Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 6156 858657 854812 2026-06-11T12:02:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 858657 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Иосиф Сталин | хүндэтгэсэн_угтвар = | хүндэтгэсэн_дагавар = | зураг = [[File:CroppedStalin1943.jpg|thumb|Иосиф Виссарионович Сталин [[Холбоотон гурван гүрний удирдагчдын Тегераны уулзалт|Тегераны уулзалт]] дээр, 1943 он]] | зураг_хэмжээ = 200px | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Иосиф Сталин | тайлбар = | жинхэнэ_нэр = Иосиф Жугашвили | төрсөн_огноо = [[1878]] оны 12 дүгээр сарын 18 | төрсөн_газар = Хаант Орос улс. Тифлис муж. Гори хот | нас_барсан_огноо = 1953 оны 3 дүгээр сарын 5 | нас_барсан_газар = ЗХУ. Москва хот. Ближная зуслан | үхлийн_шалтгаан = Цус харвалт | олдсон_газар = Ближная зуслан | оршуулагдсан_газар = ОХУ. Москва хот. Улаан талбай. Кремлийн хана. | хөшөө_дурсгал = Олон тооны хөшөө дурсгал дэлхий улс орнуудад байдаг | амьдарч_байсан_газар = Хаант Орос, ЗХУ | яс_үндэс = Гүрж | үндэстэн = Гүрж | аль_хотын_суугуул = Гүржийн Гори хот | бусад_нэр = Сахалт багш | юугаараа_алдаршсан = Оросын Октябрийн хувьсгалын удирдагчдын нэг, ЗХУКН болон ЗХУ-ыг үүсгэн байгуулагч-удирдагч, Дэлхийн коммунистуудын нэгдсэн байгууллага Коминтерныг санаачлан байгуулагч. Дэлхийн хоёрдугаар дайнд ялагч. Орос орныг үйлдвэржүүлэгч. Их хэлмэгдүүлэлтийг санаачлан зохион байгуулагч. Дэлхийн 2 дахь цөмийн зэвсэг эзэмшигч. | телевиз = | боловсрол = Шашны гимнази | төгссөн_сургууль = шашны гимнази | ажил_мэргэжил = Мэргэжлийн хувьсгалч | ажилд_авагч = | байгууллага = | алдартай_бүтээлүүд = Улс төрийн онол болон практикийн тухай бүтээлүүд | хэв_маяг = | түүнд_нөлөөлсөн = Ленин | түүний_нөлөөлсөн = Орос орон | төлөөлөгч = Оросын коммунист үзэл суртал | идэвхитэй_жилүүд = 1890-1923 он | төрөлх_хот = Гори | цалин = | хөрөнгө = байхгүй | өндөр = | жин = | хэргэм = генералиссмус | телевиз = | хугацаа = | өмнөх_хүн = Ленин | залгамжлагч = Булганин | нам = ЗХУКН | хөдөлгөөн = коммунист | өрсөлдөгч = Тройцкий болон бусад дэлхийн Социалистууд, Кадет, Монархист, Эсэр болон бусад коммунизмын эсрэг нам, хөдөлгөөн | зөвлөл = | шүтлэг = шашингүй | шашны_бүлэг = | ял_зэм = цөллөг | ялын_гүйцэтгэл = Сибирь | ялын_нөхцөл = цөллөг | эхнэр_(нөхөр) = 1) Екатерина Семёновна Сванидзе (1885—1907) 2) Надежда Сергеевна Аллилуева (1901—1932) | хамтрагч = Свердлов, Сталин, Зержинский, Бонч-Бурейвич, | хүүхэд = байхгүй | эцэг_эх = Эцэг- Виссарион Иванович Жугашвили (850—1909), Эх- Екатерина Георгиевна Жугашвили (Геладзе) (1858—1937) | хамаатан = | callsign = | шагнал = ЗХУ-ын баатар, ЗХУ-ын социалист хөдөлмөрийн баатар | гарын_үсэг = | гарын_үсэг_өөр = | вэбсайт = <!-- {{Url|www.жишээ.com}} --> | тэмдэглэл = }} [[File:CroppedStalin1943.jpg|thumb|Иосиф Виссарионович Сталин [[Холбоотон гурван гүрний удирдагчдын Тегераны уулзалт|Тегераны уулзалт]] дээр, 1943 он]] '''Иосиф Сталин''' ([[Орос хэл|орос''.'']] ''Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин,'' {{lang-ka|ვასილი იოსების სტალინი}}; ''жинх.'' '''Иосиф Виссарионович Жугашвили''', {{lang-ka|ვასილი იოსების ჯუღაშვილი}}; [[1878]] оны [[12 сарын 18|12-р сарын 18]]-нд [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] Тифлис мужийн Гори хотод төрсөн - [[1953]] оны 3-р сарын 5-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва муж|Москва мужийн]] Кунцев дүүргийн Волынское тосгонд /"Ближняя дача" зусланд/ нас барсан) - Оросын хувьсгалч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн, удирдагч. И.Сталин 1922-1934 онуудад Оросын Коммунист Намын (большевик) Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, 1934-1953 онуудад Бүх Холбоотын Коммунист Нам (большевик)-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга, 1941-1946 онуудад ЗХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын Ардын Комиссар, 1941-1953 онд ЗХУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөл болон ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга, 1941- 1945 онд ЗХУ-ын Улсын Батлан ​​​​хамгаалах Хорооны дарга байсан. Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал (1943), Зөвлөлт Холбоот Улсын Генералиссимус (1945) цол авсан. == Намтар == Иосиф Жугашвили [[Гүрж]]ид архинд донтсон хэрцгийн зан араншинтай ядуу гуталчин Виссарион Жугашвили, тариачин гаралтай Екатерина Жугашвили нарын хүү болж 1878 онд төрсөн. 1895—1899 онд Тифилсийн шашны дунд сургуульд сурч байхдаа марксизм үзэл санаанд автаж хувьсгалт үйл ажиллагаа явуулсны учир 1899 онд сургуулиасаа хөөгджээ. 1899- 1912 онуудад нууц хувьсгалт бүлгэмд нэгдэж "Коба" хэмээх нууц нэртэй болоод улс төрийн цөллөгт олон удаа явж байжээ. 1903 онд [[Оросын Социал Демократ Ажилчны Нам]]ын большевик фракцын талд [[Владимир Ильич Ленин]] олруулжээ. 1912 онд уг анхны Большевик намын Төв хороонд томилогдсон. 1917 оны Оросын хувьсгалаар большевикууд төрийн эрхэнд гарах хүртэл тайзны ард идэвхтэй ажиллаж байсан бөгөөд 1913-1917 онд цөллөгт байсан. Сталин (Оросын сталь буюу “ган” хэмээх үгнээс гаралтай) хэмээх нууц нэрийг 1912 онд аваад, большевик засгийн газарт үндэстэн ястнууд болон төрийн хяналтыг хариуцсан комиссарын үүрэгт ажлыг гүйцэтгэсэн (1917-1923). 1922 оноос Сталин намын Төв Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга бөгөөд Улс төрийн товчооны гишүүн болсон. Энэхүү ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаал нь сүүлд дарангуйлал тогтоох эрх мэдлийнх нь үндэс суурийг бүрдүүлсэн. Ленинийг нас барсны (1924) дараа Сталин [[Лев Троцкий]], [[Григорий Зиновьев]], [[Лев Каменев]], [[Николай Бухарин]], [[Алексей Рыков]] зэрэг өрсөлдөгчдөө ялж, Зөвлөлтийн улс төрийн хяналтыг гартаа авчээ. 1928 онд тэрбээр Зөвлөлтийн эдийн засаг, нийгмийн бүтцийг эрс өөрчилж, олон сая хүний аминд хүрсэн. Таван жилийн төлөвлөгөөгөө тунхаглалаа. 1930-аад онд тэрбээр Хядлага хийж, олноор нь цаазаар авах, цээрлүүлэх зэргээр эрх мэдэлд нь учрах аюулыг арилгаж дөнгөжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр тэрбээр баруун хилээ бэхжүүлэхийн тулд Герман-Зөвлөлтийн харилцан үл довтлох гэрээнд (1939) гарын үсэг зурж, [[Финланд]] руу довтолж ([[Өвлийн дайн]]ыг үзнэ үү), Зүүн Европын зарим хэсгийг Зөвлөлтөд нэгтгэжээ. Герман Зөвлөлтөд халдан довтлоход (1941) Сталин цэргийн үйл ажиллагааны удирдлагыг гартаа авсан. Тэрбээр Оросыг [[Британи]], [[АНУ]]-ын холбоотон болгож, [[Тегеран]], [[Ялта]], [[Потсдам]]ын бага хурлууд дээр хэлэлцээ хийх чадвараа харуулсан юм. Дайны дараа тэрбээр Зүүн Европ дахь Зөвлөлтийн нөлөөг бэхжүүлж, Зөвлөлт Холбоот Улсыг дэлхийн цэргийн гүрэн болгосон. Сталин дотоодын эсрэг үзэл бодлыг хянах улс төрийн харгис арга хэмжээ авч байсан бөгөөд улам бүр параноид болж байлаа. Тэрбээр нас барах үедээ Эмч нарын хуйвалдаан хэмээх хядлагын дараа дахин нэг хядлага явуулахаар бэлтгэж байжээ. Ард түмэндээ аймшигтай их гарз хохирол учруулан байж Зөвлөлт Холбоот Улсыг дэлхийд нөлөөтэй гүрэн болгосон гэгддэг тэрбээр харгислал, айдас хүйдсийн зэрэгцээ аж үйлдвэржсэн цэргийн гүрэнг үлдээсэн юм. 1956 онд болсон ЗХУ-ын Коммунист намын ХХ Их хурлын үеэр Сталин болон түүнийг тахин шүтэх үзлийг [[Никита Хрущёв]] шүүмжилж буруу шаасан юм. == Бага нас == Иосиф Сталин Гүржийн [[Гори]]д төрсөн бөгөөд гэр бүлийн санхүүгийн байдлаас болоод түүнийг 10 нас хүрэх хооронд тэднийх 9 газар сольж нүүсэн байв. Сталин 8, 9 хүртлээ [[орос хэл]]ээр ярьдаггүй байв. 10-тайдаа Тифлисын шашны сургуульд орсон бөгөөд тэнд эзэн хаан [[III Александр|III Александрын]] зарлигийн дагуу, зайлшгүй орос хэл сурах ёстой болжээ. Сталин 12-тойдоо морин тэргэнд дайруулан ноцтой бэртэл авсан гэдэг. Сургуулийн ахлах ангид байхдаа Сталин сургуулийн бусад хүүхдийн нэгэн адилаар хориотой [[Виктор Гюго]]гийн зохиолууд, марксист зохиолуудыг нууцаар уншдаг байв. Сургуулийн нэгэн багш ламтан Абашизе сургуулийн хүүхдүүдийг харгисаар дэглэж, нэгийг нь нөгөөгөөр нь тагнуулж, сургуулийг айдас хүйдэст автуулдаг байв. Марксист ном уншлаа хэмээн баригдаж Сталин нэг бус удаа шийтгүүлж байв. Энэ бүх нөхцөл байдал хожим түүний улс төрийн үзэл бодол, айдас хүйдсээр дамжуулан төр барихад нь нөлөөлсөн хэмээн Сталин өөрөө хожим дурссан байдаг. == Хувьсгалт үйл ажиллагаа == 1889-1894 онд Иосиф Жугашвили сургуульд орж сурсан байна. 1894 онд Иосиф шалгалтаа сайн өгч Тифлисийн төвд байрлах Тифлисийн үнэн алдартны шашны семинарт элсэн ороод анх удаа марксизмын үзэл санаатай танилцсан байна. Улмаар [[1902]] онд баривчлагдан [[Сибирь]] лүү 3 жилээр цөлөгдсөн. Гэсэн ч Сталин хуурамч бичиг баримт олж аван [[1904]] оны [[1 сарын 17]]-нд Сибирийн цөллөгөөс оргосон байна. 1906 онд Ленин, Сталин хоёр анх удаагаа биечлэн уулзаж, танилцсан байдаг. Дараа нь тэд нар 1907 онд Лондонд болсон Оросын Социал Демократ Хөдөлмөрийн Намын хуралд оролцсон байна. 1908 онд Сталин дахин баривчлагдан шоронд хэдэн сар байсны дараа, Сибирь рүү дахин 2 жилээр цөлөгдсөн. Цөлөгдсөнөөс хойш 7 сарын дараа Сталин эмэгтэй хүн болж зүсээ хувирган дахин оргосон. Гэсэн ч хувьсгалт намын дотор хаант засгийн тагнуулууд олноор шургалсан байсныг хожим нь Сталин мэдсэн гэдэг. [[1910]] оны 4 сард Сталин дахин баривчлагдан, өмнөх цөллөгөө дуусгахаар илгээгдсэн. 1911 оны эхээр тэрээр богино хугацаагаар дахин оргосон. Оргоод явж байх үед нь түүнд мөнгө дамжуулах ёстой өөр нэгэн цөллөгийн хүн мөнгөө аваад оргон зугтсан. Хожим нь үүний нь төлөө, өмнөхөө эргэн санан, Сталин 1937 онд тэр нөхрийг буудуулсан байна. 1912 онд Ленин Социал демократ намаас гарч Большевик намыг байгуулсан бөгөөд Намын төв хороонд сонгогдсон зарим гишүүд хаант засгийн цагдаа нарт баригдсаны дараа, хоосон албан тушаалыг нөхөх үүднээс Ленин Сталиныг намын Төв хорооны гишүүнээр томилсон. Иосиф Сталинд энэ тухай мэдэгдсэний дараа цөллөгөөс дахин оргож 1912 оны 4-р сард Санкт Петрбургд ирсэн байна. Гэсэн ч удалгүй Сталин 7 сард нь дахин баригдаж, 3 жилийн ял аван Сибирь рүү цөлөгдсөн аж. Гэвч энэ нь Сталины хамгийн богино шийтгэл байв. Тэрээр ердөө л 38 хоногийн дараа дахин оргосон. 1913 оны 3-р сарын 8-нд намын нөхрийнхөө зөвлөгөөг даган нэгэн хуралд суух үед нь, цагдаа нар орж ирж түүнийг баривчилсан. Энэ удаад 4 жилийн ял аван цөлөгдсөн. 1917 онд Сталин цэрэгт татагдсан боловч багадаа авсан гэмтлийн улмаас цэргээс чөлөөлөгдсөн. Сталин дахин орголгүй цөллөгөө дуусгасан. 1917 оны хувьсгалын эхээр Сталин цөллөгөөс суллагдан хувьсгалын ажилд идэвхийлэн оролцсон. Энэ үймээний үеэр Лениний амь насанд аюул учирч болзошгүй хэмээн Сталин Ленинийг [[Финланд]] руу нууцаар оргон гаргах ажлыг зохион байгуулсан. Ленинийг эзгүй үед Сталин Большевик намын удирдлагыг гартаа оруулж эхэлсэн байна. ==Улс төрийн амжилт== 1917 онд Сталин "Правда" сонины редакц большевик намын Төв хорооны Улс төрийн товчоо Цэргийн хувьсгалт Төвийн гишүүн байжээ. Эхлээд Сталин Оросын Түр засгийн газрыг дэмжиж байв. Дараа нь хоёрдугаар сарын "хөрөнгөтний демократ" хувьсгалт пролетарийн социалист хувьсгал болгон өрнүүлэх зорилт тавьсан Ленины талд оржээ. Тэрбээр хувьсгалт бослогод идэвхтэй оролцсон бөгөөд 10 дугаар сарын 25 (арваннэгдүгээр сарын 7)-ны ОСДХН(б)-ын Төв Хорооны хуралд оролцсон бөгөөд энд хурлаар шинэ Зөвлөлт засгийн газрын бүтэц, нэрийг баталсан байна. Сталин Бүх Оросын үүсгэн байгуулах хуралд Петрогарадын депутатаас болж 10 дугаар сарын 6-нд Сталин Москвад ирэв. Аравдугаар сарын 8 коммиссаруудын зөвлөлийн тогтоолоор Цэргийн зөвлөлийн гишүүн болов. Аравдугаар сарын 11 нд Сталин Царицынд эргэн иржээ. Удалгүй улаан арми ялалт байгуулж Москвад буцан ирэв. 1919 оны зун Сталин Смоленскт очиж, Баруун фронд дахь польшуудын довтолгоог зогсоосон юм. 1919 оны зургаадугаар сарын 12-18-нд Сталин Петроград дахь “Красная горка” цайзын бослогыг дарах ажиллагааг удирдсан байна. 1919 оны арваннэгдүгээр сарын 27-нд Бүх Оросын гүйцэтгэх төв хорооны тогтоолоор Сталин анхны "Улаан тугийн одон"-гоор шагнагдасан байна. Сталины санаачлагаар байгуулагдсан Нэгдүгээр морьт арми Өмнөд Оросыг цагаантнуудаас чөлөөлөв. Тус армийг ''[[Семён Будённый|С.М.Будённый]]'', ''[[Климент Ворошилов|К.Е.Ворошилов]]'', ''Е.А.Щаденко'' нар удирдаж байжээ. ==Хөдөлгөөн== 1920 оны хавар 3-р сард Украинд Сталин, Ленин, Калинин нар 1919 онд армийн зөвлөлийг тэргүүлж, нүүрс олборлолтод хүн амыг дайчлах ажлыг гардан удирдаж байжээ. 1920 оны 12-р сарын 22-нд тэрээр Бүх Оросын Зөвлөлүүдийн VIII их хуралд оролцжээ. Судлаач А.П.Шикманы тэмдэглэснээр “Сталин эрс ширүүн шийдвэр гаргадаг, ажилч, хичээнгүй чанартай, цэргийн болон улс төрийн ажлыг хослуулж чаддаг байсан нь олон хүмүүс түүний талд татагдан орох нөхцөл нь болжээ. 1922 онд Сталин ЗСБНХУ (СССР) байгуулах ажилд оролцсон юм. Тэрбээр холбооны улс биш, харин үндэстнүүдийн автомит нэгдэл бүхий нэгдсэн улс байгуулах хэрэгтэй гэж үздэг байв. Гэвч энэ төлөвлөгөөг Ленин болон түүний талынхан няцаасан байна. 1922 оны 12-р сарын 30-нд Бүх холбооотын зөвлөлтийн анхдугаар хурлаар Зөвлөлт Бүгд найрамдах улсуудыг нэгтгэж, Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбооны Улсыг байгуулсан юм. Эх орны дайн эхэлснээс долоон хоногийн дараа (1941 оны зургаадугаар сарын 30-нд Сталин шинээр байгуулсан Улсын Батлан хамгаалах хорооны дарга болсон юм. 1941 оны 7-р сарын 3-нд Сталин зөвлөлтийн ард түмэнд хандаж алдарт үгээ хэлсэн юм. "Нөхдүүд ээ, иргэд ээ, ах дүү нар аа, манай арми, флотын дайчид аа! Би та нарт хандаж байна, найз нар аа! гэж тэр үгээ эхэлсэн байдаг. 1941 оны 7-р сарын 19-нд Сталин [[Семён Тимошенко|Семён Тимошенколийн]] оронд Батлан хамгаалахын Ардын комиссар болсон юм. 1941 оны 8-р сарын 8-наас ЗСБНХУ-ын Дээд зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн зарилгаар Иосиф Сталин ЗСХУ-ын Зэвсэгт хүчний дээд Ерөнхий командлагч болсон юм. 1941 оны 7-р сарын 30-нд Сталин = АНУ-ын өрөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Рузвельтийн]] бие төлөөлөгч, дотны зөвлөгч [[Харри Хопкинс|Харри Хопкинсыг]] хүлээн авч уулзсан байна. ==Гадаад харилцаа== 1941 оны 12-р сарын 16-20-нд Сталин Москва хотноо Их Британий гадаад хэргийн сайд [[Энтони Иден|Э.Идентэй]] Германы эсрэг дайнд холбоотон болох болон дайны дараа хамтран ажиллах тухай ЗСБНХУ, Их Британийн хооронд гэрээ байгуулах талаар хэлэлцсэн байна. 1943 оны 2-р сарын 11-нд Сталин атомын бөмбөг хийх ажлыг эхлүүлэх тухай Улсын Батлан хамгаалах хорооны тогтоолд гарын үсэг зуржээ. 11-р сарын 25-нд Сталин ЗСБНХУ-ын Гадаад хэргийн ардын комиссар [[Вячеслав Молотов|В.М.Молотов]], УБХХ-ны гишүүн, ЗСБНХУ-ын Ардын комиссарын зөвлөлийн даргын орлогч [[Климент Ворошилов]] нартай хамт Сталинград, Баку орж, тэндээс онгоцоор [[Тегеран]] (Иран)-нд очжээ. Тэнд 1943 оны 11-р сарын 28-аас 12-р сарын 1-нд Сталин [[ЗСБНХУ]], [[АНУ]], [[Их Британи|Их Британий]] тэргүүнүүд оролцсон [[Тегераны бага хурал|Тегераны бага хуралд]] оролцсон юм. 1945 оны 2-р сарын 4-11-нд Сталин холбоотон гурнүүдийн [[Ялтын уулзалт|Ялтын бага хуралд]] оролцсон байна. 1943 оны 3-р сарын 6-нд И.Сталин ЗХУ-ын Маршал цол хүртэв. 1945 оны 6-р сарын 26-нд Сталинд [[ЗХУ]]-ын Баатар цол хүртэв. 1945 оны 7-р сарын 27-ид шинээр бий болгосон ЗХУ-ын Генералиссимус цол олгожээ. Дайны дараа Сталингаар удирдуулсан [[ЗСБНХУ]]-ын Сайд нарыи Зөвлөл, Бүх Оросын Коммунист Нам (большевик) дайнд сүйдсэн улс орны эдийн засгийг яаравчлан сэргээн босгох ажилд орсон юм. 1945 оны 10-р сарын 10-15-ны хооронд Сталинд анх удаа жижиг хэмжээний цус харвалт болжээ, 1951 оны 8 -р сард И.Сталин Эрүүл мэндийн шалтгаанаар удаан хугацааны амралт авч 1952 оны 2-р сарын 12-нд ажилдаа эргэн орсон байна. 1952 оны 10-р сард [[ЗХУКН]]-ын XIX их хурал дээр Сталин ‘хөгширч, ядарсан" тул "түүний хусэлтийг хүндэтгэж” БОКН(б)-ын ТХ -ны нарийн бичгийн даргын ажлаас чөлөөлж өгөхийг хүссэн байна [[ЗХУ-ын Коммунист нам|3ХУ-ын Коммунист на]]<nowiki/>мын IX ны Бүгд хурал тууний хусэлтийг хулээж аваагүй бөгөөд намын шинэ дүрмийн дагуу туүнийг ЗХУ-ын Коммунист Намын Төв Xорооны нарийн бичгийн даргаар сонгожээ. == Сталинизм ба хэлмэгдүүлэлт == Ленинийг нас барсны дараа төрийн эрхийг барихын төлөө тэмцэн, өрсөлдөгчдөө янз бүрийн аргаар замаасаа нэг болон хэсгээр нь зайлуулсан. Үүний дараа 1936-1938 оны Их цэвэрлэгээний дараа Сталинтай эн зэрэгцэх хүн Зөвлөлтөд үгүй болж, Сталин хязгааргүй эрх мэдлийг ганцаараа тогтоосон байна. Хүн төрөлхтний түүхэнд маш цөөхөн хүнд л байсан эрх мэдлийг ганцаараа олсон тэрээр хүн төрөлхтний өмнө байгаагүй том нийгмийн туршилтууд, нийгмийн өөрчлөлтүүдийг хийсэн. Орос орныг тариачдын орноос аж үйлдвэржсэн улс болгох ажлыг хүн хүч, цэрэг цагдаа, 5 жилийн төлөвлөгөөгөөр далайлган хэрэгжүүлсэн. Мөн янз бүрийн угсаатан, ард түмнүүдийг төрөлх нутгаас нь хэдэн зуун мянга, саяар нь нүүлгэн шилжүүлж, сая сая хүний юу идэх, юу идэхгүйг хүртэл ганцаараа шийдэж байв. Түүний тушаалын дагуу Украинууд, Польшууд, Солонгос, Ижил мөрний Германууд, Крымын татарууд, [[Халимаг]]ууд, [[Чечень ястан|Чеченүүд]], Ингушүүд, Мешкетын туркүүд, Финландууд, Болгарууд, Грекүүд, Латвиуд, Литвууд, Эстонууд, Еврей нар зэрэг үндэстэн, угсаатан хүмүүсийг хүчээр Сибирь, Төв ази руу цөлж, үндэстэн угсаатнаар нь нутаг зааж байв. Учир нь эдгээр хүмүүсийг итгэж үл болох хүмүүс хэмээн үзэн, 2-р зэргийн хүмүүс гэж тэр үзэж байв. Хожим судлаачид Сталины дэглэмийн улмаас 4-10 сая гаруй зөвлөлтийн иргэн нас барсан гэж тооцоолдог. Зарим судлаачид өлсгөлөнг мөн оролцуулан, зөвхөн 1932-33 оны өлсгөлөнгийн үеэр 6 орчим сая хүн нас барсан. Үүнээс гадна 1.5 сая хүнийг цаазаар авсан; [[ГУЛАГ|Гулагуудад]], шоронд 5 сая хүн нас барж; 7.5 сая хүнийг цөлж, нүүлгэн шилжүүлэх үеэр 1.5 сая орчим; германы цэргийн хоригдол болон германы иргэд 1 сая орчим хэмээн тооцоолдог. Ингэж тооцоолбол 15 сая орчим хүн Сталины дэглэмийн золиос, хохирогч болон хэлмэгдсэн. Өөр нэгэн тооцоллоор Сталин нийт 24 сая зөвлөлтийн хүмүүсийг цаазлан хороосон гэсэн тоо байдаг. Ленин, Сталины байгуулсан харгис дарангуйлал болон олон улсын коммунизмын харгислалын балгаар дэлхий даяар коммунизмын бүтэшгүй үзлийн төлөө ямар ч гэм зэмгүй 100 сая хүний амь насыг коммунистууд хөнөөсөн ажээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] Зөвлөлт эхний үед маш ноцтой хохирол амсаж, бууж өгөх тухай асуудал ч яригдаж байсан гэдэг. Гэсэн ч дайны явцад өөрчлөлт гарч улмаар дайныг Зөвлөлтийг ялалтаар дуусгах боломжтой болсон. Ийнхүү ганцаараа засагласаар 1953 оны 3 сарын 1-нд тархинд нь цус харваж Сталин хэд хоногийн дараа нас барсан юм. ==Таалал төгссөн нь == 1953 оны 2-р сарын 26 -нд Сталин "Ближняя дача" зуслан дээр [[ЗХУ-ын Коммунист нам|3ХУ-ын Коммунист намын]] Төв Хорооны Улс төрийн Товчоог хуралдуулжээ. Хуралд Сталин, [[Георгий Маленков|Г.Маленков]], [[Лаврентий Берия|Л.Берия]], [[Николай Булганин|Н.Булганин]], [[Никита Хрущёв]] оролцсон байна, 1953 оны 3-р сарын 1-нд "Ближняя Дача" Зуслангийн гал тогооны өрөөнд Сталины хэвтэж байгааг хамгаалалтын албаны ажилтан П.В.Лозгачёв анх олж мэдсэн гэдэг. 3-р сарын 2-ны өглөө эмч нар ирж, биеийн баруун тал мэдээгүй болсоныг тогтоосон бөгөөд 3 -р сарын 5-ны орой 21 цаг 50 минутад нас баржээ. Тархинд нь цус харвасан тул нас барсан гэсэн эмнэлгийн албан ёсны дүгнэлт гарчээ. Улмаар түүний зандаршуулсан цогцосыг нь Лениний бунханд тавьсан байна. 1953-оос 1961 он хүртэл бунханыг '''В.И.Ленин''', ''И.В.Сталины'' мавзолей гэж нэрлэж байв. 1961 оны 10-р сарын 30 -н д [[ЗХУКН]]-ын XXII их хурал "Сталин Лениний гэрээслийг ноцтой зөрчиж байсайн тул түүний цогцосыг бунханд байлгах боломжгүй гэж тогтоож 1961 оны 10-р сарын 31-ээс 11-р сарын 1-нд шилжих шөнө Сталины цогцосыг Бунханаас нууцаар гарагаж Кремлийн хананд оршуулжээ. [[Сталины оршуулга|'''Сталины оршуулга.''']] == Сталинийг хороох оролдого == Сталинийг хороох оролдогууд нь Сталины хамгаалалт үргэлж өндөр түвшинд байлаа. Иосиф Сталиныг хороох хэд хэдэн оролдлого гарч байсан ч ямар ч амжилтгүй өндөрлөж байлаа. 1942 оны 11-р сарын 6-нд Сталиныг машинтайгаа [[Улаан талбай|Улаан талбайн]] ойролцоо явж байхад нь гал нээж байжээ. Гал нээсэн Савели Дмитриевийг баривчилж 1950 оны 8 сарын 25-нд буудан хороосон байна. 1943 онд Сталин, Рузвельт, Черчилль нарыг Тегеранд уулзахаас өмнө германы нууц албаныхан тэднийг хороохоор бэлтгэж байгаа гэсэн мэдээллийг нууц албаныхан олж мэдсэн байна. Үүний үр дүнд Иранд байгаа Германы нууц бүлэглэлийн олон арван гишүүдийг баривчилжээ. Гурван орны төрийн өндөрлөгийн аминд халдах хуйвалдааныг тагнуулч [[Отто Скорцени]] гол зохион байгуулж байжээ. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Вячеслав Молотов]] |дараа =[[Георгий Маленков]] |албан_тушаал =[[ЗХУ-ын Ардын Комиссар нарын зөвлөл|ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга]] |он =1941-1953 }} {{Залгамжлал |өмнө =[[Өмнө нь байгаагүй]] |дараа =[[Никита Хрущёв]] |албан_тушаал =[[ЗХУКН-ын ТХ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] |он =1922-1953 }} {{end}} {{Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршалууд}} {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Сталин, Иосиф}} [[Ангилал:Иосиф Сталин| ]] [[Ангилал:Псевдоним]] [[Ангилал:Сталинизм]] [[Ангилал:Антисемитизмын хүн]] [[Ангилал:Антисионизмын хүн]] [[Ангилал:Катыний хядлага]] [[Ангилал:ЗХУ-ын засгийн газрын тэргүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын намын дарга]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын улс төрийн товчооны гишүүн]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Большевикийн гишүүн]] [[Ангилал:1917 оны Оросын хувьсгалын хүн]] [[Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлт-Польшийн дайны хүн]] [[Ангилал:Ардын комиссар]] [[Ангилал:ЗХУ-ын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн төлөөлөгч]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:ЗХУ-ын маршал]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Ялалт одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их хядлагын гэмт хэрэгтэн]] [[Ангилал:Будапештын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Гүржүүд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросын хүн]] [[Ангилал:1878 онд төрсөн]] [[Ангилал:1953 онд өнгөрсөн]] f1gncewo6t69jsfpnck87b9mz5ft0jm 858658 858657 2026-06-11T12:06:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 858658 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Иосиф Сталин | хүндэтгэсэн_угтвар = | хүндэтгэсэн_дагавар = | зураг = [[File:CroppedStalin1943.jpg|thumb|Иосиф Виссарионович Сталин [[Холбоотон гурван гүрний удирдагчдын Тегераны уулзалт|Тегераны уулзалт]] дээр, 1943 он]] | зураг_хэмжээ = 200px | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Иосиф Сталин | тайлбар = | жинхэнэ_нэр = Иосиф Жугашвили | төрсөн_огноо = [[1878]] оны 12 дугаар сарын 18 | төрсөн_газар = Хаант Орос улс. Тифлис муж. Гори хот | нас_барсан_огноо = 1953 оны 3 дугаар сарын 5 | нас_барсан_газар = ЗХУ. Москва хот. Ближная зуслан | үхлийн_шалтгаан = Цус харвалт | олдсон_газар = Ближная зуслан | оршуулагдсан_газар = ОХУ. Москва хот. Улаан талбай. Кремлийн хана. | хөшөө_дурсгал = Олон тооны хөшөө дурсгал дэлхий улс орнуудад байдаг | амьдарч_байсан_газар = Хаант Орос, ЗХУ | яс_үндэс = Гүрж | үндэстэн = Гүрж | аль_хотын_суугуул = Гүржийн Гори хот | бусад_нэр = Сахалт багш, Кобэ | юугаараа_алдаршсан = Оросын Октябрийн хувьсгалын удирдагчдын нэг, ЗХУКН болон ЗХУ-ыг үүсгэн байгуулагч-удирдагч, Дэлхийн коммунистуудын нэгдсэн байгууллага Коминтерныг санаачлан байгуулагч. Дэлхийн хоёрдугаар дайнд ялагч. Орос орныг үйлдвэржүүлэгч. Их хэлмэгдүүлэлтийг санаачлан зохион байгуулагч. Дэлхийн 2 дахь цөмийн зэвсэг эзэмшигч. | боловсрол = Шашны гимнази | төгссөн_сургууль = шашны гимнази | ажил_мэргэжил = Мэргэжлийн хувьсгалч | ажилд_авагч = | байгууллага = | алдартай_бүтээлүүд = Улс төрийн онол болон практикийн тухай бүтээлүүд | хэв_маяг = | түүнд_нөлөөлсөн = Ленин | түүний_нөлөөлсөн = Орос орон | төлөөлөгч = Оросын коммунист үзэл суртал | идэвхитэй_жилүүд = 1890-1923 он | төрөлх_хот = Гори | цалин = | хөрөнгө = байхгүй | өндөр = | жин = | хэргэм = генералиссмус | телевиз = | хугацаа = | өмнөх_хүн = Ленин | залгамжлагч = Булганин | нам = ЗХУКН | хөдөлгөөн = коммунист | өрсөлдөгч = Тройцкий болон бусад дэлхийн Социалистууд, Кадет, Монархист, Эсэр болон бусад коммунизмын эсрэг нам, хөдөлгөөн | зөвлөл = | шүтлэг = шашингүй | шашны_бүлэг = | ял_зэм = цөллөг | ялын_гүйцэтгэл = Сибирь | ялын_нөхцөл = цөллөг | эхнэр_(нөхөр) = 1) Екатерина Семёновна Сванидзе (1885—1907) 2) Надежда Сергеевна Аллилуева (1901—1932) | хамтрагч = Свердлов, Сталин, Дзержинский, Бонч-Бурейвич, | хүүхэд = байхгүй | эцэг_эх = Эцэг- Виссарион Иванович Жугашвили (850—1909), Эх- Екатерина Георгиевна Жугашвили (Геладзе) (1858—1937) | хамаатан = | callsign = | шагнал = ЗХУ-ын баатар, ЗХУ-ын социалист хөдөлмөрийн баатар | гарын_үсэг = | гарын_үсэг_өөр = | вэбсайт = <!-- {{Url|www.жишээ.com}} --> | тэмдэглэл = }} [[File:CroppedStalin1943.jpg|thumb|Иосиф Виссарионович Сталин [[Холбоотон гурван гүрний удирдагчдын Тегераны уулзалт|Тегераны уулзалт]] дээр, 1943 он]] '''Иосиф Сталин''' ([[Орос хэл|орос''.'']] ''Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин,'' {{lang-ka|ვასილი იოსების სტალინი}}; ''жинх.'' '''Иосиф Виссарионович Жугашвили''', {{lang-ka|ვასილი იოსების ჯუღაშვილი}}; [[1878]] оны [[12 сарын 18|12-р сарын 18]]-нд [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] Тифлис мужийн Гори хотод төрсөн - [[1953]] оны 3-р сарын 5-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва муж|Москва мужийн]] Кунцев дүүргийн Волынское тосгонд /"Ближняя дача" зусланд/ нас барсан) - Оросын хувьсгалч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн, удирдагч. И.Сталин 1922-1934 онуудад Оросын Коммунист Намын (большевик) Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, 1934-1953 онуудад Бүх Холбоотын Коммунист Нам (большевик)-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга, 1941-1946 онуудад ЗХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын Ардын Комиссар, 1941-1953 онд ЗХУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөл болон ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга, 1941- 1945 онд ЗХУ-ын Улсын Батлан ​​​​хамгаалах Хорооны дарга байсан. Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал (1943), Зөвлөлт Холбоот Улсын Генералиссимус (1945) цол авсан. == Намтар == Иосиф Жугашвили [[Гүрж]]ид архинд донтсон хэрцгийн зан араншинтай ядуу гуталчин Виссарион Жугашвили, тариачин гаралтай Екатерина Жугашвили нарын хүү болж 1878 онд төрсөн. 1895—1899 онд Тифилсийн шашны дунд сургуульд сурч байхдаа марксизм үзэл санаанд автаж хувьсгалт үйл ажиллагаа явуулсны учир 1899 онд сургуулиасаа хөөгджээ. 1899- 1912 онуудад нууц хувьсгалт бүлгэмд нэгдэж "Коба" хэмээх нууц нэртэй болоод улс төрийн цөллөгт олон удаа явж байжээ. 1903 онд [[Оросын Социал Демократ Ажилчны Нам]]ын большевик фракцын талд [[Владимир Ильич Ленин]] олруулжээ. 1912 онд уг анхны Большевик намын Төв хороонд томилогдсон. 1917 оны Оросын хувьсгалаар большевикууд төрийн эрхэнд гарах хүртэл тайзны ард идэвхтэй ажиллаж байсан бөгөөд 1913-1917 онд цөллөгт байсан. Сталин (Оросын сталь буюу “ган” хэмээх үгнээс гаралтай) хэмээх нууц нэрийг 1912 онд аваад, большевик засгийн газарт үндэстэн ястнууд болон төрийн хяналтыг хариуцсан комиссарын үүрэгт ажлыг гүйцэтгэсэн (1917-1923). 1922 оноос Сталин намын Төв Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга бөгөөд Улс төрийн товчооны гишүүн болсон. Энэхүү ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаал нь сүүлд дарангуйлал тогтоох эрх мэдлийнх нь үндэс суурийг бүрдүүлсэн. Ленинийг нас барсны (1924) дараа Сталин [[Лев Троцкий]], [[Григорий Зиновьев]], [[Лев Каменев]], [[Николай Бухарин]], [[Алексей Рыков]] зэрэг өрсөлдөгчдөө ялж, Зөвлөлтийн улс төрийн хяналтыг гартаа авчээ. 1928 онд тэрбээр Зөвлөлтийн эдийн засаг, нийгмийн бүтцийг эрс өөрчилж, олон сая хүний аминд хүрсэн. Таван жилийн төлөвлөгөөгөө тунхаглалаа. 1930-аад онд тэрбээр Хядлага хийж, олноор нь цаазаар авах, цээрлүүлэх зэргээр эрх мэдэлд нь учрах аюулыг арилгаж дөнгөжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр тэрбээр баруун хилээ бэхжүүлэхийн тулд Герман-Зөвлөлтийн харилцан үл довтлох гэрээнд (1939) гарын үсэг зурж, [[Финланд]] руу довтолж ([[Өвлийн дайн]]ыг үзнэ үү), Зүүн Европын зарим хэсгийг Зөвлөлтөд нэгтгэжээ. Герман Зөвлөлтөд халдан довтлоход (1941) Сталин цэргийн үйл ажиллагааны удирдлагыг гартаа авсан. Тэрбээр Оросыг [[Британи]], [[АНУ]]-ын холбоотон болгож, [[Тегеран]], [[Ялта]], [[Потсдам]]ын бага хурлууд дээр хэлэлцээ хийх чадвараа харуулсан юм. Дайны дараа тэрбээр Зүүн Европ дахь Зөвлөлтийн нөлөөг бэхжүүлж, Зөвлөлт Холбоот Улсыг дэлхийн цэргийн гүрэн болгосон. Сталин дотоодын эсрэг үзэл бодлыг хянах улс төрийн харгис арга хэмжээ авч байсан бөгөөд улам бүр параноид болж байлаа. Тэрбээр нас барах үедээ Эмч нарын хуйвалдаан хэмээх хядлагын дараа дахин нэг хядлага явуулахаар бэлтгэж байжээ. Ард түмэндээ аймшигтай их гарз хохирол учруулан байж Зөвлөлт Холбоот Улсыг дэлхийд нөлөөтэй гүрэн болгосон гэгддэг тэрбээр харгислал, айдас хүйдсийн зэрэгцээ аж үйлдвэржсэн цэргийн гүрэнг үлдээсэн юм. 1956 онд болсон ЗХУ-ын Коммунист намын ХХ Их хурлын үеэр Сталин болон түүнийг тахин шүтэх үзлийг [[Никита Хрущёв]] шүүмжилж буруу шаасан юм. == Бага нас == Иосиф Сталин Гүржийн [[Гори]]д төрсөн бөгөөд гэр бүлийн санхүүгийн байдлаас болоод түүнийг 10 нас хүрэх хооронд тэднийх 9 газар сольж нүүсэн байв. Сталин 8, 9 хүртлээ [[орос хэл]]ээр ярьдаггүй байв. 10-тайдаа Тифлисын шашны сургуульд орсон бөгөөд тэнд эзэн хаан [[III Александр|III Александрын]] зарлигийн дагуу, зайлшгүй орос хэл сурах ёстой болжээ. Сталин 12-тойдоо морин тэргэнд дайруулан ноцтой бэртэл авсан гэдэг. Сургуулийн ахлах ангид байхдаа Сталин сургуулийн бусад хүүхдийн нэгэн адилаар хориотой [[Виктор Гюго]]гийн зохиолууд, марксист зохиолуудыг нууцаар уншдаг байв. Сургуулийн нэгэн багш ламтан Абашизе сургуулийн хүүхдүүдийг харгисаар дэглэж, нэгийг нь нөгөөгөөр нь тагнуулж, сургуулийг айдас хүйдэст автуулдаг байв. Марксист ном уншлаа хэмээн баригдаж Сталин нэг бус удаа шийтгүүлж байв. Энэ бүх нөхцөл байдал хожим түүний улс төрийн үзэл бодол, айдас хүйдсээр дамжуулан төр барихад нь нөлөөлсөн хэмээн Сталин өөрөө хожим дурссан байдаг. == Хувьсгалт үйл ажиллагаа == 1889-1894 онд Иосиф Жугашвили сургуульд орж сурсан байна. 1894 онд Иосиф шалгалтаа сайн өгч Тифлисийн төвд байрлах Тифлисийн үнэн алдартны шашны семинарт элсэн ороод анх удаа марксизмын үзэл санаатай танилцсан байна. Улмаар [[1902]] онд баривчлагдан [[Сибирь]] лүү 3 жилээр цөлөгдсөн. Гэсэн ч Сталин хуурамч бичиг баримт олж аван [[1904]] оны [[1 сарын 17]]-нд Сибирийн цөллөгөөс оргосон байна. 1906 онд Ленин, Сталин хоёр анх удаагаа биечлэн уулзаж, танилцсан байдаг. Дараа нь тэд нар 1907 онд Лондонд болсон Оросын Социал Демократ Хөдөлмөрийн Намын хуралд оролцсон байна. 1908 онд Сталин дахин баривчлагдан шоронд хэдэн сар байсны дараа, Сибирь рүү дахин 2 жилээр цөлөгдсөн. Цөлөгдсөнөөс хойш 7 сарын дараа Сталин эмэгтэй хүн болж зүсээ хувирган дахин оргосон. Гэсэн ч хувьсгалт намын дотор хаант засгийн тагнуулууд олноор шургалсан байсныг хожим нь Сталин мэдсэн гэдэг. [[1910]] оны 4 сард Сталин дахин баривчлагдан, өмнөх цөллөгөө дуусгахаар илгээгдсэн. 1911 оны эхээр тэрээр богино хугацаагаар дахин оргосон. Оргоод явж байх үед нь түүнд мөнгө дамжуулах ёстой өөр нэгэн цөллөгийн хүн мөнгөө аваад оргон зугтсан. Хожим нь үүний нь төлөө, өмнөхөө эргэн санан, Сталин 1937 онд тэр нөхрийг буудуулсан байна. 1912 онд Ленин Социал демократ намаас гарч Большевик намыг байгуулсан бөгөөд Намын төв хороонд сонгогдсон зарим гишүүд хаант засгийн цагдаа нарт баригдсаны дараа, хоосон албан тушаалыг нөхөх үүднээс Ленин Сталиныг намын Төв хорооны гишүүнээр томилсон. Иосиф Сталинд энэ тухай мэдэгдсэний дараа цөллөгөөс дахин оргож 1912 оны 4-р сард Санкт Петрбургд ирсэн байна. Гэсэн ч удалгүй Сталин 7 сард нь дахин баригдаж, 3 жилийн ял аван Сибирь рүү цөлөгдсөн аж. Гэвч энэ нь Сталины хамгийн богино шийтгэл байв. Тэрээр ердөө л 38 хоногийн дараа дахин оргосон. 1913 оны 3-р сарын 8-нд намын нөхрийнхөө зөвлөгөөг даган нэгэн хуралд суух үед нь, цагдаа нар орж ирж түүнийг баривчилсан. Энэ удаад 4 жилийн ял аван цөлөгдсөн. 1917 онд Сталин цэрэгт татагдсан боловч багадаа авсан гэмтлийн улмаас цэргээс чөлөөлөгдсөн. Сталин дахин орголгүй цөллөгөө дуусгасан. 1917 оны хувьсгалын эхээр Сталин цөллөгөөс суллагдан хувьсгалын ажилд идэвхийлэн оролцсон. Энэ үймээний үеэр Лениний амь насанд аюул учирч болзошгүй хэмээн Сталин Ленинийг [[Финланд]] руу нууцаар оргон гаргах ажлыг зохион байгуулсан. Ленинийг эзгүй үед Сталин Большевик намын удирдлагыг гартаа оруулж эхэлсэн байна. ==Улс төрийн амжилт== 1917 онд Сталин "Правда" сонины редакц большевик намын Төв хорооны Улс төрийн товчоо Цэргийн хувьсгалт Төвийн гишүүн байжээ. Эхлээд Сталин Оросын Түр засгийн газрыг дэмжиж байв. Дараа нь хоёрдугаар сарын "хөрөнгөтний демократ" хувьсгалт пролетарийн социалист хувьсгал болгон өрнүүлэх зорилт тавьсан Ленины талд оржээ. Тэрбээр хувьсгалт бослогод идэвхтэй оролцсон бөгөөд 10 дугаар сарын 25 (арваннэгдүгээр сарын 7)-ны ОСДХН(б)-ын Төв Хорооны хуралд оролцсон бөгөөд энд хурлаар шинэ Зөвлөлт засгийн газрын бүтэц, нэрийг баталсан байна. Сталин Бүх Оросын үүсгэн байгуулах хуралд Петрогарадын депутатаас болж 10 дугаар сарын 6-нд Сталин Москвад ирэв. Аравдугаар сарын 8 коммиссаруудын зөвлөлийн тогтоолоор Цэргийн зөвлөлийн гишүүн болов. Аравдугаар сарын 11 нд Сталин Царицынд эргэн иржээ. Удалгүй улаан арми ялалт байгуулж Москвад буцан ирэв. 1919 оны зун Сталин Смоленскт очиж, Баруун фронд дахь польшуудын довтолгоог зогсоосон юм. 1919 оны зургаадугаар сарын 12-18-нд Сталин Петроград дахь “Красная горка” цайзын бослогыг дарах ажиллагааг удирдсан байна. 1919 оны арваннэгдүгээр сарын 27-нд Бүх Оросын гүйцэтгэх төв хорооны тогтоолоор Сталин анхны "Улаан тугийн одон"-гоор шагнагдасан байна. Сталины санаачлагаар байгуулагдсан Нэгдүгээр морьт арми Өмнөд Оросыг цагаантнуудаас чөлөөлөв. Тус армийг ''[[Семён Будённый|С.М.Будённый]]'', ''[[Климент Ворошилов|К.Е.Ворошилов]]'', ''Е.А.Щаденко'' нар удирдаж байжээ. ==Хөдөлгөөн== 1920 оны хавар 3-р сард Украинд Сталин, Ленин, Калинин нар 1919 онд армийн зөвлөлийг тэргүүлж, нүүрс олборлолтод хүн амыг дайчлах ажлыг гардан удирдаж байжээ. 1920 оны 12-р сарын 22-нд тэрээр Бүх Оросын Зөвлөлүүдийн VIII их хуралд оролцжээ. Судлаач А.П.Шикманы тэмдэглэснээр “Сталин эрс ширүүн шийдвэр гаргадаг, ажилч, хичээнгүй чанартай, цэргийн болон улс төрийн ажлыг хослуулж чаддаг байсан нь олон хүмүүс түүний талд татагдан орох нөхцөл нь болжээ. 1922 онд Сталин ЗСБНХУ (СССР) байгуулах ажилд оролцсон юм. Тэрбээр холбооны улс биш, харин үндэстнүүдийн автомит нэгдэл бүхий нэгдсэн улс байгуулах хэрэгтэй гэж үздэг байв. Гэвч энэ төлөвлөгөөг Ленин болон түүний талынхан няцаасан байна. 1922 оны 12-р сарын 30-нд Бүх холбооотын зөвлөлтийн анхдугаар хурлаар Зөвлөлт Бүгд найрамдах улсуудыг нэгтгэж, Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбооны Улсыг байгуулсан юм. Эх орны дайн эхэлснээс долоон хоногийн дараа (1941 оны зургаадугаар сарын 30-нд Сталин шинээр байгуулсан Улсын Батлан хамгаалах хорооны дарга болсон юм. 1941 оны 7-р сарын 3-нд Сталин зөвлөлтийн ард түмэнд хандаж алдарт үгээ хэлсэн юм. "Нөхдүүд ээ, иргэд ээ, ах дүү нар аа, манай арми, флотын дайчид аа! Би та нарт хандаж байна, найз нар аа! гэж тэр үгээ эхэлсэн байдаг. 1941 оны 7-р сарын 19-нд Сталин [[Семён Тимошенко|Семён Тимошенколийн]] оронд Батлан хамгаалахын Ардын комиссар болсон юм. 1941 оны 8-р сарын 8-наас ЗСБНХУ-ын Дээд зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн зарилгаар Иосиф Сталин ЗСХУ-ын Зэвсэгт хүчний дээд Ерөнхий командлагч болсон юм. 1941 оны 7-р сарын 30-нд Сталин = АНУ-ын өрөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Рузвельтийн]] бие төлөөлөгч, дотны зөвлөгч [[Харри Хопкинс|Харри Хопкинсыг]] хүлээн авч уулзсан байна. ==Гадаад харилцаа== 1941 оны 12-р сарын 16-20-нд Сталин Москва хотноо Их Британий гадаад хэргийн сайд [[Энтони Иден|Э.Идентэй]] Германы эсрэг дайнд холбоотон болох болон дайны дараа хамтран ажиллах тухай ЗСБНХУ, Их Британийн хооронд гэрээ байгуулах талаар хэлэлцсэн байна. 1943 оны 2-р сарын 11-нд Сталин атомын бөмбөг хийх ажлыг эхлүүлэх тухай Улсын Батлан хамгаалах хорооны тогтоолд гарын үсэг зуржээ. 11-р сарын 25-нд Сталин ЗСБНХУ-ын Гадаад хэргийн ардын комиссар [[Вячеслав Молотов|В.М.Молотов]], УБХХ-ны гишүүн, ЗСБНХУ-ын Ардын комиссарын зөвлөлийн даргын орлогч [[Климент Ворошилов]] нартай хамт Сталинград, Баку орж, тэндээс онгоцоор [[Тегеран]] (Иран)-нд очжээ. Тэнд 1943 оны 11-р сарын 28-аас 12-р сарын 1-нд Сталин [[ЗСБНХУ]], [[АНУ]], [[Их Британи|Их Британий]] тэргүүнүүд оролцсон [[Тегераны бага хурал|Тегераны бага хуралд]] оролцсон юм. 1945 оны 2-р сарын 4-11-нд Сталин холбоотон гурнүүдийн [[Ялтын уулзалт|Ялтын бага хуралд]] оролцсон байна. 1943 оны 3-р сарын 6-нд И.Сталин ЗХУ-ын Маршал цол хүртэв. 1945 оны 6-р сарын 26-нд Сталинд [[ЗХУ]]-ын Баатар цол хүртэв. 1945 оны 7-р сарын 27-ид шинээр бий болгосон ЗХУ-ын Генералиссимус цол олгожээ. Дайны дараа Сталингаар удирдуулсан [[ЗСБНХУ]]-ын Сайд нарыи Зөвлөл, Бүх Оросын Коммунист Нам (большевик) дайнд сүйдсэн улс орны эдийн засгийг яаравчлан сэргээн босгох ажилд орсон юм. 1945 оны 10-р сарын 10-15-ны хооронд Сталинд анх удаа жижиг хэмжээний цус харвалт болжээ, 1951 оны 8 -р сард И.Сталин Эрүүл мэндийн шалтгаанаар удаан хугацааны амралт авч 1952 оны 2-р сарын 12-нд ажилдаа эргэн орсон байна. 1952 оны 10-р сард [[ЗХУКН]]-ын XIX их хурал дээр Сталин ‘хөгширч, ядарсан" тул "түүний хусэлтийг хүндэтгэж” БОКН(б)-ын ТХ -ны нарийн бичгийн даргын ажлаас чөлөөлж өгөхийг хүссэн байна [[ЗХУ-ын Коммунист нам|3ХУ-ын Коммунист на]]<nowiki/>мын IX ны Бүгд хурал тууний хусэлтийг хулээж аваагүй бөгөөд намын шинэ дүрмийн дагуу туүнийг ЗХУ-ын Коммунист Намын Төв Xорооны нарийн бичгийн даргаар сонгожээ. == Сталинизм ба хэлмэгдүүлэлт == Ленинийг нас барсны дараа төрийн эрхийг барихын төлөө тэмцэн, өрсөлдөгчдөө янз бүрийн аргаар замаасаа нэг болон хэсгээр нь зайлуулсан. Үүний дараа 1936-1938 оны Их цэвэрлэгээний дараа Сталинтай эн зэрэгцэх хүн Зөвлөлтөд үгүй болж, Сталин хязгааргүй эрх мэдлийг ганцаараа тогтоосон байна. Хүн төрөлхтний түүхэнд маш цөөхөн хүнд л байсан эрх мэдлийг ганцаараа олсон тэрээр хүн төрөлхтний өмнө байгаагүй том нийгмийн туршилтууд, нийгмийн өөрчлөлтүүдийг хийсэн. Орос орныг тариачдын орноос аж үйлдвэржсэн улс болгох ажлыг хүн хүч, цэрэг цагдаа, 5 жилийн төлөвлөгөөгөөр далайлган хэрэгжүүлсэн. Мөн янз бүрийн угсаатан, ард түмнүүдийг төрөлх нутгаас нь хэдэн зуун мянга, саяар нь нүүлгэн шилжүүлж, сая сая хүний юу идэх, юу идэхгүйг хүртэл ганцаараа шийдэж байв. Түүний тушаалын дагуу Украинууд, Польшууд, Солонгос, Ижил мөрний Германууд, Крымын татарууд, [[Халимаг]]ууд, [[Чечень ястан|Чеченүүд]], Ингушүүд, Мешкетын туркүүд, Финландууд, Болгарууд, Грекүүд, Латвиуд, Литвууд, Эстонууд, Еврей нар зэрэг үндэстэн, угсаатан хүмүүсийг хүчээр Сибирь, Төв ази руу цөлж, үндэстэн угсаатнаар нь нутаг зааж байв. Учир нь эдгээр хүмүүсийг итгэж үл болох хүмүүс хэмээн үзэн, 2-р зэргийн хүмүүс гэж тэр үзэж байв. Хожим судлаачид Сталины дэглэмийн улмаас 4-10 сая гаруй зөвлөлтийн иргэн нас барсан гэж тооцоолдог. Зарим судлаачид өлсгөлөнг мөн оролцуулан, зөвхөн 1932-33 оны өлсгөлөнгийн үеэр 6 орчим сая хүн нас барсан. Үүнээс гадна 1.5 сая хүнийг цаазаар авсан; [[ГУЛАГ|Гулагуудад]], шоронд 5 сая хүн нас барж; 7.5 сая хүнийг цөлж, нүүлгэн шилжүүлэх үеэр 1.5 сая орчим; германы цэргийн хоригдол болон германы иргэд 1 сая орчим хэмээн тооцоолдог. Ингэж тооцоолбол 15 сая орчим хүн Сталины дэглэмийн золиос, хохирогч болон хэлмэгдсэн. Өөр нэгэн тооцоллоор Сталин нийт 24 сая зөвлөлтийн хүмүүсийг цаазлан хороосон гэсэн тоо байдаг. Ленин, Сталины байгуулсан харгис дарангуйлал болон олон улсын коммунизмын харгислалын балгаар дэлхий даяар коммунизмын бүтэшгүй үзлийн төлөө ямар ч гэм зэмгүй 100 сая хүний амь насыг коммунистууд хөнөөсөн ажээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] Зөвлөлт эхний үед маш ноцтой хохирол амсаж, бууж өгөх тухай асуудал ч яригдаж байсан гэдэг. Гэсэн ч дайны явцад өөрчлөлт гарч улмаар дайныг Зөвлөлтийг ялалтаар дуусгах боломжтой болсон. Ийнхүү ганцаараа засагласаар 1953 оны 3 сарын 1-нд тархинд нь цус харваж Сталин хэд хоногийн дараа нас барсан юм. ==Таалал төгссөн нь == 1953 оны 2-р сарын 26 -нд Сталин "Ближняя дача" зуслан дээр [[ЗХУ-ын Коммунист нам|3ХУ-ын Коммунист намын]] Төв Хорооны Улс төрийн Товчоог хуралдуулжээ. Хуралд Сталин, [[Георгий Маленков|Г.Маленков]], [[Лаврентий Берия|Л.Берия]], [[Николай Булганин|Н.Булганин]], [[Никита Хрущёв]] оролцсон байна, 1953 оны 3-р сарын 1-нд "Ближняя Дача" Зуслангийн гал тогооны өрөөнд Сталины хэвтэж байгааг хамгаалалтын албаны ажилтан П.В.Лозгачёв анх олж мэдсэн гэдэг. 3-р сарын 2-ны өглөө эмч нар ирж, биеийн баруун тал мэдээгүй болсоныг тогтоосон бөгөөд 3 -р сарын 5-ны орой 21 цаг 50 минутад нас баржээ. Тархинд нь цус харвасан тул нас барсан гэсэн эмнэлгийн албан ёсны дүгнэлт гарчээ. Улмаар түүний зандаршуулсан цогцосыг нь Лениний бунханд тавьсан байна. 1953-оос 1961 он хүртэл бунханыг '''В.И.Ленин''', ''И.В.Сталины'' мавзолей гэж нэрлэж байв. 1961 оны 10-р сарын 30 -н д [[ЗХУКН]]-ын XXII их хурал "Сталин Лениний гэрээслийг ноцтой зөрчиж байсайн тул түүний цогцосыг бунханд байлгах боломжгүй гэж тогтоож 1961 оны 10-р сарын 31-ээс 11-р сарын 1-нд шилжих шөнө Сталины цогцосыг Бунханаас нууцаар гарагаж Кремлийн хананд оршуулжээ. [[Сталины оршуулга|'''Сталины оршуулга.''']] == Сталинийг хороох оролдого == Сталинийг хороох оролдогууд нь Сталины хамгаалалт үргэлж өндөр түвшинд байлаа. Иосиф Сталиныг хороох хэд хэдэн оролдлого гарч байсан ч ямар ч амжилтгүй өндөрлөж байлаа. 1942 оны 11-р сарын 6-нд Сталиныг машинтайгаа [[Улаан талбай|Улаан талбайн]] ойролцоо явж байхад нь гал нээж байжээ. Гал нээсэн Савели Дмитриевийг баривчилж 1950 оны 8 сарын 25-нд буудан хороосон байна. 1943 онд Сталин, Рузвельт, Черчилль нарыг Тегеранд уулзахаас өмнө германы нууц албаныхан тэднийг хороохоор бэлтгэж байгаа гэсэн мэдээллийг нууц албаныхан олж мэдсэн байна. Үүний үр дүнд Иранд байгаа Германы нууц бүлэглэлийн олон арван гишүүдийг баривчилжээ. Гурван орны төрийн өндөрлөгийн аминд халдах хуйвалдааныг тагнуулч [[Отто Скорцени]] гол зохион байгуулж байжээ. