * 2006: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=2006 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола) * 2006: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=2006 оны Европын гран-при]] (Нюрбург) * 2006: [[Зураг:Flag of the United States.svg|20px|link=2006 оны Америкийн гран-при]] (Индианаполис) * 2006: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=2006 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур) * 2006: [[Зураг:Flag of Germany.svg|20px|link=2006 оны Германы гран-при]] (Хоккенхайм) * 2006: [[Зураг:Flag of Italy.svg|20px|link=2006 оны Италийн гран-при]] (Монца) * 2006: [[Зураг:Flag of the People's Republic of China.svg|20px|link=2006 оны Хятадын гран-при]] ([[Шанхайн олон улсын авто тойруулга|Шанхай]]) |} ===Ле-Мансд оролцсон үр дүн=== {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- bgcolor="#ABBBDD" ! Он!! Баг!! Тэрэг!! Багийн хамтрагч!! Багийн хамтрагч!! Жагсаалт |- | [[1991 оны 24-цагийн Ле- Мансийн уралдаан|1991]]|| {{flagicon|CHE|}} [[Заубер Моторспорт|Заубер Мерседес баг]]|| [[Мерседес-Бенц C11]]|| {{flagicon|AUT}} [[Карл Вендлингер]]|| {{flagicon|DEU}}[[ Фритц Кройтцпойнтнер]] || 5-р байрт |} ==== Ганцаарчилсан дүн ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%" |- class="hintergrundfarbe5" ! Улирал ! style="width:2.5em"| 1 ! style="width:2.5em"| 2 ! style="width:2.5em"| 3 ! style="width:2.5em"| 4 ! style="width:2.5em"| 5 ! style="width:2.5em"| 6 ! style="width:2.5em"| 7 ! style="width:2.5em"| 8 ! style="width:2.5em"| 9 ! style="width:2.5em"| 10 ! style="width:2.5em"| 11 ! style="width:2.5em"| 12 ! style="width:2.5em"| 13 ! style="width:2.5em"| 14 ! style="width:2.5em"| 15 ! style="width:2.5em"| 16 ! style="width:2.5em"| 17 ! style="width:2.5em"| 18 ! style="width:2.5em"| 19 ! style="width:2.5em"| 20 |- ! rowspan="2"| [[1991 оны Формула-1|1991]] | {{1991 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1992 оны Формула-1|1992]] | {{1992 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#CFCFFF" | 7 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | ''2'' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1993 оны Формула-1|1993]] | {{1993 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F" | ''3'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFDF9F" | ''3'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | ''2'' | bgcolor="#FFDF9F" | ''3'' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFDFDF" | ''2'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1994 оны Формула-1|1994]] | {{1994 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#DFDFDF" | '''''2''''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#000000" style="color:white;" | <small>DSQ</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#000000" style="color:white;" | <small>DSQ</small> | <small>EX</small> | <small>EX</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#EFCFFF" | ''<small>DNF</small>'' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1995 оны Формула-1|1995]] | {{1995 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFDF9F" | ''3'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>'''DNF'''</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#DFFFDF" | '''''5''''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#CFCFFF" | 11* | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1996 оны Формула-1|1996]] | {{1996 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>'''DNF'''</small> | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFFF" | <small>'''DNS'''</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#CFCFFF" | '''9*''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1997 оны Формула-1|1997]] | {{1997 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>''DNF''</small> | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFFFDF" | '''4''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1998 оны Формула-1|1998]] | {{1998 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#DFDFDF" | ''2'' | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#CFCFFF" | 10 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>''DNF''</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>'''''DNF'''''</small> | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1999 оны Формула-1|1999]] | {{1999 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#CFCFFF" | ''8'' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFDF9F" | ''3'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>'''DNF'''</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | <small>INJ</small> | <small>INJ</small> | <small>INJ</small> | <small>INJ</small> | <small>INJ</small> | <small>INJ</small> | bgcolor="#DFDFDF" | '''''2''''' | bgcolor="#DFDFDF" | '''''2''''' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2000 оны Формула-1|2000]] | {{2000 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#DFFFDF" | '''5''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>'''DNF'''</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>'''DNF'''</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2001 оны Формула-1|2001]] | {{2001 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2002 оны Формула-1|2002]] | {{2002 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFDF9F" | '''3''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#DFDFDF" | ''2'' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#DFDFDF" | ''2'' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2003 оны Формула-1|2003]] | {{2003 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#DFFFDF" | '''4''' | bgcolor="#DFFFDF" | ''6'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#DFFFDF" | 8 | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#DFFFDF" | 8 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2004 оны Формула-1|2004]] | {{2004 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>''DNF''</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#CFCFFF" | ''12'' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2005 оны Формула-1|2005]] | {{2005 оны Формула-1}} | &nbsp; |- | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | ''2'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | ''7'' | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF" | 10 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2006 оны Формула-1|2006]] | {{2006 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFFFDF" | ''5'' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#DFFFDF" | 8* | bgcolor="#FFDF9F" | ''3'' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | ''4'' | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2010 оны Формула-1|2010]] | {{2010 оны Формула-1}} | &nbsp; |- | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#DFFFDF" | 10 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 10 | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#CFCFFF" | 12 | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#CFCFFF" | 11 | bgcolor="#CFCFFF" | 15 | bgcolor="#DFFFDF" | 9 | bgcolor="#DFFFDF" | 9 | bgcolor="#CFCFFF" | 11 | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#DFFFDF" | 9 | bgcolor="#CFCFFF" | 13 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2011 оны Формула-1|2011]] | {{2011 оны Формула-1}} | &nbsp; |- | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 9 | bgcolor="#DFFFDF" | 8 | bgcolor="#CFCFFF" | 12 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#CFCFFF" | 17 | bgcolor="#DFFFDF" | 9 | bgcolor="#DFFFDF" | 8 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#CFCFFF" | 15 | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2012 оны Формула-1|2012]] | {{2012 оны Формула-1}} |- | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 10 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 10 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#DFFFDF" | ''7'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF" | 11 | bgcolor="#CFCFFF" | 13 | bgcolor="#CFCFFF" | 22* | bgcolor="#CFCFFF" | 11 | bgcolor="#CFCFFF" | 16 | bgcolor="#DFFFDF" | 7 |} {{Уралдааны дүнгийн тайлал}} ==== Формула 1-д гаргасан дээд амжилтууд ==== * Хамгийн олон дэлхий аварга цол: 7 (1994, 1995, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004) * Хамгийн олон дараалсан дэлхий аварга: 5 (2000–2004) * Хамгийн олон гран при ялалт: 91 * Хамгийн олон нэг багт авчирсан ялалт: 72 (Феррари) * Хамгийн олон уралдааны тойролт: 77 * Хамгийн өндөр оноо авсан (2010-аад оны онооны системд сүүлд шилжүүлэн оруулсан): 3865<ref>[https://www.bbc.com/sport/formula1/26464195 ''Schumacher, Fangio, Senna & Vettel: Can stats find the greatest? - BBC Sport''] In: ''bbc.com'', abgerufen am 19. Dezember 2018.</ref>{{FN|5}} * Хамгийн олон удаа шагналын тавцанд: 155 * Хамгийн их манлайлсан километр: 24.110 * Хамгийн олон манлайлсан тойролт: 5.111 * Нэг улиралд түрүүлсэн хамгийн олон их шан ялалт: 13 (2004){{FN|6}} * Хамгийн хурдан ДА-ыг шийдсэн: 2002 онд 17 гран пригээс 11 гран прийн дараа (64,7 %) * Хамгийн олон [[Хэт-трик#Моторт спорт|хэт-трик]]: 22 * Нэг улиралд хамгийн олон хэт-трик: 5 (2004){{FN|7}} * Хамгийн олон нэг гран-при уралдаанд түрүүлсэн: 8 удаа [[Францын гран-при|Францын их шанд]] * Анхны ба сүүлчийн ялалтын хоорондох хамгийн урт хугацаа: 14 жил, 32 хоног (1992–2006) * Хамгийн олон удаа дараалан улирал бүрд нэг түрүүлсэн: 15 (1992–2006) * Хамгийн олон нэг гран-прид эзэлсэн түрүү байрлал: 8 удаа [[Японы гран-при|Японы их шанд]]{{FN|8}} * Хамгийн олон нэг гран-прид цуглуулсан ДА-ын оноо: 106 [[Канадын гран-при|Канадын их шанд]] * Хамгийн олон нэг улирал дахь уралдааны хамгийн хурдан тойролт: 18 гарааны 10-т (55,6 %), 2004 онд{{FN|9}} * Хамгийн олон шагналын тавцанд дараалан гарсан: 19 (2001–2002) * Нэг улиралд хамгийн олон удаа шагналын тавцанд гарсан: 17 удаа 17 уралдаанд (2002){{FN|10}} * Нэг гран-прид дараалан хамгийн олон удаа шагналын тавцанд гарсан: 7 (Канадын их шан 2000–2006){{FN|11}} * Хамгийн олон удаа хоёрдугаар байр: 43 * Хамгийн олон удаа оноот байранд орсон: 221 * Нэг улирлын уралдаан бүрт хамгийн олон барианд орсон: 100 % (17 удаа 17 уралдаанд) 2002 онд{{FN|12}} * Нэг их шанд хамгийн өндөр дундаж хурдтай явсан: 247,586&nbsp;км/цаг, 2003 онд Монцад * Хамгийн их туулсан километр: 81.188 '''Урьдны дээд амжилтууд''' * Багийн хамтрагчтайгаа хамгийн олон давхар ялалт: 24 (Рубенс Барричеллогийн хамт, үүнээс 19 удаад нь Шумахер түрүүлсэн) – 2016 оны тавдугаар сарын 1-нд болсон [[2016 оны Оросын гран-при|Оросын гран-при]] дээр [[Льюис Хамилтон]], [[Нико Росберг]] нар эвдсэн<ref>{{Интернэт эх сурвалж |autor=Philipp Schajer |url=https://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-227007-die-erfolgreichsten-teamkollegen-der-f1-geschichte/ |titel=Die erfolgreichsten Teamkollegen der F1-Geschichte |hrsg=motorsport-magazin.com |datum=2016-05-08 |zugriff=2017-09-02}}</ref> * Хамгийн олон поле буюу түрүү байрлал: 68 – Льюис Хамилтон 2017 оны есдүгээр сарын 2-нд эвджээ<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=http://sport.orf.at/stories/2279292/2279293/ |titel=69. Poleposition für den Briten in Monza |hrsg=orf.at |datum=2017-09-02 |zugriff=2017-09-02}}</ref> * Хамгийн олон эхний эгнээний гараа: 116 – Льюис Хамилтон 2017 оны аравдугаар сарын 22-нд эвдсэн<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=http://sport.orf.at/stories/2281934/2281935/ |titel=Brite holt 72. Karriere-Poleposition |hrsg=orf.at |datum=2017-10-22 |zugriff=2018-06-11}}</ref> * Поле байрлалаас түрүүлсэн хамгийн олон ялалт: 40 – Льюис Хамилтон 2018 оны тавдугаар сарын 13-нд эвдсэн<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.sport.de/news/ne3191860/lewis-hamilton-bricht-legendaeren-schumacher-rekord/ |titel=Lewis Hamilton bricht legendären Schumacher-Rekord |hrsg=sport.de |datum=2018-05-16 |zugriff=2018-06-10}}</ref> * Ялгаатай гран-прид (улс бүрийн уралдааны замд) хамгийн олон ялалт: 22 – Льюис Хамилтон 2018 оны зургаадугаар сарын 24-нд эвдсэн<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.sport1.de/motorsport/formel1/2018/06/formel-1-lewis-hamilton-nimmt-michael-schumacher-einen-rekord-ab |titel=Hamilton knackt Schumacher-Rekord |hrsg=sport1.de |datum=2018-06-24 |zugriff=2018-06-25}}</ref> {{FNBox| '''Зүүлтийн тайлбар:''' {{FNZ|5|Энэ үнэлгээг гаргахын тулд ОУАХ-ноос түүний оноог 2010 оноос хойших үнэлгээнд шилжүүлэн оруулж байж гаргажээ. Ингэж шилжүүлээгүй тохиолдолд Шумахерын авсан оноо нь 1566 оноо бөгөөд энэ нь дөнгөж 6-р байранд жагсах юм. (Мэдээ: 10/2018).<ref>[http://www.statsf1.com/en/statistiques/pilote/point/nombre.aspx ''Statistics Drivers – Points By number.''] In: ''statsf1.com'', abgerufen am 19. Dezember 2018.</ref>}} {{FNZ|6|[[Себастиан Феттел]]ийн хамт (2013)}} {{FNZ|7|[[Альберто Аскари]]гийн хамт (1952)}} {{FNZ|8|[[Айртон Сенна]] (Сан-Мариногийн их шан) ба Льюис Хамилтоны хамт (Австралийн их шан)}} {{FNZ|9|[[Кими Райкконен]]ы хамт, Кими энэ амжилтаа 2005, 2008 онуудад давтсан}} {{FNZ|10|Себастиан Феттел (2011) ба Льюис Хамилтоны хамт (2015, 2016, 2018)}} {{FNZ|11|Айртон Сеннагийн хамт, тэр үүнийг Унгарын их шанд 1986–1992 онуудад тогтоожээ}} {{FNZ|12|[[Ник Хайдфелд]]ийн хамт: тэрбээр 2008 онд 18 уралдааны гараанаас 18 удаа барианд орсон}} }} == Ном зохиол == * [[Формула-1]] * [[Хуан Мануэль Фанжио]] * {{Cite book | last = Allen | first = James | authorlink = James Allen (journalist) | title = Michael Schumacher: Driven to Extremes | publisher=Bantam Books |year=1999 | isbn = 0-553-81214-9}} * {{Cite book | last = Allen | first = James | title = Edge of Greatness | publisher=Headline |year=2007 | isbn = 978-0-7553-1678-6 }} * {{Cite book | last = Collings | first = Timothy | title = The Piranha Club | publisher=Virgin Books|year=2004 | isbn = 0-7535-0965-2}} * {{Cite book | last = Collings| first = Timothy | title = Team Schumacher | publisher=Highdown |year=2005 | isbn = 1-905156-03-0}} * {{Cite book | last = Domenjoz | first = Luc | title = Michael Schumacher: Rise of a genius |year=2002 | edition = | publisher=Parragon | isbn = 0-7525-9228-9 }} * {{Cite book | last =Henry | first =Alan (ed.) | authorlink = Alan Henry | title =Autocourse 1992 – 93 | publisher=Hazleton Publishing |year=1992 | isbn = 0-905138-96-1 }} * {{Cite book | last = Henry | first = Alan | title = Wheel to Wheel: Great Duels of Formula One Racing |year=1996 | edition = | publisher=Weidenfeld Nicolson Illustrated | isbn = 0-7538-0522-7 }} * {{Cite book | last = Hilton | first = Christopher | title = Michael Schumacher: The greatest of all | publisher=Haynes |year=2003 | isbn = 1-84425-044-X}} * {{Cite book | last = Hilton | first = Christopher | title = Michael Schumacher: The Whole Story | publisher=Haynes |year=2006 | isbn = 1-84425-008-3}} * {{Cite book | last =Kehm | first =Sabine | title =Michael Schumacher. Driving Force | publisher=Random House |year=2003 | isbn = 0-09-189435-2 }} * {{Cite book | last = Matchett | first = Steve | authorlink = Steve Matchett | year=1995 | title=Life in the Fast Lane: The Story of the Benetton Grand Prix Year | isbn=0-297-81610-1 | publisher=Weidenfeld and Nicolson | location = London}} * {{Cite book | last = Matchett | first = Steve | year=1999 | title=The Mechanic's Tale: Life in the Pit Lanes of Formula One | isbn=0-7603-0754-7 | publisher=MBI Pub. | location = Osceola, Wisconsin}} * {{Cite book | last = Williams | first = Richard| title = The Death of Ayrton Senna | publisher=Bloomsbury|year=1999 | isbn = 0-7475-4495-6}} == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Michael Schumacher|Михаэль Шумахер}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=119092069/ Михаэль Шумахерын бичсэн болон түүний тухай бичсэн номууд] - [https://web.archive.org/web/20151104075921/https://de.wikipedia.org/wiki/Deutsche_Nationalbibliothek германы номын сангийн] каталогт * [http://www.michael-schumacher.de/ Михаэль Шумахерын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20190623154055/https://www.ms-kartcenter.de/ Картын зам болон музей] * [https://web.archive.org/web/20101225113915/http://www.ksm-motorsport.de/ Картын баг Кайзер-Шумахер-Мухов] ==Эшлэл== <references responsive /> {{Оны дэлхийн шилдэг тамирчин}} {{DEFAULTSORT:Шумахер, Михаэль}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Формула 1-ийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Германы Формула 1 уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Бенеттон)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Жордан)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Феррари)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Мерседес)]] [[Ангилал:ДТМ уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Мотоциклийн уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Ле Маны 24-цагийн уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Спорт автомашины уралдааны дэлхийн аваргын нисгэгч]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (офицер)]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (командлагч)]] [[Ангилал:Бельгийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Италийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Сараевогийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Мөнгөн лаврын навч шагналтан]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1969 онд төрсөн]] dq9plwt6iaanap0qvflsccf83xdv335 0 58101 858512 796907 2026-06-09T15:09:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858512 wikitext text/x-wiki == Нэтфлов протоколын тухай == Нэтфлов протоколыг сискогоос гаргасан бөгөөд Сиско-н рутерууд дээр болон Catalyst 5000 серийн свич дээр нэмэлт хавтан суулгаж ашигладаг. Netflow протоколыг ашигласнаар дараах мэдээллүүдийг харах боломжтой. Үүнд : * Эх болон очих хаяг * Оролт гаралтын интерфэйсийн дугаар * Эх болон очих портын дугаарууд * 4р түвшний протоколын мэдээлэл * Урсгал дахь пакетын тоо * Урсгал дахь байтын хэмжээ * Урсгал дахь хугацааны илэрхийлэл * Эх болон хүрэх AS дугаар * TCP флагууд болон үйлчилгээний төрөл Нэтфлов ажиллаж эхэлсэн бол мэдээлэл нь замчлагч дээрээс харах эсвэл сүлжээний аль нэг хост руу дэлгэрэнгүй мэдээллийг илгээн харах боломжтой === Нэтфловийн боломжууд === # Сүлжээний хяналт – Нэтфлов нь сүлжээг бодит хугацаанд мониторинг хийх боломжыг олгодог. Урсгал дээр үндэслэн анализ хийх аргууд нь хэцүү асуудлуудыг илрүүлэх, үр дүн сайнаар засвар хийх, элдэв асуудлыг шийдлийг олоход илүү уян хатан байж чаддаг # Программ хангамж хяналт болон дүрслэл – Нэтфлов нь сүлжээний админуудад сүлжээн дэхь хэрэглээг детальчилсан цагаар харуулдаг. Энэ мэдээлэл нь цаашид төлөвлөлт хийх, шинэ үйлчилгээнүүдийг ойлгох, сүлжээ болон программ хангамжын нөөцийг хэрэглэгчийн шаардлагад нийцүүлэн хувиарлахад хэрэг болдог. # Хэрэглэгчдийн хяналт болон дүрслэл – Нэтфлов нь сүлжээний инженерүүдэд хэрэглэгчдийн сүлжээний болон программын нөөцийн ашиглалтын талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгдөг. Энэ мэдээлэл нь цаашид хандалт, цөм төвшин болон программын нөөцийг төлөвлөж зарим аюулгүй байдал болон бодлогын чанартай зүйлсийг төлөвлөхөд дөхөм болж өгдөг. # Сүлжээ төлөвлөлт – Нэтфлов нь урт хугацааны турш өгөгдлийг авч улмаар сүлжээний өсөлтийг мэдэж авах, цаашид нэмэгдэх замчлалын төхөөрөмжүүд , порт зэргээ төлөвлөхөд тустай. # Аюулгүй байдлын анализ – Нэтфлов нь DDOS халдлагуудыг, вирус, өт зэргийг бодит хугацаанд ялган харуулах боломжтой. Сүлжээнд ямар нэг үл танигдам өөрчлөлтийг нэтфлов маш дэлгэрэнгүй харуулна. Гол нь сайн харуулах программ хангамжийн шийдэл хэрэгтэй байдаг. [[Файл:Зураг_1_Нэтфлов.jpg|thumb|290x290px|Зураг 1 Нэтфлов]] === Нэтфлов үндсэн 3 бүрэлдэхүүн хэсгүүд === # Flow caching: Нэтфлов кэйш хийх буюу IP урсгалын мэдээллийг замчлагч хадгалдаг. # Flow collector: Нэтфлов экспорт буюу зөөвөрлөх механизм нь нэтфловийн өгөгдлийн сүлжээгээр цуглууллагчдад илгээнэ.Нэг ёсондоо сүлжээний бүх өгөдлүүдийг цуглуулдаг. # Data analyzer Өмнө нь зөвхөн IP урсгалтай холбоотой мэдээлэл дамждаг байсан бол Нэтфлов 9 хувилбараас эхлэн 2р давхаргын мэдээлэл, Ipv6, Мультикаст, MPLS, BGP зэргийг мэдээллэх боломжтой болсон. == Нэтфлов кэйш менежмент == Нэтфлов нь идэвхтэй байгаа урсгалуудын талаар мэдээллийг агуулах нэтфлов кэйш үүсгэдэг. Нэтфлов кэйш нь урсгалын эхний пакетын боловсруулалтын улмаас үүснэ. Урсгалын бичлэг нь бүх идэвхтэй урсгалийн нэтфлов кэйшээр зохицуулагдана. Нэтфлов кэйш дэх урсгалын бичлэг бүр нь цуглуулах төхөөрөмжид экспортлоход ашиглагдах түлхүүр талбарыг агуулна. Урсгалын дэлгэрэнгүй эсвэл кэйшийн мэдээлэл нь урсгал цуглуулагч сервер уруу урсгалын цагалбар-с шалтгаалан тодорхой давталттайгаар экспортлогдоно. Цуглуулагч нь Сискогийн төхөрөөмжөөс ирсэн урсгалийн мэдээллийн түүхийг агуулдаг. Нэтфлов нь маш дэлгэрэнгүй мэдээллийг цуглуулагчид өгөх боловч маш бага зай эзэлдэг давуу талтай. Ингэснээр дундын төхөөрөөмжүүдэд ч гэсэн ачаалал үүсэх магадлал багасна. Нэтфловийг тохируулсан байхад хурдны хувьд санаа зовох төдий л шаардлагагүй. Учир нь Нэтфлов кэйш хийх менежментийн програм нь өндөр түвшинд тооцоологдон гаргасан алгоритмтай. === Нэтфловийн кэйшийн хугацаа дуусах дүрмүүд === * Урсгал идэвхгүй горимд тодорхойлсон хугацаанаас хэтэрсэн байвал кэйшээс устгагдана. * Урт хугацааны турш байсан урсгал нь устгагдана(Олдмол/default/ утгаар урсгал нь 30с дээш мин байхыг зөвшөөрөөгүй байдаг) * TCP холболт урсгалын төгсгөлийн байт болон FIN ирсэн эсвэл дахих RST ирсэн ч хугацаа нь хэтэрсэн байвал устгагдана Хугацаа хэтэрсэн урсгалууд нь нэтфлов тохируулсан төхөөрөмж дээр экспортлогдохдоо тусдаа датаграмм болж ангилагддаг. Датаграмм нь 30 хүртэлх урсгалаас бүрдэх бөгөөд зөвхөн хувилбар 5 болон 9н хувьд юм. Нэтфловийн ажиллагаа нь интерфэйс бүр дээр тохируулагдсанаар хангагдана. Нэтфлов экспортийг ажиллуулахад хэрэглэгч болон Сиско нэтлов программын 3дагч этгээдийн урсгал цуглуулагч программын хүлээн авах портын дугаарыг IP хаягтай нь тодорхойлоход л хангалттай.Урсгал цуглуулагч нь нэтфлов экспортийн өгөгдөл дээр шүүлт хийх болон тэдгээрийг нийлүүлэх чадвартай байдаг. == Нэтфловийн өгөгдлийг экспортлох == Рутерууд нэтфловийн өгөгдлөө экспортлогдон ямар нэг сервер дээр ирж, сүлжээний администраторын шаардлагаас хамаарч янз бүрээр боловсруулагддаг. Энэхүү өгөгдлийг хүлээн авч буй хост түүн дээрхи программын хамт урсгал цуглуулагч болдог. Нэтфловийн өгөгдөл нь UDP хэлбэртэй экспортлогдогддог. Рутер экспортлогдсон өгөгдлөө UDP ашиглан илгээдэг бөгөөд энэ ч утгаараа нэтфлов өгөгдөл алдагдах боломжтой. Магадгүй энэ шалтгаанаар нэтфловийн 5 дахь хувилбар нь дарааллын дугаар гэдэг зүйлийг нэмж өгсөн бөгөөд хэрэв өгөгдөл алдагдвал урсгал цуглуулагч нь үүнээс ядаж л болгоомжлох боломжтой болсон. Гэвч алдагдсан UDP өгөгдлийг эргэн авах боломж байдаггүй. Сискогийн рутер дээр зөвхөн цор ганц эскпортлогдсон урсгалын хүлээн авагчийн IP хаягийг тодорхойлох боломжтой. Хэрэв нэтфловийн өгөгдлийг нэгээс олон тооны цуглуулагчид дамжуулах шаардлагатай бол үүнийг нэг коллектороос нөгөө коллектор уруу зөөж хийж шийднэ. == Нэтфловийн хувилбарууд == [[Файл:Зураг2_Нэтфловын_хувилбарууд.png|thumb|250x250px|Зураг2 Нэтфловын хувилбарууд]] Маш олон Нэтфловийн хувилбарууд байдаг. Мэдээж хувилбар 1 анхных бөгөөд урсгал бүр дараах мэдээллийг агуулсан байдаг: * Хувилбар 5. Боломжит BGP протоколын AS дугаар, түүнчлэн алдагдсан пакетыг шалгах боломжыг олгодог дарааллын дугаарыг багтаасан байдаг * Хувилбар 7. Зөвхөн Сиско каталист 5000 серийн бүтээгдхүүн дээр ажиллах бөгөөд ингэхдээ нэмэлт нэтфлов онцлог бүхий карт залган нэтфловийг ажиллуулдаг * Хувилбар 8. Рутер дээр суурилагдсан нэтфлов aggregation-г гаргасан бөгөөд энэхүү онцлог нь рутерээс урсгалыг экспортлохдоо нийт илгээсэн өгөгдлийн хэмжээг гайхалтай багасгаж өгдөг. Aggregation онцлогийг сонгосноор рутерт урсгалуудын ижил өгөгдлийг нэг нийлмэл урсгал болгосноор бусдынхаа төлөөлөл болон мэдээлэгдэх боломжтой болсон * Хувилбар 9. Загвар дээр суурилсан урсгалын мэдээллийг авах арга бөгөөд клиент экспортлогдсон урсгалын өгөгдлийг хүлээн аван боловсруулахдаа ямар төрлийн өгөгдөл ирж байгаа тухай мэдэх шаардлагагүй. Бүх сүүлийн үед гарч буй сүлжээний шинэ технологиудыг дэмждэг болсон. Жишээ нь Ipv6, Мултикаст, MPLS, BGP, бүр layer 2 багтах болсон. == Нэтфловийг тохируулах == Дараах тохиргоог Сискогийн төхөөрөмж дээр хийснээр нэтфловийг тухайн интерфэйс дээр ажиллуулах боломжтой болно. * router#config term * router(config)#int Ethernet0/0 * router(config-if)#ip route-cache flow * router(config-if)#end Нэтфлов нь интерфэйсээс гарч байгаа пакетуудыг бус интерфэйс дээр орж ирж байгаа пакетууд дээр тайлан гаргадаг гэдгээ санах хэрэгтэй. Өөрийн хүслээр нэтфловийг олон интерфэйс дээр тохируулах нь эргээд их хэмжээний өгөгдлийг экспорт хийх улмаар их хэмжээний ачаалал цуглуулагч дээр ирнэ гэдгээ мөн бодох хэрэгтэй. Рутерт ургалыг экспорт хийх боломжыг олгохдоо ip flow-export destination гэсэн команд ашигладаг : * router(config)#ip flow-export destination 192.0.1.1 9781 * router(config)#ip flow-export source Loopback0 Ингээд хамгийн сүүлд нь аль нэтфловийн аль хувилбараар рутер экспорт хийж өгөх вэ гэдгээ зааж өгөх. * router(config)#ip flow-export version 5 write mem гэж хадгалах шаардлагатай. Дээрхи тохиргоо нь 192.0.1.1 хаяг уруу Ethernet 0/0 интерфэйсийн оролтын урсгалын мэдээллийг 9781 портын дугаараар илгээх юм. {| class="wikitable sortable" |+Харьцуулалт ! !SNMP !NetFlow |- |Тохируулахад |Амархан |Дэмждэг байх |- |'''Урсгалыг шүүх''' |Үгүй |Тийм |- |Зурвасын өргөний хэрэглээг ялгахдаа протоколоор нь эсвэл IP хаягаар |Үгүй |Тийм |- |'''Зурвасын өргөний хэрэглээг IP хаягаар нь шүүх''' |Үгүй |Тийм |- |Зурвасын өргөний хэрэглээг физик портоор нь шүүх |Тийм |Үгүй |- |'''өгөгдлийн урсгалд анализ хийх''' |Үгүй |Тийм |- |TCP болон UDP протоколын флагууд |Үгүй |Тийм |- |'''Замчлалын мэдээлэл''' |Үгүй |Тийм |} = Network analysis гэж юу вэ? = Network analysis (мөн 'protocol analysis' гэж нэрлэдэг) нь network communication-г сонсож төхөөрөмжүүд хэрхэн холбогдсон байгаа болон сүлжээний health-ийг олж илрүүлэн түүнд дүн шинжилгээ хийх арга юм. Өөрөөр хэлбэл Network analysis гэдэгт эмч өвчтөний өвчнийг тодорхойлж буй үйл ажиллагаатай адилтган авч үзэх боломжтой. Эмч өвчтөнтэй уулзаад түүний өвчнийг тодорхойлоход ашиглагдах мэдээллийг авах зорилгоор зүрх, уушгийг чагнуураар чагнах болон өвчтөний зовуурь хаана байгааг асууж тодруулдаг. Үүний дараа олж авсан мэдээлэл болон зарим нэг өмнөх үеийн туршлага дээр үндэслэн эмч таны өвчинд тааруулан зөвлөгөө өгдөг. Жирийн network analysis хийж байгаа үед доорх алхмуудаар дамжих нь бий: 1.      Сүлжээг сонсож эхлэх. 2.       Хүссэн traffic олж авах (capture). 3.       Capture хийж авсан traffic-д шинжилгээ хийх. 4.       Шүүлт ашиглан илүү нарийн шинжилгээ хийж зөвхөн сонирхол татаж буй traffic-д шинжилгээ хийх. 5.       Олж авсан мэдлэг, мэдээллийг баримт бичиг болгон боловсруулж хадгалах. Жишээ болгон сүлжээн дахь HTTP server болон client-ын хоорон дахь traffic-г сонирхож үзье. Энэ сүлжээ нь hub төхөөрөмжид холбогдсон нэг web server болон энэ web server-с үйлчилгээ авч байгаа нэг client хоёроос тогтоно. Энэ төрлийн analysis-г хийхэд доорх алхмуудыг гүйцэтгэх шаардлагатай болно. [[Файл:Зураг_№1.jpg|thumb|250x250px|Зураг №1]] 1.      Analyser-ийг server холбогдсон hub-д холбох. 2.       Server-ээс гарах бүх traffic-г бичиж авах. 3.      Ямар нэг жирийн packet-аас( жишээлбэл дараалал дахь 100 broadcast гэх мэт) өөр бүх traffic-г нарийн шинжлэх. 4.       Display шүүлтүүр ашиглан server-ээс гарах бүх broadcast traffic-г нарийн шинжлэх ( ихэнх тохиолдолд эдгээр traffic нь server-н үйлчилгээ үзүүлэх чадварыг догол дуулах аюултай байдаг). 5.      