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Вячеслав Молотов]] |дараа =[[Георгий Маленков]] |албан_тушаал =[[ЗХУ-ын Ардын Комиссар нарын зөвлөл|ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга]] |он =1941-1953 }} {{Залгамжлал |өмнө =[[Өмнө нь байгаагүй]] |дараа =[[Никита Хрущёв]] |албан_тушаал =[[ЗХУКН-ын ТХ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] |он =1922-1953 }} {{end}} {{Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршалууд}} {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Сталин, Иосиф}} [[Ангилал:Иосиф Сталин| ]] [[Ангилал:Псевдоним]] [[Ангилал:Сталинизм]] [[Ангилал:Антисемитизмын хүн]] [[Ангилал:Антисионизмын хүн]] [[Ангилал:Катыний хядлага]] [[Ангилал:ЗХУ-ын засгийн газрын тэргүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын намын дарга]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын улс төрийн товчооны гишүүн]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Большевикийн гишүүн]] [[Ангилал:1917 оны Оросын хувьсгалын хүн]] [[Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлт-Польшийн дайны хүн]] [[Ангилал:Ардын комиссар]] [[Ангилал:ЗХУ-ын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн төлөөлөгч]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:ЗХУ-ын маршал]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Ялалт одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их хядлагын гэмт хэрэгтэн]] [[Ангилал:Будапештын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Гүржүүд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросын хүн]] [[Ангилал:1878 онд төрсөн]] [[Ангилал:1953 онд өнгөрсөн]] qugc9rguddgantu2e67loby9jkusns2 0 12903 858663 807283 2026-06-11T13:48:41Z ~2026-34271-88 105273 858663 wikitext text/x-wiki '''Молекул''' гэж тогтвортой, тэнэг мал гаан цэнэггүй, химийн холбоогоор ([[ковалент холбоо]]) тодорхой бүтэцтэй болж холбогдсон хоёр буюу түүнээс дээш тооны атомыг хэлнэ.<ref name="iupac">International Union of Pure and Applied Chemistry (1994). "[http://goldbook.iupac.org/M04002.html molecule]". Compendium of Chemical Terminology Internet edition.</ref><ref>{{cite book|author=Pauling, Linus |title=General Chemistry|location=New York | publisher=Dover Publications, Inc.|year=1970|isbn=0-486-65622-5}}<br /> {{cite book| author=Ebbin, Darrell, D. |title=General Chemistry, 3rd Ed.|location=Boston | publisher=Houghton Mifflin Co.|year=1990|isbn=0-395-43302-9}}<br />{{cite book|author=Brown, T.L. |title=Chemistry – the Central Science, 9th Ed.|location=New Jersey | publisher=Prentice Hall|year=2003|isbn=0-13-066997-0}}<br />{{cite book|author=Chang, Raymond |title=Chemistry, 6th Ed.|location=New York | publisher=McGraw Hill|year=1998|isbn=0-07-115221-0}}<br />{{cite book|author=Zumdahl, Steven S. |title= Chemistry, 4th ed.|location= Boston |publisher= Houghton Mifflin|year= 1997|isbn=0-669-41794-7}}</ref> [[Органик хими]], [[биохими]]йн шинжлэх ухаанд харин молекул гэсэн нэрийг цэнэгт [[органик бүтэц|органик молекул]], [[биомолекул]] зэрэг өргөн хүрээнд хамруулдаг. [[Молекул-кинетик онол]]оор молекул гэсэн нэрийг найрлагаас нь үл хамааруулан ямар ч хийн бөөмд хэрэглэдэг.<ref>E.g. see [https://web.archive.org/web/20020316083204/http://www.usd.edu/phys/courses/phys_111sf/ch_10/10_notes.htm]</ref> Энэхүү тодорхойлолтоор бол ганц атомт [[инертийн хий]]нүүд ч молекулд тооцогдоно.<ref>{{cite book | title=Comprehensive Inorganic Chemistry | last=Chandra | first=Sulekh | publisher=New Age Publishers | isbn=8122415121 }}</ref> Молекул нь ганц элементийн атомуудын холбоо (ж.нь. [[хүчилтөрөгч]], O₂) эсвэл өөр өөр элементийн атомуудын холбоо (ж.нь. [[ус]], H₂O) байж болно. [[Устөрөгчийн холбоо]], [[ионы холбоо]] зэрэг ковалент биш холбоогоор холбогдсон атомуудыг ихэнхдээ молекулд тооцдоггүй. == Эшлэл == {{reflist}} {{Бүтэц}} [[Ангилал:Хими]] [[Ангилал:Бодис]] [[Ангилал:Молекул физик]] {{sci-stub}} c12zvbs1rp4uh369wvm0tt4nmbyizau 858664 858663 2026-06-11T13:49:42Z ~2026-34271-88 105273 858664 wikitext text/x-wiki '''Молекул''' гэж тогтвортой, цэнэггүй, химийн холбоогоор ([[ковалент холбоо]]) тодорхой бүтэцтэй болж холбогдсон хоёр буюу түүнээс дээш тооны атомыг хэлнэ.<ref name="iupac">International Union of Pure and Applied Chemistry (1994). "[http://goldbook.iupac.org/M04002.html molecule]". Compendium of Chemical Terminology Internet edition.</ref><ref>{{cite book|author=Pauling, Linus |title=General Chemistry|location=New York | publisher=Dover Publications, Inc.|year=1970|isbn=0-486-65622-5}}<br /> {{cite book| author=Ebbin, Darrell, D. |title=General Chemistry, 3rd Ed.|location=Boston | publisher=Houghton Mifflin Co.|year=1990|isbn=0-395-43302-9}}<br />{{cite book|author=Brown, T.L. |title=Chemistry – the Central Science, 9th Ed.|location=New Jersey | publisher=Prentice Hall|year=2003|isbn=0-13-066997-0}}<br />{{cite book|author=Chang, Raymond |title=Chemistry, 6th Ed.|location=New York | publisher=McGraw Hill|year=1998|isbn=0-07-115221-0}}<br />{{cite book|author=Zumdahl, Steven S. |title= Chemistry, 4th ed.|location= Boston |publisher= Houghton Mifflin|year= 1997|isbn=0-669-41794-7}}</ref> [[Органик хими]], [[биохими]]йн шинжлэх ухаанд харин молекул гэсэн нэрийг цэнэгт [[органик бүтэц|органик молекул]], [[биомолекул]] зэрэг өргөн хүрээнд хамруулдаг. [[Молекул-кинетик онол]]оор молекул гэсэн нэрийг найрлагаас нь үл хамааруулан ямар ч хийн бөөмд хэрэглэдэг.<ref>E.g. see [https://web.archive.org/web/20020316083204/http://www.usd.edu/phys/courses/phys_111sf/ch_10/10_notes.htm]</ref> Энэхүү тодорхойлолтоор бол ганц атомт [[инертийн хий]]нүүд ч молекулд тооцогдоно.<ref>{{cite book | title=Comprehensive Inorganic Chemistry | last=Chandra | first=Sulekh | publisher=New Age Publishers | isbn=8122415121 }}</ref> Молекул нь ганц элементийн атомуудын холбоо (ж.нь. [[хүчилтөрөгч]], O₂) эсвэл өөр өөр элементийн атомуудын холбоо (ж.нь. [[ус]], H₂O) байж болно. [[Устөрөгчийн холбоо]], [[ионы холбоо]] зэрэг ковалент биш холбоогоор холбогдсон атомуудыг ихэнхдээ молекулд тооцдоггүй. == Эшлэл == {{reflist}} {{Бүтэц}} [[Ангилал:Хими]] [[Ангилал:Бодис]] [[Ангилал:Молекул физик]] {{sci-stub}} i8fshdwe1i9t4202gjudiykslle83ij 0 15778 858691 848046 2026-06-12T03:34:21Z ~2026-34454-20 105284 858691 wikitext text/x-wiki :{{Энэ гарчиг|орчин үеийн монгол овгуудын тухай|дундад зууны овог аймгуудын талаар|Дундад зууны монгол аймгууд}} Энэхүү жагсаалт нь орчин үеийн Монголын овог аймгуудын жагсаалт болно. #[[Авга нар]] #[[Авга тайж]] #[[Авгас]] #[[Авгачуул]] #[[Авгайчууд]] #[[Авхайнхан]] #[[Авьнай]] #[[Агьтын цагаан гэр]] #[[Адуучин]] #[[Алагчууд]] #[[Алтанхан]] #[[Амбагайт]] #[[Анга]] #[[Андагай]] #Аранжин #[[Ар тогоруутан]] #[[Аргалчийнхан]] #Аргуун #Арлууд #Арулад #[[Асуд]] #Асан #[[Аягачин]] #[[Алаг адуу]] #[[Анчин]] #[[Ашбагад]] #Аошила #Амары == Б == #[[Барлас]] #[[Бааж]] #[[Бажгай]] #[[Баатууд|Баатар]] #[[Баарин]] #Бага найман #[[Бага тугтан]] #[[Бага хотгойд]] #[[Бага шарнууд]] #[[Багтаамал]] #[[Багшийн элгэн]] #Бадам #[[Байлгас]] #[[Балигч]] #[[Барга]] #[[Барнууд]] #[[Барлагууд]] #[[Бархай]] #[[Батнай]] #Басигид #[[Башгид]] #[[Баягид, баягууд]] #[[Баяд]] #Баявуд #Баяуд #Баюуд #Бидэгүүн #[[Бичээч]] #[[Бодон]] #[[Бодонгууд]] #[[Боовтон]] #[[Боржигин]] #Боржигин Асуд #[[Борлууд]] #[[Борогчууд]] #[[Бор адуу]] #[[Бошго]] #[[Бохог]] #[[Бугус]] #[[Булгадар]] #[[Бүргэд овог|Бүргэд]] #[[Бүрд]] #[[Бүрдүүд]] #[[Бөөрдөн]] #[[Бурдууд]] #[[Бутангууд]] #[[Бууч]] #Бэрээш #Бэрээшиг #[[Бэсүд]] #[[Баяжих]]#[[Бөөгүүд]] #[[Боргочин]] #[[Буни]] == В == #[[Вангаахан]] == Г == #[[Газарч]] #Гарьд #[[Галзууд]] #Гал #[[Галууд]] #[[Горлос|Горлууд]] #[[Говь Түшээ]] #Гөгөө Найман #[[Гөлгөд]] #[[Гөрөөчин]] #[[Гучид]] #[[Гуулин]] #[[Гурван Сайхан]] #[[Гуртааш]] #[[Гүнийхэн]] #[[Гэхтэр]] #[[Гэхэрмид]] #[[Гэлэнгүүд]] #Гэнигэс #[[Гэрүүд]] #[[Гэрсүүд]] == Д == #[[Давдан]] #Дайр #[[Дайртан]] #[[Дархчуул]] #Долоод #[[Долоон]] #Долоон Чоно #[[Долоон сувай]] #[[Дотно]] #[[Дөрвөд]] #[[Дөчин дөрөв]] #[[Дураал]] #[[Дуутан]] #[[Дууч]] #[[Даржаа]] #Дээд чоно #Догшин Худагт #Донгойд #Долоон гөрөөчин == Ж == #[[Жадран]] #[[Жалавч]] #Жалайд #[[Жалайр]] #Жалиар #[[Жаран]] #[[Жарууд]] #[[Жас нар]] #Жорон #[[Жонгоор]] #[[Жүрхин]] #[[Жиндүү]] == З == #Заанүүд #[[Загасан]] #[[Заргачин]] #[[Зууд]] #[[Зуутраг]] #[[Зүрчид]] #[[Зэлмэн]] #[[Зээрднүүд]] #[[Захирагч]] #Зулхар #Замбага #[[Засгууд]] #Зайсан 12. Зараагууд == И == #Их Монгол #Их Найман #Их Мэргэд #[[Ихирэс]] #[[Их тугтан]] #[[Их хотгойд]] #[[Их шарнууд]] #[[Илжигэн]] #[[Индэр]] #Их мянган == М == #[[Марлан]] #[[Мангуд]] #Махранз #[[Модон хиргис]] #Мөнх #[[Монголмууд]] #Монгол #[[Мотой]] #[[Мудар]] #Мэргэн #Мэргэд #[[Мэргид]] #[[Мээрэн]] #[[Мэхээрчин]] #[[Мянгад]] #[[Мянган]] #[[Мөнх-Тойн]] #Мэргэн #[[Могол]] == Н == #[[Найман]] #Найманбагана #Найм #Наймынхан #[[Намиад]] #[[Намнаач]] #[[Наяа]] #[[Ноёгидай]] #[[Ноён]] #[[Номчин]] #[[Нохойнхон]] #[[Нумчин]] #[[Нүцгэд]] #[[Нэрээд]] #[[Ногоон Оройт]] #[[Ноосойнхон]] #[[Начингууд]] #[[Наранээж]] == О == #[[Онгиуд]] #[[Оготор]] #[[Ойгорууд]] #[[Оймууд]] #Олгонууд #[[Олхунуд]] #[[Онгууд, Онход]] #Орос #Оросууд #Оросынхон #[[Орууд]] #[[Орцос]] #[[Ордос]] #[[Орчид]] #[[Ончуул]] #Олонгол #[[Овсгоохон]] == Ө == #[[Өвөр тогоруутан]] #[[Өлчир]] #[[Өндөрийнхэн]] #[[Өөлд]] #[[Өвөөн]] #[[Өрлүүд]] #[[Өрлүүд Жүрхин]] == С == #[[Савар]] #Савартангууд #[[Салаа]] #Салжууд #Салжид #Сайгууд #Сарт #[[Сартуул]] #Сахлагууд #[[Соён, Соёд]] #[[Солоон, Солонгод]] #[[Сөнид]] #Саму #[[Сүлэдсэн]] #[[Сумчин]] #Сухай #Сухайнууд #[[Сэвж]] #[[Сээрдэн]] #[[Cэнгэлдэр]] #[[Суурь]] #[[Саманд]] #Сорчууд #Сульчинбэсүд #Сай == Т == #[[Таваг зааныхан]] #[[Тавнан]] #Тавнан Жүрхин #[[Тавлаа]] #[[Тайж]] #[[Тайжийнхан]] #[[Тайчууд]] #[[Тайжууд]] #[[Талибар]] #[[Тангач]] #[[Тангуд]] #[[Тандылар]] #Таргад #[[Таргуд]] #Тариачин #[[Татар]] #Татиар #Такианар (Тахианар) #[[Товсон]] #[[Тогооч]] #[[Тогоруутан овог|Тогоруутан]] #[[Тодно]] #[[Томой]] #[[Тонгорууд]] #[[Тоос]] #[[Торгууд]] #Тожиг #[[Тува нар]] #[[Тугчин]] #[[Тулам]] #[[Төвд]] #[[Түмт]] #[[Түмэд]] #[[Тэлэнгэд]] #Тэнэмэл #[[Тэрт]] #Тольтон Бургууд #[[Таваглаа]] == У == #[[Улаагчин]] #[[Улаандай]] #Улаан сухай #Уйгад #Уйгаржин #[[Уйгур]] #[[Уух]] #[[Уушгийнхан]] #[[Уушин]] #[[Урианхан]] #[[Урад]] #[[Уулар]] #[[ Уран]] #Урууд #[[Ухайдай]] #Урианхад #[[утай]] #[[Уулынхан]] == Ү == #[[Үхэр онход]] #[[Үжиэд (Өзөөд)]] #[[Үзэмчин]] #[[Үнэгийнхэн]] #[[Үхэр болдуу]] #[[Үжиэд (Өзөөд)|Үзээн]] #Үхэр цагаан == Х == #[[Хаасууд]] #[[Хавхчин]] #[[Хавханас]] #[[Хавчууд]] #Хавчиг #[[Хавчигууд]] #[[Хазар]] #[[Хадай]] #[[Халбин]] #[[Халиуд]] #[[Халиучин]] #[[Халт вангаахан]] #[[Халх овогтон]] #[[Ханд]] #Хангин #Хангид #[[Хар гэрүүд]] #[[Хар намиад]] #[[Хар орцос]] #[[Хар үхэрт]] #[[Хар хиргис]] #[[Хар ямаат]] #Харагчууд #[[Харгана овогтон]] #[[Харгиуд]] #[[Хард]] #[[Харидал]] #[[Хариад]] #Харлаг #Харлагууд #[[Харнүд]] #[[Харнууд]] #[[Харцага]] #Хар татаар #[[Харчу]] #[[Харчин]] #[[Харуулч]] #Казах #[[Казахууд]] #[[Хатаамад]] #[[Хатагин]] #[[Хиа нар]] #[[Хиад]] #[[Хиад|Хиан]] #[[Енисейн киргиз|Хиргис]] #[[Хишигт]] #[[Хойд (овог)]] #[[Хонгоодор]] #[[Хонгирад]] #[[Хондого]] #[[Хонин хотгойд]] #[[Хонин Онход]] #[[Хороо]] #[[Хорхой нүдтэн]] #[[Хорхойнхон]] #[[Хорь түмэд]] #[[Хотгойд]] #[[Хотдууд]] #[[Хотон]] #[[Хорчин]] #[[Хонхотан]] #[[Ховоо]] #[[Хөх нохойнхон|Хөх нохой]] #[[Хөх нуур]] #[[Хөхий]] #[[Хөх хайрхан]] #[[Хөхнүүд]] #[[Хөхчин, Хөхнүүд]] #[[Хөшүүр]] #[[Хуасай]] #[[Хуванцар]] #[[Худай]] #[[Худууд]] #Хурлууд #[[Хурниад]] #[[Хуулар]] #[[Хуушан]] #[[Хурамши]] #Хүгдүүд #[[Хүнхээрийнхэн]] #[[Хүнхүрээ]] #[[Хүрээ]] #[[Хүрд]] #[[Хэрдэг]] #[[Хэрэйд]] #[[Хэрээд]] #Хяргас #Хорчууд #Хурмаст == Ц == #[[Цаатан]] #Цагаан #[[Цагаан гэрүүд]] #[[Цагаан малгайт]] #[[Цагаан тугтан]] #[[Цагаан шувуу]] #[[Цагаан яст]] #[[Цагаанууд]] #Цагаан татаар #[[Цагаагчууд|Цагаагчууд (Цагаачууд)]] #[[Цахар]] #[[Цогнууд]] #Цогтчууд #[[Цоохор]] #[[Цонгол]] #[[Цорос]] #[[Цувдаг]] #[[Цэлх]] #Цахилаад #Цогт тайж == Ч == #[[Чонос]] #[[Цорос|Чорос]] #[[Чойвал]] #[[Чулуу]] #[[Чулуун]] #Чуухтай #Чухал #Чойжин #Чилингир #Чацран #Чонод #Чоно == Ш == #[[Шаазган]] #[[Шавагууд]] #[[Шалбууртийнхан]] #[[Шангас]] #[[Шангуучин]] #[[Шандивууд]] #[[Шар хиргис]] #[[Шарайд]] #[[Шаргууд]] #[[Шарнууд]] #[[Шархаших]] #[[Шуудай нар]] #[[Шүүлэнхэн]] #[[Шар бүрд]] #Шатан == Э == #[[Эгүс]] #[[Элжигэн|Элжигин]] #[[Эмээлт]] #[[Ээмдээ]] #Эзэн #Эрхэт #[https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%82 Эрхүд] == Ю == #[[Юншээбүү]] == Я == #[[Ямааныхан]] #[[Ямаат]] #[[Ямаатынхан]] #[[Ямбат]] #[[Яргай]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг| ]] jkceevm3ly81ig42naggkvrkjy9t8c1 0 38072 858678 858412 2026-06-11T23:01:22Z Enkhsaihan2005 64429 858678 wikitext text/x-wiki {{short description|Шведийн Сконе мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Мальмё | native_name = {{lang|sv|Malmö}} | other_name = | settlement_type = [[Шведийн хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | | perrow = 1/2/2/ | total_width = 290 | caption_align = center | image1 = Malmö–flygbild 06 september 2014.jpg | caption1 = Мальмёгийн агаарын харагдац | image2 = Turning_Torso_3.jpg | caption2 = [[Turning Torso]] | image3 = Sankt_Petri_kyrka,_Malmö,_mars_2015.jpg | caption3 = [[Гэгээн Петрийн сүм, Мальмё|Гэгээн Петрийн сүм]] | image4 = Malmöhus_slott_2022.jpg | caption4 = [[Мальмё цайз]] | image5 = 20171031_Malmo_Arena_0232_%2825463574977%29.jpg | caption5 = [[Мальмё Арена]] }} | image_caption = | image_flag = Flag of Malmö.svg | image_shield = Malmö fulla vapen.svg | motto = {{lang|sv|Mångfald, Möten, Möjligheter}}<br/>("Олон янз байдал, Уулзалт, Боломж") | map_caption = Сконе муж дахь байршил##Швед дэх байршил | pushpin_map = Швед Сконе#Швед | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|55|36|21|N|13|02|09|E|region:SE|display=inline, title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Швед}} | subdivision_type1 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_type3 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name1 = [[Сканиа]] | subdivision_name2 = [[Сконе муж]] | subdivision_name3 = [[Мальмё хотын захиргаа]] and<br/>[[Бурлөв хотын захиргаа]] | established_title3 = [[Швед дэх хотын статус|Харти]] | established_date3 = 13-р зуун | leader_party = [[Шведийн Социал Демократ Нам|S]] | leader_title = Хотын захиргааны дарга<!-- Kommunstyrelseordförande is not mayor. --> | leader_name = [[Катрин Стьернфельдт Жамме]] | area_footnotes = <ref name="SCBMunArea">{{cite web |date=2012-05-30 |title=Kommunarealer den 1 January 2012 |trans-title=Municipalities in Sweden and their areas, as of 1 January 2012 |url=http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0802/2012A01/mi0802tab3.xls |access-date=2026-06-08 |website=Шведийн Статистикийн Төв Товчоо |language=sv |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226044145/https://www.scb.se/Statistik/MI/MI0802/2012A01/mi0802tab3.xls%20 |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 332.6 | area_land_km2 = 156.9 | area_water_km2 = 175.8 | area_metro_km2 = 2,522 | elevation_m = 12 | population_total = 368135 | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name="m830">{{cite web | title=Population and population changes - Quarter 3, 2025 | website=Шведийн Статистикийн Төв Товчоо | date=2025-11-12 | url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning-och-levnadsforhallanden/befolkningens-sammansattning-och-utveckling/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/folkmangd-och-befolkningsforandringar---manad-kvartal-och-halvar/folkmangd-och-befolkningsforandringar---kvartal-3-2025/ | access-date=2026-06-08}}</ref> | population_density_km2 = 4,049 | population_urban = | population_urban_footnotes = | population_metro = 780035 | population_metro_footnotes = <ref name="b217">{{cite web | title=Malmö Metropolitan Area (Sweden): Demographic Statistical Areas | website=Population Statistics, Charts and Map | date=2024-12-31 | url=https://www.citypopulation.de/en/sweden/metromalmo/ | access-date=2026-06-08}}</ref> | population_rank = 3-р байр | population_blank1_title = Хотын захиргаа | population_blank1 = 368135<ref name="m830"></ref> | population_demonym = | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 2xx xx<!-- some addresses in the outskirts have 20x rather than 21x, although 21x is more common --> | area_code = (+46) 40 | website = {{URL|www.malmo.se/}} | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Лого }} '''Мальмё''' (<small>[[шведээр]]</small> {{Audio|Sv-Malmö.ogg|Malmö}} {{IPA|[ˈmalːˈmøː]}} [маал-меө]) — [[Швед]] улсын [[Сконе]] мужийн төв, 303873 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____236124.aspx "Kvartal 1 2012 - Statistiska centralbyrån".]</ref> == Зургийн цомог == <gallery widths="170px" heights="120px"> 1594 map of Elbogen.jpg|1594 он Malmo view2.jpg|Хотыг дээрээс Malmö stadion.jpg|Цэнгэлдэх хүрээлэн </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Мальмё, 1991–2018; туйлын үе 1901 оноос | collapsed = | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 10.8 | Feb record high C = 14.1 | Mar record high C = 19.5 | Apr record high C = 26.2 | May record high C = 29.6 | Jun record high C = 34.0 | Jul record high C = 33.2 | Aug record high C = 33.6 | Sep record high C = 29.4 | Oct record high C = 22.8 | Nov record high C = 17.4 | Dec record high C = 11.9 | year record high C = 34.0 | Jan high C = 2.9 | Feb high C = 3.0 | Mar high C = 6.7 | Apr high C = 12.6 | May high C = 17.6 | Jun high C = 20.5 | Jul high C = 23.2 | Aug high C = 22.3 | Sep high C = 18.6 | Oct high C = 12.6 | Nov high C = 8.0 | Dec high C = 4.8 | year high C = | Jan avg record high C = 8.0 | Feb avg record high C = 7.7 | Mar avg record high C = 13.8 | Apr avg record high C = 19.2 | May avg record high C = 24.6 | Jun avg record high C = 26.9 | Jul avg record high C = 29.2 | Aug avg record high C = 28.2 | Sep avg record high C = 23.7 | Oct avg record high C = 17.8 | Nov avg record high C = 12.5 | Dec avg record high C = 9.2 | year avg record high C = 29.9 | Jan mean C = 0.8 | Feb mean C = 0.8 | Mar mean C = 3.4 | Apr mean C = 8.0 | May mean C = 12.7 | Jun mean C = 15.9 | Jul mean C = 18.5 | Aug mean C = 18.0 | Sep mean C = 14.7 | Oct mean C = 9.5 | Nov mean C = 5.8 | Dec mean C = 2.8 | year mean C = | Jan low C = -1.4 | Feb low C = -1.5 | Mar low C = 0.0 | Apr low C = 3.4 | May low C = 7.7 | Jun low C = 11.2 | Jul low C = 13.8 | Aug low C = 13.7 | Sep low C = 10.7 | Oct low C = 6.4 | Nov low C = 3.6 | Dec low C = 0.7 | year low C = | Jan avg record low C = -11.1 | Feb avg record low C = -8.6 | Mar avg record low C = -7.1 | Apr avg record low C = -2.9 | May avg record low C = 1.0 | Jun avg record low C = 5.8 | Jul avg record low C = 9.4 | Aug avg record low C = 8.0 | Sep avg record low C = 3.3 | Oct avg record low C = -2.1 | Nov avg record low C = -4.4 | Dec avg record low C = -7.7 | year avg record low C = -13.4 | Jan record low C = -28.0 | Feb record low C = -23.1 | Mar record low C = -23.3 | Apr record low C = -12.1 | May record low C = -4.5 | Jun record low C = -0.1 | Jul record low C = 2.5 | Aug record low C = 3.0 | Sep record low C = -4.0 | Oct record low C = -8.5 | Nov record low C = -15.0 | Dec record low C = -22.2 | year record low C = -28.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 58.0 | Feb precipitation mm = 39.7 | Mar precipitation mm = 38.5 | Apr precipitation mm = 30.0 | May precipitation mm = 39.9 | Jun precipitation mm = 67.3 | Jul precipitation mm = 71.1 | Aug precipitation mm = 86.3 | Sep precipitation mm = 42.3 | Oct precipitation mm = 66.7 | Nov precipitation mm = 64.2 | Dec precipitation mm = 69.4 | year precipitation mm = 673.2 | Jan humidity = 87.3 | Feb humidity = 85.6 | Mar humidity = 81.3 | Apr humidity = 74.7 | May humidity = 72.9 | Jun humidity = 73.0 | Jul humidity = 74.6 | Aug humidity = 77.2 | Sep humidity = 80.5 | Oct humidity = 84.9 | Nov humidity = 87.5 | Dec humidity = 88.6 | year humidity = | Jan sun = 43.6 | Feb sun = 64.4 | Mar sun = 138.9 | Apr sun = 222.9 | May sun = 274.4 | Jun sun = 271.5 | Jul sun = 272.1 | Aug sun = 236.0 | Sep sun = 188.1 | Oct sun = 115.9 | Nov sun = 56.8 | Dec sun = 33.1 | year sun = | source 1 = SMHI Open Data<ref>{{cite web |url=https://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer/#param=precipitationMonthlySum,stations=all,stationid=52350 |title=SMHI Open Data |language=sv |publisher=SMHI |access-date=2026-06-08 |archive-date=2019-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411092753/https://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer#param=precipitationMonthlySum,stations=all,stationid=52350 |url-status=dead }}</ref> | date = 2015 | source 2 = SMHI Average Data 2002–2018,<ref name=eather2>{{cite web |url=http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240 |title=Statistics from Weather Stations |language=sv |access-date=2026-06-08 |publisher=SMHI |date=2019-04-21 |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502092934/http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240 |url-status=dead }}</ref> Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/se/malmo |title= Malmo Weather & Climate Guide |access-date= 2026-06-08 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Malmö|Мальмё хотын зургийн цомог}} == Зүүлт== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Мальмё| ]] [[Ангилал:Мальмё коммун]] [[Ангилал:Сконе лений суурин]] [[Ангилал:Ханзе хот]] [[Ангилал:Шведийн коммун]] [[Ангилал:Шведийн хот]] [[Ангилал:Шведийн их сургуулийн хот]] 56isub0bj2g2o6bybp69ql2d2alo2ud 0 38073 858672 649826 2026-06-11T22:48:45Z Enkhsaihan2005 64429 858672 wikitext text/x-wiki {{Short description|Шведийн Уппландын хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Өпсала | native_name = {{lang|sv|Uppsala}} | pushpin_map = Швед Өпсала#Швед#Европ | pushpin_relief = 1 | image_skyline = Uppsala.jpg | image_caption = | image_shield = Uppsala kommunvapen - Riksarkivet Sverige.png | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Швед}} | subdivision_type3 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = [[Өпсала хотын захиргаа]] | subdivision_type2 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Өпсала муж]] | subdivision_type1 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Уппланд]] | area_footnotes = <ref name=scb>{{cite web |url=http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls |title=Localities 2010, area, population and density in localities 2005 and 2010 and change in area and population |date=2012-05-29 |publisher=[[Шведийн Статистикийн Төв Товчоо]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116121921/http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls |archive-date=2013-01-16 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> | area_total_km2 = 48.77 | population_as_of = 2019 оны 12 сарын 31 | population_footnotes = <ref name="uppsala2019">{{cite web | url=https://www.uppsala.se/contentassets/f09f9e6b994f41408c66064a2da8470b/statistikfolder_2020.pdf | title=Statistik om Uppsala kommun 2020 | publisher=Өпсала хотын захиргаа | access-date=2026-06-11 | page=5 | archive-date=2023-01-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230120042656/https://www.uppsala.se/contentassets/f09f9e6b994f41408c66064a2da8470b/statistikfolder_2020.pdf | url-status=dead }}</ref> | population_total = 177,074<!-- Please do not change this to the population of Uppsala Municipality (Uppsala kommun), as this article is about the town --> | population_density_km2 = auto | population_demonym = Өпсалачууд | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | coordinates = {{coord|59|51|29|N|17|38|41|E|region:SE-C_type:city(177000)|display=inline,title}} | elevation_m = 15 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 75x xx | area_code = +46(0) 18 | website = {{URL|http://www.uppsala.se/}} | name = | settlement_type = Хот }} '''Өпсала''' {{mongolUnicode|ᠥᠫᠰᠠᠯᠠ|h}} ([[Швед хэл|шведээр]] Uppsala {{IPA|[ˈɵpːˌsɑːla]}}) — [[Швед]] улсын [[Өпсала аймаг|Өпсала]] аймгийн төв, 140,454 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls "Localities 2010, area, population and density in localities 2005 and 2010 and change in area and population". Statistics Sweden. ]</ref> <gallery widths="170px" heights="120px"> Malmö city 1580.png|1580 он Uppsala slott-2.jpg|Өпсала ордон Malmö stadion.jpg|Цэнгэлдэх хүрээлэн </gallery> == Зүүлт== {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос== {{Commons|Category:Uppsala|Өпсала хотын зургийн цомог}} [[Ангилал:Өпсала лений суурин]] [[Ангилал:Өпсала коммун]] [[Ангилал:Өпсала| ]] [[Ангилал:Шведийн урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Шведийн аймгийн төв]] [[Ангилал:Шведийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Шведийн хот]] rkpk2tcj3p3owxoeik41lkuucv6yeqf 858673 858672 2026-06-11T22:49:21Z Enkhsaihan2005 64429 858673 wikitext text/x-wiki {{Short description|Шведийн Уппландын хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Өпсала | native_name = {{lang|sv|Uppsala}} | pushpin_map = Швед Өпсала#Швед#Европ | pushpin_relief = 1 | image_skyline = Uppsala.jpg | image_caption = | image_shield = Uppsala kommunvapen - Riksarkivet Sverige.png | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Швед}} | subdivision_type3 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = [[Өпсала хотын захиргаа]] | subdivision_type2 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Өпсала муж]] | subdivision_type1 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Уппланд]] | area_footnotes = <ref name=scb>{{cite web |url=http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls |title=Localities 2010, area, population and density in localities 2005 and 2010 and change in area and population |date=2012-05-29 |publisher=[[Шведийн Статистикийн Төв Товчоо]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116121921/http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls |archive-date=2013-01-16 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> | area_total_km2 = 48.77 | population_as_of = 2019 оны 12 сарын 31 | population_footnotes = <ref name="uppsala2019">{{cite web | url=https://www.uppsala.se/contentassets/f09f9e6b994f41408c66064a2da8470b/statistikfolder_2020.pdf | title=Statistik om Uppsala kommun 2020 | publisher=Өпсала хотын захиргаа | access-date=2026-06-11 | page=5 | archive-date=2023-01-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230120042656/https://www.uppsala.se/contentassets/f09f9e6b994f41408c66064a2da8470b/statistikfolder_2020.pdf | url-status=dead }}</ref> | population_total = 177,074<!-- Please do not change this to the population of Uppsala Municipality (Uppsala kommun), as this article is about the town --> | population_density_km2 = auto | population_demonym = Өпсалачууд | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | coordinates = {{coord|59|51|29|N|17|38|41|E|region:SE-C_type:city(177000)|display=inline,title}} | elevation_m = 15 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 75x xx | area_code = +46(0) 18 | website = {{URL|http://www.uppsala.se/}} | name = | settlement_type = Хот }} '''Өпсала''' {{mongolUnicode|ᠥᠫᠰᠠᠯᠠ|h}} ([[Швед хэл|шведээр]] Uppsala {{IPA|[ˈɵpːˌsɑːla]}}) — [[Швед]] улсын [[Өпсала муж|Өпсала]] мужийн төв, 140,454 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls "Localities 2010, area, population and density in localities 2005 and 2010 and change in area and population". Statistics Sweden. ]</ref> <gallery widths="170px" heights="120px"> Malmö city 1580.png|1580 он Uppsala slott-2.jpg|Өпсала ордон Malmö stadion.jpg|Цэнгэлдэх хүрээлэн </gallery> == Зүүлт== {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос== {{Commons|Category:Uppsala|Өпсала хотын зургийн цомог}} [[Ангилал:Өпсала лений суурин]] [[Ангилал:Өпсала коммун]] [[Ангилал:Өпсала| ]] [[Ангилал:Шведийн урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Шведийн аймгийн төв]] [[Ангилал:Шведийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Шведийн хот]] pftoo7b1t47wyuyoqefmo60asfgg360 0 38075 858674 649751 2026-06-11T22:53:37Z Enkhsaihan2005 64429 858674 wikitext text/x-wiki {{Short description|Шведийн Вестманландын хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Вестерос | native_name = {{lang|sv|Västerås}} | image_skyline = Västerås collage 2025.jpg | image_caption = | nicknames = Mälarstaden (Маларен хот), Gurkstaden (Өргөст хэмхний хот) | image_shield = | pushpin_map = Швед Вестманланд#Швед | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|59|36|58|N|16|33|10|E|region:SE|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Улс]] | subdivision_name = {{flag|Швед}} | subdivision_type1 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_type3 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name1 = [[Вестманланд]] | subdivision_name2 = [[Вестманланд муж]] | subdivision_name3 = [[Вестерос хотын захиргаа]] | extinct_date = 2 сарын 15 | area_footnotes = <ref name=scb>{{cite web |url=http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls |title=Localities 2010, area, population and density in localities 2005 and 2010 and change in area and population |date=2012-05-29 |publisher=[[Шведийн Статистикийн Төв Товчоо]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116121921/http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls |archive-date=2013-01-16 |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 52.94 | area_metro_km2 = 962.78 | elevation_m = 17 | population_total = 127,799<!-- This is the official figure from Statistics Sweden (Statistiska centralbyrån), do not change it unless you have consulted the reference or provided a new proper updated reference. --> | population_as_of = 2019<!-- This is the official figure from Statistics Sweden (Statistiska centralbyrån), do not change it unless you have consulted the reference or provided a new proper updated reference. --> | population_footnotes = <ref name="pop2019" /><ref name=scb/><ref name=scb2>{{cite web |url=http://www.scb.se/en_/Finding-statistics/Statistics-by-subject-area/Population/Population-composition/Population-statistics/Aktuell-Pong/25795/Yearly-statistics--Municipalities-Counties-and-the-whole-country/159277/ |title=Population in the country, counties and municipalities by sex and age 31/12/2013 |date=2013-12-31 |publisher=[[Шведийн Статистикийн Төв Товчоо]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116121921/http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls |archive-date=2013-01-16 |url-status=dead }}</ref> | population_density_km2 = 2094 | population_metro = 154,049 ([[Вестерос хотын захиргаа]]) <!-- This is the official figure from Statistics Sweden (Statistiska centralbyrån), do not change it unless you have consulted the reference or provided a new proper updated reference. --> | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 721 00{{snd}}728 20 | area_code = (+46) 021 | website = {{URL|http://www.vasteras.se/}} | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 }} '''Вестерос''', <small>Вастерос</small>, {{mongolUnicode|ᠸᠧᠰᠲᠧᠷᠣᠰ|h}} (<small>[[шведээр]]</small> Västerås {{IPA|[vɛstərˈoːs]}}) — [[Швед]] улсын [[Вестманланд муж|Вестманланд]] мужийн төв, 110,877 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls "Localities 2010, area, population and density in localities 2005 and 2010 and change in area and population". Statistics Sweden.]</ref> <gallery widths="170px" heights="120px"> Västerås Skrapan.jpg Västerås-Stadshotell.jpg Anundshog Vasteras.jpg </gallery> == Зүүлт== {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос== {{Commons|Category:Västerås|Вестеросын зургийн цомог}} [[Ангилал:Вестерос| ]] [[Ангилал:Вестманланд лений суурин]] [[Ангилал:Вестерос коммун‎]] [[Ангилал:Шведийн аймгийн төв]] [[Ангилал:Шведийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Шведийн хот]] 8gexkjg916d8aoskw2gg2vskf1oe8pr 0 38131 858677 780769 2026-06-11T22:58:50Z Enkhsaihan2005 64429 858677 wikitext text/x-wiki {{short description|Шведийн Неркегийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Өрэбро | native_name = {{lang|sv|Örebro}} | settlement_type = [[Шведийн хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2 | border = infobox | total_width = 280 | image1 = Örebro slott May 2014 01.jpg | alt1 = | image2 = Centralpalatset May 2014.jpg | alt2 = | image3 = Örebro universitet 2013.jpg | alt3 = | image4 = Sankt Nicolai kyrka May 2014.jpg | alt4 = | image5 = Kulturkvarteret Örebro.jpg | alt5 = }} | image_caption = '''Цагийн зүүний дагуу''' [[Өребро цайз]], [[Өреброгийн Их Сургууль]], төв номын сан (Kulturkvarteret), [[Гэгээн Николасын сүм, Өрэбро|Гэгээн Николасын сүм]] болон Төв ордон | image_shield = Örebro kommunvapen - Riksarkivet Sverige.png | pushpin_map = Швед Өрэбро#Швед | pushpin_label_position = top | subdivision_type = [[Улс]] | subdivision_name = {{flag|Швед}} | subdivision_type3 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = [[Өрэбро хотын захиргаа]] | subdivision_type2 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Өрэбро муж]] | subdivision_type1 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Нерке]] | established_title3 = [[Стад (Швед)|Харти]] | established_date3 = 1404 | area_footnotes = <ref name=scb>{{cite web |url=http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls |title=Localities 2010, area, population and density in localities 2005 and 2010 and change in area and population |date=2012-05-29 |publisher=[[Шведийн Статистикийн Төв Товчоо]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116121921/http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls |archive-date=2013-01-16 |url-status=live }}</ref> | area_urban_km2 = 49.27 | area_total_km2 = 1380.11 | population_as_of = 2019 | population_footnotes = | population_urban = 125817 | population_urban_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.statistikdatabasen.scb.se/pxweb/sv/ssd/START__MI__MI0810__MI0810A/LandarealTatortN/|title=Folkmängd och landareal i tätorter, per tätort. Vart femte år 1960 - 2019|website=Statistikdatabasen}}</ref> | population_total = 155989 | population_metro = 196,304{{ref label|aaa|a}} | population_density_km2 = 2172 | population_demonym = Өрэброчууд | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | coordinates = {{coord|59|16|26|N|15|12|27|E|region:SE|display=inline,title}} | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 701 xx, 702 xx, 703 xx | area_code = (+46) 19 | elevation_m = 34 | website = [https://www.orebro.se/ orebro.se] | footnotes = }} '''Өрэбро''' (Örebro {{IPA|[œrəˈbruː]}})</small> — [[Швед]] улсын [[Өрэбро муж|Өрэбро]] мужийн төв, 107,038 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls "Localities 2010, area, population and density in localities 2005 and 2010 and change in area and population"]</ref> == Зүүлт == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос== {{Commons|Category:Örebro|Өрэбро хотын зургийн цомог}} [[Ангилал:Өрэбро лений суурин]] [[Ангилал:Өрэбро коммун]] [[Ангилал:Кумла коммун]] [[Ангилал:Шведийн аймгийн төв]] [[Ангилал:Шведийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Шведийн хот]] 9qwrmah2x1jew8mc5124uxni491zlkk 0 38132 858685 649794 2026-06-11T23:05:32Z Enkhsaihan2005 64429 858685 wikitext text/x-wiki {{short description|Шведийн Эстергөтландын хот}} {{distinguish|Лидшөпин}} {{Инфобокс суурин | official_name = Линшөпин | native_name = {{lang|sv|Linköping}} | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2 |border = infobox |total_width = 280 |image1 = Stora torget, Linköping, juli 2005.jpg |caption1 = Линшөпин хотын гол гудамж |image2 = LinDom-stitched.jpg |caption2 = [[Линшөпингийн цогчин дуган]] |image3 = Campus valla linköping above.jpg |caption3 = [[Линшөпингийн их сургууль]] |image4 = |caption4 = |image5 = |caption5 = |image6 = |caption6 = }} | nickname = Flygstaden (Нислэгийн хот) | motto = Линшөпин – санаанууд хэрэгждэг газар | pushpin_map = Швед Эстергөтланд#Швед | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|58|24|57|N|15|37|31|E|region:SE|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Улс]] | subdivision_name = {{flagicon|Швед}} [[Швед]] | subdivision_type1 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_type3 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name1 = [[Эстергөтланд]] | subdivision_name2 = [[Эстергөтланд муж]] | subdivision_name3 = [[Линшөпин хотын захиргаа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 12-р зуун | area_footnotes = <ref name=scb>{{cite web |url= http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls |title= Localities 2010, area, population and density in localities 2005 and 2010 and change in area and population |date=2012-05-29 |publisher=[[Шведийн Статистикийн Төв Товчоо]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20130116121921/http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls |archive-date= 2013-01-16 |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 42.16 | elevation_m = 45 | population_total = 166673 | population_as_of = 2022 оны 12 сарын 31 | population_footnotes = <ref name=scb /> | population_density_km2 = auto | population_metro = 158841 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 58x xx | area_code = (+46) 13 | website = {{URL|http://www.linkoping.se/}} | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | name = }} '''Линшөпин''' ([[шведээр]]</small> Linköping {{IPA|[ˈlɪnːˌɕøːpɪŋ]}}) — [[Швед]] улсын [[Эстергөтланд муж|Эстергөтланд]] мужийн төв, 104,232 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls "Localities 2010, area, population and density in localities 2005 and 2010 and change in area and population"]</ref> == Зүүлт == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос== {{Commons|Category:Linköping|Линшөпин хотын зургийн цомог}} [[Ангилал:Линшөпин коммун]] [[Ангилал:Шведийн аймгийн төв]] [[Ангилал:Шведийн хот]] [[Ангилал:Эстергөтланд лений суурин]] gtzc5v3mog9d72e5zr711ay6ydsntuz 0 38137 858686 830705 2026-06-11T23:07:52Z Enkhsaihan2005 64429 858686 wikitext text/x-wiki {{Short description|Шведийн Сконе мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Лөнд | native_name = {{lang|sv|Lund}} | image_skyline = {{Photomontage |border=0 |size=275 |spacing=2 |color= none |photo1a=Lunds domkyrka1.jpeg |photo2a= Lunds universitetsbibliotek.jpg |photo2b=Universitetshuset i lund.jpg}} | image_caption = | image_shield = Lund vapen.svg | motto = Idéernas stad (Монг: Санаа бодлын хот) | pushpin_map = Швед Сконе#Швед#Европын Холбоо | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|55|42|14|N|13|11|42|E|region:SE|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Швед}} | subdivision_type1 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Сканиа]] | subdivision_type2 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Сконе муж]] | subdivision_type3 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = [[Лөнд хотын захиргаа]] | area_footnotes = <ref name="scb">{{cite web |url=https://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/environment/land-use/localities-and-urban-areas/pong/tables-and-graphs/localities-2020-population-and-land-area-by-locality-and-municipality/ |title=Localities 2020; population and land area by locality and municipality |website=scb.se |publisher=Шведийн Статистикийн Төв Товчоо |access-date=2026-06-11 |date=2021-11-24 |archive-date=2021-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219222130/https://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/environment/land-use/localities-and-urban-areas/pong/tables-and-graphs/localities-2020-population-and-land-area-by-locality-and-municipality/ |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 26.37 | population_footnotes = <ref name="scb" /> | population_total = 94,393 <!-- This is the official figure from Statistics Sweden (Statistiska centralbyrån). --> | population_as_of = 2020 | population_density_km2 = 3580 | population_demonym = Лөндчүүд | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | website = {{URL|https://lund.se/en/}} | name = }} '''Лөнд''' ([[шведээр]]</small> Lund {{Audio|Sv-Lund.ogg|[lɵnd]}}) — [[Швед]] улсын [[Сконе]] аймгийн [[хот]]. Хотын нэрийг монголоор орчуулбал «төгөл» гэсэн үг юм. 2024 оны байдлаар Лөнд хот түр сурч буй оюутнуудыг оруулаад 94,393 мянган хүн амтай байсан. [[Файл:Lunds domkyrka1.jpeg|thumb|Лөнд сүм]] Лөнд хот 990 онд Дани улсад харьяалагддаг байх үед байгуулагдсан гэж үздэг. Хожим нь тус хот нь 1103 онд хамба ламтай, Лөнд сүм хийдтэй Хойд Европын Христийн шашны төв болсон юм. Энэ хотод Скандинавд хамгийн ууган бөгөөд томд тооцогдох 1666 онд [[Лөнд их сургууль]] байгуулагдсан байна. == Зүүлт == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос== {{Commons|Category:Lund|Лөнд хотын зургийн цомог}} * [http://www.lund.se/ Албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Лөнд| ]] [[Ангилал:Сконе лений суурин]] [[Ангилал:Лөнд коммун]] [[Ангилал:Стаффансторп коммун]] [[Ангилал:Шведийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Шведийн хот]] 0abdtyv9lvb5f7rfqilbzd1z5tb03db 858687 858686 2026-06-11T23:08:00Z Enkhsaihan2005 64429 858687 wikitext text/x-wiki {{Short description|Шведийн Сконе мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Лөнд | native_name = {{lang|sv|Lund}} | image_skyline = {{Photomontage |border=0 |size=275 |spacing=2 |color= none |photo1a=Lunds domkyrka1.jpeg |photo2a= Lunds universitetsbibliotek.jpg |photo2b=Universitetshuset i lund.jpg}} | image_caption = | image_shield = Lund vapen.svg | motto = Idéernas stad (Монг: Санаа бодлын хот) | pushpin_map = Швед Сконе#Швед#Европын Холбоо | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|55|42|14|N|13|11|42|E|region:SE|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Швед}} | subdivision_type1 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Сканиа]] | subdivision_type2 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Сконе муж]] | subdivision_type3 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = [[Лөнд хотын захиргаа]] | area_footnotes = <ref name="scb">{{cite web |url=https://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/environment/land-use/localities-and-urban-areas/pong/tables-and-graphs/localities-2020-population-and-land-area-by-locality-and-municipality/ |title=Localities 2020; population and land area by locality and municipality |website=scb.se |publisher=Шведийн Статистикийн Төв Товчоо |access-date=2026-06-11 |date=2021-11-24 |archive-date=2021-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219222130/https://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/environment/land-use/localities-and-urban-areas/pong/tables-and-graphs/localities-2020-population-and-land-area-by-locality-and-municipality/ |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 26.37 | population_footnotes = <ref name="scb" /> | population_total = 94,393 <!