Эдгээр broadcast-ийн шалтгаан, болон зорилгыг тодорхойлох, олж авсан мэдлэг мэдээллийг баримт бичиг болгох. '''Зураг 2'''-д network analyser-аар гарч байгаа өгөгдлийн урсгалыг харуулж байна. Analyser-ээр урсаж буй data бүр бүх төрлийн статистик үзүүлэлтүүд болон ерөнхий alarm-р дамжиж, эдгээрээр шалгагдаж байдаг. '''Зураг 2:''' The analysis packet flow process. Capture filter ( мөн pre-filter гэж нэрлэдэг ) нь trace buffer-д (packet-ийг байрлуулах газар) орох packet-дад тодорхой нэг шаардлага тавихад ашиглагддаг. Өөрөөр хэлбэл тодорхой нэг шаардлага хангаж буй packet-д л trace buffer-д орох боломжтой болгоно гэсэн үг юм. Хэрэв capture filter-г ашиглахгүй бол сүлжээн дахь бүх traffic таны trace buffer-д урсан орох болно. Busy сүлжээнд trace buffer нүд ирмэхийн төдийд л дүүрэх болно. Display filter нь trace buffer-д бичилт хийгдсэн байгаа traffic дундаас өөрийн хүссэн тодорхой нэгэн шаардалагыг хангах бүлэг packet-г харах боломж олгодог. Жишээ нь, сүлжээн дахь бүх broadcast traffic-ийг trace buffer-д бичилт хийгээд авчихсан ба display filter-г ашиглаж trace buffer дахь IP-base broadcast-ийг л харах боломжтой. Display filter ашиглахад trace buffer-д ямар нэгэн өөрчлөлт оруулж буй хэрэг биш бөгөөд та зөвхөн бүтэн агуулгыг бүхлээр нь харалгүйгээр зөвхөн өөрийн хүссэн хэсгийг л харж байгаа үйл ажиллагаа юм.[[Файл:Зураг_2.jpg|thumb|250x250px|Зураг 2]] Network analysis-г нь гурван зорилгоор ашиглагддаг: ·         '''troubleshooting''' ·         '''optimization''' ·         '''planning/testing''' = '''Troubleshooting with an Analyzer''' = Маш олон төрлийн асуудлыг ганц analyzer холбоод л түргэн шуурхай, зөв олох боломжтой байдаг. Жишээ нь сүлжээн дахь ямар нэг төхөөрөмж сүлжээн дахь бусад төхөөрөмжтэй холбогдож чадахгүй байлаа гэхэд сүлжээний analyzer-г ашиглан хаана асуудал байгааг нарийн олж тодорхойлох боломжтой. Жишээл болгон өмнө авч үзсэн server-тэй холбогдож чадахгүй байгаа client-ийг авч үзье. Analyzer-ийг ашиглан доорхуудыг олж тодорхойлох боломжтой: l  Client маань cabling system-д холбогдож чадаж байна уу? l  Server маань cabling system-д холбогдож чадаж байна уу? l  Service маань зөв ажиллаж байгаа эсэх? Client маань server-ээ “олж” чадаж байгаа эсэх? l  Client дээр server-д очих зам эсвэл route байгаа эсэх? Route path байгаа ба үүн дотор хайлт хийж байна уу? l  Client төхөөрөмж server орчинд зөв шалгагдаж байгаа талаар? l  Client нь service-д зөв хүсэлт гаргаж байгаа эсэх? l  Server нь client-ийн request-д хариулж байгаа эсэх? l  Хэрэв server нь client-д reply илгээсэн бол энэ reply нь service бүтэлгүй болсон эсвэл зөвшөөрсөн талаарх агуулга нь байгаа эсэх? l  Client болон server нь адилхан frame-н төрлийг ашиглаж байгаа эсэх? = '''Optimization''' = Analyzer-ийг ашиглан protocol эсвэл media access type-аас хамааралгүй гарсан янз бүрийн гүйцэтгэлийн асуудлуудыг илрүүлэх боломжтой байдаг. Жишээ болгож доорх optimization analysis техникийг авч үзье.  l  Хэт олон ICMP redirection message байвал илүү сайн default gateway хэрэглэж үүнийг багасгах. l  Сүлжээн дахь маш олон илүүдсэн broadcast traffic-аас үүдэх bandwidth-ын багасалт болон processor-ийн уналтын шалтгааныг тодорхойлох болон устгах. l  Server-ын “failure” reply-н шалтгааныг тодорхойлох;   client дээр дахин тодорхойлж эдгээр үрэлгэн reply-ыг багасгах талаар авч үзэх. l  Router тохиргоог өөрчлөн үе үе гарах broadcast эсвэл multicast-ийн хэтрэлээс шалтгаалах routing protocol-ийн хэтрэлийг багасгах. l  Сүлжээн дотор ажиллаж буй (жишээ нь, өөр нэг адилхан vendor system-ийг хайж байгаа vendor байж болно ) бүх бүтэлгүй болсон “discovery” process-ийг устгах. l  Ямар нэгэн хүн таны сүлжээнд халдахаар оролдож буй шинжлэх ухааны судалгаануудын (reconnaissance probe) хэлбэрийг нь тодорхойлох. Ямар ч сүлжээнд тойм холболт нь илүүдэл хэрэггүй traffic-ийг хурдан тодорхойлох ач холбогдолтой байдаг. == '''Planning and Testing with an Analyser''' == Нэг хэрэглэгч хэр их хэмжээний bandwidth-ийг сүлжээн дэх application-ийг хэрэглэхдээ шаардаж байгаа вэ? Энэ тоог хэрэглэгчийн тоогоор үржүүлж application-нд шаардагдах эцсийн bandwidth-н хэмжээ гарна. Энэ application-ийг дэмжихэд segment-д дахь bandwidth хүрэлцэж байна уу?  Application-ийг хэрхэн шалгах вэ? Зураг 2-г ашиглан уг сүлжээн дахь application хэрхэн шалгаж болох талаар авч үзье. Өөрийн analyser-ийг client-server төхөөрөмжүүдийн хоорондох бүх холболтыг харж болох port-д холбох хэрэгтэй. ( application-ийн шалгалтыг зөвхөн lab-д хийж болох ба бодит сүлжээнд хийж болохгүй.) = Түүх = NetFlow Cisco рүүтэрийг 1996 орчим IOS 11.X-г хэрэгжүүлж, технологи шилжих нь Cisco пакет .Энэ нь анх Cisco 7000, 7200 болон 7500, програм хангамжийн шийдэл байсан нь анхнаасаа байсан  энэ нь дараа нь гүйдэл дээр нь сайжруулах гэж бодож байсан юм бол Cisco Fast Switching. Энэ U.S. патент # 6.243.667 явуулж байна. Гол санаа нь урсгалын анхны пакет нь NetFlow сэлгэх амжилтыг бий болгох гэж байна.Энэ бичлэг бол урсгалын хугацаа дуустал, мөн урсгалын бүх дараа нь пакетуудыг ашиглаж болно.Зөвхөн урсгалын эхний пакет хамгийн тодорхой тохирсон замыг олох нь чиглүүлэлтийн хүснэгтэд нь шалгах шаардлагатай.Энэ нь програм хангамж шийдлүүдтэй, мэдээллийн сан дамжуулж ямар ялангуяа хуучин хүмүүс нь өндөр үнэтэй үйл ажиллагаа юм.NetFlow сэлгэх бичлэг нь үнэндээ зам кэш тэмдэглэлийн зарим төрлийн байсан, IOS-ийн хуучин хувилбарууд ч IP зам-кэш шиг NetFlow кэш үзнэ үү. Энэ технологи нь локал сүлжээнүүдэд давуу талтай байсан юм. хөдөлгөөний зарим нь зөвхөн урсгалын эхний пакет ACL үнэлж байсан бол ACL хамт шүүж байх юм бол энэ нь ялангуяа үнэн байсан юм.NetFlow шилжих удахгүй том рүүтэрийг, ялангуяа интернэт нуруу рүүтэрийг, нэгэн зэрэг гүйлгээний тоо, орон нутгийн сүлжээнд бодвол илүү чухал байсан тохиромжгүй байх болсон, хаана зарим нь замын хөдөлгөөний Domain Name System хүсэлт гэх мэт богино настай урсгалын маш их хүргэдэг (түүний эх үүсвэр нь порт аюулгүй байдлын шалтгаанаас болоод санамсаргүй юм).нь шилжих технологи, NetFlow Cisco Express зуучлалын 1995 орчим солигдсон юм. Энэ нь анх удаа 12000 рүүтэрийг Cisco дээр гарч, дараа нь Cisco 7200 болон Cisco 7500 дэвшилтэт IOS дээр NetFlow шилжүүлэлтийг сольсон.2012 оны байдлаар, NetFlow солихын төстэй технологийг хамгийн холболт нь галт ханаар, програм хангамж дээр суурилсан IP рүүтэрийг ашиглах нь хэвээр байна. Жишээ нь Linux ашигладаг Netfilter тогтолцооны conntrack онцлог. = Хамгийн сайн Network Monitoring Tool юу вэ? = Нэгэнт л сүлжээгээ мониторинг хийх гэж байгаа бол SNMP-г тойрох арга байхгүй. Сүлжээний хэмжээнээс хамаараад олон сонголт байна. Хэрэглэж, туршиж байсан системүүдээ жижгээс нь эхлээд жагсаав. 1. WhatsUp Gold. Жижиг болон дунд зэргийн сүлжээнд боломжийн. Шаардлага хангаагүй улмаас цааш судлаагүй. 2. SolarWinds Orion. Томоохон сүлжээнд таарсан. Нэмэлт Netflow, VoIP гэх мэтийн модультай. Web Interface нь гацаад байдаг. MIB нэмэх боломжгүй байсан. Зөвхөн Windows дээр суурилдаг. 3. AdventNet OpManager. Боломжоор дээдхтэй ойролцоо. Нэмэлт Netflow, VoIP гэх мэтийн модулаас гадна өөрийн бусад (Application monitor, Helpdesk, SupportDesk, Configuration Manager) программ хангамжуудтайгаа маш сайн уялдаатай ажиллаж чаддаг. Windows, Linux дээр суурилдаг. Map Editor нь гацаад байдаг. 4. HP OpenView. Тохируулж чадах юм бол хамгийн шилдэг нь гэж хэлж болно. Харин PC болгон дээр очиж SNMP тохируулах төвөг гэдэг бол өөрийн чинь чадвараас л хамаарана. Remote Install, GroupPolicy, Logon Script гээд зөндөө л олон боломж байна. = Network Monitoring Tool үр дүнтэй хайлт хийх? = * [http://www.zapmeta.ws/?q=netflow+monitoring&dzn=&asid=ws_gc5_10&where=web_zapmeta&awc=zmws&template=&color=&abtarget=&ablabel=&pp=8&bkw=n&abt=&abv=&de=c&nwc= '''Netflow''' Monitoring]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.zapmeta.ws/?q=netflow+monitor+caligare&dzn=&asid=ws_gc5_10&where=web_zapmeta&awc=zmws&template=&color=&abtarget=&ablabel=&pp=8&bkw=n&abt=&abv=&de=c&nwc= '''Netflow''' '''Monitor''' Caligare]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.zapmeta.ws/?q=netflow+monitor+open&dzn=&asid=ws_gc5_10&where=web_zapmeta&awc=zmws&template=&color=&abtarget=&ablabel=&pp=8&bkw=n&abt=&abv=&de=c&nwc= '''Netflow''' '''Monitor''' Open]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.zapmeta.ws/?q=cisco+netflow+monitor&dzn=&asid=ws_gc5_10&where=web_zapmeta&awc=zmws&template=&color=&abtarget=&ablabel=&pp=8&bkw=n&abt=&abv=&de=c&nwc= Cisco '''Netflow''' '''Monitor''']{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.zapmeta.ws/?q=netflow+monitoring+tools&dzn=&asid=ws_gc5_10&where=web_zapmeta&awc=zmws&template=&color=&abtarget=&ablabel=&pp=8&bkw=n&abt=&abv=&de=c&nwc= '''Netflow''' Monitoring Tools]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.zapmeta.ws/?q=netflow+monitoring+software&dzn=&asid=ws_gc5_10&where=web_zapmeta&awc=zmws&template=&color=&abtarget=&ablabel=&pp=8&bkw=n&abt=&abv=&de=c&nwc= '''Netflow''' Monitoring Software]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.zapmeta.ws/?q=fluke+netflow+monitor&dzn=&asid=ws_gc5_10&where=web_zapmeta&awc=zmws&template=&color=&abtarget=&ablabel=&pp=8&bkw=n&abt=&abv=&de=c&nwc= Fluke '''Netflow''' '''Monitor''']{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.zapmeta.ws/?q=netflow+monitor+open+source&dzn=&asid=ws_gc5_10&where=web_zapmeta&awc=zmws&template=&color=&abtarget=&ablabel=&pp=8&bkw=n&abt=&abv=&de=c&nwc= '''Netflow''' '''Monitor''' Open Source]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.zapmeta.ws/?q=netflow+bandwidth+monitor&dzn=&asid=ws_gc5_10&where=web_zapmeta&awc=zmws&template=&color=&abtarget=&ablabel=&pp=8&bkw=n&abt=&abv=&de=c&nwc= '''Netflow''' Bandwidth '''Monitor''']{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Network Monitoring Tool-үүдийг доор байгаа линкээр харна уу? == * [https://www.google.com/aclk?sa=l&ai=C_cTh8sH0VrWDEtjW9AW6mL_gCoGP8YQH6b2XmoACm-b6BQgAEAQguePXKygEYPEDoAG3voD8A8gBAcgDG6oEK0_QvTO11CU9MymlEU_FAh5TUoOwkaFW12qclKhO9lQrbcWb04PsZcPf3vCAB7HB_wOQBwGoB6a-G9gHAQ&sig=AOD64_3VMnbp2dACgy3-QX6LGBZAncqDIA&adurl=https://www.r-u-on.com&clui=8&nb=0&res_url=http%3A%2F%2Fwww.zapmeta.ws%2Fws%3Fq%3Dnetflow%2520monitor%26asid%3Dws_gc5_10%26mt%3Db%26nw%3Dg%26de%3Dc%26ap%3D1o1&rurl=https%3A%2F%2Fwww.google.mn%2F&nm=39&nx=67&ny=9&is=644x270&clkt=127 '''Monitoring'''. Simple‎] * [https://www.google.com/aclk?sa=l&ai=C45d58sH0VrWDEtjW9AW6mL_gCtrinrhDkoCR-OAC4s3f6dwECAAQASC549crKARg8QOgAcixqc0DyAEByAMbqgQlT9CdQ-_UIDUzkaaQhcYwlU_cudB27OIbQwWxnCjfNrFM-5vSOKAGLIAHwqmoL5AHAagHpr4b2AcB&sig=AOD64_1Q0XJENIn0Oob_ktW0t0NWSoZ73A&adurl=https://www.paessler.com/netflow_monitoring%3Futm_source%3Dgoogle%26utm_medium%3Dcpc%26utm_campaign%3DDSA_website_en%26utm_adgroup%3Dall_en_dsa_website_category_netflow%26utm_adnum%3Ddsa_en_04%26utm_campaignid%3D207395058%26utm_adgroupid%3D23457885258%26utm_targetid%3Ddsa-162356782818%26utm_customerid%3D336-553-2410%26utm_location%3D&clui=0&nb=0&res_url=http%3A%2F%2Fwww.zapmeta.ws%2Fws%3Fq%3Dnetflow%2520monitor%26asid%3Dws_gc5_10%26mt%3Db%26nw%3Dg%26de%3Dc%26ap%3D1o1&rurl=https%3A%2F%2Fwww.google.mn%2F&nm=98 '''NetFlow monitoring''' with PRTG - Used by 150,000 administrators‎] * [https://www.google.com/aclk?sa=l&ai=Cor498sH0VrWDEtjW9AW6mL_gCr-H5pdEroPEzK8Cn9WoGggAEAMguePXKygEYPEDoAGCzOXYA8gBAcgDG6oEK0_QzSOS1CI9MymlEU_FAh4UduDikaFW12qclKhO9lQrbcWb08S_R-Df3vCAB-azmieQBwGoB6a-G9gHAQ&sig=AOD64_2b4h820pgX0-MdQX2CEsx87NzCPA&adurl=http://www.bluemedora.com/free-trial-vrops-cisco-ucs/&clui=7&nb=0&res_url=http%3A%2F%2Fwww.zapmeta.ws%2Fws%3Fq%3Dnetflow%2520monitor%26asid%3Dws_gc5_10%26mt%3Db%26nw%3Dg%26de%3Dc%26ap%3D1o1&rurl=https%3A%2F%2Fwww.google.mn%2F&nm=69 '''Monitor''' Cisco UCS - vROps‎] * [http://www.cisco.com/c/en/us/products/ios-nx-os-software/ios-netflow/networking_solutions_products_genericcontent0900aecd805ff72b.html Cisco IOS NetFlow - Freeware NetFlow Software] * [https://www.manageengine.com/products/netflow/cisco-netflow.html Cisco NetFlow Software | Cisco NetFlow Reporting | NetFlow ...] * [http://www.solarwinds.com/freetools/real-time-netflow-analyzer.aspx FREE Real-Time NetFlow Analyzer | SolarWinds] = Ашигласан материал = * http://www.cisco.com/web/siteassets/legal/trademark.html * http://www.cisco.com/c/en/us/products/collateral/routers/7600-series-routers/product_data_sheet0900aecd8057f3b6.html * https://web.archive.org/web/20160318003906/http://wiki.mikrotik.com/wiki/Manual:IP/Traffic_Flow * https://sourceforge.net/projects/ipt-netflow/ * http://www.cisco.com/en/US/docs/ios/11_2/feature/guide/netflow.html * http://www.sflow.org/products/network.php * [https://www.paessler.com/netflow_monitoring?utm_source=google&utm_medium=cpc&utm_campaign=DSA_website_en&utm_adgroup=all_en_dsa_website_category_netflow&utm_adnum=dsa_en_04&utm_campaignid=207395058&utm_adgroupid=23457885258&utm_targetid=dsa-162356782818&utm_customerid=336-553-2410&utm_location=&gclid=COHJ56n72ssCFRYIvAod6D0DoQ https://www.paessler.com/netflow_monitoring?]<nowiki/> = Гадаад холбоос = * [http://www.switch.ch/network/projects/completed/TF-NGN/floma/software.html NetFlow/FloMA: Pointers and Software Provided by SWITCH.] - One of the most comprehensive list including all the open source and research works. * [http://www.cert.org/flocon/ FloCon] - The Annual Conference put on by CERT/CC dealing with network flow data and analysis. * [http://www.cisco.com/go/netflow Basic NetFlow information on the Cisco Site] * [http://www.ietf.org/rfc/rfc3334.txt RFC3334 - Policy-Based Accounting] * [http://www.ietf.org/rfc/rfc3954.txt RFC3954 - NetFlow Version 9] * [http://www.ietf.org/rfc/rfc3917.txt RFC3917 - Requirements for IP Flow Information Export (IPFIX)] * [http://www.ietf.org/rfc/rfc3955.txt RFC3955 - Candidate Protocols for IP Flow Information Export (IPFIX)] * [http://www.ietf.org/rfc/rfc5101.txt RFC5101 - Specification of the IP Flow Information Export (IPFIX) Protocol for the Exchange of IP Traffic Flow Information (IPFIX)] * [http://www.ietf.org/rfc/rfc5102.txt RFC5102 - Information Model for IP Flow Information Export] * [http://www.ietf.org/rfc/rfc5103.txt RFC5103 - Bidirectional Flow Export Using IP Flow Information Export] * [http://www.ietf.org/rfc/rfc5153.txt RFC5153 - IPFIX Implementation Guidelines] * [http://www.ietf.org/rfc/rfc5470.txt RFC5470 - Architecture for IP Flow Information Export] * [http://www.ietf.org/rfc/rfc5471.txt RFC5471 - Guidelines for IP Flow Information Export (IPFIX) Testing] * [http://www.ietf.org/rfc/rfc5472.txt RFC5472 - IP Flow Information Export (IPFIX) Applicability] * [http://www.ietf.org/rfc/rfc5473.txt RFC5473 - Reducing Redundancy in IP Flow Information Export (IPFIX) and Packet Sampling (PSAMP) Reports] * [https://web.archive.org/web/20181013055019/http://www.znets.net/ Using Netflow to store re-aggregated inbound and outbound flows] * [https://archive.is/20141001204805/http://appflow-wiki.wikispaces.com/ AppFlow specifications and standards track discussion] * [https://www.flowmon.com/en/solutions/use-case/netflow-ipfix#NetFlow-Description Understanding NetFlow Principle Animation] * [https://web.archive.org/web/20160320002851/http://www.pcwdld.com/what-is-netflow Basics of NetFlow & Flow Cache] [[Ангилал:TCP/IP]] [[Ангилал:Cisco системийн сүлжээний протокол]] kdactzqtpqjg1osr5t75tgrfxpcwlua 0 62540 858610 858346 2026-06-10T10:52:05Z HorseBro the hemionus 100126 858610 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = 1688–1696: Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт 1697: Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>'''Дэмжсэн:'''<br>{{flag|Оросын царьт улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данжил<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = Тодорхойгүй | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *Хамил засгийн хошуу *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px }} == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1731–1735/1739 | result = Энхийн хэлэлцээ | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1758 | result = Чин улсын ялалт | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px }} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] jfs12hyb120uyoeimev249ai44fye4o 858611 858610 2026-06-10T10:57:16Z HorseBro the hemionus 100126 858611 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = 1688–1696: Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт 1697: Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данжил<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = Тодорхойгүй | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *Хамил засгийн хошуу *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px }} == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1731–1735/1739 | result = Энхийн хэлэлцээ | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1758 | result = Чин улсын ялалт | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px }} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] dnj5mfva62szg8o56g0wbvlobvp0or2 0 66085 858550 858429 2026-06-10T00:40:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858550 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2³¹ and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''² + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] cdr2tyi2lk81rn9zk28d38p6syrf6do 0 66614 858534 857482 2026-06-09T19:24:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858534 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] 7taepyciwch4f0hmzlhmqgq6w0lqnjr 858560 858534 2026-06-10T02:46:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858560 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-06-10 02:46:12 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] sy8lryu2wbf1uq78ev3puwsoryy6o1p 0 66671 858503 799969 2026-06-09T13:30:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858503 wikitext text/x-wiki '''[[Монгол хэл|Монгол хэлний]] зөв бичгийн алдаа шалгагч''' программуудыг харьцуулан судлав. Монгол улсад үг үсгийн алдаа шалгах программ хийх оролдлого 30-д жилийн өмнөөс эхэлсэн бөгөөд өнөөг хүртэл дараах программууд бүтээгджээ. 2004 - Aspell нээлттэй эх бүхий программд Монгол хэлний дэмжилт оруулсан. 2005 - Ангууч хэмээх бүтээгдэхүүнийг Спикер Групп бүтээсэн. 2013 - Болор алдаа шалгуур хэмээх бүтээгдэхүүнийг Болорсофт ХХК-с гаргажээ. 2020 - Зөв бичигдэв<ref name="zuv.bichig.dev">{{cite web |url=https://zuv.bichig.dev/ |title=Монгол үгийн алдаа шалгах толь}}</ref> -- Монгол үгийн алдаа шалгах бүтээжээ. Ангууч программ нь зах зээлд маш хүчтэй орж ирээд маш түргэн алга болсон. Тус программ нь хэрэглэгчдийн сэтгэлд хүрч чадсан сайн программ хангамж байсан боловч зөвхөн Microsof Office-н 2000 болон 2003 хувилбарууд дээр ажилладаг байсан тул Майкрософт Оффис 2007 гарснаас хойш төд удалгүй зах зээлээс гарсан. Өөр нэг шалтгаан нь түүнийг эвдэх аргууд интернетэд тархсанаар алга болсон байх магадлалтай. Ингээд өнөөдөр хэрэглээнд байхгүй байгаа тул үйл ажиллагааг харьцуулах боломж байсангүй. Aspell<ref name=aspell>{{cite web |url=http://aspell.net/ |title=GNU Aspell}}</ref> Монгол хэлний багц буюу mnspell-г<ref name=mnspell>{{cite web |url=http://mnspell.openmn.org/ |title=Mnspell |access-date=2017-07-22 |archive-date=2017-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170725075549/http://mnspell.openmn.org/ |url-status=dead }}</ref> С.Бадрал нь Д.Батмөнхийн хөгжүүлсэн 2 сая үгийн санг (www.winedt.org/dict.html) өөрийн өмнө Aspell-д зориулан хөгжүүлсэн сандаа 2004 онд нэмж GNU General Public License-р гаргасан бөгөөд нээлттэй эхийн орчинд өргөн тархсан. Мөн энэхүү толь нь өнөөдөр нээлттэй эх бүхий программуудын стандарт үг үсгийн шалгуур болж чадсан Hunspell программд орсон байна. Үгийн сан нь 2 сая гаруй үгтэй. spellcheck.gov.mn программ нь Aspell/Mnspell эх толийг ашиглаж байгаа. Болор дуран программ нь 60 сая орчим үгийн сантай бөгөөд төгсгөлөг төлөвт автомат ашиглаж үгээ шалгадаг ажээ. Үг санал болгодог модуль нь өмнөх программуудаас ялгаатай ажиллах ба ялангуяа дүрмийн алдаа гаргасан тохиолдолд онцгой сайн ажиллаж байлаа. Шалгасан үр дүнг хүснэгтлэн үзүүлбэл {| class="prettytable sortable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Нэр ! Сүүлийн хувилбар ! Дэмждэг системүүд ! Үгийн сан ! Алдааны тоо |- | Aspell | 0.06-2 | Вэб, Линүкс | ~2 сая | 7500 гаруй |- | Spellcheck.gov.mn | - | Вэб | ~2 сая | 7500 гаруй |- | Болор алдаа шалгуур | 2.0.1 БОЛОР ДУРАН | Виндовс, Майкрософт Оффис | ~60 сая | 1 |- |Монгол үгийн алдаа шалгах толь |2.28 |Firefox, Adobe Indesign, Emacs, Sublime Text, LibreOffice, OpenOffice |2 тэрбум |0 |} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Монгол хэлний зөв бичих зүй]] [[Ангилал:Зөв бичгийн алдаа шалгагч]] rh6zgnmh43nn5x2knqskx0vj90r7xo9 0 88103 858510 817573 2026-06-09T14:26:29Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858510 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Наагий | image = | caption = Тоглолтын үеэрх өөрөг | native_name_lang = Монгол | birth_name = Намнансүрэнгийн Наранбаатар | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1981|07|16}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | occupation = {{hlist|дуучин, продюсер}} | years_active = 2003-present }} '''Намнансүрэнгийн Наранбаатар''' нь /Тайзны нэр: Наагий/ нь дуучин, дууны инженер, найруулагч, продюсер хүн юм. == Намтар == Н.Наранбаатар нь [[1982 он|1982]] оны [[7 сарын 16]]-нд Монгол улсын [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймагт төрсөн. Наагий нь поп, жазз урсгалаар дуулдаг. * 2016 онд "Миний Захидал" цомгоо гаргасан. == Уран бүтээлийн карьер == === Уран бүтээлийн эхэн үе === Н.Наранбаатар нь 2003 онд “Натур саунд” дуулаачын төвд суралцаж төгсөн дуучин, продюсер [[:en:The_Hu|Дашдондог]]<nowiki/>ийн “Дашка” студийн дэргэдэх дуучнаар шалгаран дуучин болох гараагаа эхэлсэн. "Дашка" студид дуучнаар ажиллахын хажуугаар саунд инженер мэргэжлийг эзэмшиж, 2011 он хүртэл ажиллахдаа бусад уран бүтээлчдийн 50 гаруй цомгийн дууны найруулагч, продюсерээр ажилласан төдийгүй дэлгэцийн уран бүтээл, жүжгийн дуун дээр бие даан ажилласан туршлагатай.<ref>{{Cite web |url=https://ubinfo.mn/read/3601 |title=Archive copy |access-date=2019-06-24 |archive-date=2019-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190624101506/https://ubinfo.mn/read/3601 |url-status=dead }}</ref> === Уран бүтээлийн гараа === Наагий 2005 онд “Чиний зүг” соло уран бүтээлээ гаргасан. 2009 онд Hot spot хамтлагт нэгдэн 2011 оны [[1 сарын 1]]-нд есөн дуутай “Retro Pop” цомгоо гаргасан. Уг цомгийн бичлэгийн ажлууд "Дашка" студид явагдсан бөгөөд цомгийн ерөнхий продюсерээр Б.Наранзун ажиллажээ<ref>{{Cite web |url=http://news.gogo.mn/r/81738 |title=Archive copy |access-date=2019-06-24 |archive-date=2019-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190624101505/http://news.gogo.mn/r/81738 |url-status=dead }}</ref>. Түүнээс хойш Hot spot хамтлаг шинэ уран бүтээл хийгээгүй. 2012 оны 9 сард Ц.Намсрайжавын нэрэмжит Улсын филармонид уригдан гоцлол дуучнаар өнөөг хүртэл ажиллаж байгаа. === Бие даасан уран бүтээл === 2011 оны [[11 сарын 11]]-нд “N11 Studio” дуу бичлэгийн хувийн студийг нээж, өнөөдрийг хүртэл ажиллуулж байна. Дуучин Наагий нь поп урсгалаар дуулахаас гадна монголдоо тэргүүлэгч жазз уран бүтээлч болтлоо хөгжсөн юм. Монгол улсын филармонийн гоцлол дуучнаар мөн ажиллаж байгаа. 2016 оны [[12 сарын 7]]-нд анхны жазз урсгалын цомгоо “Миний захидал” нэртэйгээр гарсан. Цомог нийт 10 дуутайгаас 1 оригинал, 4 монголын хуучны уянгалаг, хит дуунуудыг жааз хэмнэлд оруулсан хувилбар, 5 гадаадын алдартай жазз дууг коверлон оруулжээ.<ref>{{Cite web |url=http://hi-fi.mn/shop/jazz/naagii-minii-zahidal/ |title=Archive copy |access-date=2019-06-24 |archive-date=2019-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190624103007/http://hi-fi.mn/shop/jazz/naagii-minii-zahidal/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ubinfo.mn/read/3601 |title=Archive copy |access-date=2019-06-24 |archive-date=2019-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190624101506/https://ubinfo.mn/read/3601 |url-status=dead }}</ref> Цомгийн ерөнхий продюсерээр өөрөө ажиллаж, миксинг мастеринг Radau Records /[[Герман]]/ нар ажилласан. Цомог Европын стандартаар шүүлгэж, дуу бичлэг, хөгжмийн найруулга нь бүгд олон улсын зэрэглэлд нийцэж буйгаараа онцлог.<ref>[http://unuudur.mn/%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D1%85%D2%AF%D0%BC%D2%AF%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%8D%D1%8D-%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%83%D0%BB%D0%B6-%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB-%D0%B1%D0%B8%D1%87%D1%8D%D1%8D%D0%B4-%D0%BD%D0%B0%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%86%D0%BE%D0%BC%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D1%80%D1%82-%D0%B7%D0%BE%D1%87%D0%BB%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B9/ http://unuudur.mn/хайртай-хүмүүстээ-зориулж-захидал-бичээд-наагийгийн-цомгийн-баярт-зочлоорой/]</ref> 2018 онд Наранзунтай хамтран “Итгэл”, “Саран” уран бүтээлүүдийг гаргасан бөгөөд “Итгэл” дуу нь Үндэсний шилдэг 21 дууны жагсаалтад 3 долоо хоног дараалж тэргүүлсэн бол “Саран” дуу нь уг жагсаалтад 2 долоо хоног тэргүүн байр эзэлсэн юм. == Тоглолтууд == * 2012 оны [[4 сарын 13]]-нд “'''Strаngers in the Night”''' нэртэй анхны бие даасан жазз тоглолт<ref>http://news.gogo.mn/r/103318{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2013 оны [[2 сарын 13]],14-нд дуучин Хулантай хамт "'''Би чамд хайртай'''" тоглолт<ref>{{Cite web |url=http://www.urlag.mn/post/18138.htm |title=Archive copy |access-date=2019-06-24 |archive-date=2019-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190624101506/http://www.urlag.mn/post/18138.htm |url-status=dead }}</ref> * 2013 оны [[7 сарын 1]]1-нд [[Наадам|Улсын их баяр наадм]]<nowiki/>ын<nowiki/> төрийн хүдэтгэлийн концертод оролцсон * 2014 оны [[2 сарын 11|2 сарын 13]],14-нд дуучин Хулантай хамт "'''Би чамд хайртай 2'''" тоглолт * 2015 оны [[12 сарын 12]]-нд [[:en:Frank_Sinatra|Франк Синатра]] 100 насны ойд зориулсан хүндэтгэлийн концерт * 2018 онд [[4 сарын 14]]-нд “'''Come Fly With Me'''“ жазз свинг тоглолт<ref>http://www.mglphilharmonic.mn/eng/pages/come-fly-with-me{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дискографи == === Цомог === * Миний захидал /2016/<ref>https://open.spotify.com/album/3WIo74mCSQjlyfwX1UeELF</ref> === Синглүүд === * Сахиусан тэнгэр хамт. Big Gee, [[The Voice of Mongolia (1-р улирал)|Буянгэрэл]] /2019/ * Улаанбаатарын үдэш хамт. Lil Thug E, Мияа /2018/ * Саран /2018/ * Итгэл /2018/ * Манга татъя /2017/ * Энэ хүүхнүүд үү хамт. Ука /2017/ * Чамайг хүлээнэ - "Single Ladies 2" киноны дуу /2017/ * Хайрласан зүрх хамт Агиймаа - "[[Танхай тээгч]]" киноны дуу /2015/ * Энэ дурлал гайхамшигтай хамт. Ука - "Гэнэтийн бэлэг" жүжгийн дуу /2013/ * "Нар гарна аа, аз жаргал минь" киноны дуу /2012/ * "2 өдөр, 3 шөнө" киноны дуу /2007/ * Донжтой бүсгүй /2015/ * Чиний зүг /2005/ == Амжилт == * [[2007 он|2007]] онд [[Хятад улс|БНХАУ]]-д зохион байгуулагдсан 6000 гаруй оролцогчидтой олон улсын дуулаачдын уралдаанд IV байр * [[2011 он|2011]] онд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-н Буриад хотноо жил бүр зохион байгуулагддаг олон улсын дуулаачдын наадамд тэргүүн байр * [[2015 он|2015]] онд [[Монгол улс|Монгол]]<nowiki/>ын рок, попийн оны залуу шилдэг (дебют) дуучин * [[2015 он|2015]] оны 3-р сард ОХУ улсад болсон олон улсын дуулаачдын наадмын Гранпри шагналт == Гавьяа шагнал == * [[2015 он|2015]] оны 2-р сард Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яамнаас Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдгээр шагнагдсан == Эх сурвалжууд == <references responsive="" /> == Бусад холбоос == * [https://youtube.com/naagii Наагий]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Youtube |naagii}} {{DEFAULTSORT:Наранбаатар, Намнансүрэнгийн}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:1982 онд төрсөн]] lwkc9x1nw3ge0znrkg94x34zlkx5mtv 0 105908 858538 857496 2026-06-09T20:07:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858538 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{Hlist | {{Lang|he|{{Script/Hebrew|חֵיפָה}} |rtl=yes}} | {{Lang|ar|{{lang|ar|حيفا}} |rtl=yes}} }} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = Pic haifa.png | image_caption = '''Дээд зүүн талаас:''' [[Кармел уул|Кармел уулнаас]] харагдах шөнийн Хайфагийн үзэмж; [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]]; [[Хайфагийн Их Сургууль|Хайфагийн Их Сургуулийн]] агаарын үзэмж; [[Ахмадия]] [[Махмуд сүм, Хайфа|Махмуд сүм]]; [[Кармелит]]; [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей]]; Кармел уулнаас харагдах өдрийн Хайфагийн үзэмж. | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt= | pushpin_map = Израил умард хайфа | pushpin_mapsize= | pushpin_label_position= left | pushpin_map_caption = Хайфагийн байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Израил}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = {{flag|Хайфа тойрог|name=Хайфа}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Йона Яхав]] | total_type = Нийт | area_total_km2 = 63666 | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2= 4,500 | website = {{URL|http://www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:שנות_ה-_50-.