-- This is the official figure from Statistics Sweden (Statistiska centralbyrån). --> | population_as_of = 2020 | population_density_km2 = 3580 | population_demonym = Лөндчүүд | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | website = {{URL|https://lund.se/en/}} | name = }} '''Лөнд''' ([[шведээр]]</small> Lund {{Audio|Sv-Lund.ogg|[lɵnd]}}) — [[Швед]] улсын [[Сконе]] мужийн [[хот]]. Хотын нэрийг монголоор орчуулбал «төгөл» гэсэн үг юм. 2024 оны байдлаар Лөнд хот түр сурч буй оюутнуудыг оруулаад 94,393 мянган хүн амтай байсан. [[Файл:Lunds domkyrka1.jpeg|thumb|Лөнд сүм]] Лөнд хот 990 онд Дани улсад харьяалагддаг байх үед байгуулагдсан гэж үздэг. Хожим нь тус хот нь 1103 онд хамба ламтай, Лөнд сүм хийдтэй Хойд Европын Христийн шашны төв болсон юм. Энэ хотод Скандинавд хамгийн ууган бөгөөд томд тооцогдох 1666 онд [[Лөнд их сургууль]] байгуулагдсан байна. == Зүүлт == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос== {{Commons|Category:Lund|Лөнд хотын зургийн цомог}} * [http://www.lund.se/ Албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Лөнд| ]] [[Ангилал:Сконе лений суурин]] [[Ангилал:Лөнд коммун]] [[Ангилал:Стаффансторп коммун]] [[Ангилал:Шведийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Шведийн хот]] qc7w0n5ll1l79ulx4vqwpozukjbh8mj 0 38169 858688 855926 2026-06-11T23:22:49Z Enkhsaihan2005 64429 858688 wikitext text/x-wiki {{Short description|Английн хот}} {{Redirect|Ньюкасл}} {{Инфобокс суурин | name = Ньюкасл апон Тайн | native_name = Newcastle upon Tyne | settlement_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь хотын статус|Хот]] ба [[хотын тойрог]] | image_skyline = {{multiple image |perrow=1 / 2 |total_width=275px |border=infobox |align=center |image1 = Newcastle-upon-Tyne-bridges-and-skyline cropped.jpg |caption1 = [[Тайн гүүр]] болон [[Миллениум гүүр, Гейтсхед|Миллениум гүүр]] |image2 = Buildings on Sandhill (geograph 6394694).jpg |caption2 = Сэндхилл дээрх барилгууд |image3 = Donjon Château Newcastle Tyne 4.jpg |caption3 = [[Цайз, Ньюкасл|Цайз]] |image4 = Monument Metro station, Newcastle (geograph 6499904).jpg |caption4 = [[Грэйнжер Таун]] |image5 = Théâtre Royal Newcastle Tyne 3.jpg |caption5 = [[Хааны театр, Ньюкасл|Хааны театр]] |image6 = St Mary’s Cathedral, Newcastle upon Tyne.jpg |caption6 = [[Гэгээн Мэригийн сүм, Ньюкасл апон Тайн|Гэгээн Мэригийн сүм]] |image7 = Centre civique Newcastle Tyne 3.jpg |caption7 = [[Ньюкасл Иргэний Төв|Иргэний Төв]] }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Arms of Newcastle upon Tyne City Council.svg | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = The Toon | motto = {{langx |la|Fortiter Defendit Triumphans |translation=Зоригтой хамгаалалтын ялалт}} | image_map = Newcastle upon Tyne UK locator map.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = [[Тайн-энд-Уир]] дахь Ньюкасл | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|54.9738|-1.6131|region:GB-NET_type:adm3rd|format=dms|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | mapframe = yes | mapframe-geomask = P3896 | subdivision_type = [[Бүрэн эрхт улс]] | subdivision_name = [[Нэгдсэн Хаант Улс]] | subdivision_type1 = [[Их Британийн харьяат улс|Улс]] | subdivision_name1 = [[Англи]] | subdivision_type2 = [[Английн бүс нутаг|Бүс нутаг]] | subdivision_name2 = [[Зүүн Умард Англи]] | subdivision_type3 = [[Английн ёслолын хошууд|Ёслолын хошуу]] | subdivision_name3 = [[Тайн-энд-Уир]] | subdivision_type4 = [[Английн түүхэн хошууд|Түүхэн хошуу]] | subdivision_name4 = [[Нортамберленд]] | subdivision_type5 = [[Хотын бүс нутаг (Нэгдсэн Хаант Улс)|Хотын бүс нутаг]] | subdivision_name5 = [[Зүүн Умард нэгдсэн захиргаа|Зүүн Умард]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 2-р зуун | established_title1 = Хотын статус | established_date1 = 1882 | established_title2 = [[Хотын тойрог]] | established_date2 = [[1972 оны Орон нутгийн засаг захиргааны тухай хууль|4 сарын 1, 1974]] | named_for = | seat_type = Захиргааны байр | seat = [[Ньюкасл Иргэний Төв]] | parts_type = | parts = <!-- Government --> | government_footnotes = <ref name="Council leadership">{{cite web |url=https://www.newcastle.gov.uk/local-government |title=How we run the city |website=[[Ньюкасл хотын зөвлөл]] |access-date=2026-06-11}}</ref> | government_type = [[Хотын тойрог]] | governing_body = [[Ньюкасл хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Гүйцэтгэх зохицуулалт|Гүйцэтгэх]] | leader_name = [[Гүйцэтгэх зохицуулалт#Дарга ба засгийн газар|Дарга ба засгийн газар]] | leader_title1 = [[Их Британийн орон нутгийн зөвлөлийн улс төрийн бүтэц|Хяналт]] | leader_name1 = {{Нэгдсэн Хаант Улсын зөвлөлийн хяналт|GSS=E08000021}} | leader_title2 = [[Гүйцэтгэх зохицуулалт#Дарга ба засгийн газар|Дарга]] | leader_name2 = Карен Килгор ([[Лейборист нам (Их Британи)|Л]]) | leader_title3 = [[Ньюкасл апон Тайн хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name3 = Хенри Галлахер <!-- Area --> | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = <ref name="popstats"/> | area_total_km2 = 115 | area_land_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E08000021}} | area_water_km2 = | area_rank = <!-- Population --> | population_footnotes = <ref name="popstats">{{United Kingdom district population citation}}</ref> | population_as_of = {{English statistics year}} | population_total = {{English district population|GSS=E08000021}} | population_rank = | population_density_km2 = {{English district density|GSS=E08000021}} | population_demonym = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Угсаатны бүтэц <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E08000021 |title=Newcastle upon Tyne Local Authority |access-date=2026-06-11}}</ref> | demographics1_title1 = [[Их Британийн угсаатны бүлгүүд|Угсаатны бүлгүүд]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 80.0% [[Их Британи дахь цагаан арьстнууд|Цагаан]] | 11.4% [[Британийн Азичууд|Ази]] | 3.3% [[Хар Британичууд|Хар]] | 2.3% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]] | 3.1% [[Их Британийн угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Шашин шүтлэг <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Их Британи дахь шашин шүтлэг|Шашин]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 41.3% [[Их Британи дахь шашин шүтлэг#Христийн шашин|Христийн шашин]] | 40.8% шашингүй | 9.0% [[Их Британи дахь лалын шашин|Ислам]] | 1.4% [[Их Британи дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] | 0.5% [[Их Британи дахь шашин шүтлэг|Сикхизм]] | 0.5% [[Их Британи дахь буддизм|Буддизм]] | 0.2% [[Англи дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]] | 0.4% [[Их Британи дахь шашин шүтлэг|бусад]] | 6.0% хариулаагүй }} | timezone1 = [[Гринвичийн стандарт цаг|GMT]] | utc_offset1 = +0 | timezone1_DST = [[Британийн Зуны Цаг|BST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- Codes --> | postal_code_type = [[Их Британи дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = {{Hlist | [[NE шуудангийн бүс|NE]]1–7 | NE12–20}} | area_code_type = [[Их Британи дахь утасны дугаар|Залгах код]] | area_code = [[0191]] | iso_code = [[ISO 3166-2:GB|GB-NET]] | blank1_name = [[GSS кодчилолын систем|GSS код]] | blank1_info = E08000021 | website = {{URL|newcastle.gov.uk}} | module = | footnotes = }} '''Ньюкасл''' (Newcastle), '''Ньюкасл-апон-Тайн''' (Newcastle upon Tyne) — [[Их Британи]] улсын [[Англи]] орны [[Дорно-Умар-Англи]] мужийн [[Тайн-энд-Уир]] хошуунаа байгаа 279,100 хүний [[хот]], 879,996 хүнтэй [[хотын бөөгнөрөл]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/fertility-analysis/focus-on-people-and-migration/december-2005/focus-on-people-and-migration---focus-on-people-and-migration---chapter-3.pdf |title="The UK's major urban areas" |access-date=2013-12-10 |archive-date=2015-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150411093409/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/fertility-analysis/focus-on-people-and-migration/december-2005/focus-on-people-and-migration---focus-on-people-and-migration---chapter-3.pdf |url-status=dead }}</ref> [[Тайн гол]]ын эрэгт [[Умард тэнгис]]ээс 13.7 км зайнд байна. <gallery widths="170px" heights="120px"> RiverTyne2.png|Тайн гол View across Newcastle, including High Level Bridge - geograph.org.uk - 779461.jpg|Үзэмж Millennium Bridge Newcastle.jpg|«Мянганы гүүр» Haymarket - completion (platform).JPG|Метроны буудал </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons|Newcastle upon Tyne}} * [https://web.archive.org/web/20160502190301/http://www.newcastle.gov.uk/ Албан ёсны цахим хуудас] ==Зүүлт == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Ньюкасл апон Тайн| ]] [[Ангилал:Английн хот]] [[Ангилал:Тайн энд Уирын суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Зүүн Умард Английн боро]] [[Ангилал:Их Британийн их сургуулийн хот]] 5nevj13emc6flph7xdkorj252u20fyh 0 40035 858693 703651 2026-06-12T04:17:05Z ~2026-34703-05 105285 Changed wrong English name to correct one 858693 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Үхрийн нүд |image = Schwarzejohannisbeere.jpg |regnum = [[Ургамал]] |ordo = [[Saxifragales]] |familia = [[Grossulariaceae]] |genus = ''[[Тошлой]]'' |}} '''Үхрийн нүд''' ({{lang-la|Gooseberry}}) — [[Тошлой]]н овгийн [[Ургамал|ургамлын]] төрөл юм. Төрөл дотроо 150 гаруй зүйл байдаг бөгөөд эдгээр [[жимс]]нүүдийн хамгийн их ач холбогдолтой нь юм. Үхрийн нүд нь [[биологи]]йн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна [[амин дэм]]ийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог. Агуулагдах аминдэмийн хувьд P, C, B1, B2 агуулдаг ба [[каротин]], [[пектин]], антиоксидант, [[фосфор]], чулууны хүчлүүд, [[антоциан]]ы ба [[флавоноид]]ын нэгдэл, [[катехин]], [[треонин]], [[эфирийн тос]] агуулдаг.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=59}}</ref> ==Тархац== Уг жимс нь [[Умард туйл]], [[Европ]], [[Кавказ]], [[Өрнөд Сибирь|Өрнө]] болон [[Дорнод Сибирь]], [[Дундад Ази]], [[Швед]]ийн нутагт ургадаг. Мөн манай орны [[Дорнод]], [[Хэнтий]], [[Завхан]], [[Увс]], [[Өвөрхангай]], [[Говь-Алтай]], [[Төв]], [[Хөвсгөл]], [[Ховд]] [[Аймаг|аймгуудад]] нутгийн [[шинэс]]эн [[гацуур]], шинэсэн ба [[хус]]ан [[ой]], тэдгээрийн зах, ойн цоорхой, [[гол]] горхийн эрэг, нуранги, [[Хад|хад асгатай]] газар ургана. ==Ач тус== Үхрийн нүд нь [[ходоод]] гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулж, хоолонд дуртай болгон гэдэс өвдөлтийг зогсоох, шээсний ялгаралтыг нэмэгдүүлэх, олон янзын аминдэм агуулдгийн ачаар өвчтөнийг тэнхрүүлэн цус багадах, тураж эцэх үед хэрэглэхэд тустай. Шүүсээр нь [[хоолойн өвчин]], хөхүүлэн ханиалгахыг эмчилдэг бөгөөд навч нь бөөрний үйл ажиллагааг тордон идэвхижүүлж, туулайтах өвчний үед хэрэгцээтэй.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=60}}</ref> [[File:Blackcurrant 1.jpg|thumb|left|Үхрийн нүдний бут.]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== {{commonscat|Ribes nigrum|Үхрийн нүд}} *[http://www.blackcurrantfoundation.co.uk/ Үхрийн нүд] [[Ангилал:Жимсгэнэ]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Тошлой]] 5n6x629irlbi4dkw5j6yvcia4dpb0sl 0 47227 858689 820152 2026-06-12T00:46:13Z Esambuu 42335 858689 wikitext text/x-wiki '''Гавьяат нисгэгч''' цол нь Монгол Улсын '''Хүндэт''' цолны хоёр дахь эрэмбийн цол болох [[гавьяат зүтгэлтэн]] цолны нэг нь юм. 1965 оны 5-р сарын 24-нд №115 тоот зарлигаар [[Дугарын Гунгаа|Д.Гунгаа]][[Ун-Аагийн Даравгар|, У.Даравгар]] нарт анх олгожээ. ==Гавьяат нисгэгчид== # [[Ун-Аагийн Даравгар|Дугарын Гунгаа]] [[Ун-Аагийн Даравгар|- Хөвсгөл Бүрэнтогтох /1965/]] # [[Ун-Аагийн Даравгар]] - Увс Зүүнхангай /1965/ # [[Гонсүрэнгийн Раднаа]] - Сэлэнгэ Шаамар /1966/ # [[Санжмятавын Лхагважав]] - Завхан Алдархаан /1967/ # [[Дугарын Цэрэндорж]] - Дорнод Чойбалсан /1968/ # [[Дэмчигийн Чодин]] - Баянхонгор Өлзийт /1981/ # [[Луузангийн Пүрэвсүрэн]] - Дундговь Сайхан-Овоо /1985/ # [[Сүрэнжавын Тамир]] - Увс Завхан /1985/ # [[Сэнгийн Жанар]] - Хэнтий /1990/ # [[Төгсийн Сугир]] - Өмнөговь Ханхонгор /1993/ # [[Ринчингийн Батнасан]] - Ховд Эрдэнэбүрэн /1995/ # [[Жамбалдоржийн Наран]] - Төв Сэргэлэн /1998/ # [[Даравгарын Пүрэвдорж]] - Төв Сэргэлэн /1999/ # [[Дотейн Даштаун]] - Баян-Өлгий Улаанхус /2000/ # [[Очирдоржийн Цог]] - Төв Сэргэлэн /2000/ # [[Тамирын Батбаяр]] - Улаанбаатар /2004/ # [[Рословын Бат-Эрдэнэ]] - Хөвсгөл Цагаан-Үүр /2005/ # [[Даржаагийн Сүрэнхорлоо]] - Булган Сайхан /2006/ # [[Гунгаагийн Жаргалсайхан]] - Төв Сэргэлэн/2011/ # Цэвэгдоржийн Дэлгэрсайхан - /2014/ # Ундгайн Арвинбуян - /2014/ # Д. Баатар - /2014/ # Гочоогийн Ерөөлт - Ховд Чандмань /2015/ # [[Лувсанбалдангийн Лувсанчимэд]] - /2016/ # [[Дамбаравжаагийн Оюунболд]] - Дорнод Булган /2017/ # [[Готовын Мөнх-Очир]] - Хөвсгөл Тосонцэнгэл /2017/ # Дашдондогийн Баярсайхан - /2020/ # Даржаагийн Байгал - /2021/ # Самбуугийн Шаравсамбуу - /2022/ # Таштуаны Ауез - /2022/ # Насангийн Баясгалан - Дорноговь Сайншанд /2022/ # Санжхүүгийн Гантөмөр - /2023/ # Галхүүгийн Сарангэрэл - /2025/ # Намжилцэрэнгийн Очирбат - /2025/ # Рэнцэнгийн Доржготов - /2025/ # Чимэддоржийн Нямсайхан - /2026/ # Цэнд-Аюушийн Ганбаатар - /2026/ ==Эх үүсвэр== https://web.archive.org/web/20141228043544/http://gaviyat.pms.mn/index.php?module=menu&cmd=content&menu_id=221&id=272 [[Ангилал:Гавьяат Нисгэгч| ]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн|Нисгэгч]] chs7g02o6xka6hk084t4qzy0vmllxtg 0 53777 858690 858312 2026-06-12T02:39:26Z Tooo Ban 104960 858690 wikitext text/x-wiki {{хянах}} [[Файл:Содномравдан.png|thumb|'''Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан''']] '''Доржпаламын Содномравдан''' нь (1867-1912) 1898-1912 оны хооронд '''[[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан''' ор сууж байв. Тэрээр Засагт хан Цэрэндондовын Доржпаламын хоёрдугаар агь болон мэндэлжээ. Засагт хан Д.Содномравдан бол тухайн үедээ [[Халх]], Ойрд, Өвөрлөгч, Урианхай, Буриад, Хөх нуурын олон монгол ноёдын дотор асар өндөр нэр хүндтэй дээдэс байсан юм. Засагт хан Д.Содномравдан нь эцэг хан Цэрэндондовын Доржпаламын хамтаар (мөн өвөг эцэг хан Манибазарын Цэрэндондов) Монгол Улсаа туурга тусгаар болгоход бүх амьдралаа зориулсан бөгөөд энэхүү бодлого, үйл ажиллагааныхаа хүрээнд Орос, Англи, Япон, Буриад, Төвөдийн нөлөө бүхий хүмүүстэй холбоо тогтоон ажиллаж, бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан, богино хугацаанд олон талт байдлаар нэн амжилттай ажиллаж, 1911 онд Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулах бүх зохион байгуулалтыг гардан хэрэгжүүлсэн их гавьяатан билээ. == Бага залуу нас == Манж Чин гүрний [[Бадаргуулт төр|Бадаргуулт төрийн]] 24 дүгээр онд буюу 1898 онд Засагт хангийн хэргэмийг Манжийн хааны зарлигаар Доржпаламын Содномравдан залгамжилжээ. Манжийн хаан 1908 онд Гуансюй хаан нас барж, Цыши хатан нас барсаны дараа нь 1909 онд 2 настай Пу И буюу Сюаньтун хааны үед Чин улсын сүүлчийн шинэчлэлийн бодлогын үр дүнд бий болсон (资政院) Зөвлөх Парламент маягийн байгууллага байгуулагдсан байдаг. Манжийн хааны зарлигаар Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Засагт Хан П.Содномравданг Халхыг төлөөлсөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон байдаг нь “Чин Ши Гао” (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсынтүүхийн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байна. Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулж богино хугацаанд олон талт байдлаар монголоо тусгаарлах бодлогыг нэн амжилттай хэрэгжүүлж ажиллах үндсийг тавьсан байна.{{Citation needed}} '''Засагт Хан П.Содномравдангийн Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулахад оруулсан үүрэг роль, түүхийн үнэ цэнэтэй баримтууд''' Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. Тухайлбал, “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. '''1898 онд Цэрэндондовын Доржпалам хан өөрийн хан ширээгээ том хүү Д.Цэрэнгомбожавт бус, бага хүү Д.Содномравданд залгамжлуулсан.''' [[Файл:Засагт хан Д.Содномравдан.png|right|388x388px|Засагт хан Д.Содномравдан]] Харин том хүүгээ Арын хийдэд тойн лам болгожээ. Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.<ref name="Baasankhuu">{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}</ref> Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий. Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ. [[Файл:Zasagt khaanii tamga.png|thumb|ЭРДЭНЭ БИШРЭЛТ ЗАСАГТ ХААНЫ ТАМГА]][[Файл:Засагт хааны тамганы хайрцаг.png|right|221x221px]] ==Угсаа гарал== Түүний дээд өвөг [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] нь [[Даян хаан]]ы 2 дахь их хатны бага хүү бөгөөд ах дүү дундаа хамгийн отгон нь байжээ. Жалайр хунтайж 1549 онд нас барсны дараа түүний 7 хүү тус бүрдээ Ар Халхын 7 отгийг хувааж авсан. Үүнээс түүний дээд өвөг [[Ноёнтой хатанбаатар]] [[Бэсүд]], [[Элжигин]] отгийг өмчилж, нэгэн хошуу болж Халхын баруун гарын бүрэлдэхүүнд багтжээ. 1580-аад оноос [[Ашихай дархан хунтайж]]ийн ач хүү [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Засагт хан аймгийн үндсийг тавьсан. [[Чин улс]]ад Халхын 3 ханлиг дагаар орсны дараа 1732 оны хэрэг явдлаас хойш [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] тамга Ашихай дархан хунтайжийн удмаас [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой Хатанбаатар]]ын удмын Гэлэг-Ямпилд шилжсэн. Энэ нь 1924 он хүртэл үргэлжилсэн. Шууд удмыханаас үлдээгүй, үеэл үйзэн засгийн түшээ гүнгийн удмаас бий. Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг "зургаан хошуу" гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас "Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн Сэцэн жонон нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ" гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигиний]] Бадам дайчин Хатанбаатар ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон. Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг "их ноёд" гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отгоо захирах ноёдыг "бага ноёд" гэдэг байсан. 1655 онд Элжигиний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон. Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлийн эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болсон. 1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт|Хойтын]] 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ. 1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. ==Тусгаар улсын эзэн== [[Файл:Д.Содномравдан Засагт хан.png|right|298x298px|'''Д.Содномравдан Засагт хан''' ]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын үеийн ихэс дээдсийн давраажилт нь нэг талаас [[Алтан ураг]], нөгөө талаас хутагт, хувилгаадын дүр тодруулалтаас улбаатай. [[Богд хаан|Богд Живзундамба]] хутагт хааны хишиг тараах анхны “лүндэндээ аливаа цол хэргэм зэргийг хэвээр хэрэгжүүлж нийтээр дагатугай” гэж [[Чин улс|Манж Чин улс]]аас олгосон цол хэргэмийг хэрэгжүүлэхээр заасан. Дараа нь 1915 оноос “Монгол Улсын Хууль зүйлийн бичигт” хэргэм зэрэг залгамжлах хуучин зүйлийн заалтуудыг оруулсан бөгөөд энэ хэргийг Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яам [[Богд хаан]]ы зарлигийн дагуу хэрэгжүүлэх болсоныг заасан юм. Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны түшмэлийн хэлтэс нь олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансыг хянаж байх үүрэгтэй байжээ. Засагт хан Д.Содномравдан нь [[Чин улс|Манж Чин улс]]ын үеийн олон Халх, Ойрд, Хөх нуур Дээд Монгол, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд өндөр нэр нөлөөтэй байсан. [[Хэвт ёс|Хэвт ёсны]] 2 дугаар онд буюу 1910 онд Манжийн хааны зарлигаар Засагт Хан П.Содномравданг халхыг төлөөлөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон. Засагт Хан П.Содномравдан Хааны Зөвлөх Парламентын гишүүнээр 资政院-д орсноор Манжийн төв засгийн бодлогод оролцох, нөлөөлөх боломжтой болсон. Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулсан.{{Citation needed}} Ийм учраас шинэ хаан сонгохдоо эхлээд Засагт хан Доржпаламын Содномравданг Улсын хаан болгохыг хүссэн байдаг. Хамгийн сонирхолтой нь Түшээт хан Засагт ханаа өргөсөн явдал байдаг. Гэвч Д.Содномравдан хан татгалзаж байснаар дараагийн удаад [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар [[Түшээт хан Дашням|Түшээт хан Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг өргөмжлөх санал гаргасан ч бүтээгүй юм. Эцэстээ Засагт хан Д.Содномравданы бусад гурван хантайгаа зөвшилцөн өргөснөөр Жавзандамбын 8-р дүрийг Монгол Улсын Хаан болгожээ. Тусгаар тогтнолоо сэргээж, улсаа тунхаглан зарлаж, Богдыг хаан ширээнээ залах Хааны Алтан навчит алтан өргөмжлөл, алтан ялтас дээрх Хааны Алтан тунхаглалыг Засагт хан өргөсөн байдаг. Энэ алтан өргөмжлөл, алтан тунхаглал одоо Эрдэнэсийн санд хадгалагдаж буй.<ref name="Baasankhuu" /> Богд уулын Төр хурах, Шажин хурахын аманд хуралдсан ихэс ноёд, лам нарын нууц хуралдаанаас гаргасан тэмдэглэлт мэдээ бий. Энэ нь Монгол Улсаа тусгаарлахад шийдвэрлэх нөлөөтэй байсан гэгддэг [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар Түшээт ханыг хаан болгох санал гаргасныг няц дарж, хүлээн зөвшөөрүүлээгүй байна гэдэг бол шийдвэр гаргагч гол өөр хүн байсан нь нотлогдоно. Энэ хүн бол Улсаа туурга тусгаар болгох гол санаачилга гаргагч зохион байгуулагч зонхилогч эзэн дээдэс Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байсан нь маргашгүй үнэн юм. 1904 онд Түшээт хан Цэрэндоржийн Насанцогтыг бие барсны дараа түүний үеэл дүү тайж Дэмчигдоржийн том хүүг буюу сул тайж [[Түшээт хан Дашням|Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг 19 настайд нь Түшээт ханыг залгамжлуулсан тул нөлөө сул байсан байж магадгүй. Монгол Улс байгуулагдахад [[Барга]] монголчууд, [[Шинжаан]] дахь Илийн хязгаарын 26 ойрад [[хошуу]], [[Дээд монголчууд|Дээд монголчуудын]] 26 хошууны 24 нь, [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] 49 хошууны 35 нь өргөх бичиг илгээн дагаар оржээ. Харин Өмнөд Монголын хятадажсан эзний шинэ торгууд, зүүн өмнөд хошуунууд Монголд дагаар ороогүй байна. Урианхайчууд бас дагаар орохоо өргөх бичгээр илгээсэн. Буриадын зарим ноёд бичиг өргөсөн байдаг. Товчхондоо 1911 онд бүх Монгол угсаатнууд тусгаар тогтносон Монгол Улсдаа нэгдэн орохоо мэдэгдсэн байдаг ба ийм үйл явдал Монголын түүхэнд урд хожид гараагүй. Цаашид ингэх түүхийн боломж дахин гарч ирэхгүй биз ээ. Эндээс харахад маш богино хугацаанд буюу 4 сарын дотор бүх монгол үндэстэн нэгэн зэрэг Олноо өргөгдсөн Хаант Монгол улс байгуулагдахад нэгдэн орохоо мэдэгдэж, өргөх бичгээ үндэстэн ястнуудаараа төлөөлөн гарын үсэг, тамгаа дарж Дагаар орох бичгээ Их Хүрээнд хүргүүлсэн гэдэг нь өмнө нь маш их урт хугацаанд хэлэлцэн зөвшилцөж бэлтгэсэн байсан нь харагддаг. Монголчууд олон зуун жилийн турш баруун зүүн өмнөд гээд хоорондоо талцан нэгдэж чадахгүй явж ирсэн байдлаа богино хугацаанд ойлголцож, нийлэн нэгдсэн нь Засагт хаан Д.Содномравданы ухаалаг, холч, уужим талбиун, удирдан манлайлагч бодлого, үйл ажиллагаа голлон нөлөөлсөн юм. Засагт хан Д.Содномравданы энэ түүхэн үнэ цээтэй үүргийг Монголын түүхэнд орхигдуулж ирсэн нь харамсалтай. Монгол Улсаа тунхаглаад удалгүй хорлогдсон болохоор Хаант улсаа байгуулахаас өмнө түүний хийсэн үйлдэл тэмдэглэгдэхгүй явж иржээ. Гол нь нэгдсэн улсын зохион байгуулалтыг Засагт ханыхан гурван үеэрээ урт хугацаанд зангидаж, төлөвлөж, удирдаж, зохион байгуулсан нөлөө бүхий удирдагч Засагт хан байхгүйгээр тусгаар тогтнох түвшинд хүрэх боломжгүй нь тодорхой. Тухайн үед арав гаран жил үргэлжилсэн маш олон газарт хүчтэйгээр зэрэг зэрэг өрнөсөн тэдгээр олон үйл явдлуудыг хяналтаасаа алдахгүй нэгтгэн зангидан удирдаж, арга зүй, санхүүжилт, зохион байгуулалтаар хангах хүн институцгүйгээр тэдгээр бүх үйл явдлыг зангидах боломжгүй. Тэр хүн бол Засагт хан Д.Содномравдан, түүний шадар албатууд, халх, өвөрлөгч ноёд байлаа. Засагт хан Д.Содномравданы энэ үйл хэрэгт Түшээт жүн ван Чагдаржав нэгэн мөрийн хүчээр тусалсан гэдэг. 1907 онд Богдын ордонд Засагт ханы оросын худалдаачдаас дамжуулан нууцаар авчруулсан зэр зэвсэг хураан нуух болсон баримт буй. Тэр үеэс халх, өвөрлөгч, барга, эх орончид сүлбээлэн бүлхэмдэж эхлэсэн. Тэр үүднээсээ Засагт ханы харьяаны Их Хүрээний Дашчойнбол дацангийн хэсэг лам нарын үүсгэсэн зодооны дараагаас удалгүй Халхын Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах газар байгуулж Түшээт ван Чагдаржав удирдсан. Тэр утгаараа сүүлд хаан сонгох болоход Түшээт хан Д.Дашням, Түшээт хан аймгийн чуулган дарга Түшээт ван Чагдаржав нар анхлан Засагт хан Д.Содномравданг өргөсөн бизээ. Богдыг гол хүн байсан гэж төлөөлөн ойлгодог ч тухайн засаг захиргаа нийгмийн байгууллын хувьд шашны зүтгэлтэн төрийн хэрэгт оролцох боломж зөвхөн Их Хүрээгээр хязгаарлагдаж байсан. Өвөрмонголд шашны тэргүүн нь Жанжаа хутагт, ойрдод нэг, урианхай, буриадад Агваан Хайдав зэрэг тус тус шашны том төлөөлөл нь байж түүнийгээ дээдэлдэг байсан байхад Халхын Богдын нэр нөлөөгөөр бусад монголчууд дагасан гэвэл өрөөсгөл болно. Наад зах нь баяд, дөрвөдийн аймаг түүнд тулгуурлаагүй, Засагт ханд итгэж дагасан. Богд Их Хүрээнээс гадгашаа гарах бол Бээжингээс зөвшөөрөл авдаг тийм явцуу хүрээнд байсан. Харин Засагт хан Улиастайн Амбан, Жанжины газар, Халхын аймгуудын чуулган, жасааг бодитойгоор удирдах боломжтой, баруун талдаа алтай, урианхайн хязгаарыг хамаарч, Бээжинд төвлөн Монгол жургаанд жасаалдаг, Манжийн төрийн шийдвэр гаргах түвшний эрх мэдэл, мэдээлэлд ойр өвөрлөгч хорчин, харчин аймгийн ноёдуудтай ойр дотно харилцаатай, түүгээрээ дамжуулан өвөрмонгол урианхай ойрд дээд монголын том ноёдтой хэдэн үеэрээ холбоо харилцаа тогтоосон гэх мэт асар өргөн цар хүрээтэй олон талт хамтын ажиллагаатайгаар ажиллаж байсан. Засагт хан Д.Содномравдан, Хорчин аймгийн ноён Б.Гончигсүрэн чин ван, Бээжин дэх Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчин аймгийн ноён В.Гүнсэнноров чин ван нарын холбоо сүлбээ, үүсгэл санаачилга, санхүүжилт, зохион байгуулалтгүйгээр 1911 оны хувьсгал гарах, ялах боломжгүй байсан нь түүхэн үнэн юм.{{Citation needed}} Хамгийн гол шалтгаан нь Их гүрнүүдийн 1881 онд байгуулсан "Петрбургийн гэрээ"-нд зааснаар Манж Чингийн нутаг дэвсгэрийн бүсэд өөрсдийн нөлөөлөө хувааж авсан. Энэ гэрээ ёсоор Ар монгол, Баруун Монголыг Оросын нөлөөнд оруулж, түүндээ Төвөдийг нөлөөний бүсдээ татах ажлыг эртнээс төлөвлөгөөтэй зохион байгуулж ирсэн байх магадлалтай бөгөөд үүндээ Засагт ханыг талдаа татах байдлаар оролцуулж байсан байж болзошгүй харагддаг. Засагт хан Д.Содномравдан 1911 оны 10 дугаар сарын хятадын Учаны бослогын талаарх шуурхай мэдээг Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчины В.Гүнсэнноров чин ван болон Манжийн хааны дотоод ордны Хааны Хиагийн захирагч Сайн ноён хан аймгийн Сайд Сэцэн чин ван Наянт нараас буухиа мэдээ авмагц "Манж гүрнийг хамгаалах 5000 цэрэг татна" гэж Улиастайн амбан, Манж жанжинд хамгийн эхлэн Засагт ханы хувиар мэдэгдэл хүргүүлж, дараа нь мөн Их Хүрээний Манж амбанд Халхын хануудын нэрийн өмнөөс Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах сайд Түшээт ван Чагдаржаваар мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлага эхлүүлж, эс дэмжсэн хариу өгөхөд нь: тэгвэл Манж Чингийн явдал бидэнд хамаагүй болжээ, тийм учир тусгаарлаж, урьдын төрөө сэргээнэ гэсэн байдаг. Эзэнт гүрнийг юу хэлэх, юу хийхээ тодорхойлж амжаагүй байхад нь ийнхүү шийдвэр гаргасан нь урьдчилан боловсруулсан төлөвлөгөө хэрэгжсэн явдал байлаа. Улмаар хүрээнд 500-2000 цэрэг хурж, Хүрээ, Улиастайн Манжийн амбан, манж хятад цэргүүд аргагүй бууж өгч, Монгол нутгаас зайлсан. Улиастайн Манж жанжин бол 200 жилийн турш Халх 4 аймаг, Ховд, Урианхайн хязгаарын бүх хэргийг ерөнхийлөн захирах цэрэг, захиргааны гол албан тушаалтан байсан бөгөөд шууд Манж хаан болон Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яаманд л захирагддаг байв. Энэ үүднээсээ Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд хамгийн түрүүнд Улиастайн Манж жанжны газрыг гартаа оруулж авсан байна. Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Улиастайн монгол амбан нь Засагт ханы Сартуул сэцэн Засгийн хошууны ноён жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Иш байсан тул өөрийн дураар хөдлөхөд дэм болжээ. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн монгол амбанаар нь Засагт ханы хорин хэдхэн настай цэл залуухан Сартуул ванг томилуулсан нь Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд В.Гүнсэнноров чин вангаас нөлөөлж, урдаас бэлтгэсэн төлөвлөгөөний нэг хэсэг нь байх магадлалтай харагддаг. Бээжинд суугаа Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд, Харчины В.Гүнсэнноров чин вангаас Манж Чингийн төрийг татан буулган Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдэстэй тохиролцож Их Хүрээнд богино хугацаанд Богдыг хаанаар 1911 оны 12 сарын 29-нд өргөмжлөн, Монгол Улсаа тунхагласан бөлгөө. Монгол Улс тунхагласнаас хойш 2 өдрийн дараа Дундад Иргэн Улс байгуулагдснаа тунхагласан байдаг ба хятадаас өмнө улсаа байгуулснаа зарласан нь түүхийн болон олон улсын эрх зүйн хувьд асар чухал ач холбогдолтой үйл явдал болсон. Монголчууд үнэхээр олон талт шуурхай мэдээлэлтэй ажиллаж байсныг илтгэдэг. Нөгөө талаасаа Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг урдаас хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдсүүдийг цаг хугацааны хайчаар шахамдуулан яаравчлуулан шийдвэр гаргуулаагүй бол Хэн нь Хаан суух талаар маргалдан тэмцэлдсээр түүхийн гашуун тавилангаа давтах байсан бөгөөд түүнээс сэргийлсэн Монгол Төрийн их бодлогтон дээдэс билээ.{{Citation needed}} Засагт хан Д.Содномравдан Богдоо 1911 оны 12 сарын 29-нд хаанд залах ёслол үйлдээд л Улиастай хотыг зорьсон байдаг. Шалтгаан нь Халх дахь Манжийн засаг захиргааны төв Улиастайн Манж жанжны газрын буулгаж авах нь хамгийн амин чухал стратегийн нүүдэл байв. Улмаар Засагт хан бараа бологчдын хамтаар өвлийн -40 градусын тэсгим хүйтэнд маш богино хугацаанд 1500 гаруй км зам мориор туулан нутгаа зорьж очсон. Улмаар эртнээс бэлдсэн бэлтгэлийнхээ дагуу Улсаа тунхагласнаас хойш 22 хоногийн дараа буюу 1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж Жанжин сайд Аан И болон Манж Амбаны газрыг татан буулгаж, Монголоос хөөн явуулсан байдаг. Хөөн явуулаад Улиастайн эрхэлсэн сайдаар өөрийн итгэмжит хүн Засагт ханы Чин Ачит Засгийн хошууны ноён Гончигдамба бэйлийг тавьсан байна. 1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж жанжин сайд Аан И бууж өгч, Манж Жанжны газар татан буугдсанаар Халхад Манжийн засаг захиргаа, ноёрхол олон улсын хууль ёсоор де факто дуусгавар болсон юм.{{Citation needed}} Түүний хажуугаар Засагт хан Д.Содномравдан баруун хязгаарын олон ноёд дээдсийг талдаа татах ажлыг зохион байгуулж байв. Мөн дүн өвлийн хүйтнээр тусгайлан өөрийг нь зорьж ирсэн Хаант Оросын Засгийн газрын биет төлөөлөгч бөгөөд Оросын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн эрхлэгч барон В.Л.Котвичийг 1912 оны 2 сарын 27-нд Засагт ханы хүрээ дэх өргөөндөө хүлээн авч уулзсан байдаг. В.Л.Котвич нь гадаад Монголыг тусгаарлах гол бодлогыг тодорхойлогч байсан юм. Мөн Ховдын Манж амбаны газрыг татан буулгахаар цэрэг татан төвлөрүүлэн дарж авахын тулд Улиастай хот болон өөрийн аймагтаа төвлөрөн асар завгүй ажилласан байдаг тул Их Хүрээний Богдын Засгийн бялуунаас хүртэхээр булаалдах цаг хугацааны боломж байгаагүй байх магадлалтай. Нөгөөтэйгүүр 5 яам байгуулахад Засагт ханыхаас суудал хуваарилагдаагүйгээс шалтгаалсан байж болзошгүй бөгөөд Их Хүрээ рүү Засагт ханыг буцаж ирэхгүй, 1912 оны Цагаан сараар ч ирж золгоогүй шалтаг заагаад байсан тул Богдын Дондогдулам хатан Засагт хан Д.Содномравданы хатан Жамсраны Цэсрэнг дуудан авчирч буцаахгүй 4 сар гаран дэргэдээ шадарлуулсан мэдээ байдаг. Улмаар Ховдыг чөлөөлөх цэрэг цуглуулахаар бүс нутгийн ноёдыг татан ятгаж, Дөрвөд, баяд хошуудын Түмэндэлгэржавын 700 цэрэг, Тагна урианхайн хошуудын Гомбодорж ноёны 300 цэрэг, Алтайн Урианхайн Ши бэйсийн 17 сумын 300 цэрэг, Засагт хан, Сайн ноёны хошуудын 400 цэрэг зэрэг цугларан Жалханз хутагт, Зоригт ван Наваанцэрэн, гүн Хатанбаатар Магсаржав, гүн Манлайбаатар Дамдинсүрэнд хариуцуулан баруун хязгаарын асуудал цэгцэрсэн тул аргагүй эрхэнд 1912 оны хавар Богдод дуудагдан Засагт хан Д.Содномравдан Их Хүрээнд морилсон байдаг ба хаанд бараалхаж очиж ирээд хоёр хонолгүй 5 сарын 8-нд хоронд хордсон байдалтайгаар таалал болсон. Улиастай хот Халх дахь Манжийн дарангуй цэргийн гол төв болж, тэнд Халх монголыг захирах манжийн төлөөний жанжин сайд сууж, хязгаар дахинд холбогдох чухал хэргийг шийтгэх, 4 аймгийн цэргийн бэлтгэлийн хэргийг захирах, өртөө харуулыг цагдах, оргодол, босуулуудыг байцаан барих зэрэг хэргийг товчлон захирах үүргийг гүйцэтгэж, гагцхүү Манжийн хаан ба Гадаад монголын төрийг засах явдлын яаманд захирагддаг, халх дахь манжийн цэргийн ба иргэний захиргааны дээд эрхийг барих төв байсан юм. Улиастайн Манж жанжны газар нь бас Хөвсгөл нуурын Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхайн]] хошууд, тэдний газар нутаг дээрхи өртөө, харуулуудыг болон Их Хүрээний Манж Амбан, Ховдын Манж Амбанг харъяалан захирдаг байлаа. Улиастайн жанжны дэргэд манж, монгол нэжгээд сайд суудаг байсныг хуувийн (зөвлөх) сайдууд, сүүлд амбан хэмээдэг байв. Их Хүрээний Манж амбан нь халхын 4 аймгийн хэргийг хамаардаггүй зөвхөн Богдын хүрээгээ хариуцсан албан тушаалтан байсан бөгөөд Улиастайн Манж жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Ховдын Манж Амбан нь мөн Улиастайн Манж Жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Улиастайн Манж Жанжин гагцхүү Манжийн Эзэн хаанд шууд захирагддаг байв. Манай түүхчид энэ зүйлийг ч мэдэхгүйгээр Их Хүрээний Сан до Амбангаар төлөөлүүлэн их олон түүх, зохиол бичдэгт нэн харамсалтай. Улиастайн Манж Жанжин сайдыг Манж Амбаныхаа удирдлагад байдаг албан тушаалтан байсан мэтээр тухайн үеийн засаг захиргааны хуваарилалтыг судлахгүйгээр кино хийж, зохиол бичсэн түүхийг гуйвуулсан ичгэвтэр явдлууд бий. Улиастай хот манжийн дарлалын үед Халхын 4 аймаг, Ховд, Алтай Урианхайн хязгаарын Нийслэл төв нь байж халх 4, ховдын хязгаарын аймгийн чуулганууд хуралддаг, жас нийлдэг хэрэг заргаа эцэслэн шийддэг төв байсан. Гэвч Их Хүрээ нь 1870-аад оноос хойш хятадын Цайны замын Орос руу дайран гардаг гол суурин газар болсон бөгөөд мөн Богд оршин суудаг, олон хөлийн худалдааны төвлөрсөн суурин газар байснаар өргөжин тэлж стратегийн чухал ач холбогдолтой төв болсон байна. Засагт хан Д.Содномравдан Манжаас салах нь ганц монгол үндэстний асуудал гэж хязгаарлалгүй Төвөдийн 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцыг энэ үйл хэрэгтээ татан оролцуулж, Засагт ханы Дорлиг лхаарамба, буриад лам хамба Агваанаар дамжуулан халхад дүрвүүлэн авчирч 3 жил байлгаж байгаад буцаасан. 1912 онд Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарласан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц халхад очих болсон тухайгаа 1910 онд Энэтхэгт байхдаа тэмдэглэсэн нь байдаг бөгөөд Засагт ханы хүсэлт зуучлалаар оростой холбоо тогтоосон гэдэг. Халхын дөрвөн Ханы дэмжлэг авахгүйгээр Эзэн Чингис хааны алтан ургийн биш, харь төвөд хүнийг улсын хаан болгох санаачилга гаргах монгол хануудын харьяат монгол ноёд гэж ямар ч тохиолдолд байхгүй өндөр ёс суртахуунтай цаг үе байв. Сүүлд зохиосон түүхээр Сайн ноён хан санаачилж хаан болгосон гэдэг нь огт ор үндэслэлгүй бөгөөд Халхын эзэн Засагт хан, Түшээт ханы өмнүүр орж бусад ханууд дэг эвдэх ёсон эртнээс үгүй байсан. Тэр дундаа өөрийнх нь аймгийн харьяат хошууны ноён байсан Сайн ноёныхон тийм үйлдэл гаргах ёс суртахууны эрхгүй гэдгээ гүнээ ухамсарлан мэддэг байлаа. Түүнчлэн Халхын нэр нөлөөтэй Засагт хан, Түшээт хан нар дараалан 3 сарын зайтайгаар асар богино хугацаанд хорлогдож, цэл залуухан Сэцэн хан Цэрэндондовын Навааннэрэн туршлага дутаж байсан тул Сайн ноён хан Төгс-Очирын Намнансүрэн яалт ч үгүй төрийн жолоог татахаас аргагүй болсон байдаг. Богдыг хаан ширээнд суулгаад эхэн үедээ Халхын дөрвөн хан Богд хааны Тэргүүн шадар сайдаар томилогдсоноос өөр албан тушаал хашаагүй нь зөвшилцөл тохиролцооны ихээхэн зөв гаргалгаа байсан нь харагддаг. 1911 онд [[Жавзандамба хутагт]] болон Халхын дөрвөн Ханы нэр хамтарсан бичигтээ Гадаад монгол, Өвөр монгол, Барга, Ойрд, Урианхайн хязгаарыг багтаасан Их Монгол улсыг байгуулахдаа Орос улсаас тусламж авах, худалдааны зэрэг харилцаа тогтоох хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн байна. Монголын төлөөлөгчдийг Орос улсын Гадаад явдлын яамны хэргийг түр эрхлэгч А.Нератов, Сайд нарын зөвлөлийн дарга [[Пётр Столыпин|П.А.Столыпин]], Оросын Эзэн хаан [[II Николай|II Николай хаан]] хүлээн авч уулзжээ. '''Оросын [[II Николай|II Николай хаан]]''' '''«Танай улс учиргүй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!»''' гэж зөвлөсөн гэдэг. == Засагт Хануудын улсаа тусгаар тогтнуулах бодлого == '''<u>Ёслолын дээл хувцас</u>''' Богд хааны хувьд тэнгэр язгуурт угсаа гаралгүй ч улсын эзэн, шашны тэргүүний хувиар Хааны фүст алтан сёомбо, хорол хүрдийг авч хэрэглэхээр болсон гэдэг. <small>ЭРТНЭЭС АЛТАН УРГИЙН ЦАГААН ЯСТ ХААДЫН ХУВЬД ЗӨВ ЭРГЭЛТТЭЙ ХАС ФҮС ХЭРЭГЛЭХ НЬ УЛСЫН ЭЗНИЙГ БЭЛГЭДДЭГ БА ХАЛХЫН ХАНГУУД ДОТРООС ЭРТНЭЭС ЗАСАГТ ХАН "ЗАСАГТ ХААН" гэсэн тамга хэрэглэж, ХАС ФҮС ХЭРЭГЛЭЖ БАЙЖ.</small> Энэ нь Манж Чин Улсын эзэн хаан Найралт төвийн хоёрдугаар онд Халхын Засагт ханд тамга олгохдоо Тамганы улны бичээс нь "Эрдэнэ бишрэлт Засагт Хааны тамга" гэж сийлсэн байдаг. Бусад Халхын гурван хангийн тамганы улны бичээст хаан биш Хан гэж бичээстэй байдаг нь сонирхол татдаг. Уг Тамганы улны бичээсийн фото зураг болон Хааны тамганы хайрцгийн фотог оруулав. Тамганы хайрцгийг модоор хийж хүрэн булгиараар бүрж битүү мөнгөөр тоногложээ. Мөнгөн тоног нь дээд орой дээрээ таван хумстай луун хээ товойлгосон хийцтэй. Урд нүүрэн дээрээ галт шувууны дүрслэлтэй, өнцөг буландаа угалзан хээг хөөмөлдөж хийсэн байдаг. <u>'''Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан'''</u> нь Өвөрлөгч Харчин баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров [[Засагт хан Доржпалам|Чин вантай]], мөн Хорчины зүүн хошууны засаг, Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн нартай нягт хамтран Монгол Улсаа Манжаас тусгаарлах бодлого үе шаттай явуулж ирсэн бөгөөд тэрхүү бодлогын үрээр Халх, Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд ихээхэн нэр нөлөөтэй болсон байв. Өвөрмонголын В.Гүнсэнноров Чин вангийн байгуулсан “Төвийг эрхэмлэгч” монгол сургуульд Засагт хан хошууныхаа монгол хүүхэд залуусыг явуулж сургаж байсан бөгөөд тэдний номын сан, хичээлийн хэрэгсэл, байр сууц, хоолны зардлыг Харчин вангийхан дааж байсан мэдээ хятад эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Манжийн хааны зарлигаар Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Засагт Хан П.Содномравданг Халхыг төлөөлсөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон байдаг нь “Чин Ши Гао” (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсын (Qing dynasty) түүхийн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байна. Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулж богино хугацаанд олон талт байдлаар монголоо тусгаарлах бодлогыг нэн амжилттай хэрэгжүүлж ажиллах үндсийг тавьсан байна. Энэ үеэс Өвөрлөгч Харчин баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров Чин ван, мөн Хорчины зүүн хошууны засаг, Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн нартай нягт хамтран Монгол Улсаа Манжаас тусгаарлах бодлого хэрэгжүүлж, монгол ноёдын холбоог бүлхэмдэн үүсгэн эхэлсэн байдаг. Харчин баруун хошууны Засаг Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван Монгол, Төвөдийн жургааны ерөнхийлсөн сайдын тушаалд ажиллахдаа Хааны Зөвлөх Парламентын гишүүнээр ажиллаж байсан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдантай нягт холбоотой байж Ар Монголд 1911 онд үндэсний хувьсгал ялалтыг талархаж, Өвөр Монголын хошуудын ноёд язгууртанд ухуулах ажлыг эхлүүлж, нэр нөлөө, санхүүжилтээр дэмжиж байсан эх сурвалжууд олноор байдаг.       Тухайлбал, '''1911 оны Монголын эрх чөлөөний хөдөлгөөн үүсгэхэд Засагт хан Д.Содномравдантай үгсэн тохиролцсоноороо''' Манж Чингийн төрийн Бээжин дэх Монгол, Төвөдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд угтаа тухайн үед манжийн төрд бүх монгол үндэстнийг тэргүүлж байсан <u>'''Харчины баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван''' өөрийн итгэмжит албат '''Зостын чуулганы Харчин баруун хошууны түшмэл''' '''Баянтөмөрийн Хайсан гүнг, түүний том хүүгийн хамт өөрийнхөө төлөөний хүн болгон Халх Монгол руу явуулсан.'''</u> Мөн '''Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн өөрөө''' болон <u>'''Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Б.Удай Засагт чин ванг, түүний хоёр дүү Сахалт лам Б.Бөхбаян, Хорчин хойд хошууны засаг ноён гүн Б.Раашминжүүр нарыг өөрийн төлөөний хүн болгон Халх руу явуулсан''' байдаг.</u> Сүүлд Харчины баруун хошууны цэргийн жанжин гүн Бавуужавыг халх руу явуулж цэргийн хэрэг эрхлэхэд туслалцуулсан. Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн Монгол Улсын Ерөнхий сайдын орлогч сайд, Удай Засагт чин ван Богд хаант улсын Цэргийн яамны дэд сайд, Зостын чуулганы Харчин баруун хошууны түшмэл Баянтөмөрийн Хайсан Чин зүтгэлт Улсад туслагч гүн цол хүртэж, Дотоод Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэгч Яамны эрхэлсэн түшмэл болж, Б.Раашминжүүр гүн Гадаад яамны эрхэлсэн түшмэл болсон. Тэдгээр хүмүүс Монголд 1911 оны хувьсгал гарахад шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн. Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Удай ван, Рашминжүүрийн хамт хятадын маршал Жан Золингийн орчин үеийн зэвсэглэлтэй 15 мянган их цэргийг удаа дараа бут цохисон байдаг. Харамсалтай нь Засагт хан Д.Содномравданг нэн харамсалтайгаар хорлож алсан явдалд болон халхын ноёдын увайгүй үйлдлээс болж өвөрлөгчдийн хамгийн нөлөө бүхий ноён Харчины В.Гүнсэнноров Чин ван сүүлд 1912 оны сүүлч гэхэд хятадын хувьсгалын удирдагч Сүнь Ят сений талд зогсож байв. Харчины В.