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.{{Уур амьсгалын хүснэгт|TABELLE=|rdaug=0|nbjun=0|nbjul=0|nbaug=0|nbsep=2|nbokt=36|nbnov=93|nbdez=161|rdjan=14|rdfeb=12|rdmär=9|rdapr=4|rdmai=1|rdjun=0|rdjul=0|rdsep=1|nbapr=21|rdokt=4|rdnov=8|rddez=12|lfjan=68|lffeb=67|lfmär=63|lfapr=61|lfmai=63|lfjun=74|lfjul=80|lfaug=82|lfsep=74|lfokt=67|lfnov=59|nbmai=5|nbmär=71|DIAGRAMM TEMPERATUR=rechts|hmokt=36.3|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG=deaktiviert|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE=200|QUELLE=|Überschrift=|Ort=Хайфа|hmjan=23.6|hmfeb=26.2|hmmär=32.9|hmapr=36.6|hmmai=39.0|hmjun=38.9|hmjul=36.6|hmaug=34.9|hmsep=38.9|hmnov=30.0|nbfeb=128|hmdez=28.3|lmjan=−0.3|lmfeb=1.3|lmmär=1.0|lmapr=4.2|lmmai=10.1|lmjun=11.5|lmjul=16.7|lmaug=18.1|lmsep=15.9|lmokt=8.8|lmnov=5.1|lmdez=2.5|nbjan=166|lfdez=65}} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] jjrkcdtk845usz1p3rxf4mcg9rmof1k 858566 858538 2026-06-10T02:52:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858566 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{Hlist | {{Lang|he|{{Script/Hebrew|חֵיפָה}} |rtl=yes}} | {{Lang|ar|{{lang|ar|حيفا}} |rtl=yes}} }} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = Pic haifa.png | image_caption = '''Дээд зүүн талаас:''' [[Кармел уул|Кармел уулнаас]] харагдах шөнийн Хайфагийн үзэмж; [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]]; [[Хайфагийн Их Сургууль|Хайфагийн Их Сургуулийн]] агаарын үзэмж; [[Ахмадия]] [[Махмуд сүм, Хайфа|Махмуд сүм]]; [[Кармелит]]; [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей]]; Кармел уулнаас харагдах өдрийн Хайфагийн үзэмж. | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt= | pushpin_map = Израил умард хайфа | pushpin_mapsize= | pushpin_label_position= left | pushpin_map_caption = Хайфагийн байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Израил}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = {{flag|Хайфа тойрог|name=Хайфа}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Йона Яхав]] | total_type = Нийт | area_total_km2 = 63666 | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2= 4,500 | website = {{URL|http://www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:שנות_ה-_50-.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-06-10 02:52:46 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.{{Уур амьсгалын хүснэгт|TABELLE=|rdaug=0|nbjun=0|nbjul=0|nbaug=0|nbsep=2|nbokt=36|nbnov=93|nbdez=161|rdjan=14|rdfeb=12|rdmär=9|rdapr=4|rdmai=1|rdjun=0|rdjul=0|rdsep=1|nbapr=21|rdokt=4|rdnov=8|rddez=12|lfjan=68|lffeb=67|lfmär=63|lfapr=61|lfmai=63|lfjun=74|lfjul=80|lfaug=82|lfsep=74|lfokt=67|lfnov=59|nbmai=5|nbmär=71|DIAGRAMM TEMPERATUR=rechts|hmokt=36.3|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG=deaktiviert|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE=200|QUELLE=|Überschrift=|Ort=Хайфа|hmjan=23.6|hmfeb=26.2|hmmär=32.9|hmapr=36.6|hmmai=39.0|hmjun=38.9|hmjul=36.6|hmaug=34.9|hmsep=38.9|hmnov=30.0|nbfeb=128|hmdez=28.3|lmjan=−0.3|lmfeb=1.3|lmmär=1.0|lmapr=4.2|lmmai=10.1|lmjun=11.5|lmjul=16.7|lmaug=18.1|lmsep=15.9|lmokt=8.8|lmnov=5.1|lmdez=2.5|nbjan=166|lfdez=65}} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] dpbb0vzchovqql4076p923q1yq5vhe5 0 111943 858549 791351 2026-06-10T00:22:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858549 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс парламентын сонгууль | country = Израил | previous_election = [[2020 оны Израилын парламентын сонгууль|2020]] | next_election = [[2022 оны Израилын парламентын сонгууль|2022]] | election_date = 2021 оны 3 сарын 23<ref name="results">{{cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/elections/EXT-MAGAZINE-israel-election-results-exit-polls-and-live-vote-count-updates-1.9647405|title=Israel Election Results: Exit Polls and Real-time Vote Count Updates|first=|last=|website=[[Haaretz]]|access-date=25 March 2021|archive-date=24 Гуравдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324181308/https://www.haaretz.com/israel-news/elections/EXT-MAGAZINE-israel-election-results-exit-polls-and-live-vote-count-updates-1.9647405|url-status=dead}}</ref> | seats_for_election = [[Кнессет]]ийн бүх 120 суудал | majority_seats = 61 | turnout = 67.44% ({{decrease}} 4.08[[Хувь|%]]) | party1 = Ликуд | leader1 = [[Биньямин Нетаньяху]] | percentage1 = 24.19 | seats1 = 30 | last_election1 = 37<!--Likud+Gesher--> | party2 = {{nobold|[[Еш Атид]]}} | leader2 = [[Яир Лапид]] | percentage2 = 13.93 | seats2 = 17 | last_election2 = 13<!--Of the first 33 candidates on the B&W list, 13 were from Yesh Atid--> | colour2 = {{party color|Еш Атид}} | party3 = Шас | leader3 = [[Арье Дери]] | percentage3 = 7.17 | seats3 = 9 | last_election3 = 9 | party4 = Кахоль-лаван | leader4 = [[Бени Ганц]] | percentage4 = 6.63 | seats4 = 8 | last_election4 = 15<!--Of the first 33 candidates on the B&W list, 15 were from Resilience--> | party5 = {{nobold|[[Ямина]]}} | leader5 = [[Нафтали Бенет]] | percentage5 = 6.21 | seats5 = 7 | last_election5 = 3 | colour5 = {{party color|Ямина}} | party6 = Израилын Ажилчдын нам | leader6 = [[Мерав Михаэли]] | percentage6 = 6.09 | seats6 = 7 | last_election6 = 3<!--Of the first seven candidates on the L-G-M list, 3 were from Labor--> | party7 = Яхадут-ха-Тора | leader7 = [[Моше Гафни]] | percentage7 = 5.63 | seats7 = 7 | last_election7 = 7 | party8 = Исраэль Бейтейну | leader8 = [[Авигдор Либерман]] | percentage8 = 5.63 | seats8 = 7 | last_election8 = 7 | party9 = {{nobold|[[Шашны Сионист Нам|Шашны Сионист]]}} | leader9 = [[Безалел Смотрич]] | percentage9 = 5.12 | seats9 = 6 | last_election9 = 2 | colour9 = #0071BD | party10 = Хамтын жагсаалт | leader10 = [[Айман Оде]] | percentage10 = 4.82 | seats10 = 6 | last_election10 = 11 | party11 = {{nobold|[[Шинэ Найдвар (Израил)|Шинэ Найдвар]]}} | leader11 = [[Гидеон Саар]] | percentage11 = 4.74 | seats11 = 6 | last_election11 = 0 | colour11 = #0086AC | party12 = Мерец | leader12 = [[Ницан Хоровиц]] | percentage12 = 4.59 | seats12 = 6 | last_election12 = 3<!--Of the first seven candidates on the L-G-M list, 3 were from Meretz--> | party13 = {{nobold|[[Нэгдсэн Арабын Жагсаалт|Раам]]}} | leader13 = [[Мансур Аббас]] | percentage13 = 3.79 | seats13 = 4 | last_election13 = 4 | colour13 = #15793D | results_sec = Үр дүн | title = [[Израил Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | before_election = [[Биньямин Нетаньяху]] | before_party = Ликуд | before_image = Benjamin Netanyahu 2018.jpg | after_election = [[Нафтали Бенет]] | after_party = [[Ямина]] | after_image = Naftali Bennett Official (cropped).jpg }} '''2021 оны Израилын сонгууль''' нь [[2021 он|2021 оны]] [[3 сарын 23|3 сарын 23-нд]] явагдсан. Сонгуулиар [[24-р Кнессетийн гишүүд|24-р Кнессетийн]] 120 гишүүн сонгогдсон. Энэ сонгууль нь [[Израил|Израилд]] 2 жилийн дотор явагдсан 4 дэх сонгууль юм. == Сонгуулийн систем == {{further|Израилын сонгууль}} [[Кнессет|Кнессетийн]] 120 гишүүдийг улсын хэмжээнд нэг тойргоор [[Хаалттай жагсаалт|намын хаалттай жагсаалттай]] [[Пропорциональ систем|пропорциональ системээр]] сонгодог. Энэ сонгуулийн сонгуулийн босго 3.25% байв. Ихэнх тохиолдолд энэ нь нэг нам хамгийн багадаа дөрвөн суудал авахыг илэрхийлдэг боловч нам нь сонгуулийн босгыг давж, зөвхөн гурван суудал авах (120 гишүүний 3.25% = 3.9 гишүүн) нь математикийн хувьд боломжтой юм.<ref>{{cite news|title=With Bader-Ofer method, not every ballot counts|url=http://www.jpost.com/Israel-Elections/With-Bader-Ofer-method-not-every-ballot-counts-394027|work=[[The Jerusalem Post]]|date=16 March 2014}}</ref> === Нэмэлт саналын гэрээ === {{further|Д’Ондтын арга}} Хоёр нам эвсэл болж жагсаалтад нэг нам шиг сонгуульд оролцон нэмэлт суудлын төлөө өрсөлдөх боломжтой. Бафер-Одерын арга нь том намуудад ашигтай тул, дангаараа оролцсоноос эвсэл байгуулж оролцсон нь үлдсэн суудлыг авах магадлалыг нэмэгдүүлнэ. Хэрэв эвсэл үлдсэн суудлыг авбал Бадер-Офер тооцоог эвслийн нам тус бүрд тооцсоноор хоёр нам суудлаа хэрхэн хуваахыг тодорхойлдог.<ref>[https://www.knesset.gov.il/lexicon/eng/seats_eng.htm The Distribution of Knesset Seats Among the Lists—the Bader-Offer Method], [[Knesset]] website</ref> Энэ сонгуулиар дараах намууд эвслийн гэрээ хийсэн: * [[Ямина]] ба [[Тиква Хадаша]]<ref>{{cite news|title=Four parties conspire against Netanyahu with vote deals|first=Gil|last=Hoffman|url=https://www.jpost.com/breaking-news/yamina-and-new-hope-sign-surplus-vote-sharing-agreement-654229|work=[[The Jerusalem Post]]|date=4 January 2021}}</ref> * [[Еш Атид]] ба [[Бидний нэр Израил]]<ref>{{cite web |last1=Azulay |first1=Moran |title=Yesh Atid and Yisrael Beytenu sign surplus-vote sharing agreement |url=https://www.ynetnews.com/article/HyV8l0gCv |website=Ynetnews |access-date=4 January 2021}}</ref> * [[Кахоль-лаван]] ба Шинэ эдийн засгийн нам<ref>{{cite web|last1=Azulay|first1=Moran|url=https://www.ynetnews.com/article/B17bk9plu |title=Blue & White, New Economic Party sign surplus agreement |website=Ynet |access-date=7 February 2021|date=7 February 2021}}</ref> * [[Ликуд]] ба [[Ткума]]<ref>{{cite news |title=Religious Zionist Party signs vote surplus deal with Likud |url=https://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/296573 |publisher=Israel National News |date=2021-02-10 |language=en}}</ref> * [[Авода]] ба [[Мерец]]<ref name="kahanist">{{cite news |last1=Harkov |first1=Lahav |last2=Hoffman |first2=Gil |title=Netanyahu: Kahanist won't be in my government |url=https://www.jpost.com/breaking-news/likud-and-religious-zionist-party-have-signed-a-surplus-agreement-658449 |publisher=The Jerusalem Post |date=2 February 2021}}</ref> * [[Шас]] ба [[Яхадут-ха-Тора]]<ref>{{cite web |last1=Nachshoni |first1=Kobi |title=Torah Judaism, Shas sign surplus agreement |url=https://www.ynetnews.com/article/S11136JNQd |website=Ynetnews |access-date=8 March 2021|date=8 March 2021}}</ref> == Намууд == [[Файл:פתקי_הצבעה_בקלפי_1_בבית_לנדאו_בגבעת_נשר._02.jpg|thumb|Сонгуулийн саналын хуудас]] Нийт 39 нам сонгуульд оролцохоор бүртгүүлсэн.<ref>[https://bechirot24.bechirot.gov.il/election/Candidates/Pages/default.aspx ​רשימות המועמדים, הכינויים והאותיות שהתבקשו מוועדת הבחירות המרכזית לכנסת ה-24] Central Elections Committeee</ref> {| class="wikitable" !Нам !Дарга !Саналын үсэг (Еврей) !Саналын үсэг (Араб) |- |Ам Шалем |Хаим Амсалем | align="center" |{{Script/Hebrew|'''רף'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ر ف'''}} |- |[[Кахоль-лаван]] |[[Бени Ганц]] | align="center" |{{Script/Hebrew|'''כן'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ك ن'''}} |- |Библийн блок |Деннис Липкин | align="center" |{{Script/Hebrew|'''יק'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ي ق'''}} |- |Нийтлэг эвсэл |Бишара Шлиан | align="center" |{{Script/Hebrew|'''ינ'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ي ن'''}} |- |Даам |Йоав Гал Тамир | align="center" |{{Script/Hebrew|'''ץ'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ص'''}} |- |Ардчилсан нам (хасагдсан)<ref name="tjp16march3">{{cite web|url=https://www.jpost.com/israel-elections/israel-elections-lapid-says-vote-meretz-but-not-gantz-labor-662173|title=Debate unlikely despite Netanyahu agreeing to Lapid challenge|work=[[The Jerusalem Post]]|date=16 March 2021|access-date=16 March 2021|author=[[Gil Hoffman]]}}</ref> |Хаим Кохен | align="center" |{{Script/Hebrew|'''רק'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ر ض'''}} |- |Израилчууд |Яарон Регев | align="center" |{{Script/Hebrew|'''ז'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ز'''}} |- |Хец |Лиор Шапира | align="center" |{{Script/Hebrew|'''צף'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ص ف'''}} |- |Өөрчлөлтийн итгэл найдвар |Абд аль-Карим Абуцаф | align="center" |{{Script/Hebrew|'''רנ'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ر ن'''}} |- |Human Dignity |Аркади Погех | align="center" |{{Script/Hebrew|'''יף'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ي ف'''}} |- |[[Авода]] |[[Мирав Михаэли]] | align="center" |{{Script/Hebrew|'''אמת'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''أ م ت'''}} |- |Еврей зүрх |Эли Йосеф | align="center" |{{Script/Hebrew|'''כ'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ك'''}} |- |[[Ликуд]] |[[Биньямин Нетаньяху]] | align="center" |{{Script/Hebrew|'''מחל'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''م ح ل'''}} |- |[[Хамтын жагсаалт]] |[[Айман Оде]] | align="center" |{{Script/Hebrew|'''ודעם'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''و ض ع م'''}} |- |Кама |Дорит Лиат Биран | align="center" |{{Script/Hebrew|'''נ'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ن'''}} |- |Маан (хасагдсан)<ref name="tjp16march3" /> |Мохаммед Даравше | align="center" |{{Script/Hebrew|'''צכ'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ص ك'''}} |- |Би ба Чи |Алон Гилади | align="center" |{{Script/Hebrew|'''כך'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ك خ'''}} |- |[[Мерец]] |[[Ницан Хоровиц]] | align="center" |{{Script/Hebrew|'''מרצ'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''م ر ص'''}} |- |Мишпат Цедек |Ларисса Амир | align="center" |{{Script/Hebrew|'''קץ'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ق ص'''}} |- |Шинэ эдийн засгийн нам |Ярон Зелеха | align="center" |{{Script/Hebrew|'''יז'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ي ز'''}} |- |[[Тиква Хадаша]] |[[Гидеон Саар]] | align="center" |{{Script/Hebrew|'''ת'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ت'''}} |- |Шинэ дараалал |Авитал Офек | align="center" |{{Script/Hebrew|'''קך'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ق خ'''}} |- |Шинэ ертөнч |Йорам Эдри | align="center" |{{Script/Hebrew|'''ני'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ن ي'''}} |- |Ацмейну (хасагдсан)<ref>{{cite news|last=|first=|date=18 March 2021|title=מפלגה נוספת פורשת: העצמאים יתמכו בכחול לבן|trans-title=|url=https://www.srugim.co.il/546193-מפלגה-נוספת-פורשת-העצמאים-יתמכו-בכחול|language=Hebrew|work=Srugim|access-date=21 March 2021}}</ref> |Дотан Софер | align="center" |{{Script/Hebrew|'''צי'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ص ي'''}} |- |Боломжгүй зүйл - Боломжтой |Ноам Арье Колеман | align="center" |{{Script/Hebrew|'''ק'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ق'''}} |- |[[Далайн дээрэмчдийн нам (Израил)|Далайн дээрэмчдийн нам]] |Охад Шем Тов | align="center" |{{Script/Hebrew|'''ףז'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ف ز'''}} |- |Rapeh only Health |Арье Авни | align="center" |{{Script/Hebrew|'''ר'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ر'''}} |- |[[Ткума]] |[[Безалел Смотрич]] | align="center" |{{Script/Hebrew|'''ט'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ط'''}} |- |[[Шас]] |[[Арье Дери]] | align="center" |{{Script/Hebrew|'''שס'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ش س'''}} |- |Шама |Нафтали Барух Голдман | align="center" |{{Script/Hebrew|'''קי'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ق ي'''}} |- |Мапац Хеврати — Гимлаим |Цион Яхав | align="center" |{{Script/Hebrew|'''י'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ي'''}} |- |Нийгмийн манлайлал |Илан Яр-Занбер | align="center" |{{Script/Hebrew|'''יר'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ي ر'''}} |- |[[Цомет]] |Моше Грин | align="center" |{{Script/Hebrew|'''זץ'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ز ص'''}} |- |[[Раам]] |[[Мансур Аббас]] | align="center" |{{Script/Hebrew|'''עם'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ع م'''}} |- |[[Яхадут-ха-Тора]] |[[Моше Гафни]] | align="center" |{{Script/Hebrew|'''ג'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ج'''}} |- |Бид |Мош Хуга | align="center" |{{Script/Hebrew|'''נר'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ن ر'''}} |- |[[Ямина]] |[[Нафтали Бенет]] | align="center" |{{Script/Hebrew|'''ב'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ب'''}} |- |[[Еш Атид]] |[[Яир Лапид]] | align="center" |{{Script/Hebrew|'''פה'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ف ه'''}} |- |[[Бидний гэр Израил]] |[[Авигдор Леберман]] | align="center" |{{Script/Hebrew|'''ל'''}} | align="center" |{{Script/Arabic|'''ل'''}} |} == Санал асуулга == {{2021 оны Израилын парламентын сонгуулийн санал асуулга}} == Үр дүн == {{multiple image|width=125|image1=Winning party by district in the 2021 Israeli legislative election.svg|alt1=Winning party by district|image2=Winning party by sub-district in the 2021 Israeli legislative election.svg|alt2=Winning party by sub-district|footer=Хамгийн их санал авсан нам Дүүргээр (зүүн) ба Дэд дүүргээр (баруун): {{Legend|#1f5aa5|[[Ликуд]]}} {{Legend|#123262|[[Яхадут-ха-Тора]]}} {{Legend|#01B2AC|[[Хамтын жагсаалт]]}}}} {| class=wikitable style=text-align:right |- | colspan="6" align="center" | [[Файл:Israel Knéset 2021.svg]] |- !colspan=2|Нам !Санал !% !Суудал !+/- |- |bgcolor=#1f5aa5| ||align=left|[[Ликуд]]||1,066,892||24.19||30||–7 |- |bgcolor=#003ba3| ||align=left|[[Еш Атид]]||614,112||13.93||17||+1 |- |bgcolor=#000000| ||align=left|[[Шас]]||316,008||7.17||9||0 |- |bgcolor=#04BEEF| ||align=left|[[Кахоль-лаван]]||292,257||6.63||8||–4 |- |bgcolor=#19A3BD| ||align=left|[[Ямина]]||273,836||6.21||7||+4 |- |bgcolor=#EE1C25| ||align=left|[[Авода]]||268,767||6.09||7||+5 |- |bgcolor=#003366| ||align=left|[[Яхадут ха-Тора]]||248,391||5.63||7||0 |- |bgcolor=#9AC0E2| ||align=left|[[Бидний гэр Израил]]||248,370||5.63||7||0 |- |bgcolor=#0071BD| ||align=left|[[Ткума]]||225,641||5.12||6||+4 |- |bgcolor=#01B2AC| ||align=left|[[Хамтын жагсаалт]]||212,583||4.82||6||-5 |- |bgcolor=#0081B2| ||align=left|[[Тиква Хадаша]]||209,161||4.74||6||+4 |- |bgcolor=#40AE49| ||align=left|[[Мерец]]||202,218||4.59||6||+2 |- |bgcolor=#15793D| ||align=left|[[Раам]]||167,064||3.79||4||0 |- !colspan=6| |- |bgcolor=#FEB414| ||align=left|Шинэ эдийн засгийн нам||34,883||0.79||0||Шинэ |- |bgcolor=#63BC46| ||align=left|Rapeh only Health||17,346||0.39||0||Шинэ |- |bgcolor=#000000| ||align=left|[[Далайн дээрэмчдийн нам (Израил)|Далайн дээрэмчдийн нам]]||1,309||0.03||0||0 |- |bgcolor=#101B68| ||align=left|Би ба Чи||1,291||0.03||0||0 |- |bgcolor=#557711| ||align=left|Өөрчлөлтийн итгэл найдвар||1,189||0.03||0||Шинэ |- |bgcolor=#0083C4| ||align=left|Мапац Хеврати — Гимлаим||811||0.02||0||Шинэ |- |bgcolor=#591A2D| ||align=left|Мишпат Цедек||729||0.02||0||0 |- |bgcolor=#0047AB| ||align=left|[[Цомет]]||663||0.02||0||0 |- |bgcolor=#005189| ||align=left|Ам Шалем||592||0.01||0||Шинэ |- |bgcolor=#112DE9| ||align=left|Шинэ Дараалал||514||0.01||0||0 |- |bgcolor=#51BEED| ||align=left|Кама||487||0.01||0||0 |- |bgcolor=#126DFF| ||align=left|Боломжгүй зүйл - Боломжтой||463||0.01||0||Шинэ |- |bgcolor=#0001FC| ||align=left|Еврей зүрх||443||0.01||0||0 |- |bgcolor=#19265a| ||align=left|Ацмейну||441||0.01||0||Шинэ |- |bgcolor=#205FD0| ||align=left|Библийн блок||429||0.01||0||0 |- |bgcolor=#F8993F| ||align=left|Шинэ Ертөнц||429||0.01||0||Шинэ |- |bgcolor=#005082| ||align=left|Нийтлэг эвсэл||408||0.01||0||Шинэ |- |bgcolor=#0E4190| ||align=left|Израилчууд||395||0.01||0||Шинэ |- |bgcolor=#6FA4E8| ||align=left|Шама||395||0.01||0||0 |- |bgcolor=#C60408| ||align=left|Даам||385||0.01||0||0 |- |bgcolor=#005082| ||align=left|Нийгмийн манлайлал||256||0.01||0||0 |- |bgcolor=#19204C| ||align=left|Маан||253||0.01||0||Шинэ |- |bgcolor=#04569F| ||align=left|Хец||226||0.01||0||Шинэ |- |bgcolor=#AE002E| ||align=left|Бид||220||0.00||0||Шинэ |- |bgcolor=lightskyblue| ||align=left|Human Dignity||196||0.00||0||0 |- |align=left colspan=2|Хүчингүй/хоосон санал||26,313||-||-||- |- |align=left colspan=2|'''Санал өгсөн сонгогч'''||'''4,436,365'''||'''100'''||'''120'''||'''0''' |- |align=left colspan=2|Бүртгэлтэй сонгогч/ирц||6,578,084||67.44||-||- |- |align=left colspan=6|Эх сурвалж: [https://web.archive.org/web/20210401041246/https://votes24.bechirot.gov.il/ СТХ] |} == Цахим холбоос == {{Commons category}} * [https://bechirot24.bechirot.gov.il/election/English/pages/default.aspx Elections for the 24th Knesset]. [[Сонгуулийн төв хороо (Израил)|Сонгуулийн төв хороо]] == Эшлэл == <references /> {{Загвар:Израилын сонгууль}} [[Ангилал:Израил улсын парламентын сонгууль]] [[Ангилал:2021 оны улс төр]] 83o57jdk29kz6qibvu44o7i1uhtwrlw 0 113981 858548 818616 2026-06-10T00:21:01Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858548 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дууны тэмцээн | name = Евровижн дууны тэмцээн | year = 2019 | theme = ''Dare to Dream'' | logo = | size = 300px | semi1 = 2019 оны 5 сарын 14 | semi2 = 2019 оны 5 сарын 16 | final = 2019 оны 5 сарын 18 | venue = [[Экспо Тел-Авив]]<br />Тел&nbsp;Авив, Израил | presenters = [[Эрез Тал]]<br />[[Бар Рафаели]]<br />[[Аси Азар]]<br />[[Люси Аюб]] | director = Амир Украиниц<br />Сиван Магазаник<br />Ювал Кохен | exsupervisor = [[Йон Ола Санд]] | exproducer = Зивит Давидович<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/story/kan-appoints-two-core-team-members-zivit-davidovitch-yuval-cohen|title=KAN appoints two core team members for Eurovision 2019|last1=Zwart|first1=Josianne|last2=Groot|first2=Evert|date=2 July 2018|website=eurovision.tv|access-date=18 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818021003/https://eurovision.tv/story/kan-appoints-two-core-team-members-zivit-davidovitch-yuval-cohen|archive-date=18 August 2018|url-status=live}}</ref> | host = [[Израилын Өргөн Нэвтрүүлгийн Корпораци]] (IPBC) | opening = {{Ubl|'''Хагас-шигшээ 1:''' [[Нетта Барзилай]] - "[[Toy (дуу)|Toy]]" |'''Шигшээ:''' [[Dana International]] - "[[Diva (дуу)|Diva]]" ба "Tel Aviv" <br />[[Иланит]] - "[[Ey Sham]]"<br />[[Надав Гедж]] - "[[Golden Boy (дуу)|Golden Boy]]"<br />Шигшээд шалгарсан 26 улсын төрийн далбааны парад}} | interval = {{Ubl|'''Хагас-шигшээ 1:''' Dana International - "[[Just the Way You Are (дуу)|Just the Way You Are]]"|'''Хагас-шигшээ 2:''' [[Shalva Band]] [[Лиор Сушард]] - "[[A Million Dreams]]"|'''Шигшээ:''' [[Кончита Вурст]] - "[[Heroes (дуу)|Heroes]]" <br />" [[Монс Селмерлёв]] - [[Fuego (дуу)|Fuego]]" <br /> [[Элени Фурейра]] "[[Dancing Lasha Tumbai]]" <br />[[Андрей Данилко|Verka Serduchka]] - "Toy" <br />[[Гали Атари]] - "[[Hallelujah (дуу)|Hallelujah]]" <br />Нетта Барзилай - "Nana Banana" <br />[[Идан Райхел]] "Bo’ee – Come to Me" <br />[[Мадонна (дуучин)|Мадонна]]"[[Future (дуу)|Future]]" ft. [[Quavo]], "[[Like a Prayer (дуу)|Like a Prayer]]" ба "[[Dark Ballet]]" <br />[[Гал Гадот]]}} | entries = 41 | debut = - | return = - | nonreturn ={{flagicon|Болгар}} [[Болгар Евровижн дууны тэмцээнд|Болгар]]<br />{{flagicon|Украин}} [[Украин Евровижн дууны тэмцээнд|Украин]] | vote = Улс бүр 12, 10, 8-1 оноотой хоёр багцыг 10 дуунд өгдөг: эхний багц{{ndash}}мэргэжлийн шүүгчдээс, хоёр дахь багц{{ndash}}үзэгчдээс. | null = - | winner = {{flagicon|Нидерланд}} [[Нидерланд Евровижн дууны тэмцээнд|Нидерланд]]<br />"[[Arcade (дуу)|Arcade]]" <!-- Map Legend Colours – Please do not add country names to this section: it will not change the map. --> | Green = Y | Red = Y | Yellow = Y | prev_year = 2018 | next_year = 2020 | next_year2 = 2021 }} '''Евровижн дууны тэмцээн 2019''' ([[Англи хэл|англ.]] Eurovision Song Contest 2019, [[Франц хэл|фр.]] Concours Eurovision de la chanson 2019, [[Еврей хэл|еврей.]] ‏אירוויזיון 2019‏) — нь [[2019 он|2019 онд]] болсон 64 дүгээр [[Евровижн дууны тэмцээн]] юм. Тэмцээн нь [[Израил|Израилын]] [[Тел-Авив|Тел-Авив хотод]] явагдсан. [[2018 оны Евровижн дууны тэмцээн|2018 оны Евровижн дууны тэмцээнд]] Израилаас оролцсон [[Нетта Барзилай]] "[[Toy (дуу)|Toy]]" дуутай ялснаар Израил тэмцээнийг зохион байгуулах эрхийг авсан. [[Израил]] энэ тэмцээнийг 3 дахь удаагаа зохион байгуулж байгаа бөгөөд өмнө нь [[1979 оны Евровижн дууны тэмцээн|1979]], [[1999 оны Евровижн дууны тэмцээн|1999 оны тэмцээнүүдийг]] зохион байгуулж байсан. [[Европын өргөн нэвтрүүлгийн холбоо]] (EBU), нэвтрүүлэгч [[Израилын Өргөн Нэвтрүүлгийн Корпораци|Израилын Өргөн Нэвтрүүлгийн Корпорацитай]] (IPBC) зохион байгуулсан тус тэмцээн [[Экспо Тел-Авив|Экспо Тел-Авивд]] зохион байгуулагдсан бөгөөд 5 сарын 14, 16-ны хоёр хагас шигшээ тоглолт, 5 сарын 18-нд явагдсан шигшээ тоглолтоос бүрдсэн. Гурван шууд тоглолтыг [[Эрез Тал]], [[Бар Рафаели]], [[Аси Азар]], [[Люси Аюб]] нар хөтөлсөн. Тэмцээнд 41 улс оролцсон. Өмнө жил Болгар, Украин оролцсон ч 2019 оны тэмцээнд оролцоогүй. Болгарын төлөөлөгчдийн гишүүдийг бусад төслүүдэд шилжүүлсэн бол анх оролцохоор төлөвлөж байсан Украnн улс нь үндэсний шигшээ тоглолтыг тойрсон маргааны улмаас эцэст нь нэрээ татсан. [[Дункан Лоуренс|Дункан Лоуренсын]] дуулсан, Жоэл Шёо, Воутер Харди, Уилл Ноксын хамтран бичсэн "[[Arcade (дуу)|Arcade]]" дуугаар Нидерланд ялагч болсон. Энэ нь Нидерландын 5 дахь ялалт бөгөөд өмнө нь [[1957 оны Евровижн дууны тэмцээн|1957]], [[1959 оны Евровижн дууны тэмцээн|1959]], [[1969 оны Евровижн дууны тэмцээн|1969]] ба [[1975 оны Евровижн дууны тэмцээн|1975 онуудад]] ялж байсан. EBU-ийн мэдээлснээр уг тэмцээн нь 182 сая үзэгчтэй байсан ба өмнөх тэмцээнээс үзэгчдийн тоо нь 4 саяар буурсан. Гэсэн хэдий ч 15-24 насны үзэгчдийн тоо хоёр хувиар өссөн гэж мэдээлсэн.<ref>{{cite web|last1=Groot|first1=Evert|title=186 million viewers for the 2018 Eurovision Song Contest|url=https://eurovision.tv/story/186-million-viewers-2018-eurovision-song-contest|website=eurovision.tv|publisher=European Broadcasting Union (EBU)|access-date=26 May 2018|date=23 May 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ebu.ch/news/2019/05/182-million-tune-in-to-64th-eurovision-song-contest-as-young-audience-numbers-surge|title=182 million tune in to 64th Eurovision Song Contest as young audience numbers surge|date=28 May 2019|access-date=28 May 2019|publisher=[[European Broadcasting Union]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528104657/https://www.ebu.ch/news/2019/05/182-million-tune-in-to-64th-eurovision-song-contest-as-young-audience-numbers-surge|archive-date=28 May 2019|url-status=live}}</ref> == Байршил == [[Файл:Expo_Tel_Aviv_-_Pavilion_2_-_20190227_13.jpg|left|thumb|Экспо Тел-Авивын 2-р павильон]] 2018 оны тэмцээнд Нетта Барзилай "[[Toy (дуу)|Toy]]" дуутай түрүүлж, 2019 оны тэмцээн Израилын [[Тел-Авив]] хотод явагдсан. [[1979 оны Евровижн дууны тэмцээн|1979]], [[1999 оны Евровижн дууны тэмцээн|1999 оны]] тэмцээнүүдийг Иерусалимд зохион байгуулсны дараа Израил 3 дахь удаагаа тэмцээнийг зохион байгуулсан.<ref name="hosting">{{cite news|last1=Stern|first1=Itay|last2=Tucker|first2=Nati|last3=Lerner|first3=Davide|title=Israel's Netta Wins 2018 Eurovision Song Contest With 'Toy'|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-s-netta-wins-201eurovision-song-contest-with-toy-1.6077083|access-date=16 May 2018|agency=[[Haaretz]]|date=13 May 2018}}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Тэмцээн явуулах газраар Экспо Тел-Авивын 2015 оны 1-р сард нээгдсэн 2-р павильонд байрладаг 7300 хүний суудалтай хурлын төв шалгарсан юм.