Гүнсэнноров чин ван санаачлан өвөрлөгч 49 хошуудын 35 хошууны ноёдыг тэргүүлэн Богд хаант Монгол Улсад дагаар орох үйл хэргийг гардан удирдсан боловч, халхын ноёдын жалга довын эрх мэдэл булаалдсан явцуу эрх ашгаас болж цаашаа эргэсэн байдаг. '''1916 оны Цагаан сараар''' Монголын их урвагч, Хятадын эх оронч Ши Янь Шань буюу Гадаад явдлын яамны сайд, хичээнгүй гүн '''''<u>Балингийн Цэрэндорж Дундад иргэн улс Хятадын бүрэн эрхэт төлөөлөгч Чен Лу-тай наргиж суухдаа, Харчины сахалт лам Бөхбаяныг Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг анх өдөөн эхлүүлэгч этгээд хэмээн тодорхойлж, хэрэв Хайсан, Удай, Бөхбаян нар халхад ирээгүй бол яавч тусгаар тогтнолын хэрэг өрнөхгүй байсан юм гэж харуусан үглэж байжээ</u>'''.'' Яг тэр үед нь Ханддорж хорлогдож, Хайсан, Удай ван буцаагдаж байсан билээ. Сахалт лам Бөхбаян мөн урвагч дайснуудад хорлогдон, амь насаа харамсалтайгаар алджээ. Харин Алтайн хязгаарыг хамаарсан амбан байсан Торгуудын Балт ван Засагт ханы Нэгдсэн Монголыг тусгаар улс болгох бодлогод тээг болсон урвагч байсан нь үнэн бөгөөд түүний урвагч үйлдлээс болж Шинжаанаас салалгүй баруун хязгаар, баруун өмнөд хязгаар бие даасан засаг захиргааны нэгжгүй өнөөгийн нөхцөл байдалд орж, эцсийн дүндээ хуучны Зүүнгарын нутаг болон Хуучин Торгууд болон Эзний голын шинэ торгуудуудын төрлөх монгол нутагт монгол хүний мөргүй болж хятад, казахуудын төрлөх нутагт тооцогдох болжээ одоо. Торгуудын Балт ван Ойрадын улсыг байгуулах гэж байна гээд дөрвөдийн Баянт бэйс гэх мэт хүмүүсийг ашиглан хагалан бутаргах үйлдэл гаргаж, тухайн үедээ гоминданы засагт үнэнчээр зүтгэж, мөн японд тал алдалгүй зүтгэсэн байдаг. Түүхэнд буруу хүний эрх мэдэлд шунасан тэрхэн зуурын амин хувиа хичээсэн байдал түүхэнд ямар их гарз дагуулдаг жишээ энэ юм. <u>'''Засагт ханы Улсаа тусгаар тогтнуулах их үйлсэд Орос, Хятадын талаас монгол урвагч ноёдын оролцоотойгоор их саад хийсэн байдаг.'''</u> Засагт ханы харьяалдаг Урианхайн хязгаарын байгалийн баялаг алт, мөнгө, нүүрс хайж, Оросын тариачид нь тариа тарих газар хайж түрж орж ирсэн. Урианхайд 1830 онд Оросын анхны алтны уурхай нээгдэж байсан бол 1896 он гэхэд 11 алтны уурхайд 500 хүн ажиллаж байлаа. Энэ түрэлттэй хүссэн ч эс хүссэн ч Засагт хангийнхан тулж зогсохоор аргагүй байжээ. 1896 онд 169 Оросын иргэнтэй анхны орос тосгон Туран байгуулагдав. 1908 он гэхэд Урианхайн хязгаарт Оросын 200 гаруй тосгон гацаатай болчихжээ. Оросын иргэд тэр үед Урианхайн хязгаарт сайндаа ч ирээгүй юм л даа. Худалдаачид нь Урианхайн хязгаарын байгалийн баялаг алт, мөнгө, нүүрс хайж, тариачид нь тариа тарих газар хайж л ирсэн юм. Урианхайд 1830 онд анхны алтны уурхай нээгдэж байсан бол 1896 он гэхэд 11 алтны уурхайд 500 хүн ажиллаж байлаа. 1904-1914 онд Оросууд 25 тонн алт олборлож байжээ. Ийнхүү Бээжингийн гэрээгээр оросын худалдаачид баруун Монгол болон Урианхайн хязгаарт татваргүй худалдаа хийх эрхтэй болсноор оросын худалдаачид урианхайн хязгаарт ирж оросын худалдаачид урианхайн ард иргэдийг мөлждөг болсон юм. Тэр үеэс орос худалдаачдын араас Уринахайд ирсэн оросын тариачид ус, хөрс сайтай үржил шимтэй газар нутгийг урианхайчуудас булаан авч тариа тарьж баян чинээлэг орос тариачид буй болж урианхайн хязгаарт 200 гаруй орос тосгон байгуулж нутгийн урианхайчуудын хувьд бэлчээр үржил шимт газар нутгаа оросуудад алдаж амьдрахад хүнд болж ирсэн юм. 1830-аад онд оросын алт хайгчид Урианхайн Сыстык Хэмд алт олж урианхай болон манж монголын хууль цаазыг үл тоож нууцаар алт олборлож эхлэв. 1896 он гэхэд 11 алттай газар олж 11 алтны уурхай ажиллуулж, 500 гаруй ажилчин ажиллуулж их хэмжээний алт олборлож оросын цагаан хааны санг баяжуулж байв. 1881 онд гэхэд оросууд Урианхайд 9.5 сая алтан рублийн үнэтэй 446 пуд буюу 25 тонн алт олборлож байв. Оросын алт хайгчид улам их шуналтаж хууль бусаар алт олборлох ажиллагаагаа улам өргөжүүлж 1904-1914 онд алтны 29 уурхайнаас 1140 пуд алт олборлож байв. Урианхайн нутагт харийн олз хайгчид өчнөөн их алт олборлох тутам уриахайн ард түмэн төчнөөн ихээр ядуурч байв. Хорьдугаар зууны эхнээс эхлэн Оросын эзэнт гүрэн алтаар баян Урианхайн хязгаарыг эзлэн авах далд санаагаа хэрхэн хэрэгжүүлэх талаар бодож эхэлсэн юм. 1911 онд Хятадад [[Синьхайн хувьсгал]] өрнөж Манж Чин улс мөхсөн нь цагаан оросын эзлэн түрэмгийлэгчдэд өчүүхэн жижигхэн ч гэсэн үлэмж их баялагтай Урианхайн хязгаарыг Монголоос таслан авах таатай нөхцөл бүрджээ. Монголд Богд хаан тэргүүтэй монгол ноёдууд Манж Чин улсаас туурга тусгаарлаж Богд хаант Монгол улсыг 1911 оны 12-р сарын 29 –ны өдөр байгуулав.Чухам энэ үед монгол туургатан сэргэн мандаж нэгдсэн Их Монгол улс байгуулагдах таатай нөхцөл бүрдсэн юм. Өвөр Монгол, шинжааны монгол, буриад монголчууд бүгд л энэ чухал үйл явдлыг баярлан угтаж Монгол улсдаа нэгдэн орохыг ард түмнээрээ хүсэн тэмүүлж байлаа.Харин Урианхайн хязгаарын ноёд бүгд нэгдэж Монгол улсаа дэмжихийн оронд тэд гурав хуваагдсан байлаа. Урианхай ноёдын нэг хэсэг нь Монгол улсынхаа бүрэлдэхүүнд орно хэмээн зөв ярьж байхад, нэг хэсэг нь бие даасан тусгаар улс болно хэмээн төөрөлдөж, нөгөө хэсэг нь Оросын эзэнт улсын бүрэлдэхүүнд орно хэмээн мунхаглаж байв. Тэр үед ганц, хоёр түм хүрэхгүй цөөхөн урианхайчууд өөр хоорондоо ингэж самуурч тэрсэлдэж байсныг бодоход урианхайчууд улс Монголоо гэсэн эх оронч үзлээ гээж, Бурханы сургаал, эзэн Богд Чингис хааны сургаалиа ор тас мартаж, харийн гүрнийг шүтэж буруу номтон болж байжээ.<blockquote>1912 оны 1 дүгээр сард Урианхайн хошуу ноён Буянбадрах, амбан ноён Гомбодорж, хамба лам Лувсанжамц нар нь “Урианхайн хязгаарыг Оросын эзэнт улсын бүрэлдэхүүнд оруулж өгөөч” гэсэн өргөх бичгийг Оросын цагаан хаанд өргөн барьж байжээ. </blockquote>Ингэж анх урианхайн ноёдын Монгол улсаас салж харийн орны нөмөр нөөлөгт орох гэсэн урвалт эхэлсэн юм. Тэр үед урианхайн ноёд, лам нарын олонхи нь Оросын нөлөөнд орох сонирхолгүй байсан. Тэд Монгол улстайгаа нэгдэх хүсэлтэй байсан нь мэдээж. Гэвч улс төрийн харалган бодлоготой цөөн хэдхэн урианхай ноёд Оросын эзэнт гүрний алт мөнгөөр баян Урианхайн хязгаарыг Монголоос салгаж өөртөө нэгтгэх гэсэн далд санааг мэдэхгүй байлаа. Оросын хаант засаг ч гэсэн тэр үед шинээр байгуулагдсан гоминданы Хятад улстай харилцаагаа муутгахыг хүсэхгүй байсан бөгөөд шууд л Урианхайн хязгаарыг Орос мэдэлдээ авч хараахан зүрхлэхгүй байсан юм. '''1915 оны Орос, Монгол, Хятадын “Хиагтын гэрээ”-ний 11 дүгээр зүйлд “Урианхайн хязгаар бол гадаад Монголын бүрэлдэхүүн юм” хэмээн тусгагдсан нь Монгол улсын хувьд чухал заалт байв.''' Товчхондоо Засагт хан Д.Содномравдан, Дотоод хэргийн сайд Г.Цэрэнчимэд нарын үхэл Тагна Урианхайн хязгаар, Алтай хязгаарыг Орост алдахаас сэргийлэх бодлого үйл ажиллагаа явуулснаас болж хорлогдсон. Гэвч удалгүй энэхүү гэрээг хаант Орос улс уландаа гишгэсэн юм. 1921 онд Орос улаан цэргүүд Урианхайд орж ирэв. Дараа нь цагаан гвардийн генерал Андрей Бакичийн цагаантан цэргүүд орж ирэв. Большевикууд цагаантныг ялж, Бакич генералыг 1922 оны 6-р сард буудан хөнөөв. 1917 онд улаан хувьсгал Орос оронд ялж еврей коммунистуудын улаан хядлага Орос орон даяар өрнөж хэдэн сая гэм зэмгүй ард иргэд улаантнуудад алагдаж тэрхүү улаан хувьсгалын хор уршиг Урианхайн хязгаарт 1921 онд хүрч ирсэн юм. Оросын А.Кравченко, П.Щетинкины удирдсан улаан цэргүүд Урианхайн хязгаарт цөмрөн орж ирлээ.<blockquote>1921 оны 8-р сарын 16- нд Тувагийн 9 хошууны хурал болж Оросын улаантан большевикуудын нөлөөнд автсан тувачууд “Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс” гэгчийг тунхаглан зарлажээ.</blockquote>Оросууд Урианхайн амбан ноён Гомбодоржоор дамжуулж Тагна Туваг тусгаарлах гэж элдвээр оролдож, сүүлд Засагт ханыг хорлогдохоос яг өмнөхөн халимаг Дамбийжаа ламыг хоёр тэмээтэй ачаатай (олон гулдмай алт) оруулж ирж түйвээлгэх гэж оролдсон. Дамбийжаагийн балаг ардын хувьсгал хүртэл үргэлжилж Улаан оросын хатгаасаар Ардын хувьсгалын Шижээ гэх мэтэстэй нийлэлдэн баруун монголын БНАУ тунхаглах гэж хүртэл дөвчигнөж, Богдын захиас Жалханз хутагтын зөвлөгөөгөөр Д.Сүхбаатар жанжин оросуудыг сөрж, өрсөж Дамбийжааг устгаж дарж авсан байдаг. Хятадууд болохоор Торгуудын Балт ванг ашиглан Ойрдын улс байгуулна хэмээн баяд, дөрвөдийн аймгийн ноёдыг Баянт бэйс гэх мэтсийг талдаа татаж ашиглах гэж удаа дараа оролдож хорлох үйлдэл хийж ирсэн байдаг ба Засагт хан Д.Содномравдан тухай бүрд нь шийдвэртэйгээр тас цохиж байсан байдаг. Тухайлбал, Засагт ханы Алтан харуул овгийн харуул зангиудыг Жирэмийн чуулганы өмнөд Горлос хошууны Энхбилэгтийн Тогтох тайж нартай явуулж гэр бүлийн нь хамт бариулж авчирч, Эзний голын шинэ торгуудын ноёдод бас хатуухан жавтий хүртээж байж, тэд савраа татсан байдаг. Тэгж шийдвэртэй арга хэмжээ авсны хүчинд 1911 онд Монгол улсаа тунхаглахад урианхайчууд, илийн ойрдын 26 хошуу, хуучин торгууд хошууд, баяд, дөрвөд аймаг нэгдэн дагаар орох бичгээ өргөн барьсан байдаг. Сүүлд Тувачууд бүүр болохоо байгаад ирэх үед Засагт ханы зарлигаар Засагт ханы Жалханз хутагтын өртөө гэж байгуулж Урианхайн хязгаараас шууд мэдээ ирдэг байдлаар зохион байгуулсан байна. Засагт ханы Жалханз хутагтын отогт хөвсгөл, тувагийн зарим хойд сумыг харьяалдаг байсан. '''Засагт хан Д.Содномравдан 1910 онд Халхын Нара Банчэн хутагтыг өөрийн шадар Дагвын Бат-Очир Түшээ гүнгийн хамт''' Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэн, Монгол, Төвдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд Харчин баруун хошууны Засаг В.Гүнсэнноров чин ван нартай уулзуулахаар өвөрмонголд очуулж ертөнцийн хамаг явдлыг хардаг хутагт ирж гэж бужигнуулж байсан мэдээ байдаг. Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэнгийн халхаас ирсэн зочидтой уулзах гэж Өвөр Монголын баян, ядуу, хөлтэй хөлгүй хамаг амьтан цуглаж өдөржин шөнөжин дугаарлан Нара Банчэн хутагтад хувь төөргөө үзүүлж байв. Нара Банчэн сүсэгтнүүдийн асуултанд заримдаа амаар хариулж, заримдаа дээлээ тайлан нуруугаа үзүүлэхэд нуруун дээр нь Монгол, Түвд үсгээр бичиг тодорч бүдгэрэн байсан нь бүр улс амьтныг бишрүүлж байж. Тэдний өвөрмонгол, Бээжинд очсон шалтгаан нь Манж Чин улсын дотоод нөхцөл байдлыг өөрийн биеэр үзэж танилцах, Бээжин дэх <u>Монгол ноёдын холбооны ноёдыг</u> ятган сэнхрүүлэх, тандах ажил байх учиртай. Манжийн төрөөс тэднийг сэжиглэн баривчилж магадгүй байгааг Бээжинд сууж Манжийн хааны дотоод хамгаалалтын хиагийн захирагчийн алба хашиж байсан Сайн ноён хан аймгийн Сэцэн чин ван Наянтийн сэрэмжлүүлэн хэлснээр тэд яаран нутаг буцсан байдаг. Жилийн дараа Өвөр Монголын Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их Чин ван Б.Гончигсүрэн Өвөрлөгч 49 хошууны олон ноёдоо оройлон Богд Хаант Монгол Улсад дагаар орох тухай бүх өвөрлөгч 35 хошуудын өргөх тамгатай бичгээ барин Хүрээнд ирж, Богд хаант Монгол Улсын Бүгд ерөнхийлөн захирах яамны дэд сайд буюу Ерөнхий сайдын орлогчоор томилогдсон билээ. Хорчин зүүн гарын Их Чин вангийнхан хэдэн үеэрээ Монголоо тусгаарлахад Засагт хануудтай хамтарсан байдаг. '''Д.Содномравдан ханы өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондов, мөн эцэг Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпалам''' '''нар''' Манж дайчин гүрний үед Өвөрлөгч Хорчин зүүн гарын хошууны Засаг, Төрийн Их Чин ван Б.Сэнгэринчин, түүний хүү С.Буяннэмэх их чин вантай хамтран хятадуудын бослого, 8 гүрний их цэргийн дайралтыг зогсооход хүчин зүтгэсэн бөгөөд тэр үеэс Монголоо тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн байдаг. Манж чингийн цэргийн эрхийг гартаа атгаж байсан Цэргийн их жанжин Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван Оросын хаант улсаас зэр зэвсэг худалдан авахдаа өөрийн биеэр Халхад ирж, Засагт хан М.Цэрэндондовтой Хиагт орчим уулзсан нэгэн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн мэдээ байдаг. Тэрхүү уулзалтын дараагаас Манж чингийн төр хоёр ихэсэд олон дарамт учруулсан. Манжийн найман тугийн их цэргийн эрх мэдлийг өвөрмонгол ноён Сэнгэринчингээс салгахын түүс болсон байдаг. [[Чин улс|Чин улсын]] үед [[Төр гэрэлт]], [[Түгээмэл элбэгт]], [[Бүрэн засагч]] хаадад хүчин зүтгэж явсан цэргийн жанжин. Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван тэрээр Хар тамхины хоёрдугаар дайны Балишаогийн тулалдаан болон [[Тайпингийн бослого|Тайпин]], Нианий бослогуудыг дарж, Англи, Францын армийг ялсан гавьяа байгуулснаараа алдаршсан. Түүнийг Англи, Францынхан “Сэм Коллинсон" гэж нэрээр дурдсан байдаг. '''Өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондовын үед''' Цагаан малгайтны (лалууд) бослогыг дарахад монголчуудаас хүн хүч дайчилсан бөгөөд түүнийг эсэргүүцэн 1880 онд Засагт хан Манибазарын Цэрэндондовын харьяат албат Онолтын цэргийн бослого Улиастайд гарсан байдаг. (Цэрэг Онолтын Улиастайн бослого- 1880 онд [[хятад]] дахь “'''Цагаан малгайтны бослого'''”-ыг даруулахаар [[Улиастай|Улиастайд]] цуглуулсан Монгол цэргүүд Онолтын удирдлага доор [[бослого]] гарган тэмцсэн. Засагт хан, Сайн ноён, Хэвэй гүнгийн хошууны цэргүүд босож манжийн цэргийг хаяж, Манжийн амбанд нутаг орондоо буцаах шаардлага тавьсан. (Онолтыг Сайн ноёны харьяат албат гэж андуурах нь бий). Мөн '''эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпаламын сүүлч, мөн Д.Содномравдан ханы ширээнд суусан эхний үед''' Манж Чингийн төрөөс хятадуудын '''Ихэтуаны Улаан малгайтны (улаан алчууртны) бослогыг''' дарахаар Халхаас 20 мянган цэрэг дайчлан явуулахаар цэрэг татсан ч 2000 цэрэг л татагдан ирсэн бөгөөд, 1900 онд ахин Засагт ханы харьяат албат Энхтайван Зангиар удирдуулсан бослого гарч Улиастайн Манж Жанжны газар, манж амбанг талан таран одсон сонирхол татахуйц баримт байдаг. Занги Энхтайвангаар удирдуулсан Монгол 2000 цэргийн Улиастайн бослого 1900 онд гарч, Манжийн цэргийг хядаж, хятад пүүсүүдийг талж, Чингийн төрийн дарангуйлалыг Халхад сууриар нь ганхуулсан тул Хүрээ, Ховдын Амбан, Урианхайн Амбаны газрыг шинэчлэн нэмж байгуулсан. 1907 онд Манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваан Ховдын шинэ хязгаар байгуулсанаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалагдах болжээ. Эдгээр бослого толгойлсон хүмүүс бол Засагт ханы шууд харьяат албатууд бөгөөд түүний бодлогын үр гэж манжууд харддаг тул Хан ширээг хүүд нь залгуулсан. '''Манж Чин гүрний Гуансюйгийн 28 дугаар онд буюу 1902 онд Манж Чингийн Засгийн газраас Засагт Хан П.Содномравданд болон Засагт хан аймгийн дэд жанжин Туслагч гүн Лувсандамдин нарт Ихэтуаны улаан малгайтны (улаан алчууртны) бослогыг дарахад гавьяа байгуулсан хэмээн Манжийн хааны зарлигаар шагнал олгосон байдаг.''' Мөн 1903 (1918 онд дахин) онд анх гарч тэмцсэн Засагт ханы Дайчин вангийн хошууны харьяат албат Ард Аюушийн Цэцэгнуурын дугуйлангийн тэмцэл ч даамжиран, улмаар Улиастайн Манж Амбаны газарт есөн эрүү давах процесс болж орон даяар дуулиантай манжийн засгийн бодлогыг шүүмжилсэн аяныг орон даяар өрнүүлсэн нь сонирхол татдаг. '''1910 оны 3 сарын 26-ны өдөр''' буюу цагаан нохой жил Засагт ханы Дашчоймбол хийдэд “Домын дамжаа” болох үед Их хүрээн дахь Хятадын өргөн чөлөөний хойшоо харсан том хүрэн дэлгүүрийн үүд хавьцаа '''лам нар болон хятадуудын хооронд нэлээд сүрлэг зодоон болсон''' гэдэг. 1910 оны 3 сарын 26-ны тэр өдөр Их Хүрээний Д.Содномравдан Засагт ханы шууд харьяаны Дашчоймбол хийдийн хэсэг лам толгойлон монголчуудаа өмөөрч Их хүрээний зах дээр хятадын Да Юй Юан пүүсийн худалдаачидтай эхлэн зодолдоод, хоршоо дэлгүүрийг нь бусниулсан. Хүрээний Манж цэргүүдийн баривчилсан Дашчоймбол дацангийн лам нараа хэдэн зуун лам “Цус, сэвсээ үзэлцэнэ” гээд хашгиран дайраад тэднийг чөлөөлж, Сандо Амбангийн жуузыг чулуугаар шидэж буулган, Хүрээний цагдаагийн дарга Амарыг барьж аваад хөлдүү газар дээш нь савж шидсэн зэрэг маш их дуулиан тарьсан байдаг. Зодооны шалтгаан нь Гандан, Хүрээ хоёрын хооронд байрласан Хятадын том том пүүсүүдийг анх Халхаас зөвшөөрсөн Маймаа хот руу нүүлгэх шаардлага байж. Лам нарын зодооны дараа Их Хүрээнд манжийн засаглал үндсэндээ нөлөөлөх чадалгүй болгожээ. Дээрх зодооны улмаас сүйдсэн Хятадын Да Юй Юан пүүсийн талд Манж Амбан үйлчилж, уг пүүсийн сүйрэлд 2000 шахам лан мөнгийг аймаг, шавиас тулган төлүүлсэн нь ноёд лам нарын дургүйцлийг туйлд нь хүргэсэн байна. '''<u>Д.Содномравдан</u> <u>Засагт ханы шууд харьяаны</u> <u>Их Хүрээний Дашчоймбол дацангийн лам нарын 1910 оны 3 сарын 26-нд үүсгэсэн энэ том зодоон 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын эхийг тавьсан юм.</u>''' '''Эндээс харахад Засагт хан М.Цэрэндондов, Ц.Доржпалам, Д.Содномравдан нарын үед арван жилийн давтамжтайгаар Манж Чинг эсэргүүцсэн маш далайцтай бослого, хөдөлгөөнийг өөрийн шууд харьяат итгэлт албатуудаараа толгойлуулан гаргаж, манжийн засгийг сулруулахаар халх, ойрд, дээд монгол хөхнуур, урианхай, өвөр монголын голлох том ноёдтой хамтран үе залгасан далайцтай том бодлого явуулж байсан нь дээрх түүхэн баримтуудаас харагддаг.''' Ерөнхийдөө Халх Монгол, Урианхай, Ховдын хязгаарыг бүхэлд удирдах гол төв нь Хоёр зуун жилийн хугацаанд Улиастайн Манж Жанжны газар байсан бөгөөд Аймгуудийн Чуулган, Жасааг Улиастайд төвлөрүүлэн жилд тогтмол хуралдуулан, Улиастай хотоос Монголыг төвлөрүүлэн аймгуудын жасааг манж хүмүүсээр удирдуулдаг байлаа. Иймд өөрийн нутагт нь байгаа Улиастай хотоос шалтгаалан Засагт хануудын үүрэг роль гарцаа байхгүй өндөр түвшинд, голлох тэргүүлэгчийн үүргийг гүйцэтгэхээс аргагүй байсан. <ref>{{Cite journal |last=Насан |date=2000-09-26 |title=Өвөр Монголын мал аж ахуй ба нутаг бэлчээрийг ашиглах тухай |url=https://doi.org/10.5564/jis.v1i1.2302 |journal=Journal of International Studies |pages=90–100 |doi=10.5564/jis.v1i1.2302 |issn=2663-7871}}</ref> Манжийн сүүл үеийн улс төр, эдийн засаг, соёлын гэсэн үндсэн гурван чиглэлээр өрнөсөн “[[Шинэ засгийн бодлого]]” Монголд харгис, сөрөг нөлөөтэй, дарьтай торх булсан байсан тул бүх монголын ноёд сөрөх бодлого явуулахаас өөр гарцгүй болгосон. Тухайлбал, Өвөрлөгч 49 хошуу буюу харчин, хорчины монголчуудыг хятад тариачид "монгол хүнийг нь алж, газрыг нь авья" хэмээн уулгалан дайрч 45 хоногийн маш богино хугацаанд 150.000 мянган монголчуудыг хүйс тэмтэрсэн байдаг. 1905 онд Сун Ят Сэн нарын хятадын салан тусгаарлагчид "Харийнхны дарлалыг устгах хөдөлгөөн" гэдгийг байгуулахдаа харийнхан гэдгээ Монгол гэж ойлгогдох ханзаар бичсэн, газрын эрхийг тэгшитгэнэ гэсэн нь Шинэ засгийн бодлогоос өөрцгүй байсан зэргээр дургүйцлийг төрүүлж асан тул Өмнөд Монголд тусгаарлах хөдөлгөөн улам эрчимжжээ. Тайпиний бослогын үед Манж Чин гүрний хятад бус үндэстнүүдийн дунд үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн өрнөж байжээ. 1862-1881 онд дунгааны бослого өрнөж, дунгаан, салар, уйгур, казах, киргизүүд оролцож байв. Тэд дийлдэх үедээ Монгол нутагт орж ирж түйвээж байсан билээ. 1863 онд Якуб-Бэкийн бослого гарч, Монголд казахууд ирж суурьшихын эхийг тавьсан. 1865-1877 онд Еттишар буюу Долоон хотын улс тогтнов. Хулжийн Султанат гэх улс ч байгуулагдаж байв. 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг Манж Чингийн харьяаны Шинжааныг эзэлж, бослого хөдөлгөөнийг дарж, эв нь олдвол салгаж авахаар анаж байлаа. 1881 онд оросууд Тувад онцгой эрхтэй болсон бол, 1883 онд Алтайн урианхай тувачууд үүнийг эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг (Засагт ханд илтэд түшиглэж) дэгдээлээ. Энэ бүх бослого тэмцлийн дүнд уулгалтаас халх, зүүнгар, тагна-урианхай, өвөр, хөх нуурын монголчуудыг Засагт хан халхлаж (Засагт ханы Дайчин вангийн Алтанхаруул овгийн Харуул Зангиуд), Засагт ханы нэр нөлөө, улс төр-дипломатын бодлого, цэргээр хамгаалж байсан байдаг бөгөөд түүний үрээр нийт монгол ноёдын итгэл, хүндлэлийг сүүлийн Засагт ханууд хүлээсэн байна. Газар зүйн байрлалаараа Засагт хан аймаг баруун бүс нутагт өрнөж буй геополитикийн тэдгээр том асуудлуудад хүссэн ч, эс хүссэн ч татагдан орохоос аргагүй нөхцөл байдалд байлаа. Тухайлбал, XIII Далай лам Түвдэнжамц хорин есөн сүүдрийн модон луу жил буюу нийтийн тооллоор 1904 оны 6 дугаар сарын 15-ны шөнө цөөхөн тооны хүмүүс дагуулан Лхасаас оргон гарч Хөх нуурын Хүрлэг бэйсийн хошуу нутгаар дамжин, Монголын нутагт орж иржээ. Жамбал донирын өгүүлснээр “Дээд Монголын Хүрлэг бэйс Далай ламыг нутагтаа угтан аваад өөрийн биеэр бараа болон Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ, Их Хүрээ хүртэл дагалдан ирсэн” гэжээ. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц 1904 оны 6 сард нутгаасаа зугтаж гарсан шалтгаан бол Англи цэрэг Төвөдөд орж ирсэн явдал гэдэг. Манж чингийн зөвшөөрөлгүй Английн түрэмгийлэгчдээс дайжин Монголд ирж 2 гаран жил суухдаа анхлан буриад Агваан хамба болон Засагт хангийн зуучлалаар ирж, Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ цааш Сайн ноёныд бууж, улмаар Их Хүрээнд Гандантэгчилэн хийдэд өвөл хавар зуныг өнгөрөөж, дараа нь хөх могой жилийн намрын дунд сард 1905 оны 9-р сарын 15-д Түшээт хангийн Дайчин вангийн хүрээний Диваажингийн хийдэд заларч, өвөлжиж хаваржиж зунжин намаржсан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцын гол зорилго нь буриадын Агваан Дорж, Засагт хан Д.Содномравдангийн зуучлалаар Оросын хаант улстай холбоо тогтоох байсан гэдэг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц Засагт хангийн хатан Цэсрэнгийн зуучлалаар Оросын Хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн шугамаар монгол нутагт томоохон экспедиц хийж байсан алдар аялагч Пётр К.Козловтой Их хүрээнд Засагт хангийн өргөөнд уулзсан тухай баримт Оросын хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн архивын мэдээнд байдаг. Эндээс эхлэн Шамбалын орны талаарх оросын алдарт судлаачдын жим эхэлсэн. Энэхүү уулзалтын дараагаас 13 дугаар Далай лам Бээжинд буцсан. Тухайн үед 13-р Далай лам Төвөд рүү хараахан буцаагүй, Бээжингийн Шар сүмд сууж байсан бөгөөд 1908 онд Бээжинд Хатан Цы Ши болон Манжийн хаантай уулзаж, хаанд сөгдөн мөргөхөөс татгалзаж, нэлээн зэмлэл хүртэж, зарим бараа бологсод нь хатуу цээрлүүлсэн цаазлуулсан, улмаар төвдөдөө буцсан. Энд Ханд вангийн ууган хүү хамрагдсан байж магадгүй. Гэвч Монгол Улсын үед гүнгийн зэрэг хүртсэн Ф.А. Ларсонгийн дуртгал номд бичсэнээр Ханддорж вангийн энэ хүү 1906 онд 13-р Далай ламыг дагаж нутгаасаа гарч яваад Бээжинд очоод ханиад хүрч, 1908 онд өвчнөөр нас барсан гэжээ. Ханддоржийн ууган хүү Шаньси муж, Бээжингийн Шар сүм зэрэг газар 13-р Далай ламыг дагалдан бараа болж хоёр жил орчим явжээ. Гэхдээ Ханддоржийн тэр хүү балчир насны биш нас биед хүрсэн идэр залуу гүн хэргэмтэй байсан нь Ларсон гүнгийн бичсэн баримтад байна. Далай лам төвдөд буцаж очоод засгийн газраа өөрчлөн тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн тул 13-р Далай ламыг татан буулгахаар Манжаас 1908 онд Төвдөд цэрэг оруулснаас 13-р Далай лам Энэтхэг дүрвэн гарсан. Хятадын 1913 онд Цинхайн хувьсгалын дараа Энэтхэгээс буцаж Төвдөд ирээд Монголын нэг адил Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарлан, Богд хаант улстай тусгаар тогтнолоо харилцан хүлээн зөвшөөрсөн Анхны гэрээг Засаг ханы Д.Бат-Очир түшээ гүн, түүний хүү лхаарамбын оролцоотойгоор байгуулсан байдаг. Энэхүү түүхэн баримт, үнэ цэнэтэй мэдээ сэлтийг монголын түүхэнд дурдахгүй алгасдаг учир юун бол. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн Монгол Амбанаар Засагт ханы Сартуул сэцэн жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Ишийг томилсон явдал нь Засагт хан Д.Содномравдан бие даан чөлөөтэй хөдлөх бололцоотой болж, өөрийнхөө хүссэнээр Улиастайг, Монгол аймгуудын жасаа, чуулганыг хөдөлгөж байжээ. 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Энэ утгаараа Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан нь нийт монгол үндэстний ноёдын итгэл хүндлэлийг хүлээсэн, албан бусаар хүлээн зөвшөөрөгдсөн де факто хаан байсан гэж харагддаг. Энэ нь Хятад, Орос, Япон, Солонгос, Англи, Францын архивын түүхэн эх сурвалжуудаар нотлогддог. Түүхэн цаг хугацааны хувьд ч Орос-Монголын Гэрээ байгуулах хэлэлцээрийн өмнө, Ховдын хязгаарыг бүхэлд нэгтгэх эсэх, Монгол Улсад нэгдэхээр Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Алтайн Урианхай, Барга, Өвөрлөгч 49 хошуудын ноёдоос өргөсөн шийдэгдээгүй чухал асуудал, Таван замын цэрэг хөдөлгөх эсэх асуудлын яг өмнөхөн 1912 оны хавар 5 сард Засагт хан Д.Содномравдан гэнэт нэн сэжигтэйгээр таалал болсон. Мөн түүний нас эцэслэсний дараа Засагт хан аймгийн баруун урд, урд хэсэг, Ховдын хязгаар, Алтайн хязгаар, Урианхайн хязгаар, язгуурын монгол нутаг дэвсгэрийн зарим нэлээд том хэсэг улсын хилийн гортигийн гадна үлдэх болсон нь анхаарал татдаг. = '''<small>Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгаанууд</small>''' = Эдгээр баримтууд нь Монголын баруун бүс нутагт Хаант Орос улс хэрхэн их ач холбогдол өгч анхаарал хандуулж байсан нь монголын баруун хязгаарт Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэг нэрийн дор асар өндөр зардалтай хийсэн олон удаагийн экспедицүүдээс нь харагддаг. Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн экспедицүүд навигацийг хөгжүүлэх, шинэ газар нутгийг нээх, судлах, цаг уур, уур амьсгалын мэдээлэл бий болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. '''Монгол нутагт Н.М.Пржевальский, Г.Н.Потанин, П.К.Козлов, В.Л.Котвич, И.М.Майский, А.Кропоткин, И.Д.Черский, М.В.Певцов болон М.Е.Грумм-Гржимайло, В.А.Обручев, Н.Н.Миклухо-Маклай, А.И.Воейков, Клеменц.Д.А, Ю.М.Шокальский нарын хийсэн экспедицүүд баруун монголын газар нутгийг судлахад ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн'''. Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921 гэх зэрэг. Хожим тэдгээр судалгаанууд нь монголын түүхийн тэр эгзэгтэй үеийн талаар бодитойгоор мэдэхэд асар үнэтэй эх сурвалжууд болж байна. Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд Засагт хангийн хүрээ, Улиастай, Ховдоор аялаж ихэс ноёдын фото зургууд ихээр авч баримтжуулсан. Хамгийн сонирхолтой нь ''<u>'''Монголыг тусгаарлан автономит эрхтэй улс байгуулахад түүхэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хүн бол'''</u>'' '''Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Л.Котвич''' юм. '''В.Л.Котвичийн''' '''1912 оны хавар''' (1912 оны 7 дугаар сарын 14-нд буцах замдаа захиа бичсэнээс үзэхэд) Жамсрангийн Цэвээн гэгч орчуулагчтайгаар К.М.Масков нарын хамт монголын хойд хэсэг, Орхон голын сав нутгаар хээрийн шинжилгээний ажлаар явж, монгол, түрэг хэлний үсэг бичгийн судалгаанд чухал хувь нэмэр оруулсан байна. Тэрээр Их Хүрээ, Монголын төв болон Засагт ханы хүрээнд удсан, мөн Баруун аймгуудаар явж байхдаа сүм хийдийн төлөөлөгчид, янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзаж, тэр үеийн монголын амьдрал ахуй, засаг захиргааны байгуулал, нийгмийн харилцааг ул үндэслэлтэй судалжээ. Түүнийг монголд байх үед Оросын Гадаад яаманд монголын талаарх бодлогыг тодорхойлсон уулзалт болжээ. Оросын Гадаад яам, Оросын ерөнхий сайд, Цагаан хаанд монголын талаарх баримтлах бодлогыг тодорхойлоход В.Л.Котвичийн монголд, тэр дундаа баруун Монгол, мөн Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн олон удаагийн уулзалт аяллын дүгнэлтээр шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг. В.Л.Котвичийн судалгааны тайланд Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн уулзалт, түүний талаарх урт хугацааны судалгаа, хатан Ж.Цэсрэнгийнх нь талаарх мэдээлэл томоохон хэсгийг эзэлдэг. Тэр аяллын дараа '''1914 онд В.Л.Котвичийн зурснаар Монголын анхны орчин үеийн газрын зураг анх удаа хийж, хэвлүүлсэн байдаг.''' Энэ газрын зургийн хэвлэгдсэний дараа 1915 онд Хиагтын гэрээ хийгдсэн. Монголын энэ газрын зургийг Петербург, Лондон, Берлинд олон тоогоор хэвлэсэн байдаг. Гэхдээ өөр өөр хувилбартай. '''В.Л.Котвичийн''' тэр судалгааны дүгнэлтийн дагуу '''Оросын Гадаад харилцааны сайд Сергей Дмитриевич Сазанов''' '''''Монголын талаарх бодлогоо''''' '''''"Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх'''''" гэж томъёолсон байдаг. '''Оросын [[II Николай|II Николай хаан]]''' Монгол Улсын Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т.Намнансүрэнг хүлээн авч уулзахдаа '''''«Танай улс учиргvй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!»''''' гэж зөвлөсөн гэдэг. Энэхүү үе залгасан бодлогын хүрээнд бүх Монголын ихэс ноёд Засагт хан Д.Содномравданг хүрээлж, Богд хаант Монгол Улс байгуулахад бүгд дагаар дэмжсэн нь ийм учиртай. '''''Тийм ч учраас Засагт хан Д.Содномравдангийн В.Л.Котвичтой хийсэн тэрхүү удаа дараагийн уулзалтын дараагаас Монголыг хүчирхэгжүүлэн бие даалгах гол стратегич Д.Содномравданг нэн тэргүүнд ямарч аргаар хамаагүй замаасаа зайлуулах бодлого баримтлах болсон байж болзошгүй бөгөөд тэр уулзалтаас хойш удалгүй богино хугацаанд <u>1912 оны 5 сарын 8-нд Засагт хан хорлогдсон.</u> Түүнийг монголоос орос руугаа буцаагүй байхад гэнэт таалал болсон нь таамаглал бодит байхыг үгүйсгэмгүй. В.Л.Котвич 1912 оны 2 сард ирээд 7 дугаар сарын 14-нд Орос руу буцсан байдаг.''''' Д.Содномравдангийн Нэгдсэн Монгол Улс байгуулах төлөвлөгөө, цар хүрээ, бүх монголчуудыг хамруулан татан оролцуулсан өргөн далайцтай явуулж буй бодлого, үйл ажиллагаа, холбоо сүлбээ, мэдээллийн суваг, цаашид төлөвлөсөн зүйл нь Оросын Хаант улсын эрх ашгийн хувьд аймшигтай нөлөө үзүүлэх санагдсан байж болзошгүй. Олон жилийн турш оросууд хажуудах агентуудаар нь дамжуулан Засагт ханы хийж ирсэн ажил, хийхээр төлөвлөсөн зүйлээ нэн амжилттайгаар хэрэгжүүлдэг, стратегич бодлоготонг нь мэддэг тул хөнөөхөөр яаран хөдөлсөн нь харагддаг. Хардахад В.Л.Котвич монголоос буцахаасаа өмнө Засагт хан Д.Содномравданг цааш харуулж байж, оростоо буцсан байж болзошгүй. Өвөрмонголоо нэгтгэж авахаар таван замын цэрэг оруулахгүй байлгах, Нэгдмэл Монгол Улс байгуулахаас сэрэмжилсэн бололтой байдаг. Энэ нь В.Л.Котвичийн монголоос буцаж орост очоод эзэн хаандаа өргөсөн айлтгал бичгээс хойш Хаант Оросын монголын талаарх бодлогод үндсэн өөрчлөлт гарч Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх бодлого баримтлах болсон. Түүнчлэн Монголын Таван замын их цэрэг хөх нуур, өвөрмонголд орсон явдалтай холбогдуулан '''''[[II Николай|II Николай эзэн хаан]] "Монголын империализм сэргэж байна гэж хөмсөг зангидан удаа дараа хэлдэг байжээ"''''' гэсэн мэдээ тэмдэглэгдсэн байдаг. Николай эзэн хаан ханхүү байхдаа Сибирээр дамжин Японд айлчлахдаа Буриад монгол, халхын Сэцэн хан аймгаар аялсан байдаг тул монголын түүхийн талаар өргөн мэдлэгтэй байсан. Түүнчлэн Оросын Хаант улсын Гадаад хэргийн яамны сайд Сазановын Германы Элчинтэй хийсэн уулзалтын тэмдэглэлд “… '''“… угтаа монголчуудын хүссэн шиг ‚ивээл хамгаалал‘-д авах асуудал яригдаагүй. Орос улс шинэ ачаа үүрмээргүй байна.'''“ гэсэн аж. Тэгээд Сайд Сазонов Оросын албатууд Монголд газар авах боломжтой болно гэдгийг тэр онцолсон байна. Ярианы төгсгөлд тэр Петербургт монгол ноёдын төлөөлөгчид ирэх гэж байгааг хэлж. Эцэст нь: '''"Тэр''' '''монгол ноёд”-той улс төр ярихгүй. Бэлэг, амттан л өгнө.“''' гэж Сазоновын хэлснийг Германы элч төлөөлөгч нямбайлан тэмдэглэж авсан байв. '''''Германы эзэн хаан II Вейлхелм 1910 оны 7 сард “Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ. Харин Оросын хаант улс өөртөө "Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж Германы Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн байдаг.''''' Энэхүү мэдэгдэлийн дараа Оросын Гадаад явдлын яамны сайд Сазонов: '''"Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ”''' гэсэн тухай мэдээ сонинд гарсан байдаг'''.''' Ийнхүү Монголын асуудал их гүрнүүдийн анхаарлын төвд ямагт байсаар ирсэн бөгөөд хүчний тэнцвэрээр аль нэг улсад нэгтгэдэхгүй тусгаар улсаа тунхаглах боломж олдсон байна. Оросын шинжлэх ухааны академийн Хүн судлал, угсаатны зүйн Хүрээлэн /Кунсткамер/-гийн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд авсан Засагт хан, түүний гэр бүлийнхний фото зургууд байдаг. Засагт хан Д.Содномравдангийн дээр дурдсан том гүрнүүдийн эрх ашгийг Нэгдсэн Монголоо тусгаарлахад татан оролцуулсан бүс нутгийн томоохон тоглогч болж явуулсан олон талт ажиллагаа, өргөн цар хүрээтэйгээр хөдөлсөн бодлого, үйл ажиллагааг хэр баргийн хүн хийж чадахааргүй. Тэрээр далайцтай алсын бодлоготон дээдэс байсан нь харагддаг бөгөөд хэрэв улсын хаан болсон бол илүү ихийг бүтээх байсан болов уу. Гэхдээ түүхэнд хэрэв ээ гэж үгүй билээ. ==Гэнэтийн үхэл== 1912 онд Халхын 4 ханы нэг Засагт хан Д.Содномравдан хан гэнэт нас баржээ. Түүний үхлийн талаар олон яриа байдаг Тэдгээрийг дурдвал: # <u>Бас нэг ихээхэн сонирхол татах эх сурвалж бол одоо нэгэнт ил болсон Хаант Оросын Эрхүүгийн цэргийн тойргийн Монголын талаар хийж байсан тагнуулын мэдээлэлд:</u> "Монголын Засгийн газарт [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Оросын]] гурван эх сурвалж байгаа. Нэг монгол ноён, хоёр буриад түшмэл, гурав дахь нь Засагт Хааны нэг Хатан. Тэр хатан маш чухал ... гэсэн байдаг. Үүнээс харахад Засагт Хааны Жамсрангийн '''Цэсрэн хатан''' оросуудын гар хөл болж, энэ нь Богдын тагнуулын албад мэдэгдэн, түүнээс шалтгаалан Засагт хан Содномравданг Хаан болох хуйвалдаан хийж [[Барнаул|байна]] гэж хардагдан сэрдэгдэх үндсийг тавьж, Богдод хорлогдох шалтгаан болсон байж болох юм. Засагт хан, Богдод хорлогдсноос хойш Засагт ханыхан Богдын төрд сүжиг буурч, Засагт ханы Үйзэн Засгийн Батын Дагвын Бат-Очир Улсын Түшээ гүн ноён (үе улиран бэйлийн зэрэгтэй) оройлон эсэргүүцэн татгалзаж, Засагт ханы Баатар вангаас бусад нь Богдын төрд нэг их идэвхийлээгүй байдаг. (''энэ мэдээ болон дээрх Ханы фото зургийг оросын эзэн хааны жанжин штабын ахлах офицер Клеменц.Д.А. Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгааны нэрийн дор монголд ирэх үедээ авсан. Оросын архивт хадгалагдаж байна.)'' # Түүнийг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох, 1946 онд эргэн сэрг<nowiki/>ээн байгуулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэ]]<nowiki/>[[Гандантэгчэнлин хийд|н хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсны дурдснаар "...1912 оны хавар Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ" гэжээ. Хуучны хүмүүс Д.Содномравдан ханыг жуузнаас буугаад ирэхэд толгойн оройноос нь гэрэл цацарсан, гэгээн дээдэс байсан гэлцдэг. # [[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт хан Д.Содномравдан ханыг алба<nowiki/>н ёсоор улсын хаан болох эрх<nowiki/>тэй учраас [[Богд хаан]] хорлосон байх магадлалтай гэж үздэг. Тухайлбал, Д.Сүхбаатар жанжинг хорлон алсан гэх хэргээр баривчлагдсан Богд хааны оточ маарамбын Дотоодыг хамгаалахынханд баригдан өгсөн мэдүүлэгтээ бэйс Д.Сүхбаатарын судасыг барьсан үнэн бөгөөд хор өгч алсан нь үгүй. Харин Засагт хаан Содномравдан, Түшээт ван Чагдаржав, Бинт ван Гончигсүрэн, Эрдэнэ далай ван Намсрай нарт хор өгсөн нь үнэн хэмээн мэдүүлэг өгсөн нь тэмдэглэгдсэн нь байдаг. # Д.Содномравдан Засагт ханыг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох,<nowiki/> 1946 онд эргэн сэргээн байг<nowiki/>уулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэн хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсан дурдатгал үлдээсэн байдаг. "...'''''1912 оны хавар''''' '''''бүгдийн манлай Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ'''''" гэж хэлсэн байдаг тухай тэмдэглэж үлдээжээ. '''<u>ОРОС-ын архивын эх сурвалж:</u> Засагт Хан П.Содномравдангийн Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулахад оруулсан үүрэг роль, түүхийн үнэ цэнэтэй баримтууд''' Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. Тухайлбал, “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. '''<u>Засагт хан Доржпаламын Содномравданы орыг түүний хүү Содномравданы Агваанцэрэн 1912-1915 залгасан</u>''' боловч удаагүй хорлогджээ. Хамгийн сүүлчийн '''<u>Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан нь Доржпаламын ахмад хөвгүүн тойн Доржпаламын Цэрэнгомбожав (1915-1923) залгамжилжээ.</u>''' Сонирхол татах баримт нь Засагт хан Д.Содномравдан, Түшээт хан Д.Дашням нарыг хөнөөгдсний дараа балчир хөвгүүд нь хан ор сууж угсаа залгаад 2 жил хүрэлгүй бусдад хорлогдож, хоёр хангийн ах, дүү нар нь Хан ор суусан байдаг. Эндээс хоёр дээдсийн уг үндсийг оргүй таслах өш хонзон ханхалдаг. 1923 оны 10 сарын 19-ны Засгийн газрын хуралдааны дараахан '''<u>1923 оны 10 сарын 24-нд</u>''' Хантайшир уулын хошууны чуулган Хантайшир уулын Жаргалант гол гэдэг газар хуралдан, хошуундаа 11 сум шинээр байгуулж, '''<u>Хошууны даргаар</u>''' '''<u>Засагт хан</u>''' '''<u>Доржпаламын Цэрэнгомбожавын ганц хүү 8 настай Цэрэнгомбожавын Ванчинжавыг сонгож байсан</u>''' байдаг. 1912 онд Өргөөд байсан Засагт хан Д.Содномравданг учир битүүлгээр нас барахад Богд хаанаас лүндэн буулган бүх хүрээ хийдээр хойдын буянг үйлдэн хурал хурж, Засагт ханы шарилыг нутагт нь хүргэх 200 лан зардал хөрөнгийг гаргаж нутагт нь авчирч оршоосон тухай мэдээлэл бий. Юутай ч анхны Ашихай ханаас Засагт хан Д.Содномравдан, түүний хүүг хүртлэх 17 ханы олонхыг Хан Тайширын нуруунд Их Хоригт оршуулж ирсэн нь тодорхой юм. Харин их хэлмэгдүүлэлтийн өмнөхөн Арын хүрээнд тойн лам болсон сүүлчийн хан Д.Цэрэнгомбожавын ухаан самуурч байгаад бие барсанд тэмээнд ачиж, Улаангангад булсан гэдэг. Энд дурдагдсан Жаргалант гол нь аймгийн төвөөс холгүй, Хантайшир уулын ар бэлд байх Ар Гүүбариач орчимд бий. Мөн Эрдэнэ бишрэлт Засагт ханы хүрээний туурь нь ч тэнд байгаа билээ. 1938 онд Өвөр Монголын нутагт Засагт ханы угсаа залгамжлах эрхтэй хан хүү Бат гэгч хүн өөрийн шадар туслах Лодой гэдэг ламтай хамт дүрвэж очсон байсан гэх мэдээллийг Дани улсын жуулчин Хазбанди гэгч тэмдэглэн үлдээжээ. Энэ Лодой гэх ламын зурсан зураг Данийн үндэсний Музейд тавигдсан байдаг аж. Лодой ламын дуулсан Алтан богд гэгч бэсрэг уртын дууны бичлэг ч бас байна билээ. Угсаа залгамжлах эрхтэй тэр Бат гэгч хүн нь Д.Содномравданы ойр төрлийн хүн гэдэг нь ойлгомжтой. [[Файл:Уг эх.png|right|224x224px]] Засагт ханы Үйзэн Засгийн хошууны Улсын Түшээ гүн, үе залгамжлах тэргүүн зэрэг тайж Батын Дагвын Бат-Очир, түүний үр хүүхдүүдийг ''(Манж чингийн үеийн Монгол жургааны монголын ноёд ван, гүнгийн угсаа, зэрэг залгах гэрийн удмын данс болон Үндэсний Төв Архивын сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Халхын Засагт хан аймгийн ноёд тайж нарын гэрийн үеийн бичмэл, Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх, Халхын Засагт хан аймгийн Шадарт явах Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын дундад Үйзэн засгийн хошууны Түшээ гүнийн зэрэг Улсын түшээ гүн, үе залгамжлах тэргүүн зэрэг тайж Батын Дагвын Бат-Очирын гэрийн үеийн бичмэл, Богд хаант улсын <u>Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны</u> түшмэлийн хэлтсийн Засагт хан аймгийн хан ван бэйл бэйс, гүн засаг тайж нарын анх түшмэл залгамжилснаас эдүгээ хүртэлхийн төрөл овог, гавьяа эндэгдлийг тодорхойлон бичсэн олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансанд бүртгэлтэй ноёд бөгөөд дээд өвгөд нь 1727 онд Орос-Манж чингийн Буурын гэрээг тогтооход оролцож байсан, мөн 1913 онд Монгол-Түвдийн хооронд найрамдлын гэрээг байгуулахад'' ''оролцож байсан нь түүхэн данс бүртгэлтэй. 1918 оны хүн амын тооллогод бүх гарал үүсэл нь бүртгэгдсэн.)'' Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээдийн шууд удмын цагаан яст хүмүүс билээ. Дагвын Бат-Очирыг зарим эх сурвалжид Түшээ гүнгийн зэрэг гутгаар зэргийн тайж Хас-Очир гэж тэмдэглэсэн нь бий. 1919 онд эмхэтгэж дууссан Монгол Улсын шастирын Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эхэд тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн Баруун аймгуудын бослого толгойлсон гээд бариа тавианы үеэр түшээ гүн Дагвын Бат-Очирын том хүү хошуу захирагч, Улсад туслагч гүн Бат-Очирын Бэндэрьяа, хоёр дахь хүү тайж, хошууны Мээрэн Бат-Очирын Доржсүрэн, мөн дунд хүү Арын хүрээ, Гандандаржаалин хийдийн хамба лам, Агарамба-Лхарамба Бат-Очирын Дорлиг ''(Лхасын Цанид дацанд 7 жил сууж, Аграмбын дамжаа барьсан. Төвдийн Лхасын Цанид дацангийн Цанто дансанд бүртгэл нь одоо ч байдаг. Мөн Бат-Очирын Дорлиг аграмба, лхарамба нь Монголоос анх удаа Жагарын буюу Энэтхэгийн Наландад 7 жил суралцан гүн ухааны оргилд хүрсэн гүүш байсан юм. Түүнийг монголын заяаг даасан ч гэж ярилцах нь байсан гэдэг. Түүний бүтээсэн монголын ирээдүйн бошиго Эрдэнэсийн санд өөр хөлгөн судрын нэрээр хадгалагдаж байна. Нарийвчлан судлах хэрэгтэй. (сонирхолтой нь Засагт хан аймагт Дорлиг нэртэй 5 аграмба байсан нь Цагаатгах комиссын тогтоолд байна)'', мөн хүргэн хүү тайж П.Цэрэнбалжир нарыг нь баривчилж, хөрөнгийг хурааж, цаазалсан. ''(Монгол Улсын Дээд шүүхийн 1992.01.16 улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчийг цагаатгасан 02, 08, 112, 126 тогтоолоос...).'' Өндөр настай болсон Батын Дагвын Бат-Очир түшээ гүн хөвгүүдээ [[Улиастай]]д баригдаж очсоноос хойш араас нь очиж, ухаан самуурсан байдалтай удаан хугацаагаар Улиастайн шоронгийн хавьцаа байхад нутагт нь урьдын албатууд нь авчирсан гэдэг. Дагвын Бат-Очир Түшээ гүн ноёны хатан нь Даржаагийн Цэенпил (Даржаа тайжийн дунд охин), долоон хүүхэд буюу таван хүү, хоёр охин төрүүлж өсгөсөн. Дөрөв дэх охин (нэрийг мэдэхгүй, Дэндэв гэдэг хүнтэй суусан, хэлмэгдээд сураг тасарсан Завханы Цагаанхайрхан, Цагаанчулуутад байсан гэх), тав дахь охин ноёхон Бат-Очирын Замбаг, зургаадугаар хүү тайж тойн лам Бат-Очирын Өлзий-Осор, долоодугаар хүү Бат-Очирын Даваажав (яаруу даваажав) нар байлаа. Хэлмэгдүүлэлтээс болж өнгөрсөн том хүү Бат-Очирын Бэндэрьяагийн охин буюу ач охин Норовжав, мөн дунд охин Бат-Очирын Замбагын нөхөр хүргэн хүү тайж П.Цэрэнбалжирын хүү Ц.Санжмятавыг буюу зээ хүүгээ, мөн зээ охиноо өөрөө өргөж авсан. Нутаг хошуундаа "Начин Бандихай", Даншигийн начин Бат-Очирынхон хэмээн авгайлан хүндлэгддэг байсан. Хуучнаар Завхан аймгийн Жаргалан сум буюу одоогийн Говь-Алтай аймгийн Жаргалан сумын Тэйл баг-Гүзээн тэйл, Бүрэн багийн нутагт аж төрж байсан. Завханы Цагаанхайрханд бас ураг төрлүүд нь олноор байсан гэдэг. [[Файл:Бат-Очирын Өлзий-Осор.png|right|267x267px]] Зургаадугаар хүү Бат-Очирын Өлзий-Осор гэж нутаг орондоо төдийгүй, улс даяар цуутай мундаг том Зээрэмбэ ламтан байсан. Алтан богд хаадын тайлга (Дашинчилэн), Улаанхайрхан, Батбуянг үе удмаараа уламжлан тахидаг байсан. Засагт хан аймгаас тодорсон, хожмын үеийн (Говь-Алтай, Завхан, Баянхонгор) цуутай гэгдэх бүх гэгээнтнүүдийн багш нь байсан бөгөөд социализмын үед нууцаар бүгдээр сэм ирж мөргөдөг ном нийлдэг байсан билээ. Улиастай хотод 108 суварга босгуулсан гэгээнтнүүдийн ихэнх нь түүний шавь нь байлаа. ''(1979 онд Далай лам Данзанжамц БНМАУ-д анх удаа айлчлан ирэхэд уулзуулсан байдаг, мөн Латимор гуайг ирэхэд уулзуулж Дилав хутагтын мэндийг уламжилсан ч гэх сул яриа бий. Мөн Төв Хороо, Улс төрийн товчооны том дарга нар ч ил далд ирж уулздаг, таалал болохын өмнөхөн нь 1984 онд МАХН-ын Төв Хороо, төвөөс өгсөн үүргийн дагуу аймгийн намын хороо, хүн эмнэлгээс тусгай үүргийн онгоцоор нарийн мэргэжлийн алдартай 2 эмч, сувилагчтай очуулж гэрт нь эмчлүүлж онцгой анхаарч байсан байдаг. Жаргалан сумынхан одоо хүртэл тэр тухай ярьдаг. Тэрхүү эмчилж байсан 2 эмч хожим монголын алдартай удам дамжсан мундаг эмч нар болсон)''. Бат-Очирын Өлзий-Осор нь хүүхэд байхдаа тойн лам болж Арын хүрээнд тойн лам (сүүлчийн Засагт хан асан) Доржпаламын Цэрэнгомбожав үеэл ахынхаа гэрт амьдарч байгаад тэрээр хэцүү цагаар хавчиг үүрэг үүрч, хоёр мод тулан бадарчин болж явганаар Хүрээ орж баригдаагүй үлдсэн бөгөөд Их Хүрээний Засагт ханы харьяа мэдэлд байсан Дашчоймбол дацанд шавилан суусан. Хожим нутагтаа ирж эхнэр Гомбожав тавнангийн охин Хөнхөртэй гэр бүл болж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсөн. Жаргалан сумын Батнайрамдал нэгдэлдээ анхны тахианы аж ахуйг байгуулан эрхлэн удаа дараагийн таван жилийн гавшгайч, төрийн өндөр дээд одонгуудаар шагнагдаж өндөр нэр хүндтэй ажиллаж амьдарч байлаа. Үр хүүхдүүд нь Өлзий-Осорын Содном, Өлзий-Осорын Базаррагчаа, Өлзий-Осорын Доодиймаа, Өлзий-Осорын Дашням, Өлзий-Осорын Ичинхорлоо, Өлзий-Осорын Даариймаа нар болно. ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Засагт хан аймаг]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == # 見祁韻士《皇朝藩部要略》、《清史稿》藩部傳 # 《清史稿》列傳三百八 藩部四 # 周学军，哲布尊丹巴政权内阁总理大臣设置考——兼与吕一燃先生商榷，中国边疆史地研究1999年第3期，第69-8 # Ци Юньши-гийн ''«Хаант улсын харьяат аймгуудын тойм»'' болон ''«Чин улсын түүхийн ноорог»''-ийн харьяат аймгуудын намтар хэсгийг үзнэ. # ''«Чин улсын түүхийн ноорог»'', намтар, 308-р бүлэг, харьяат аймгууд IV. # Жоу Сюэцзюнь, “Жавзандамба хутагтын засгийн газрын ерөнхий сайдын албан тушаалын бүтэц, зохион байгуулалтын судалгаа — мөн Лю Ижаньтай хийсэн хэлэлцүүлэг”, ''Хятадын хилийн түүх, газарзүйн судалгаа''сэтгүүл, 1999 оны 3-р дугаар, 69–82-р тал. # “某年，某子索特那木拉布坦袭扎萨克汗” (“... онд хүү Содномравдан Засагт хангийн хэргэмийг залгамжлав” # Owen Lattimore – ''Inner Asian Frontiers of China'' (1940 # William Woodville Rockhill – ''The Land of the Lamas'' (1891) #Henry Serruys – Mongol studies articles (1950–1970) #C. R. Bawden – ''The Modern History of Mongolia'' #Paul Pelliot – ''Notes on Mongolia'' #Missions géographiques en Mongolie (1890–1910) #Otto Franke – ''Geschichte des chinesischen Reiches'' #Erich Haenisch – Mongolian historical texts #Walther Heissig – ''Die Mongolen'' #<small>РГВИА – Цэргийн түүхийн архив</small> <small>(Российский государственный военно-исторический архив)</small> #<small>РГИА – Төрийн түүхийн архив</small> <small>(Российский государственный исторический архив)</small> #<small>РГО – Оросын Газарзүйн Нийгэмлэг</small> <small>(Русское географическое общество)</small> #Засагту хан Содномравдангийн тухай Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны түүхийн баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. # “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, РГВИА Ф.400, РГО экспедици, АВПРИ Ф.180, РГИА Ф.391, АВПРИ + РГО, РГВИА Ф.483, Ф.846. Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. # Ермаченко И.С. Политика маньчжурской династии Цин в Южной и Северной Монголии в XVII в. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1974 — 196 с # Козлов П. | Тибет и Монголии # The romantic story of the Mongolian Independence # LES RUSSES EN MONGOLIE # A Tour in Mongolia 1920 by Beatrix Bulstrode (Mrs. Edward Manico Gull) # История Монгольской народной республики. Изд. 3-е. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1983 — 660 с # William Elliott Butler. ''The Mongolian legal system: contemporary legislation and documentation''. p.255 # Thomas E. Ewing, Revolution on the Chinese Frontier: Outer Mongolia in 1911, Journal of Asian History (Wiesbaden), v. 12, pp. 101–119 (1978).  (англ.) # Thomas E. Ewing. ''Between the Hammer and the Anvil. Chinese and Russian Policies in Outer Mongolia, 1911–1921''Bloomington, IN, 1980. p. 36. Tsedev, pp. 40, 46.  (англ.) # МОНГОЛ УЛСЫН ТУСГААР ТОГТНОЛЫН ЭХИЙГ ТАВЬСАН ГОЛ ЗОХИОН БАЙГУУЛАГЧ ЗАСАГТ ХАН  ДОРЖПАЛАМЫН СОДНОМРАВДАН  ЭЭДРЭЭТ ХУВЬ ЗАЯА https://unentogs.blogspot.com/2026/01/ # ''Батсайхан О.'' 2008. Монголын суулчийн эзэн хаан VIII Богд Жавзандамба. Улаанбаатар: Адмон # ''Кузьмин С. Л.'' Русско-Монгольское соглашение 1912 г. и независимость Монголии. – Вестник Московского городского педагогического университета, серия "Исторические науки", № 1, 2015, с. 80-87  (орос.) # ''History of Mongolia'', Volume 5. Mongolian Institute of History, 2003. # Bat Ochir baavain lekts 1 <nowiki>http://www.youtube.com/watch?v=twc9mF-oJow</nowiki> 08м:45с # Istoriya Tuvy [History of Tuva], v. 1, pp. 354–55. # Үндэсний Төв Архивын сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Халхын Засагт хан аймгийн ноёд тайж нарын гэрийн үеийн бичмэл # Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх. Халхын Засагт хан аймгийн Шадарт явах Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын дундад Үйзэн засгийн хошууны Түшээ гүнийн зэрэг Улсын түшээ гүн, үе залгамжлах тэргүүн зэрэг тайж Батын Дагвын Бат-Очирын гэрийн үеийн бичмэл. 1913 г., октября 23. — Декларация России и Китая о признании автономии Внешней Монголии. # Batsaikhan, O. The Last King of Mongolia, Bogdo Jebtsundamba Khutuktu. Ulaanbaatar: Admon, 2008, p.293 – <nowiki>ISBN 978-99929-0-464-0</nowiki> # Нутаг орноо чөлөөлсөн нь # ҮНДЭСНИЙ ЭРХ ЧӨЛӨӨ, ТУСГААР ТОГТНОЛОО СЭРГЭЭСНИЙ БАЯРЫН ӨДӨРТ (Memento 30. Арванхоёрдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') О.Батсайхан # Төрийн ордны танилцуулга # Монгол улсын нийгэм, эдийн засаг соёл 1911 он # Шагдарын Үнэнтөгс.  ТУСГААР ТОГТНОЛ БА АНХДУГААР ҮНДСЭН ХУУЛЬ 2008 он # Богд Хаант Монгол Улсын Төрийн Хамгаалалт (Memento 2. Аравдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') Төрийн Тусгай Хамгаалалтын Газар. # История Эрдэни-дзу. Факсимиле рукописи / Пер. с монг., введ., комм. и прил. А.Д. Цендиной. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. — 255 с <nowiki>ISBN 5-02-018056-4</nowiki> # Лубсан Данзан. Алтан тобчи (“Золотое сказание”) / Пер. с монг., введ., комм. и прил. Н.П. Шастиной. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1973 — 439 с # Скрынникова Т. Д. Ламаистская церковь и государство. Внешняя Монголия. XVI — начало XX века. — Новосибирск.: Наука. Сиб. отд-ние, 1988. — 104 с <nowiki>ISBN 5-02-029353-9</nowiki> # Цааджин Бичиг (“Монгольское уложение”): Цинское законодательство для монголов 1627—1694 гг. Монгольский текст. Введ., транслитерация монг. текста, пер. и комм. С.Д. Дылыкова. М., 1998 # Шара туджи: Монгольская летопись XVII века. Сводный текст, пер., введ. и прим. Н.П. Шастиной. М.; Л., 1957. # ang Mu jokiyaba. Namyun, Banzaraγča mongγolčilaba. Mongγol-un qosiγu nutuγ-un temdeglel (dumda). Ündüsüten-ü keblel-ün qoriy-a. # Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921. # Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. # О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР # Г, Бадамсамбуу (2018). "Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар". ''Historia Mongolarum''. '''17''': 42. # "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28. # "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28 # Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. # О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР # Шагдарын Үнэнтөгс “Төгс эрх зүйн төлөөх тэмүүлэл” 2009 он. "[[Засагт хан Содномравдан|Засагт хаан Доржпаламын Содномравдан"]] http://unentogs.blogspot.com/2013/12/blog-post_6515.html {{DEFAULTSORT:Содномравдан, Засагт хан}} [[Ангилал:19-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:20-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Засагт хан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1867 онд төрсөн]] [[Ангилал:1912 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймаг]] [[Ангилал:Жаргалан сум]] [[Ангилал:Завхан аймаг]] [[Ангилал:Цагаанхайрхан сум (Завхан)]] 3kpaxhdyrtfgmhc5eu6opg4lcnk0rop 858694 858690 2026-06-12T06:07:04Z Tooo Ban 104960 858694 wikitext text/x-wiki {{хянах}} [[Файл:Содномравдан.png|thumb|'''Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан''']] '''Доржпаламын Содномравдан''' нь (1867-1912) 1898-1912 оны хооронд '''[[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан''' ор сууж байв. Тэрээр Засагт хан Цэрэндондовын Доржпаламын хоёрдугаар агь болон мэндэлжээ. Засагт хан Д.Содномравдан бол тухайн үедээ [[Халх]], Ойрд, Өвөрлөгч, Урианхай, Буриад, Хөх нуурын олон монгол ноёдын дотор асар өндөр нэр хүндтэй дээдэс байсан юм. Засагт хан Д.Содномравдан нь эцэг хан Цэрэндондовын Доржпаламын хамтаар (мөн өвөг эцэг хан Манибазарын Цэрэндондов) Монгол Улсаа туурга тусгаар болгоход бүх амьдралаа зориулсан бөгөөд энэхүү бодлого, үйл ажиллагааныхаа хүрээнд Орос, Англи, Япон, Буриад, Төвөдийн нөлөө бүхий хүмүүстэй холбоо тогтоон ажиллаж, бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан, богино хугацаанд олон талт байдлаар нэн амжилттай ажиллаж, 1911 онд Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулах бүх зохион байгуулалтыг гардан хэрэгжүүлсэн их гавьяатан билээ. Манж Чин гүрний Гуансюйгийн 24 дүгээр онд буюу 1898 онд (Гуансюй 24-р он) Засагт хангийн хэргэмийг Манжийн хааны зарлигаар Доржпаламын Содномравдан залгамжилжээ. Манжийн хаан 1908 онд Гуансюй хаан нас барж, Цыши хатан нас барсаны дараа нь 1909 онд 2 настай Пу И буюу Сюаньтун хааны үед Чин улсын сүүлчийн шинэчлэлийн бодлогын үр дүнд бий болсон (资政院) Зөвлөх Парламент маягийн байгууллага байгуулагдсан байдаг. Манжийн хааны зарлигаар Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Засагт Хан П.Содномравданг Халхыг төлөөлсөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон байдаг нь “Чин Ши Гао” (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсын (Qing dynasty) түүхийн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байна. Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулж богино хугацаанд олон талт байдлаар монголоо тусгаарлах бодлогыг нэн амжилттай хэрэгжүүлж ажиллах үндсийг тавьсан байна.{{Citation needed}} '''Засагт Хан П.Содномравдангийн Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулахад оруулсан үүрэг роль, түүхийн үнэ цэнэтэй баримтууд''' Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. Тухайлбал, “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. '''1898 онд Цэрэндондовын Доржпалам хан өөрийн хан ширээгээ том хүү Д.Цэрэнгомбожавт бус, бага хүү Д.Содномравданд залгамжлуулсан.''' [[Файл:Засагт хан Д.Содномравдан.png|right|388x388px|Засагт хан Д.Содномравдан]] Харин том хүүгээ Арын хийдэд тойн лам болгожээ. Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.<ref name="Baasankhuu">{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}</ref> Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий. Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ. '''''<u><small>Засагт Хан П.Содномравдангийн талаарх түүхэн мэдээ, эх сурвалжууд төдийлөн дурдагдалгүй явж ирсэн тул монгол, орос, хятад, англи, герман, франц зэрэг орны архивын түүхэн баримт, материалууд, түүхийн гадаад, дотоодын эх сурвалжуудад тулгуурлан бичсэн бөгөөд өмнө нь ил болж байгаагүй түүхийн асар их үнэ цэнтэй баримтуудыг иж татсан болно.</small></u>''''' '''<u>Хаад, Ноёдын хэрэглэх Фүс, Тамга</u>''' [[Файл:Zasagt khaanii tamga.png|thumb|ЭРДЭНЭ БИШРЭЛТ ЗАСАГТ ХААНЫ ТАМГА]]Фүс нь Манж Чингийн үеэс улбаатай Богд Хаант Улсын үе хүртэл Ноёдын хэргэмийг илэрхийлэх Хүрмэн дээр хаддаг байсан элдэв зүйлийн амьтны дүрсийг оёж хатгасан дөрвөлжин торгон тэмдэг юм. Чин Ван хүн хоёр эсрэг харсан, хоёр зөрүү харсан нийт дөрвөн Луут фүс хаддаг байсан бол Жүн Ван хүн дөрвөн зөрүү харсан Луут фүс хэрэглэдэг. Бэйл хүн 2 эсрэг харсан луу, Бэйс хүн хоёр зөрүү харсан Луу хаддаг байжээ. Богд хааны хувьд тэнгэр язгуурт угсаа гаралгүй ч улсын эзэн, шашны тэргүүний хувиар Хааны фүст алтан сёомбо, хорол хүрдийг авч хэрэглэхээр болсон гэдэг. <small>ЭРТНЭЭС АЛТАН УРГИЙН ЦАГААН ЯСТ ХААДЫН ХУВЬД ЗӨВ ЭРГЭЛТТЭЙ ХАС ФҮС ХЭРЭГЛЭХ НЬ УЛСЫН ЭЗНИЙГ БЭЛГЭДДЭГ БА ХАЛХЫН ХАНГУУД ДОТРООС ЭРТНЭЭС ЗАСАГТ ХАН "ЗАСАГТ ХААН" гэсэн тамга хэрэглэж, ХАС ФҮС ХЭРЭГЛЭЖ БАЙЖ.</small> Энэ нь Манж Чин Улсын эзэн хаан Найралт төвийн хоёрдугаар онд Халхын Засагт ханд тамга олгохдоо Тамганы улны бичээс нь "Эрдэнэ бишрэлт Засагт Хааны тамга" гэж сийлсэн байдаг. Бусад Халхын гурван хангийн тамганы улны бичээст хаан биш Хан гэж бичээстэй байдаг нь сонирхол татдаг. Уг Тамганы улны бичээсийн фото зураг болон Хааны тамганы хайрцгийн фотог оруулав. Тамганы хайрцгийг модоор хийж хүрэн булгиараар бүрж битүү мөнгөөр тоногложээ. Мөнгөн тоног нь дээд орой дээрээ таван хумстай луун хээ товойлгосон хийцтэй. Урд нүүрэн дээрээ галт шувууны дүрслэлтэй, өнцөг буландаа угалзан хээг хөөмөлдөж хийсэн байдаг. [[Файл:Засагт хааны тамганы хайрцаг.png|right|317x317px]]<small>БУСАД ХАНГУУД БОГДЫН АДИЛ СОЁМБО ХЭРЭГЛЭЖ БАЙВ.</small> Дээрх фото зурагт буй Засагт Хан Д.Содномравдангийн ёслолын хувцаснаас зөв эргэлттэй Хас Фүс хэрэглэсэн байгааг харж болно. Түүхийн фото зургуудаас Хас Фүс хэрэглэсэн Халхын хангууд байхгүйг анхаарах буй за. <small>УЧИР НЬ АШХАЙ ДАРХАН ХУНТАЙЖИЙН УУГАН ХҮҮ ГЭДЭГ УТГААРАА ХАЛХЫН ХАНГУУД ДОТРООС ЗАСАГТ ХАН ТЭРГҮҮЛЭХ ЗЭРЭГТЭЙ ХАН БАЙСАН БА ЭРТНЭЭС УЛСЫН ЭЗЭН ГЭЖ ТООЦОЖ ИРСЭН АГУУЛГААР ХЭРЭГЛЭЖ БАЙЖЭЭ.</small> Түүнчлэн Монголын Хан хэргэмтэй язгууртнууд ёслолын дээлэн дээрээ эртний Монголын ямбаны Ууж өмсөж хэрэглэдэг байсан. Кинон дээрх Цогт хунтайж шиг, мөн Түшээт хан Цэрэндоржийн Насанцогтын хатантайгаа авхуулсан фото зурагт хаан язгуур угсааг илтгэсэн ууж өмссөн байдаг, сүүлд төрт ёсны энэхүү түүхэн уламжлалыг дагаж Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат гуай Ерөнхийлөгчөөр сонгогдохдоо, мөн Монгол Улсын Үндсэн хуулийн эхийг батламжлахдаа дээлэн дээрээ Төрийн тэргүүний ууж өмсгөлийг өмссөн байдаг. ==Угсаа гарал== Түүний дээд өвөг [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] нь [[Даян хаан]]ы 2 дахь их хатны бага хүү бөгөөд ах дүү дундаа хамгийн отгон нь байжээ. Жалайр хунтайж 1549 онд нас барсны дараа түүний 7 хүү тус бүрдээ Ар Халхын 7 отгийг хувааж авсан. Үүнээс түүний дээд өвөг [[Ноёнтой хатанбаатар]] [[Бэсүд]], [[Элжигин]] отгийг өмчилж, нэгэн хошуу болж Халхын баруун гарын бүрэлдэхүүнд багтжээ. 1580-аад оноос [[Ашихай дархан хунтайж]]ийн ач хүү [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Засагт хан аймгийн үндсийг тавьсан. [[Чин улс]]ад Халхын 3 ханлиг дагаар орсны дараа 1732 оны хэрэг явдлаас хойш [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] тамга Ашихай дархан хунтайжийн удмаас [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой Хатанбаатар]]ын удмын Гэлэг-Ямпилд шилжсэн. Энэ нь 1924 он хүртэл үргэлжилсэн. Шууд удмыханаас үлдээгүй, үеэл үйзэн засгийн түшээ гүнгийн удмаас бий. Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг "зургаан хошуу" гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас "Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн Сэцэн жонон нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ" гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигиний]] Бадам дайчин Хатанбаатар ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон. Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг "их ноёд" гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отгоо захирах ноёдыг "бага ноёд" гэдэг байсан. 1655 онд Элжигиний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон. Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлийн эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болсон. 1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт|Хойтын]] 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ. 1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. ==Тусгаар улсын эзэн== [[Файл:Д.Содномравдан Засагт хан.png|right|422x422px|'''Д.Содномравдан Засагт хан''' ]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын үеийн ихэс дээдсийн давраажилт нь нэг талаас [[Алтан ураг]], нөгөө талаас хутагт, хувилгаадын дүр тодруулалтаас улбаатай. [[Богд хаан|Богд Живзундамба]] хутагт хааны хишиг тараах анхны “лүндэндээ аливаа цол хэргэм зэргийг хэвээр хэрэгжүүлж нийтээр дагатугай” гэж [[Чин улс|Манж Чин улс]]аас олгосон цол хэргэмийг хэрэгжүүлэхээр заасан. Дараа нь 1915 оноос “Монгол Улсын Хууль зүйлийн бичигт” хэргэм зэрэг залгамжлах хуучин зүйлийн заалтуудыг оруулсан бөгөөд энэ хэргийг Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яам [[Богд хаан]]ы зарлигийн дагуу хэрэгжүүлэх болсоныг заасан юм. Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны түшмэлийн хэлтэс нь олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансыг хянаж байх үүрэгтэй байжээ. Засагт хан Д.Содномравдан нь [[Чин улс|Манж Чин улс]]ын үеийн олон Халх, Ойрд, Хөх нуур Дээд Монгол, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд өндөр нэр нөлөөтэй байсан. [[Хэвт ёс|Хэвт ёсны]] 2 дугаар онд буюу 1910 онд Манжийн хааны зарлигаар Засагт Хан П.Содномравданг халхыг төлөөлөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон. Засагт Хан П.Содномравдан Хааны Зөвлөх Парламентын гишүүнээр 资政院-д орсноор Манжийн төв засгийн бодлогод оролцох, нөлөөлөх боломжтой болсон. Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулсан.{{Citation needed}} Ийм учраас шинэ хаан сонгохдоо эхлээд Засагт хан Доржпаламын Содномравданг Улсын хаан болгохыг хүссэн байдаг. Хамгийн сонирхолтой нь Түшээт хан Засагт ханаа өргөсөн явдал байдаг. Гэвч Д.Содномравдан хан татгалзаж байснаар дараагийн удаад [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар [[Түшээт хан Дашням|Түшээт хан Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг өргөмжлөх санал гаргасан ч бүтээгүй юм. Эцэстээ Засагт хан Д.Содномравданы бусад гурван хантайгаа зөвшилцөн өргөснөөр Жавзандамбын 8-р дүрийг Монгол Улсын Хаан болгожээ. Тусгаар тогтнолоо сэргээж, улсаа тунхаглан зарлаж, Богдыг хаан ширээнээ залах Хааны Алтан навчит алтан өргөмжлөл, алтан ялтас дээрх Хааны Алтан тунхаглалыг Засагт хан өргөсөн байдаг. Энэ алтан өргөмжлөл, алтан тунхаглал одоо Эрдэнэсийн санд хадгалагдаж буй.<ref name="Baasankhuu" /> Богд уулын Төр хурах, Шажин хурахын аманд хуралдсан ихэс ноёд, лам нарын нууц хуралдаанаас гаргасан тэмдэглэлт мэдээ бий. Энэ нь Монгол Улсаа тусгаарлахад шийдвэрлэх нөлөөтэй байсан гэгддэг [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар Түшээт ханыг хаан болгох санал гаргасныг няц дарж, хүлээн зөвшөөрүүлээгүй байна гэдэг бол шийдвэр гаргагч гол өөр хүн байсан нь нотлогдоно. Энэ хүн бол Улсаа туурга тусгаар болгох гол санаачилга гаргагч зохион байгуулагч зонхилогч эзэн дээдэс Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байсан нь маргашгүй үнэн юм. 1904 онд Түшээт хан Цэрэндоржийн Насанцогтыг бие барсны дараа түүний үеэл дүү тайж Дэмчигдоржийн том хүүг буюу сул тайж [[Түшээт хан Дашням|Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг 19 настайд нь Түшээт ханыг залгамжлуулсан тул нөлөө сул байсан байж магадгүй. Монгол Улс байгуулагдахад [[Барга]] монголчууд, [[Шинжаан]] дахь Илийн хязгаарын 26 ойрад [[хошуу]], [[Дээд монголчууд|Дээд монголчуудын]] 26 хошууны 24 нь, [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] 49 хошууны 35 нь өргөх бичиг илгээн дагаар оржээ. Харин Өмнөд Монголын хятадажсан эзний шинэ торгууд, зүүн өмнөд хошуунууд Монголд дагаар ороогүй байна. Урианхайчууд бас дагаар орохоо өргөх бичгээр илгээсэн. Буриадын зарим ноёд бичиг өргөсөн байдаг. Товчхондоо 1911 онд бүх Монгол угсаатнууд тусгаар тогтносон Монгол Улсдаа нэгдэн орохоо мэдэгдсэн байдаг ба ийм үйл явдал Монголын түүхэнд урд хожид гараагүй. Цаашид ингэх түүхийн боломж дахин гарч ирэхгүй биз ээ. Эндээс харахад маш богино хугацаанд буюу 4 сарын дотор бүх монгол үндэстэн нэгэн зэрэг Олноо өргөгдсөн Хаант Монгол улс байгуулагдахад нэгдэн орохоо мэдэгдэж, өргөх бичгээ үндэстэн ястнуудаараа төлөөлөн гарын үсэг, тамгаа дарж Дагаар орох бичгээ Их Хүрээнд хүргүүлсэн гэдэг нь өмнө нь маш их урт хугацаанд хэлэлцэн зөвшилцөж бэлтгэсэн байсан нь харагддаг. Монголчууд олон зуун жилийн турш баруун зүүн өмнөд гээд хоорондоо талцан нэгдэж чадахгүй явж ирсэн байдлаа богино хугацаанд ойлголцож, нийлэн нэгдсэн нь Засагт хаан Д.Содномравданы ухаалаг, холч, уужим талбиун, удирдан манлайлагч бодлого, үйл ажиллагаа голлон нөлөөлсөн юм. Засагт хан Д.Содномравданы энэ түүхэн үнэ цээтэй үүргийг Монголын түүхэнд орхигдуулж ирсэн нь харамсалтай. Монгол Улсаа тунхаглаад удалгүй хорлогдсон болохоор Хаант улсаа байгуулахаас өмнө түүний хийсэн үйлдэл тэмдэглэгдэхгүй явж иржээ. Гол нь нэгдсэн улсын зохион байгуулалтыг Засагт ханыхан гурван үеэрээ урт хугацаанд зангидаж, төлөвлөж, удирдаж, зохион байгуулсан нөлөө бүхий удирдагч Засагт хан байхгүйгээр тусгаар тогтнох түвшинд хүрэх боломжгүй нь тодорхой. Тухайн үед арав гаран жил үргэлжилсэн маш олон газарт хүчтэйгээр зэрэг зэрэг өрнөсөн тэдгээр олон үйл явдлуудыг хяналтаасаа алдахгүй нэгтгэн зангидан удирдаж, арга зүй, санхүүжилт, зохион байгуулалтаар хангах хүн институцгүйгээр тэдгээр бүх үйл явдлыг зангидах боломжгүй. Тэр хүн бол Засагт хан Д.Содномравдан, түүний шадар албатууд, халх, өвөрлөгч ноёд байлаа. Засагт хан Д.Содномравданы энэ үйл хэрэгт Түшээт жүн ван Чагдаржав нэгэн мөрийн хүчээр тусалсан гэдэг. 1907 онд Богдын ордонд Засагт ханы оросын худалдаачдаас дамжуулан нууцаар авчруулсан зэр зэвсэг хураан нуух болсон баримт буй. Тэр үеэс халх, өвөрлөгч, барга, эх орончид сүлбээлэн бүлхэмдэж эхлэсэн. Тэр үүднээсээ Засагт ханы харьяаны Их Хүрээний Дашчойнбол дацангийн хэсэг лам нарын үүсгэсэн зодооны дараагаас удалгүй Халхын Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах газар байгуулж Түшээт ван Чагдаржав удирдсан. Тэр утгаараа сүүлд хаан сонгох болоход Түшээт хан Д.Дашням, Түшээт хан аймгийн чуулган дарга Түшээт ван Чагдаржав нар анхлан Засагт хан Д.Содномравданг өргөсөн бизээ. Богдыг гол хүн байсан гэж төлөөлөн ойлгодог ч тухайн засаг захиргаа нийгмийн байгууллын хувьд шашны зүтгэлтэн төрийн хэрэгт оролцох боломж зөвхөн Их Хүрээгээр хязгаарлагдаж байсан. Өвөрмонголд шашны тэргүүн нь Жанжаа хутагт, ойрдод нэг, урианхай, буриадад Агваан Хайдав зэрэг тус тус шашны том төлөөлөл нь байж түүнийгээ дээдэлдэг байсан байхад Халхын Богдын нэр нөлөөгөөр бусад монголчууд дагасан гэвэл өрөөсгөл болно. Наад зах нь баяд, дөрвөдийн аймаг түүнд тулгуурлаагүй, Засагт ханд итгэж дагасан. Богд Их Хүрээнээс гадгашаа гарах бол Бээжингээс зөвшөөрөл авдаг тийм явцуу хүрээнд байсан. Харин Засагт хан Улиастайн Амбан, Жанжины газар, Халхын аймгуудын чуулган, жасааг бодитойгоор удирдах боломжтой, баруун талдаа алтай, урианхайн хязгаарыг хамаарч, Бээжинд төвлөн Монгол жургаанд жасаалдаг, Манжийн төрийн шийдвэр гаргах түвшний эрх мэдэл, мэдээлэлд ойр өвөрлөгч хорчин, харчин аймгийн ноёдуудтай ойр дотно харилцаатай, түүгээрээ дамжуулан өвөрмонгол урианхай ойрд дээд монголын том ноёдтой хэдэн үеэрээ холбоо харилцаа тогтоосон гэх мэт асар өргөн цар хүрээтэй олон талт хамтын ажиллагаатайгаар ажиллаж байсан. Засагт хан Д.Содномравдан, Хорчин аймгийн ноён Б.Гончигсүрэн чин ван, Бээжин дэх Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчин аймгийн ноён В.Гүнсэнноров чин ван нарын холбоо сүлбээ, үүсгэл санаачилга, санхүүжилт, зохион байгуулалтгүйгээр 1911 оны хувьсгал гарах, ялах боломжгүй байсан нь түүхэн үнэн юм.{{Citation needed}} Хамгийн гол шалтгаан нь Их гүрнүүдийн 1881 онд байгуулсан "Петрбургийн гэрээ"-нд зааснаар Манж Чингийн нутаг дэвсгэрийн бүсэд өөрсдийн нөлөөлөө хувааж авсан. Энэ гэрээ ёсоор Ар монгол, Баруун Монголыг Оросын нөлөөнд оруулж, түүндээ Төвөдийг нөлөөний бүсдээ татах ажлыг эртнээс төлөвлөгөөтэй зохион байгуулж ирсэн байх магадлалтай бөгөөд үүндээ Засагт ханыг талдаа татах байдлаар оролцуулж байсан байж болзошгүй харагддаг. Засагт хан Д.Содномравдан 1911 оны 10 дугаар сарын хятадын Учаны бослогын талаарх шуурхай мэдээг Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчины В.Гүнсэнноров чин ван болон Манжийн хааны дотоод ордны Хааны Хиагийн захирагч Сайн ноён хан аймгийн Сайд Сэцэн чин ван Наянт нараас буухиа мэдээ авмагц "Манж гүрнийг хамгаалах 5000 цэрэг татна" гэж Улиастайн амбан, Манж жанжинд хамгийн эхлэн Засагт ханы хувиар мэдэгдэл хүргүүлж, дараа нь мөн Их Хүрээний Манж амбанд Халхын хануудын нэрийн өмнөөс Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах сайд Түшээт ван Чагдаржаваар мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлага эхлүүлж, эс дэмжсэн хариу өгөхөд нь: тэгвэл Манж Чингийн явдал бидэнд хамаагүй болжээ, тийм учир тусгаарлаж, урьдын төрөө сэргээнэ гэсэн байдаг. Эзэнт гүрнийг юу хэлэх, юу хийхээ тодорхойлж амжаагүй байхад нь ийнхүү шийдвэр гаргасан нь урьдчилан боловсруулсан төлөвлөгөө хэрэгжсэн явдал байлаа. Улмаар хүрээнд 500-2000 цэрэг хурж, Хүрээ, Улиастайн Манжийн амбан, манж хятад цэргүүд аргагүй бууж өгч, Монгол нутгаас зайлсан. Улиастайн Манж жанжин бол 200 жилийн турш Халх 4 аймаг, Ховд, Урианхайн хязгаарын бүх хэргийг ерөнхийлөн захирах цэрэг, захиргааны гол албан тушаалтан байсан бөгөөд шууд Манж хаан болон Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яаманд л захирагддаг байв. Энэ үүднээсээ Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд хамгийн түрүүнд Улиастайн Манж жанжны газрыг гартаа оруулж авсан байна. Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Улиастайн монгол амбан нь Засагт ханы Сартуул сэцэн Засгийн хошууны ноён жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Иш байсан тул өөрийн дураар хөдлөхөд дэм болжээ. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн монгол амбанаар нь Засагт ханы хорин хэдхэн настай цэл залуухан Сартуул ванг томилуулсан нь Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд В.Гүнсэнноров чин вангаас нөлөөлж, урдаас бэлтгэсэн төлөвлөгөөний нэг хэсэг нь байх магадлалтай харагддаг. Бээжинд суугаа Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд, Харчины В.Гүнсэнноров чин вангаас Манж Чингийн төрийг татан буулган Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдэстэй тохиролцож Их Хүрээнд богино хугацаанд Богдыг хаанаар 1911 оны 12 сарын 29-нд өргөмжлөн, Монгол Улсаа тунхагласан бөлгөө. Монгол Улс тунхагласнаас хойш 2 өдрийн дараа Дундад Иргэн Улс байгуулагдснаа тунхагласан байдаг ба хятадаас өмнө улсаа байгуулснаа зарласан нь түүхийн болон олон улсын эрх зүйн хувьд асар чухал ач холбогдолтой үйл явдал болсон. Монголчууд үнэхээр олон талт шуурхай мэдээлэлтэй ажиллаж байсныг илтгэдэг. Нөгөө талаасаа Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг урдаас хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдсүүдийг цаг хугацааны хайчаар шахамдуулан яаравчлуулан шийдвэр гаргуулаагүй бол Хэн нь Хаан суух талаар маргалдан тэмцэлдсээр түүхийн гашуун тавилангаа давтах байсан бөгөөд түүнээс сэргийлсэн Монгол Төрийн их бодлогтон дээдэс билээ.{{Citation needed}} Засагт хан Д.Содномравдан Богдоо 1911 оны 12 сарын 29-нд хаанд залах ёслол үйлдээд л Улиастай хотыг зорьсон байдаг. Шалтгаан нь Халх дахь Манжийн засаг захиргааны төв Улиастайн Манж жанжны газрын буулгаж авах нь хамгийн амин чухал стратегийн нүүдэл байв. Улмаар Засагт хан бараа бологчдын хамтаар өвлийн -40 градусын тэсгим хүйтэнд маш богино хугацаанд 1500 гаруй км зам мориор туулан нутгаа зорьж очсон. Улмаар эртнээс бэлдсэн бэлтгэлийнхээ дагуу Улсаа тунхагласнаас хойш 22 хоногийн дараа буюу 1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж Жанжин сайд Аан И болон Манж Амбаны газрыг татан буулгаж, Монголоос хөөн явуулсан байдаг. Хөөн явуулаад Улиастайн эрхэлсэн сайдаар өөрийн итгэмжит хүн Засагт ханы Чин Ачит Засгийн хошууны ноён Гончигдамба бэйлийг тавьсан байна. 1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж жанжин сайд Аан И бууж өгч, Манж Жанжны газар татан буугдсанаар Халхад Манжийн засаг захиргаа, ноёрхол олон улсын хууль ёсоор де факто дуусгавар болсон юм.{{Citation needed}} Түүний хажуугаар Засагт хан Д.Содномравдан баруун хязгаарын олон ноёд дээдсийг талдаа татах ажлыг зохион байгуулж байв. Мөн дүн өвлийн хүйтнээр тусгайлан өөрийг нь зорьж ирсэн Хаант Оросын Засгийн газрын биет төлөөлөгч бөгөөд Оросын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн эрхлэгч барон В.Л.Котвичийг 1912 оны 2 сарын 27-нд Засагт ханы хүрээ дэх өргөөндөө хүлээн авч уулзсан байдаг. В.Л.Котвич нь гадаад Монголыг тусгаарлах гол бодлогыг тодорхойлогч байсан юм. Мөн Ховдын Манж амбаны газрыг татан буулгахаар цэрэг татан төвлөрүүлэн дарж авахын тулд Улиастай хот болон өөрийн аймагтаа төвлөрөн асар завгүй ажилласан байдаг тул Их Хүрээний Богдын Засгийн бялуунаас хүртэхээр булаалдах цаг хугацааны боломж байгаагүй байх магадлалтай. Нөгөөтэйгүүр 5 яам байгуулахад Засагт ханыхаас суудал хуваарилагдаагүйгээс шалтгаалсан байж болзошгүй бөгөөд Их Хүрээ рүү Засагт ханыг буцаж ирэхгүй, 1912 оны Цагаан сараар ч ирж золгоогүй шалтаг заагаад байсан тул Богдын Дондогдулам хатан Засагт хан Д.Содномравданы хатан Жамсраны Цэсрэнг дуудан авчирч буцаахгүй 4 сар гаран дэргэдээ шадарлуулсан мэдээ байдаг. Улмаар Ховдыг чөлөөлөх цэрэг цуглуулахаар бүс нутгийн ноёдыг татан ятгаж, Дөрвөд, баяд хошуудын Түмэндэлгэржавын 700 цэрэг, Тагна урианхайн хошуудын Гомбодорж ноёны 300 цэрэг, Алтайн Урианхайн Ши бэйсийн 17 сумын 300 цэрэг, Засагт хан, Сайн ноёны хошуудын 400 цэрэг зэрэг цугларан Жалханз хутагт, Зоригт ван Наваанцэрэн, гүн Хатанбаатар Магсаржав, гүн Манлайбаатар Дамдинсүрэнд хариуцуулан баруун хязгаарын асуудал цэгцэрсэн тул аргагүй эрхэнд 1912 оны хавар Богдод дуудагдан Засагт хан Д.Содномравдан Их Хүрээнд морилсон байдаг ба хаанд бараалхаж очиж ирээд хоёр хонолгүй 5 сарын 8-нд хоронд хордсон байдалтайгаар таалал болсон. Улиастай хот Халх дахь Манжийн дарангуй цэргийн гол төв болж, тэнд Халх монголыг захирах манжийн төлөөний жанжин сайд сууж, хязгаар дахинд холбогдох чухал хэргийг шийтгэх, 4 аймгийн цэргийн бэлтгэлийн хэргийг захирах, өртөө харуулыг цагдах, оргодол, босуулуудыг байцаан барих зэрэг хэргийг товчлон захирах үүргийг гүйцэтгэж, гагцхүү Манжийн хаан ба Гадаад монголын төрийг засах явдлын яаманд захирагддаг, халх дахь манжийн цэргийн ба иргэний захиргааны дээд эрхийг барих төв байсан юм. Улиастайн Манж жанжны газар нь бас Хөвсгөл нуурын Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхайн]] хошууд, тэдний газар нутаг дээрхи өртөө, харуулуудыг болон Их Хүрээний Манж Амбан, Ховдын Манж Амбанг харъяалан захирдаг байлаа. Улиастайн жанжны дэргэд манж, монгол нэжгээд сайд суудаг байсныг хуувийн (зөвлөх) сайдууд, сүүлд амбан хэмээдэг байв. Их Хүрээний Манж амбан нь халхын 4 аймгийн хэргийг хамаардаггүй зөвхөн Богдын хүрээгээ хариуцсан албан тушаалтан байсан бөгөөд Улиастайн Манж жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Ховдын Манж Амбан нь мөн Улиастайн Манж Жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Улиастайн Манж Жанжин гагцхүү Манжийн Эзэн хаанд шууд захирагддаг байв. Манай түүхчид энэ зүйлийг ч мэдэхгүйгээр Их Хүрээний Сан до Амбангаар төлөөлүүлэн их олон түүх, зохиол бичдэгт нэн харамсалтай. Улиастайн Манж Жанжин сайдыг Манж Амбаныхаа удирдлагад байдаг албан тушаалтан байсан мэтээр тухайн үеийн засаг захиргааны хуваарилалтыг судлахгүйгээр кино хийж, зохиол бичсэн түүхийг гуйвуулсан ичгэвтэр явдлууд бий. Улиастай хот манжийн дарлалын үед Халхын 4 аймаг, Ховд, Алтай Урианхайн хязгаарын Нийслэл төв нь байж халх 4, ховдын хязгаарын аймгийн чуулганууд хуралддаг, жас нийлдэг хэрэг заргаа эцэслэн шийддэг төв байсан. Гэвч Их Хүрээ нь 1870-аад оноос хойш хятадын Цайны замын Орос руу дайран гардаг гол суурин газар болсон бөгөөд мөн Богд оршин суудаг, олон хөлийн худалдааны төвлөрсөн суурин газар байснаар өргөжин тэлж стратегийн чухал ач холбогдолтой төв болсон байна. Засагт хан Д.Содномравдан Манжаас салах нь ганц монгол үндэстний асуудал гэж хязгаарлалгүй Төвөдийн 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцыг энэ үйл хэрэгтээ татан оролцуулж, Засагт ханы Дорлиг лхаарамба, буриад лам хамба Агваанаар дамжуулан халхад дүрвүүлэн авчирч 3 жил байлгаж байгаад буцаасан. 1912 онд Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарласан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц халхад очих болсон тухайгаа 1910 онд Энэтхэгт байхдаа тэмдэглэсэн нь байдаг бөгөөд Засагт ханы хүсэлт зуучлалаар оростой холбоо тогтоосон гэдэг. Халхын дөрвөн Ханы дэмжлэг авахгүйгээр Эзэн Чингис хааны алтан ургийн биш, харь төвөд хүнийг улсын хаан болгох санаачилга гаргах монгол хануудын харьяат монгол ноёд гэж ямар ч тохиолдолд байхгүй өндөр ёс суртахуунтай цаг үе байв. Сүүлд зохиосон түүхээр Сайн ноён хан санаачилж хаан болгосон гэдэг нь огт ор үндэслэлгүй бөгөөд Халхын эзэн Засагт хан, Түшээт ханы өмнүүр орж бусад ханууд дэг эвдэх ёсон эртнээс үгүй байсан. Тэр дундаа өөрийнх нь аймгийн харьяат хошууны ноён байсан Сайн ноёныхон тийм үйлдэл гаргах ёс суртахууны эрхгүй гэдгээ гүнээ ухамсарлан мэддэг байлаа. Түүнчлэн Халхын нэр нөлөөтэй Засагт хан, Түшээт хан нар дараалан 3 сарын зайтайгаар асар богино хугацаанд хорлогдож, цэл залуухан Сэцэн хан Цэрэндондовын Навааннэрэн туршлага дутаж байсан тул Сайн ноён хан Төгс-Очирын Намнансүрэн яалт ч үгүй төрийн жолоог татахаас аргагүй болсон байдаг. Богдыг хаан ширээнд суулгаад эхэн үедээ Халхын дөрвөн хан Богд хааны Тэргүүн шадар сайдаар томилогдсоноос өөр албан тушаал хашаагүй нь зөвшилцөл тохиролцооны ихээхэн зөв гаргалгаа байсан нь харагддаг. 1911 онд [[Жавзандамба хутагт]] болон Халхын дөрвөн Ханы нэр хамтарсан бичигтээ Гадаад монгол, Өвөр монгол, Барга, Ойрд, Урианхайн хязгаарыг багтаасан Их Монгол улсыг байгуулахдаа Орос улсаас тусламж авах, худалдааны зэрэг харилцаа тогтоох хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн байна. Монголын төлөөлөгчдийг Орос улсын Гадаад явдлын яамны хэргийг түр эрхлэгч А.Нератов, Сайд нарын зөвлөлийн дарга [[Пётр Столыпин|П.А.Столыпин]], Оросын Эзэн хаан [[II Николай|II Николай хаан]] хүлээн авч уулзжээ. '''Оросын [[II Николай|II Николай хаан]]''' '''«Танай улс учиргүй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!»''' гэж зөвлөсөн гэдэг. == Засагт Хануудын улсаа тусгаар тогтнуулах бодлого == <u>'''Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан'''</u> нь Өвөрлөгч Харчин баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров [[Засагт хан Доржпалам|Чин вантай]], мөн Хорчины зүүн хошууны засаг, Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн нартай нягт хамтран Монгол Улсаа Манжаас тусгаарлах бодлого үе шаттай явуулж ирсэн бөгөөд тэрхүү бодлогын үрээр Халх, Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд ихээхэн нэр нөлөөтэй болсон байв. Өвөрмонголын В.Гүнсэнноров Чин вангийн байгуулсан “Төвийг эрхэмлэгч” монгол сургуульд Засагт хан хошууныхаа монгол хүүхэд залуусыг явуулж сургаж байсан бөгөөд тэдний номын сан, хичээлийн хэрэгсэл, байр сууц, хоолны зардлыг Харчин вангийхан дааж байсан мэдээ хятад эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Манжийн хааны зарлигаар Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Засагт Хан П.Содномравданг Халхыг төлөөлсөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон байдаг нь “Чин Ши Гао” (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсын (Qing dynasty) түүхийн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байна. Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулж богино хугацаанд олон талт байдлаар монголоо тусгаарлах бодлогыг нэн амжилттай хэрэгжүүлж ажиллах үндсийг тавьсан байна. Энэ үеэс Өвөрлөгч Харчин баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров [[Засагт хан Доржпалам|Чин ван]], мөн Хорчины зүүн хошууны засаг, Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн нартай нягт хамтран Монгол Улсаа Манжаас тусгаарлах бодлого хэрэгжүүлж, монгол ноёдын холбоог бүлхэмдэн үүсгэн эхэлсэн байдаг. Харчин баруун хошууны Засаг Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван Монгол, Төвөдийн жургааны ерөнхийлсөн сайдын тушаалд ажиллахдаа Хааны Зөвлөх Парламентын гишүүнээр ажиллаж байсан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдантай нягт холбоотой байж Ар Монголд 1911 онд үндэсний хувьсгал ялалтыг талархаж, Өвөр Монголын хошуудын ноёд язгууртанд ухуулах ажлыг эхлүүлж, нэр нөлөө, санхүүжилтээр дэмжиж байсан эх сурвалжууд олноор байдаг.       Тухайлбал, '''1911 оны Монголын эрх чөлөөний хөдөлгөөн үүсгэхэд Засагт хан Д.Содномравдантай үгсэн тохиролцсоноороо''' Манж Чингийн төрийн Бээжин дэх Монгол, Төвөдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд угтаа тухайн үед манжийн төрд бүх монгол үндэстнийг тэргүүлж байсан <u>'''Харчины баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван''' өөрийн итгэмжит албат '''Зостын чуулганы Харчин баруун хошууны түшмэл''' '''Баянтөмөрийн Хайсан гүнг, түүний том хүүгийн хамт өөрийнхөө төлөөний хүн болгон Халх Монгол руу явуулсан.'''</u> Мөн '''Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн өөрөө''' болон <u>'''Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Б.Удай Засагт чин ванг, түүний хоёр дүү Сахалт лам Б.Бөхбаян, Хорчин хойд хошууны засаг ноён гүн Б.Раашминжүүр нарыг өөрийн төлөөний хүн болгон Халх руу явуулсан''' байдаг.</u> Сүүлд Харчины баруун хошууны цэргийн жанжин гүн Бавуужавыг халх руу явуулж цэргийн хэрэг эрхлэхэд туслалцуулсан. Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн Монгол Улсын Ерөнхий сайдын орлогч сайд, Удай Засагт чин ван Богд хаант улсын Цэргийн яамны дэд сайд, Зостын чуулганы Харчин баруун хошууны түшмэл Баянтөмөрийн Хайсан Чин зүтгэлт Улсад туслагч гүн цол хүртэж, Дотоод Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэгч Яамны эрхэлсэн түшмэл болж, Б.Раашминжүүр гүн Гадаад яамны эрхэлсэн түшмэл болсон. Тэдгээр хүмүүс Монголд 1911 оны хувьсгал гарахад шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн. Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Удай ван, Рашминжүүрийн хамт хятадын маршал Жан Золингийн орчин үеийн зэвсэглэлтэй 15 мянган их цэргийг удаа дараа бут цохисон байдаг. Харамсалтай нь Засагт хан Д.Содномравданг нэн харамсалтайгаар хорлож алсан явдалд болон халхын ноёдын увайгүй үйлдлээс болж өвөрлөгчдийн хамгийн нөлөө бүхий ноён Харчины В.Гүнсэнноров Чин ван сүүлд 1912 оны сүүлч гэхэд хятадын хувьсгалын удирдагч Сүнь Ят сений талд зогсож байв. Харчины В.Гүнсэнноров чин ван санаачлан өвөрлөгч 49 хошуудын 35 хошууны ноёдыг тэргүүлэн Богд хаант Монгол Улсад дагаар орох үйл хэргийг гардан удирдсан боловч, халхын ноёдын жалга довын эрх мэдэл булаалдсан явцуу эрх ашгаас болж цаашаа эргэсэн байдаг. '''1916 оны Цагаан сараар''' Монголын их урвагч, Хятадын эх оронч Ши Янь Шань буюу Гадаад явдлын яамны сайд, хичээнгүй гүн '''''<u>Балингийн Цэрэндорж Дундад иргэн улс Хятадын бүрэн эрхэт төлөөлөгч Чен Лу-тай наргиж суухдаа, Харчины сахалт лам Бөхбаяныг Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг анх өдөөн эхлүүлэгч этгээд хэмээн тодорхойлж, хэрэв Хайсан, Удай, Бөхбаян нар халхад ирээгүй бол яавч тусгаар тогтнолын хэрэг өрнөхгүй байсан юм гэж харуусан үглэж байжээ</u>'''.'' Яг тэр үед нь Ханддорж хорлогдож, Хайсан, Удай ван буцаагдаж байсан билээ. Сахалт лам Бөхбаян мөн урвагч дайснуудад хорлогдон, амь насаа харамсалтайгаар алджээ. Харин Алтайн хязгаарыг хамаарсан амбан байсан Торгуудын Балт ван Засагт ханы Нэгдсэн Монголыг тусгаар улс болгох бодлогод тээг болсон урвагч байсан нь үнэн бөгөөд түүний урвагч үйлдлээс болж Шинжаанаас салалгүй баруун хязгаар, баруун өмнөд хязгаар бие даасан засаг захиргааны нэгжгүй өнөөгийн нөхцөл байдалд орж, эцсийн дүндээ хуучны Зүүнгарын нутаг болон Хуучин Торгууд болон Эзний голын шинэ торгуудуудын төрлөх монгол нутагт монгол хүний мөргүй болж хятад, казахуудын төрлөх нутагт тооцогдох болжээ одоо. Торгуудын Балт ван Ойрадын улсыг байгуулах гэж байна гээд дөрвөдийн Баянт бэйс гэх мэт хүмүүсийг ашиглан хагалан бутаргах үйлдэл гаргаж, тухайн үедээ гоминданы засагт үнэнчээр зүтгэж, мөн японд тал алдалгүй зүтгэсэн байдаг. Түүхэнд буруу хүний эрх мэдэлд шунасан тэрхэн зуурын амин хувиа хичээсэн байдал түүхэнд ямар их гарз дагуулдаг жишээ энэ юм. <u>'''Засагт ханы Улсаа тусгаар тогтнуулах их үйлсэд Орос, Хятадын талаас монгол урвагч ноёдын оролцоотойгоор их саад хийсэн байдаг.'''</u> Засагт ханы харьяалдаг Урианхайн хязгаарын байгалийн баялаг алт, мөнгө, нүүрс хайж, Оросын тариачид нь тариа тарих газар хайж түрж орж ирсэн. Урианхайд 1830 онд Оросын анхны алтны уурхай нээгдэж байсан бол 1896 он гэхэд 11 алтны уурхайд 500 хүн ажиллаж байлаа. Энэ түрэлттэй хүссэн ч эс хүссэн ч Засагт хангийнхан тулж зогсохоор аргагүй байжээ. 1896 онд 169 Оросын иргэнтэй анхны орос тосгон Туран байгуулагдав. 1908 он гэхэд Урианхайн хязгаарт Оросын 200 гаруй тосгон гацаатай болчихжээ. Оросын иргэд тэр үед Урианхайн хязгаарт сайндаа ч ирээгүй юм л даа. Худалдаачид нь Урианхайн хязгаарын байгалийн баялаг алт, мөнгө, нүүрс хайж, тариачид нь тариа тарих газар хайж л ирсэн юм. Урианхайд 1830 онд анхны алтны уурхай нээгдэж байсан бол 1896 он гэхэд 11 алтны уурхайд 500 хүн ажиллаж байлаа. 1904-1914 онд Оросууд 25 тонн алт олборлож байжээ. Ийнхүү Бээжингийн гэрээгээр оросын худалдаачид баруун Монгол болон Урианхайн хязгаарт татваргүй худалдаа хийх эрхтэй болсноор оросын худалдаачид урианхайн хязгаарт ирж оросын худалдаачид урианхайн ард иргэдийг мөлждөг болсон юм. Тэр үеэс орос худалдаачдын араас Уринахайд ирсэн оросын тариачид ус, хөрс сайтай үржил шимтэй газар нутгийг урианхайчуудас булаан авч тариа тарьж баян чинээлэг орос тариачид буй болж урианхайн хязгаарт 200 гаруй орос тосгон байгуулж нутгийн урианхайчуудын хувьд бэлчээр үржил шимт газар нутгаа оросуудад алдаж амьдрахад хүнд болж ирсэн юм. 1830-аад онд оросын алт хайгчид Урианхайн Сыстык Хэмд алт олж урианхай болон манж монголын хууль цаазыг үл тоож нууцаар алт олборлож эхлэв. 1896 он гэхэд 11 алттай газар олж 11 алтны уурхай ажиллуулж, 500 гаруй ажилчин ажиллуулж их хэмжээний алт олборлож оросын цагаан хааны санг баяжуулж байв. 1881 онд гэхэд оросууд Урианхайд 9.5 сая алтан рублийн үнэтэй 446 пуд буюу 25 тонн алт олборлож байв. Оросын алт хайгчид улам их шуналтаж хууль бусаар алт олборлох ажиллагаагаа улам өргөжүүлж 1904-1914 онд алтны 29 уурхайнаас 1140 пуд алт олборлож байв. Урианхайн нутагт харийн олз хайгчид өчнөөн их алт олборлох тутам уриахайн ард түмэн төчнөөн ихээр ядуурч байв. Хорьдугаар зууны эхнээс эхлэн Оросын эзэнт гүрэн алтаар баян Урианхайн хязгаарыг эзлэн авах далд санаагаа хэрхэн хэрэгжүүлэх талаар бодож эхэлсэн юм. 1911 онд Хятадад [[Синьхайн хувьсгал]] өрнөж Манж Чин улс мөхсөн нь цагаан оросын эзлэн түрэмгийлэгчдэд өчүүхэн жижигхэн ч гэсэн үлэмж их баялагтай Урианхайн хязгаарыг Монголоос таслан авах таатай нөхцөл бүрджээ. Монголд Богд хаан тэргүүтэй монгол ноёдууд Манж Чин улсаас туурга тусгаарлаж Богд хаант Монгол улсыг 1911 оны 12-р сарын 29 –ны өдөр байгуулав.