<ref name="Host city">{{Cite web|url=https://eurovision.tv/story/tel-aviv-host-city-eurovision-2019|title=Tel Aviv to host Eurovision 2019! – Eurovision Song Contest Israel 2019|website=eurovision.tv|date=13 September 2018|access-date=13 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218213320/https://eurovision.tv/story/tel-aviv-host-city-eurovision-2019|archive-date=18 February 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/Israel-News/Few-seats-sky-high-prices-Eurovision-ticket-details-released-581082|title=Few Seats, Sky-High Prices: Eurovision Ticket Details Released|website=[[jpost.com]]|access-date=20 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190220004040/https://www.jpost.com/Israel-News/Few-seats-sky-high-prices-Eurovision-ticket-details-released-581082|archive-date=20 February 2019|url-status=live}}</ref> [[Тел-Авив|Тел-Авивын]] хойд хэсэгт орших [[Исраэль Роках|Рокахийн өргөн чөлөөнд]] байрладаг уг хурлын төв нь концерт, үзэсгэлэн, үзэсгэлэн худалдаа, хурал зэрэг олон арга хэмжээ зохион байгуулагддаг газар юм. Үзэсгэлэнгийн талбай нь арван танхим, асартай, том гадна талбайтай. 2-р павильонд өмнөхөн нь [[2018 оны жүдогийн ЕАШТ|2018 оны жүдогийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]] 4 сарын 26-28-ны хооронд зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.eju.net/european-judo-championships-2018-tel-aviv-5788?q=tel+aviv|title=EUROPEAN JUDO CHAMPIONSHIPS 2018 TEL AVIV|website=EJU.net – European Judo Union|access-date=25 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626001431/http://www.eju.net/european-judo-championships-2018-tel-aviv-5788?q=tel+aviv|archive-date=26 June 2018|url-status=live}}</ref> === Тендер шалгаруулалт === {{Location map many|Израил|position2=left|position4=left|mark4=Blue pog.svg|label4=<u>'''[[Тел-Авив]]'''</u>|position3=left|coordinates3={{coord|29|33|0|N|34|57|0|E}}|label3=<small>[[Эйлат]]</small>|coordinates2={{coord|32|46|59.2|N|34|57|54.6|E}}|relief=yes|label2=<small>[[Хайфа]]</small>|mark1=Green pog.svg|coordinates1={{coord|31|45|4.05|N|35|11|38.92|E}}|label1=<small>[[Иерусалим]]</small>|caption=Нэр дэвшигч хотуудын байршил: сонгосон хүлээн авагч хотыг цэнхэр өнгөөр тэмдэглэв. Богино жагсаалтад багтсан хотуудыг ногооноор, харин хасагдсан хотуудыг улаанаар тэмдэглэсэн.|float=right|width=170|coordinates4={{coord|32|06|19|N|34|48|31|E}}}} 2018 оны тэмцээнд Португалийн Лиссабонд Израил ялсны дараа Нетта Барзилай, Израилын ерөнхий сайд [[Биньямин Нетаньяху]] нар 2019 оны тэмцээн [[Иерусалим]] хотод болно гэж мэдэгдсэн боловч уг мэдээллийг [[Израилын Өргөн Нэвтрүүлгийн Корпораци]] (IPBC/KAN) ба [[Европын өргөн нэвтрүүлгийн холбоо]] (EBU) батлаагүй юм. Израилын Сангийн сайд [[Моше Кахлон]] мөн ярилцлага өгөхдөө энэхүү арга хэмжээг зөвхөн Иерусалим хотод зохион байгуулна гэж мэдэгдсэн бөгөөд түүний зардлыг 120 сая [[Шинэ израилын шекель|израил шекель]] (ойролцоогоор 29 сая евро) болно гэж тооцоолсон байна.<ref name="budget">{{cite news|last1=Ziv|first1=Yaakov|script-title=he:כחלון: "האירוויזיון הבא יהיה רק בירושלים, ויעלה כ-120 מיליון שקלים"|url=http://www.maariv.co.il/culture/music/Article-637907|access-date=16 May 2018|agency=[[Maariv (newspaper)|Maariv]]|language=he|date=13 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180516010339/http://www.maariv.co.il/culture/music/Article-637907|archive-date=16 May 2018|url-status=live}}</ref> Иерусалим хотын дарга [[Нир Баркат]] энэ арга хэмжээг [[Паис Арена (Иерусалим)|Иерусалим Арена]], [[Тедди цэнгэлдэх хүрээлэн|Тедди цэнгэлдэх хүрээлэнд]] зохион байгуулах боломжтой гэдгийг дурдсан.<ref name="jerusalem1">{{cite news|script-title=he:אירוויזיון 2019 בישראל: מירי רגב, בירוקרטיה והחרם הבינלאומי|url=https://timeout.co.il/תרבות/מוזיקה/אירוויזיון-2019-בישראל|access-date=16 May 2018|agency=Time Out Israel|language=he|date=16 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180518145638/https://timeout.co.il/%D7%AA%D7%A8%D7%91%D7%95%D7%AA/%D7%9E%D7%95%D7%96%D7%99%D7%A7%D7%94/%D7%90%D7%99%D7%A8%D7%95%D7%95%D7%99%D7%96%D7%99%D7%95%D7%9F-2019-%D7%91%D7%99%D7%A9%D7%A8%D7%90%D7%9C|archive-date=18 May 2018|url-status=live}}</ref> Иерусалим хотын захиргаа суудлын тоо бага тул 1979, 1999 оны Евровижн дууны тэмцээнийг зохион байгуулж байсан [[Олон Улсын Хурлын Төв (Иерусалим)|Олон Улсын Хурлын Төвд]] тэмцээн зохион байгуулахгүй гэдгийг баталсан.<ref name="venue">{{Cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-israel-mulls-venue-for-hosting-eurovision-2019-finals-1001235864|title=Israel mulls venue for hosting Eurovision 2019 Finals|website=Globes English|date=13 May 2018|access-date=13 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180513170837/http://www.globes.co.il/en/article-israel-mulls-venue-for-hosting-eurovision-2019-finals-1001235864|archive-date=13 May 2018|url-status=live}}</ref> Нетаньяху 2018 оны 6 сарын 18-нд Израил Евровижн нэвтрүүлгийг зохион байгуулахад нөлөөлөхгүйн тулд EBU-ийн гишүүн телевизүүдийн үндсэн хуулийн талаархи дүрмийг сахин биелүүлэхээ амлав. IPBC-ийн байгуулалтанд мэдээллийн хөтөлбөрийг дараа нь олон нийтийн өргөн нэвтрүүлгийн хоёрдахь байгууллагад шилжүүлэх нөхцөлийг оруулсан байдаг. Энэ нь EBU-ийн гишүүн нэвтрүүлэгчид өөрсдийн дотоод мэдээллийн албатай байхыг шаарддаг дүрмийг зөрчсөн.<ref>{{Cite news|url=https://www.timesofisrael.com/appearing-to-back-off-kan-split-pm-says-government-will-follow-eurovision-rules/|title=Appearing to back off Kan split, PM says government will follow Eurovision rules|work=[[Times of Israel]]|access-date=18 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618182505/https://www.timesofisrael.com/appearing-to-back-off-kan-split-pm-says-government-will-follow-eurovision-rules/|archive-date=18 June 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.timesofisrael.com/eurovision-organizers-warn-israel-could-lose-hosting-rights/|title=Eurovision organizers warn Israel could lose hosting rights|work=[[Times of Israel]]|access-date=18 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618105239/https://www.timesofisrael.com/eurovision-organizers-warn-israel-could-lose-hosting-rights/|archive-date=18 June 2018|url-status=live}}</ref> Маргааш нь Израилыг албан ёсоор зохион байгуулагч орноор баталж,<ref>{{Cite news|url=http://esctoday.com/167495/eurovision-2019-israeli-team-meets-at-ebu-headquarters-in-geneva/|title=Eurovision 2019: Israeli team meets EBU in Geneva; host city and dates to be decided by September|date=19 June 2018|work=ESCToday|access-date=22 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622050533/http://esctoday.com/167495/eurovision-2019-israeli-team-meets-at-ebu-headquarters-in-geneva|archive-date=22 June 2018|url-status=live}}</ref> 2018 оны 6 сарын 24-ний өдөр KAN 2019 оны тэмцээнийг зохион байгуулах хүсэлтэй хотуудын тендерийн үйл ажиллагааг албан ёсоор нээсэн.<ref>{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=KAN Launches Formal Bidding Process for Eurovision Song Contest 2019 Host City|url=https://eurovoix.com/2018/06/24/kan-launches-formal-bidding-process-for-eurovision-song-contest-2019-host-city/|website=Eurovoix|date=24 June 2018|access-date=24 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180624204733/https://eurovoix.com/2018/06/24/kan-launches-formal-bidding-process-for-eurovision-song-contest-2019-host-city/|archive-date=24 June 2018|url-status=live}}</ref> Израилын сайд [[Михаэл Орен]], 2018 оны 7 сарын 28-нд Иерусалимд тэмцээнийг зохион байгуулах бололцоо байхгүй, Тел-Авив тэмцээнийг зохион байгуулах хамгийн боломжтой хот гэж мэдэгдсэн.<ref>{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Eurovision'19: Israeli Minister States Jerusalem Does Not Have the Resources to Host Eurovision|url=https://eurovoix.com/2018/07/28/eurovision19-israeli-minister-states-jerusalem-does-not-have-the-resources-to-host-eurovision/|website=Eurovoix|date=28 July 2018|access-date=30 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180730234647/https://eurovoix.com/2018/07/28/eurovision19-israeli-minister-states-jerusalem-does-not-have-the-resources-to-host-eurovision/|archive-date=30 July 2018|url-status=live}}</ref> Үүний дараахан засгийн газар KAN-д зочид буудлын зардал, аюулгүй байдлыг хангахад шаардсан урьдчилгаа төлбөрийг (12 сая евро) өгөөгүй талаар мэдээлэл гарсан.<ref name="Globes3007">{{Cite web|last1=Bein-Leibovitz|first1=Anat|url=https://en.globes.co.il/en/article-last-gasp-compromise-allows-israel-to-stage-eurovision-final-1001248037|title=Last gasp compromise allows Israel to stage Eurovision final – Globes|website=[[Globes (newspaper)|Globes]]|date=30 July 2018|access-date=30 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180730133049/https://en.globes.co.il/en/article-last-gasp-compromise-allows-israel-to-stage-eurovision-final-1001248037|archive-date=30 July 2018|url-status=live}}</ref> KAN ба засгийн газрын хооронд үүссэн нааштай байдал хурцадсаны дараа 2018 оны 7 сарын 29-ний өдөр хоёр тал харилцан тохиролцоонд хүрсэн. Тел-Авив хотын захирагч хотыг хүлээн авах хот болгон сонговол хот өөрөө хурлын танхимын зардлыг дааж өгөхөө мэдэгдсэн.<ref>{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=KAN Confirms It Will Pay Eurovision 2019 Guarantee|url=https://eurovoix.com/2018/08/14/kan-confirms-it-will-pay-eurovision-2019-guarantee/|website=Eurovoix|date=14 August 2018|access-date=14 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190313165639/https://eurovoix.com/2018/08/14/kan-confirms-it-will-pay-eurovision-2019-guarantee/|archive-date=13 March 2019|url-status=live}}</ref> 2018 оны 8 сарын 27-ны долоо хоногт гүйцэтгэх удирдагч [[Йон Ола Санд]] Иерусалим, Тел-Авив дахь боломжит газруудыг үзэж, Эйлатын саналыг сонсохоор Израилын эргэн тойронд EBU-ийн цөөн хэдэн төлөөлөгчдийг удирдан явсан. 2018 оны 8 сарын 30-нд Санд KAN-д өгсөн ярилцлагадаа Эйлат шалгаруулалтаас гарсан тул Иерусалим, Тел-Авивын хооронд тэмцэл үлдсэн гэж мэдэгдсэн. Тэрбээр EBU-ийн гишүүдийн дунд арга хэмжээг бойкотлох талаар нухацтай хэлэлцүүлэг болоогүй гэж нэмж хэлсэн.<ref>{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title='No Serious Talk' About Boycott of Eurovision 2019 – Jon Ola Sand|url=https://eurovoix.com/2018/08/30/no-serious-talk-about-boycott-of-eurovision-2019-jon-ola-sand/|website=Eurovoix|date=30 August 2018|access-date=30 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831102601/https://eurovoix.com/2018/08/30/no-serious-talk-about-boycott-of-eurovision-2019-jon-ola-sand/|archive-date=31 August 2018|url-status=live}}</ref> 2018 оны 9 сарын 13-нд EBU Тел-Авивыг зохион байгуулагч хотоор зарлаж, Экспо Тел-Авивыг 2019 оны уралдаан явагдах газраар сонгосон. '''Түлхүүр үг''': {{Color box|#CEDFF2|†|border=darkgray}} Явагдах газар {{Color box|#F2E0CE|‡|border=darkgray}} Сүүлд үлдсэн байршлын нэг {| class="wikitable" style="text-align:left;" !Хот<ref>{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay (Sergio)|title=Eurovision 2019: Four cities in contention; government will not interfere in host city election|url=http://esctoday.com/167234/eurovision-2019-four-cities-in-contention-government-will-not-interfere-in-host-city-election/|website=ESCToday.com|publisher=ESCToday|date=11 June 2018|access-date=19 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218213656/http://esctoday.com/167234/eurovision-2019-four-cities-in-contention-government-will-not-interfere-in-host-city-election/|archive-date=18 February 2019|url-status=live}}</ref> !Байршил !Тэмдэглэл |- |[[Эйлат]]<ref>{{cite news|title=Eilat Out of the Race to Host the Eurovision Song Contest 2019|url=https://eurovoix.com/2018/08/30/eilat-out-of-the-race-to-host-the-eurovision-song-contest-2019/|last=Granger|first=Anthony|work=Eurovoix|date=30 August 2018|access-date=19 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190619001044/https://eurovoix.com/2018/08/30/eilat-out-of-the-race-to-host-the-eurovision-song-contest-2019/|archive-date=19 June 2019|url-status=live}}</ref> |Боомт дээрх хангарууд |EBU-ийн хүчин чадал, байршилд тавигдах шаардлагыг хангах үүднээс хоёр ангарыг танхимтай холбох санал гаргасан |- |[[Хайфа]] |[[Самми Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] | rowspan="1" |Нэр дэвших нь дээвэр барихаас шалтгаалж байсан. |- style="background:#F2E0CE;" | rowspan="2" |[[Иерусалим]] |[[Паис Арена]] ‡ |Өмнөх тэмцээн уралдааны газруудтай ижил төстэй доторх талбайтай. Энэ нь Иерусалимыг зохион байгуулагчааор сонгогдвол хамгийн тохиромжтой газар байсан. |- |[[Тедди цэнгэлдэх хүрээлэн|Тедди цэнгэлдэх хүрээлэнд]] | rowspan="1" |Нэр дэвших нь дээвэр барихаас шалтгаалж байсан. |- style="background:#CEDFF2;" |'''[[Тел-Авив]]''' |'''[[Экспо Тел-Авив]], 2-р павильон''' † |IPBC 2-р павильоныг 9000 хүртэлх хүний багтаамжтай өрөөтэй болно гэж байсан бол нэмэлт 1500 хүнийг ногоон өрөөнд цугларах боломжтой гэж тооцоолж байсан.<ref name="venueCapacity">{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2019: Tel Aviv|website=eurovisionworld.com|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2019/event|publisher=EurovisionWorld|access-date=10 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330232301/https://eurovisionworld.com/eurovision/2019/event|archive-date=30 March 2019|url-status=live}}</ref> |} == Оролцсон улсууд == === 1-р хагас шигшээ === Эхний хагас шигшээ тоглолт нь 2019 оны 5 сарын 14-ний 21:00 цагт (CEST) болсон.<ref name="Time">{{cite web|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2019/event|title=Eurovision Song Contest 2019: Tel Aviv|website=eurovisionworld.com|access-date=9 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330232301/https://eurovisionworld.com/eurovision/2019/event|archive-date=30 March 2019|url-status=live}}</ref> Эхний хагас шигшээд 17 улс оролцсон. Эдгээр улсууд, мөн [[Франц 2019 оны Евровижн дууны тэмцээнд|Франц]], [[Израил 2019 оны Евровижн дууны тэмцээнд|Израил]], [[Испани 2019 оны Евровижн дууны тэмцээнд|Испани]] улсууд 1-р хагас шигшээд саналаа өгсөн.<ref name="allocation">{{cite web|last1=Groot|first1=Evert|title=Eurovision 2019: Which country takes part in which Semi-Final?|url=https://eurovision.tv/story/semi-final-allocation-draw-results-2019|website=Eurovision.tv|publisher=[[European Broadcasting Union]]|date=28 January 2019|access-date=28 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129011047/https://eurovision.tv/story/semi-final-allocation-draw-results-2019|archive-date=29 January 2019|url-status=live}}</ref> [[Украин 2019 оны Евровижн дууны тэмцээнд|Украин]] нь 1-р хагас шигшээ тоглолтын хоёрдугаар хагаст оролцох байсан боловч үндэсний шалгаруулалттай холбоотой маргаанаас болж тэмцээнд оролцохоос татгалзсан. Тодруулсан улсууд нь шигшээ тоглолтод шалгарсан: {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |№<ref name="Semi1">{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2019 First Semi-Final|url=https://eurovision.tv/event/tel-aviv-2019/first-semi-final/participants|website=eurovision.tv|publisher=[[European Broadcasting Union]]|access-date=28 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213115029/https://eurovision.tv/event/tel-aviv-2019/first-semi-final/participants|archive-date=13 February 2019|url-status=live}}</ref> ! scope="col" |Улс<ref name="Semi1" /> ! scope="col" |Уран бүтээлч<ref name="Semi1" /> ! scope="col" |Дуу<ref name="Semi1" /> ! scope="col" |Хэл ! scope="col" |Байр ! scope="col" |Оноо |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" |01 |{{Flagicon|Кипр}} [[Кипр 2019 оны Евровижн дууны тэмцээнд|Кипр]] |[[Тамта|Tamta]] |"[[Replay (дуу)|Replay]]" |[[Англи]] |9 |149 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |02 |{{Flagicon|Монтенегро}} [[Монтенегро 2019 оны Евровижн дууны тэмцээнд|Монтенегро]] |[[D mol]] |"[[Heaven (дуу)|Heaven]]" |Англи |16 |46 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |03 |{{Flagicon|Финланд}} [[Финланд 2019 оны Евровижн дууны тэмцээнд|Финланд]] |[[Darude]] ft. [[Себастьян Рейман|Sebastian Rejman]] |"[[Look Away (дуу)|Look Away]]" |Англи |17 |23 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |04 |{{Flagicon|Польш}} [[Польш 2019 оны Евровижн дууны тэмцээнд|Польш]] |[[Tulia (band)|Tulia]] |"[[Pali się]]" |[[Польш хэл|Польш]], Англи |11 |120 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" |05 |{{Flagicon|Словени}} [[Словени 2019 оны Евровижн дууны тэмцээнд|Словени]] |[[Zalagasper|Zala Kralj & Gašper Šantl]] |"[[Sebi (дуу)|Sebi]]" |[[Словен хэл|Словени]] |6 |167 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" |06 |{{Flagicon|Чех}} [[Чех 2019 оны Евровижн дууны тэмцээнд|Чех]] |[[Lake Malawi]] |"[[Friend of a Friend (дуу)|Friend of a Friend]]" |Англи |2 |242 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |07 |{{Flagicon|Унгар}} [[Унгар 2019 оны Евровижн дууны тэмцээнд|Унгар]] |[[Йоци Папаи|Joci Pápai]] |"[[Az én apám]]" |[[Унгар хэл|Унгар]] |12 |97 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" |08 |{{Flagicon|Беларусь}} [[Беларусь 2019 оны Евровижн дууны тэмцээнд|Беларусь]] |[[Зина Куприянович|ZENA]] |"[[Like It]]" |Англи |10 |122 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" |09 |{{Flagicon|Серби}} [[Серби 2019 оны Евровижн дууны тэмцээнд|Серби]] |[[Невена Божович|Nevena Božović]] |"[[Kruna (дуу)|Kruna]]" <small>({{lang|sr|Круна}})</small> |[[Серби хэл|Серби]] |7 |156 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |10 |{{Flagicon|Бельги}} [[Бельги 2019 оны Евровижн дууны тэмцээнд|Бельги]] |[[Элиот Вассамийе|Eliot]] |"[[Wake Up (дуу)|Wake Up]]" |Англи |13 |70 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |11 |{{Flagicon|Гүрж}} [[Гүрж 2019 оны Евровижн дууны тэмцээнд|Гүрж]] |[[Ото Немсадзе|Oto Nemsadze]] |"[[Sul tsin iare|Keep on Going]]" |[[Гүрж хэл|Гүрж]] |14 |62 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" |12 |{{Flagicon|Австрали}} [[Австрали 2019 оны Евровижн дууны тэмцээнд|Австрали]] |[[Кейт Миллер-Хайдке|Kate Miller-Heidke]] |"[[Zero Gravity (дуу)|Zero Gravity]]" |Англи |1 |261 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" |13 |{{Flagicon|Исланд}} [[Исланд 2019 оны Евровижн дууны тэмцээнд|Исланд]] |[[Hatari (хамтлаг)|Hatari]] |"[[Hatrið mun sigra]]" |[[Исланд хэл|Исланд]] |3 |221 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" |14 |{{Flagicon|Эстони}} [[Эстони 2019 оны Евровижн дууны тэмцээнд|Эстони]] |[[Виктор Крон|Victor Crone]] |"[[Storm (дуу)|Storm]]" |Англи |4 |198 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |15 |{{Flagicon|Португал}} [[Португал 2019 оны Евровижн дууны тэмцээнд|Португал]] |[[Конан Осирис|Conan Osiris]] |"[[Telemóveis]]" |[[Португал хэл|Португал]] |15 |51 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" |16 |{{Flagicon|Грек}} [[Грек 2019 оны Евровижн дууны тэмцээнд|Грек]] |[[Катерина Дуска|Katerine Duska]] |"[[Better Love (дуу)|Better Love]]" |Англи |5 |185 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" |17 |{{Flagicon|Сан-Марино}} [[Сан-Марино 2019 оны Евровижн дууны тэмцээнд|Сан-Марино]] |[[Серхат|Serhat]] |"[[Say Na Na Na]]" |Англи |8 |150 |} === 2-р хагас шигшээ === Эхний хагас шигшээ тоглолт нь 2019 оны 5 сарын 16-ний 22:00 цагт (CEST) болсон.<ref name="Time" /> 2-р хагас шигшээд 18 улс оролцсон. Эдгээр улсууд, мөн Герман, Итали, Их Британи 2-р хагас шигшээд саналаа өгсөн. Тодруулсан улсууд нь шигшээ тоглолтод шалгарсан: {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |№<ref name="Semi2">{{cite web|title=Second Semi-Final of Tel Aviv 2019|url=https://eurovision.tv/event/tel-aviv-2019/second-semi-final|website=eurovision.tv|publisher=[[European Broadcasting Union]]|access-date=8 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508153647/https://eurovision.tv/event/tel-aviv-2019/second-semi-final|archive-date=8 Тавдугаар сар 2021|url-status=live}}</ref> ! scope="col" |Улс<ref name="Semi2" /> ! scope="col" |Уран бүтээлч<ref name="Semi2" /> ! scope="col" |Дуу<ref name="Semi2" /> ! scope="col" |Хэл ! scope="col" |Байр ! scope="col" |Оноо |- ! scope="row" style="text-align:center;" |01 |{{Esc|Армени|y=2019}} |[[Srbuk]] |"[[Walking Out (дуу)|Walking Out]]" |Англи |16 |49 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |02 |{{Esc|Ирланд|y=2019}} |[[Сара Мактернан|Sarah McTernan]] |"[[22 (Сара Мактернаны дуу)|22]]" |Англи |18 |16 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |03 |{{Esc|Молдав|y=2019}} |[[Анна Одобеску|Anna Odobescu]] |"[[Stay (Анна Одобескугийн дуу)|Stay]]" |Англи |12 |85 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" |04 |{{Esc|Швейцар|y=2019}} |[[Лука Хенни|Luca Hänni]] |"[[She Got Me]]" |Англи |4 |232 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |05 |{{Esc|Латви|y=2019}} |[[Carousel (хамтлаг)|Carousel]] |"[[That Night (дуу)|That Night]]" |Англи |15 |50 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |06 |{{Esc|Румын|y=2019}} |[[Эстер Пеони|Ester Peony]] |"[[On a Sunday]]" |Англи |13 |71 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" |07 |{{Esc|Дани|y=2019}} |[[Леонора (дуучин)|Leonora]] |"[[Love Is Forever (дуу)|Love Is Forever]]" |Англи, [[Франц хэл|Франц]] |10 |94 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" |08 |{{Esc|Швед|y=2019}} |[[Жон Лундвик|John Lundvik]] |"[[Too Late for Love (дуу)|Too Late for Love]]" |Англи |3 |238 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |09 |{{Esc|Австри|y=2019}} |[[Paenda|PÆNDA]] |"[[Limits (дуу)|Limits]]" |Англи |17 |21 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |10 |{{Esc|Хорват|y=2019}} |[[Роко Блажевич|Roko]] |"[[The Dream (Роко Блажевичийн дуу)|The Dream]]" |Англи, [[Хорват хэл|Хорват]] |14 |64 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" |11 |{{Esc|Мальта|y=2019}} |[[Микела Паче|Michela]] |"[[Chameleon (Микела Пачийн дуу)|Chameleon]]" |Англи |8 |157 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |12 |{{Esc|Литва|y=2019}} |[[Юриюс Векленко|Jurij Veklenko]] |"[[Run with the Lions]]" |Англи |11 |93 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" |13 |{{Esc|Орос|y=2019}} |[[Сергей Лазарев|Sergey Lazarev]] |"[[Scream (Сергей Лазаревын дуу)|Scream]]" |Англи |6 |217 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" |14 |{{Esc|Албани|y=2019}} |[[Йонида Маличи|Jonida Maliqi]] |"[[Ktheju tokës]]" |[[Албани хэл|Албани]] |9 |96 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" |15 |{{Esc|Норвеги|y=2019}} |[[Keiino|KEiiNO]] |"[[Spirit in the Sky (дуу)|Spirit in the Sky]]" |Англи |7 |210 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" |16 |{{Esc|Нидерланд|y=2019}} |[[Дункан Лоуренс|Duncan Laurence]] |"[[Arcade (дуу)|Arcade]]" |Англи |1 |280 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" |17 |{{Esc|Македон|y=2019}} |[[Тамара Тодевска|Tamara Todevska]] |"[[Proud (Тамара Тодевскагийн дуу)|Proud]]" |Англи |2 |239 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" |18 |{{Esc|Азербайжан|y=2019}} |[[Чингиз Мустафаев|Chingiz]] |"[[Truth (дуу)|Truth]]" |Англи |5 |224 |} == Эшлэл == [[Ангилал:2019 оны цуврал нэвтрүүлэг|Евровижн]] [[Ангилал:Евровижн дууны тэмцээн оноор|#]] l869wob5g7e0peinrwdol05q0o6o1e1 0 127981 858588 781733 2026-06-10T08:03:32Z Avirmed Batsaikhan 53733 858588 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of the Borough of Manhattan.svg|thumb|Манхэттэн дүүргийн далбаа]] '''Манхэттэн''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Manhattan'' [mænˈhætən]) АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотын]] түүхэн төв хэсэг бөгөөд тус хотыг бүрдүүлдэг 5 тойргийн ([[Англи хэл|англи]]. ''Borough'') нэг юм. Манхэттэн боро-д Дэлхийн худалдааны төв, Эмпайер-стейт-билдинг, Крайслер-билдинг, Вулворт-билдинг, Метлайф-тауэр, Уолл-стрит- 40, Рокфеллерын төв зэрэг тэнгэр багантсан барилгууд байдаг. Манхэттен дүүргийг багтаадаг Нью-Йорк хотын талбай — 59,47&#x20;км². Манхэттен арлын талбай 58,8&#x20;км², хүн ам нь 1,619 сая (2012 онд). Энэ нь АНУ-ын хамгийн хүн ам шигүү суудаг дүүрэг юм. Манхэттенээс гадна Нью-Йорк хотын бүрэлдэхүүнд дахин 4 боро (хотын тойрог) 1898 онд нэгтгэж нэг хот болсон байна. Үүнээс өмнө Нью-Йорк (өмнө — Шинэ Амстердам) хотод зөвхөн Манхэттен ордог байжээ. [[Ангилал:Манхэттен| ]] [[Ангилал:Нью-Йорк хот]] [[Ангилал:1624 онд байгуулагдсан]] bivelhvgn0frt7xo9qrvcphso5vekvy 0 130968 858576 834993 2026-06-10T05:57:36Z ~2026-34135-37 105243 эрдэнэ сумын Политехник Коллеж 858576 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Эрдэнэ сумын Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв''' ('''МСҮТ''')- Монгол Улсын Төв аймгийн Эрдэнэ суманд байрлах Монгол Улсын боловсролын байгууллага. 2026 оноос Төв аймгийн Эрдэнэ суман дахь Политехник Коллеж болсон. Энэхүү Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв сум байтугай аймаг, нийслэлийн хэмжээнд төрийн соёрхол хүртсэн цөөн сургуулийн нэг. “Алтангадас” одонтой байгууллага ажээ. Эрдэнэ сумын МСҮТ 300 гаруй оюутан, 50 багш, ажилтантай 12 мэргэжлээр сургалт хүмүүжлийн үйл ажиллагаа явуулж байгаа үйлдвэрлэлийн эрх авсан анхны боловсролын байгууллага юм. Эрдэнэ сумын МСҮТ өнгөрсөн хугацаанд 24 мянган ажилтан бэлтгэжээ. Газар тариалангийн салбарт гэхэд 14 мянган ажилтан бэлтгэж 20 хөдөлмөрийн баатар, найман гавьяат, улсын аварга 300 гаруйг төрүүлжээ. Тус төв нь атрын аянд зөвхөн 1990 он хүртэл 15 мянга гаруй трактор, комбайнчин бэлтгэсэн түүхтэй.  “Эрдэнэ” МСҮТ нь “Архустын сургууль комбинат” нэрээр 60 жилийн турш  алдаршсан, 22000 мэргэжилтэй ажилчдыг эх орныхоо бүтээн байгуулалтанд бэлтгэн нийлүүлж, 20 хөдөлмөрийн баатар, 8 гавьяатыг төрүүлсэн байна. Гадаад харилцааны хувьд БНХАУ, ОХУ, БНЧУ, БНСУ-тай хамтран ажиллаж байна. Чех улсын үйлдвэрлэгч компаниудын форум уулзалтад 2017 онд худалдаа аж үйлдвэрийн танхим дээр очиж уулзаад, тэндээс дөрвөн компанитай хамтын ажиллагаа эхлүүлсэн. Түүнээс хойш тоног төхөөрөмж нийлүүлэх болон төгсөгчдөө сургах, сүү сүүн бүтээгдэхүүний ажилчид бэлтгэх чиглэлээр хамтран ажиллаж байна. Одоогоор төгсөгчдөө Чехийн томоохон үйлдвэрүүдэд дадлагажуулдаг. БНХАУ-тай “Монгол малчин” хөтөлбөр дээр хамтарч ажиллаж байна. 2024 онд тус Мэргэжлийн сургалт-үйлдвэрлэлийн төв нь Политехник Коллеж статустай болсон юм. [[Ангилал:Монголын боловсролын байгууллага]] [[Ангилал:Эрдэнэ сум (Төв)]] {{Mongolia-stub}} pedszavbwj6a3w7m2ritxmzmi1d3odl 858577 858576 2026-06-10T05:59:28Z ~2026-34135-37 105243 858577 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Эрдэнэ сумын Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв''' ('''МСҮТ''')- Монгол Улсын Төв аймгийн Эрдэнэ суманд байрлах Монгол Улсын боловсролын байгууллага. 2026 оноос Төв аймгийн Эрдэнэ суман дахь Политехник Коллеж болсон. Энэхүү Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв сум байтугай аймаг, нийслэлийн хэмжээнд төрийн соёрхол хүртсэн цөөн сургуулийн нэг. “Алтангадас” одонтой байгууллага ажээ. Эрдэнэ сумын МСҮТ 300 гаруй оюутан, 50 багш, ажилтантай 12 мэргэжлээр сургалт хүмүүжлийн үйл ажиллагаа явуулж байгаа үйлдвэрлэлийн эрх авсан анхны боловсролын байгууллага юм. Эрдэнэ сумын МСҮТ өнгөрсөн хугацаанд 10 мянган ажилтан бэлтгэжээ. Газар тариалангийн салбарт гэхэд 14 мянган ажилтан бэлтгэж 20 хөдөлмөрийн баатар, найман гавьяат, улсын аварга 300 гаруйг төрүүлжээ. Тус төв нь атрын аянд зөвхөн 1990 он хүртэл 15 мянга гаруй трактор, комбайнчин бэлтгэсэн түүхтэй.  “Эрдэнэ” МСҮТ нь “Архустын сургууль комбинат” нэрээр 60 жилийн турш  алдаршсан, 22000 мэргэжилтэй ажилчдыг эх орныхоо бүтээн байгуулалтанд бэлтгэн нийлүүлж, 20 хөдөлмөрийн баатар, 8 гавьяатыг төрүүлсэн байна. Гадаад харилцааны хувьд БНХАУ, ОХУ, БНЧУ, БНСУ-тай хамтран ажиллаж байна. Чех улсын үйлдвэрлэгч компаниудын форум уулзалтад 2017 онд худалдаа аж үйлдвэрийн танхим дээр очиж уулзаад, тэндээс дөрвөн компанитай хамтын ажиллагаа эхлүүлсэн. Түүнээс хойш тоног төхөөрөмж нийлүүлэх болон төгсөгчдөө сургах, сүү сүүн бүтээгдэхүүний ажилчид бэлтгэх чиглэлээр хамтран ажиллаж байна. Одоогоор төгсөгчдөө Чехийн томоохон үйлдвэрүүдэд дадлагажуулдаг. БНХАУ-тай “Монгол малчин” хөтөлбөр дээр хамтарч ажиллаж байна. 2026 онд тус Мэргэжлийн сургалт-үйлдвэрлэлийн төв нь Политехник Коллеж статустай болсон юм. [[Ангилал:Монголын боловсролын байгууллага]] [[Ангилал:Эрдэнэ сум (Төв)]] {{Mongolia-stub}} t8w4rryi46q90zfk0qa10s1p4y5qgxv 858578 858577 2026-06-10T06:00:11Z ~2026-34135-37 105243 эрдэнэ сумын Политехник Коллеж 858578 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Эрдэнэ сумын Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв''' ('''МСҮТ''')- Монгол Улсын Төв аймгийн Эрдэнэ суманд байрлах Монгол Улсын боловсролын байгууллага. 2026 оноос Төв аймгийн Эрдэнэ суман дахь Политехник Коллеж болсон. Энэхүү Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв сум байтугай аймаг, нийслэлийн хэмжээнд төрийн соёрхол хүртсэн цөөн сургуулийн нэг. “Алтангадас” одонтой байгууллага ажээ. Эрдэнэ сумын МСҮТ 300 гаруй оюутан, 50 багш, ажилтантай 12 мэргэжлээр сургалт хүмүүжлийн үйл ажиллагаа явуулж байгаа үйлдвэрлэлийн эрх авсан анхны боловсролын байгууллага юм. Эрдэнэ сумын МСҮТ өнгөрсөн хугацаанд 10 мянган ажилтан бэлтгэжээ. Газар тариалангийн салбарт гэхэд 14 мянган ажилтан бэлтгэж 20 хөдөлмөрийн баатар, найман гавьяат, улсын аварга 300 гаруйг төрүүлжээ. Тус төв нь атрын аянд зөвхөн 1990 он хүртэл 15 мянга гаруй трактор, комбайнчин бэлтгэсэн түүхтэй.  “Эрдэнэ” МСҮТ нь “Архустын сургууль комбинат” нэрээр 60 жилийн турш  алдаршсан, 22000 мэргэжилтэй ажилчдыг эх орныхоо бүтээн байгуулалтанд бэлтгэн нийлүүлж, 20 хөдөлмөрийн баатар, 8 гавьяатыг төрүүлсэн байна. Гадаад харилцааны хувьд БНХАУ, ОХУ, БНЧУ, БНСУ-тай хамтран ажиллаж байна. Чех улсын үйлдвэрлэгч компаниудын форум уулзалтад 2026 онд худалдаа аж үйлдвэрийн танхим дээр очиж уулзаад, тэндээс дөрвөн компанитай хамтын ажиллагаа эхлүүлсэн. Түүнээс хойш тоног төхөөрөмж нийлүүлэх болон төгсөгчдөө сургах, сүү сүүн бүтээгдэхүүний ажилчид бэлтгэх чиглэлээр хамтран ажиллаж байна. Одоогоор төгсөгчдөө Чехийн томоохон үйлдвэрүүдэд дадлагажуулдаг. БНХАУ-тай “Монгол малчин” хөтөлбөр дээр хамтарч ажиллаж байна. 2026 онд тус Мэргэжлийн сургалт-үйлдвэрлэлийн төв нь Политехник Коллеж статустай болсон юм. [[Ангилал:Монголын боловсролын байгууллага]] [[Ангилал:Эрдэнэ сум (Төв)]] {{Mongolia-stub}} qfii81dwahp3aj0hvo6le8ds8atwrf5 858584 858578 2026-06-10T07:40:20Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-34135-37|~2026-34135-37]] ([[User talk:~2026-34135-37|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Chongkian|Chongkian]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 834993 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Эрдэнэ сумын Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв''' ('''МСҮТ''')- Монгол Улсын Төв аймгийн Эрдэнэ суманд байрлах Монгол Улсын боловсролын байгууллага. 2024 оноос Төв аймгийн Эрдэнэ суман дахь Политехник Коллеж болсон. Энэхүү Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв сум байтугай аймаг, нийслэлийн хэмжээнд төрийн соёрхол хүртсэн цөөн сургуулийн нэг. “Алтангадас” одонтой байгууллага ажээ. Эрдэнэ сумын МСҮТ 300 гаруй оюутан, 50 багш, ажилтантай 12 мэргэжлээр сургалт хүмүүжлийн үйл ажиллагаа явуулж байгаа үйлдвэрлэлийн эрх авсан анхны боловсролын байгууллага юм. Эрдэнэ сумын МСҮТ өнгөрсөн хугацаанд 24 мянган ажилтан бэлтгэжээ. Газар тариалангийн салбарт гэхэд 14 мянган ажилтан бэлтгэж 20 хөдөлмөрийн баатар, найман гавьяат, улсын аварга 300 гаруйг төрүүлжээ. Тус төв нь атрын аянд зөвхөн 1990 он хүртэл 15 мянга гаруй трактор, комбайнчин бэлтгэсэн түүхтэй.  “Эрдэнэ” МСҮТ нь “Архустын сургууль комбинат” нэрээр 60 жилийн турш  алдаршсан, 22000 мэргэжилтэй ажилчдыг эх орныхоо бүтээн байгуулалтанд бэлтгэн нийлүүлж, 20 хөдөлмөрийн баатар, 8 гавьяатыг төрүүлсэн байна. Гадаад харилцааны хувьд БНХАУ, ОХУ, БНЧУ, БНСУ-тай хамтран ажиллаж байна. Чех улсын үйлдвэрлэгч компаниудын форум уулзалтад 2017 онд худалдаа аж үйлдвэрийн танхим дээр очиж уулзаад, тэндээс дөрвөн компанитай хамтын ажиллагаа эхлүүлсэн. Түүнээс хойш тоног төхөөрөмж нийлүүлэх болон төгсөгчдөө сургах, сүү сүүн бүтээгдэхүүний ажилчид бэлтгэх чиглэлээр хамтран ажиллаж байна. Одоогоор төгсөгчдөө Чехийн томоохон үйлдвэрүүдэд дадлагажуулдаг. БНХАУ-тай “Монгол малчин” хөтөлбөр дээр хамтарч ажиллаж байна. 2024 онд тус Мэргэжлийн сургалт-үйлдвэрлэлийн төв нь Политехник Коллеж статустай болсон юм. [[Ангилал:Монголын боловсролын байгууллага]] [[Ангилал:Эрдэнэ сум (Төв)]] {{Mongolia-stub}} 2p9adalcg353n4won00p7rtw0slwubp 0 134894 858530 781514 2026-06-09T18:00:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858530 wikitext text/x-wiki [https://teo.mn/ '''ТЕО'''] блокчэйн нь хурдан, шимтгэл бага, аюулгүй [[:en:Proof_of_stake|Proof-of-Stake]] концесс протоколд суурилсан олон нийтийн болон хувийн блокчэйн төрлүүдийг хослуулсан Монголын хамгийн анхны блокчэйн сүлжээ юм. Мөн ТЕО блокчэйнээрээ дамжуулан [https://lemonpress.mn/post/PB9tY7Awfy7 dApp], [https://lemonpress.mn/post/uR1BdVHETFc Smart contract], [https://hedera.com/learning/tokens/what-is-asset-tokenization#:~:text=Asset%20tokenization%20is%20the%20process,represent%20digital%20or%20physical%20assets. Asset tokenization] зэрэг үйлчилгээг Монголдоо анхлан нэвтрүүлсэн. ТЕО блокчэйн нь нийгэмд дараах үнэ цэнийг бий болгохоор зорьж ажиллаж байна. * Бизнес, төр, иргэний хооронд итгэл бий болгох * Баримт бичгийг цахимжуулж хэрэглээг хялбаршуулах * Аж ахуйн нэгжүүдийн төсөв зардлыг бууруулах * Иргэнд өөрийн мэдээллээ өмчлөх, хувийн мэдээллээ байгууллага болон хувь хүнд нотлох * Бизнесийн байгууллагуудын хооронд найдвартай мэдээлэл дамжуулах, хуваалцах = '''Хэрэглээ''' = === '''Smart Contract''' === Ухаалаг гэрээний гол үүрэг нь тодорхой үйлдлийг хэд хэдэн болзол биелсэн тохиолдол түүнд тохирох хариу үйлдлийг системээс ямар нэгэн хүний эсвэл дундын зуучлагчгүй (peer to peer)-гээр гүйцэтгэх боломжтой байхаар зохиомжилсон нэг төрлийн код юм. === '''Connectivity''' === Блокчэйн сүлжээг ашиглан аж ахуй нэгжүүд болон хүмүүс нэгдсэн нэг сүлжээг бий болгож хоорондоо мэдээлэл солилцох боломж бүрдэх бөгөөд өөр хоорондоо блокчэйний дэвшилтэт боломжуудыг ашиглан бизнесийн түншлэлээ дараагийн шатанд хүргэх боломжтой юм. === '''Tokenization''' === Уламжлалт санхүүгийн бүтээгдэхүүн, үл хөдлөх болон хөдлөх хөрөнгө, уран бүтээл, зэрэг хөрөнгийг токенжуулах боломжтойгоос гадна байгууллагуудад зориулсан нэрийн токен хүртэл үүсгэн зах зээл гаргах боломжтой === '''dApplication''' === Блокчэйн сүлжээний давуу талуудыг ашиглан decentralized application зохион бүтээх боломж Монголын шилдэг хөгжүүлэгч та бүхэнд нээлттэй бөгөөд COREX үндэсний блочкэйний хамт олон та бүхэнтэй хамтран ажиллахад үргэлж нээлттэй байх болно. = '''ҮЙЛЧИЛГЭЭ''' = === '''Public Blockchain''' === ==== Олон нийтийн сүлжээг ашиглан дараах үйлчилгээг үзүүлнэ: ==== * Энгийн токен үүсгэх * Хөрөнгөөр баталгаажсан токен үүсгэх * NFT үүсгэх * Хөгжүүлэгчдэд Decentralized Application зохион бүтээх * Ухаалаг гэрээ ашиглах * Validator болж сүлжээнд оролцох === '''Private Blockchain''' === ==== Хувийн сүлжээг ашиглан дараах үйлчилгээг үзүүлнэ: ==== * Бизнесийн байгууллагууд хооронд мэдээлэл солилцох * Мэдээлэл байршуулан лавлах үйлчилгээ * Лояалти системийн ашиглалт = '''ОНЦЛОХ DAPP''' = '''ХЭРЭГЛЭЭНД НЭВТЭРСЭН БАЙДАЛ''' # [https://www.certify.mn/ CERTIFY] Certify бол их, дээд сургууль болон боловсролын байгууллагаас олгодог диплом, гэрчилгээг блокчэйн сүлжээнд баталгаажуулах үйлчилгээ юм. Certify үйлчилгээ дараах онцлогтой: #* Блокчэйнд баталгаажуулдаг #* Өөрчлөх, засах боломжгүй #* Боловсролын ерөнхий газраас хянадаг #* Pdf , json өгөгдөл хэлбэртэй # [https://notly.mn/ notly] notly нь хувь хүнийг тодорхойлсон гэрчилгээ, үнэмлэх, диплом, дансны мэдээлэл гэх мэт бүхий л цахимжсан бичиг баримтуудыг нэгтгэн нэг дор баталгаажуулан байршуулах, хадгалах, тухайн баримт бичгүүдээ удирдах, ашиглах, бусдад нотлох блокчэйнд суурилсан үйлчилгээ юм. # KYE Ажилтны үнэмлэх, тодорхойлолтыг блокчэйнд баталгаажуулж, ажилтныг блокчэйнээр таних, урамшуулалд хамруулах шийдэл. # ДМС Дижитал Мэдээллийн Сүлжээ - ДМС үйлчилгээг хувийн блокчэйн сүлжээнд үүсгэлээ. Байгууллагууд хоорондоо өгөгдлийг хувийн блокчэйн сүлжээнд солилцдог боломжийг бий болгов. Уг үйлчилгээг Даатгалын холбоо, түүний 15 гишүүн даатгалын компаниудтай хамтран ДаатгалынМэдээллийн Санг блокчэйн үүсгэхээр ажиллаж байна. = '''БЛОКЧЭЙНИЙ ҮЗҮҮЛЭЛТҮҮД''' = * '''ҮҮССЭН БЛОКУУД''' Блокчэйн дээр гүйлгээ үүсэх, үйлдэл хийх болгонд шинэ блок үүсэж байдаг. Одоогоор ТЕО Блокчэйн дээр [https://explorer.teo.mn/blocks дараах] хэмжээний блок үүссэн байна. * '''БЛОКЧЭЙНИЙ ГҮЙЛГЭЭ''' ТЕО Блокчэйн дээр одоогоор [https://explorer.teo.mn/transactions дараах тооны] гүйлгээ хийгдсэн байна. * '''БЛОКЧЭЙНИЙ ХАЯГ''' Блокчэйн дээр гүйлгээ хийхийн тулд блокчэйний хэтэвч буюу хаяг хэрэгтэй байдаг. Тео блокчэйний хаяг нь урд талын 0х тэмдэгтийг оруулаад 42 ширхэг 16-тын тооллын системийн цифрээс [https://explorer.teo.mn/ бүтдэг.] * '''DAPP ТОО''' dApp буюу төвлөрсөн бус аппликэйшнүүд нь аливаа блокчэйний Экосистемийг бүрдүүлдэг. ТЕО Блокчэйнд суурилан 2 гадны байгууллагын, 4 өөрсдийн хөгжүүлж буй dApp зах зээлд нэвтрээд байна. * '''УХААЛАГ ГЭРЭЭ''' ТЕО сүлжээ нь Эфериум виртуал машин бүрэн дэмжих учир ухаалаг гэрээг Solidity программчлалын хэл дээр хийнэ. Түүнчлэн эфериум дэд бүтцийн хөгжүүлэлтийн сангуудыг (Trufle, Ganache) ашиглаж нийт 56 ухаалаг гэрээ үүсжээ. * '''ВАЛИДАТОР''' Валидаторууд нь аливаа блокчэйн сүлжээний гүйлгээг баталгаажуулж илүү найдвартай, итгэхүйц, ил тод байдлыг хангадаг. Нийт валидаторуудын тоог [https://explorer.teo.mn/staking эндээс.] = '''ДЭД БҮТЭЦ''' = * [https://wallet.corexchain.io/#/ DECENTRALIZED WALLET] ТEO/Corex Хэтэвч нь крипто ашиглагч танд бүх төрлийн койн, токен, NFT зэрэг крипто хөрөнгөө хадгалж удирдах боломж олгох төвлөрсөн бус, блокчэйнд суурилсан виртуал хэтэвч юм. Төвлөрсөн бус хэтэвчийн гол түлхүүр болох 12 эсвэл 24 үгээ мартсан тохиолдолд хэн ч сэргээх боломжгүй тул шинэ хэтэвч үүсгэх бүртээ 24 үгээ сайтар тэмдэглэж авч хадгалж байхыг зөвлөж байна. * [https://web.archive.org/web/20240529034919/https://scan.teo.mn/ БЛОКЧЭЙН "EXPLORER"] Блокчэйн "Explorer" нь TEO блокчэйнтэй холбоотой бүхий л мэдээллийг ил тод, бодит цагийн горимоор мэдээлж харуулдаг платформ бөгөөд харилцагчид хүссэн үедээ Explorer-д хандаж TEO Блокчэйн дээр үүссэн блокууд, валидаторуудын мэдээлэл, бүртгэл, болон гүйлгээ гэх зэрэг олон төрлийн мэдээллэлийг авах боломжтой. * [https://docs.teo.mn/ БЛОКЧЭЙН DOCS] Энэхүү платформ нь Блокчэйн сонирхогч болон хөгжүүлэгчдэд нээлттэй бөгөөд TEO Блокчэйнтэй холбоотой бүхий л нарийн мэдээллүүд болон нээлттэй эхийн код зэрэг агуулагдана. Мөн ТЕО Блокчэйн дээр ухаалаг гэрээ ажиллуулах, токен үүсгэх, NFT үүсгэх, node асаах болон блокчэйн гүүр ашиглах заавар нээлттэй харагдана. * [https://docs.teo.mn/development/nft-creation NFT ҮҮСГЭХ] [[Файл:NFT.png|none|thumb|437x437px|ERC721-ийн ухаалаг гэрээ үүсгэхдээ OpenZeppelin (Solidity хэлний хамгийн том сан)-ын ERC721 классыг дахин ашиглаж, шинээр бүтээгдэхүүн үүсгэх awardItem нэртэй функцийг эзэмшигчийн хаяг, токэний хаяг, файлын URI утгуудыг гаднаас дамжуулдаг байдлаар хөгжүүлэв.]] * [https://docs.teo.mn/development/token-creation ТОКЕН ҮҮСГЭХ] [[Файл:Токэн.png|none|thumb|430x430px|Бидний бэлдсэн заавраар энгийн ERC20 стандартын токэнийг Remix Ethereum түүл болон Метамаск хэтэвч ашиглан корэкс блокчэйн дээр үүсгэх боломжтой.]] * [https://docs.teo.mn/general/network-connection/validator ВАЛИДАТОР БОЛОХ (MAINNET)] [[Файл:MAINNET.png|none|thumb|437x437px|Валидатор сервер унтрах нь танд хохиролтой тул үүлэн тооцооллыг сонгохыг зөвлөж байна. Энэ зааварт ubuntu-server ашигласан болно.]] = ТҮҮХ = * 2021.11.04 Монгол инженерүүдийн 2017 оноос хийсэн судалгаа шинжилгээнд үндэслэн Монголын хамгийн анхны [https://teo.mn/ блокчэйн] сүлжээг асаасан. * 2022.06.10 [https://www.certify.mn/ CERTIFY] буюу боловсролын салбарын диплом, боловсролын гэрчилгээг дижитал хэлбэрээр блокчэйн сүлжээнд бүртгэн баталгаажуулах үйлчилгээг хөгжүүлж [https://elf.gov.mn/2023/01/03/%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D1%87%D1%8D%D0%B9%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%B3-%D0%BD%D1%8D%D0%B2%D1%82%D1%80%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%81%D0%BD%D1%8D%D1%8D%D1%80/ Боловсролын Ерөнхий Газартай] холболт хийсэн. * 2022.11.04 Блокчэйн Rebranding хийж TEO Блокчэйн болов. Мөн [https://notly.mn/ www.notly.mn] вэбсайт болон notly гар утасны аппликэйшныг олон нийтэд танилцуулав. * 2022.11.10 ДМС үйлчилгээг хувийн блокчэйн сүлжээнд үүсгэлээ. Байгууллагууд хоорондоо өгөгдлийг хувийн блокчэйн сүлжээнд солилцдог боломжийг бий болгов. * 2022.11.28 Дансны хуулга, тодорхойлолтоо блокчэйн сүлжээг ашиглан авах боломжтой [https://golomtbank.com/news/28751 болсон]. * 2022.12.22 “Үндэсний Лояалти Систем” KYE төслийн шилжилтийн үе шатыг амжилттай дуусгасан. * 2023.01.19 Хуульчдын холбоо, Даатгалын холбоо, Үнэт металийн холбоо, Санхүүгийн боловсролын Хаб зэрэг байгууллагууд [https://www.certify.mn/partners Certify] үйлчилгээгээр гэрчилгээ олгож эхэлсэн. * 2023.04.07 [https://lemonpress.mn/post/670TmNpFiqV ДМС] 10 даатгалын компаниудын дунд блокчэйн сүлжээг асаасан. * 2023.04.09 2023 оны нийт төгсөгчдийн 70% -ийг цахим диплом авах суурийг [https://www.certify.mn/solution бүрдүүлсэн.] * 2023.06.11 Дижитал төгрөг CBDC гаргахтай холбоотой, paper-ыг бичиж саналаа МБ-ний удирдлагуудад танилцуулсан. * 2023.11.21 Их дээд сургуулиуд дипломоо блокчэйн технологиор баталгаажуулах шилжилтийн үе шатыг Боловсролын ерөнхий газар, ТЕО блокчэйнтэй хамтран амжилттай хэрэгжүүлж [https://www.certify.mn/solution дууссан]. * 2023 он Сэндбоксын зохицуулалт дор хийгдэж буй анхны блокчэйн үнэт цаасны арилжаа нь Блокчэйн Сольюшн ХХК-ийн хөгжүүлсэн ТЕО блокчэйн сүлжээг ашиглан явагдаж [https://web.archive.org/web/20240529034927/http://masd.mn/history/ байна]. [[Ангилал:Технологийн дэвшил]] [[Ангилал:Технологийн хувьсал]] cfo9qkaf8a26svtb1z3xrnpd3tn28tw 0 137422 858499 854849 2026-06-09T12:59:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858499 wikitext text/x-wiki [[Файл:Michel Sogny b.jpg|thumb|250px|Мишель Соньи]] '''Мишель Соньи''' ({{lang-fr|Michel Sogny}}, 1947 оны 11 сарын 21) нь [[Унгар]] гаралтай [[Франц|Францын]] төгөлдөр хуурч, хөгжмийн зохиолч, зохиолч юм. Тэрээр төгөлдөр хуур заах шинэ арга барилыг боловсруулсан.<ref>Valérie Sasportas (23 April 2010). [http://www.lefigaro.fr/livres/2010/04/22/03005-20100422ARTFIG00623-michel-sogny-la-musique-sans-soupir-.php «&nbsp;Michel Sogny, La musique sans soupirs&nbsp;»]. ''[[Le Figaro]]''.</ref><ref>Radio Classique (December 2015). [http://www.radioclassique.fr/actu-classique/dossiers/dossiers-detail/lart-et-la-methode-de-michel-sogny.html "L’art et la Méthode de Michel Sogny"].</ref> Түүний арга нь төгөлдөр хуурыг хүүхэд насанд сураагүй бол эзэмшихэд хэцүү гэж үздэг байсан ч насны хязгааргүйгээр олон сурагчдад энэ хөгжмийг сурах боломжийг олгосон юм.<ref>«&nbsp;L'histoire d'une adulte prodige&nbsp;», Piano n°19, 2005–2006.</ref> ==Намтар== Мишель Соньи Парисын Хөгжмийн Ердийн Сургууль (École Normale de Musique de Paris)-д суралцаж, Жюль Жантил болон Ивонн Деспортесийн удирдлаган дор төгөлдөр хуурын суралцсан. Тэрээр сэтгэл судлалын магистр, утга зохиолын бакалавр, мөн 1974 онд Сорбонны их сургуульд Владимир Жанкелевичийн удирдлаган дор философийн докторын зэрэг хамгаалсан.<ref>''Le Processus de l'esprit créateur chez Liszt'' {{SUDOC|040853942}}</ref> Мишель Соньи нь SOS Talents сангийн үүсгэн байгуулагч юм. Валери Жискар д'Эстэн болон Франц Листийн гуч охин Бландин Оливье де Прево нартай хамтран Соньи нь Францын Франц Лист Нийгэмлэгийн үүсгэн байгуулагчдын нэг байв.<ref>Association française Franz Liszt 1972 », Documentation Association Franz Liszt,‎ octobre 1972</ref><ref>{{cite news |title=Une Association Franz Liszt|work=[[Le Figaro]]|date=16 October 1973|page=29|url=https://www.flickr.com/photos/60784876@N06/49472640182/in/dateposted-public}}</ref> ==Мишель Соньигийн төгөлдөр хуурын арга== Соньигийн аргачлалыг түүний Парис болон Женев дэх сургуулиудад заадаг. 1974 оноос хойш 20,000 гаруй сурагч Соньигийн аргаар төгөлдөр хуур тоглохыг эзэмшсэн байна.<ref>{{cite news |first=Thierry |last=Hillériteau|title=Les antiques accords de Michel Sogny|work=[[Le Figaro]]|date=2 May 2014|url=http://www.lefigaro.fr/mon-figaro/2014/05/02/10001-20140502ARTFIG00286-les-antiques-accords-de-michel-sogny.php}}</ref><ref>{{cite news |title=L'HUMANISTEDE LA MUSIQUE|date=18 May 2017|url=https://studylibfr.com/doc/5076546/de-la-musique---%C3%A9ditions-michel-de-maule}}</ref> Энэхүү арга нь хоёр үндсэн хэсгээс бүрддэг: Жижиг дасгалуудаас бүрдсэн сургалтын бүтээл – Пролегомен.<ref>François Lancel, "En avant la musique", ''Le Parisien'',‎ mai 1981</ref> Пролегомен нь хөгжмийн симфони болон дууны мэдрэмжийг хөгжүүлдэг.<ref>Stephan Friedrich, ''"L'Art et la Méthode", Classica L'Express"'',‎ décembre 2015, p. 4</ref> Хоёр дахь чиглэл нь этюдийн мөчлөгөөс бүрддэг бөгөөд гарын хөдөлгөөн, байрлал зэрэг техникийн ур чадварыг хөгжүүлэхэд анхаардаг.<ref>Georges Hilleret, "Le bonheur de jouer Bach après quelques mois de pratique", Télé 7 Jours,‎ 26 mai 1984</ref> Соньигийн нэг сурагч болох Францын хэлний профессор Мишель Парис нь насанд хүрсэн үедээ төгөлдөр хуур сурж эхэлсэн.<ref>Stephan Friedrich, ''"Michèle Paris – L'adulte prodige"'', Classica L'Express,‎ décembre 2014, p. 9</ref> Соньигийн 4 жилийн аргачлалын сургалтыг дүүргэсний дараа 30 настайдаа Соёлын яамны ивээл дор Шанз-Элизе театрт бие даан тоглолт хийжээ.<ref>Edgar Schneider, ''"Jours de France"'', Le Carnet de la Semaine,‎ 3 mai 1980</ref> Мишель Соньигийн өөр нэгэн амжилттай сурагч нь Клодин Зевако бөгөөд тэрээр 1983, 1984 онуудад Шанз-Элизе театрт тоглолт хийсэн байна.<ref>"En Bref- Récital à la Fondation Cziffra", ''Le Monde'',‎ 26 mai 1984</ref> 1981 онд Сенат Соёлын сайд Жак Лангтай Мишель Соньигийн аргачлалыг Франц даяар нэвтрүүлэх асуудлыг албан ёсоор хэлэлцсэн байна.<ref>{{cite news |title=Enseignement de la musique : extension du centre Michel Sogny – Sénat|url=https://www.flickr.com/photos/60784876@N06/25294925464}}</ref> == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20221017174615/http://www.michelsogny.ch/ Michel Sogny Official Website] * [https://www.lefigaro.fr/musique/michel-sogny-l-art-de-la-resilience-20220605 Michel Sogny, l’art de la résilience] [[Le Figaro]] * [https://web.archive.org/web/20221017174620/http://www.academie-michel-sogny.ch/ Michel Sogny Academy] * [https://web.archive.org/web/20220508032616/http://www.michelsogny.com/ Michel Sogny Personal Website] * [https://web.archive.org/web/20221021030101/http://www.sos-talents.ch/ SOS Talents Foundation] * [https://web.archive.org/web/20150822211931/http://www.artchipel.net/fr/compositeur/sogny-michel/ Works at Artchipel] * [https://www.laflutedepan.com/recherche?Effiltre=1&Effiltre2=0&tri=0&page=0001&boutique=&instrument=&style=&motcle=michel+sogny laflutedepan.com] == Зүүлтийн тайлбар == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Соньи, Мишель}} [[Ангилал:1947 онд төрсөн]] [[Ангилал:Францын хөгжмийн зохиолч]] p8i2vls0z60vfjqkryb3gwvd95w3mvf 0 140402 858543 827139 2026-06-09T21:47:13Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858543 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Чимэгэ Системс ХХК | type = Хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани | traded_as = | industry = {{hlist|Мэдээллийн технологи|Программ хангамж|Хиймэл оюун ухаан}} | foundation = 2019 | founder = {{plainlist| * С. Бадрал * Э. Төгөлдөр }} | location_city = Улаанбаатар | location_country = Монгол Улс | services = {{hlist|Програм хангамжийн хөгжүүлэлт|Вэб апп хөгжүүлэлт|Хиймэл оюун ухаан|Өгөгдлийн шинжилгээ}} | operating_income = | net_income = | assets = | equity = | owner = | num_employees = 70+ (2025) | parent = | divisions = | subsid = | homepage = https://chimege.com/mn/ }} '''Чимэгэ системс ХХК''' нь 2019 онд үүсгэн байгуулагдаж (үүсгэн байгуулагч, гүйцэтгэх захирал С.Бадрал), хиймэл оюунд суурилан хүний хэлний суурь технологиудыг амжилттай хөгжүүлж  буй Монголын стартап төдийгүй [[хиймэл оюун ухаан]]ы тусламжтайгаар компьютерын системүүд [[монгол хэл]]ээр чөлөөтэй харилцах боломжийг бүрдүүлсэн дэлхийн анхдагч компаниудын нэг юм. Анхны бүтээгдэхүүнүүдийн нэг нь “Чимэгэ бичээч” нэртэй яриаг текст болгон хөрвүүлэх систем байв. Энэ нь монгол хэлээр ярьж буй хүний яриаг автоматаар бичвэрт буулгах чадвартай анхны AI суурьтай бүтээгдэхүүнүүдийн нэг болсон юм. Уг бүтээгдэхүүн нь хэвлэл мэдээлэл, боловсрол, хууль эрх зүйн салбаруудад өргөнөөр ашиглагдаж эхэлсэн. == Бүтээгдэхүүн ба үйлчилгээ == * [https://writer.chimege.com/home '''Chimege Writer'''] - Чимэгэ бичээч нь дуу болон дүрс бичлэгийн монгол яриаг бичвэрт буулгах систем юм. Их хэмжээний текст шивэх, ном зохиол бичих, ярилцлагыг текст рүү буулгахад тохиромжтой. * '''[https://reader.chimege.com/home Chimege Reader]''' - Чимэгэ уншигч бол таны хүссэн бичвэрийг хиймэл оюунаар боловсруулж, амьд мэт хоолойгоор уншдаг систем юм. Мэдээ, хурал зөвлөгөөн хөтлөх, ном зохиол, кино, контентын тайлбар унших, илтгэл тавих зэргээр дуу оруулах ажлуудыг 8 төрлийн дуу хоолойноос сонгон контентоо бүтээх боломжтой. * [https://duudan.chimege.com/login '''Chimege Duudan'''] - Дуудан бол яриаг шууд бичвэрт буулгах систем юм. Гар утсаа микрофон болгон ашиглах бөгөөд таныг ярьж байхтай зэрэгцэн веб буюу компьютерын дэлгэц дээр яриа бичвэр болон хөрвүүлэгдэх юм. * [https://web.archive.org/web/20250622135056/http://keyboard.chimege.mn/ '''Chimege Keyboard'''] - Монголд анхдагчаар дуу яриагаар бичдэг гар утасны гар (keyboard) юм. Энэхүү гарыг ашиглан гар утасны бичих бүх хэсэгт шивэхгүй яриагаараа бичнэ. * [https://protocol.chimege.com/landing '''Chimege Potocol'''] - Чимэгэ протокол бол хиймэл оюунд суурилсан хурлын систем. Өдөр тутамд хурлын тэмдэглэл хөтлөх ажлаа хөнгөвчлөх, бүтээмжээ нэмэх сонирхолтой албан байгууллагад тохиромжтой. * [https://sub.chimege.com/landing '''Chimege Sub'''] - Төрөл бүрийн маркетингийн контент, сургалтын видео, лекц, телевизийн нэвтрүүлэг дээр монгол, англи, орос, монгол бичгээр хадмал үүсгэх, орчуулга хийхэд ашиглаглах боломжтой. * [https://sonur.chimege.com/ '''Chimege Sonur''']{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://www.mlsp.gov.mn/ Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгаалалын яам], [https://www.adb.org/mn/publications/mongolia-urban-sector-fact-sheet Азийн хөгжлийн банк]- тай хамтарч харааны бэрхшээлтэй иргэдэд зориулан монголоор дэлгэц уншигч системийг бүтээв. Монгол хүмүүс Windows™, MacOS™, Linux™ бүхий компьютерүүд, Android™, iOS™ бүхий гар утас таблетуудыг чөлөөтэй ашиглах боломжтой болж байна. Уг төсөл хэрэгжсэнээр 12053 иргэд сурч боловсрох, төрийн үйлчилгээ чөлөөтэй ямар нэгэн саадгүйгээр авах боломжтой болсон. * [https://iva.mn/ '''IVA'''] - Хиймэл оюунт ажилтан. Хэрэглэгчдээ түргэн шуурхай үйлчлэх, 24/7 хариу өгөх, ажилтнуудын сэтгэл ханамжийг өсгөх, бүтээмжтэй ажиллахыг хүссэн байгууллага, жижиг дунд үйлдвэр эрхлэгчдэд зориулан бүтээв. == Хэрэгжүүлсэн төслүүд == * [https://govagent.mn/ '''GovAgent''']- [https://web.archive.org/web/20250612184850/https://cabinet.gov.mn/ Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын] захиалгаар засгийн газрын хэрэгжүүлж буй төсөл хөтөлбөрүүдийн талаар иргэд олон нийт нээлттэй мэдээлэл авах, танилцах процессыг хиймэл оюунд суурилан автоматжуулсан. Төслийн үр дүнд Монгол Улсын хэмжээнд 1,990,473 хэрэглэгчид хүрч, 87 байгууллагын 1,263 төрлийн үйлчилгээний мэдээлэл GovAgent-аар дамжуулан иргэдэд хүрч байна. * '''Мeduuleg AI''' '''-''' [https://mojha.gov.mn/ Хууль зүйн дотоод хэргийн яам], [https://police.gov.mn/o/29 Цагдаагийн ерөнхий газрын Мөрдөн байцаах албаны] захиалгаар мөрдөн шалгах ажиллагааг сайжруулах, иргэдэд үзүүлэх үйлчилгээг түргэн шуурхай, үр дүнтэй болгоход чиглэсэн. Төслийн үр дүнд 2024.01.01-ээс Монгол улсын хэмжээнд 120 мөрдөгч Meduuleg AI системийг ашиглан мэдүүлэг авах үеийн тэмдэглэл хөтлөх үйл ажиллагааг хөнгөвчлөн иргэдэд хурдан шуурхай үйлчилгээ үзүүлж байна. * '''TenderEval-''' [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэт Үйлдвэр ТӨҮГ]]-ын захиалгаар худалдан авах үйл ажиллагааг илүү үр ашигтай, ил тод, найдвартай болгох зорилгоор хэрэгжүүлсэн төсөл юм. Худалдан авах үйл явцыг автоматжуулж, хүний оролцоо болон субъектив нөлөөллийг багасгах, тендерийн үнэлгээний процессыг хурдасгаж, цаг хугацаа, зардлыг бууруулах, тендерт оролцогчдын материалыг нарийвчлан шалгаж, шалгуурт нийцсэн, чанартай саналуудыг сонгох, ил тод байдлыг нэмэгдүүлж, авлига, ашиг сонирхлын зөрчлөөс сэргийлэх, худалдан авах үйл ажиллагааны үр ашгийг дээшлүүлж захиалгч талд эерэг нөлөө үзүүлэх зорилготой. Төслийн үр дүнд жилд 5000 байгууллагын 1000 тендерийг үнэлэх ажлыг 100% автоматжуулан хиймэл оюунаар үнэлгээ хийснээр үйл ажиллагаа тасалдалгүй, ил тод нээлттэй байх, хүнээс хамаарсан алдаа багасгаж эерэг нөлөө үзүүлсэн. == Шагнал == * 2019 он - "STARTUP CONTEST" - Winner * 2021 он - "WSA" - Global Winner * 2021 он - "Hello Tomorrow" - Deep tech Pioneer * 2021 он - "ITU DIGITAL WORLD 21" - ITU Finalist * 2021 он - "STARTUP WORLD CUP" - Regional Winner 2021 == Холбоосууд == * [https://chimege.com/en/ Албан ёсны вэбсайт] * [https://www.linkedin.com/company/chimegesystems/?originalSubdomain=mn LinkedIn] * [https://www.facebook.com/chimegesystems Facebook] * [https://www.instagram.com/chimege.systems/ Instagram] [[Ангилал:Монголын компани]] eb0g3vi6ifrrrq3lpj980kpi73jtjhr 0 144445 858539 843867 2026-06-09T20:52:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858539 wikitext text/x-wiki '''Хунчир''' нь ([[Латин хэл|латин]]:''Astragalus'') [[Дорно]] дахины анагаах ухаанд өргөн хэрэглэдэг эмийн ургамал юм. == Түүхэн тойм == Монголчууд 900 орчим жилийн өмнөөс зэрлэг байгалиас хунчирыг түүж, биеийн тамир тэнхээг нэмэгдүүлэх, шарх, үрэвслийг [[Анагаах ухаан|анагаах]]<nowiki/>ад хэрэглэсээр ирсэн түүхтэй билээ. Хожим сүүлийн 200 жил зэрлэг байгалиас нь үлэмж ихээр сүйдлэн, устан үгүйрсэний улмаас [[Улаан ном]]-д бичигджээ. Astragalus буюу Хунчирыг [[Өрнө дахин|өрнийн]] шинжлэх ухаанд судалж үзээд эмчилгээндээ ашиглаж эхэлжээ. Дэлхий дахинд дэгдсэн Ковид 19 цар тахлын эмчилгээнд ашиглаж, халдварын үед ч эерэг нөлөөтэй байгаа талаар эрдэмтэд онцолж байсан юм. Хунчир нь хүний бие махбодын дархлаа тогтолцоог дэмжихэд онцгой ач тустай. [[Дархлаа судлал|Дархлаа]]<nowiki/>ны тогтолцоо нь гаднын хорт бодисоос хүний биеийг хамгаалж биеийг хоргүйжгүйжүүлэх үүргийг гүйцэтгэдэг юм. Хунчир нь хөгшрөлт, үрэвслийн эсрэг үйлдэл үзүүлэхээс гадна [[элэг]], [[Мэдрэлийн систем|мэдрэлийн тогтолцоо]], [[бөөр]], [[уушги]], [[зүрх]] зэрэг эд эрхтний үйл ажиллагааг дэмждэг болох нь судалгаагаар нотлогдсон. == Хэрэглээ == [[Дэлхий]]<nowiki/>н олон улсын эрдэмтэд хунчирын ач тусыг судлан тогтоож хортой, хоргүй Хавдар, [[Зүрх]] судас, [[Чихрийн шижин]] зэрэг хүнд өвчний үед уух, урьдчилан сэргийлж хэрэглэх олон төрлийн эм, эмийн бүтээгдэхүүний гол түүхий эд болгон ашигласаар байгаа юм. === Тариалалт === Хунчир нь Монгол нутагт тарьж ургуулсан, 100 хувь байгалийн цэвэр эмийн ургамлын үндэс юм. Хунчир нь A, С, Е амин дэм болон Селен, Алкалойд, Салонин. Флаөоноид, Полисахарид зэрэг биологийн өндөр идэвхт эрдэс бодис агуулдаг. Хунчирын эмчилгээний чанар нь шинжлэх ухааны олон жилийн судалгаагаар нотлогдсон бөгөөд [[Уламжлал|Уламжлалт]] анагаах ухаанд өргөн хэрэглэгддэг. Хунчир нь [[хоол]], [[цай]]<nowiki/>нд онцгой амттай орц байхаас гадна хүний биед үзүүлэх эмчилгээний шинж чанараараа [[Солонгос]]<nowiki/>ын [[Хүн орхоодой]]<nowiki/>гоос хавьгүй илүүг [[Монгол]]<nowiki/>ын болон олон улсын нэрт эрдэмтэд хэдийн судалж тогтоосон. === '''Ашиг тус''' === * Холестерин бууруулна. * Дархлаа сэргээнэ. * Чихрийн шижинг илаарьшуулна. * Хавдрын өсөлтийг саатуулна. * Харшлыг намжаана. * Шархыг түргэн эдгээнэ. * Хоол боловсруулалтыг сайжруулна. * Цус шингэлнэ. * Биеэс хор зайлуулна. * Залуужуулна. === '''Хэрэглэх заавар''' === '''Хандалж уух:'''  Хунчирыг сайтар угааж цэвэрлэн, 50-100 граммыг 2-3 литр усанд 5 минут буцалгасны дараа зөөлөн гал дээр үргэлжлүүлэн 10 минут буцалгаж хандаа бэлтгэнэ. Бэлтгэсэн хандыг өдрийн турш цай болон бусад уух зүйлсийнхээ оронд ууж хэрэглэнэ. Хандыг сэрүүн газар хадгалж, 24 цагийн дотор хэрэглэвэл зохимжтой.  Үндсийг 3-4 удаа дахин хандалж болно. Хандалсан үндсийг хуурай, сэрүүн газар /0-5 градус/-т хадгална.  