Чухам энэ үед монгол туургатан сэргэн мандаж нэгдсэн Их Монгол улс байгуулагдах таатай нөхцөл бүрдсэн юм. Өвөр Монгол, шинжааны монгол, буриад монголчууд бүгд л энэ чухал үйл явдлыг баярлан угтаж Монгол улсдаа нэгдэн орохыг ард түмнээрээ хүсэн тэмүүлж байлаа.Харин Урианхайн хязгаарын ноёд бүгд нэгдэж Монгол улсаа дэмжихийн оронд тэд гурав хуваагдсан байлаа. Урианхай ноёдын нэг хэсэг нь Монгол улсынхаа бүрэлдэхүүнд орно хэмээн зөв ярьж байхад, нэг хэсэг нь бие даасан тусгаар улс болно хэмээн төөрөлдөж, нөгөө хэсэг нь Оросын эзэнт улсын бүрэлдэхүүнд орно хэмээн мунхаглаж байв. Тэр үед ганц, хоёр түм хүрэхгүй цөөхөн урианхайчууд өөр хоорондоо ингэж самуурч тэрсэлдэж байсныг бодоход урианхайчууд улс Монголоо гэсэн эх оронч үзлээ гээж, Бурханы сургаал, эзэн Богд Чингис хааны сургаалиа ор тас мартаж, харийн гүрнийг шүтэж буруу номтон болж байжээ.<blockquote>1912 оны 1 дүгээр сард Урианхайн хошуу ноён Буянбадрах, амбан ноён Гомбодорж, хамба лам Лувсанжамц нар нь “Урианхайн хязгаарыг Оросын эзэнт улсын бүрэлдэхүүнд оруулж өгөөч” гэсэн өргөх бичгийг Оросын цагаан хаанд өргөн барьж байжээ. </blockquote>Ингэж анх урианхайн ноёдын Монгол улсаас салж харийн орны нөмөр нөөлөгт орох гэсэн урвалт эхэлсэн юм. Тэр үед урианхайн ноёд, лам нарын олонхи нь Оросын нөлөөнд орох сонирхолгүй байсан. Тэд Монгол улстайгаа нэгдэх хүсэлтэй байсан нь мэдээж. Гэвч улс төрийн харалган бодлоготой цөөн хэдхэн урианхай ноёд Оросын эзэнт гүрний алт мөнгөөр баян Урианхайн хязгаарыг Монголоос салгаж өөртөө нэгтгэх гэсэн далд санааг мэдэхгүй байлаа. Оросын хаант засаг ч гэсэн тэр үед шинээр байгуулагдсан гоминданы Хятад улстай харилцаагаа муутгахыг хүсэхгүй байсан бөгөөд шууд л Урианхайн хязгаарыг Орос мэдэлдээ авч хараахан зүрхлэхгүй байсан юм. '''1915 оны Орос, Монгол, Хятадын “Хиагтын гэрээ”-ний 11 дүгээр зүйлд “Урианхайн хязгаар бол гадаад Монголын бүрэлдэхүүн юм” хэмээн тусгагдсан нь Монгол улсын хувьд чухал заалт байв.''' Товчхондоо Засагт хан Д.Содномравдан, Дотоод хэргийн сайд Г.Цэрэнчимэд нарын үхэл Тагна Урианхайн хязгаар, Алтай хязгаарыг Орост алдахаас сэргийлэх бодлого үйл ажиллагаа явуулснаас болж хорлогдсон. Гэвч удалгүй энэхүү гэрээг хаант Орос улс уландаа гишгэсэн юм. 1921 онд Орос улаан цэргүүд Урианхайд орж ирэв. Дараа нь цагаан гвардийн генерал Андрей Бакичийн цагаантан цэргүүд орж ирэв. Большевикууд цагаантныг ялж, Бакич генералыг 1922 оны 6-р сард буудан хөнөөв. 1917 онд улаан хувьсгал Орос оронд ялж еврей коммунистуудын улаан хядлага Орос орон даяар өрнөж хэдэн сая гэм зэмгүй ард иргэд улаантнуудад алагдаж тэрхүү улаан хувьсгалын хор уршиг Урианхайн хязгаарт 1921 онд хүрч ирсэн юм. Оросын А.Кравченко, П.Щетинкины удирдсан улаан цэргүүд Урианхайн хязгаарт цөмрөн орж ирлээ.<blockquote>1921 оны 8-р сарын 16- нд Тувагийн 9 хошууны хурал болж Оросын улаантан большевикуудын нөлөөнд автсан тувачууд “Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс” гэгчийг тунхаглан зарлажээ.</blockquote>Оросууд Урианхайн амбан ноён Гомбодоржоор дамжуулж Тагна Туваг тусгаарлах гэж элдвээр оролдож, сүүлд Засагт ханыг хорлогдохоос яг өмнөхөн халимаг Дамбийжаа ламыг хоёр тэмээтэй ачаатай (олон гулдмай алт) оруулж ирж түйвээлгэх гэж оролдсон. Дамбийжаагийн балаг ардын хувьсгал хүртэл үргэлжилж Улаан оросын хатгаасаар Ардын хувьсгалын Шижээ гэх мэтэстэй нийлэлдэн баруун монголын БНАУ тунхаглах гэж хүртэл дөвчигнөж, Богдын захиас Жалханз хутагтын зөвлөгөөгөөр Д.Сүхбаатар жанжин оросуудыг сөрж, өрсөж Дамбийжааг устгаж дарж авсан байдаг. Хятадууд болохоор Торгуудын Балт ванг ашиглан Ойрдын улс байгуулна хэмээн баяд, дөрвөдийн аймгийн ноёдыг Баянт бэйс гэх мэтсийг талдаа татаж ашиглах гэж удаа дараа оролдож хорлох үйлдэл хийж ирсэн байдаг ба Засагт хан Д.Содномравдан тухай бүрд нь шийдвэртэйгээр тас цохиж байсан байдаг. Тухайлбал, Засагт ханы Алтан харуул овгийн харуул зангиудыг Жирэмийн чуулганы өмнөд Горлос хошууны Энхбилэгтийн Тогтох тайж нартай явуулж гэр бүлийн нь хамт бариулж авчирч, Эзний голын шинэ торгуудын ноёдод бас хатуухан жавтий хүртээж байж, тэд савраа татсан байдаг. Тэгж шийдвэртэй арга хэмжээ авсны хүчинд 1911 онд Монгол улсаа тунхаглахад урианхайчууд, илийн ойрдын 26 хошуу, хуучин торгууд хошууд, баяд, дөрвөд аймаг нэгдэн дагаар орох бичгээ өргөн барьсан байдаг. Сүүлд Тувачууд бүүр болохоо байгаад ирэх үед Засагт ханы зарлигаар Засагт ханы Жалханз хутагтын өртөө гэж байгуулж Урианхайн хязгаараас шууд мэдээ ирдэг байдлаар зохион байгуулсан байна. Засагт ханы Жалханз хутагтын отогт хөвсгөл, тувагийн зарим хойд сумыг харьяалдаг байсан. '''Засагт хан Д.Содномравдан 1910 онд Халхын Нара Банчэн хутагтыг өөрийн шадар Дагвын Бат-Очир Түшээ гүнгийн хамт''' Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэн, Монгол, Төвдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд Харчин баруун хошууны Засаг В.Гүнсэнноров чин ван нартай уулзуулахаар өвөрмонголд очуулж ертөнцийн хамаг явдлыг хардаг хутагт ирж гэж бужигнуулж байсан мэдээ байдаг. Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэнгийн халхаас ирсэн зочидтой уулзах гэж Өвөр Монголын баян, ядуу, хөлтэй хөлгүй хамаг амьтан цуглаж өдөржин шөнөжин дугаарлан Нара Банчэн хутагтад хувь төөргөө үзүүлж байв. Нара Банчэн сүсэгтнүүдийн асуултанд заримдаа амаар хариулж, заримдаа дээлээ тайлан нуруугаа үзүүлэхэд нуруун дээр нь Монгол, Түвд үсгээр бичиг тодорч бүдгэрэн байсан нь бүр улс амьтныг бишрүүлж байж. Тэдний өвөрмонгол, Бээжинд очсон шалтгаан нь Манж Чин улсын дотоод нөхцөл байдлыг өөрийн биеэр үзэж танилцах, Бээжин дэх <u>Монгол ноёдын холбооны ноёдыг</u> ятган сэнхрүүлэх, тандах ажил байх учиртай. Манжийн төрөөс тэднийг сэжиглэн баривчилж магадгүй байгааг Бээжинд сууж Манжийн хааны дотоод хамгаалалтын хиагийн захирагчийн алба хашиж байсан Сайн ноён хан аймгийн Сэцэн чин ван Наянтийн сэрэмжлүүлэн хэлснээр тэд яаран нутаг буцсан байдаг. Жилийн дараа Өвөр Монголын Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их Чин ван Б.Гончигсүрэн Өвөрлөгч 49 хошууны олон ноёдоо оройлон Богд Хаант Монгол Улсад дагаар орох тухай бүх өвөрлөгч 35 хошуудын өргөх тамгатай бичгээ барин Хүрээнд ирж, Богд хаант Монгол Улсын Бүгд ерөнхийлөн захирах яамны дэд сайд буюу Ерөнхий сайдын орлогчоор томилогдсон билээ. Хорчин зүүн гарын Их Чин вангийнхан хэдэн үеэрээ Монголоо тусгаарлахад Засагт хануудтай хамтарсан байдаг. '''Д.Содномравдан ханы өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондов, мөн эцэг Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпалам''' '''нар''' Манж дайчин гүрний үед Өвөрлөгч Хорчин зүүн гарын хошууны Засаг, Төрийн Их Чин ван Б.Сэнгэринчин, түүний хүү С.Буяннэмэх их чин вантай хамтран хятадуудын бослого, 8 гүрний их цэргийн дайралтыг зогсооход хүчин зүтгэсэн бөгөөд тэр үеэс Монголоо тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн байдаг. Манж чингийн цэргийн эрхийг гартаа атгаж байсан Цэргийн их жанжин Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван Оросын хаант улсаас зэр зэвсэг худалдан авахдаа өөрийн биеэр Халхад ирж, Засагт хан М.Цэрэндондовтой Хиагт орчим уулзсан нэгэн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн мэдээ байдаг. Тэрхүү уулзалтын дараагаас Манж чингийн төр хоёр ихэсэд олон дарамт учруулсан. Манжийн найман тугийн их цэргийн эрх мэдлийг өвөрмонгол ноён Сэнгэринчингээс салгахын түүс болсон байдаг. [[Чин улс|Чин улсын]] үед [[Төр гэрэлт]], [[Түгээмэл элбэгт]], [[Бүрэн засагч]] хаадад хүчин зүтгэж явсан цэргийн жанжин. Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван тэрээр Хар тамхины хоёрдугаар дайны Балишаогийн тулалдаан болон [[Тайпингийн бослого|Тайпин]], Нианий бослогуудыг дарж, Англи, Францын армийг ялсан гавьяа байгуулснаараа алдаршсан. Түүнийг Англи, Францынхан “Сэм Коллинсон" гэж нэрээр дурдсан байдаг. '''Өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондовын үед''' Цагаан малгайтны (лалууд) бослогыг дарахад монголчуудаас хүн хүч дайчилсан бөгөөд түүнийг эсэргүүцэн 1880 онд Засагт хан Манибазарын Цэрэндондовын харьяат албат Онолтын цэргийн бослого Улиастайд гарсан байдаг. (Цэрэг Онолтын Улиастайн бослого- 1880 онд [[хятад]] дахь “'''Цагаан малгайтны бослого'''”-ыг даруулахаар [[Улиастай|Улиастайд]] цуглуулсан Монгол цэргүүд Онолтын удирдлага доор [[бослого]] гарган тэмцсэн. Засагт хан, Сайн ноён, Хэвэй гүнгийн хошууны цэргүүд босож манжийн цэргийг хаяж, Манжийн амбанд нутаг орондоо буцаах шаардлага тавьсан. (Онолтыг Сайн ноёны харьяат албат гэж андуурах нь бий). Мөн '''эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпаламын сүүлч, мөн Д.Содномравдан ханы ширээнд суусан эхний үед''' Манж Чингийн төрөөс хятадуудын '''Ихэтуаны Улаан малгайтны (улаан алчууртны) бослогыг''' дарахаар Халхаас 20 мянган цэрэг дайчлан явуулахаар цэрэг татсан ч 2000 цэрэг л татагдан ирсэн бөгөөд, 1900 онд ахин Засагт ханы харьяат албат Энхтайван Зангиар удирдуулсан бослого гарч Улиастайн Манж Жанжны газар, манж амбанг талан таран одсон сонирхол татахуйц баримт байдаг. Занги Энхтайвангаар удирдуулсан Монгол 2000 цэргийн Улиастайн бослого 1900 онд гарч, Манжийн цэргийг хядаж, хятад пүүсүүдийг талж, Чингийн төрийн дарангуйлалыг Халхад сууриар нь ганхуулсан тул Хүрээ, Ховдын Амбан, Урианхайн Амбаны газрыг шинэчлэн нэмж байгуулсан. 1907 онд Манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваан Ховдын шинэ хязгаар байгуулсанаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалагдах болжээ. Эдгээр бослого толгойлсон хүмүүс бол Засагт ханы шууд харьяат албатууд бөгөөд түүний бодлогын үр гэж манжууд харддаг тул Хан ширээг хүүд нь залгуулсан. '''Манж Чин гүрний Гуансюйгийн 28 дугаар онд буюу 1902 онд Манж Чингийн Засгийн газраас Засагт Хан П.Содномравданд болон Засагт хан аймгийн дэд жанжин Туслагч гүн Лувсандамдин нарт Ихэтуаны улаан малгайтны (улаан алчууртны) бослогыг дарахад гавьяа байгуулсан хэмээн Манжийн хааны зарлигаар шагнал олгосон байдаг.''' Мөн 1903 (1918 онд дахин) онд анх гарч тэмцсэн Засагт ханы Дайчин вангийн хошууны харьяат албат Ард Аюушийн Цэцэгнуурын дугуйлангийн тэмцэл ч даамжиран, улмаар Улиастайн Манж Амбаны газарт есөн эрүү давах процесс болж орон даяар дуулиантай манжийн засгийн бодлогыг шүүмжилсэн аяныг орон даяар өрнүүлсэн нь сонирхол татдаг. '''1910 оны 3 сарын 26-ны өдөр''' буюу цагаан нохой жил Засагт ханы Дашчоймбол хийдэд “Домын дамжаа” болох үед Их хүрээн дахь Хятадын өргөн чөлөөний хойшоо харсан том хүрэн дэлгүүрийн үүд хавьцаа '''лам нар болон хятадуудын хооронд нэлээд сүрлэг зодоон болсон''' гэдэг. 1910 оны 3 сарын 26-ны тэр өдөр Их Хүрээний Д.Содномравдан Засагт ханы шууд харьяаны Дашчоймбол хийдийн хэсэг лам толгойлон монголчуудаа өмөөрч Их хүрээний зах дээр хятадын Да Юй Юан пүүсийн худалдаачидтай эхлэн зодолдоод, хоршоо дэлгүүрийг нь бусниулсан. Хүрээний Манж цэргүүдийн баривчилсан Дашчоймбол дацангийн лам нараа хэдэн зуун лам “Цус, сэвсээ үзэлцэнэ” гээд хашгиран дайраад тэднийг чөлөөлж, Сандо Амбангийн жуузыг чулуугаар шидэж буулган, Хүрээний цагдаагийн дарга Амарыг барьж аваад хөлдүү газар дээш нь савж шидсэн зэрэг маш их дуулиан тарьсан байдаг. Зодооны шалтгаан нь Гандан, Хүрээ хоёрын хооронд байрласан Хятадын том том пүүсүүдийг анх Халхаас зөвшөөрсөн Маймаа хот руу нүүлгэх шаардлага байж. Лам нарын зодооны дараа Их Хүрээнд манжийн засаглал үндсэндээ нөлөөлөх чадалгүй болгожээ. Дээрх зодооны улмаас сүйдсэн Хятадын Да Юй Юан пүүсийн талд Манж Амбан үйлчилж, уг пүүсийн сүйрэлд 2000 шахам лан мөнгийг аймаг, шавиас тулган төлүүлсэн нь ноёд лам нарын дургүйцлийг туйлд нь хүргэсэн байна. '''<u>Д.Содномравдан</u> <u>Засагт ханы шууд харьяаны</u> <u>Их Хүрээний Дашчоймбол дацангийн лам нарын 1910 оны 3 сарын 26-нд үүсгэсэн энэ том зодоон 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын эхийг тавьсан юм.</u>''' '''Эндээс харахад Засагт хан М.Цэрэндондов, Ц.Доржпалам, Д.Содномравдан нарын үед арван жилийн давтамжтайгаар Манж Чинг эсэргүүцсэн маш далайцтай бослого, хөдөлгөөнийг өөрийн шууд харьяат итгэлт албатуудаараа толгойлуулан гаргаж, манжийн засгийг сулруулахаар халх, ойрд, дээд монгол хөхнуур, урианхай, өвөр монголын голлох том ноёдтой хамтран үе залгасан далайцтай том бодлого явуулж байсан нь дээрх түүхэн баримтуудаас харагддаг.''' Ерөнхийдөө Халх Монгол, Урианхай, Ховдын хязгаарыг бүхэлд удирдах гол төв нь Хоёр зуун жилийн хугацаанд Улиастайн Манж Жанжны газар байсан бөгөөд Аймгуудийн Чуулган, Жасааг Улиастайд төвлөрүүлэн жилд тогтмол хуралдуулан, Улиастай хотоос Монголыг төвлөрүүлэн аймгуудын жасааг манж хүмүүсээр удирдуулдаг байлаа. Иймд өөрийн нутагт нь байгаа Улиастай хотоос шалтгаалан Засагт хануудын үүрэг роль гарцаа байхгүй өндөр түвшинд, голлох тэргүүлэгчийн үүргийг гүйцэтгэхээс аргагүй байсан. <ref>{{Cite journal |last=Насан |date=2000-09-26 |title=Өвөр Монголын мал аж ахуй ба нутаг бэлчээрийг ашиглах тухай |url=https://doi.org/10.5564/jis.v1i1.2302 |journal=Journal of International Studies |pages=90–100 |doi=10.5564/jis.v1i1.2302 |issn=2663-7871}}</ref> Манжийн сүүл үеийн улс төр, эдийн засаг, соёлын гэсэн үндсэн гурван чиглэлээр өрнөсөн “[[Шинэ засгийн бодлого]]” Монголд харгис, сөрөг нөлөөтэй, дарьтай торх булсан байсан тул бүх монголын ноёд сөрөх бодлого явуулахаас өөр гарцгүй болгосон. Тухайлбал, Өвөрлөгч 49 хошуу буюу харчин, хорчины монголчуудыг хятад тариачид "монгол хүнийг нь алж, газрыг нь авья" хэмээн уулгалан дайрч 45 хоногийн маш богино хугацаанд 150.000 мянган монголчуудыг хүйс тэмтэрсэн байдаг. 1905 онд Сун Ят Сэн нарын хятадын салан тусгаарлагчид "Харийнхны дарлалыг устгах хөдөлгөөн" гэдгийг байгуулахдаа харийнхан гэдгээ Монгол гэж ойлгогдох ханзаар бичсэн, газрын эрхийг тэгшитгэнэ гэсэн нь Шинэ засгийн бодлогоос өөрцгүй байсан зэргээр дургүйцлийг төрүүлж асан тул Өмнөд Монголд тусгаарлах хөдөлгөөн улам эрчимжжээ. Тайпиний бослогын үед Манж Чин гүрний хятад бус үндэстнүүдийн дунд үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн өрнөж байжээ. 1862-1881 онд дунгааны бослого өрнөж, дунгаан, салар, уйгур, казах, киргизүүд оролцож байв. Тэд дийлдэх үедээ Монгол нутагт орж ирж түйвээж байсан билээ. 1863 онд Якуб-Бэкийн бослого гарч, Монголд казахууд ирж суурьшихын эхийг тавьсан. 1865-1877 онд Еттишар буюу Долоон хотын улс тогтнов. Хулжийн Султанат гэх улс ч байгуулагдаж байв. 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг Манж Чингийн харьяаны Шинжааныг эзэлж, бослого хөдөлгөөнийг дарж, эв нь олдвол салгаж авахаар анаж байлаа. 1881 онд оросууд Тувад онцгой эрхтэй болсон бол, 1883 онд Алтайн урианхай тувачууд үүнийг эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг (Засагт ханд илтэд түшиглэж) дэгдээлээ. Энэ бүх бослого тэмцлийн дүнд уулгалтаас халх, зүүнгар, тагна-урианхай, өвөр, хөх нуурын монголчуудыг Засагт хан халхлаж (Засагт ханы Дайчин вангийн Алтанхаруул овгийн Харуул Зангиуд), Засагт ханы нэр нөлөө, улс төр-дипломатын бодлого, цэргээр хамгаалж байсан байдаг бөгөөд түүний үрээр нийт монгол ноёдын итгэл, хүндлэлийг сүүлийн Засагт ханууд хүлээсэн байна. Газар зүйн байрлалаараа Засагт хан аймаг баруун бүс нутагт өрнөж буй геополитикийн тэдгээр том асуудлуудад хүссэн ч, эс хүссэн ч татагдан орохоос аргагүй нөхцөл байдалд байлаа. Тухайлбал, XIII Далай лам Түвдэнжамц хорин есөн сүүдрийн модон луу жил буюу нийтийн тооллоор 1904 оны 6 дугаар сарын 15-ны шөнө цөөхөн тооны хүмүүс дагуулан Лхасаас оргон гарч Хөх нуурын Хүрлэг бэйсийн хошуу нутгаар дамжин, Монголын нутагт орж иржээ. Жамбал донирын өгүүлснээр “Дээд Монголын Хүрлэг бэйс Далай ламыг нутагтаа угтан аваад өөрийн биеэр бараа болон Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ, Их Хүрээ хүртэл дагалдан ирсэн” гэжээ. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц 1904 оны 6 сард нутгаасаа зугтаж гарсан шалтгаан бол Англи цэрэг Төвөдөд орж ирсэн явдал гэдэг. Манж чингийн зөвшөөрөлгүй Английн түрэмгийлэгчдээс дайжин Монголд ирж 2 гаран жил суухдаа анхлан буриад Агваан хамба болон Засагт хангийн зуучлалаар ирж, Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ цааш Сайн ноёныд бууж, улмаар Их Хүрээнд Гандантэгчилэн хийдэд өвөл хавар зуныг өнгөрөөж, дараа нь хөх могой жилийн намрын дунд сард 1905 оны 9-р сарын 15-д Түшээт хангийн Дайчин вангийн хүрээний Диваажингийн хийдэд заларч, өвөлжиж хаваржиж зунжин намаржсан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцын гол зорилго нь буриадын Агваан Дорж, Засагт хан Д.Содномравдангийн зуучлалаар Оросын хаант улстай холбоо тогтоох байсан гэдэг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц Засагт хангийн хатан Цэсрэнгийн зуучлалаар Оросын Хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн шугамаар монгол нутагт томоохон экспедиц хийж байсан алдар аялагч Пётр К.Козловтой Их хүрээнд Засагт хангийн өргөөнд уулзсан тухай баримт Оросын хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн архивын мэдээнд байдаг. Эндээс эхлэн Шамбалын орны талаарх оросын алдарт судлаачдын жим эхэлсэн. Энэхүү уулзалтын дараагаас 13 дугаар Далай лам Бээжинд буцсан. Тухайн үед 13-р Далай лам Төвөд рүү хараахан буцаагүй, Бээжингийн Шар сүмд сууж байсан бөгөөд 1908 онд Бээжинд Хатан Цы Ши болон Манжийн хаантай уулзаж, хаанд сөгдөн мөргөхөөс татгалзаж, нэлээн зэмлэл хүртэж, зарим бараа бологсод нь хатуу цээрлүүлсэн цаазлуулсан, улмаар төвдөдөө буцсан. Энд Ханд вангийн ууган хүү хамрагдсан байж магадгүй. Гэвч Монгол Улсын үед гүнгийн зэрэг хүртсэн Ф.А. Ларсонгийн дуртгал номд бичсэнээр Ханддорж вангийн энэ хүү 1906 онд 13-р Далай ламыг дагаж нутгаасаа гарч яваад Бээжинд очоод ханиад хүрч, 1908 онд өвчнөөр нас барсан гэжээ. Ханддоржийн ууган хүү Шаньси муж, Бээжингийн Шар сүм зэрэг газар 13-р Далай ламыг дагалдан бараа болж хоёр жил орчим явжээ. Гэхдээ Ханддоржийн тэр хүү балчир насны биш нас биед хүрсэн идэр залуу гүн хэргэмтэй байсан нь Ларсон гүнгийн бичсэн баримтад байна. Далай лам төвдөд буцаж очоод засгийн газраа өөрчлөн тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн тул 13-р Далай ламыг татан буулгахаар Манжаас 1908 онд Төвдөд цэрэг оруулснаас 13-р Далай лам Энэтхэг дүрвэн гарсан. Хятадын 1913 онд Цинхайн хувьсгалын дараа Энэтхэгээс буцаж Төвдөд ирээд Монголын нэг адил Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарлан, Богд хаант улстай тусгаар тогтнолоо харилцан хүлээн зөвшөөрсөн Анхны гэрээг Засаг ханы Д.Бат-Очир түшээ гүн, түүний хүү лхаарамбын оролцоотойгоор байгуулсан байдаг. Энэхүү түүхэн баримт, үнэ цэнэтэй мэдээ сэлтийг монголын түүхэнд дурдахгүй алгасдаг учир юун бол. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн Монгол Амбанаар Засагт ханы Сартуул сэцэн жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Ишийг томилсон явдал нь Засагт хан Д.Содномравдан бие даан чөлөөтэй хөдлөх бололцоотой болж, өөрийнхөө хүссэнээр Улиастайг, Монгол аймгуудын жасаа, чуулганыг хөдөлгөж байжээ. 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Энэ утгаараа Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан нь нийт монгол үндэстний ноёдын итгэл хүндлэлийг хүлээсэн, албан бусаар хүлээн зөвшөөрөгдсөн де факто хаан байсан гэж харагддаг. Энэ нь Хятад, Орос, Япон, Солонгос, Англи, Францын архивын түүхэн эх сурвалжуудаар нотлогддог. Түүхэн цаг хугацааны хувьд ч Орос-Монголын Гэрээ байгуулах хэлэлцээрийн өмнө, Ховдын хязгаарыг бүхэлд нэгтгэх эсэх, Монгол Улсад нэгдэхээр Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Алтайн Урианхай, Барга, Өвөрлөгч 49 хошуудын ноёдоос өргөсөн шийдэгдээгүй чухал асуудал, Таван замын цэрэг хөдөлгөх эсэх асуудлын яг өмнөхөн 1912 оны хавар 5 сард Засагт хан Д.Содномравдан гэнэт нэн сэжигтэйгээр таалал болсон. Мөн түүний нас эцэслэсний дараа Засагт хан аймгийн баруун урд, урд хэсэг, Ховдын хязгаар, Алтайн хязгаар, Урианхайн хязгаар, язгуурын монгол нутаг дэвсгэрийн зарим нэлээд том хэсэг улсын хилийн гортигийн гадна үлдэх болсон нь анхаарал татдаг. = Гэрээ хэлэлцээр - Ээдрээт цаг үе - Их гүрнүүдийн нөлөө = '''''Засагт хан Д.Содномравдан хан ширээнд сууж буй ахуйдаа тухайн бүс нутгийн олон улсын геополитикийн (Орос, Англи, Төвд, өвөрмонгол, хөхнуур, тува, алтай, казак, уйгар, туркстан, хятадын) ээдрээт нөхцөл байдалд их бага хэмжээгээр татагдан оролцож, нөлөөлж байсан байдаг ба түүний амьд ахуйд болон түүнээс хойших хугацаанд өрнөсөн, байгуулагдсан гэрээ, хэлэлцээрүүдийг нэгтгэн авч үзэх нь тухайн цаг үеийн түүхийн бодит байдлыг тодотгоход чухал ач холбогдолтой.''''' '''1.''' <u>'''Монгол-Оросын Гэрээнд 1912 оны 11-р сард Өргөө хотноо гарын үсэг зурсан'''</u>. Хэлэлцээрт хоёр тал өөрсдийн байр суурийг хамгаалж нэг сар гаруй маргалдсаны эцэст уг Гэрээг байгуулжээ. Энэхүү гэрээгээр Гадаад монголыг хятадтай харилцах автономит эрхтэй завсрын бүс болгохоор шийдэж хэрэгжүүлсэн юм. Бээжинд сууж байсан Оросын дипломат төлөөлөгчийн газраас 11-р сарын 9-нд "Journal de Pèkin“-д нийтлүүлсэн Орос-Монголын хэлэлцээрийн бичвэрийг "Онцгой тохиолдолд Орос улс Ар Монголыг зэвсгийн хүчээр ч гэсэн хамгаалах болно гэж Оросын элч төлөөлөгч түүнд бас батлан хэлсэн" ажээ. Бээжин дэх Германы элч төлөөлөгч 1912 оны 11-р сарын 11-нд Германы Гадаад хэргийн яамандаа илгээсэн байна. Монгол-Оросын 1912 оны гэрээ нь Их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн хүсэл эрмэлзлийг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байсаны нэг тод жишээ болсон юм. Энэ үед [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн]] дарлалаас салсан [[Монгол үндэстэн|Монгол]] ба [[Хятадууд|Хятад]] нь тус тусдаа өөрийн тусгаар тогтнолыг зарлаад байсан үе юм. Хаант Оросын Засгийн газар энэ шинээр тусгаар тогтнолоо зарласан улсуудыг алийг ч хүлээн зөвшөөрөөгүй байсан үед энэхүү гэрээний хэлцэл явагджээ. Монгол-Оросын 1912 оны гэрээний дараа 1914 онд Орос-Монголын хоорондын нууцаар байгуулсан дөрвөн зүйлийн гэрээг (мөнгө зээлүүлэх, буу зэвсгийн, төмөр зам байгуулах, цахилгаан мэдээ байгуулах) Хаант Оросын консул Миллер, Дотоод яамны тэргүүн сайд Дашзэвэг, Сангийн яамны тэргүүн сайд Чин ван Чагдаржав, Гадаад яамны дэд сайд гүн Цэрэндорж нар хэлэлцэн тогтоосон. 1915 оны Хиагтын гурван улсын гэрээ нь Монгол-Оросын энэхүү 1912 оны Гэрээ үндэс болсон байна. '''2.''' <u>'''Япон Орос улс 1907 онд гэрээ байгуулсан'''</u>. Оросын хувьд 1905 онд Японтой хийсэн дайнаар Солонгос, Манжуурын нөлөөллийн бүсээ алдсан, түүнийг тэнцвэржүүлэх бүс нь Гадаад Монгол, тэр дундаа Баруун Монголын асар уудам нутаг дэвсгэр байлаа. 1907-1945 онд Монгол болон түүний эргэн тойрон дахь бүс нутгийг сонирхогч гурван гүрэн байсан нь Орос/ЗХУ, Хятад, Япон байв. ''Орос-Японы дайн ([[Япон хэл|Япон]]: 日露戦争, にちろせんそう, [[Орос хэл|орос]]. Русско-японская война) -[[Оросын Хаант Улс]], [[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрний]] хооронд [[Манжуур]], [[Солонгос]], [[Шар тэнгис]]<nowiki/>т өөрийн эрх мэдлийг тогтоох ашиг сонирхолын зөрчилдөөнөөс үүсэж 38 орныг хамарч, 1904 оны 2-р сарын 9-нд эхлээд–1905 оны 9-р сарын 5-нд дууссан [[дайн]] юм. 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг хуучин зүүн гарын нутаг Шинжааныг эзэлж 10 жил хяналтаа тогтоосон, 1881 онд Тувад эзэн эрхээ тулгасан тэрхүү эгзэгтэй үед гол хаалт болж байсан субъект бол Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байлаа. Тэр утгаараа ч Өргөө дэх төв Засгийн газрын байдалд анхаарал хандуулах боломж олдоогүй биз. '' '''3.''' <u>'''Япон Орос улс 1912 оны 7 дугаар сарын 8-нд нууц конвенц байгуулсан'''</u>. Энэ конвенцын дагуу Монголын нутаг дэвсгэрийг Бээжингийн уртрагаар (Гринвичийн 116 градус 21 минут) хоёр хувааж, түүний Дорнод хэсгийг Японы, Баруун хэсгийг Оросын нөлөөний хүрээ гэжээ. Үүнээс хойш '''Outer Mongolia''' - Гадаад Монгол, '''Inner Mongolia''' - Өвөр Монгол гэдэг статус бүрэлдсэн юм. Энэхүү нууц конвенц нь нууц заалтуудтай байж, түүгээр '''"Монголд онцгой эрх эдлэх Орос улсын байр суурь зэргийг Японы талаас хүлээн зөвшөөрсөн"'''. Энэ конвенцийн дараа Орос улс, Монголын талаар 5 дугаар сард тодорхойлсон зарчмуудаа 8 дугаар сарын 15-нд яамдын сайд нар, II Николай хаанаар хүлээн зөвшөөрүүлээд засгийн газрынхаа бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр Коростовецийг Хүрээнд томилов. Коростовец 1912 оны 9 дугаар сард Нийслэл Хүрээнд иржээ. Оросын талаас Коростовец, монголын талаас да лам Цэрэнчимэд толгойлж байсан төлөөлөгчид Монгол хэмээх нэрэнд хамааруулах газар нутаг, статусын талаар маргалдаж, Коростовец хурал хаяж байсан боловч гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Коростовец ”Гадаад монгол” гэсэн томьёоллоос “Гадаад” гэсэн үгийг хасаж, өргөн утгаар ойлгож болох “Монгол” гэсэн үгийг орос эхэд, “Монгол улс” гэсэн томьёоллыг монгол эхэд хэрэглэхийг зөвшөөрөх, “автономия” гэсэн грек гаралтай үгийг монгол эхэд “өөртөө тогтнож”, “өөртөө эзэрхэх” ёс журам хэмээн хөрвүүлэхийг үл татгалзах зэрэг буулт хийсэн байна. Ийнхүү хоёрдмол утгатай болсон боловч, Хаант Оростой бие даан гэрээ байгуулсан нь монголын хувьд маш чухал ач холбогдолтой байлаа. Гадаад монголыг XX зууны эхэн үеэс сонирхох болсон Япон юуны өмнө Өвөр монгол дахь нөлөөний хүрээгээ Оростой дахин баталж авлаа. Оросын хаант улс 1907, 1910 онд [[Гадаад Монгол]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Япон улсаар зөвшөөрүүлэн байр сууриа бэхжүүлж, улмаар Урианхайн хязгаарыг авахаар тэмүүлж байв. Гэвч Япон, АНУ, Герман зэрэг орнууд мөн монголын газар нутаг, худалдааны боломжийг судлан, хятадын худалдаачдаар зуучлуулан бараагаа борлуулж, оросуудыг шахаж, алт нүүрсний уурхай байгуулах боллоо. Энэ нь хүчний тэнцэржилтийг түр торгоосон байж болзошгүй. [[Японы эзэнт гүрэн|Япон улс]] мөн [[Солонгос]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Оросоор зөвшөөрүүлээд, [[Манжуур|Манжуураар]] дамжуулан Ази тивд нөлөөгөө ихэсгэж байсан тул Орос улс монголтой хиллэсэн хилийнхээ дагуу цэргийн ангиудаа байрлуулсан байлаа. Хүчирхэг гүрнүүдийн Алс Дорнод, Хятад дахь дайн, Орос, Хятадын хувьсгалт хөдөлгөөн манжийн зах хязгаар монголд нөлөөлж, зах зээлийн харилцаа нэвтэрч, гадаад орны үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн шинэ сонин хачин зүйлс монголчуудыг гайхшруулан хоцрогдлыг нь ойлгуулж байв. Орос-Монголын хэлэлцээрийн талаар Оросын хаан улсын Гадаад хэргийн сайд Сазоновтай ярилцсан тухайгаа Германы хэргийг түр хамаарагч 1912 оны 12-р сарын 25-нд мэдээлжээ. Тэр ярилцлагаар хэргийг түр хамаарагч Оросын уг хэлэлцээрийг байгуулах болсон жинхэнэ учир шалтгааны талаар бага сага юм мэдэж авчээ. Тийнхүү Сазонов: „Монголын амар амгалан малчин ардын оронд идэвхтэй, тайван бус хятадууд хилийн хөрш нь болохыг Орос улс ямар ч нөхцөлд тэвчиж чадахгүй.“ хэмээн мэдэгдсэн ажээ. Сазонов уг хэлэлцээрийг үндсэндээ 1881 оны Петербургийн худалдааны гэрээг шинэчилсэн хэрэг гэж үзэж байгаагаа хэлжээ. „… угтаа монголчуудын хүссэн шиг ‚ивээл хамгаалал‘-д авах асуудал яригдаагүй. Орос улс шинэ ачаа үүрмээргүй байна.“[26] гэсэн аж. Тэгээд Сайд Сазонов тэр хүртэл хэвлэгдээгүй байсан нэмэлт протоколын тухай ярьсан байна. Ингээд Оросын албатууд Монголд газар авах боломжтой болно гэдгийг тэр онцолсон байна. Ярианы төгсгөлд тэр Петербургт монгол ноёдын төлөөлөгчид ирэх гэж байгааг хэлж. Эцэст нь: "Тэр ‚ноёд‘-той улс төр ярихгүй. Бэлэг, амттан л өгнө.“[27] гэж Сазоновын хэлснийг Германы элч төлөөлөгч нямбайлан тэмдэглэж авсан байв. Орос улс ч бас их гүрэн байсан, гэхдээ монголчуудтай шууд хөрш, түүхэн ойр, өмнөд хөрш Хятадаас урьдаас л болгоомжилдог байснаас ашиг сонирхол нь бусад их гүрнийхээс өөр тогтоцтой байжээ. Хэрвээ Орос улсын мөнхийн ашиг сонирхлын нэг нь Сибирийн уудам орон зайн аюулгүй байдал байсан юм бол түүнийг хангах нэг арга зам нь монгол үндэстний төр улсын тусгаар тогтнолыг тогтоож, хадгалах явдал байсан. Тийм сонирхол Оросоос өөр ямар ч улсад байх боломжгүй байсан. Өнөөдөр ч гэсэн байдал огт өөрчлөгдөөгүй бололтой. '''4. <u>Германы Эзэнт улс Оросын хаант улсын Петрбургийн гэрээ 1881 онд байгуулагдсан.</u>''' ''Тус гэрээгээр хятад дахь нөлөөгөө хувааж тохирсон. "Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ. "Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж Германы Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн байдаг.'' Орос улс Гурвалсан холбоо (Dreibund) болон Гурвалсан Антантыг (Triple Entente) зөнд нь орхиж болохгүй гэсэн шаардлагыг тэр тавьж байсан.[14] '''<u>Германы Гадаад хэргийн яамны "Монголын асуудал"-ын талаарх 1910 оны мэдээлэл</u>''' "Монголын асуудал“ Германы эзэнт гүрний Гадаад хэргийн яамны анхаарлын төвд 1910 оноос илүүтэй их орох болсон байна. Үүний шалтгаан нь Орос, Япон хоёр улс 1907 оны 7-р сарын 30-нд гэрээ байгуулж ойртсон явдал юм. Гэрээ нь нууц заалтуудтай байж, түүгээр „Монголд онцгой эрх эдлэх Орос улсын байр суурь зэргийг Японы талаас хүлээн зөвшөөрсөн.“[5] гэж Гадаад хэргийн яам таамаглаж байв. Хятадын зах зээлд Германы эдийн засгийн чөлөөтэй үйл ажиллагаа явуулах боломжийг Орос, Япон улсууд хязгаарлаж болох байсан тул уг хоёр гүрний ойртсон явдал Гадаад хэргийн яамны Зүүн Азийн бодлогод ихээхэн учир холбогдолтой байсан. Баримт бичгүүд дээр зах хөвөөгөөр нь гараар бичсэн тэмдэглэлүүдээс үзэхэд '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм (Wilhelm II.)''' тайлан мэдээнүүдийн нэг хэсгийг байнга уншдаг байжээ. Тэрээр 1910 онд "Монголын асуудал“-тай байн байн тулгарч байсныг бид энэ маягаар олж мэднэ. Тухайлбал Орос, Япон улсууд удахгүй Манжуурын статус квог гэрээгээр тохиролцох гэж байгааг „Daily Telegraph“ Санкт Петербургээс мэдэгдсэн тухай Лондонд сууж байсан элчин сайд 1910 оны 6-р сарын 24-нд мэдээлсэн байдаг.Үүнтэй холбогдуулан '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм: „Хятадад алдагдалтайгаар Манжийг Японоос, Монголыг Оросоос салгаж авах хэрэгтэй … хэрэв Америк, Японы хооронд мөргөлдөөн гарвал …“ хэмээн тэмдэглээд, „ Азид Орос улс Японд … дэмжлэг үзүүлэх шахаанд орвол, бусдаар бол Владивостокийг алдана, Монгол, Зүүн Сибирийг ч бас.'''“[6] гэж дүгнэсэн буй. Манжуур, Монголын тухайд тэр Япон, Орос улсууд Манжуур, Монголыг бусад улсад хаалттай болгож, Хятадаас салган бутаргаж, “нээлттэй хаалганы зарчим”-аас ухрах вий хэмээн эмээж байж. '''Эзэн хаан II Вильхелм''' 1910-оны 7-р сарын дундуур хамгийн ойрын зөвлөхүдийнхээ хүрээнд Орос, Японы гэрээний талаар дахин ярилцсан байна. Эзэн хаан Орос, Японы нутаг дэвсгэрийн санаархалд "ирээдүйн төлөө тээг тавих“ санаатай байгаа гэж түүний ойрын хүрээллээс дуулджээ. Герман улс АНУ-тай ижил санаа бодолтой байгааг тэр онцолж байв. "'''Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж''' '''Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн буй. Хэд хоногийн дараа Рейхийн канцлер эзэн хаан II Вильхелмд ханджээ.''' Тэр түүнд Санкт Петербург, Япон хоорондын гэрээний бүрэлдэхүүн хэсэг нь зөвхөн Манжуур болохыг мэдэгдсэн байна. Алс Дорнод дахь Оросын оролцоо улс төрийн хувьд л зөв зүйтэй байна уу гэхээсэнэ маягаараа бол Орос улс „Японы хилийн хөрш болж, улмаар ирээдүйд ноцтой толхилцоонд хүргэж мэднэ.“[7] хэмээжээ. Англи Оросыг Германы эсрэг санаа зорилготойгоор нэгтгэсэн шиг Герман улс Оросыг хүчээ Алс Дорнодод байлгаж байхыг сонирхож байв. Нарийндаа ярьвал энэ нь дэлхийн 1-р дайнд хүрэх замыг зассан тоглолт байсан билээ. '''5.''' '''<u>"Зийбертийн баримт бичиг"-т 1912 оны 5-р сарын 1-ний өдрийн</u>''' Бээжин дэх Оросын элч төлөөлөгч гадаад хэргийн сайддаа бичихдээ, Орос улс '''"Умард Манжуур, Монгол, Баруун''' '''Монгол-Хятад"'''-ад цэргийн ажиллагаа явуулдаг юмаа гэхэд гадаад улс гүрнүүдийн зүгээс ямар нэг эсэргүүцэл үзүүлэхээргүй байна гэжээ. АНУ-ын дипломат төлөөлөгч "Түүнд буй зааварт Монгол, Манжуур дахь манай үйл ажиллагааг таслан зогсооход хүргэж болзошгүй зүйл огт байхгүй" хэмээн мэдэгджээ. Их Британийн төлөөлөгч батлан хэлэхдээ: "Та нар одоо Баруун Хятад, Ар Монголд ямар ч эргэлзээгүй огтхон ч санаа зовох юмгүйгээр ажиллагаа явуулж болно ..." гэсэн байна.[23] Орос, Япон хоёр улс Өвөр Монголыг Бээжингийн уртрагаар баруун, зүүн хоёр хэсэгт хуваасан нэмэлтийг 1907 оны 7-р сарын 17-30-ны гэрээний нууц заалтад оруулж нөлөөллийн хүрээгээ шинээр тогтоох гэж байгааг Гадаад хэргийн яам 1912 оны 6-р сарын 19-ний өдрийн „Зийбертийн баримт бичиг“-ээс мэджээ. Баруун хэсэг нь Оросын, зүүн хэсэг нь Японы нөлөөллийн хүрээ болох ёстой байв. '''William Woodville Rockhill – ''The Land of the Lamas'' (1891)''' “Outer Mongolian prince Zasagt Khan” Тэр нөхцөлд Орос улс 1-д Манжуур дахь ашиг сонирхол, 2-т 1881 оны Петербургийн гэрээг шинэчлэн засварлах асуудалд анхаарлаа хандуулж байв. Үүнтэй холбогдуулан Оросын хаант улсын Ерөнхий сайд Сазонов "Монголын асуудлын цаашдын чиг хандлагын талаар, тус улс цаашид Хятадын эзэнт гүрний автономит эрхтэй бүрэлдэхүүн хэсэг байна гэсэн утгаар “[19] ярьж байж. "Хятад улсын нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах зарчимд шууд харшлах улс төрийн ашиг сонирхлоо бид нягталж үзэх ёстой.“[20] тул Монголын асуудлыг шийдвэрлэхээ хойшлуулах шаардлагатай гэж Гадаад хэргийн сайд үзсэн. Энэ болон бусад мэдэгдлүүдээс нь харахад Оросын Гадаад хэргийн яам нээлттэй хаалганы зарчмыг хадгалж, улмаар Хятад улсын бүрэн эрх, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэн үзэхийн хамтаар "Монголын асуудал“-ыг шийдвэрлэхийг улам бүр сонирхох болсон байна. Берлин дэх Оросын элчин сайдын яамны зөвлөх нэг ярилцлагаараа "Орос улс Хятадын бүрэн эрх, бүрэн бүтэн байдлыг алдагдуулах гээгүй, Монголд Хятадын давуу эрхийг хадгалахын сацуу гагцхүү Бээжинтэй зөвшилцсөний үндсэн дээр эдийн засгийн асуудлуудыг зохицуулах хүсэлтэй“[22] байгааг дахин нотолсон байна. Тус яам Хятадын үндэсний эрх ашгийг хүндэтгэн үзсэндээ ч тэгсэн бус, бусад их гүрэнтэй л Хятадад зөрчилдөхийг хүсэхгүй байсан хэрэг. Тэр ч үүднээс Оросын Гадаад хэргийн яам Түвдийн асуудлаар Түвд болон Хятадын Засгийн газар, тэрчлэн Хятад болон Түвдтэй хэлэлцээ хийж байсан Их Британийн алхам нэг бүрийг маш анхааралтай ажиглаж байлаа. Гадаад хэргийн яамны төрийн нарийн бичгийн даргын орлогч 1912 оны 1-р сарын 24-нд Рейхийн канцлерт мэдээлэхдээ: „Өнөөг хүртэл бүх улс гүрэн Хятад улсын бүрэн эрхт, бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэж, нээлттэй хаалгыг бүгдэд хадгалж байх талаар удаа дараа гаргасан мэдэгдэлдээ үнэнч байж, тус улсын дотоод хэрэгт оролцолгүй хол байж ирэв … Гэтэл олны танил эх сурвалжаас авсан мэдээнд дурьдсанаар Орос улс Монгол дахь Хятадын бүрэн эрхийг албан ёсоор хөндөхгүй байх, тэр бүү хэл Монгол орон тусгаар тогтнолоо тунхагласныг авч хэлэлцэлгүй алгасан дараачийн сэдэвт орохыг хүсч байна.“[21] гэжээ. "'''Зийбертийн баримт бичиг'''“ Оросын Хаант улсын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгэн хурлаар яригдсан дотоод асуудлын талаар 1910 оны 11-р сарын „Зийбертийн баримт бичиг“-ээс мэдэж авсан байна. Орос улс Японтой гэрээ байгуулснаар илүү баталгаатай боллоо гэж үзэх болсон ажээ. Японы зүгээс заналхийлэх аюул алга байв. Бас Япон-Хятадын холбоо бий болохоос сэрэмжлэх ч хэрэггүй болжээ. Эрхүү болон Амурын бүс нутгийн цэргийн тойргууд дахь 29.000 хүний бүрэлдэхүүнтэй хилийн цэргийн корпус нь ганц Хятадын эсрэг гэхэд л хангалттай хүч байв. Сайд нарын Зөвлөл Хятад дахь Оросын гэрээний эрхийг "бүхий л хүчээрээ“ хамгаалах, шаардлагатай бол консулуудаа "албан хүчээр томилж ажиллуулах“-ыг шаардаж байв. Хурлын протоколд: "Биднийг өөрсдийн эрхийг ухамсарлан эрс хатуу шаардлага тавих бүрийд Хятад бууж өгдгийг туршлага харуулсан.“[8] гэсэн байлаа. Оросын Сайд нарын Зөвлөл зардал, олон улсад ээдрээ төвөгтэй байдал үүсэх, хүн амаа дургүйцэх вий гэсэндээ '''"Хятадаас нэг муж тасдаж авах“-аас татгалзсан байна. Орос улсад Монголын талаар ч бас баримтлах бодлого олон талаас нь иж бүрэн бодож боловсруулсан үзэл баримтлал хэрэгтэй болохыг тэдгээр хүчин зүйлс харуулжээ.''' Германы Гадаад хэргийн яам өөр нэг "'''Зийбертийн баримт бичиг'''“-ээс Токиод сууж байсан Оросын элчин сайдын Японы Гадаад хэргийн сайд Комуратай хийсэн ярилцлагын талаар мэдэж авчээ. Санкт Петербургт сууж байсан Германы элчин сайд 1912 оны 1-р сарын 4-нд Оросын хаант улсын Гадаад хэргийн сайд Сазоновтой шинээр уулзалт хийсэн тухайгаа мэдээлжээ. Гадаад хэргийн сайд Сазонов Хятадад одоо Манжийн хаант засаг бүрмөсөн ялагдсан гэж үзэж байв. Хятадад тусгаар тогтнох гэсэн хүсэл эрмэлзэл илэрч байгаа талаар хоёул санал бодлоо солилцжээ.Гадаад хэргийн сайд Сазонов '''"Монголын хойд хэсэг“-ийн талаар яриа өрнүүлсэн аж. Тэр Монголыг, ядахдаа хойд хэсгийг нь Оросын эзэнт гүрэнд нэгтгэх монгол ноёдын хүсэлтийн талаар ярьсан байна. Сазоновын хэлснээр Орос улс тэрхүү гуйлт хүсэлтийг хүлээж авахаас ямагт татгалзаж ирсэн аж. Харин сүүлийн үед Монголын шинэ төлөөлөгчид Цагаан хаанд өргөх бичиг хүргэж ирснийг тэр хэлжээ. Оросын Эзэнт гүрэнд нэгдэх байна уу, Оросын ивээл хамгаалалд багтах байна уу, аль нь ч байлаа гэсэн "Хятадын үймээн бужигнаан“-ы улмаас, дээр нь бас Оросд санхүүгийн шинэ дарамт үүсэх учраас Засгийн газар татгалзсан юм гэсэн аж. Сазонов: "Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ.“[16]''' хэмээн мэдэгдсэн байна. '''Уг баримт бичгийн энэ хэсэгт Германы''' '''Эзэн хаан II Вильхелм: "Утгагүй юм. Тэд тэднийг авах ёстой, эс бөгөөс япончууд хүрч ирнэ!“[17]''' хэмээн захад нь тэмдэглэсэн байх ажээ. '''<u>6. Герман Хятадын Худалдааны гэрээг Бээжинд 1861 оны 9-р сарын 2-нд байгуулсан.</u>''' Германы Хятадтай 1861 оны 9-р сарын 2-нд байгуулсан Худалдааны гэрээний дагуу Герман улс Монголд 1881 оны Петербургийн гэрээгээр Оросын эдэлж байсантай адил эрх эдлэх эрхтэй. „Хэрэв Хятад улс Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч, өмнө жилийн 11-р сарын 3-ны протоколд дурьдсан Оросын онцгой эрхийг зөвшөөрөхөөр шийдвэл“[30] энэ боломж алдагдахаар байна гэсэн аж. Тэгээд төрийн нарийн бичгийн дарга цааш нь хэлэхдээ: „Монгол оронд эдийн засгийн ашиг сонирхлоо цааш нь өргөжүүлэх боломж бүрдүүлэхийн тулд одоо мөрдөгдөж байгаа Герман-Хятадын гэрээний заалтуудыг Монгол орны хувьд үргэлжлүүлэн мөрдөх баталгаа болсон төр эрх зүйн харилцааг Монгол, Хятадын хооронд тогтоомоор байна. Үүний тулд Орос-Монголын гэрээг хүлээн зөвшөөрөхөөс цааргалж ирсэнд нь Хятадын Засгийн газарт зохистой гэсэн хэлбэрээрээ урам өгч, Монголыг Өргөөгийн хэлэлцээр (Орос-Монголын хэлэлцээрийг хэлжээ)-ийн үндсэн дээр олон улсын худалдаанд нээлттэй болгохыг зөвлөх нь зүйтэй болов уу. Энэ нь Хятад улс тухайлан Монголд цэргийн арга хэмжээ, засаг захиргааны үйл ажиллагаагаа тодорхой хэмжээгээр хязгаарлах, тэрчлэн колоничлолын хурдыг сааруулах замаар Оросын хүслийг бодолцож үзэхэд саад болохгүй.“[31] гэжээ. "Нээлттэй хаалганы зарчим"-ыг баримтлах угтвар нөхцөл нь Хятад улсын төрийн бүрэн эрхт, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах явдал байсан учраас Герман улс тэр үед монголчуудын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөнгүй юм. Герман улс тэр үед Монгол орны тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөөгүй ч Ар Монгол дахь Хятадын цэргийн ажиллагааны чадамж, засаг захиргааны үйл ажиллагаа, тэрчлэн Хятадын колоничлолыг хязгаарлахыг дэмжихэд бэлэн байсан мэт. Энэ нь Монгол, Хятадын харилцааны талаарх Орос-Монголын хэлэлцээрийн гол гол заалтад нийцэж байсан. Их гүрнүүдийн ашиг сонирхол, тоглолттой харьцуулахад энэ нь тийм ч бага юм биш байсан. <u>'''7.Хаант Орос улс, Дундад Иргэн улс 1913 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Бээжингийн тунхаглах бичгийг байгуулсан'''</u>. Тунхаг бичиг нь үндсэн 5 зүйлтэй, хоёр хавсралт бичигтэй, хавсралт тус бүр дөрөв, дөрвөн зүйлтэй. Тунхаг бичгийн гол агуулга нь Орос улс ДИУ-ын Гадаад Монголыг хэмжээтэй эзэрхэх эрхийг зөвшөөрсөн. Гадаад Монголын автономит эрхийг ДИУ зөвшөөрөх, ДИУ Гадаад Монголын дотоод хэрэгт оролцохгүй байх, Хаант Орос улс Гадаад Монголд консулыг хамгаалах цэргээс өөр цэрэг суулгахгүй байх, Гадаад Монголын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцохгүй байх, Монгол-Оросын 1912 онд байгуулсан гэрээг ДИУ хүлээн зөвшөөрсөн. Монгол улсын Богд хааны Засгийн газар Бээжингийн тунхаг бичгийг эсэргүүцэн Хүрээн дэх Оросын консулын газарт нот бичиг илгээж байсан. Хаант Орос улсад айлчлал хийж байсан Ерөнхий сайд Т.Намнансүрэн өөрийн Засгийн газрын байр суурийг илэрхийлэн “Манай Монгол улс Хятадын холбогдлоос бүр мөсөн салсан учраас Монгол улс зөвшөөрөөгүй байхад тогтоосон ямар ч холбоог огт хүлээхгүй, Монгол, Хятадын харилцааны асуудлыг гагцхүү Монгол улс өөрөө шийдэх ёстой” хэмээн эсэргүүцэж байсан нь оросын тухайн үеийн сонинд бичигдсэн байна. '''<u>8. Монгол-Түвдийн хооронд найрамдлын гэрээ 1913 оны 2 дугаар сарын 4-нд байгуулагдав.</u>''' Монголын талаас Гадаад явдлын яамны дэд сайд Нягт билэгт Да лам Равдан, эрхэлсэн түшмэл Манлайбаатар ван Дамдинсүрэн, Улсын Түшээ гүн Дагвын Бат-Очир, Түвдийн талаас Далай ламаас томилогдсон Гүжир Цансан Ханчин Луузаннаваан, Донид Агваан ёнзон нар оролцов. Есөн зүйл бүхий уг гэрээгээр хоёр улс бие биенээ тусгаар тогтнож, хаан өргөмжлөгдсөнийг хүлээн зөвшөөч, харилцан туслалцах, худалдаалах ба санхүүгийн асуудлыг хэрхэн шийдэх талаар зөвшилцөлд хүрчээ. <u>'''9. Халх, Ойрд, Өвөрлөгч ноёдын холбоо''' 1908 онд '''байгуулан''' гол зохицуулагчийн үүрэг гүйцэтгэж байсан хоёр дээдэс болох Засагт хан Доржпаламын Содномравдан, Хорчингийн Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэн нар хорлогдсоноос хойш Монгол Улсад нэгдэхээр тэмүүлж, ихээхэн санаачилгатай ажиллаж байсан Ойрд, Хөх нуур, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошуудын голлох нөлөөтэй том ноёд нь үндсэндээ Богдын төрөөс зайгаа авч, замаа бодох болсон нь харагддаг.</u> Харин цэргийн хэрэг эрхэлдэг дунд, бага ноёдоо зүтгүүлсэн байдаг. Энэ нь Таван замын их цэрэг өмнө зүг хөх нуур, өвөрмонгол нутаг хошуунд нь орсон байхад ч нэг их идэвхийлээгүй нь баримтаар харагддаг. Хаант Оростой баруун хэсэгт шууд тулан зогсож байсан асар нэр нөлөөтэй Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны хавар гэнэт таалал болсон тул тэрхүү орон зайд нөхөж ажиллахаар үнэн хэрэгтээ тухайн үедээ Ерөнхий сайдын үүргийг гүйцэтгэж байсан Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны Тэргүүн сайд Гомбын Цэрэнчимэд Да лам Төв Засгийн газрынхаа тэргүүн, сайдын албанаас шилжин Баруун хязгаарын засан тохинуулах сайдаар томилогдон Урианхайн хязгаараас Ховдын хязгаар орох замдаа оросуудад хорлогдон 1914 оны 5 сарын 7-нд сэжиг бүхий байдлаар насан эцэслэсэн эмгэнэлт тавиланг дахин давтсан. Тэрээр 1914 онд Монголын баруун хязгаарыг тохинуулах сайдыг тушаал хvлээж зам явах зуураа «... энэ сарын шинийн долоонд тахиа цагт (1914.05.07)... улс төрийн албыг дуусгаж чадсангүй нь үнэхээрийн хайран хэмээн нулимс цувруулан дахин дахин гэрээслэн хэлж гэнэт амьсгал татаж» нас баржээ хэмээн тэмдэглэсэн байна. Сүүлчийнх үг нь ямар их чухал даалгавартайгаар баруун хязгаарт томилогдоод, даалгавраа амжуулаагүйдээ харамсч байснаас харж болно. Гомбын Цэрэнчимэд Да ламыг албанаас хавчин зайлуулсан гэх золбин яриа ор үндэслэлгүй юм. Гомбын Цэрэнчимэд Да ламыг Богдын төр хамаг чухал ажилдаа томилж явуулдаг байсан. Тухайлбал, Оростой холбоо тогтоосон, Японтой холбоо тогтоолгохоор Цэрэнчимэд Да лам, Бин ван Гончигсүрэн нарыг Хайлаар явуулж байсан байдаг. Баруун хязгаарт Богдын төр маш их ач холбогдол өгч ирсэн байдаг нь Засагт ханы үйл ажиллагаа болон Хатанбаатар Магсаржав чин ванг цэрэглэн Алтай Урианхайн хязгаарт удаа дараа суулгасан, Засагт ханы Жалханз хутагтыг удаа дараа Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдаар томилон ажиллуулж байснаас харж болно. Бүүр болохоо байгаад ирэх үед нь <u>Засагт хан Д.Содномравдангийн шийдвэрээр 1910 онд Жалханз хутагтын өртөө гэгчийг зөвхөн Урианхайн хязгаараас шууд мэдээ ирдэг байдлаар зохион байгуулсан бөгөөд энэ нь 1923 он хүртэл ажилласан байдаг.</u> <u>'''Засагт хан Д.Содномравдан, Да лам Г.Цэрэнчимэд нарын хорлогдсон гол шалтгаан бол''', Таван замын их цэрэг өвөрмонгол, дээд монголд орох асуудал болон Богдын төрөөс Алтайн хязгаар болон Урианхайн хязгаар буюу Баруун хязгаарыг засан тохинуулахад онцгой анхаараад, түүнийг нь Хаант Оросоос эрс эсэргүүцэн тулгалт хийж байсан шалтгаан юм. Энэ нь 1900 онд Улиастайн Монгол 2000 цэргийн бослого гарч, Манжийн цэргийг хядаж, Чингийн төрийн дарангуйлалыг Халхад сууриар нь ганхуулсан тул 1907 онд Манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваан шинэ хязгаар байгуулснаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалуулж хуваасан явдлаас үүдэлтэй гэж харагддаг. Өөрөөрхэлбэл тэр үеийн засаг захиргааны нэгж болох [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваалгалгүй, хуучнаараа бүхэлд нь буюу 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг хуучин Зүүн гарын нутаг Шиньжааныг эзэлж 10 гаруй жил хяналтаа тогтоосон байгаа Алтайн хязгаараа гэрээ байгуулахаас өмнө Монгол Улсдаа нэгтгэж авах бодлого, үйл ажиллагаа байсан.</u> <u>Түүнчлэн Хаант Орос улс 1881 онд алтаар баян Тувад эзэн эрхээ тулгаад, цэргээ оруулах гээд Урианхайн ноёдыг Гомбодорж Амбан ноён, хошуу ноён Буянбадрах нараар дамжуулан хоёр хувааж урвуулаад байгаа явдал болон түүнийг нь 1883 онд Алтайн урианхай тувачууд эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг дэгдээж, Засагт хан Д.Содномравдангаар дамжуулан Монгол Улсдаа нэгтгэж авах талаар олон удаагийн өргөх бичиг Богдын төрд барьсан, мөн Хатанбаатар Магсаржав чин ван цэрэглэн Тувад орсон зэрэг нөхцөл байдлаас үүдэлтэй юм.</u> <u>'''10. 1913 оны 1 дүгээр сарын 24-нд Монгол Улсын Цэргийн явдлын яамнаас Өвөр Монголыг чөлөөлөхийн тул Таван замаар цэргийн ажиллагаа явуулахаар төлөвлөөд хэрэгжүүлж байсан.'''</u> <u>Ийм учраас Засагт хан Д.Содномравдан Монгол-Оросын Гэрээнд 1912 оны 11 дүгээр сард гарын үсэг зурагдахаас өмнө, мөн Таван замын их цэрэг урд зүг орохоос өмнө буюу 1912 оны 5 сарын 8-нд хорлогдсон. Хиагтын Гурван Улсын Гэрээ байгуулагдахаас өмнө Да лам Г.Цэрэнчимэд 1914 оны 5 сарын 7-нд хорлогдсон, мөн хятадуудтай хэл үгээ ололцохын тулд Хиагтын гэрээг ахлах ёстой Ерөнхий сайдын орлогч Өвөр Монголын Бинт хошой Чин ван Б.Гончигсүрэн 1914 оны 4 сарын 20-нд хорлогдсон, мөн Хиагтын гэрээ байгуулагдахаас яг 2 сарын өмнө Эрдэнэ дайчин хошой чин ван Минжиддоржийн Ханддорж 1915 оны 2 дугаар сард бусдын гарт алагдаж, 1919 оны 11 сарын 19-нд Монголын автономит эрхийг Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр устгах Чэн И-гийн 64 зүйлт гэрээ байгуулахыг хэлэлцэхийн өмнө Ерөнхий сайд, Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн 1919 оны 4-р сарын 20-ны өдөр гэнэт нас барсан, мөн уг гэрээг хэлэлцэхийг гацааснаас болж, мөн генерал Сүй Шүжаныг Монголд ирүүлэхээс урьтаж Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан нь харагддаг.</u> '''11. Хиагтын Гурван Улсын Гэрээ 1915 оны 5 сарын 25-ны өдөр Хиагт хотноо байгуулагдав.''' Хиагтын гэрээ ([[Франц хэл|Франц]]: ''L'accord tripartite de Kiakhta'', [[Орос хэл|Орос]]: Кя́хтинский догово́р) -1915 оны 5-р сарын 25-нд Хиагт хотод Монгол, Орос болон байгуулагдаад удаагүй байсан Дундад Улсын төлөөлөгчдийн байгуулсан гэрээ.Хиагтын хэлэлцээр 1914.08.26-аас 1915.05.25 хүртэл бүтэн 9 сар сунжран үргэлжилжээ. Гурван улсын гэрээ нь колоничлол ид ноёрхож байсан цаг үед байгуулагдсан бөгөөд энэ үед их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн ашиг сонирхолыг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байв. Энэхүү Гурван улсын Хиагтын гэрээгээр Монгол улсын тусгаар тогтнол, бие даасан байдлыг хязгаарлаж, "Өөртөө эзэрхэх Гадаад Монгол"-ын хилийг зөвхөн [[Халх]] дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Ховдын хязгаар|шинэ хязгаар, Урианхайн хязгаараар]] зааглаж, Монголчууд нэгдмэл нэг улс болох үйл хэргийг хүчээр таслажээ. Засагт хан Д.Содномравдангийн олон жилийн эцэг, өвгөөсөө үе дамжин хэрэгжүүлж ирсэн бодлого үйл ажиллагаа, эцэстээ амь насаараа төлсөн зүтгэлийнх нь үрээр '''<u>1915 оны Орос, Монгол, Хятад гурван улсын “Хиагтын гэрээ”-ний 11 дүгээр зүйлд “Урианхайн хязгаар бол Гадаад Монголын бүрэлдэхүүн юм”</u>''' хэмээн тусгагдсан нь Монгол Улсын хувьд амин чухал заалт байв. Гэвч Хиагтын гэрээнд '''Алтайн хязгаарыг <u>Гадаад Монголын бүрэлдэхүүнд оруулж чадаагүй, оросын мэдэлд орсон</u>'''<u>. Одоо энэ хязгаар нутаг ОХУ, Казакстан, БНХАУ-ын нутагт хамаардаг.</u> '''Монголын талаас''' Засгийн газрын бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Дотоод яамны тэргүүн сайд, нэйс билигт, улсад туслагч гүн Дотоод яамны тэргүүн сайд [[Да лам Дашжав]] (эхний 13 удаагийн уулзалтад оролцсон), Сангийн яамны тэргүүн сайд түшээт чин ван Г.Чагдаржав, зөвлөх нараар Шүүх яамны дэд сайд засагт чин ван Удай, Цэргийн яамны эрхлэн зөвлөх сайд жүн ван Манлайбаатар Ж.Дамдинсүрэн, Гадаад яамны дэд сайд хичээнгүй гүн Цэрэндорж, гүн Жигжиджав, орчуулагч түшмэлээр гүн Цэнд, Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав, эх зохиох түшмэлээр гүн Насандэжид нарын 4 хүнийг тус тус тохоон томилсон байна. Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд Халхын ноёдоос гадна Монголоос ирсэн Удай ван, Манлайбаатар Дамдинсүрэн, Цэнд, буриад угсааны Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав нарыг оруулсан нийт Монгол үндэстний эрх ашгийг төлөөлүүлэх зорилго өвөрлөжээ гэж үзэхээс өөр аргагүй. '''Хаант Оросын''' бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийг 1913 оны 8 дугаар сараас Нийслэл Хүрээнд Ерөнхий консулаар томилогдон ирж ажиллаж байсан туршлагатай дипломат А.Я.Миллер тэргүүлж, зөвлөх нараар Хиагт дах оросын хилийн комиссар, Жанжин Штабын хурандаа А. Д. Хитров, Нийслэл хүүрээн дэх Оросын ЕКГ-ын дэргэдэх Оросын худалдаа, аж үйлдвэрийн яамны төлөөлөгч А.П.Болобан, нарийн бичгийн даргаар Бруннерт, барон Рэнне нар, орчууулагчаар Абидуев ажиллаж байв. '''Хятадын талын''' бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Хар мөрөн /Хэйлунцзян/ мужийн цэрэг, иргэний захирагчаар ажиллаж байгаад дуудагдан ирсэн генерал Би Гуйфан, зөвлөх нараар Мексикт Элчин сайдаар ажилаж байсан туршлагатай дипломат Чэнь Лу, Монгол-Төвдийн хорооны зөвлөх Чэнь И, нарийн бичгийн даргаар Ван Цзиньци, Фан Ци гуань нар, орчуулагчаар Фан Фынь, Фу Хай нар томилогджээ. Эдний дундаас Чэнь Лу, Чэнь И нар Хиагтын бага хурлын дараа Монголд суух ДИУ-ын төлөөний сайдаар тус тус томилогдон ажиллаж байсан бөгөөд ялангуяа Чэнь И гадаад Монголын автономийг устгах "64 зүйлийн бичиг" гэдгийг боловсруулж байснаараа онцлогтой. Би Гуйфан, Чэнь Лу нар Хиагтын бага хуралд оролцсон тухай дуртгалаа бичиж, Би Гуйфан 1928 онд, Чэнь Лу 1919 онд Шанхайд тус тус хэвлүүлжээ. '''12.''' '''1921 оны 11 сарын 5-ны Зөвлөлт Орос Улс - Монгол Улсын Найрамдлын гэрээ байгуулагдсан.''' Тус гэрээнд ардын Засгийн газрыг Монголын хууль ёсны засгийн газар л хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн юм. Энэ бол тусгаар тогтнолыг нь хууль зүйн хувьд бүрэн зөвшөөрөх эхлэл болсон. '''13.''' '''1924 оны 5 дугаар сарын 31-нд''' '''<u>"Л.Караханы тунхаглал"</u>''' '''Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс ба Дундад Иргэн Улсын хоорондын асуудлыг зохицуулах ерөнхий зарчмуудын тухай''' '''гэрээ''' ([[Хятад ханз|ханз.]] 中蘇解決懸案大綱協定, [[Орос хэл|Орос]]: Соглашения об общих принципах для урегулирования вопросов между Союзом ССР и Китайской Республикой) хэлэлцээрийг 1924 оны 5 дугаар сарын 31-нд [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]][[нийслэл]] [[Бээжин]] хотод байгуулсан. [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт]] [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Орос улс]] болон [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсууд]] байгуулсан байна. Энэ гэрээг бас Л.Караханы тунхаглал гэж нэрэлдэг. Гэрээнд ЗОУ-ыг төлөөлж [[Лев Карахан|Л.М.Карахан]], Дундад Иргэн Улсыг төлөөлж Гу Вэй цюнь (Веллингтон Ку) нар гарын үсэг зурсан байна. '''<u>"Л.Караханы тунхаглал" энэ</u>''' Гэрээний 5-р зүйлд: '''''“ЗСБНХУ нь Гадаад Монголыг Дундад улсын бүрэлдэхүүн хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрч, Хятадын бүрэн эрхийг хүндэтгэнэ'''''” гэж заажээ. Эл заалт '''1919 оны Зөвлөлт засгийн газрын тунхаглал''', [[Монгол-Оросын 1921 оны гэрээ|1921 оны Монгол, Зөвлөлтийн Найрамдлын гэрээнд]] харшилсан төдийгүй, бодит байдал дээр Хиагтын гэрээнээс ч ухарсан хэрэг болжээ. Үүний хамт [[Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний цэргийн ангиуд монголд|Зөвлөлтийн цэргийг Монголоос гаргах асуудал]] ч гэрээнд багтсан байв. Энэ гэрээний дагуу Өргөө хотоос улаан оросын цэрэг гарсан байна. Гэвч Орос улс хууль эрх зүйн хувьд Монголыг Хятадын нэг хэсэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх боловч, тэндээс Хятадын нөлөөг аажмаар шахаж, өөрийн нөлөөний бүс болгох бодлогыг мөн тууштай явуулсан юм. Жишээлбэл, '''Гадаад хэргийн ардын комисар Г. Чичерин''' Монгол дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч Никифоровт '''''“БНМАУ нь Хятадын суверенитетийн дор автономи байх хэлбэрийг бид тунхаглах боловч хэрэг дээрээ улс төр, эдийн засгийн байгууллын хувьд Монголыг Зөвлөлт маягийн хэлбэрт ойртуулахын тулд бид ажиллана.”''''' гэсэн заавар өгч байжээ. Харин дэлхийн II дайнд ЗХУ болон түүний холбоотон ялсан явдал Гадаад Монголыг Хятадаас бүрмөсөн салгаж, тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрөх боломж олгосон билээ. '''14.''' '''1926 оны 8 дугаар сарын 16-нд''' '''Монгол ба Тагна Тува хоёрын хооронд Найрамдлын холбоо байгуулах тухай' 12 зүйлтэй Гэрээ Улаанбаатар хотноо байгуулагдсан.''' Туваг зөвлөлтийн коммунистуудын шахалт шаардлагаар БНМАУ хүлээн зөвшөөрчээ. Харамсалтай нь '''1921 онд орос улаан цэргүүд анх Урианхайд орж ирээд''', 1922 онд Андрей Бакичийн цагаантнууд орж ирсэн. Улмаар хошуу ноён Монгуш Буянбадрах гэгч Тува БНАУ байгуулсан. '''1926 онд Туваг зөвлөлтийн коммунистуудын шахалт шаардлагаар БНМАУ хүлээн зөвшөөрчээ.''' Зөвлөлт Холбоот Улс Монголын Урианхайн газар нутгийг гурван удаа таслан авсан байдаг юм. Энэ талаар хэн ч бичиж судалж байсангүй. Хаант Орост алдаагүй Урианхайн хязгаараа ЗХУ-д алдсан. 1932 онд Тувагийн хүн ам 80,000 байв. Оросын колонистууд тэр үед Тувад 10,000 га газар эзэмшиж, уул уурхайн үйлдвэрүүдийг эзэмшиж байв. 1929-1930 онуудад Тувад зөвлөлтчлөх хатуу бодлого явагдаж Тувад байсан буддын 15 сүм хийд, 4000 лам хувраг, бөө нарыг бүгдийг нь баривчилж ихэнхийг нь буудан хөнөөв. 1930-аад онуудад зөвлөлтийн коммунистууд, Коминтерний нөлөө Тувад улам хүчтэй болж И.Шагдаржав, С.Тока нарын тува коммунист залуусыг тувагийн коммунист намын байгууллагуудын удирдлаганд шургалуулан томилж анхны Ерөнхий сайд Буянбадрах болон түүний нөхдүүдийг “хувьсгалын эсэргүү, хар шар феодалууд” хэмээн зохиомол хэрэг тулгаж тувагийн удирдлагаас зайлуулж амь насыг нь хөнөөж, зөвхөн зөвлөлтийн талыг баримтлагч харгис коммунистуудын нөлөөг Тувад улам бэхжүүлэх бодлого явуулж байв. Монгол Тувагийн харилцаа хориод оны сүүлч,гучаад оны эхээр улам хурцдаж монголын газар нутгийг Тува тасдан авч зөвлөлтийн талд өгөх, өөрсдөө зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд орох асуудлыг дэвшүүлж байсан нь тэр үеийн монголын удирдагчдын дургүйцлийг хүргэж байжээ. Монгол Тувагийн хилийн асуудлыг шийднэ хэмээн зөвлөлтийн тал монголын газар нутгийг нь салгаж авах асуудлыг ярих болжээ. Тувачууд энэ бохир ажилдаа зөвлөлтийн коммунист удирдлагыг ашиглаж зөвлөлтийн удирдагчдаар дамжуулан монголын талд шахалт үзүүлж байв. Зөвлөлт Холбоот Улс Монголын Урианхайн газар нутгийг гурван удаа таслан авсан байдаг юм. Энэ талаар хэн ч бичиж судалж байсангүй. Харин би энэ талаар судалсан тул үнэнийг өгүүлье. Эхний удаа 1921 оны 8-р сард монголын Урианхайн хязгаарыг улаан оросын цэрэг хяналтдаа авсан байдаг. Хоёр дах нь 1932 онд Тувагийн нутгийг буцаан өг хэмээн зөвлөлтийн тал монголын талд хатуу шаардлага тавьж монголын уугуул нутаг болох Танну Ола хэмээх нурууны өмнөх бүх нутгийг булаан авсан юм. Одоо энэ нутагт Тувагийн Монгун Тайга район, Овюрийн район, Тэс Хэмийн район, Эрзиний хошуу оршиж байна. Улаан Монгол улаан Оросын эсрэг юу ч дуугарч чадсангүй. Чойбалсан ч дуугарсангүй, монголын төр засаг ч чимээгүй өнгөрөв. 1933 оны зун Увс аймгийн Цагаан нуурын дамжлага баазын цаана оршдог Тэмээн чулуу, Орос даваа, Жаргалант, Бор хаг, Дөрвөд даваа зэрэг монголын уугуул нутагт зусаж байсан монгол айлуудыг гэнэт улаан орос цэргүүд дайран ирж айлуудын гэрийн бүслүүрийг нь хутгаар огтолж монгол малчдад буу тулгаж хүчээр хөөж уугуул нутаг орны нь улаан оросууд булаан авчээ. Гурав дах нь зөвлөлтийн тал Монгол дахь элчин сайд В. Молотовоор дамжуулан 1957,1958 онд “Тувагийн үлдсэн нутгийг өг” хэмээн монголын талд хууль бус шаардлага тавьж монголын хойд нутгаас 2450 хав дөр км нутаг булаан авсан юм. Зөвлөлтийн тал Монгол дахь элчин сайд В.Молотовоор (Сталины үед ЗХУ-ын ГЯЯ-ны сайд байсан) дамжуулан 1957, 1958 онд онд “Тувагийн үлдсэн нутгийг өг” хэмээн монголын талд хууль бус шаардлага тавьж монголын хойд нутгаас 2560 хав.дөр км нутаг булаан авсан. Зөвлөлтийн Монгол дахь элчин сайд В.Молотов монголын Увс аймгийн хойд нутгийг зөвлөлтийн талд өг хэмээн удаа дараа шаардахад хуучнаар Засагт хан аймгийн Бишрэлт гүний хошуу, одоогийн Говь-Алтай аймгийн Цогт сумын харьяат БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайд Содномын Аварзэд эрс эсэргүүцэж '''''“Монголын унаган газар нутгийг хэн нэгэн зөвлөлтийн албан тушаалтан шаардахад өгдөггүй юм"''''' гээд 6 сар гаруй хэлэлцээрийг сунжруулж, эцэстээ албан тушаал амь насаараа төлсөн. = '''<small>Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгаанууд</small>''' = Эдгээр баримтууд нь Монголын баруун бүс нутагт Хаант Орос улс хэрхэн их ач холбогдол өгч анхаарал хандуулж байсан нь монголын баруун хязгаарт Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэг нэрийн дор асар өндөр зардалтай хийсэн олон удаагийн экспедицүүдээс нь харагддаг. Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн экспедицүүд навигацийг хөгжүүлэх, шинэ газар нутгийг нээх, судлах, цаг уур, уур амьсгалын мэдээлэл бий болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. '''Монгол нутагт Н.М.Пржевальский, Г.Н.Потанин, П.К.Козлов, В.Л.Котвич, И.М.Майский, А.Кропоткин, И.Д.Черский, М.В.Певцов болон М.Е.Грумм-Гржимайло, В.А.Обручев, Н.Н.Миклухо-Маклай, А.И.Воейков, Клеменц.Д.А, Ю.М.Шокальский нарын хийсэн экспедицүүд баруун монголын газар нутгийг судлахад ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн'''. Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921 гэх зэрэг. Хожим тэдгээр судалгаанууд нь монголын түүхийн тэр эгзэгтэй үеийн талаар бодитойгоор мэдэхэд асар үнэтэй эх сурвалжууд болж байна. Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд Засагт хангийн хүрээ, Улиастай, Ховдоор аялаж ихэс ноёдын фото зургууд ихээр авч баримтжуулсан. Хамгийн сонирхолтой нь ''<u>'''Монголыг тусгаарлан автономит эрхтэй улс байгуулахад түүхэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хүн бол'''</u>'' '''Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Л.Котвич''' юм. '''В.Л.Котвичийн''' '''1912 оны хавар''' (1912 оны 7 дугаар сарын 14-нд буцах замдаа захиа бичсэнээс үзэхэд) Жамсрангийн Цэвээн гэгч орчуулагчтайгаар К.М.Масков нарын хамт монголын хойд хэсэг, Орхон голын сав нутгаар хээрийн шинжилгээний ажлаар явж, монгол, түрэг хэлний үсэг бичгийн судалгаанд чухал хувь нэмэр оруулсан байна. Тэрээр Их Хүрээ, Монголын төв болон Засагт ханы хүрээнд удсан, мөн Баруун аймгуудаар явж байхдаа сүм хийдийн төлөөлөгчид, янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзаж, тэр үеийн монголын амьдрал ахуй, засаг захиргааны байгуулал, нийгмийн харилцааг ул үндэслэлтэй судалжээ. Түүнийг монголд байх үед Оросын Гадаад яаманд монголын талаарх бодлогыг тодорхойлсон уулзалт болжээ. Оросын Гадаад яам, Оросын ерөнхий сайд, Цагаан хаанд монголын талаарх баримтлах бодлогыг тодорхойлоход В.Л.Котвичийн монголд, тэр дундаа баруун Монгол, мөн Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн олон удаагийн уулзалт аяллын дүгнэлтээр шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг. В.Л.Котвичийн судалгааны тайланд Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн уулзалт, түүний талаарх урт хугацааны судалгаа, хатан Ж.Цэсрэнгийнх нь талаарх мэдээлэл томоохон хэсгийг эзэлдэг. Тэр аяллын дараа '''1914 онд В.Л.Котвичийн зурснаар Монголын анхны орчин үеийн газрын зураг анх удаа хийж, хэвлүүлсэн байдаг.''' Энэ газрын зургийн хэвлэгдсэний дараа 1915 онд Хиагтын гэрээ хийгдсэн. Монголын энэ газрын зургийг Петербург, Лондон, Берлинд олон тоогоор хэвлэсэн байдаг. Гэхдээ өөр өөр хувилбартай. '''В.Л.Котвичийн''' тэр судалгааны дүгнэлтийн дагуу '''Оросын Гадаад харилцааны сайд Сергей Дмитриевич Сазанов''' '''''Монголын талаарх бодлогоо''''' '''''"Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх'''''" гэж томъёолсон байдаг. '''Оросын [[II Николай|II Николай хаан]]''' Монгол Улсын Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т.Намнансүрэнг хүлээн авч уулзахдаа '''''«Танай улс учиргvй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!»''''' гэж зөвлөсөн гэдэг. Энэхүү үе залгасан бодлогын хүрээнд бүх Монголын ихэс ноёд Засагт хан Д.Содномравданг хүрээлж, Богд хаант Монгол Улс байгуулахад бүгд дагаар дэмжсэн нь ийм учиртай. '''''Тийм ч учраас Засагт хан Д.Содномравдангийн В.Л.Котвичтой хийсэн тэрхүү удаа дараагийн уулзалтын дараагаас Монголыг хүчирхэгжүүлэн бие даалгах гол стратегич Д.Содномравданг нэн тэргүүнд ямарч аргаар хамаагүй замаасаа зайлуулах бодлого баримтлах болсон байж болзошгүй бөгөөд тэр уулзалтаас хойш удалгүй богино хугацаанд <u>1912 оны 5 сарын 8-нд Засагт хан хорлогдсон.</u> Түүнийг монголоос орос руугаа буцаагүй байхад гэнэт таалал болсон нь таамаглал бодит байхыг үгүйсгэмгүй. В.Л.Котвич 1912 оны 2 сард ирээд 7 дугаар сарын 14-нд Орос руу буцсан байдаг.''''' Д.Содномравдангийн Нэгдсэн Монгол Улс байгуулах төлөвлөгөө, цар хүрээ, бүх монголчуудыг хамруулан татан оролцуулсан өргөн далайцтай явуулж буй бодлого, үйл ажиллагаа, холбоо сүлбээ, мэдээллийн суваг, цаашид төлөвлөсөн зүйл нь Оросын Хаант улсын эрх ашгийн хувьд аймшигтай нөлөө үзүүлэх санагдсан байж болзошгүй. Олон жилийн турш оросууд хажуудах агентуудаар нь дамжуулан Засагт ханы хийж ирсэн ажил, хийхээр төлөвлөсөн зүйлээ нэн амжилттайгаар хэрэгжүүлдэг, стратегич бодлоготонг нь мэддэг тул хөнөөхөөр яаран хөдөлсөн нь харагддаг. Хардахад В.Л.Котвич монголоос буцахаасаа өмнө Засагт хан Д.Содномравданг цааш харуулж байж, оростоо буцсан байж болзошгүй. Өвөрмонголоо нэгтгэж авахаар таван замын цэрэг оруулахгүй байлгах, Нэгдмэл Монгол Улс байгуулахаас сэрэмжилсэн бололтой байдаг. Энэ нь В.Л.Котвичийн монголоос буцаж орост очоод эзэн хаандаа өргөсөн айлтгал бичгээс хойш Хаант Оросын монголын талаарх бодлогод үндсэн өөрчлөлт гарч Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх бодлого баримтлах болсон. Түүнчлэн Монголын Таван замын их цэрэг хөх нуур, өвөрмонголд орсон явдалтай холбогдуулан '''''[[II Николай|II Николай эзэн хаан]] "Монголын империализм сэргэж байна гэж хөмсөг зангидан удаа дараа хэлдэг байжээ"''''' гэсэн мэдээ тэмдэглэгдсэн байдаг. Николай эзэн хаан ханхүү байхдаа Сибирээр дамжин Японд айлчлахдаа Буриад монгол, халхын Сэцэн хан аймгаар аялсан байдаг тул монголын түүхийн талаар өргөн мэдлэгтэй байсан. Түүнчлэн Оросын Хаант улсын Гадаад хэргийн яамны сайд Сазановын Германы Элчинтэй хийсэн уулзалтын тэмдэглэлд “… '''“… угтаа монголчуудын хүссэн шиг ‚ивээл хамгаалал‘-д авах асуудал яригдаагүй. Орос улс шинэ ачаа үүрмээргүй байна.'''“ гэсэн аж. Тэгээд Сайд Сазонов Оросын албатууд Монголд газар авах боломжтой болно гэдгийг тэр онцолсон байна. Ярианы төгсгөлд тэр Петербургт монгол ноёдын төлөөлөгчид ирэх гэж байгааг хэлж. Эцэст нь: '''"Тэр''' '''монгол ноёд”-той улс төр ярихгүй. Бэлэг, амттан л өгнө.“''' гэж Сазоновын хэлснийг Германы элч төлөөлөгч нямбайлан тэмдэглэж авсан байв. '''''Германы эзэн хаан II Вейлхелм 1910 оны 7 сард “Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ. Харин Оросын хаант улс өөртөө "Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж Германы Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн байдаг.''''' Энэхүү мэдэгдэлийн дараа Оросын Гадаад явдлын яамны сайд Сазонов: '''"Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ”''' гэсэн тухай мэдээ сонинд гарсан байдаг'''.''' Ийнхүү Монголын асуудал их гүрнүүдийн анхаарлын төвд ямагт байсаар ирсэн бөгөөд хүчний тэнцвэрээр аль нэг улсад нэгтгэдэхгүй тусгаар улсаа тунхаглах боломж олдсон байна. Оросын шинжлэх ухааны академийн Хүн судлал, угсаатны зүйн Хүрээлэн /Кунсткамер/-гийн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд авсан Засагт хан, түүний гэр бүлийнхний фото зургууд байдаг. Засагт хан Д.Содномравдангийн дээр дурдсан том гүрнүүдийн эрх ашгийг Нэгдсэн Монголоо тусгаарлахад татан оролцуулсан бүс нутгийн томоохон тоглогч болж явуулсан олон талт ажиллагаа, өргөн цар хүрээтэйгээр хөдөлсөн бодлого, үйл ажиллагааг хэр баргийн хүн хийж чадахааргүй. Тэрээр далайцтай алсын бодлоготон дээдэс байсан нь харагддаг бөгөөд хэрэв улсын хаан болсон бол илүү ихийг бүтээх байсан болов уу. Гэхдээ түүхэнд хэрэв ээ гэж үгүй билээ. ==Гэнэтийн үхэл== 1912 онд Халхын 4 ханы нэг Засагт хан Д.Содномравдан хан гэнэт нас баржээ. Түүний үхлийн талаар олон яриа байдаг Тэдгээрийг дурдвал: # <u>Бас нэг ихээхэн сонирхол татах эх сурвалж бол одоо нэгэнт ил болсон Хаант Оросын Эрхүүгийн цэргийн тойргийн Монголын талаар хийж байсан тагнуулын мэдээлэлд:</u> "Монголын Засгийн газарт [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Оросын]] гурван эх сурвалж байгаа. Нэг монгол ноён, хоёр буриад түшмэл, гурав дахь нь Засагт Хааны нэг Хатан. Тэр хатан маш чухал ... гэсэн байдаг. Үүнээс харахад Засагт Хааны Жамсрангийн '''Цэсрэн хатан''' оросуудын гар хөл болж, энэ нь Богдын тагнуулын албад мэдэгдэн, түүнээс шалтгаалан Засагт хан Содномравданг Хаан болох хуйвалдаан хийж [[Барнаул|байна]] гэж хардагдан сэрдэгдэх үндсийг тавьж, Богдод хорлогдох шалтгаан болсон байж болох юм. Засагт хан, Богдод хорлогдсноос хойш Засагт ханыхан Богдын төрд сүжиг буурч, Засагт ханы Үйзэн Засгийн Батын Дагвын Бат-Очир Улсын Түшээ гүн ноён (үе улиран бэйлийн зэрэгтэй) оройлон эсэргүүцэн татгалзаж, Засагт ханы Баатар вангаас бусад нь Богдын төрд нэг их идэвхийлээгүй байдаг. (''энэ мэдээ болон дээрх Ханы фото зургийг оросын эзэн хааны жанжин штабын ахлах офицер Клеменц.Д.А. Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгааны нэрийн дор монголд ирэх үедээ авсан. Оросын архивт хадгалагдаж байна.)'' # Түүнийг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох, 1946 онд эргэн сэрг<nowiki/>ээн байгуулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэ]]<nowiki/>[[Гандантэгчэнлин хийд|н хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсны дурдснаар "...1912 оны хавар Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ" гэжээ. Хуучны хүмүүс Д.Содномравдан ханыг жуузнаас буугаад ирэхэд толгойн оройноос нь гэрэл цацарсан, гэгээн дээдэс байсан гэлцдэг. # [[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт хан Д.Содномравдан ханыг алба<nowiki/>н ёсоор улсын хаан болох эрх<nowiki/>тэй учраас [[Богд хаан]] хорлосон байх магадлалтай гэж үздэг. Тухайлбал, Д.Сүхбаатар жанжинг хорлон алсан гэх хэргээр баривчлагдсан Богд хааны оточ маарамбын Дотоодыг хамгаалахынханд баригдан өгсөн мэдүүлэгтээ бэйс Д.Сүхбаатарын судасыг барьсан үнэн бөгөөд хор өгч алсан нь үгүй. Харин Засагт хаан Содномравдан, Түшээт ван Чагдаржав, Бинт ван Гончигсүрэн, Эрдэнэ далай ван Намсрай нарт хор өгсөн нь үнэн хэмээн мэдүүлэг өгсөн нь тэмдэглэгдсэн нь байдаг. # Д.Содномравдан Засагт ханыг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох,<nowiki/> 1946 онд эргэн сэргээн байг<nowiki/>уулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэн хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсан дурдатгал үлдээсэн байдаг. "...'''''1912 оны хавар''''' '''''бүгдийн манлай Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ'''''" гэж хэлсэн байдаг тухай тэмдэглэж үлдээжээ. '''<u>ОРОС-ын архивын эх сурвалж:</u> Засагт Хан П.Содномравдангийн Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулахад оруулсан үүрэг роль, түүхийн үнэ цэнэтэй баримтууд''' Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. Тухайлбал, “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. '''<u>Засагт хан Доржпаламын Содномравданы орыг түүний хүү Содномравданы Агваанцэрэн 1912-1915 залгасан</u>''' боловч удаагүй хорлогджээ. Хамгийн сүүлчийн '''<u>Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан нь Доржпаламын ахмад хөвгүүн тойн Доржпаламын Цэрэнгомбожав (1915-1923) залгамжилжээ.</u>''' Сонирхол татах баримт нь Засагт хан Д.Содномравдан, Түшээт хан Д.Дашням нарыг хөнөөгдсний дараа балчир хөвгүүд нь хан ор сууж угсаа залгаад 2 жил хүрэлгүй бусдад хорлогдож, хоёр хангийн ах, дүү нар нь Хан ор суусан байдаг. Эндээс хоёр дээдсийн уг үндсийг оргүй таслах өш хонзон ханхалдаг. 1923 оны 10 сарын 19-ны Засгийн газрын хуралдааны дараахан '''<u>1923 оны 10 сарын 24-нд</u>''' Хантайшир уулын хошууны чуулган Хантайшир уулын Жаргалант гол гэдэг газар хуралдан, хошуундаа 11 сум шинээр байгуулж, '''<u>Хошууны даргаар</u>''' '''<u>Засагт хан</u>''' '''<u>Доржпаламын Цэрэнгомбожавын ганц хүү 8 настай Цэрэнгомбожавын Ванчинжавыг сонгож байсан</u>''' байдаг. 1912 онд Өргөөд байсан Засагт хан Д.Содномравданг учир битүүлгээр нас барахад Богд хаанаас лүндэн буулган бүх хүрээ хийдээр хойдын буянг үйлдэн хурал хурж, Засагт ханы шарилыг нутагт нь хүргэх 200 лан зардал хөрөнгийг гаргаж нутагт нь авчирч оршоосон тухай мэдээлэл бий. Юутай ч анхны Ашихай ханаас Засагт хан Д.Содномравдан, түүний хүүг хүртлэх 17 ханы олонхыг Хан Тайширын нуруунд Их Хоригт оршуулж ирсэн нь тодорхой юм. Харин их хэлмэгдүүлэлтийн өмнөхөн Арын хүрээнд тойн лам болсон сүүлчийн хан Д.Цэрэнгомбожавын ухаан самуурч байгаад бие барсанд тэмээнд ачиж, Улаангангад булсан гэдэг. Энд дурдагдсан Жаргалант гол нь аймгийн төвөөс холгүй, Хантайшир уулын ар бэлд байх Ар Гүүбариач орчимд бий. Мөн Эрдэнэ бишрэлт Засагт ханы хүрээний туурь нь ч тэнд байгаа билээ. 1938 онд Өвөр Монголын нутагт Засагт ханы угсаа залгамжлах эрхтэй хан хүү Бат гэгч хүн өөрийн шадар туслах Лодой гэдэг ламтай хамт дүрвэж очсон байсан гэх мэдээллийг Дани улсын жуулчин Хазбанди гэгч тэмдэглэн үлдээжээ. Энэ Лодой гэх ламын зурсан зураг Данийн үндэсний Музейд тавигдсан байдаг аж. Лодой ламын дуулсан Алтан богд гэгч бэсрэг уртын дууны бичлэг ч бас байна билээ. Угсаа залгамжлах эрхтэй тэр Бат гэгч хүн нь Д.Содномравданы ойр төрлийн хүн гэдэг нь ойлгомжтой. [[Файл:Уг эх.png|right|224x224px]] Засагт ханы Үйзэн Засгийн хошууны Улсын Түшээ гүн, үе залгамжлах тэргүүн зэрэг тайж Батын Дагвын Бат-Очир, түүний үр хүүхдүүдийг ''(Манж чингийн үеийн Монгол жургааны монголын ноёд ван, гүнгийн угсаа, зэрэг залгах гэрийн удмын данс болон Үндэсний Төв Архивын сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Халхын Засагт хан аймгийн ноёд тайж нарын гэрийн үеийн бичмэл, Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх, Халхын Засагт хан аймгийн Шадарт явах Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын дундад Үйзэн засгийн хошууны Түшээ гүнийн зэрэг Улсын түшээ гүн, үе залгамжлах тэргүүн зэрэг тайж Батын Дагвын Бат-Очирын гэрийн үеийн бичмэл, Богд хаант улсын <u>Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны</u> түшмэлийн хэлтсийн Засагт хан аймгийн хан ван бэйл бэйс, гүн засаг тайж нарын анх түшмэл залгамжилснаас эдүгээ хүртэлхийн төрөл овог, гавьяа эндэгдлийг тодорхойлон бичсэн олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансанд бүртгэлтэй ноёд бөгөөд дээд өвгөд нь 1727 онд Орос-Манж чингийн Буурын гэрээг тогтооход оролцож байсан, мөн 1913 онд Монгол-Түвдийн хооронд найрамдлын гэрээг байгуулахад'' ''оролцож байсан нь түүхэн данс бүртгэлтэй. 1918 оны хүн амын тооллогод бүх гарал үүсэл нь бүртгэгдсэн.)'' Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээдийн шууд удмын цагаан яст хүмүүс билээ. Дагвын Бат-Очирыг зарим эх сурвалжид Түшээ гүнгийн зэрэг гутгаар зэргийн тайж Хас-Очир гэж тэмдэглэсэн нь бий. 1919 онд эмхэтгэж дууссан Монгол Улсын шастирын Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эхэд тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн Баруун аймгуудын бослого толгойлсон гээд бариа тавианы үеэр түшээ гүн Дагвын Бат-Очирын том хүү хошуу захирагч, Улсад туслагч гүн Бат-Очирын Бэндэрьяа, хоёр дахь хүү тайж, хошууны Мээрэн Бат-Очирын Доржсүрэн, мөн дунд хүү Арын хүрээ, Гандандаржаалин хийдийн хамба лам, Агарамба-Лхарамба Бат-Очирын Дорлиг ''(Лхасын Цанид дацанд 7 жил сууж, Аграмбын дамжаа барьсан. Төвдийн Лхасын Цанид дацангийн Цанто дансанд бүртгэл нь одоо ч байдаг. Мөн Бат-Очирын Дорлиг аграмба, лхарамба нь Монголоос анх удаа Жагарын буюу Энэтхэгийн Наландад 7 жил суралцан гүн ухааны оргилд хүрсэн гүүш байсан юм. Түүнийг монголын заяаг даасан ч гэж ярилцах нь байсан гэдэг. Түүний бүтээсэн монголын ирээдүйн бошиго Эрдэнэсийн санд өөр хөлгөн судрын нэрээр хадгалагдаж байна. Нарийвчлан судлах хэрэгтэй. (сонирхолтой нь Засагт хан аймагт Дорлиг нэртэй 5 аграмба байсан нь Цагаатгах комиссын тогтоолд байна)'', мөн хүргэн хүү тайж П.Цэрэнбалжир нарыг нь баривчилж, хөрөнгийг хурааж, цаазалсан. ''(Монгол Улсын Дээд шүүхийн 1992.01.16 улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчийг цагаатгасан 02, 08, 112, 126 тогтоолоос...).'' Өндөр настай болсон Батын Дагвын Бат-Очир түшээ гүн хөвгүүдээ [[Улиастай]]д баригдаж очсоноос хойш араас нь очиж, ухаан самуурсан байдалтай удаан хугацаагаар Улиастайн шоронгийн хавьцаа байхад нутагт нь урьдын албатууд нь авчирсан гэдэг. Дагвын Бат-Очир Түшээ гүн ноёны хатан нь Даржаагийн Цэенпил (Даржаа тайжийн дунд охин), долоон хүүхэд буюу таван хүү, хоёр охин төрүүлж өсгөсөн. Дөрөв дэх охин (нэрийг мэдэхгүй, Дэндэв гэдэг хүнтэй суусан, хэлмэгдээд сураг тасарсан Завханы Цагаанхайрхан, Цагаанчулуутад байсан гэх), тав дахь охин ноёхон Бат-Очирын Замбаг, зургаадугаар хүү тайж тойн лам Бат-Очирын Өлзий-Осор, долоодугаар хүү Бат-Очирын Даваажав (яаруу даваажав) нар байлаа. Хэлмэгдүүлэлтээс болж өнгөрсөн том хүү Бат-Очирын Бэндэрьяагийн охин буюу ач охин Норовжав, мөн дунд охин Бат-Очирын Замбагын нөхөр хүргэн хүү тайж П.Цэрэнбалжирын хүү Ц.Санжмятавыг буюу зээ хүүгээ, мөн зээ охиноо өөрөө өргөж авсан. Нутаг хошуундаа "Начин Бандихай", Даншигийн начин Бат-Очирынхон хэмээн авгайлан хүндлэгддэг байсан. Хуучнаар Завхан аймгийн Жаргалан сум буюу одоогийн Говь-Алтай аймгийн Жаргалан сумын Тэйл баг-Гүзээн тэйл, Бүрэн багийн нутагт аж төрж байсан. Завханы Цагаанхайрханд бас ураг төрлүүд нь олноор байсан гэдэг ба тэдгээр хамаатан садангуудаас УИХ-ын гишүүд төрсөн байдаг. [[Файл:Бат-Очирын Өлзий-Осор.png|right|267x267px]] Зургаадугаар хүү Бат-Очирын Өлзий-Осор гэж нутаг орондоо төдийгүй, улс даяар цуутай мундаг том Зээрэмбэ ламтан байсан. Алтан богд хаадын тайлга (Дашинчилэн), Улаанхайрхан, Батбуянг үе удмаараа уламжлан тахидаг байсан. Засагт хан аймгаас тодорсон, хожмын үеийн (Говь-Алтай, Завхан, Баянхонгор) цуутай гэгдэх бүх гэгээнтнүүдийн багш нь байсан бөгөөд социализмын үед нууцаар бүгдээр сэм ирж мөргөдөг ном нийлдэг байсан билээ. Улиастай хотод 108 суварга босгуулсан гэгээнтнүүдийн ихэнх нь түүний шавь нь байлаа. ''(1979 онд Далай лам Данзанжамц БНМАУ-д анх удаа айлчлан ирэхэд уулзуулсан байдаг, мөн Латимор гуайг ирэхэд уулзуулж Дилав хутагтын мэндийг уламжилсан ч гэх сул яриа бий. Мөн Төв Хороо, Улс төрийн товчооны том дарга нар ч ил далд ирж уулздаг, таалал болохын өмнөхөн нь 1984 онд МАХН-ын Төв Хороо, төвөөс өгсөн үүргийн дагуу аймгийн намын хороо, хүн эмнэлгээс тусгай үүргийн онгоцоор нарийн мэргэжлийн алдартай 2 эмч, сувилагчтай очуулж гэрт нь эмчлүүлж онцгой анхаарч байсан байдаг. Жаргалан сумынхан одоо хүртэл тэр тухай ярьдаг. Тэрхүү эмчилж байсан 2 эмч хожим монголын алдартай удам дамжсан мундаг эмч нар болсон)''. Бат-Очирын Өлзий-Осор нь хүүхэд байхдаа тойн лам болж Арын хүрээнд тойн лам (сүүлчийн Засагт хан асан) Доржпаламын Цэрэнгомбожав үеэл ахынхаа гэрт амьдарч байгаад тэрээр хэцүү цагаар хавчиг үүрэг үүрч, хоёр мод тулан бадарчин болж явганаар Хүрээ орж баригдаагүй үлдсэн бөгөөд Их Хүрээний Засагт ханы харьяа мэдэлд байсан Дашчоймбол дацанд шавилан суусан. Хожим нутагтаа ирж эхнэр Гомбожав тавнангийн охин Хөнхөртэй гэр бүл болж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсөн. Жаргалан сумын Батнайрамдал нэгдэлдээ анхны тахианы аж ахуйг байгуулан эрхлэн удаа дараагийн таван жилийн гавшгайч, төрийн өндөр дээд одонгуудаар шагнагдаж өндөр нэр хүндтэй ажиллаж амьдарч байлаа. Үр хүүхдүүд нь Өлзий-Осорын Содном, Өлзий-Осорын Базаррагчаа, Өлзий-Осорын Доодиймаа, Өлзий-Осорын Дашням, Өлзий-Осорын Ичинхорлоо, Өлзий-Осорын Даариймаа нар болно. ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Засагт хан аймаг]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == # 見祁韻士《皇朝藩部要略》、《清史稿》藩部傳 # 《清史稿》列傳三百八 藩部四 # 周学军，哲布尊丹巴政权内阁总理大臣设置考——兼与吕一燃先生商榷，中国边疆史地研究1999年第3期，第69-8 # Ци Юньши-гийн ''«Хаант улсын харьяат аймгуудын тойм»'' болон ''«Чин улсын түүхийн ноорог»''-ийн харьяат аймгуудын намтар хэсгийг үзнэ. # ''«Чин улсын түүхийн ноорог»'', намтар, 308-р бүлэг, харьяат аймгууд IV. # Жоу Сюэцзюнь, “Жавзандамба хутагтын засгийн газрын ерөнхий сайдын албан тушаалын бүтэц, зохион байгуулалтын судалгаа — мөн Лю Ижаньтай хийсэн хэлэлцүүлэг”, ''Хятадын хилийн түүх, газарзүйн судалгаа''сэтгүүл, 1999 оны 3-р дугаар, 69–82-р тал. # “某年，某子索特那木拉布坦袭扎萨克汗” (“... онд хүү Содномравдан Засагт хангийн хэргэмийг залгамжлав” # Owen Lattimore – ''Inner Asian Frontiers of China'' (1940 # William Woodville Rockhill – ''The Land of the Lamas'' (1891) #Henry Serruys – Mongol studies articles (1950–1970) #C. R. Bawden – ''The Modern History of Mongolia'' #Paul Pelliot – ''Notes on Mongolia'' #Missions géographiques en Mongolie (1890–1910) #Otto Franke – ''Geschichte des chinesischen Reiches'' #Erich Haenisch – Mongolian historical texts #Walther Heissig – ''Die Mongolen'' #<small>РГВИА – Цэргийн түүхийн архив</small> <small>(Российский государственный военно-исторический архив)</small> #<small>РГИА – Төрийн түүхийн архив</small> <small>(Российский государственный исторический архив)</small> #<small>РГО – Оросын Газарзүйн Нийгэмлэг</small> <small>(Русское географическое общество)</small> #Засагту хан Содномравдангийн тухай Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны түүхийн баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. # “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, РГВИА Ф.400, РГО экспедици, АВПРИ Ф.180, РГИА Ф.391, АВПРИ + РГО, РГВИА Ф.483, Ф.846. Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. # Ермаченко И.С. Политика маньчжурской династии Цин в Южной и Северной Монголии в XVII в. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1974 — 196 с # Козлов П. | Тибет и Монголии # The romantic story of the Mongolian Independence # LES RUSSES EN MONGOLIE # A Tour in Mongolia 1920 by Beatrix Bulstrode (Mrs. Edward Manico Gull) # История Монгольской народной республики. Изд. 3-е. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1983 — 660 с # William Elliott Butler. ''The Mongolian legal system: contemporary legislation and documentation''. p.255 # Thomas E. Ewing, Revolution on the Chinese Frontier: Outer Mongolia in 1911, Journal of Asian History (Wiesbaden), v. 12, pp. 101–119 (1978).  (англ.) # Thomas E. Ewing. ''Between the Hammer and the Anvil. Chinese and Russian Policies in Outer Mongolia, 1911–1921''Bloomington, IN, 1980. p. 36. Tsedev, pp. 40, 46.  (англ.) # МОНГОЛ УЛСЫН ТУСГААР ТОГТНОЛЫН ЭХИЙГ ТАВЬСАН ГОЛ ЗОХИОН БАЙГУУЛАГЧ ЗАСАГТ ХАН  ДОРЖПАЛАМЫН СОДНОМРАВДАН  ЭЭДРЭЭТ ХУВЬ ЗАЯА https://unentogs.blogspot.com/2026/01/ # ''Батсайхан О.'' 2008. Монголын суулчийн эзэн хаан VIII Богд Жавзандамба. Улаанбаатар: Адмон # ''Кузьмин С. Л.'' Русско-Монгольское соглашение 1912 г. и независимость Монголии. – Вестник Московского городского педагогического университета, серия "Исторические науки", № 1, 2015, с. 80-87  (орос.) # ''History of Mongolia'', Volume 5. Mongolian Institute of History, 2003. # Bat Ochir baavain lekts 1 <nowiki>http://www.youtube.com/watch?v=twc9mF-oJow</nowiki> 08м:45с # Istoriya Tuvy [History of Tuva], v. 1, pp. 354–55. # Үндэсний Төв Архивын сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Халхын Засагт хан аймгийн ноёд тайж нарын гэрийн үеийн бичмэл # Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх. Халхын Засагт хан аймгийн Шадарт явах Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын дундад Үйзэн засгийн хошууны Түшээ гүнийн зэрэг Улсын түшээ гүн, үе залгамжлах тэргүүн зэрэг тайж Батын Дагвын Бат-Очирын гэрийн үеийн бичмэл. 1913 г., октября 23. — Декларация России и Китая о признании автономии Внешней Монголии. # Batsaikhan, O. The Last King of Mongolia, Bogdo Jebtsundamba Khutuktu. Ulaanbaatar: Admon, 2008, p.293 – <nowiki>ISBN 978-99929-0-464-0</nowiki> # Нутаг орноо чөлөөлсөн нь # ҮНДЭСНИЙ ЭРХ ЧӨЛӨӨ, ТУСГААР ТОГТНОЛОО СЭРГЭЭСНИЙ БАЯРЫН ӨДӨРТ (Memento 30. Арванхоёрдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') О.Батсайхан # Төрийн ордны танилцуулга # Монгол улсын нийгэм, эдийн засаг соёл 1911 он # Шагдарын Үнэнтөгс.  ТУСГААР ТОГТНОЛ БА АНХДУГААР ҮНДСЭН ХУУЛЬ 2008 он # Богд Хаант Монгол Улсын Төрийн Хамгаалалт (Memento 2. Аравдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') Төрийн Тусгай Хамгаалалтын Газар. # История Эрдэни-дзу. Факсимиле рукописи / Пер. с монг., введ., комм. и прил. А.Д. Цендиной. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. — 255 с <nowiki>ISBN 5-02-018056-4</nowiki> # Лубсан Данзан. Алтан тобчи (“Золотое сказание”) / Пер. с монг., введ., комм. и прил. Н.П. Шастиной. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1973 — 439 с # Скрынникова Т. Д. Ламаистская церковь и государство. Внешняя Монголия. XVI — начало XX века. — Новосибирск.: Наука. Сиб. отд-ние, 1988. — 104 с <nowiki>ISBN 5-02-029353-9</nowiki> # Цааджин Бичиг (“Монгольское уложение”): Цинское законодательство для монголов 1627—1694 гг. Монгольский текст. Введ., транслитерация монг. текста, пер. и комм. С.Д. Дылыкова. М., 1998 # Шара туджи: Монгольская летопись XVII века. Сводный текст, пер., введ. и прим. Н.П. Шастиной. М.; Л., 1957. # ang Mu jokiyaba. Namyun, Banzaraγča mongγolčilaba. Mongγol-un qosiγu nutuγ-un temdeglel (dumda). Ündüsüten-ü keblel-ün qoriy-a. # Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921. # Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. # О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР # Г, Бадамсамбуу (2018). "Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар". ''Historia Mongolarum''. '''17''': 42. # "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28. # "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28 # Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. # О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР # Шагдарын Үнэнтөгс “Төгс эрх зүйн төлөөх тэмүүлэл” 2009 он. "[[Засагт хан Содномравдан|Засагт хаан Доржпаламын Содномравдан"]] http://unentogs.blogspot.com/2013/12/blog-post_6515.html {{DEFAULTSORT:Содномравдан, Засагт хан}} [[Ангилал:19-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:20-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Засагт хан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1867 онд төрсөн]] [[Ангилал:1912 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймаг]] [[Ангилал:Жаргалан сум]] [[Ангилал:Завхан аймаг]] [[Ангилал:Цагаанхайрхан сум (Завхан)]] jh68iu2eloozxnd7gtv1n7ltg312b8b 858695 858694 2026-06-12T06:19:52Z Tooo Ban 104960 858695 wikitext text/x-wiki {{хянах}} [[Файл:Содномравдан.png|thumb|'''Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан''']] '''Доржпаламын Содномравдан''' нь (1867-1912) 1898-1912 оны хооронд '''[[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан''' ор сууж байв. Тэрээр Засагт хан Цэрэндондовын Доржпаламын хоёрдугаар агь болон мэндэлжээ. Засагт хан Д.Содномравдан бол тухайн үедээ [[Халх]], Ойрд, Өвөрлөгч, Урианхай, Буриад, Хөх нуурын олон монгол ноёдын дотор асар өндөр нэр хүндтэй дээдэс байсан юм. Засагт хан Д.Содномравдан нь эцэг хан Цэрэндондовын Доржпаламын хамтаар (мөн өвөг эцэг хан Манибазарын Цэрэндондов) Монгол Улсаа туурга тусгаар болгоход бүх амьдралаа зориулсан бөгөөд энэхүү бодлого, үйл ажиллагааныхаа хүрээнд Орос, Англи, Япон, Буриад, Төвөдийн нөлөө бүхий хүмүүстэй холбоо тогтоон ажиллаж, бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан, богино хугацаанд олон талт байдлаар нэн амжилттай ажиллаж, 1911 онд Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулах бүх зохион байгуулалтыг гардан хэрэгжүүлсэн их гавьяатан билээ. Манж Чин гүрний Гуансюйгийн 24 дүгээр онд буюу 1898 онд (Гуансюй 24-р он) Засагт хангийн хэргэмийг Манжийн хааны зарлигаар Доржпаламын Содномравдан залгамжилжээ. Манжийн хаан 1908 онд Гуансюй хаан нас барж, Цыши хатан нас барсаны дараа нь 1909 онд 2 настай Пу И буюу Сюаньтун хааны үед Чин улсын сүүлчийн шинэчлэлийн бодлогын үр дүнд бий болсон (资政院) Зөвлөх Парламент маягийн байгууллага байгуулагдсан байдаг. Манжийн хааны зарлигаар Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Засагт Хан П.