Хунчирын хандыг 10 хоног уусны дараа 10 хоног завсарлана. '''Шөлөнд хэрэглэх:  '''Угааж  цэвэрлэсэн хунчирыг шөлөнд буцалгаж хэрэглэвэл, таатай сайхан амт оруулж, алжаал ядаргааг тайлна. '''Махтай чанах:''' Угааж цэвэрлэсэн хунчирыг махтай хамт чанаж хэрэглэж болно. == Төрөл зүйл == {| class="wikitable" | valign="top" |Алтайн Хунчир | valign="top" |''Astragalus altaicus'' Bge. |- | valign="top" |Альбертийн Хунчир | valign="top" |''Astragalus alberti'' Bge. |- | valign="top" |Альпийн Хунчир | valign="top" |''Astragalus alpinus'' L. |- | valign="top" |Аргутын Хунчир | valign="top" |''Astragalus argutensis'' Bge. |- | valign="top" |Байгалын Хунчир | valign="top" |''Astragalus uliginosus'' L. |- | valign="top" |Дагалз Хунчир | valign="top" |''Astragalus sulcatus'' L. |- | valign="top" |Датчийн Хунчир | valign="top" |''Astragalus danicus'' Retz. |- | valign="top" |Даурын Хунчир | valign="top" |''Astragalus dahuricus'' (Pall.) DC. |- | valign="top" |Хошоонхор Хунчир (Зээргэн шилбэ) | valign="top" |''Astragalus melilotoides'' Pall. |- | valign="top" |Гурвэрхэг Хунчир | valign="top" |''Astragalus oroboides'' Horn. |- | valign="top" |Григорьевын Хунчир | valign="top" |''Astragalus gregorii'' B.Fedtsch. et Basil. |- | valign="top" |Алаг Хунчир | valign="top" |''Astragalus discolor'' Bge. |- | valign="top" |Туулайн Хунчир | valign="top" |''Astragalus lugubris'' Pall. |- | valign="top" |Хувьсамтгай Хунчир | valign="top" |''Astragalus variabilis'' Bge. |- | valign="top" |Ахар навчит Хунчир | valign="top" |''Astragalus brachybotrys'' Bge. |- | valign="top" |Ахар навчит Хунчир | valign="top" |''Astragalus brevifolius'' Ldb. |- | valign="top" |Сархин Хунчир | valign="top" |''Astragalus macroceras'' Pall. |- | valign="top" |Сөөгөн Хунчир | valign="top" |''Astragalus fruticosus'' Pall. |- | valign="top" |Багц Хунчир | valign="top" |''Astragalus multicaulis'' Ldb. |- | valign="top" |Цагаан Хунчир | valign="top" |''Astragalus galactites'' Pall. |- | valign="top" |Монгол Хунчир | valign="top" |''Astragalus mongholicus'' Bge. |- | valign="top" |Үрчгэр Хунчир | valign="top" |''Astragalus rugulosus'' Ldb. |- | valign="top" |Бавгар Хунчир | valign="top" |''Astragalus lasiophyllus'' Ldb. |- | valign="top" |Давирдмал Хунчир | valign="top" |''Astragalus inopinatus'' A. Bor. |- | valign="top" |Ганц наст Хунчир | valign="top" |''Astragalus monophyllus'' Bge. |- | valign="top" |Шүрэн Хунчир | valign="top" |''Astragalus sacerrimus'' Bge. |- | valign="top" |Пальтовын Хунчир | valign="top" |''Astragalus palovii'' B.Fedtsch. |- | valign="top" |Шурга Хунчир | valign="top" |''Astragalus thophyes'' Ldb. |- | valign="top" |''[[Дүүжигнүүр хунчир|Дүүжигнүүр]] [[Дүүжигнүүр хунчир|Хунчир]]'' | valign="top" |''Astragalus propinquus'' |- | valign="top" |Нумар Хунчир | valign="top" |''Astragalus adsurgens'' Pall. |- | valign="top" |Ноорхой Хунчир | valign="top" |''Astragalus puberulus'' Ldb. |- | valign="top" |Алаг цэцэгт Хунчир | valign="top" |''Astragalus versicolor'' Pall. |- | valign="top" |Цайвар Хунчир | valign="top" |''Astragalus dilutus'' Bge. |- | valign="top" |Ягаан Хунчир | valign="top" |''Astragalus roseus'' Ldb. |- | valign="top" |Улаан Хунчир | valign="top" |''Astragalus miniatus'' Bge. |} == Мөн үзэх == [[Дүүжигнүүр хунчир|Дүүжигнүүр Хунчир]] == Гадаад холбоос == [https://mongolmed.mn/article/1379 Хунчирын эмчилгээний чанарыг судалсан тойм] [https://www.shuud.mn/a/555670 Хунчир хэрэглэх аргууд] [https://mn.scigroundbio.com/knowledge/is-it-safe-to-take-astragalus-everyday- Өдөр бүр хунчир уух нь аюулгүй юу?]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://naturmedscientific.com/mn/product/astragalus-extract-astragalus-membranaceus/ Хунчирын ханд] [https://apteka.mn/mn/product/cb-00018788 Сарьслаг Хунчир] [https://urgamal.com/product/astragalus.html Сарьслаг Хунчир: эмийн ургамал] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Ургамал судлал]] [[Ангилал:Ургамал]] __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ 777qyz56bjfvn2si7g6m9op36q8vttf 0 146620 858517 858388 2026-06-09T16:12:35Z 唐吉訶德的侍從 5036 858517 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name = Сүн Гунди<br>{{nobold|宋恭帝}} | title = | image = Song Gongdi2.jpg | caption = Сүн Гунди | succession = [[Хятад хаадын жагсаалт|Сүн улсын эзэн хаан]] | reign = 1274 оны 8 сарын 12 – {{nowrap|1276 оны 2 сарын 4}} | coronation = | predecessor = [[Сүн Дүзун]] | successor = [[Сүн Дуаньзун]] | birth_name = Жао Шянь (趙㬎) | birth_date = 1271 оны 11 сарын 2 | birth_place = Линьань ([[Ханжоу]]), [[Сүн улс]] | death_date = 1323 оны 5 сарын 31 (51 насалсан) | death_place = [[Юань улс]] | spouse = | spouse-type = | issue = | full name = | era dates = Дэёу (德祐), 1275–1276 | regnal name = Шяаогун Ишэн хаан (孝恭懿聖皇帝) | posthumous name = | temple name = | house = | dynasty = [[Сүн улс|Сүн]] | father = [[Сүн Дузун]] | mother = Цюань хатан | religion = [[Буддын шашин]] }} '''Сүн Гунди''' (宋恭帝; овог нэр: '''Жао Шянь''' 趙㬎; 1271-1323) — 1274-1276 онд төр барьсан [[Сүн улс]]ын арван зургаадугаар [[хаан]] байв. Тэрээр [[Сүн Дузун]]гийн зургаа дахь хүү байв. Дузонг хаан 1274 онд нас барж, гурван настайдаа хаан ширээнд суусан бөгөөд эмээ Се Даоцин (謝道清) нь захирагчийн үүрэг гүйцэтгэжээ. 1276 онд [[Юань улс]]ын арми Сүн улсын нийслэл Линьань ([[Ханжоу]]) хотыг бүслэн авч, Се Даоцин бууж өгөхийг тушаав. Сүн Гунди болон Сүн улсын хааны гэр бүлийн бусад гишүүдийг [[Шанду]] руу аваачжээ. [[Хубилай хаан]] Сүн улсын хааны гэр бүлд нэлээд зөөлөн хандаж, Сүн Гундид "Ин гуо гүн" (瀛國公) цол олгож, [[Ханбалиг]]т амьдрахыг зөвшөөрч, тэр ч байтугай түүнийг хэн болох нь тодорхойгүй [[гүнж]]тэй гэрлүүлжээ. Сүн улсын зарим түшмэд Монголын ноёрхлын эсрэг эсэргүүцлээ үргэлжлүүлэхийн тулд өмнө зүг рүү зугтсан. Монголчууд эцэст нь 1279 онд Сүн гүрнийг эзлэн авчээ. 1282 онд Сүн Гунди Шанду руу нүүжээ. 1288 онд тэрээр [[Төвөд]] рүү явж, [[Сажа хийд]]эд Буддын шашныг судалжээ. Сүн Гунди өөртөө төвөд хэлээр "Чойжиринчин" ({{lang-bo|ཆོས་ཀྱི་རིན་ཆེན་}}) гэдэг нэр өгчээ. Төвөдөд түүнийг хүндэтгэлтэйгээр "Манз Лхазун" ({{lang-bo|སྨན་རྩེ་ལྷ་བཙུན}}, "[[Манз]]ын ханхүү") гэж нэрлэдэг байжээ. 1323 онд Сүн Гунди нас баржээ. Төвөдийн түүхийн тэмдэглэлд түүнийг Хэси (河西) бүс нутагт амиа хорлосон гэж бичсэн байдаг; амиа хорлох үед шархнаас нь цагаан цус урсаж, хүн бүр түүнийг гэм буруугүй гэж итгэхэд хүргэсэн. Хятадын зарим түүхийн тэмдэглэлд Сүн Гунди зарим шүлэг бичсэн гэж дурдсан байдаг бөгөөд [[Шадбал гэгээн хаан]] түүнийг Хятадын бослогыг өдөөсөн гэж сэжиглэж, улмаар түүнийг амиа хорлоход хүргэсэн байна. Сүн Гунди нас барсны дараа Шадбал гэгээн хаан нь Ханбалиг дэх Буддын шашны сүмүүдэд түүний сүнсний төлөө залбиран судар уншихыг тушаажээ. [[Ангилал:Хятадын хаан]] tdm84mxhlc99o5mjt0ntgiza61szyve 0 146644 858500 858474 2026-06-09T13:05:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 858500 wikitext text/x-wiki [[Файл:Fernandes Holy Trinity (detail).jpg|thumb]] '''I''' '''Мануэл "Аз жаргалтай"''' ([[Португал хэл|порт.]] ''Manuel I o Venturoso''; 1469 оны 5-р сарын 31-нд [[Лиссабон|Лиссабонд]] төрсөн - 1521 оны 12-р сарын 13-нд Лиссабонд нас барсан) — 1495 оны 10-р сарын 25-наас нас бартлаа төр барьсан, Ависс угсааны Португалийн 5 дахь хаан. Мануэл өмнөх үеийнхнийхээ Португалийн ноёрхлыг тэлэх бодлогыг үргэлжлүүлсэн. Түүний хаанчлал нь газар зүйн нээлтийн эрин үеэр тэмдэглэгдэн үлдсэн юм. Түүний засаглалын үед [[Васко да Гама]] 1498 онд Энэтхэгийн эрэгт хүрч, [[Педро Алвареш Кабрал]] Бразилыг нээж, Франциско де Алмейда Энэтхэгийн анхны дэд хаан болж (1505), генерал [[Афонсо де Албукерке]] Персийн буланд анхны колониудыг байгуулжээ. Энэ үе нь Португалын хүч чадлын оргил үе, далайн эзэнт улс болж цэцэглэн хөгжсөн үе гэгддэг. Түүний эрх мэдлийн эрин үе нь хүн төрөлхтний туулж байсан хамгийн чухал соёл, улс төр, эдийн засаг, шашин шүтлэг, нийгэм, [[Шинжлэх ухааны хувьсгал|шинжлэх ухааны хувьсгалуудын]] гэрч болсон юм. I Мануэлийн бодлого нь соёлын хөгжилд гүн гүнзгий анхаарч идэвхтэй дэмжиж байв. Тэрээр ерөнхий боловсролын салбарыг шинэчилж, шинэ сургалтын хөтөлбөр боловсруулсан. Португалчуудын хийсэн шинжлэх ухааны нээлтүүд нь Европын урлаг, шинжлэх ухаан, философийн бүтээлч байдлын сэдэв, асуулт, сорилт болсон юм. Ийнхүү I Мануэл хааны хаанчлал нь Португалийн Сэргэн мандалтын нэг хэсэг бөгөөд эрчимтэй бүтээлч байдал, инновацийн үе гэж үздэг юм. I Мануэл 1521 онд тахлаас болж нас барсны дараа түүний Арагоны Мариагаас төрсөн хүү III Жуан хаан ширээг залгамжилжээ. [[Ангилал:Португалын хан]] aioiujar8ajnb8exdebe1wcyrgy8r9v 0 146648 858505 2026-06-09T13:46:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Eric Cantona Cannes 2009.jpg|thumb]] '''Эри́к Дание́л Пьер Кантона́''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Éric Daniel Pierre Cantona''; 1966 оны 5-р сарын 24-нд [[Марсель]] хотод төрсөн) — [[Франц|францын]] довтлогч хөлбөмбөгчин. Францын шигшээ баг болон английн «[[Манчэстэр Юнайтэд]]<nowiki/>» клубт тоглож..." 858505 wikitext text/x-wiki [[Файл:Eric Cantona Cannes 2009.jpg|thumb]] '''Эри́к Дание́л Пьер Кантона́''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Éric Daniel Pierre Cantona''; 1966 оны 5-р сарын 24-нд [[Марсель]] хотод төрсөн) — [[Франц|францын]] довтлогч хөлбөмбөгчин. Францын шигшээ баг болон английн «[[Манчэстэр Юнайтэд]]<nowiki/>» клубт тоглож Премьер лигт 4 удаа түрүүлсэнээрээ алдартай. Өнөө хүртэл «Манчэстэр Юнайтэд» багийн хөгжөөн дэмжигчдын дунд домог болсон хэвээрээ бөгөөд түүнд «''Эрик'' ''хаан''» (''King Eric'') гэдэг хоч өгсөн байдаг юм. 1997 онд зодог тайлж кинонд тоглох болсон. j32337tss56s2elgo66u1d15i7d68fx 858567 858505 2026-06-10T02:59:38Z Zorigt 49 858567 wikitext text/x-wiki [[Файл:Eric Cantona Cannes 2009.jpg|thumb]] '''Эрик Даниэл Пьер Кантона''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Éric Daniel Pierre Cantona''; 1966 оны 5-р сарын 24-нд [[Марсель]] хотод төрсөн) — [[Франц|Францын]] довтлогч хөлбөмбөгчин. Францын шигшээ баг болон Английн «[[Манчэстэр Юнайтэд]]<nowiki/>» клубт тоглож Премьер лигт 4 удаа түрүүлснээрээ алдартай. Өнөө хүртэл «Манчэстэр Юнайтэд» багийн хөгжөөн дэмжигчдийн дунд домог болсон хэвээрээ бөгөөд түүнд «''Эрик хаан''» (''King Eric'') гэдэг хоч өгсөн байдаг юм. 1997 онд зодог тайлж кинонд тоглох болсон. {{DEFAULTSORT:Кантона, Эрик}} [[Ангилал:Францын хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:1966 онд төрсөн]] mym9awdx3er9q20vhhds4haj18y8aor 0 146649 858511 2026-06-09T14:26:31Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Wataru endo.jpg|thumb]] '''Ватарү Эндо''' ([[Япон хэл|япон.]] 遠藤 航; 1993 оны 2-р сарын 9-нд Ёокохамад төрсөн) — японы хагас хамгаалагч хөлбөмбөгчин, английн «[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн клуб)|Ливерпүүл]]<nowiki/>» клубын болон [[Япон|Японы]] хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагч..." 858511 wikitext text/x-wiki [[Файл:Wataru endo.jpg|thumb]] '''Ватарү Эндо''' ([[Япон хэл|япон.]] 遠藤 航; 1993 оны 2-р сарын 9-нд Ёокохамад төрсөн) — японы хагас хамгаалагч хөлбөмбөгчин, английн «[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн клуб)|Ливерпүүл]]<nowiki/>» клубын болон [[Япон|Японы]] хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагч юм. 3aee4mskepcmy55tmcupf20r3f3jbm6 858561 858511 2026-06-10T02:48:47Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ватарү Эндо]] to [[Эндо Ватарү]]: япон нэр 858511 wikitext text/x-wiki [[Файл:Wataru endo.jpg|thumb]] '''Ватарү Эндо''' ([[Япон хэл|япон.]] 遠藤 航; 1993 оны 2-р сарын 9-нд Ёокохамад төрсөн) — японы хагас хамгаалагч хөлбөмбөгчин, английн «[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн клуб)|Ливерпүүл]]<nowiki/>» клубын болон [[Япон|Японы]] хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагч юм. 3aee4mskepcmy55tmcupf20r3f3jbm6 858564 858561 2026-06-10T02:50:02Z Zorigt 49 858564 wikitext text/x-wiki [[Файл:Wataru endo.jpg|thumb]] '''Эндо Ватарү''' ([[Япон хэл|япон.]] 遠藤 航; 1993 оны 2-р сарын 9-нд Ёкохамад төрсөн) — Японы хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч, Английн «[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн клуб)|Ливерпүүл]]<nowiki/>» клубийн тамирчин, [[Япон|Японы]] хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагч юм. [[Ангилал:Японы хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:1993 онд төрсөн]] 3gy99q21np5duu8jxfzmetg56anxqku 858573 858564 2026-06-10T04:48:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 858573 wikitext text/x-wiki [[Файл:Wataru endo.jpg|thumb]] '''Эндо Ватарү''' ([[Япон хэл|япон.]] 遠藤 航; 1993 оны 2-р сарын 9-нд Японы [[Ёкохама]] хотод төрсөн) — Японы хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч, Английн «[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн клуб)|Ливерпүүл]]<nowiki/>» клубийн тамирчин, [[Японы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Японы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ багийн]] ахлагч юм. 2016 оны эхнээс хойш Эндо Ватарү "Урава Ред Даймондс" багт тоглож байв. 2018 оны 7-р сард Эндо Бельгийн Премьер лигийн "Синт-Трюден" клубт шилжсэн. 2019 оны 8-р сарын 13-нд түүнийг Германы "[[Штутгарт (хөлбөмбөгийн баг)|Штутгарт]]" багт дараа жилийн зун хүртэл зээлээр тоглуулсан. 2020 оны 4-р сарын 28-нд клуб тоглогчийн сонголтыг идэвхжүүлснээр түүнийг худалдаж авсан. 2020 оны 11-р сарын 26-нд Эндо Штутгарттай байгуулсан гэрээгээ 2024 оны зун хүртэл хоёр жилээр сунгасан юм. 2023 оны 8-р сарын 18-нд Эндо Английн [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн клуб)|Ливерпүүл]] багт 19 сая еврогоор (16.2 сая фунт стерлинг) элсэж, 4 жилийн гэрээ байгуулсан юм. [[Ангилал:Японы хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:1993 онд төрсөн]] g9ocmcv6q4qqvhmt8w39fi4qrmoe01y 0 146650 858518 2026-06-09T16:17:49Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "Вэнь Тяньшян (1236-1283) нь [[Сүн улс]]ын улс төрч, яруу найрагч байв. Вэнь Тяньшян 1236 оны 6-р сарын 6-нд одоогийн [[Жянши муж]]ийн Жиъань шянь (吉安县) төрсөн. Тэрээр бага наснаасаа маш сайн боловсрол эзэмшсэн. 1256 онд тэрээр Сүн улсын нийслэл Линьань (Ханжоу) хотод очи..." 858518 wikitext text/x-wiki Вэнь Тяньшян (1236-1283) нь [[Сүн улс]]ын улс төрч, яруу найрагч байв. Вэнь Тяньшян 1236 оны 6-р сарын 6-нд одоогийн [[Жянши муж]]ийн Жиъань шянь (吉安县) төрсөн. Тэрээр бага наснаасаа маш сайн боловсрол эзэмшсэн. 1256 онд тэрээр Сүн улсын нийслэл Линьань (Ханжоу) хотод очиж, [[эзэн хааны шалгалт]] ("Кэжү" шалгуул, 科举考试) өгч, эцсийн шалгалтаа амжилттай өгч, түшмэл болжээ. Удалгүй Вэнь Тяньшянгийн аав нас баржээ. Тухайн үед Сүн улсын дүрэм журмаар эцэг эх нь нас барвал огцорч, гурван жилийн турш төрөлх хотдоо гашуудах ёстой гэж заасан байдаг. Тиймээс Вэнь Тяньшян албан тушаалаасаа огцорчээ. Гурван жилийн дараа тэрээр улс төрд эргэн орсон. 1259 онд Монголын арми Сүн улс руу довтолсон бөгөөд Сүн улсын түшмэд айж байв. Олон түшмэд нийслэл Линьань хотоо орхиж, өмнө зүг рүү зугтах ёстой гэж үзсэн боловч зөвхөн Вэнь Тяньшян үүнийг эрс эсэргүүцжээ. 1275 онд Юань арми Сүн улс рүү дахин довтолсон бөгөөд нийслэл Линьань хот унах аюулд орсон. Вэнь Тяньшян Жянши мужийн Ганжоу(赣州)-гаас Линьань руу нэмэлт хүчийг удирдсан. 1276 онд Вэнь Тяньшяныг баруун гарын чинсан (右丞相) томилж, Юань улсын командлагч [[Баян жанжин|Баян]]тай хэлэлцээр хийхээр илгээсэн. Вэнь Тяньшяныг Баян саатуулж, хойд зүг рүү аваачжээ. Вэнь Тяньшян замдаа зугтаж, цэргээ цуглуулж, монголчуудыг эсэргүүцсээр байв. Үүний зэрэгцээ [[Сүн Гунди]] аль хэдийн монголчуудад бууж өгсөн байв. Лу Сюфу (陸秀夫), Чэнь Ижун (陳宜中), Жан Шижие (張世傑) болон бусад Сүн улсын түшмэдүүд [[Фужоу]] руу зугтаж, [[Сүн Дуаньзун]]г шинэ эзэн хаан болгон дэмжжээ. Гэсэн хэдий ч Юань арми эдгээр эсэргүүцлийн хүчийг хурдан ялж, Лу Сюфу болон бусад хүмүүс [[Гуандун муж]]ийн Яшань (崖山) руу зугтжээ. 1278 онд Вэнь Тяньшян өөрийн цэргийг удирдан Лу Сюфу болон бусадтай нэгдэхийг оролдсон боловч Юань армид ялагдсан бөгөөд өөрөө олзлогджээ. Вэнь Тяньшян бууж өгөхөөс татгалзаж, Сүн улсад үнэнч байдлаа илэрхийлсэн шүлэг бичжээ. Тэрээр хэд хэдэн удаа амиа хорлохыг завдсан боловч бүтэлгүйтсэн. 1279 онд Юань улс эцэст нь Сүн улсыг өөртөө нэгтгэв. Лу Сюфу долоон настай эзэн хаан [[Жао Бин]](趙昺)-ийг хадан цохионы ирмэг дээр аваачиж, тэр хоёр далайд үсрэн амиа хорлов. Вэнь Тяньшяныг [[Ханбалиг]] рүү аваачиж, шоронд хорьсон. [[Хубилай хаан]] Вэнь Тяньшянгийн авьяас чадварыг биширч, түүнийг бууж өгөхийг ятгахын тулд элч нарыг удаа дараа илгээсэн боловч Вэнь Тяньшян бүрд татгалзсан. Сүн Гунди түүнийг ятгахыг оролдсон ч тэр хөдөлсөнгүй. Эцэст нь Хубилай хаан түүнийг бууж өгөхийг ятгахыг биечлэн оролдсон боловч Вэнь Тяньшян Хубилай хааныг алахыг шаарджээ. Энэ үед хятадын бослого гарч, тэд Вэнь Тяньшяныг аврах болно гэж мэдэгджээ. Хубилай хаан Вэнь Тяньшяныг цаазлахаас өөр аргагүй болжээ. 1283 онд Вэнь Тяньшяныг Ханбалигт цаазаар авчээ. Хубилай хаан хожим нь Вэнь Тяньшян Юань улсад үйлчилээгүй ч нэр хүндтэй хүн байсан бөгөөд түүнийг алахад маш их харамсалтай байсан гэж хэлжээ. Вэнь Тяньшяны дүү Вэнь Би (文璧) тухайн үед Гуандун мужийн [[Хуйжоу]] (惠州) хотын "жифу" (知府) байсан. Вэнь Би ах Вэнь Тяньшяныхаа адил хотыг хамгаалахыг шаардаж, бууж өгөхөөс татгалзжээ. Гэсэн хэдий ч Сүн улсын уналтын талаар мэдсэн Вэнь Би хотын хаалгыг нэн даруй нээж, хотын энгийн иргэдийг хядлагаас зайлсхийхийн тулд Юань улсын мэдэлд бууж өгчээ. Өгөөмөр Хубилай хаан түүний хүсэлтийг биелүүлж, түүнийг үргэлжлүүлэн ажиллуулсаар байв. Хубилай хаан болон түүний залгамжлагчид Вэнь Тяньшянгийн үр удамд хор хөнөөл учруулаагүй. Вэнь Тяньшянгийн өргөмөл хүү Вэнь Шэн (文升) нь [[Күнзийн сургаал]]д сайн суралцаж, хожим нь [[Буянт хаан]]ы тааллыг хүртэж, Ханбалигт ирж, түшмэл болжээ. [[Ангилал:Хятадууд]] eqmr0w9lnpqpftkx72mfzi4cwscazqz 858519 858518 2026-06-09T16:19:53Z 唐吉訶德的侍從 5036 858519 wikitext text/x-wiki [[File:Wen Tianxiang.jpg|thumb|right|200px|Вэнь Тяньшян]] '''Вэнь Тяньшян''' ({{lang-zh|文天祥}}, 1236-1283) — [[Сүн улс]]ын улс төрч, яруу найрагч байв. Вэнь Тяньшян 1236 оны 6-р сарын 6-нд одоогийн [[Жянши муж]]ийн Жиъань шянь (吉安县) төрсөн. Тэрээр бага наснаасаа маш сайн боловсрол эзэмшсэн. 1256 онд тэрээр Сүн улсын нийслэл Линьань (Ханжоу) хотод очиж, [[эзэн хааны шалгалт]] ("Кэжү" шалгуул, 科举考试) өгч, эцсийн шалгалтаа амжилттай өгч, түшмэл болжээ. Удалгүй Вэнь Тяньшянгийн аав нас баржээ. Тухайн үед Сүн улсын дүрэм журмаар эцэг эх нь нас барвал огцорч, гурван жилийн турш төрөлх хотдоо гашуудах ёстой гэж заасан байдаг. Тиймээс Вэнь Тяньшян албан тушаалаасаа огцорчээ. Гурван жилийн дараа тэрээр улс төрд эргэн орсон. 1259 онд Монголын арми Сүн улс руу довтолсон бөгөөд Сүн улсын түшмэд айж байв. Олон түшмэд нийслэл Линьань хотоо орхиж, өмнө зүг рүү зугтах ёстой гэж үзсэн боловч зөвхөн Вэнь Тяньшян үүнийг эрс эсэргүүцжээ. 1275 онд Юань арми Сүн улс рүү дахин довтолсон бөгөөд нийслэл Линьань хот унах аюулд орсон. Вэнь Тяньшян Жянши мужийн Ганжоу(赣州)-гаас Линьань руу нэмэлт хүчийг удирдсан. 1276 онд Вэнь Тяньшяныг баруун гарын чинсан (右丞相) томилж, Юань улсын командлагч [[Баян жанжин|Баян]]тай хэлэлцээр хийхээр илгээсэн. Вэнь Тяньшяныг Баян саатуулж, хойд зүг рүү аваачжээ. Вэнь Тяньшян замдаа зугтаж, цэргээ цуглуулж, монголчуудыг эсэргүүцсээр байв. Үүний зэрэгцээ [[Сүн Гунди]] аль хэдийн монголчуудад бууж өгсөн байв. Лу Сюфу (陸秀夫), Чэнь Ижун (陳宜中), Жан Шижие (張世傑) болон бусад Сүн улсын түшмэдүүд [[Фужоу]] руу зугтаж, [[Сүн Дуаньзун]]г шинэ эзэн хаан болгон дэмжжээ. Гэсэн хэдий ч Юань арми эдгээр эсэргүүцлийн хүчийг хурдан ялж, Лу Сюфу болон бусад хүмүүс [[Гуандун муж]]ийн Яшань (崖山) руу зугтжээ. 1278 онд Вэнь Тяньшян өөрийн цэргийг удирдан Лу Сюфу болон бусадтай нэгдэхийг оролдсон боловч Юань армид ялагдсан бөгөөд өөрөө олзлогджээ. Вэнь Тяньшян бууж өгөхөөс татгалзаж, Сүн улсад үнэнч байдлаа илэрхийлсэн шүлэг бичжээ. Тэрээр хэд хэдэн удаа амиа хорлохыг завдсан боловч бүтэлгүйтсэн. 1279 онд Юань улс эцэст нь Сүн улсыг өөртөө нэгтгэв. Лу Сюфу долоон настай эзэн хаан [[Жао Бин]](趙昺)-ийг хадан цохионы ирмэг дээр аваачиж, тэр хоёр далайд үсрэн амиа хорлов. Вэнь Тяньшяныг [[Ханбалиг]] рүү аваачиж, шоронд хорьсон. [[Хубилай хаан]] Вэнь Тяньшянгийн авьяас чадварыг биширч, түүнийг бууж өгөхийг ятгахын тулд элч нарыг удаа дараа илгээсэн боловч Вэнь Тяньшян бүрд татгалзсан. Сүн Гунди түүнийг ятгахыг оролдсон ч тэр хөдөлсөнгүй. Эцэст нь Хубилай хаан түүнийг бууж өгөхийг ятгахыг биечлэн оролдсон боловч Вэнь Тяньшян Хубилай хааныг алахыг шаарджээ. Энэ үед хятадын бослого гарч, тэд Вэнь Тяньшяныг аврах болно гэж мэдэгджээ. Хубилай хаан Вэнь Тяньшяныг цаазлахаас өөр аргагүй болжээ. 1283 онд Вэнь Тяньшяныг Ханбалигт цаазаар авчээ. Хубилай хаан хожим нь Вэнь Тяньшян Юань улсад үйлчилээгүй ч нэр хүндтэй хүн байсан бөгөөд түүнийг алахад маш их харамсалтай байсан гэж хэлжээ. Вэнь Тяньшяны дүү Вэнь Би (文璧) тухайн үед Гуандун мужийн [[Хуйжоу]] (惠州) хотын "жифу" (知府) байсан. Вэнь Би ах Вэнь Тяньшяныхаа адил хотыг хамгаалахыг шаардаж, бууж өгөхөөс татгалзжээ. Гэсэн хэдий ч Сүн улсын уналтын талаар мэдсэн Вэнь Би хотын хаалгыг нэн даруй нээж, хотын энгийн иргэдийг хядлагаас зайлсхийхийн тулд Юань улсын мэдэлд бууж өгчээ. Өгөөмөр Хубилай хаан түүний хүсэлтийг биелүүлж, түүнийг үргэлжлүүлэн ажиллуулсаар байв. Хубилай хаан болон түүний залгамжлагчид Вэнь Тяньшянгийн үр удамд хор хөнөөл учруулаагүй. Вэнь Тяньшянгийн өргөмөл хүү Вэнь Шэн (文升) нь [[Күнзийн сургаал]]д сайн суралцаж, хожим нь [[Буянт хаан]]ы тааллыг хүртэж, Ханбалигт ирж, түшмэл болжээ. [[Ангилал:Хятадууд]] e1m5kykxpf31ro0garg0ehbyezkhp64 858520 858519 2026-06-09T16:20:12Z 唐吉訶德的侍從 5036 858520 wikitext text/x-wiki [[File:Wen Tianxiang.jpg|thumb|right|200px|Вэнь Тяньшян]] '''Вэнь Тяньшян''' ({{lang-zh|文天祥}}, 1236-1283) — [[Сүн улс]]ын улс төрч, яруу найрагч байв. Вэнь Тяньшян 1236 оны 6-р сарын 6-нд одоогийн [[Жянши муж]]ийн Жиъань шянь (吉安县) төрсөн. Тэрээр бага наснаасаа маш сайн боловсрол эзэмшсэн. 1256 онд тэрээр Сүн улсын нийслэл Линьань ([[Ханжоу]]) хотод очиж, [[эзэн хааны шалгалт]] ("Кэжү" шалгуул, 科举考试) өгч, эцсийн шалгалтаа амжилттай өгч, түшмэл болжээ. Удалгүй Вэнь Тяньшянгийн аав нас баржээ. Тухайн үед Сүн улсын дүрэм журмаар эцэг эх нь нас барвал огцорч, гурван жилийн турш төрөлх хотдоо гашуудах ёстой гэж заасан байдаг. Тиймээс Вэнь Тяньшян албан тушаалаасаа огцорчээ. Гурван жилийн дараа тэрээр улс төрд эргэн орсон. 1259 онд Монголын арми Сүн улс руу довтолсон бөгөөд Сүн улсын түшмэд айж байв. Олон түшмэд нийслэл Линьань хотоо орхиж, өмнө зүг рүү зугтах ёстой гэж үзсэн боловч зөвхөн Вэнь Тяньшян үүнийг эрс эсэргүүцжээ. 1275 онд Юань арми Сүн улс рүү дахин довтолсон бөгөөд нийслэл Линьань хот унах аюулд орсон. Вэнь Тяньшян Жянши мужийн Ганжоу(赣州)-гаас Линьань руу нэмэлт хүчийг удирдсан. 1276 онд Вэнь Тяньшяныг баруун гарын чинсан (右丞相) томилж, Юань улсын командлагч [[Баян жанжин|Баян]]тай хэлэлцээр хийхээр илгээсэн. Вэнь Тяньшяныг Баян саатуулж, хойд зүг рүү аваачжээ. Вэнь Тяньшян замдаа зугтаж, цэргээ цуглуулж, монголчуудыг эсэргүүцсээр байв. Үүний зэрэгцээ [[Сүн Гунди]] аль хэдийн монголчуудад бууж өгсөн байв. Лу Сюфу (陸秀夫), Чэнь Ижун (陳宜中), Жан Шижие (張世傑) болон бусад Сүн улсын түшмэдүүд [[Фужоу]] руу зугтаж, [[Сүн Дуаньзун]]г шинэ эзэн хаан болгон дэмжжээ. Гэсэн хэдий ч Юань арми эдгээр эсэргүүцлийн хүчийг хурдан ялж, Лу Сюфу болон бусад хүмүүс [[Гуандун муж]]ийн Яшань (崖山) руу зугтжээ. 1278 онд Вэнь Тяньшян өөрийн цэргийг удирдан Лу Сюфу болон бусадтай нэгдэхийг оролдсон боловч Юань армид ялагдсан бөгөөд өөрөө олзлогджээ. Вэнь Тяньшян бууж өгөхөөс татгалзаж, Сүн улсад үнэнч байдлаа илэрхийлсэн шүлэг бичжээ. Тэрээр хэд хэдэн удаа амиа хорлохыг завдсан боловч бүтэлгүйтсэн. 1279 онд Юань улс эцэст нь Сүн улсыг өөртөө нэгтгэв. Лу Сюфу долоон настай эзэн хаан [[Жао Бин]](趙昺)-ийг хадан цохионы ирмэг дээр аваачиж, тэр хоёр далайд үсрэн амиа хорлов. Вэнь Тяньшяныг [[Ханбалиг]] рүү аваачиж, шоронд хорьсон. [[Хубилай хаан]] Вэнь Тяньшянгийн авьяас чадварыг биширч, түүнийг бууж өгөхийг ятгахын тулд элч нарыг удаа дараа илгээсэн боловч Вэнь Тяньшян бүрд татгалзсан. Сүн Гунди түүнийг ятгахыг оролдсон ч тэр хөдөлсөнгүй. Эцэст нь Хубилай хаан түүнийг бууж өгөхийг ятгахыг биечлэн оролдсон боловч Вэнь Тяньшян Хубилай хааныг алахыг шаарджээ. Энэ үед хятадын бослого гарч, тэд Вэнь Тяньшяныг аврах болно гэж мэдэгджээ. Хубилай хаан Вэнь Тяньшяныг цаазлахаас өөр аргагүй болжээ. 1283 онд Вэнь Тяньшяныг Ханбалигт цаазаар авчээ. Хубилай хаан хожим нь Вэнь Тяньшян Юань улсад үйлчилээгүй ч нэр хүндтэй хүн байсан бөгөөд түүнийг алахад маш их харамсалтай байсан гэж хэлжээ. Вэнь Тяньшяны дүү Вэнь Би (文璧) тухайн үед Гуандун мужийн [[Хуйжоу]] (惠州) хотын "жифу" (知府) байсан. Вэнь Би ах Вэнь Тяньшяныхаа адил хотыг хамгаалахыг шаардаж, бууж өгөхөөс татгалзжээ. Гэсэн хэдий ч Сүн улсын уналтын талаар мэдсэн Вэнь Би хотын хаалгыг нэн даруй нээж, хотын энгийн иргэдийг хядлагаас зайлсхийхийн тулд Юань улсын мэдэлд бууж өгчээ. Өгөөмөр Хубилай хаан түүний хүсэлтийг биелүүлж, түүнийг үргэлжлүүлэн ажиллуулсаар байв. Хубилай хаан болон түүний залгамжлагчид Вэнь Тяньшянгийн үр удамд хор хөнөөл учруулаагүй. Вэнь Тяньшянгийн өргөмөл хүү Вэнь Шэн (文升) нь [[Күнзийн сургаал]]д сайн суралцаж, хожим нь [[Буянт хаан]]ы тааллыг хүртэж, Ханбалигт ирж, түшмэл болжээ. [[Ангилал:Хятадууд]] hhnxabh40v5mdegfb968i0ftxerkq9m 858521 858520 2026-06-09T16:20:38Z 唐吉訶德的侍從 5036 858521 wikitext text/x-wiki [[File:Wen Tianxiang.jpg|thumb|right|200px|Вэнь Тяньшян]] '''Вэнь Тяньшян''' ({{lang-zh|文天祥}}, 1236-1283) — [[Сүн улс]]ын улс төрч, яруу найрагч байв. Вэнь Тяньшян 1236 оны 6-р сарын 6-нд одоогийн [[Жянши муж]]ийн Жиъань шянь (吉安县) төрсөн. Тэрээр бага наснаасаа маш сайн боловсрол эзэмшсэн. 1256 онд тэрээр Сүн улсын нийслэл Линьань ([[Ханжоу]]) хотод очиж, [[эзэн хааны шалгалт]] ("Кэжү" шалгуул, 科举考试) өгч, эцсийн шалгалтаа амжилттай өгч, түшмэл болжээ. Удалгүй Вэнь Тяньшянгийн аав нас баржээ. Тухайн үед Сүн улсын дүрэм журмаар эцэг эх нь нас барвал огцорч, гурван жилийн турш төрөлх хотдоо гашуудах ёстой гэж заасан байдаг. Тиймээс Вэнь Тяньшян албан тушаалаасаа огцорчээ. Гурван жилийн дараа тэрээр улс төрд эргэн орсон. 1259 онд Монголын арми Сүн улс руу довтолсон бөгөөд Сүн улсын түшмэд айж байв. Олон түшмэд нийслэл Линьань хотоо орхиж, өмнө зүг рүү зугтах ёстой гэж үзсэн боловч зөвхөн Вэнь Тяньшян үүнийг эрс эсэргүүцжээ. 1275 онд Юань арми Сүн улс рүү дахин довтолсон бөгөөд нийслэл Линьань хот унах аюулд орсон. Вэнь Тяньшян Жянши мужийн Ганжоу(赣州)-гаас Линьань руу нэмэлт хүчийг удирдсан. 1276 онд Вэнь Тяньшяныг баруун гарын чинсан (右丞相) томилж, Юань улсын командлагч [[Баян жанжин|Баян]]тай хэлэлцээр хийхээр илгээсэн. Вэнь Тяньшяныг Баян саатуулж, хойд зүг рүү аваачжээ. Вэнь Тяньшян замдаа зугтаж, цэргээ цуглуулж, монголчуудыг эсэргүүцсээр байв. Үүний зэрэгцээ [[Сүн Гунди]] аль хэдийн монголчуудад бууж өгсөн байв. Лу Сюфу (陸秀夫), Чэнь Ижун (陳宜中), Жан Шижие (張世傑) болон бусад Сүн улсын түшмэдүүд [[Фужоу]] руу зугтаж, [[Сүн Дуаньзун]]г шинэ эзэн хаан болгон дэмжжээ. Гэсэн хэдий ч Юань арми эдгээр эсэргүүцлийн хүчийг хурдан ялж, Лу Сюфу болон бусад хүмүүс [[Гуандун муж]]ийн Яшань (崖山) руу зугтжээ. 1278 онд Вэнь Тяньшян өөрийн цэргийг удирдан Лу Сюфу болон бусадтай нэгдэхийг оролдсон боловч Юань армид ялагдсан бөгөөд өөрөө олзлогджээ. Вэнь Тяньшян бууж өгөхөөс татгалзаж, Сүн улсад үнэнч байдлаа илэрхийлсэн шүлэг бичжээ. Тэрээр хэд хэдэн удаа амиа хорлохыг завдсан боловч бүтэлгүйтсэн. 1279 онд Юань улс эцэст нь Сүн улсыг өөртөө нэгтгэв. Лу Сюфу долоон настай эзэн хаан [[Жао Бин]](趙昺)-ийг хадан цохионы ирмэг дээр аваачиж, тэр хоёр далайд үсрэн амиа хорлов. Вэнь Тяньшяныг [[Ханбалиг]] рүү аваачиж, шоронд хорьсон. [[Хубилай хаан]] Вэнь Тяньшянгийн авьяас чадварыг биширч, түүнийг бууж өгөхийг ятгахын тулд элч нарыг удаа дараа илгээсэн боловч Вэнь Тяньшян бүрд татгалзсан. Сүн Гунди түүнийг ятгахыг оролдсон ч тэр хөдөлсөнгүй. Эцэст нь Хубилай хаан түүнийг бууж өгөхийг ятгахыг биечлэн оролдсон боловч Вэнь Тяньшян Хубилай хааныг алахыг шаарджээ. Энэ үед хятадын бослого гарч, тэд Вэнь Тяньшяныг аврах болно гэж мэдэгджээ. Хубилай хаан Вэнь Тяньшяныг цаазлахаас өөр аргагүй болжээ. 1283 онд Вэнь Тяньшяныг Ханбалигт цаазаар авчээ. Хубилай хаан хожим нь Вэнь Тяньшян Юань улсад үйлчилээгүй ч нэр хүндтэй хүн байсан бөгөөд түүнийг алахад маш их харамсалтай байсан гэж хэлжээ. Вэнь Тяньшяны дүү Вэнь Би (文璧) тухайн үед Гуандун мужийн [[Хуйжоу]] (惠州) хотын жифу (知府) байсан. Вэнь Би ах Вэнь Тяньшяныхаа адил хотыг хамгаалахыг шаардаж, бууж өгөхөөс татгалзжээ. Гэсэн хэдий ч Сүн улсын уналтын талаар мэдсэн Вэнь Би хотын хаалгыг нэн даруй нээж, хотын энгийн иргэдийг хядлагаас зайлсхийхийн тулд Юань улсын мэдэлд бууж өгчээ. Өгөөмөр Хубилай хаан түүний хүсэлтийг биелүүлж, түүнийг үргэлжлүүлэн ажиллуулсаар байв. Хубилай хаан болон түүний залгамжлагчид Вэнь Тяньшянгийн үр удамд хор хөнөөл учруулаагүй. Вэнь Тяньшянгийн өргөмөл хүү Вэнь Шэн (文升) нь [[Күнзийн сургаал]]д сайн суралцаж, хожим нь [[Буянт хаан]]ы тааллыг хүртэж, Ханбалигт ирж, түшмэл болжээ. [[Ангилал:Хятадууд]] 8tmfoexmxr7ierpyr37bv44mdorq3cx 858522 858521 2026-06-09T16:27:15Z 唐吉訶德的侍從 5036 858522 wikitext text/x-wiki [[File:Wen Tianxiang.jpg|thumb|right|200px|Вэнь Тяньшян]] '''Вэнь Тяньшян''' ({{lang-zh|文天祥}}, 1236-1283) — [[Сүн улс]]ын улс төрч, яруу найрагч байв. Вэнь Тяньшян 1236 оны 6-р сарын 6-нд одоогийн [[Жянши муж]]ийн Жиъань шянь (吉安县) төрсөн. Тэрээр бага наснаасаа маш сайн боловсрол эзэмшсэн. 1256 онд тэрээр Сүн улсын нийслэл Линьань ([[Ханжоу]]) хотод очиж, [[эзэн хааны шалгалт]] ("Кэжү" шалгуул, 科举考试) өгч, эцсийн шалгалтаа амжилттай өгч, түшмэл болжээ. Удалгүй Вэнь Тяньшянгийн аав нас баржээ. Тухайн үед Сүн улсын дүрэм журмаар эцэг эх нь нас барвал огцорч, гурван жилийн турш төрөлх хотдоо гашуудах ёстой гэж заасан байдаг. Тиймээс Вэнь Тяньшян албан тушаалаасаа огцорчээ. Гурван жилийн дараа тэрээр улс төрд эргэн орсон. 1259 онд Монголын арми Сүн улс руу довтолсон бөгөөд Сүн улсын түшмэд айж байв. Олон түшмэд нийслэл Линьань хотоо орхиж, өмнө зүг рүү зугтах ёстой гэж үзсэн боловч зөвхөн Вэнь Тяньшян үүнийг эрс эсэргүүцжээ. 1275 онд Юань арми Сүн улс рүү дахин довтолсон бөгөөд нийслэл Линьань хот унах аюулд орсон. Вэнь Тяньшян Жянши мужийн Ганжоу(赣州)-гаас Линьань руу нэмэлт хүчийг удирдсан. 1276 онд Вэнь Тяньшяныг баруун гарын чинсан (右丞相) томилж, Юань улсын командлагч [[Баян жанжин|Баян]]тай хэлэлцээр хийхээр илгээсэн. Вэнь Тяньшяныг Баян саатуулж, хойд зүг рүү аваачжээ. Вэнь Тяньшян замдаа зугтаж, цэргээ цуглуулж, монголчуудыг эсэргүүцсээр байв. Үүний зэрэгцээ [[Сүн Гунди]] аль хэдийн монголчуудад бууж өгсөн байв. Лу Сюфу (陸秀夫), Чэнь Ижун (陳宜中), Жан Шижие (張世傑) болон бусад Сүн улсын түшмэдүүд [[Фужоу]] руу зугтаж, [[Сүн Дуаньзун]]г шинэ эзэн хаан болгон дэмжжээ. Гэсэн хэдий ч Юань арми эдгээр эсэргүүцлийн хүчийг хурдан ялж, Лу Сюфу болон бусад хүмүүс [[Гуандун муж]]ийн Яшань (崖山) руу зугтжээ. 1278 онд Вэнь Тяньшян өөрийн цэргийг удирдан Лу Сюфу болон бусадтай нэгдэхийг оролдсон боловч Юань армид ялагдсан бөгөөд өөрөө олзлогджээ. Вэнь Тяньшян бууж өгөхөөс татгалзаж, Сүн улсад үнэнч байдлаа илэрхийлсэн шүлэг бичжээ. Тэрээр хэд хэдэн удаа амиа хорлохыг завдсан боловч бүтэлгүйтсэн. 1279 онд Юань улс эцэст нь Сүн улсыг өөртөө нэгтгэв. Лу Сюфу долоон настай эзэн хаан [[Жао Бин]](趙昺)-ийг хадан цохионы ирмэг дээр аваачиж, тэр хоёр далайд үсрэн амиа хорлов. Вэнь Тяньшяныг [[Ханбалиг]] рүү аваачиж, шоронд хорьсон. [[Хубилай хаан]] Вэнь Тяньшянгийн авьяас чадварыг биширч, түүнийг бууж өгөхийг ятгахын тулд элч нарыг удаа дараа илгээсэн боловч Вэнь Тяньшян бүрд татгалзсан. Сүн Гунди түүнийг ятгахыг оролдсон ч тэр хөдөлсөнгүй. Эцэст нь Хубилай хаан түүнийг бууж өгөхийг биечлэн ятгасан боловч Вэнь Тиансян татгалзсан хэвээр байв. Вэнь Тиансян Хубилай хаанаас түүнийг алахыг гуйж, ингэснээр тэрээр Сүн улсад үүрд үнэнч үлдэх боломжтой болжээ. Энэ үед хятадын бослого гарч, тэд Вэнь Тяньшяныг аврах болно гэж мэдэгджээ. Хубилай хаан Вэнь Тяньшяныг цаазлахаас өөр аргагүй болжээ. 1283 онд Вэнь Тяньшяныг Ханбалигт цаазаар авчээ. Хубилай хаан хожим нь Вэнь Тяньшян Юань улсад үйлчилээгүй ч нэр хүндтэй хүн байсан бөгөөд түүнийг алахад маш их харамсалтай байсан гэж хэлжээ. Вэнь Тяньшяны дүү Вэнь Би (文璧) тухайн үед Гуандун мужийн [[Хуйжоу]] (惠州) хотын жифу (知府) байсан. Вэнь Би ах Вэнь Тяньшяныхаа адил хотыг хамгаалахыг шаардаж, бууж өгөхөөс татгалзжээ. Гэсэн хэдий ч Сүн улсын уналтын талаар мэдсэн Вэнь Би хотын хаалгыг нэн даруй нээж, хотын энгийн иргэдийг хядлагаас зайлсхийхийн тулд Юань улсын мэдэлд бууж өгчээ. Өгөөмөр Хубилай хаан түүний хүсэлтийг биелүүлж, түүнийг үргэлжлүүлэн ажиллуулсаар байв. Хубилай хаан болон түүний залгамжлагчид Вэнь Тяньшянгийн үр удамд хор хөнөөл учруулаагүй. Вэнь Тяньшянгийн өргөмөл хүү Вэнь Шэн (文升) нь [[Күнзийн сургаал]]д сайн суралцаж, хожим нь [[Буянт хаан]]ы тааллыг хүртэж, Ханбалигт ирж, түшмэл болжээ. [[Ангилал:Хятадууд]] pg8biz4g7f8dgzi2yao58w94h06q2tj 858574 858522 2026-06-10T04:53:42Z Avirmed Batsaikhan 53733 858574 wikitext text/x-wiki [[File:Wen Tianxiang.jpg|thumb|right|200px|Вэнь Тяньшян]] '''Вэнь Тяньшян''' ({{lang-zh|文天祥}}, 1236-1283) — [[Сүн улс]]ын улс төрч, яруу найрагч байв. Вэнь Тяньшян 1236 оны 6-р сарын 6-нд одоогийн [[Жянши муж]]ийн Жиъань шянь (吉安县) төрсөн. Тэрээр бага наснаасаа маш сайн боловсрол эзэмшсэн. 1256 онд тэрээр Сүн улсын нийслэл Линьань ([[Ханжоу]]) хотод очиж, [[эзэн хааны шалгалт]] ("Кэжү" шалгуул, 科举考试) өгч, эцсийн шалгалтаа амжилттай өгч, түшмэл болжээ. Удалгүй Вэнь Тяньшянгийн аав нас баржээ. Тухайн үед Сүн улсын дүрэм журмаар эцэг эх нь нас барвал огцорч, гурван жилийн турш төрөлх хотдоо гашуудах ёстой гэж заасан байдаг. Тиймээс Вэнь Тяньшян албан тушаалаасаа огцорчээ. Гурван жилийн дараа тэрээр улс төрд эргэн орсон. 1259 онд Монголын арми Сүн улс руу довтолсон бөгөөд Сүн улсын түшмэд айж байв. Олон түшмэд нийслэл Линьань хотоо орхиж, өмнө зүг рүү зугтах ёстой гэж үзсэн боловч зөвхөн Вэнь Тяньшян үүнийг эрс эсэргүүцжээ. 1275 онд [[Юань Улс|Юань улсын]] арми Сүн улс рүү дахин довтолсон бөгөөд нийслэл Линьань хот унах аюулд орсон. Вэнь Тяньшян Жянши мужийн Ганжоу(赣州)-гаас Линьань руу нэмэлт хүчийг удирдсан. 1276 онд Вэнь Тяньшяныг баруун гарын чинсан (右丞相) томилж, Юань улсын командлагч [[Баян жанжин|Баян]]тай хэлэлцээр хийхээр илгээсэн. Вэнь Тяньшяныг Баян саатуулж, хойд зүг рүү аваачжээ. Вэнь Тяньшян замдаа зугтаж, цэргээ цуглуулж, монголчуудыг эсэргүүцсээр байв. Үүний зэрэгцээ [[Сүн Гунди]] аль хэдийн монголчуудад бууж өгсөн байв. Лу Сюфу (陸秀夫), Чэнь Ижун (陳宜中), Жан Шижие (張世傑) болон бусад Сүн улсын түшмэдүүд [[Фужоу]] руу зугтаж, [[Сүн Дуаньзун]]г шинэ эзэн хаан болгон дэмжжээ. Гэсэн хэдий ч Юань арми эдгээр эсэргүүцлийн хүчийг хурдан ялж, Лу Сюфу болон бусад хүмүүс [[Гуандун муж]]ийн Яшань (崖山) руу зугтжээ. 1278 онд Вэнь Тяньшян өөрийн цэргийг удирдан Лу Сюфу болон бусадтай нэгдэхийг оролдсон боловч Юань армид ялагдсан бөгөөд өөрөө олзлогджээ. Вэнь Тяньшян бууж өгөхөөс татгалзаж, Сүн улсад үнэнч байдлаа илэрхийлсэн шүлэг бичжээ. Тэрээр хэд хэдэн удаа амиа хорлохыг завдсан боловч бүтэлгүйтсэн. 1279 онд Юань улс эцэст нь Сүн улсыг өөртөө нэгтгэв. Лу Сюфу долоон настай эзэн хаан [[Жао Бин]](趙昺)-ийг хадан цохионы ирмэг дээр аваачиж, тэр хоёр далайд үсрэн амиа хорлов. Вэнь Тяньшяныг [[Ханбалиг]] рүү аваачиж, шоронд хорьсон. [[Хубилай хаан]] Вэнь Тяньшянгийн авьяас чадварыг биширч, түүнийг бууж өгөхийг ятгахын тулд элч нарыг удаа дараа илгээсэн боловч Вэнь Тяньшян бүрд татгалзсан. Сүн Гунди түүнийг ятгахыг оролдсон ч тэр хөдөлсөнгүй. Эцэст нь Хубилай хаан түүнийг бууж өгөхийг биечлэн ятгасан боловч Вэнь Тиансян татгалзсан хэвээр байв. Вэнь Тяаншян Хубилай хаанаас түүнийг алахыг гуйж, ингэснээр тэрээр Сүн улсад үүрд үнэнч үлдэх боломжтой болжээ. Энэ үед хятадын бослого гарч, тэд Вэнь Тяньшяныг аврах болно гэж мэдэгджээ. Хубилай хаан Вэнь Тяньшяныг цаазлахаас өөр аргагүй болжээ. 1283 онд Вэнь Тяньшяныг Ханбалигт цаазаар авчээ. Хубилай хаан хожим нь Вэнь Тяньшян Юань улсад үйлчилээгүй ч нэр хүндтэй хүн байсан бөгөөд түүнийг алахад маш их харамсалтай байсан гэж хэлжээ. Вэнь Тяньшяны дүү Вэнь Би (文璧) тухайн үед Гуандун мужийн [[Хуйжоу]] (惠州) хотын жифу (知府) байсан. Вэнь Би ах Вэнь Тяньшяныхаа адил хотыг хамгаалахыг шаардаж, бууж өгөхөөс татгалзжээ. Гэсэн хэдий ч Сүн улсын уналтын талаар мэдсэн Вэнь Би хотын хаалгыг нэн даруй нээж, хотын энгийн иргэдийг хядлагаас зайлсхийхийн тулд Юань улсын мэдэлд бууж өгчээ. Өгөөмөр Хубилай хаан түүний хүсэлтийг биелүүлж, түүнийг үргэлжлүүлэн ажиллуулсаар байв. Хубилай хаан болон түүний залгамжлагчид Вэнь Тяньшянгийн үр удамд хор хөнөөл учруулаагүй. Вэнь Тяньшянгийн өргөмөл хүү Вэнь Шэн (文升) нь [[Күнзийн сургаал]]д сайн суралцаж, хожим нь [[Буянт хаан]]ы тааллыг хүртэж, Ханбалигт ирж, түшмэл болжээ. [[Ангилал:Хятадууд]] hfg1onqvogc00193wn3ycd8woe2qzfi 0 146651 858562 2026-06-10T02:48:47Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ватарү Эндо]] to [[Эндо Ватарү]]: япон нэр 858562 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Эндо Ватарү]] c3dc91br05ayktkg0j7xksf401sndw4 0 146652 858572 2026-06-10T04:41:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Ray Charles classic piano pose.jpg|thumb|Рэй Чарльз, 1969 он.]] '''Рэй Чарльз''' '''Робинсон''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Ray Charles Robinson''; 1930 оны 9-р сарын 23-нд АНУ-ын [[Жоржиа]] мужийн Олбани хотод төрсөн- 2004 оны 6-р сарын 10-нд —[[Калифорни]] мужийн Беверли-Хиллз хотод нас барсан) — америкий..." 858572 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ray Charles classic piano pose.jpg|thumb|Рэй Чарльз, 1969 он.]] '''Рэй Чарльз''' '''Робинсон''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Ray Charles Robinson''; 1930 оны 9-р сарын 23-нд АНУ-ын [[Жоржиа]] мужийн Олбани хотод төрсөн- 2004 оны 6-р сарын 10-нд —[[Калифорни]] мужийн Беверли-Хиллз хотод нас барсан) — америкийн эстрадын дуучин ([[баритон]]) бөгөөд төгөлдөр хуурч. Тэрээр олон төрлийн хэв маягаар дуулдаг байсан бөгөөд ялангуяа соул, ритм-энд-[[блюз]] хөгжмийн бүтээлээрээ алдартай болсон. АНУ-д түүнийг дайны дараах үеийн хамгийн нөлөө бүхий "жинхэнэ Америк" хөгжимчдийн нэг гэж үздэг. Рэй Чарльз ойролцоогоор 70 цомог бичүүлжээ. Тэрээр 17 [[Грэммийн шагнал]] хүртсэн бөгөөд [[Рок-н-ролл|Рок-н-роллын]] алдрын танхим, [[Жааз хөгжим|Жааз хөгжмийн]] алдрын танхим, Кантри хөгжмийн алдрын танхим, Блюз хөгжмийн алдрын танхим, мөн Жоржиа мужийн алдрын танхимд багтжээ. == Намтар == Рэй Чарльз Жоржиа мужийн Олбани хэмээх жижиг хотод Бэйли Робинсон, Арета Робинсон нарын гэр бүлд 1930 онд төрсөн юм. Рэй хүүгийн гэр бүл маш ядуу байсан бөгөөд тэрээр өөрөө "Бусад хар арьстнуудын дунд ч гэсэн... бид доод шатанд явж, бусдыг доороос нь хардаг байсан. Биднээс доош зөвхөн газар л байсан" гэж хэлсэн. Рэйг хэдхэн сартай байхад нь түүний гэр бүл Өмнөд Флорида мужийн Гринвилл дэх жижиг суурин руу нүүжээ. Түүний эцэг Рэйгийн амьдралд бараг үүрэг гүйцэтгээгүй бөгөөд төрсний дараахан тэрээр гэр бүлээ бүрмөсөн орхиж, Рэй болон түүний дүү Жорж нарыг эх Арета, хадам ээж Мэри Жэй Робинсоны ([[Англи хэл|англи.]] ''Mary Jay Robinson'') асрамжинд үлдээжээ. Рэй хүүг 5 настай байхад нь түүнээс нэг насаар дүү Жорж нь живээд нас баржээ. Рэй уг ослын улмаас сэтгэлээр унаж аажмаар хараагаа алдаж, 7 настайдаа бүрэн хараагүй болсон байна. Рэйгийн хөгжмийн авьяас анх 3 настайдаа илэрч эхэлсэн бөгөөд үүнийг ойролцоох эмийн сангийн эзэн төгөлдөр хуур тоглож байсан юм. Рэй хараагүй болсны дараа эх нь түүнийг Флорида мужийн Сент-Августин дахь дүлий, хараагүй хүмүүст зориулсан дотуур байртай сургуульд явуулсан байна. Тэнд Рэй Брайль үсгийг сурч, [[төгөлдөр хуур]], орган, [[саксофон]], тромбон, кларнет зэрэг хэд хэдэн [[хөгжмийн зэмсэг]] дээр тоглож сурчээ. Сургуульд байхдаа Рэйгийн хөгжмийн болон дууны авьяас илэрч, Баптист найрал дуунд дуулж байжээ. 1945 онд эх нь, хоёр жилийн дараа эцэг нь нас баржээ. Рэй ахлах сургуулиа төгссөний дараа олон хөгжмийн төслүүдэд, голчлон [[Жааз хөгжим|жааз]] болон [[Кантри хөгжим|кантри]] хөгжмийн төрлүүдэд оролцсон. Тэрээр Каунт Баси, Арт Татум, Арти Шоу зэрэг алдарт жааз хөгжимчдөөс урам зориг авсан. Түүний идэвхтэй оролцсон анхны хамтлаг нь «The Florida Playboys» /Флоридагийн Плейбойз/ нэртэй байв. 1947 онд 17 настай Рэй 600 доллар цуглуулаад [[Сиэтл]] рүү явжээ. Тэнд тэрээр гитарчин Госсади МакГигийн хамт МакСон Трио (заримдаа Максим гэж нэрлэдэг) хамтлагийг байгуулжээ. Удалгүй тэрээр анх Swingtime Records-д зориулж бичлэг хийж эхэлсэн. Түүний анхны гурван цомог нь "Гитар Блюз", "Алхах ба Талк", "Вондерин ба Вондерин" байв. Тэрээр алдарт R&B дуучин Лоуэлл Фулсон болон түүний хамтлагт төгөлдөр хуур дагалдан тоглосон юм. 1949 онд түүний анхны хит дуу болох "Confession Blues" гарсан. Түүний дараагийн алдартай дуу нь "Baby, Let Me Hold Your Hand" (1951) байв. 1951 оны 7-р сарын 31-нд Рэй Чарльз Эйлин Уильямстай гэрлэсэн боловч тэдний гэрлэлт жилийн дараа төгссөн. Гэсэн хэдий ч Рэй хэзээ ч ганцаараа байгаагүй. Санхүүгийн амжилт, эмэгтэйчүүдийн дунд хурдан өссөн нэр хүнд нь түүний 12 хүүхдийн зөвхөн гурав нь гэрлэлтээс гадуур төрсөн гэдэг юм. 1955 онд Рэй дахин гэрлэж, энэ удаад Делла Беатрис Робинсон (төрсөн нэр Ховард)-той гэрлэжээ. Энэ гэрлэлт 22 жил 1977 он хүртэл үргэлжилсэн. Рэйгийн уг гэрлэлтийн үеэр эхнэрээсээ бусад эмэгтэйчүүдтэй, тэр дундаа хамтлагийнхаа гоцлол дуучин Маржори Хендрикстэй холбоотой байсан бөгөөд тэрээр 1959 онд Чарльз Уэйн Хендрикс хэмээх хүү төрүүлжээ. Рэйгийн Atlantic Records-той байгуулсан амжилттай гэрээ нь санхүүгийн хувьд бие даах замыг нээж, түүний уран бүтээлийн хөгжилд ихээхэн нөлөөлсөн юм. Студид нэрт продюсер Ахмет Эртегун, Жерри Векслер нарын удирдлага дор Рэй өөрийн өвөрмөц дууг идэвхтэй хайж эхэлсэн. 1953 онд Рэй алдартай "Mess Around" синглээ гаргасан. Тэр жилдээ тэрээр алдарт блюзмен Guitar Slim-ийг төгөлдөр хуураар найруулж, дагалдан тоглосон; тэдний бичсэн "The Things That I Used to Do" дуу сая гаруй хувь борлогджээ. Рэй сүүлд дангаараа бүрэн эзэмшиж буй "It Should Have Been Me" сингл мөн адил амжилттай болсон. Рэй Чарльз 1955 онд "I Got a Woman" сингл R&B чартуудад нэгдүгээрт жагссанаар карьерынхаа дараагийн оргилд хүрсэн юм. Энэхүү синглийг ихэнх мэргэжилтнүүд анхны соул хөгжмийн бичлэг гэж үздэг. Энэ үед Рэйгийн урын санд шашны үгтэй дуунууд, хагас блюз балладууд багтдаг байв. Рэй өөрийн бүтээлээрээ дамжуулан R&B хөгжмийн өргөн хүрээний үзэгчдийн дунд нэр хүнд өсөхөд хувь нэмэр оруулж, зөвхөн хар арьст төдийгүй цагаан арьст шинэ сонсогчдыг татсан байна. Рэй бол уламжлалт хар арьст хөгжмийг тоглолт болон дуу авианы хувьд түгээн дэлгэрүүлсэн анхны хөгжимчдийн нэг бөгөөд үүнийг олон нийтэд үнэхээр хүртээмжтэй болгосон байна. Дараа нь Рэй "ABC Records" руу шилжиж, тухайн үеийн хамгийн өндөр цалинтай хөгжимчдийн нэг болжээ. Удалгүй тэрээр Беверли Хиллз рүү нүүж, хамгийн том эдлэн газруудын нэгийг эзэмшжээ. Тэрээр [[Лос-Анжелес]] хотын чинээлэг захын дүүрэг болох Беверли Хиллзэд нас барах хүртлээ тэндээ амьдарч байжээ. ABC-д Рэй илүү их бүтээлч эрх чөлөөг олж авч, хөгжмийн арга барилаа өргөжүүлж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч тэрээр туршилтын төслүүдээс зайлсхийж, поп дуу бичиж эхэлсэн бөгөөд тухайн үед алдартай гол хөгжимд ойртож эхэлсэн. Том хамтлагууд, чавхдаст найрал хөгжим, том найрал дууны чуулгыг студид дуунуудаа найруулахад ашиглаж эхэлсэн. Рэй амьдралынхаа туршид арьс өнгөөр ​​ялгаварлан гадуурхах үзлийн эсрэг байсан. 1961 онд тэрээр Жоржиа мужийн Аугуста хотод тоглолтоо цуцалсан бөгөөд учир нь түүний концерт хар, цагаан үзэгчдийг тусад нь суулгах ёстой байсан бөгөөд энэ нь муж улсад ноёрхож байсан арьс өнгөөр ​​ялгаварлан гадуурхах уламжлалыг баримталдаг байв. Жон Ф.Кеннедигийн аллагын дараах өдөр Рэй "Busted" синглээ гаргасан. Тэрээр мөн Мартин Лютер Кингийн үйл ажлыг идэвхтэй дэмжиж, санхүүжүүлж байсан юм. [[Файл:Ray Charles FIJM 2003.jpg|thumb]] 1965 онд [[Бостон]] хотод Рэйг героин, марихуан хадгалсан хэргээр баривчилжээ. Хөгжимчин 20 жилийн турш героинд донтсон байжээ. Тэрээр анх 16 настайдаа [[мансууруулах бодис]] хэрэглэж эхэлсэн. Энэ нь Рэйг эхлээд кокаин, марихуан, дараа нь героин агуулсан гурав дахь удаагийн тохиолдол байсан ч дахин шоронгоос мултарчээ. Тэрээр Лос Анжелес хотын эмнэлэгт мансууруулах бодисын донтолтын улмаас эмчлүүлж байсан тул шоронд хоригдох ял аваагүй, харин ердөө нэг жилийн тэнсэн харгалзах ял авсан юм. Үүний дараа Рэй мансууруулах бодисоос бүрэн татгалзсан. Рэй амьдралынхаа үлдсэн хугацаанд мансууруулах бодисын эсрэг байж, бусдыг уриалж байв. 1996 онд Рэй Чарльз [[1996 оны Зуны Олимп|Атлантагийн олимпийн]] нээлтийн үеэр "Georgia on My Mind" хэмээх сонгодог дуугаа дуулсан. Тэр жилдээ тэрээр [[Билл Клинтон|Билл Клинтоны]] Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх ёслол дээр мөн тоглолт хийсэн бөгөөд 3 жилийн өмнө АНУ-ын ерөнхийлөгч түүнд Үндэсний урлагийн медаль гардуулж байжээ. Рэйгийн эрүүл мэнд ташаан дахь мэс заслын улмаас ихээхэн доройтсон бөгөөд тэрээр эдгэрэх гэж тэмцэж байв. Өвчин эмгэгтэй байсан ч тэрээр "Genius Loves Company" цомог дээрээ ажилласаар байв. Рэй Калифорни мужийн Беверли Хиллз дэх гэртээ 2004 онд 74 насандаа таалал төгссөн юм. Түүний үхлийн шалтгаан нь удаан үргэлжилсэн, ноцтой өвчин байсан бөгөөд энэ нь 2002 онд илэрч эхэлсэн [[Хорт хавдар|элэгний хорт хавдар]] байв. Дэвид Ритцийн хэлснээр, амьдралынхаа сүүлийн саруудад Рэй алхаж чадахгүй, бараг ярьдаггүй байсан ч өдөр бүр өөрийн студи болох "RPM"-д ирж, ажлаа хийдэг байжээ. == Хоолой == [[Файл:Ray Charles star on Hollywood Blvd IMG 6636 photo 2023.jpg|thumb]] "[[Фрэнк Синатра|Фрэнк Синатра,]] түүнээс өмнө [[Бинг Кросби]] нар дууны үгийн мастерууд байсан. Харин Рэй Чарльз бол дуу авианы мастер юм. Түүний бичлэгүүд нь легато, глиссандо, хашгирах, уйлах, бувтнах, шивнэх, фальцетто, гэнэтийн үсрэлт, зогсолт, чарлах, хашгирах зэрэг гайхалтай олон янз байдал, ур чадварыг харуулдаг бөгөөд эдгээр нь бүгд гайхалтай хяналттай, гайхалтай хөгжмийн ур чадвараар сахилга баттай, зохицол, хэмнэл, динамикийн нарийн мэдрэмжтэй хэрэглэгддэг юм. Энэ бол үгсийн сан нь зүрх сэтгэл, оюун ухаандаа байгаа зүйлийг дамжуулахаас хол зөрүүтэй хүний ​​​​дуулалт, мөн мэдрэмж нь хангалттай үгэн эсвэл уламжлалт хөгжмийн илэрхийлэлд хэтэрхий хүчтэй хүний ​​​​дуулалт юм. Тэр үүнийг зүгээр л танд хэлж чадахгүй. Тэр үүнийг дуулж ч чадахгүй. Тэр үүнийг цөхрөл эсвэл баяр хөөрөөр дүүрэн хоолойгоор танд хашгирах ёстой. Зөвхөн дуу хоолой нь текст эсвэл хөгжмийн багахан тусламжтайгаар хүссэн мессежийг дамжуулдаг юм. == Хувийн амьдрал == Рэй Чарльз хоёр удаа гэрлэж, есөн эмэгтэйгээс 12 хүүхдийн эцэг болжээ. Түүний анхны гэрлэлт Эйлин Уильямстай 1951 оны 7-р сарын 31-нээс 1952 он хүртэл богино хугацаанд үргэлжилсэн. Тэрээр 1955 оны 4-р сарын 5-наас 1977 он хүртэл Делла Беатрис Ховард Робинсонтой хоёр дахь гэрлэлтээсээ 3 хүүхэдтэй. Түүнийг нас барах үед түүний найз охин, хамтрагч нь Норма Пинелла байв. Түүний хүүхдүүд: # Чарльз Уэйн Хендрикс (Рейлеттүүдийн нэг Марж Хендриксийн хүү) # Эвелин Робинсон (Луиз Митчеллээс охин) # Рене Робинсон (Мэй Мозли Лайлсаас охин) # Шейла Робинсон (Сандра Жан Баттсаас охин) # Винсент Котчуниан (Would You Believe цомог дээр түүнтэй хамт гэрэл зурагчнаар ажиллаж байсан Арлетт Котчунианаас хүү) # Дэвид Робинсон (Делла Робинсоноос хүү) # Рэй Чарльз Робинсон залуу (Делла Робинсоноос хүү) # Реверенд Роберт Робинсон (Делла Робинсоноос хүү) # Рита Батлер # Александрия Бертранд (Шантель Бертрандаас охин) # Робин Моффетт (Глория Моффетээс охин) # Райан Кори Робинсон ден Бок (Мэри Анн ден Бокоос хүү) Рэй Чарльз нас барахаасаа өмнөхөн 2004 онд 12 хүүхдүүд дээ тус бүрт тус бүр 1 сая доллар өвлүүлэн өгчээ. == Хүлээн зөвшөөрсөн байдал == Алдарт [[Фрэнк Синатра]] Рэй Чарльзыг "шоу бизнесийн цорын ганц жинхэнэ суут ухаантан" гэж нэрлэжээ. Түүний авьяас чадварыг [[Пол Маккартни]], [[Элтон Жон]], [[Стиви Уандер]], [[Том Круз]], [[Брюс Уиллис]], [[Билли Престон]], Ван Моррисон, [[Хью Лори]] болон бусад олон алдарт хүмүүс хүндэтгэдэг юм. 2004 онд [[Роллинг Стоунз (сэтгүүл)|Rolling Stone сэтгүүл]] Рэй Чарльзыг "Immortals: The 100 Greatest Artists of All Time" жагсаалтад 10-р байранд, "100 Best Vocalists of All Time" жагсаалтад 2-р байранд оруулсан. Түүний "What'd I Say" дуу нь сэтгүүлийн "Bütün цаг үеийн 500 Best Songs" жагсаалтад 10-р байранд орсон. 1960-аад оны бусад олон уран бүтээлчдийн нэгэн адил Рэй бол орчин үеийн хөгжмийн хөгжлийн гол дүр бөгөөд 20-р зууны шилдэг хөгжимчдийн янз бүрийн алдартай жагсаалтад байнга багтдаг юм. == Шагналууд == * 1959 - "Let the Good Times Roll" дуугаараа шилдэг R&B тоглолт. * 1960 - "Georgia On My Mind" дуугаараа шилдэг дууны тоглолт (ганц бичлэг эсвэл дуу, эрэгтэй). * 1960 - "Georgia On My Mind" дуугаараа шилдэг поп тоглолт (ганц бие). * 1960 - "The Genius of Ray Charles" дуугаараа шилдэг дууны цомог (эрэгтэй, дууны тоглолт). * 1961 - "Hit The Road Jack" дуугаараа шилдэг R&B бичлэг. * 1962 - "I Can't Stop Loving You" дуугаараа шилдэг R&B бичлэг. * 1963 - "Busted" дуугаараа шилдэг R&B бичлэг. * 1966 - "Crying Time" дуугаараа шилдэг R&B бичлэг. 1966 — "Crying Time" дуугаараа шилдэг R&B тоглолт (ганц бие, дууны тоглолт). * 1975 - "Living For the City" дуугаараа шилдэг R&B тоглолт (эрэгтэй дууны тоглолт). * 1990 - Шилдэг R&B тоглолт (хос эсвэл хамтлаг, дуучин) — "I'll be Good To You" дуугаараа (Чака Хантай хамт). * 1993 - Шилдэг R&B тоглолт (эрэгтэй дуучин) — "A Song For You" дуугаараа. * 2004 - Оны шилдэг цомог - "Here We Go Again" (Нора Жонстой хамт) * 2004 - Оны шилдэг цомог - Genius Loves Company * 2004 - Шилдэг поп хамтлаг - "Here We Go Again" (Нора Жонстой хамт) * 2004 - Оны шилдэг поп цомог - Genius Loves Company * 2004 - Шилдэг госпел бичлэг - "Heaven Help Us All" (Глэдис Найттай хамт) k2ecjwdurfp4s30a6939sfplrbax47p 858575 858572 2026-06-10T05:52:56Z Zorigt 49 858575 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ray Charles classic piano pose.jpg|thumb|Рэй Чарльз, 1969 он.]] '''Рэй Чарльз Робинсон''' ({{langx|en|Ray Charles Robinson}}; 1930 оны 9-р сарын 23-нд АНУ-ын [[Жоржиа]] мужийн Олбани хотод төрсөн - 2004 оны 6-р сарын 10-нд [[Калифорни]] мужийн Беверли-Хиллз хотод нас барсан) — Америкийн эстрадын дуучин ([[баритон]]) бөгөөд төгөлдөр хуурч. Тэрээр олон төрлийн хэв маягаар дуулдаг байсан бөгөөд ялангуяа соул, ритм-энд-[[блюз]] хөгжмийн бүтээлээрээ алдартай болсон. АНУ-д түүнийг дайны дараах үеийн хамгийн нөлөө бүхий "жинхэнэ америк" хөгжимчдийн нэг гэж үздэг. Рэй Чарльз ойролцоогоор 70 цомог бичүүлжээ. Тэрээр 17 [[Грэммийн шагнал]] хүртсэн бөгөөд [[Рок-н-ролл|Рок-н-роллын]] алдрын танхим, [[Жааз хөгжим|Жааз хөгжмийн]] алдрын танхим, Кантри хөгжмийн алдрын танхим, Блюз хөгжмийн алдрын танхим, мөн Жоржиа мужийн алдрын танхимд багтжээ. == Намтар == Рэй Чарльз Жоржиа мужийн Олбани хэмээх жижиг хотод Бэйли Робинсон, Арета Робинсон нарын гэр бүлд 1930 онд төрсөн юм. Рэй хүүгийн гэр бүл маш ядуу байсан бөгөөд тэрээр өөрөө "Бусад хар арьстнуудын дунд ч гэсэн... бид доод шатанд явж, бусдыг доороос нь хардаг байсан. Биднээс доош зөвхөн газар л байсан" гэж хэлсэн. Рэйг хэдхэн сартай байхад нь түүний гэр бүл Өмнөд Флорида мужийн Гринвилл дэх жижиг суурин руу нүүжээ. Түүний эцэг Рэйгийн амьдралд бараг үүрэг гүйцэтгээгүй бөгөөд төрсний дараахан тэрээр гэр бүлээ бүрмөсөн орхиж, Рэй болон түүний дүү Жорж нарыг эх Арета, хадам ээж Мэри Жэй Робинсоны ([[Англи хэл|англи.]] ''Mary Jay Robinson'') асрамжид үлдээжээ. Рэй хүүг 5 настай байхад нь нэг насны зөрүүтэй дүү Жорж нь живж нас баржээ. Рэй уг ослын улмаас сэтгэлээр унаж аажмаар хараагаа алдаж, 7 настайдаа бүрэн хараагүй болсон байна. Рэйгийн хөгжмийн авьяас анх 3 настайдаа илэрч эхэлсэн бөгөөд үүнийг ойролцоох эмийн сангийн эзэн төгөлдөр хуур тоглож байхад нь анзаарчээ. Рэй хараагүй болсны дараа эх нь түүнийг Флорида мужийн Сент-Августин дахь дүлий, хараагүй хүмүүст зориулсан дотуур байртай сургуульд явуулсан байна. Тэнд Рэй брайль үсгийг сурч, [[төгөлдөр хуур]], орган, [[саксофон]], тромбон, кларнет зэрэг хэд хэдэн [[хөгжмийн зэмсэг]] дээр тоглож сурчээ. Сургуульд байхдаа Рэйгийн хөгжмийн болон дууны авьяас илэрч, Баптист найрал дуунд дуулж байжээ. 1945 онд эх нь, хоёр жилийн дараа эцэг нь нас баржээ. Рэй ахлах сургуулиа төгссөний дараа олон хөгжмийн төслүүдэд, голчлон [[Жааз хөгжим|жааз]] болон [[Кантри хөгжим|кантри]] хөгжмийн төрлүүдэд оролцсон. Тэрээр Каунт Баси, Арт Татум, Арти Шоу зэрэг алдарт жааз хөгжимчдөөс урам зориг авсан. Түүний идэвхтэй оролцсон анхны хамтлаг нь «The Florida Playboys» (Флоридагийн Плейбойз) нэртэй байв. 1947 онд 17 настай Рэй 600 доллар цуглуулаад [[Сиэтл]] рүү явжээ. Тэнд тэрээр гитарчин Госсади МакГигийн хамт МакСон Трио (заримдаа Максим гэж нэрлэдэг) хамтлагийг байгуулжээ. Удалгүй тэрээр анх Swingtime Records-д зориулж бичлэг хийж эхэлсэн. Түүний анхны гурван цомог нь "Гитар Блюз", "Алхах ба Талк", "Вондерин ба Вондерин" байв. Тэрээр алдарт R&B дуучин Лоуэлл Фулсон болон түүний хамтлагт төгөлдөр хуур дагалдан тоглосон юм. 1949 онд түүний анхны хит дуу болох "Confession Blues" гарсан. Түүний дараагийн алдартай дуу нь "Baby, Let Me Hold Your Hand" (1951) байв. 1951 оны 7-р сарын 31-нд Рэй Чарльз Эйлин Уильямстай гэрлэсэн боловч тэдний гэрлэлт жилийн дараа төгссөн. Гэсэн хэдий ч Рэй хэзээ ч ганцаараа байгаагүй. Санхүүгийн амжилт, эмэгтэйчүүдийн дунд хурдан өссөн нэр хүнд нь түүний 12 хүүхдийн зөвхөн гурав нь гэрлэлтээс төрсөн гэдэг юм. 1955 онд Рэй дахин гэрлэж, энэ удаад Делла Беатрис Робинсон (төрсөн нэр Ховард)-той гэрлэжээ. Энэ гэрлэлт 22 жил 1977 он хүртэл үргэлжилсэн. Рэй уг гэрлэлтийн үеэр эхнэрээсээ бусад эмэгтэйчүүдтэй, тэр дундаа хамтлагийнхаа гоцлол дуучин Маржори Хендрикстэй холбоотой байсан бөгөөд тэрээр 1959 онд Чарльз Уэйн Хендрикс хэмээх хүү төрүүлжээ. Рэйгийн Atlantic Records-той байгуулсан амжилттай гэрээ нь санхүүгийн хувьд бие даах замыг нээж, түүний уран бүтээлийн хөгжилд ихээхэн нөлөөлсөн юм. Студид нэрт продюсер Ахмет Эртегун, Жерри Векслер нарын удирдлага дор Рэй өөрийн өвөрмөц дууг идэвхтэй хайж эхэлсэн. 1953 онд Рэй алдартай "Mess Around" синглээ гаргасан. Тэр жилдээ тэрээр алдарт блюзмен Guitar Slim-ийг төгөлдөр хуураар найруулж, дагалдан тоглосон; тэдний бичсэн "The Things That I Used to Do" дуу сая гаруй хувь борлогджээ. Рэй сүүлд дангаараа бүрэн эзэмшиж буй "It Should Have Been Me" сингл мөн адил амжилттай болсон. Рэй Чарльз 1955 онд "I Got a Woman" сингл R&B чартуудад нэгдүгээрт жагссанаар карьерынхаа дараагийн оргилд хүрсэн юм. Энэхүү синглийг ихэнх мэргэжилтнүүд анхны соул хөгжмийн бичлэг гэж үздэг. Энэ үед Рэйгийн урын санд шашны үгтэй дуунууд, хагас блюз балладууд багтдаг байв. Рэй өөрийн бүтээлээрээ дамжуулан R&B хөгжмийн өргөн хүрээний үзэгчдийн дунд нэр хүнд өсөхөд хувь нэмэр оруулж, зөвхөн хар арьст төдийгүй цагаан арьст шинэ сонсогчдыг татсан байна. Рэй бол уламжлалт хар арьст хөгжмийг тоглолт болон дуу авианы хувьд түгээн дэлгэрүүлсэн анхны хөгжимчдийн нэг бөгөөд үүнийг олон нийтэд үнэхээр хүртээмжтэй болгосон байна. Дараа нь Рэй "ABC Records" руу шилжиж, тухайн үеийн хамгийн өндөр цалинтай хөгжимчдийн нэг болжээ. Удалгүй тэрээр Беверли Хиллз рүү нүүж, хамгийн том эдлэн газруудын нэгийг эзэмшжээ. Тэрээр [[Лос-Анжелес]] хотын чинээлэг захын дүүрэг болох Беверли Хиллзэд нас барах хүртлээ амьдарч байжээ. ABC-д Рэй илүү их бүтээлч эрх чөлөөг олж авч, хөгжмийн арга барилаа өргөжүүлж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч тэрээр туршилтын төслүүдээс зайлсхийж, поп дуу бичиж эхэлсэн бөгөөд тухайн үед алдартай гол хөгжимд ойртож эхэлсэн. Том хамтлагууд, чавхдаст найрал хөгжим, том найрал дууны чуулгыг студид дуунуудаа найруулахад ашиглаж эхэлсэн. Рэй амьдралынхаа туршид арьс өнгөөр ​​ялгаварлан гадуурхах үзлийн эсрэг байсан. 1961 онд тэрээр Жоржиа мужийн Аугуста хотод тоглолтоо цуцалсан бөгөөд учир нь түүний концерт хар, цагаан үзэгчдийг тусад нь суулгах ёстой байсан бөгөөд энэ нь муж улсад ноёрхож байсан арьс өнгөөр ​​ялгаварлан гадуурхах уламжлалыг баримталдаг байв. Жон Ф.Кеннедигийн аллагын дараах өдөр Рэй "Busted" синглээ гаргасан. Тэрээр мөн Мартин Лютер Кингийн үйл ажлыг идэвхтэй дэмжиж, санхүүжүүлж байсан юм. [[Файл:Ray Charles FIJM 2003.jpg|thumb]] 1965 онд [[Бостон]] хотод Рэйг героин, марихуан хадгалсан хэргээр баривчилжээ. Хөгжимчин 20 жилийн турш героинд донтсон байжээ. Тэрээр анх 16 настайдаа [[мансууруулах бодис]] хэрэглэж эхэлсэн. Энэ нь Рэйг эхлээд кокаин, марихуан, дараа нь героин агуулсан гурав дахь удаагийн тохиолдол байсан ч дахин шоронгоос мултарчээ. Тэрээр Лос Анжелес хотын эмнэлэгт мансууруулах бодисын донтолтын улмаас эмчлүүлж байсан тул шоронд хоригдох ял аваагүй, харин ердөө нэг жилийн тэнсэн харгалзах ял авсан юм. Үүний дараа Рэй мансууруулах бодисоос бүрэн татгалзсан. Рэй амьдралынхаа үлдсэн хугацаанд мансууруулах бодисын эсрэг байж, бусдыг уриалж байв. 1996 онд Рэй Чарльз [[1996 оны Зуны Олимп|Атлантагийн олимпын]] нээлтийн үеэр "Georgia on My Mind" хэмээх сонгодог дуугаа дуулсан. Тэр жилдээ тэрээр [[Билл Клинтон|Билл Клинтоны]] Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх ёслол дээр мөн тоглолт хийсэн бөгөөд 3 жилийн өмнө АНУ-ын ерөнхийлөгч түүнд Үндэсний урлагийн медаль гардуулж байжээ. Рэйгийн эрүүл мэнд ташаан дахь мэс заслын улмаас ихээхэн доройтсон бөгөөд тэрээр эдгэрэх гэж тэмцэж байв. Өвчин эмгэгтэй байсан ч тэрээр "Genius Loves Company" цомог дээрээ ажилласаар байв. Рэй Калифорни мужийн Беверли Хиллз дэх гэртээ 2004 онд 74 насандаа таалал төгссөн юм. Түүний үхлийн шалтгаан нь удаан үргэлжилсэн, ноцтой өвчин байсан бөгөөд энэ нь 2002 онд илэрч эхэлсэн [[Хорт хавдар|элэгний хорт хавдар]] байв. Дэвид Ритцийн хэлснээр, амьдралынхаа сүүлийн саруудад Рэй алхаж чадахгүй, бараг ярьдаггүй байсан ч өдөр бүр өөрийн студи болох "RPM"-д ирж, ажлаа хийдэг байжээ. == Хоолой == [[Файл:Ray Charles star on Hollywood Blvd IMG 6636 photo 2023.jpg|thumb]] "[[Фрэнк Синатра]], түүнээс өмнө [[Бинг Кросби]] нар дууны үгийн мастерууд байсан. Харин Рэй Чарльз бол дуу авианы мастер юм. Түүний бичлэгүүд нь легато, глиссандо, хашгирах, уйлах, бувтнах, шивнэх, фальцетто, гэнэтийн үсрэлт, зогсолт, чарлах, хашгирах зэрэг гайхалтай олон янз байдал, ур чадварыг харуулдаг бөгөөд эдгээр нь бүгд гайхалтай хяналттай, гайхалтай хөгжмийн ур чадвараар сахилга баттай, зохицол, хэмнэл, динамикийн нарийн мэдрэмжтэй хэрэглэгддэг юм. Энэ бол үгсийн сан нь зүрх сэтгэл, оюун ухаандаа байгаа зүйлийг дамжуулахаас хол зөрүүтэй хүний ​​​​дуулалт, мөн мэдрэмж нь хангалттай үгэн эсвэл уламжлалт хөгжмийн илэрхийлэлд хэтэрхий хүчтэй хүний ​​​​дуулалт юм. Тэр үүнийг зүгээр л танд хэлж чадахгүй. Тэр үүнийг дуулж ч чадахгүй. Тэр үүнийг цөхрөл эсвэл баяр хөөрөөр дүүрэн хоолойгоор танд хашгирах ёстой. Зөвхөн дуу хоолой нь текст эсвэл хөгжмийн багахан тусламжтайгаар хүссэн мессежийг дамжуулдаг юм. == Хувийн амьдрал == Рэй Чарльз хоёр удаа гэрлэж, есөн эмэгтэйгээс 12 хүүхдийн эцэг болжээ. Түүний анхны гэрлэлт Эйлин Уильямстай 1951 оны 7-р сарын 31-нээс 1952 он хүртэл богино хугацаанд үргэлжилсэн. Тэрээр 1955 оны 4-р сарын 5-наас 1977 он хүртэл Делла Беатрис Ховард Робинсонтой хоёр дахь гэрлэлтээсээ 3 хүүхэдтэй. Түүнийг нас барах үед түүний найз охин, хамтрагч нь Норма Пинелла байв. Түүний хүүхдүүд: # Чарльз Уэйн Хендрикс (Рейлеттүүдийн нэг Марж Хендриксийн хүү) # Эвелин Робинсон (Луиз Митчеллээс охин) # Рене Робинсон (Мэй Мозли Лайлсаас охин) # Шейла Робинсон (Сандра Жан Баттсаас охин) # Винсент Котчуниан (Would You Believe цомог дээр түүнтэй хамт гэрэл зурагчнаар ажиллаж байсан Арлетт Котчунианаас хүү) # Дэвид Робинсон (Делла Робинсоноос хүү) # Рэй Чарльз Робинсон залуу (Делла Робинсоноос хүү) # Реверенд Роберт Робинсон (Делла Робинсоноос хүү) # Рита Батлер # Александрия Бертранд (Шантель Бертрандаас охин) # Робин Моффетт (Глория Моффетээс охин) # Райан Кори Робинсон ден Бок (Мэри Анн ден Бокоос хүү) Рэй Чарльз нас барахаасаа өмнөхөн 2004 онд 12 хүүхдүүддээ тус бүр 1 сая доллар өвлүүлэн өгчээ. == Хүлээн зөвшөөрсөн байдал == Алдарт [[Фрэнк Синатра]] Рэй Чарльзыг "шоу бизнесийн цорын ганц жинхэнэ суут ухаантан" гэж нэрлэжээ. Түүний авьяас чадварыг [[Пол Маккартни]], [[Элтон Жон]], [[Стиви Уандер]], [[Том Круз]], [[Брюс Уиллис]], [[Билли Престон]], Ван Моррисон, [[Хью Лори]] болон бусад олон алдарт хүмүүс хүндэтгэдэг юм. 2004 онд [[Роллинг Стоунз (сэтгүүл)|Rolling Stone сэтгүүл]] Рэй Чарльзыг "Immortals: The 100 Greatest Artists of All Time" жагсаалтад 10-р байранд, "100 Best Vocalists of All Time" жагсаалтад 2-р байранд оруулсан. Түүний "What'd I Say" дуу нь сэтгүүлийн "Bütün цаг үеийн 500 Best Songs" жагсаалтад 10-р байранд орсон. 1960-аад оны бусад олон уран бүтээлчдийн нэгэн адил Рэй бол орчин үеийн хөгжмийн хөгжлийн гол дүр бөгөөд 20-р зууны шилдэг хөгжимчдийн янз бүрийн алдартай жагсаалтад байнга багтдаг юм. == Шагналууд == * 1959 - "Let the Good Times Roll" дуугаараа шилдэг R&B тоглолт. * 1960 - "Georgia On My Mind" дуугаараа шилдэг дууны тоглолт (ганц бичлэг эсвэл дуу, эрэгтэй). * 1960 - "Georgia On My Mind" дуугаараа шилдэг поп тоглолт (ганц бие). * 1960 - "The Genius of Ray Charles" дуугаараа шилдэг дууны цомог (эрэгтэй, дууны тоглолт). * 1961 - "Hit The Road Jack" дуугаараа шилдэг R&B бичлэг. * 1962 - "I Can't Stop Loving You" дуугаараа шилдэг R&B бичлэг. * 1963 - "Busted" дуугаараа шилдэг R&B бичлэг. * 1966 - "Crying Time" дуугаараа шилдэг R&B бичлэг. 1966 — "Crying Time" дуугаараа шилдэг R&B тоглолт (ганц бие, дууны тоглолт). * 1975 - "Living For the City" дуугаараа шилдэг R&B тоглолт (эрэгтэй дууны тоглолт). * 1990 - Шилдэг R&B тоглолт (хос эсвэл хамтлаг, дуучин) — "I'll be Good To You" дуугаараа (Чака Хантай хамт). * 1993 - Шилдэг R&B тоглолт (эрэгтэй дуучин) — "A Song For You" дуугаараа. * 2004 - Оны шилдэг цомог - "Here We Go Again" (Нора Жонстой хамт) * 2004 - Оны шилдэг цомог - Genius Loves Company * 2004 - Шилдэг поп хамтлаг - "Here We Go Again" (Нора Жонстой хамт) * 2004 - Оны шилдэг поп цомог - Genius Loves Company * 2004 - Шилдэг госпел бичлэг - "Heaven Help Us All" (Глэдис Найттай хамт) {{DEFAULTSORT:Чарльз, Рэй}} [[Ангилал:АНУ-ын дуучин]] [[Ангилал:1930 онд төрсөн]] [[Ангилал:2004 онд өнгөрсөн]] ab1yiytsepecdm26p6hg6bfjpt0295p 858579 858575 2026-06-10T06:40:17Z Avirmed Batsaikhan 53733 858579 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ray Charles classic piano pose.jpg|thumb|Рэй Чарльз, 1969 он.]] '''Рэй Чарльз Робинсон''' ({{langx|en|Ray Charles Robinson}}; 1930 оны 9-р сарын 23-нд АНУ-ын [[Жоржиа]] мужийн Олбани хотод төрсөн - 2004 оны 6-р сарын 10-нд [[Калифорни]] мужийн Беверли-Хиллз хотод нас барсан) — Америкийн эстрадын дуучин ([[баритон]]) бөгөөд төгөлдөр хуурч. Тэрээр олон төрлийн хэв маягаар дуулдаг байсан бөгөөд ялангуяа соул, ритм-энд-[[блюз]] хөгжмийн бүтээлээрээ алдартай болсон. АНУ-д түүнийг дайны дараах үеийн хамгийн нөлөө бүхий "жинхэнэ америк" хөгжимчдийн нэг гэж үздэг. Рэй Чарльз ойролцоогоор 70 цомог бичүүлжээ. Тэрээр 17 [[Грэммийн шагнал]] хүртсэн бөгөөд [[Рок-н-ролл|Рок-н-роллын]] алдрын танхим, [[Жааз хөгжим|Жааз хөгжмийн]] алдрын танхим, Кантри хөгжмийн алдрын танхим, Блюз хөгжмийн алдрын танхим, мөн Жоржиа мужийн алдрын танхимд багтжээ. == Намтар == Рэй Чарльз Жоржиа мужийн Олбани хэмээх жижиг хотод Бэйли Робинсон, Арета Робинсон нарын гэр бүлд 1930 онд төрсөн юм. Рэй хүүгийн гэр бүл маш ядуу байсан бөгөөд тэрээр өөрөө "Бусад хар арьстнуудын дунд ч гэсэн... бид доод шатанд явж, бусдыг доороос нь хардаг байсан. Биднээс доош зөвхөн газар л байсан" гэж хэлсэн. Рэйг хэдхэн сартай байхад нь түүний гэр бүл Өмнөд Флорида мужийн Гринвилл дэх жижиг суурин руу нүүжээ. Түүний эцэг Рэйгийн амьдралд бараг үүрэг гүйцэтгээгүй бөгөөд төрсний дараахан тэрээр гэр бүлээ бүрмөсөн орхиж, Рэй болон түүний дүү Жорж нарыг эх Арета, хадам ээж Мэри Жэй Робинсоны ([[Англи хэл|англи.]] ''Mary Jay Robinson'') асрамжид үлдээжээ. Рэй хүүг 5 настай байхад нь нэг насны зөрүүтэй дүү Жорж нь живж нас баржээ. Рэй уг ослын улмаас сэтгэлээр унаж аажмаар хараагаа алдаж, 7 настайдаа бүрэн хараагүй болсон байна. Энэ нь түүний ая дууны сонсоголыг идэвжүүлж өвөрмөц болгосон гэдэг. Рэйгийн хөгжмийн авьяас анх 3 настайдаа илэрч эхэлсэн бөгөөд үүнийг ойролцоох эмийн сангийн эзэн төгөлдөр хуур тоглож байхад нь анзаарчээ. Рэй хараагүй болсны дараа эх нь түүнийг Флорида мужийн Сент-Августин дахь дүлий, хараагүй хүмүүст зориулсан дотуур байртай сургуульд явуулсан байна. Тэнд Рэй брайль үсгийг сурч, [[төгөлдөр хуур]], орган, [[саксофон]], тромбон, кларнет зэрэг хэд хэдэн [[хөгжмийн зэмсэг]] дээр тоглож сурчээ. Сургуульд байхдаа Рэйгийн хөгжмийн болон дууны авьяас илэрч, Баптист найрал дуунд дуулж байжээ. 1945 онд эх нь, хоёр жилийн дараа эцэг нь нас баржээ. Рэй ахлах сургуулиа төгссөний дараа олон хөгжмийн төслүүдэд, голчлон [[Жааз хөгжим|жааз]] болон [[Кантри хөгжим|кантри]] хөгжмийн төрлүүдэд оролцсон. Тэрээр Каунт Баси, Арт Татум, Арти Шоу зэрэг алдарт жааз хөгжимчдөөс урам зориг авсан. Түүний идэвхтэй оролцсон анхны хамтлаг нь «The Florida Playboys» (Флоридагийн Плейбойз) нэртэй байв. 1947 онд 17 настай Рэй 600 доллар цуглуулаад [[Сиэтл]] рүү явжээ. Тэнд тэрээр гитарчин Госсади МакГигийн хамт МакСон Трио (заримдаа Максим гэж нэрлэдэг) хамтлагийг байгуулжээ. Удалгүй тэрээр анх Swingtime Records-д зориулж бичлэг хийж эхэлсэн. Түүний анхны гурван цомог нь "Гитар Блюз", "Алхах ба Талк", "Вондерин ба Вондерин" байв. Тэрээр алдарт R&B дуучин Лоуэлл Фулсон болон түүний хамтлагт төгөлдөр хуур дагалдан тоглосон юм. 1949 онд түүний анхны хит дуу болох "Confession Blues" гарсан. Түүний дараагийн алдартай дуу нь "Baby, Let Me Hold Your Hand" (1951) байв. 1951 оны 7-р сарын 31-нд Рэй Чарльз Эйлин Уильямстай гэрлэсэн боловч тэдний гэрлэлт жилийн дараа төгссөн. Гэсэн хэдий ч Рэй хэзээ ч ганцаараа байгаагүй. Санхүүгийн амжилт, эмэгтэйчүүдийн дунд хурдан өссөн нэр хүнд нь түүний 12 хүүхдийн зөвхөн гурав нь гэрлэлтээс төрсөн гэдэг юм. 1955 онд Рэй дахин гэрлэж, энэ удаад Делла Беатрис Робинсон (төрсөн нэр Ховард)-той гэрлэжээ. Энэ гэрлэлт 22 жил 1977 он хүртэл үргэлжилсэн. Рэй уг гэрлэлтийн үеэр эхнэрээсээ бусад эмэгтэйчүүдтэй, тэр дундаа хамтлагийнхаа гоцлол дуучин Маржори Хендрикстэй холбоотой байсан бөгөөд тэрээр 1959 онд Чарльз Уэйн Хендрикс хэмээх хүү төрүүлжээ. Рэйгийн Atlantic Records-той байгуулсан амжилттай гэрээ нь санхүүгийн хувьд бие даах замыг нээж, түүний уран бүтээлийн хөгжилд ихээхэн нөлөөлсөн юм. Студид нэрт продюсер Ахмет Эртегун, Жерри Векслер нарын удирдлага дор Рэй өөрийн өвөрмөц дууг идэвхтэй хайж эхэлсэн. 1953 онд Рэй алдартай "Mess Around" синглээ гаргасан. Тэр жилдээ тэрээр алдарт блюзмен Guitar Slim-ийг төгөлдөр хуураар найруулж, дагалдан тоглосон; тэдний бичсэн "The Things That I Used to Do" дуу сая гаруй хувь борлогджээ. Рэй сүүлд дангаараа бүрэн эзэмшиж буй "It Should Have Been Me" сингл мөн адил амжилттай болсон. Рэй Чарльз 1955 онд "I Got a Woman" сингл R&B чартуудад нэгдүгээрт жагссанаар карьерынхаа дараагийн оргилд хүрсэн юм. Энэхүү синглийг ихэнх мэргэжилтнүүд анхны соул хөгжмийн бичлэг гэж үздэг. Энэ үед Рэйгийн урын санд шашны үгтэй дуунууд, хагас блюз балладууд багтдаг байв. Рэй өөрийн бүтээлээрээ дамжуулан R&B хөгжмийн өргөн хүрээний үзэгчдийн дунд нэр хүнд өсөхөд хувь нэмэр оруулж, зөвхөн хар арьст төдийгүй цагаан арьст шинэ сонсогчдыг татсан байна. Рэй бол уламжлалт хар арьст хөгжмийг тоглолт болон дуу авианы хувьд түгээн дэлгэрүүлсэн анхны хөгжимчдийн нэг бөгөөд үүнийг олон нийтэд үнэхээр хүртээмжтэй болгосон байна. Дараа нь Рэй "ABC Records" руу шилжиж, тухайн үеийн хамгийн өндөр цалинтай хөгжимчдийн нэг болжээ. Удалгүй тэрээр Беверли Хиллз рүү нүүж, хамгийн том эдлэн газруудын нэгийг эзэмшжээ. Тэрээр [[Лос-Анжелес]] хотын чинээлэг захын дүүрэг болох Беверли Хиллзэд нас барах хүртлээ амьдарч байжээ. ABC-д Рэй илүү их бүтээлч эрх чөлөөг олж авч, хөгжмийн арга барилаа өргөжүүлж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч тэрээр туршилтын төслүүдээс зайлсхийж, поп дуу бичиж эхэлсэн бөгөөд тухайн үед алдартай гол хөгжимд ойртож эхэлсэн. Том хамтлагууд, чавхдаст найрал хөгжим, том найрал дууны чуулгыг студид дуунуудаа найруулахад ашиглаж эхэлсэн. Рэй амьдралынхаа туршид арьс өнгөөр ​​ялгаварлан гадуурхах үзлийн эсрэг байсан. 1961 онд тэрээр Жоржиа мужийн Аугуста хотод тоглолтоо цуцалсан бөгөөд учир нь түүний концерт хар, цагаан үзэгчдийг тусад нь суулгах ёстой байсан бөгөөд энэ нь муж улсад ноёрхож байсан арьс өнгөөр ​​ялгаварлан гадуурхах уламжлалыг баримталдаг байв. Жон Ф.Кеннедигийн аллагын дараах өдөр Рэй "Busted" синглээ гаргасан. Тэрээр мөн Мартин Лютер Кингийн үйл ажлыг идэвхтэй дэмжиж, санхүүжүүлж байсан юм. [[Файл:Ray Charles FIJM 2003.jpg|thumb]] 1965 онд [[Бостон]] хотод Рэйг героин, марихуан хадгалсан хэргээр баривчилжээ. Хөгжимчин 20 жилийн турш героинд донтсон байжээ. Тэрээр анх 16 настайдаа [[мансууруулах бодис]] хэрэглэж эхэлсэн. Энэ нь Рэйг эхлээд кокаин, марихуан, дараа нь героин агуулсан гурав дахь удаагийн тохиолдол байсан ч дахин шоронгоос мултарчээ. Тэрээр Лос Анжелес хотын эмнэлэгт мансууруулах бодисын донтолтын улмаас эмчлүүлж байсан тул шоронд хоригдох ял аваагүй, харин ердөө нэг жилийн тэнсэн харгалзах ял авсан юм. Үүний дараа Рэй мансууруулах бодисоос бүрэн татгалзсан. Рэй амьдралынхаа үлдсэн хугацаанд мансууруулах бодисын эсрэг байж, бусдыг уриалж байв. 1996 онд Рэй Чарльз [[1996 оны Зуны Олимп|Атлантагийн олимпын]] нээлтийн үеэр "Georgia on My Mind" хэмээх сонгодог дуугаа дуулсан. Тэр жилдээ тэрээр [[Билл Клинтон|Билл Клинтоны]] Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх ёслол дээр мөн тоглолт хийсэн бөгөөд 3 жилийн өмнө АНУ-ын ерөнхийлөгч түүнд Үндэсний урлагийн медаль гардуулж байжээ. Рэйгийн эрүүл мэнд ташаан дахь мэс заслын улмаас ихээхэн доройтсон бөгөөд тэрээр эдгэрэх гэж тэмцэж байв. Өвчин эмгэгтэй байсан ч тэрээр "Genius Loves Company" цомог дээрээ ажилласаар байв. Рэй Калифорни мужийн Беверли Хиллз дэх гэртээ 2004 онд 74 насандаа таалал төгссөн юм. Түүний үхлийн шалтгаан нь удаан үргэлжилсэн, ноцтой өвчин байсан бөгөөд энэ нь 2002 онд илэрч эхэлсэн [[Хорт хавдар|элэгний хорт хавдар]] байв. Дэвид Ритцийн хэлснээр, амьдралынхаа сүүлийн саруудад Рэй алхаж чадахгүй, бараг ярьдаггүй байсан ч өдөр бүр өөрийн студи болох "RPM"-д ирж, ажлаа хийдэг байжээ. == Хоолой == [[Файл:Ray Charles star on Hollywood Blvd IMG 6636 photo 2023.jpg|thumb]] "[[Фрэнк Синатра]], түүнээс өмнө [[Бинг Кросби]] нар дууны үгийн мастерууд байсан. Харин Рэй Чарльз бол дуу авианы мастер юм. Түүний бичлэгүүд нь легато, глиссандо, хашгирах, уйлах, бувтнах, шивнэх, фальцетто, гэнэтийн үсрэлт, зогсолт, чарлах, хашгирах зэрэг гайхалтай олон янз байдал, ур чадварыг харуулдаг бөгөөд эдгээр нь бүгд гайхалтай хяналттай, гайхалтай хөгжмийн ур чадвараар сахилга баттай, зохицол, хэмнэл, динамикийн нарийн мэдрэмжтэй хэрэглэгддэг юм. Энэ бол үгсийн сан нь зүрх сэтгэл, оюун ухаандаа байгаа зүйлийг дамжуулахаас хол зөрүүтэй хүний ​​​​дуулалт, мөн мэдрэмж нь хангалттай үгэн эсвэл уламжлалт хөгжмийн илэрхийлэлд хэтэрхий хүчтэй хүний ​​​​дуулалт юм. Тэр үүнийг зүгээр л танд хэлж чадахгүй. Тэр үүнийг дуулж ч чадахгүй. Тэр үүнийг цөхрөл эсвэл баяр хөөрөөр дүүрэн хоолойгоор танд хашгирах ёстой. Зөвхөн дуу хоолой нь текст эсвэл хөгжмийн багахан тусламжтайгаар хүссэн мессежийг дамжуулдаг юм. == Хувийн амьдрал == Рэй Чарльз хоёр удаа гэрлэж, есөн эмэгтэйгээс 12 хүүхдийн эцэг болжээ. Түүний анхны гэрлэлт Эйлин Уильямстай 1951 оны 7-р сарын 31-нээс 1952 он хүртэл богино хугацаанд үргэлжилсэн. Тэрээр 1955 оны 4-р сарын 5-наас 1977 он хүртэл Делла Беатрис Ховард Робинсонтой хоёр дахь гэрлэлтээсээ 3 хүүхэдтэй. Түүнийг нас барах үед түүний найз охин, хамтрагч нь Норма Пинелла байв. Түүний хүүхдүүд: # Чарльз Уэйн Хендрикс (Рейлеттүүдийн нэг Марж Хендриксийн хүү) # Эвелин Робинсон (Луиз Митчеллээс охин) # Рене Робинсон (Мэй Мозли Лайлсаас охин) # Шейла Робинсон (Сандра Жан Баттсаас охин) # Винсент Котчуниан (Would You Believe цомог дээр түүнтэй хамт гэрэл зурагчнаар ажиллаж байсан Арлетт Котчунианаас хүү) # Дэвид Робинсон (Делла Робинсоноос хүү) # Рэй Чарльз Робинсон залуу (Делла Робинсоноос хүү) # Реверенд Роберт Робинсон (Делла Робинсоноос хүү) # Рита Батлер # Александрия Бертранд (Шантель Бертрандаас охин) # Робин Моффетт (Глория Моффетээс охин) # Райан Кори Робинсон ден Бок (Мэри Анн ден Бокоос хүү) Рэй Чарльз нас барахаасаа өмнөхөн 2004 онд 12 хүүхдүүддээ тус бүр 1 сая доллар өвлүүлэн өгчээ. == Хүлээн зөвшөөрсөн байдал == Алдарт [[Фрэнк Синатра]] Рэй Чарльзыг "шоу бизнесийн цорын ганц жинхэнэ суут ухаантан" гэж нэрлэжээ. Түүний авьяас чадварыг [[Пол Маккартни]], [[Элтон Жон]], [[Стиви Уандер]], [[Том Круз]], [[Брюс Уиллис]], [[Билли Престон]], Ван Моррисон, [[Хью Лори]] болон бусад олон алдарт хүмүүс хүндэтгэдэг юм. 2004 онд [[Роллинг Стоунз (сэтгүүл)|Rolling Stone сэтгүүл]] Рэй Чарльзыг "Immortals: The 100 Greatest Artists of All Time" жагсаалтад 10-р байранд, "100 Best Vocalists of All Time" жагсаалтад 2-р байранд оруулсан. Түүний "What'd I Say" дуу нь сэтгүүлийн "Bütün цаг үеийн 500 Best Songs" жагсаалтад 10-р байранд орсон. 1960-аад оны бусад олон уран бүтээлчдийн нэгэн адил Рэй бол орчин үеийн хөгжмийн хөгжлийн гол дүр бөгөөд [[20-р зуун|20-р зууны]] шилдэг хөгжимчдийн янз бүрийн алдартай жагсаалтад байнга багтаж ирсэн юм. == Шагналууд == * 1959 - "Let the Good Times Roll" дуугаараа шилдэг R&B тоглолт. * 1960 - "Georgia On My Mind" дуугаараа шилдэг дууны тоглолт (ганц бичлэг эсвэл дуу, эрэгтэй). * 1960 - "Georgia On My Mind" дуугаараа шилдэг поп тоглолт (ганц бие). * 1960 - "The Genius of Ray Charles" дуугаараа шилдэг дууны цомог (эрэгтэй, дууны тоглолт). * 1961 - "Hit The Road Jack" дуугаараа шилдэг R&B бичлэг. * 1962 - "I Can't Stop Loving You" дуугаараа шилдэг R&B бичлэг. * 1963 - "Busted" дуугаараа шилдэг [[R&B]] бичлэг. * 1966 - "Crying Time" дуугаараа шилдэг R&B бичлэг. 1966 — "Crying Time" дуугаараа шилдэг R&B тоглолт (ганц бие, дууны тоглолт). * 1975 - "Living For the City" дуугаараа шилдэг R&B тоглолт (эрэгтэй дууны тоглолт). * 1990 - Шилдэг R&B тоглолт (хос эсвэл хамтлаг, дуучин) — "I'll be Good To You" дуугаараа (Чака Хантай хамт). * 1993 - Шилдэг R&B тоглолт (эрэгтэй дуучин) — "A Song For You" дуугаараа. * 2004 - Оны шилдэг цомог - "Here We Go Again" (Нора Жонстой хамт) * 2004 - Оны шилдэг цомог - Genius Loves Company * 2004 - Шилдэг поп хамтлаг - "Here We Go Again" (Нора Жонстой хамт) * 2004 - Оны шилдэг поп цомог - Genius Loves Company * 2004 - Шилдэг госпел бичлэг - "Heaven Help Us All" (Глэдис Найттай хамт) {{DEFAULTSORT:Чарльз, Рэй}} [[Ангилал:АНУ-ын дуучин]] [[Ангилал:1930 онд төрсөн]] [[Ангилал:2004 онд өнгөрсөн]] j6np4o7aa3xh1puout6iimjhw4k9aab 0 146653 858581 2026-06-10T06:54:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:SWonderBSTHyde060719-72 (cropped).jpg|thumb|407x407px]] '''Стиви Уандер''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Stevie Wonder''; төрсөн нэр нь Стивленд Хардауэй Моррис ([[Англи хэл|англи.]] ''Stevland Hardaway Morris''); 1950 оны 5-р сарын 13-нд АНУ-ын [[Мичиган]] мужийн Сагино хотод төрсөн) - Америкийн соул дуучин, хөгжмий..." 858581 wikitext text/x-wiki [[Файл:SWonderBSTHyde060719-72 (cropped).jpg|thumb|407x407px]] '''Стиви Уандер''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Stevie Wonder''; төрсөн нэр нь Стивленд Хардауэй Моррис ([[Англи хэл|англи.]] ''Stevland Hardaway Morris''); 1950 оны 5-р сарын 13-нд АНУ-ын [[Мичиган]] мужийн Сагино хотод төрсөн) - Америкийн соул дуучин, хөгжмийн зохиолч, төгөлдөр хуурч, бөмбөрчин, бичлэгийн продюсер, нийгмийн идэвхтэн бөгөөд 20-р зууны хөгжмийн хөгжилд асар их нөлөө үзүүлсэн хүн. Тэрээр 25 удаа [[Грэммийн шагнал]] хүртсэн бөгөөд орчин үеийн соул болон [[R&B|R'n'B]]- урсгалыг үндэслэгчдийн нэг юм. Стиви бол дэлхийн хамгийн алдартай дуучдын нэг бөгөөд бүх цаг үеийн шилдэг дуучдын жагсаалтад байнга багтдаг. Тэрээр төрснийхөө дараахан хараагүй болж, 11 настайдаа Motown Records-той анхны бичлэгийн гэрээгээ байгуулж, өнөөдрийг хүртэл тус лейблд тоглож, бичлэг хийсээр байна. Стиви Уандер бол олон хөгжмийн зэмсэг эзэмшсэн хүн: тэрээр дөрвөн октавын дууны цар хүрээтэй, гайхалтай нарийн төвөгтэй дууны техниктэй. Тэрээр [[төгөлдөр хуур]] болон бүх төрлийн синтезатор, бөмбөр, кларнет, гармоник дээр виртуоз тоголдог юм. Стиви Уандер хараагүй байсан ч хөгжмийн салбарт гайхалтай амжилтанд хүрсэн. [[Рэй Чарльз|Рэй Чарльзтай]] хамт Стиви Уандер бол дэлхийн хамгийн алдартай хараагүй хөгжимчин юм. Түүний заррим алдартай дуунууд бол: «My Cherie Amour», «For Once in My Life», «Pastime Paradise», «Superstition», «Living For The City», «Skeletons», «All In Love Is Fair», «Sir Duke», «I Wish», «Isn't She Lovely» зэрэг юм. 9vqi6t0ecduz54rt54rk8agxu3g8fkd 858582 858581 2026-06-10T07:20:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 858582 wikitext text/x-wiki [[Файл:SWonderBSTHyde060719-72 (cropped).jpg|thumb|407x407px]] '''Стиви Уандер''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Stevie Wonder''; төрсөн нэр нь Стивленд Хардауэй Моррис ([[Англи хэл|англи.]] ''Stevland Hardaway Morris''); 1950 оны 5-р сарын 13-нд АНУ-ын [[Мичиган]] мужийн Сагино хотод төрсөн) - Америкийн соул дуучин, хөгжмийн зохиолч, төгөлдөр хуурч, бөмбөрчин, бичлэгийн продюсер, нийгмийн идэвхтэн бөгөөд 20-р зууны хөгжмийн хөгжилд асар их нөлөө үзүүлсэн хүн. Тэрээр 25 удаа [[Грэммийн шагнал]] хүртсэн бөгөөд орчин үеийн соул болон [[R&B|R'n'B]]- урсгалыг үндэслэгчдийн нэг юм. Стиви бол дэлхийн хамгийн алдартай дуучдын нэг бөгөөд бүх цаг үеийн шилдэг дуучдын жагсаалтад байнга багтдаг. Тэрээр төрснийхөө дараахан хараагүй болж, 11 настайдаа Motown Records-той анхны бичлэгийн гэрээгээ байгуулж, өнөөдрийг хүртэл тус лейблд тоглож, бичлэг хийсээр байна. == Намтар == Стиви Уандер 1950 оны 5-р сарын 13-нд Мичиган мужийн Сагино хотод зургаан хүүхдийн гурав дахь нь болж төрсөн. Стиви дөрвөн настай байхад ээж нь нөхрөө орхиж, хүүхдүүдтэйгээ Детройт руу нүүжээ. Хөгжимчний хараагүй болох нь тодорхой хэмжээгээр эмнэлгийн алдаанаас үүдэлтэй байв. Стиви дутуу төрсөн бөгөөд нүднийх нь судаснууд хараахан зөв хөгжөөгүй байсан бөгөөд энэ нь ретинопати гэж нэрлэгддэг дутуу төрсөн хүүхдийн ердийн нөхцөл юм. Түүний инкубаторт өндөр тунгаар хүчилтөрөгч өгсөн нь түүний хараагүй болох явцыг улам хүндрүүлсэн; гэсэн хэдий ч энэ хүчин зүйл нь гол шалтгаан биш байх магадлалтай. Хараагүй хүүгээ зугаацуулахын тулд эх нь түүнд хөгжмийн гармоника, бөмбөр зэрэг зэвсэг авчирч өгч эхэлсэн. Үүний зэрэгцээ Стиви сүмийн найрал дуунд дуулдаг байв. Тэрээр төгөлдөр хуурыг анхны хөгжмийн зэмсэг гэж нэрлэдэг. Түүний бага насны шүтээнүүдийн нэг нь мөн л хараагүй [[Рэй Чарльз]] байв. Стиви хэлэхдээ бүх хараагүй хүмүүсийн нэгэн адил хүрэлцэх мэдрэмж түүнд маш чухал байсан бөгөөд эдгээр мэдрэмжийг дуу чимээтэй хослуулах нь маш сонирхолтой байсан гэжээ. Тэрээр таван ах, нэг эгч дүү нартай байсан (тэдний нэг нь хожим нь нас барсан). Стиви хүүг "Motown" компанийн гүйцэтгэх захирал бөгөөд ерөнхийлөгч Берри Горди шалгаруулалтад оруулсан бөгөөд тэрээр залуу жүжигчний онцгой хөгжмийн ур чадварт сэтгэл хангалуун байж, 11 настай хүүтэй анхны гэрээ байгуулжээ. Домогт өгүүлснээр Горди шалгаруулалтын дараа "Чи бол жинхэнэ гайхамшиг /Уандер/, хүү минь. Би чамд тайзны нэрээ ийм болгож сонгохыг зөвлөж байна" гэж хэлсэн байдаг. == Уран бүтээл == Стиви Уандер бол олон хөгжмийн зэмсэг эзэмшсэн хүн: тэрээр дөрвөн октавын дууны цар хүрээтэй, гайхалтай нарийн төвөгтэй дууны техниктэй. Тэрээр [[төгөлдөр хуур]] болон бүх төрлийн синтезатор, бөмбөр, кларнет, гармоник дээр виртуоз тоголдог юм. Стиви Уандер хараагүй байсан ч хөгжмийн салбарт гайхалтай амжилтанд хүрсэн. [[Рэй Чарльз|Рэй Чарльзтай]] хамт Стиви Уандер бол дэлхийн хамгийн алдартай хараагүй хөгжимчин юм. Тэрээр мөн улс төрийн идэвхтэн гэдгээрээ алдартай бөгөөд түүний дотор 1980 онд [[Мартин Лютер Кинг|Мартин Лютер Кингийн]] төрсөн өдрийг АНУ-д үндэсний баяр болгох кампанит ажил явуулсан юм. Энэ үйл явдлыг тохиолдуулан Африк гаралтай Америкчуудын эрхийн төлөө аль хэдийн нэр хүндтэй тэмцэгч Стиви Уандер уг баярын кампанит ажилд зориулан «Happy Birthday» буюу "Төрсөн өдрийн мэнд хүргэе" дууг бичүүлжээ. 2009 онд Стиви Вондерыг НҮБ-ын элч төлөөлөгчөөр томилсон. Түүний заррим алдартай дуунууд бол: «My Cherie Amour», «For Once in My Life», «Pastime Paradise», «Superstition», «Living For The City», «Skeletons», «All In Love Is Fair», «Sir Duke», «I Wish», «Isn't She Lovely», «I Just Called to Say I Love You» зэрэг юм. ef4ww2p1y83oihqwb1sf2fpdu92f2iz 0 146654 858589 2026-06-10T08:19:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Hudsonbay.png|thumb|Хадсон булангийн газрын зураг]] '''Хадсон булан''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Hudson Bay'', [[Франц хэл|франц.]] ''baie d'Hudson'') — [[Атлантын далай|Атлантын далайд]] хамаардаг [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]] нэг хэсэг юм. Үндсэндээ уг булан зүүн, өмнөд, ба..." 858589 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hudsonbay.png|thumb|Хадсон булангийн газрын зураг]] '''Хадсон булан''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Hudson Bay'', [[Франц хэл|франц.]] ''baie d'Hudson'') — [[Атлантын далай|Атлантын далайд]] хамаардаг [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]] нэг хэсэг юм. Үндсэндээ уг булан зүүн, өмнөд, баруун талаараа Канадын [[Квебек]], [[Онтарио]], [[Манитоба]] мужуудын нутгаар хүрээлэгдсэн дотоодын тэнгис юм. Умард мөсөн далайн өмнөд хэсэгт орших хамгийн том булан нь юм. [[Британника нэвтэрхий толь|Британика нэвтэрхий тольд]] дурдсанаар хамгийн урт нь 1500 км, хамгийн өргөн нь 830 км бөгөөд Хадсон булангийн усны талбай нь 819,000 км² бөгөөд ерөнхийдөө гүехэн бөгөөд дундаж гүн нь ойролцоогоор 100 м, хамгийн гүн нь ойролцоогоор 270 м байдаг ажээ. Хадсон булангийн ус цуглуулах сав газрын нийт талбай нь ойролцоогоор 3.8 сая км² бөгөөд түүнд урсдаг бүх голын дундаж урсац нь 30,900 м³/с байна. == Түүх == 1610 онд [[Хэнри Хадсон]] уг буланг [[Номхон далай|Номхон далайд]] хүрсэн гэж андуурч байжээ. Хойд Америк руу хийсэн дөрөв дэх аяллынхаа үеэр Хадсон [[Гренланд|Гренландын]] баруун эргийг тойрч, буланд орж, зүүн эргийн ихэнх хэсгийг нь газрын зурагт буулгасан байна. Өвлийн улиралд Хадсоны "Дискавери" хөлөг онгоц мөсөнд гацаж, багийнхан өмнө зүгт байрлах буланд өвөлжжээ. Мөс хайлсны дараа Х.Хадсон үлдсэн хэсгийг судлахаар шийдсэн боловч 1611 оны 6-р сарын 22-нд багийнхан бослого гаргажээ. Хадсон болон түүний багийн үнэнч хэсгийгхэнтэй хамт жижиг завинд үлдээжээ. i8yqox0a02i6aldyz1rgzcg6445mric 0 146655 858591 2026-06-10T08:37:17Z Bayarkhangai 1129 [[Сергей Грицевец]] руу чиглүүлэгдлээ 858591 wikitext text/x-wiki #redirect [[Сергей Грицевец]] 4p02fdgzp67sl3vf932xp38mu8xcxbm 0 146656 858592 2026-06-10T08:48:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Argos with duck.jpg|thumb]] '''Лабрадо́р''' '''ретривер (нохой)''' ([[Англи хэл|англи.]] ''labrador retriever'') — Нохойны нэгэн үүлдэр юм. Анх ан агнуурын зориулалттай үржүүлсэн бөгөөд сүүлд Лабрадор нохойг ан агнуур, хөтөч нохой, аврах нохой, голчлон хамтрагч нохой болгон ашигл..." 858592 wikitext text/x-wiki [[Файл:Argos with duck.jpg|thumb]] '''Лабрадо́р''' '''ретривер (нохой)''' ([[Англи хэл|англи.]] ''labrador retriever'') — Нохойны нэгэн үүлдэр юм. Анх ан агнуурын зориулалттай үржүүлсэн бөгөөд сүүлд Лабрадор нохойг ан агнуур, хөтөч нохой, аврах нохой, голчлон хамтрагч нохой болгон ашигладаг. Энэ үүлдэр нь [[Канад|Канадын]] зүүн эрэг дээрх [[Ньюфаундленд арал|Ньюфаундленд арлаас]] гаралтай. Лабрадор үүлдрийн нохойн түүх 19-р зуунаас эхэлдэг. Тухайн үед Ньюфаундленд арал дээр "Жижиг Ньюфаундленд" гэгддэг газар оршин тогтнож, загасчдын үнэнч хамтрагч болж байжээ. Питер Хоукер англи эр эдгээр үүлдрийн хэдэн нохойг Их Британид авчирч, тэднийг «St. John’s Breed of Newfoundland» буюу "Ньюфаундлендийн Гэгээн Жонны үүлдэр" гэж нэрлэжээ. Эдгээр Лабрадор нохойг "буржгар ретривер", магадгүй Английн фоксхаунд (үнэгний нохой), сеттер зэрэгтэй эрлийзжүүлж гаргасан гэж үздэг. [[Файл:Labr.jpg|thumb]] Тус үүлдрийн нохойг анхны стандартыг 1887 онд тогтоосон байна. 1903 онд Английн нохой үржүүлгийн "Кеннел клуб" ([[Англи хэл|англи.]] ''The Kennel Club'') зөвхөн хар өнгөтэй лабрадор нохойг хүлээн зөвшөөрдөг байсан бол 20-р зууны сүүлээр бугын өнгө, дараа нь шоколадны өнгө хүлээн зөвшөөрөгдөх болжээ. == Гадаад төрх == Бат бөх биетэй, авсаархан, эрч хүчтэй; өргөн гавал; өргөн ба гүн цээж; хавирга; нуруу болон хойд хэсэг нь өргөн ба бат бөх. Гавлын яс нь өргөн бөгөөд тодорхой ялгардаг, махлаг бус хацартай. Хамар нь өргөн, сайн хөгжсөн хамрын нүхтэй. Хошуу нь том бөгөөд нарийхан биш. Эрүү нь дунд зэргийн урттай, нэлээд хүчтэй боловч маш зөөлөн. Эрүү, шүд нь хүчтэй, төгс, тогтмол, бүрэн хайчтай, өөрөөр хэлбэл дээд шүд нь доод шүдтэй нягт давхцаж, эрүүнд дөрвөлжин байрладаг. Нүд нь дунд зэргийн хэмжээтэй, оюун ухаан, сайн зан чанарыг илэрхийлдэг ажээ. Урд хөл нь бөх ястай, тохойноосоо газар хүртэл шулуун, урд болон хажуу талаас нь харвал. Мөр нь урт, налуу. Арын хөл нь сайн хөгжсөн, сүүл рүүгээ налуугүй. Хөл нь дугуй, нягт, нуман хэлбэртэй хуруутай, сайн хөгжсөн дэвсгэртэй. Алхаа нь чөлөөтэй, зохих газрыг хамардаг; урдаас хойш шулуун, үнэн зөв. l4tqpeg1zvvq59g5su6n7m19uwbans0