Содномравданг Халхыг төлөөлсөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон байдаг нь “Чин Ши Гао” (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсын (Qing dynasty) түүхийн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байна. Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулж богино хугацаанд олон талт байдлаар монголоо тусгаарлах бодлогыг нэн амжилттай хэрэгжүүлж ажиллах үндсийг тавьсан байна.{{Citation needed}} '''Засагт Хан П.Содномравдангийн Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулахад оруулсан үүрэг роль, түүхийн үнэ цэнэтэй баримтууд''' Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. Тухайлбал, “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. '''1898 онд Цэрэндондовын Доржпалам хан өөрийн хан ширээгээ том хүү Д.Цэрэнгомбожавт бус, бага хүү Д.Содномравданд залгамжлуулсан.''' [[Файл:Засагт хан Д.Содномравдан.png|right|388x388px|Засагт хан Д.Содномравдан]] Харин том хүүгээ Арын хийдэд тойн лам болгожээ. Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.<ref name="Baasankhuu">{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}</ref> Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий. Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ. '''''<u><small>Засагт Хан П.Содномравдангийн талаарх түүхэн мэдээ, эх сурвалжууд төдийлөн дурдагдалгүй явж ирсэн тул монгол, орос, хятад, англи, герман, франц зэрэг орны архивын түүхэн баримт, материалууд, түүхийн гадаад, дотоодын эх сурвалжуудад тулгуурлан бичсэн бөгөөд өмнө нь ил болж байгаагүй түүхийн асар их үнэ цэнтэй баримтуудыг иж татсан болно.</small></u>''''' '''<u>Хаад, Ноёдын хэрэглэх Фүс, Тамга</u>''' [[Файл:Zasagt khaanii tamga.png|thumb|ЭРДЭНЭ БИШРЭЛТ ЗАСАГТ ХААНЫ ТАМГА]]Фүс нь Манж Чингийн үеэс улбаатай Богд Хаант Улсын үе хүртэл Ноёдын хэргэмийг илэрхийлэх Хүрмэн дээр хаддаг байсан элдэв зүйлийн амьтны дүрсийг оёж хатгасан дөрвөлжин торгон тэмдэг юм. Чин Ван хүн хоёр эсрэг харсан, хоёр зөрүү харсан нийт дөрвөн Луут фүс хаддаг байсан бол Жүн Ван хүн дөрвөн зөрүү харсан Луут фүс хэрэглэдэг. Бэйл хүн 2 эсрэг харсан луу, Бэйс хүн хоёр зөрүү харсан Луу хаддаг байжээ. Богд хааны хувьд тэнгэр язгуурт угсаа гаралгүй ч улсын эзэн, шашны тэргүүний хувиар Хааны фүст алтан сёомбо, хорол хүрдийг авч хэрэглэхээр болсон гэдэг. <small>ЭРТНЭЭС АЛТАН УРГИЙН ЦАГААН ЯСТ ХААДЫН ХУВЬД ЗӨВ ЭРГЭЛТТЭЙ ХАС ФҮС ХЭРЭГЛЭХ НЬ УЛСЫН ЭЗНИЙГ БЭЛГЭДДЭГ БА ХАЛХЫН ХАНГУУД ДОТРООС ЭРТНЭЭС ЗАСАГТ ХАН "ЗАСАГТ ХААН" гэсэн тамга хэрэглэж, ХАС ФҮС ХЭРЭГЛЭЖ БАЙЖ.</small> Энэ нь Манж Чин Улсын эзэн хаан Найралт төвийн хоёрдугаар онд Халхын Засагт ханд тамга олгохдоо Тамганы улны бичээс нь "Эрдэнэ бишрэлт Засагт Хааны тамга" гэж сийлсэн байдаг. Бусад Халхын гурван хангийн тамганы улны бичээст хаан биш Хан гэж бичээстэй байдаг нь сонирхол татдаг. Уг Тамганы улны бичээсийн фото зураг болон Хааны тамганы хайрцгийн фотог оруулав. Тамганы хайрцгийг модоор хийж хүрэн булгиараар бүрж битүү мөнгөөр тоногложээ. Мөнгөн тоног нь дээд орой дээрээ таван хумстай луун хээ товойлгосон хийцтэй. Урд нүүрэн дээрээ галт шувууны дүрслэлтэй, өнцөг буландаа угалзан хээг хөөмөлдөж хийсэн байдаг. [[Файл:Засагт хааны тамганы хайрцаг.png|right|317x317px]]<small>БУСАД ХАНГУУД БОГДЫН АДИЛ СОЁМБО ХЭРЭГЛЭЖ БАЙВ.</small> Дээрх фото зурагт буй Засагт Хан Д.Содномравдангийн ёслолын хувцаснаас зөв эргэлттэй Хас Фүс хэрэглэсэн байгааг харж болно. Түүхийн фото зургуудаас Хас Фүс хэрэглэсэн Халхын хангууд байхгүйг анхаарах буй за. <small>УЧИР НЬ АШХАЙ ДАРХАН ХУНТАЙЖИЙН УУГАН ХҮҮ ГЭДЭГ УТГААРАА ХАЛХЫН ХАНГУУД ДОТРООС ЗАСАГТ ХАН ТЭРГҮҮЛЭХ ЗЭРЭГТЭЙ ХАН БАЙСАН БА ЭРТНЭЭС УЛСЫН ЭЗЭН ГЭЖ ТООЦОЖ ИРСЭН АГУУЛГААР ХЭРЭГЛЭЖ БАЙЖЭЭ.</small> Түүнчлэн Монголын Хан хэргэмтэй язгууртнууд ёслолын дээлэн дээрээ эртний Монголын ямбаны Ууж өмсөж хэрэглэдэг байсан. Кинон дээрх Цогт хунтайж шиг, мөн Түшээт хан Цэрэндоржийн Насанцогтын хатантайгаа авхуулсан фото зурагт хаан язгуур угсааг илтгэсэн ууж өмссөн байдаг, сүүлд төрт ёсны энэхүү түүхэн уламжлалыг дагаж Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат гуай Ерөнхийлөгчөөр сонгогдохдоо, мөн Монгол Улсын Үндсэн хуулийн эхийг батламжлахдаа дээлэн дээрээ Төрийн тэргүүний ууж өмсгөлийг өмссөн байдаг. ==Угсаа гарал== Түүний дээд өвөг [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] нь [[Даян хаан]]ы 2 дахь их хатны бага хүү бөгөөд ах дүү дундаа хамгийн отгон нь байжээ. Жалайр хунтайж 1549 онд нас барсны дараа түүний 7 хүү тус бүрдээ Ар Халхын 7 отгийг хувааж авсан. Үүнээс түүний дээд өвөг [[Ноёнтой хатанбаатар]] [[Бэсүд]], [[Элжигин]] отгийг өмчилж, нэгэн хошуу болж Халхын баруун гарын бүрэлдэхүүнд багтжээ. 1580-аад оноос [[Ашихай дархан хунтайж]]ийн ач хүү [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Засагт хан аймгийн үндсийг тавьсан. [[Чин улс]]ад Халхын 3 ханлиг дагаар орсны дараа 1732 оны хэрэг явдлаас хойш [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] тамга Ашихай дархан хунтайжийн удмаас [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой Хатанбаатар]]ын удмын Гэлэг-Ямпилд шилжсэн. Энэ нь 1924 он хүртэл үргэлжилсэн. Шууд удмыханаас үлдээгүй, үеэл үйзэн засгийн түшээ гүнгийн удмаас бий. Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг "зургаан хошуу" гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас "Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн Сэцэн жонон нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ" гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигиний]] Бадам дайчин Хатанбаатар ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон. Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг "их ноёд" гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отгоо захирах ноёдыг "бага ноёд" гэдэг байсан. 1655 онд Элжигиний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон. Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлийн эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болсон. 1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт|Хойтын]] 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ. 1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. ==Тусгаар улсын эзэн== [[Файл:Д.Содномравдан Засагт хан.png|right|422x422px|'''Д.Содномравдан Засагт хан''' ]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын үеийн ихэс дээдсийн давраажилт нь нэг талаас [[Алтан ураг]], нөгөө талаас хутагт, хувилгаадын дүр тодруулалтаас улбаатай. [[Богд хаан|Богд Живзундамба]] хутагт хааны хишиг тараах анхны “лүндэндээ аливаа цол хэргэм зэргийг хэвээр хэрэгжүүлж нийтээр дагатугай” гэж [[Чин улс|Манж Чин улс]]аас олгосон цол хэргэмийг хэрэгжүүлэхээр заасан. Дараа нь 1915 оноос “Монгол Улсын Хууль зүйлийн бичигт” хэргэм зэрэг залгамжлах хуучин зүйлийн заалтуудыг оруулсан бөгөөд энэ хэргийг Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яам [[Богд хаан]]ы зарлигийн дагуу хэрэгжүүлэх болсоныг заасан юм. Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны түшмэлийн хэлтэс нь олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансыг хянаж байх үүрэгтэй байжээ. Засагт хан Д.Содномравдан нь [[Чин улс|Манж Чин улс]]ын үеийн олон Халх, Ойрд, Хөх нуур Дээд Монгол, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд өндөр нэр нөлөөтэй байсан. [[Хэвт ёс|Хэвт ёсны]] 2 дугаар онд буюу 1910 онд Манжийн хааны зарлигаар Засагт Хан П.Содномравданг халхыг төлөөлөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон. Засагт Хан П.Содномравдан Хааны Зөвлөх Парламентын гишүүнээр 资政院-д орсноор Манжийн төв засгийн бодлогод оролцох, нөлөөлөх боломжтой болсон. Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулсан.{{Citation needed}} Ийм учраас шинэ хаан сонгохдоо эхлээд Засагт хан Доржпаламын Содномравданг Улсын хаан болгохыг хүссэн байдаг. Хамгийн сонирхолтой нь Түшээт хан Засагт ханаа өргөсөн явдал байдаг. Гэвч Д.Содномравдан хан татгалзаж байснаар дараагийн удаад [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар [[Түшээт хан Дашням|Түшээт хан Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг өргөмжлөх санал гаргасан ч бүтээгүй юм. Эцэстээ Засагт хан Д.Содномравданы бусад гурван хантайгаа зөвшилцөн өргөснөөр Жавзандамбын 8-р дүрийг Монгол Улсын Хаан болгожээ. Тусгаар тогтнолоо сэргээж, улсаа тунхаглан зарлаж, Богдыг хаан ширээнээ залах Хааны Алтан навчит алтан өргөмжлөл, алтан ялтас дээрх Хааны Алтан тунхаглалыг Засагт хан өргөсөн байдаг. Энэ алтан өргөмжлөл, алтан тунхаглал одоо Эрдэнэсийн санд хадгалагдаж буй.<ref name="Baasankhuu" /> Богд уулын Төр хурах, Шажин хурахын аманд хуралдсан ихэс ноёд, лам нарын нууц хуралдаанаас гаргасан тэмдэглэлт мэдээ бий. Энэ нь Монгол Улсаа тусгаарлахад шийдвэрлэх нөлөөтэй байсан гэгддэг [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар Түшээт ханыг хаан болгох санал гаргасныг няц дарж, хүлээн зөвшөөрүүлээгүй байна гэдэг бол шийдвэр гаргагч гол өөр хүн байсан нь нотлогдоно. Энэ хүн бол Улсаа туурга тусгаар болгох гол санаачилга гаргагч зохион байгуулагч зонхилогч эзэн дээдэс Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байсан нь маргашгүй үнэн юм. 1904 онд Түшээт хан Цэрэндоржийн Насанцогтыг бие барсны дараа түүний үеэл дүү тайж Дэмчигдоржийн том хүүг буюу сул тайж [[Түшээт хан Дашням|Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг 19 настайд нь Түшээт ханыг залгамжлуулсан тул нөлөө сул байсан байж магадгүй. Монгол Улс байгуулагдахад [[Барга]] монголчууд, [[Шинжаан]] дахь Илийн хязгаарын 26 ойрад [[хошуу]], [[Дээд монголчууд|Дээд монголчуудын]] 26 хошууны 24 нь, [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] 49 хошууны 35 нь өргөх бичиг илгээн дагаар оржээ. Харин Өмнөд Монголын хятадажсан эзний шинэ торгууд, зүүн өмнөд хошуунууд Монголд дагаар ороогүй байна. Урианхайчууд бас дагаар орохоо өргөх бичгээр илгээсэн. Буриадын зарим ноёд бичиг өргөсөн байдаг. Товчхондоо 1911 онд бүх Монгол угсаатнууд тусгаар тогтносон Монгол Улсдаа нэгдэн орохоо мэдэгдсэн байдаг ба ийм үйл явдал Монголын түүхэнд урд хожид гараагүй. Цаашид ингэх түүхийн боломж дахин гарч ирэхгүй биз ээ. Эндээс харахад маш богино хугацаанд буюу 4 сарын дотор бүх монгол үндэстэн нэгэн зэрэг Олноо өргөгдсөн Хаант Монгол улс байгуулагдахад нэгдэн орохоо мэдэгдэж, өргөх бичгээ үндэстэн ястнуудаараа төлөөлөн гарын үсэг, тамгаа дарж Дагаар орох бичгээ Их Хүрээнд хүргүүлсэн гэдэг нь өмнө нь маш их урт хугацаанд хэлэлцэн зөвшилцөж бэлтгэсэн байсан нь харагддаг. Монголчууд олон зуун жилийн турш баруун зүүн өмнөд гээд хоорондоо талцан нэгдэж чадахгүй явж ирсэн байдлаа богино хугацаанд ойлголцож, нийлэн нэгдсэн нь Засагт хаан Д.Содномравданы ухаалаг, холч, уужим талбиун, удирдан манлайлагч бодлого, үйл ажиллагаа голлон нөлөөлсөн юм. Засагт хан Д.Содномравданы энэ түүхэн үнэ цээтэй үүргийг Монголын түүхэнд орхигдуулж ирсэн нь харамсалтай. Монгол Улсаа тунхаглаад удалгүй хорлогдсон болохоор Хаант улсаа байгуулахаас өмнө түүний хийсэн үйлдэл тэмдэглэгдэхгүй явж иржээ. Гол нь нэгдсэн улсын зохион байгуулалтыг Засагт ханыхан гурван үеэрээ урт хугацаанд зангидаж, төлөвлөж, удирдаж, зохион байгуулсан нөлөө бүхий удирдагч Засагт хан байхгүйгээр тусгаар тогтнох түвшинд хүрэх боломжгүй нь тодорхой. Тухайн үед арав гаран жил үргэлжилсэн маш олон газарт хүчтэйгээр зэрэг зэрэг өрнөсөн тэдгээр олон үйл явдлуудыг хяналтаасаа алдахгүй нэгтгэн зангидан удирдаж, арга зүй, санхүүжилт, зохион байгуулалтаар хангах хүн институцгүйгээр тэдгээр бүх үйл явдлыг зангидах боломжгүй. Тэр хүн бол Засагт хан Д.Содномравдан, түүний шадар албатууд, халх, өвөрлөгч ноёд байлаа. Засагт хан Д.Содномравданы энэ үйл хэрэгт Түшээт жүн ван Чагдаржав нэгэн мөрийн хүчээр тусалсан гэдэг. 1907 онд Богдын ордонд Засагт ханы оросын худалдаачдаас дамжуулан нууцаар авчруулсан зэр зэвсэг хураан нуух болсон баримт буй. Тэр үеэс халх, өвөрлөгч, барга, эх орончид сүлбээлэн бүлхэмдэж эхлэсэн. Тэр үүднээсээ Засагт ханы харьяаны Их Хүрээний Дашчойнбол дацангийн хэсэг лам нарын үүсгэсэн зодооны дараагаас удалгүй Халхын Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах газар байгуулж Түшээт ван Чагдаржав удирдсан. Тэр утгаараа сүүлд хаан сонгох болоход Түшээт хан Д.Дашням, Түшээт хан аймгийн чуулган дарга Түшээт ван Чагдаржав нар анхлан Засагт хан Д.Содномравданг өргөсөн бизээ. Богдыг гол хүн байсан гэж төлөөлөн ойлгодог ч тухайн засаг захиргаа нийгмийн байгууллын хувьд шашны зүтгэлтэн төрийн хэрэгт оролцох боломж зөвхөн Их Хүрээгээр хязгаарлагдаж байсан. Өвөрмонголд шашны тэргүүн нь Жанжаа хутагт, ойрдод нэг, урианхай, буриадад Агваан Хайдав зэрэг тус тус шашны том төлөөлөл нь байж түүнийгээ дээдэлдэг байсан байхад Халхын Богдын нэр нөлөөгөөр бусад монголчууд дагасан гэвэл өрөөсгөл болно. Наад зах нь баяд, дөрвөдийн аймаг түүнд тулгуурлаагүй, Засагт ханд итгэж дагасан. Богд Их Хүрээнээс гадгашаа гарах бол Бээжингээс зөвшөөрөл авдаг тийм явцуу хүрээнд байсан. Харин Засагт хан Улиастайн Амбан, Жанжины газар, Халхын аймгуудын чуулган, жасааг бодитойгоор удирдах боломжтой, баруун талдаа алтай, урианхайн хязгаарыг хамаарч, Бээжинд төвлөн Монгол жургаанд жасаалдаг, Манжийн төрийн шийдвэр гаргах түвшний эрх мэдэл, мэдээлэлд ойр өвөрлөгч хорчин, харчин аймгийн ноёдуудтай ойр дотно харилцаатай, түүгээрээ дамжуулан өвөрмонгол урианхай ойрд дээд монголын том ноёдтой хэдэн үеэрээ холбоо харилцаа тогтоосон гэх мэт асар өргөн цар хүрээтэй олон талт хамтын ажиллагаатайгаар ажиллаж байсан. Засагт хан Д.Содномравдан, Хорчин аймгийн ноён Б.Гончигсүрэн чин ван, Бээжин дэх Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчин аймгийн ноён В.Гүнсэнноров чин ван нарын холбоо сүлбээ, үүсгэл санаачилга, санхүүжилт, зохион байгуулалтгүйгээр 1911 оны хувьсгал гарах, ялах боломжгүй байсан нь түүхэн үнэн юм.{{Citation needed}} Хамгийн гол шалтгаан нь Их гүрнүүдийн 1881 онд байгуулсан "Петрбургийн гэрээ"-нд зааснаар Манж Чингийн нутаг дэвсгэрийн бүсэд өөрсдийн нөлөөлөө хувааж авсан. Энэ гэрээ ёсоор Ар монгол, Баруун Монголыг Оросын нөлөөнд оруулж, түүндээ Төвөдийг нөлөөний бүсдээ татах ажлыг эртнээс төлөвлөгөөтэй зохион байгуулж ирсэн байх магадлалтай бөгөөд үүндээ Засагт ханыг талдаа татах байдлаар оролцуулж байсан байж болзошгүй харагддаг. Засагт хан Д.Содномравдан 1911 оны 10 дугаар сарын хятадын Учаны бослогын талаарх шуурхай мэдээг Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчины В.Гүнсэнноров чин ван болон Манжийн хааны дотоод ордны Хааны Хиагийн захирагч Сайн ноён хан аймгийн Сайд Сэцэн чин ван Наянт нараас буухиа мэдээ авмагц "Манж гүрнийг хамгаалах 5000 цэрэг татна" гэж Улиастайн амбан, Манж жанжинд хамгийн эхлэн Засагт ханы хувиар мэдэгдэл хүргүүлж, дараа нь мөн Их Хүрээний Манж амбанд Халхын хануудын нэрийн өмнөөс Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах сайд Түшээт ван Чагдаржаваар мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлага эхлүүлж, эс дэмжсэн хариу өгөхөд нь: тэгвэл Манж Чингийн явдал бидэнд хамаагүй болжээ, тийм учир тусгаарлаж, урьдын төрөө сэргээнэ гэсэн байдаг. Эзэнт гүрнийг юу хэлэх, юу хийхээ тодорхойлж амжаагүй байхад нь ийнхүү шийдвэр гаргасан нь урьдчилан боловсруулсан төлөвлөгөө хэрэгжсэн явдал байлаа. Улмаар хүрээнд 500-2000 цэрэг хурж, Хүрээ, Улиастайн Манжийн амбан, манж хятад цэргүүд аргагүй бууж өгч, Монгол нутгаас зайлсан. Улиастайн Манж жанжин бол 200 жилийн турш Халх 4 аймаг, Ховд, Урианхайн хязгаарын бүх хэргийг ерөнхийлөн захирах цэрэг, захиргааны гол албан тушаалтан байсан бөгөөд шууд Манж хаан болон Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яаманд л захирагддаг байв. Энэ үүднээсээ Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд хамгийн түрүүнд Улиастайн Манж жанжны газрыг гартаа оруулж авсан байна. Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Улиастайн монгол амбан нь Засагт ханы Сартуул сэцэн Засгийн хошууны ноён жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Иш байсан тул өөрийн дураар хөдлөхөд дэм болжээ. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн монгол амбанаар нь Засагт ханы хорин хэдхэн настай цэл залуухан Сартуул ванг томилуулсан нь Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд В.Гүнсэнноров чин вангаас нөлөөлж, урдаас бэлтгэсэн төлөвлөгөөний нэг хэсэг нь байх магадлалтай харагддаг. Бээжинд суугаа Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд, Харчины В.Гүнсэнноров чин вангаас Манж Чингийн төрийг татан буулган Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдэстэй тохиролцож Их Хүрээнд богино хугацаанд Богдыг хаанаар 1911 оны 12 сарын 29-нд өргөмжлөн, Монгол Улсаа тунхагласан бөлгөө. Монгол Улс тунхагласнаас хойш 2 өдрийн дараа Дундад Иргэн Улс байгуулагдснаа тунхагласан байдаг ба хятадаас өмнө улсаа байгуулснаа зарласан нь түүхийн болон олон улсын эрх зүйн хувьд асар чухал ач холбогдолтой үйл явдал болсон. Монголчууд үнэхээр олон талт шуурхай мэдээлэлтэй ажиллаж байсныг илтгэдэг. Нөгөө талаасаа Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг урдаас хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдсүүдийг цаг хугацааны хайчаар шахамдуулан яаравчлуулан шийдвэр гаргуулаагүй бол Хэн нь Хаан суух талаар маргалдан тэмцэлдсээр түүхийн гашуун тавилангаа давтах байсан бөгөөд түүнээс сэргийлсэн Монгол Төрийн их бодлогтон дээдэс билээ.{{Citation needed}} Засагт хан Д.Содномравдан Богдоо 1911 оны 12 сарын 29-нд хаанд залах ёслол үйлдээд л Улиастай хотыг зорьсон байдаг. Шалтгаан нь Халх дахь Манжийн засаг захиргааны төв Улиастайн Манж жанжны газрын буулгаж авах нь хамгийн амин чухал стратегийн нүүдэл байв. Улмаар Засагт хан бараа бологчдын хамтаар өвлийн -40 градусын тэсгим хүйтэнд маш богино хугацаанд 1500 гаруй км зам мориор туулан нутгаа зорьж очсон. Улмаар эртнээс бэлдсэн бэлтгэлийнхээ дагуу Улсаа тунхагласнаас хойш 22 хоногийн дараа буюу 1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж Жанжин сайд Аан И болон Манж Амбаны газрыг татан буулгаж, Монголоос хөөн явуулсан байдаг. Хөөн явуулаад Улиастайн эрхэлсэн сайдаар өөрийн итгэмжит хүн Засагт ханы Чин Ачит Засгийн хошууны ноён Гончигдамба бэйлийг тавьсан байна. 1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж жанжин сайд Аан И бууж өгч, Манж Жанжны газар татан буугдсанаар Халхад Манжийн засаг захиргаа, ноёрхол олон улсын хууль ёсоор де факто дуусгавар болсон юм.{{Citation needed}} Түүний хажуугаар Засагт хан Д.Содномравдан баруун хязгаарын олон ноёд дээдсийг талдаа татах ажлыг зохион байгуулж байв. Мөн дүн өвлийн хүйтнээр тусгайлан өөрийг нь зорьж ирсэн Хаант Оросын Засгийн газрын биет төлөөлөгч бөгөөд Оросын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн эрхлэгч барон В.Л.Котвичийг 1912 оны 2 сарын 27-нд Засагт ханы хүрээ дэх өргөөндөө хүлээн авч уулзсан байдаг. В.Л.Котвич нь гадаад Монголыг тусгаарлах гол бодлогыг тодорхойлогч байсан юм. Мөн Ховдын Манж амбаны газрыг татан буулгахаар цэрэг татан төвлөрүүлэн дарж авахын тулд Улиастай хот болон өөрийн аймагтаа төвлөрөн асар завгүй ажилласан байдаг тул Их Хүрээний Богдын Засгийн бялуунаас хүртэхээр булаалдах цаг хугацааны боломж байгаагүй байх магадлалтай. Нөгөөтэйгүүр 5 яам байгуулахад Засагт ханыхаас суудал хуваарилагдаагүйгээс шалтгаалсан байж болзошгүй бөгөөд Их Хүрээ рүү Засагт ханыг буцаж ирэхгүй, 1912 оны Цагаан сараар ч ирж золгоогүй шалтаг заагаад байсан тул Богдын Дондогдулам хатан Засагт хан Д.Содномравданы хатан Жамсраны Цэсрэнг дуудан авчирч буцаахгүй 4 сар гаран дэргэдээ шадарлуулсан мэдээ байдаг. Улмаар Ховдыг чөлөөлөх цэрэг цуглуулахаар бүс нутгийн ноёдыг татан ятгаж, Дөрвөд, баяд хошуудын Түмэндэлгэржавын 700 цэрэг, Тагна урианхайн хошуудын Гомбодорж ноёны 300 цэрэг, Алтайн Урианхайн Ши бэйсийн 17 сумын 300 цэрэг, Засагт хан, Сайн ноёны хошуудын 400 цэрэг зэрэг цугларан Жалханз хутагт, Зоригт ван Наваанцэрэн, гүн Хатанбаатар Магсаржав, гүн Манлайбаатар Дамдинсүрэнд хариуцуулан баруун хязгаарын асуудал цэгцэрсэн тул аргагүй эрхэнд 1912 оны хавар Богдод дуудагдан Засагт хан Д.Содномравдан Их Хүрээнд морилсон байдаг ба хаанд бараалхаж очиж ирээд хоёр хонолгүй 5 сарын 8-нд хоронд хордсон байдалтайгаар таалал болсон. Улиастай хот Халх дахь Манжийн дарангуй цэргийн гол төв болж, тэнд Халх монголыг захирах манжийн төлөөний жанжин сайд сууж, хязгаар дахинд холбогдох чухал хэргийг шийтгэх, 4 аймгийн цэргийн бэлтгэлийн хэргийг захирах, өртөө харуулыг цагдах, оргодол, босуулуудыг байцаан барих зэрэг хэргийг товчлон захирах үүргийг гүйцэтгэж, гагцхүү Манжийн хаан ба Гадаад монголын төрийг засах явдлын яаманд захирагддаг, халх дахь манжийн цэргийн ба иргэний захиргааны дээд эрхийг барих төв байсан юм. Улиастайн Манж жанжны газар нь бас Хөвсгөл нуурын Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхайн]] хошууд, тэдний газар нутаг дээрхи өртөө, харуулуудыг болон Их Хүрээний Манж Амбан, Ховдын Манж Амбанг харъяалан захирдаг байлаа. Улиастайн жанжны дэргэд манж, монгол нэжгээд сайд суудаг байсныг хуувийн (зөвлөх) сайдууд, сүүлд амбан хэмээдэг байв. Их Хүрээний Манж амбан нь халхын 4 аймгийн хэргийг хамаардаггүй зөвхөн Богдын хүрээгээ хариуцсан албан тушаалтан байсан бөгөөд Улиастайн Манж жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Ховдын Манж Амбан нь мөн Улиастайн Манж Жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Улиастайн Манж Жанжин гагцхүү Манжийн Эзэн хаанд шууд захирагддаг байв. Манай түүхчид энэ зүйлийг ч мэдэхгүйгээр Их Хүрээний Сан до Амбангаар төлөөлүүлэн их олон түүх, зохиол бичдэгт нэн харамсалтай. Улиастайн Манж Жанжин сайдыг Манж Амбаныхаа удирдлагад байдаг албан тушаалтан байсан мэтээр тухайн үеийн засаг захиргааны хуваарилалтыг судлахгүйгээр кино хийж, зохиол бичсэн түүхийг гуйвуулсан ичгэвтэр явдлууд бий. Улиастай хот манжийн дарлалын үед Халхын 4 аймаг, Ховд, Алтай Урианхайн хязгаарын Нийслэл төв нь байж халх 4, ховдын хязгаарын аймгийн чуулганууд хуралддаг, жас нийлдэг хэрэг заргаа эцэслэн шийддэг төв байсан. Гэвч Их Хүрээ нь 1870-аад оноос хойш хятадын Цайны замын Орос руу дайран гардаг гол суурин газар болсон бөгөөд мөн Богд оршин суудаг, олон хөлийн худалдааны төвлөрсөн суурин газар байснаар өргөжин тэлж стратегийн чухал ач холбогдолтой төв болсон байна. Засагт хан Д.Содномравдан Манжаас салах нь ганц монгол үндэстний асуудал гэж хязгаарлалгүй Төвөдийн 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцыг энэ үйл хэрэгтээ татан оролцуулж, Засагт ханы Дорлиг лхаарамба, буриад лам хамба Агваанаар дамжуулан халхад дүрвүүлэн авчирч 3 жил байлгаж байгаад буцаасан. 1912 онд Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарласан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц халхад очих болсон тухайгаа 1910 онд Энэтхэгт байхдаа тэмдэглэсэн нь байдаг бөгөөд Засагт ханы хүсэлт зуучлалаар оростой холбоо тогтоосон гэдэг. Халхын дөрвөн Ханы дэмжлэг авахгүйгээр Эзэн Чингис хааны алтан ургийн биш, харь төвөд хүнийг улсын хаан болгох санаачилга гаргах монгол хануудын харьяат монгол ноёд гэж ямар ч тохиолдолд байхгүй өндөр ёс суртахуунтай цаг үе байв. Сүүлд зохиосон түүхээр Сайн ноён хан санаачилж хаан болгосон гэдэг нь огт ор үндэслэлгүй бөгөөд Халхын эзэн Засагт хан, Түшээт ханы өмнүүр орж бусад ханууд дэг эвдэх ёсон эртнээс үгүй байсан. Тэр дундаа өөрийнх нь аймгийн харьяат хошууны ноён байсан Сайн ноёныхон тийм үйлдэл гаргах ёс суртахууны эрхгүй гэдгээ гүнээ ухамсарлан мэддэг байлаа. Түүнчлэн Халхын нэр нөлөөтэй Засагт хан, Түшээт хан нар дараалан 3 сарын зайтайгаар асар богино хугацаанд хорлогдож, цэл залуухан Сэцэн хан Цэрэндондовын Навааннэрэн туршлага дутаж байсан тул Сайн ноён хан Төгс-Очирын Намнансүрэн яалт ч үгүй төрийн жолоог татахаас аргагүй болсон байдаг. Богдыг хаан ширээнд суулгаад эхэн үедээ Халхын дөрвөн хан Богд хааны Тэргүүн шадар сайдаар томилогдсоноос өөр албан тушаал хашаагүй нь зөвшилцөл тохиролцооны ихээхэн зөв гаргалгаа байсан нь харагддаг. 1911 онд [[Жавзандамба хутагт]] болон Халхын дөрвөн Ханы нэр хамтарсан бичигтээ Гадаад монгол, Өвөр монгол, Барга, Ойрд, Урианхайн хязгаарыг багтаасан Их Монгол улсыг байгуулахдаа Орос улсаас тусламж авах, худалдааны зэрэг харилцаа тогтоох хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн байна. Монголын төлөөлөгчдийг Орос улсын Гадаад явдлын яамны хэргийг түр эрхлэгч А.Нератов, Сайд нарын зөвлөлийн дарга [[Пётр Столыпин|П.А.Столыпин]], Оросын Эзэн хаан [[II Николай|II Николай хаан]] хүлээн авч уулзжээ. '''Оросын [[II Николай|II Николай хаан]]''' '''«Танай улс учиргүй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!»''' гэж зөвлөсөн гэдэг. == Засагт Хануудын улсаа тусгаар тогтнуулах бодлого == <u>'''Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан'''</u> нь Өвөрлөгч Харчин баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров [[Засагт хан Доржпалам|Чин вантай]], мөн Хорчины зүүн хошууны засаг, Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн нартай нягт хамтран Монгол Улсаа Манжаас тусгаарлах бодлого үе шаттай явуулж ирсэн бөгөөд тэрхүү бодлогын үрээр Халх, Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд ихээхэн нэр нөлөөтэй болсон байв. Өвөрмонголын В.Гүнсэнноров Чин вангийн байгуулсан “Төвийг эрхэмлэгч” монгол сургуульд Засагт хан хошууныхаа монгол хүүхэд залуусыг явуулж сургаж байсан бөгөөд тэдний номын сан, хичээлийн хэрэгсэл, байр сууц, хоолны зардлыг Харчин вангийхан дааж байсан мэдээ хятад эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Манжийн хааны зарлигаар Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Засагт Хан П.Содномравданг Халхыг төлөөлсөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон байдаг нь “Чин Ши Гао” (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсын (Qing dynasty) түүхийн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байна. Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулж богино хугацаанд олон талт байдлаар монголоо тусгаарлах бодлогыг нэн амжилттай хэрэгжүүлж ажиллах үндсийг тавьсан байна. Энэ үеэс Өвөрлөгч Харчин баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров [[Засагт хан Доржпалам|Чин ван]], мөн Хорчины зүүн хошууны засаг, Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн нартай нягт хамтран Монгол Улсаа Манжаас тусгаарлах бодлого хэрэгжүүлж, монгол ноёдын холбоог бүлхэмдэн үүсгэн эхэлсэн байдаг. Харчин баруун хошууны Засаг Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван Монгол, Төвөдийн жургааны ерөнхийлсөн сайдын тушаалд ажиллахдаа Хааны Зөвлөх Парламентын гишүүнээр ажиллаж байсан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдантай нягт холбоотой байж Ар Монголд 1911 онд үндэсний хувьсгал ялалтыг талархаж, Өвөр Монголын хошуудын ноёд язгууртанд ухуулах ажлыг эхлүүлж, нэр нөлөө, санхүүжилтээр дэмжиж байсан эх сурвалжууд олноор байдаг.       Тухайлбал, '''1911 оны Монголын эрх чөлөөний хөдөлгөөн үүсгэхэд Засагт хан Д.Содномравдантай үгсэн тохиролцсоноороо''' Манж Чингийн төрийн Бээжин дэх Монгол, Төвөдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд угтаа тухайн үед манжийн төрд бүх монгол үндэстнийг тэргүүлж байсан <u>'''Харчины баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван''' өөрийн итгэмжит албат '''Зостын чуулганы Харчин баруун хошууны түшмэл''' '''Баянтөмөрийн Хайсан гүнг, түүний том хүүгийн хамт өөрийнхөө төлөөний хүн болгон Халх Монгол руу явуулсан.'''</u> Мөн '''Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн өөрөө''' болон <u>'''Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Б.Удай Засагт чин ванг, түүний хоёр дүү Сахалт лам Б.Бөхбаян, Хорчин хойд хошууны засаг ноён гүн Б.Раашминжүүр нарыг өөрийн төлөөний хүн болгон Халх руу явуулсан''' байдаг.</u> Сүүлд Харчины баруун хошууны цэргийн жанжин гүн Бавуужавыг халх руу явуулж цэргийн хэрэг эрхлэхэд туслалцуулсан. Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн Монгол Улсын Ерөнхий сайдын орлогч сайд, Удай Засагт чин ван Богд хаант улсын Цэргийн яамны дэд сайд, Зостын чуулганы Харчин баруун хошууны түшмэл Баянтөмөрийн Хайсан Чин зүтгэлт Улсад туслагч гүн цол хүртэж, Дотоод Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэгч Яамны эрхэлсэн түшмэл болж, Б.Раашминжүүр гүн Гадаад яамны эрхэлсэн түшмэл болсон. Тэдгээр хүмүүс Монголд 1911 оны хувьсгал гарахад шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн. Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Удай ван, Рашминжүүрийн хамт хятадын маршал Жан Золингийн орчин үеийн зэвсэглэлтэй 15 мянган их цэргийг удаа дараа бут цохисон байдаг. Харамсалтай нь Засагт хан Д.Содномравданг нэн харамсалтайгаар хорлож алсан явдалд болон халхын ноёдын увайгүй үйлдлээс болж өвөрлөгчдийн хамгийн нөлөө бүхий ноён Харчины В.Гүнсэнноров Чин ван сүүлд 1912 оны сүүлч гэхэд хятадын хувьсгалын удирдагч Сүнь Ят сений талд зогсож байв. Харчины В.Гүнсэнноров чин ван санаачлан өвөрлөгч 49 хошуудын 35 хошууны ноёдыг тэргүүлэн Богд хаант Монгол Улсад дагаар орох үйл хэргийг гардан удирдсан боловч, халхын ноёдын жалга довын эрх мэдэл булаалдсан явцуу эрх ашгаас болж цаашаа эргэсэн байдаг. '''1916 оны Цагаан сараар''' Монголын их урвагч, Хятадын эх оронч Ши Янь Шань буюу Гадаад явдлын яамны сайд, хичээнгүй гүн '''''<u>Балингийн Цэрэндорж Дундад иргэн улс Хятадын бүрэн эрхэт төлөөлөгч Чен Лу-тай наргиж суухдаа, Харчины сахалт лам Бөхбаяныг Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг анх өдөөн эхлүүлэгч этгээд хэмээн тодорхойлж, хэрэв Хайсан, Удай, Бөхбаян нар халхад ирээгүй бол яавч тусгаар тогтнолын хэрэг өрнөхгүй байсан юм гэж харуусан үглэж байжээ</u>'''.'' Яг тэр үед нь Ханддорж хорлогдож, Хайсан, Удай ван буцаагдаж байсан билээ. Сахалт лам Бөхбаян мөн урвагч дайснуудад хорлогдон, амь насаа харамсалтайгаар алджээ. Харин Алтайн хязгаарыг хамаарсан амбан байсан Торгуудын Балт ван Засагт ханы Нэгдсэн Монголыг тусгаар улс болгох бодлогод тээг болсон урвагч байсан нь үнэн бөгөөд түүний урвагч үйлдлээс болж Шинжаанаас салалгүй баруун хязгаар, баруун өмнөд хязгаар бие даасан засаг захиргааны нэгжгүй өнөөгийн нөхцөл байдалд орж, эцсийн дүндээ хуучны Зүүнгарын нутаг болон Хуучин Торгууд болон Эзний голын шинэ торгуудуудын төрлөх монгол нутагт монгол хүний мөргүй болж хятад, казахуудын төрлөх нутагт тооцогдох болжээ одоо. Торгуудын Балт ван Ойрадын улсыг байгуулах гэж байна гээд дөрвөдийн Баянт бэйс гэх мэт хүмүүсийг ашиглан хагалан бутаргах үйлдэл гаргаж, тухайн үедээ гоминданы засагт үнэнчээр зүтгэж, мөн японд тал алдалгүй зүтгэсэн байдаг. Түүхэнд буруу хүний эрх мэдэлд шунасан тэрхэн зуурын амин хувиа хичээсэн байдал түүхэнд ямар их гарз дагуулдаг жишээ энэ юм. <u>'''Засагт ханы Улсаа тусгаар тогтнуулах их үйлсэд Орос, Хятадын талаас монгол урвагч ноёдын оролцоотойгоор их саад хийсэн байдаг.'''</u> Засагт ханы харьяалдаг Урианхайн хязгаарын байгалийн баялаг алт, мөнгө, нүүрс хайж, Оросын тариачид нь тариа тарих газар хайж түрж орж ирсэн. Урианхайд 1830 онд Оросын анхны алтны уурхай нээгдэж байсан бол 1896 он гэхэд 11 алтны уурхайд 500 хүн ажиллаж байлаа. Энэ түрэлттэй хүссэн ч эс хүссэн ч Засагт хангийнхан тулж зогсохоор аргагүй байжээ. 1896 онд 169 Оросын иргэнтэй анхны орос тосгон Туран байгуулагдав. 1908 он гэхэд Урианхайн хязгаарт Оросын 200 гаруй тосгон гацаатай болчихжээ. Оросын иргэд тэр үед Урианхайн хязгаарт сайндаа ч ирээгүй юм л даа. Худалдаачид нь Урианхайн хязгаарын байгалийн баялаг алт, мөнгө, нүүрс хайж, тариачид нь тариа тарих газар хайж л ирсэн юм. Урианхайд 1830 онд анхны алтны уурхай нээгдэж байсан бол 1896 он гэхэд 11 алтны уурхайд 500 хүн ажиллаж байлаа. 1904-1914 онд Оросууд 25 тонн алт олборлож байжээ. Ийнхүү Бээжингийн гэрээгээр оросын худалдаачид баруун Монгол болон Урианхайн хязгаарт татваргүй худалдаа хийх эрхтэй болсноор оросын худалдаачид урианхайн хязгаарт ирж оросын худалдаачид урианхайн ард иргэдийг мөлждөг болсон юм. Тэр үеэс орос худалдаачдын араас Уринахайд ирсэн оросын тариачид ус, хөрс сайтай үржил шимтэй газар нутгийг урианхайчуудас булаан авч тариа тарьж баян чинээлэг орос тариачид буй болж урианхайн хязгаарт 200 гаруй орос тосгон байгуулж нутгийн урианхайчуудын хувьд бэлчээр үржил шимт газар нутгаа оросуудад алдаж амьдрахад хүнд болж ирсэн юм. 1830-аад онд оросын алт хайгчид Урианхайн Сыстык Хэмд алт олж урианхай болон манж монголын хууль цаазыг үл тоож нууцаар алт олборлож эхлэв. 1896 он гэхэд 11 алттай газар олж 11 алтны уурхай ажиллуулж, 500 гаруй ажилчин ажиллуулж их хэмжээний алт олборлож оросын цагаан хааны санг баяжуулж байв. 1881 онд гэхэд оросууд Урианхайд 9.5 сая алтан рублийн үнэтэй 446 пуд буюу 25 тонн алт олборлож байв. Оросын алт хайгчид улам их шуналтаж хууль бусаар алт олборлох ажиллагаагаа улам өргөжүүлж 1904-1914 онд алтны 29 уурхайнаас 1140 пуд алт олборлож байв. Урианхайн нутагт харийн олз хайгчид өчнөөн их алт олборлох тутам уриахайн ард түмэн төчнөөн ихээр ядуурч байв. Хорьдугаар зууны эхнээс эхлэн Оросын эзэнт гүрэн алтаар баян Урианхайн хязгаарыг эзлэн авах далд санаагаа хэрхэн хэрэгжүүлэх талаар бодож эхэлсэн юм. 1911 онд Хятадад [[Синьхайн хувьсгал]] өрнөж Манж Чин улс мөхсөн нь цагаан оросын эзлэн түрэмгийлэгчдэд өчүүхэн жижигхэн ч гэсэн үлэмж их баялагтай Урианхайн хязгаарыг Монголоос таслан авах таатай нөхцөл бүрджээ. Монголд Богд хаан тэргүүтэй монгол ноёдууд Манж Чин улсаас туурга тусгаарлаж Богд хаант Монгол улсыг 1911 оны 12-р сарын 29 –ны өдөр байгуулав.Чухам энэ үед монгол туургатан сэргэн мандаж нэгдсэн Их Монгол улс байгуулагдах таатай нөхцөл бүрдсэн юм. Өвөр Монгол, шинжааны монгол, буриад монголчууд бүгд л энэ чухал үйл явдлыг баярлан угтаж Монгол улсдаа нэгдэн орохыг ард түмнээрээ хүсэн тэмүүлж байлаа.Харин Урианхайн хязгаарын ноёд бүгд нэгдэж Монгол улсаа дэмжихийн оронд тэд гурав хуваагдсан байлаа. Урианхай ноёдын нэг хэсэг нь Монгол улсынхаа бүрэлдэхүүнд орно хэмээн зөв ярьж байхад, нэг хэсэг нь бие даасан тусгаар улс болно хэмээн төөрөлдөж, нөгөө хэсэг нь Оросын эзэнт улсын бүрэлдэхүүнд орно хэмээн мунхаглаж байв. Тэр үед ганц, хоёр түм хүрэхгүй цөөхөн урианхайчууд өөр хоорондоо ингэж самуурч тэрсэлдэж байсныг бодоход урианхайчууд улс Монголоо гэсэн эх оронч үзлээ гээж, Бурханы сургаал, эзэн Богд Чингис хааны сургаалиа ор тас мартаж, харийн гүрнийг шүтэж буруу номтон болж байжээ.<blockquote>1912 оны 1 дүгээр сард Урианхайн хошуу ноён Буянбадрах, амбан ноён Гомбодорж, хамба лам Лувсанжамц нар нь “Урианхайн хязгаарыг Оросын эзэнт улсын бүрэлдэхүүнд оруулж өгөөч” гэсэн өргөх бичгийг Оросын цагаан хаанд өргөн барьж байжээ. </blockquote>Ингэж анх урианхайн ноёдын Монгол улсаас салж харийн орны нөмөр нөөлөгт орох гэсэн урвалт эхэлсэн юм. Тэр үед урианхайн ноёд, лам нарын олонхи нь Оросын нөлөөнд орох сонирхолгүй байсан. Тэд Монгол улстайгаа нэгдэх хүсэлтэй байсан нь мэдээж. Гэвч улс төрийн харалган бодлоготой цөөн хэдхэн урианхай ноёд Оросын эзэнт гүрний алт мөнгөөр баян Урианхайн хязгаарыг Монголоос салгаж өөртөө нэгтгэх гэсэн далд санааг мэдэхгүй байлаа. Оросын хаант засаг ч гэсэн тэр үед шинээр байгуулагдсан гоминданы Хятад улстай харилцаагаа муутгахыг хүсэхгүй байсан бөгөөд шууд л Урианхайн хязгаарыг Орос мэдэлдээ авч хараахан зүрхлэхгүй байсан юм. '''1915 оны Орос, Монгол, Хятадын “Хиагтын гэрээ”-ний 11 дүгээр зүйлд “Урианхайн хязгаар бол гадаад Монголын бүрэлдэхүүн юм” хэмээн тусгагдсан нь Монгол улсын хувьд чухал заалт байв.''' Товчхондоо Засагт хан Д.Содномравдан, Дотоод хэргийн сайд Г.Цэрэнчимэд нарын үхэл Тагна Урианхайн хязгаар, Алтай хязгаарыг Орост алдахаас сэргийлэх бодлого үйл ажиллагаа явуулснаас болж хорлогдсон. Гэвч удалгүй энэхүү гэрээг хаант Орос улс уландаа гишгэсэн юм. 1921 онд Орос улаан цэргүүд Урианхайд орж ирэв. Дараа нь цагаан гвардийн генерал Андрей Бакичийн цагаантан цэргүүд орж ирэв. Большевикууд цагаантныг ялж, Бакич генералыг 1922 оны 6-р сард буудан хөнөөв. 1917 онд улаан хувьсгал Орос оронд ялж еврей коммунистуудын улаан хядлага Орос орон даяар өрнөж хэдэн сая гэм зэмгүй ард иргэд улаантнуудад алагдаж тэрхүү улаан хувьсгалын хор уршиг Урианхайн хязгаарт 1921 онд хүрч ирсэн юм. Оросын А.Кравченко, П.Щетинкины удирдсан улаан цэргүүд Урианхайн хязгаарт цөмрөн орж ирлээ.<blockquote>1921 оны 8-р сарын 16- нд Тувагийн 9 хошууны хурал болж Оросын улаантан большевикуудын нөлөөнд автсан тувачууд “Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс” гэгчийг тунхаглан зарлажээ.</blockquote>Оросууд Урианхайн амбан ноён Гомбодоржоор дамжуулж Тагна Туваг тусгаарлах гэж элдвээр оролдож, сүүлд Засагт ханыг хорлогдохоос яг өмнөхөн халимаг Дамбийжаа ламыг хоёр тэмээтэй ачаатай (олон гулдмай алт) оруулж ирж түйвээлгэх гэж оролдсон. Дамбийжаагийн балаг ардын хувьсгал хүртэл үргэлжилж Улаан оросын хатгаасаар Ардын хувьсгалын Шижээ гэх мэтэстэй нийлэлдэн баруун монголын БНАУ тунхаглах гэж хүртэл дөвчигнөж, Богдын захиас Жалханз хутагтын зөвлөгөөгөөр Д.Сүхбаатар жанжин оросуудыг сөрж, өрсөж Дамбийжааг устгаж дарж авсан байдаг. Хятадууд болохоор Торгуудын Балт ванг ашиглан Ойрдын улс байгуулна хэмээн баяд, дөрвөдийн аймгийн ноёдыг Баянт бэйс гэх мэтсийг талдаа татаж ашиглах гэж удаа дараа оролдож хорлох үйлдэл хийж ирсэн байдаг ба Засагт хан Д.Содномравдан тухай бүрд нь шийдвэртэйгээр тас цохиж байсан байдаг. Тухайлбал, Засагт ханы Алтан харуул овгийн харуул зангиудыг Жирэмийн чуулганы өмнөд Горлос хошууны Энхбилэгтийн Тогтох тайж нартай явуулж гэр бүлийн нь хамт бариулж авчирч, Эзний голын шинэ торгуудын ноёдод бас хатуухан жавтий хүртээж байж, тэд савраа татсан байдаг. Тэгж шийдвэртэй арга хэмжээ авсны хүчинд 1911 онд Монгол улсаа тунхаглахад урианхайчууд, илийн ойрдын 26 хошуу, хуучин торгууд хошууд, баяд, дөрвөд аймаг нэгдэн дагаар орох бичгээ өргөн барьсан байдаг. Сүүлд Тувачууд бүүр болохоо байгаад ирэх үед Засагт ханы зарлигаар Засагт ханы Жалханз хутагтын өртөө гэж байгуулж Урианхайн хязгаараас шууд мэдээ ирдэг байдлаар зохион байгуулсан байна. Засагт ханы Жалханз хутагтын отогт хөвсгөл, тувагийн зарим хойд сумыг харьяалдаг байсан. '''Засагт хан Д.Содномравдан 1910 онд Халхын Нара Банчэн хутагтыг өөрийн шадар Дагвын Бат-Очир Түшээ гүнгийн хамт''' Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэн, Монгол, Төвдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд Харчин баруун хошууны Засаг В.Гүнсэнноров чин ван нартай уулзуулахаар өвөрмонголд очуулж ертөнцийн хамаг явдлыг хардаг хутагт ирж гэж бужигнуулж байсан мэдээ байдаг. Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэнгийн халхаас ирсэн зочидтой уулзах гэж Өвөр Монголын баян, ядуу, хөлтэй хөлгүй хамаг амьтан цуглаж өдөржин шөнөжин дугаарлан Нара Банчэн хутагтад хувь төөргөө үзүүлж байв. Нара Банчэн сүсэгтнүүдийн асуултанд заримдаа амаар хариулж, заримдаа дээлээ тайлан нуруугаа үзүүлэхэд нуруун дээр нь Монгол, Түвд үсгээр бичиг тодорч бүдгэрэн байсан нь бүр улс амьтныг бишрүүлж байж. Тэдний өвөрмонгол, Бээжинд очсон шалтгаан нь Манж Чин улсын дотоод нөхцөл байдлыг өөрийн биеэр үзэж танилцах, Бээжин дэх <u>Монгол ноёдын холбооны ноёдыг</u> ятган сэнхрүүлэх, тандах ажил байх учиртай. Манжийн төрөөс тэднийг сэжиглэн баривчилж магадгүй байгааг Бээжинд сууж Манжийн хааны дотоод хамгаалалтын хиагийн захирагчийн алба хашиж байсан Сайн ноён хан аймгийн Сэцэн чин ван Наянтийн сэрэмжлүүлэн хэлснээр тэд яаран нутаг буцсан байдаг. Жилийн дараа Өвөр Монголын Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их Чин ван Б.Гончигсүрэн Өвөрлөгч 49 хошууны олон ноёдоо оройлон Богд Хаант Монгол Улсад дагаар орох тухай бүх өвөрлөгч 35 хошуудын өргөх тамгатай бичгээ барин Хүрээнд ирж, Богд хаант Монгол Улсын Бүгд ерөнхийлөн захирах яамны дэд сайд буюу Ерөнхий сайдын орлогчоор томилогдсон билээ. Хорчин зүүн гарын Их Чин вангийнхан хэдэн үеэрээ Монголоо тусгаарлахад Засагт хануудтай хамтарсан байдаг. '''Д.Содномравдан ханы өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондов, мөн эцэг Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпалам''' '''нар''' Манж дайчин гүрний үед Өвөрлөгч Хорчин зүүн гарын хошууны Засаг, Төрийн Их Чин ван Б.Сэнгэринчин, түүний хүү С.Буяннэмэх их чин вантай хамтран хятадуудын бослого, 8 гүрний их цэргийн дайралтыг зогсооход хүчин зүтгэсэн бөгөөд тэр үеэс Монголоо тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн байдаг. Манж чингийн цэргийн эрхийг гартаа атгаж байсан Цэргийн их жанжин Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван Оросын хаант улсаас зэр зэвсэг худалдан авахдаа өөрийн биеэр Халхад ирж, Засагт хан М.Цэрэндондовтой Хиагт орчим уулзсан нэгэн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн мэдээ байдаг. Тэрхүү уулзалтын дараагаас Манж чингийн төр хоёр ихэсэд олон дарамт учруулсан. Манжийн найман тугийн их цэргийн эрх мэдлийг өвөрмонгол ноён Сэнгэринчингээс салгахын түүс болсон байдаг. [[Чин улс|Чин улсын]] үед [[Төр гэрэлт]], [[Түгээмэл элбэгт]], [[Бүрэн засагч]] хаадад хүчин зүтгэж явсан цэргийн жанжин. Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван тэрээр Хар тамхины хоёрдугаар дайны Балишаогийн тулалдаан болон [[Тайпингийн бослого|Тайпин]], Нианий бослогуудыг дарж, Англи, Францын армийг ялсан гавьяа байгуулснаараа алдаршсан. Түүнийг Англи, Францынхан “Сэм Коллинсон" гэж нэрээр дурдсан байдаг. '''Өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондовын үед''' Цагаан малгайтны (лалууд) бослогыг дарахад монголчуудаас хүн хүч дайчилсан бөгөөд түүнийг эсэргүүцэн 1880 онд Засагт хан Манибазарын Цэрэндондовын харьяат албат Онолтын цэргийн бослого Улиастайд гарсан байдаг. (Цэрэг Онолтын Улиастайн бослого- 1880 онд [[хятад]] дахь “'''Цагаан малгайтны бослого'''”-ыг даруулахаар [[Улиастай|Улиастайд]] цуглуулсан Монгол цэргүүд Онолтын удирдлага доор [[бослого]] гарган тэмцсэн. Засагт хан, Сайн ноён, Хэвэй гүнгийн хошууны цэргүүд босож манжийн цэргийг хаяж, Манжийн амбанд нутаг орондоо буцаах шаардлага тавьсан. (Онолтыг Сайн ноёны харьяат албат гэж андуурах нь бий). Мөн '''эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпаламын сүүлч, мөн Д.Содномравдан ханы ширээнд суусан эхний үед''' Манж Чингийн төрөөс хятадуудын '''Ихэтуаны Улаан малгайтны (улаан алчууртны) бослогыг''' дарахаар Халхаас 20 мянган цэрэг дайчлан явуулахаар цэрэг татсан ч 2000 цэрэг л татагдан ирсэн бөгөөд, 1900 онд ахин Засагт ханы харьяат албат Энхтайван Зангиар удирдуулсан бослого гарч Улиастайн Манж Жанжны газар, манж амбанг талан таран одсон сонирхол татахуйц баримт байдаг. Занги Энхтайвангаар удирдуулсан Монгол 2000 цэргийн Улиастайн бослого 1900 онд гарч, Манжийн цэргийг хядаж, хятад пүүсүүдийг талж, Чингийн төрийн дарангуйлалыг Халхад сууриар нь ганхуулсан тул Хүрээ, Ховдын Амбан, Урианхайн Амбаны газрыг шинэчлэн нэмж байгуулсан. 1907 онд Манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваан Ховдын шинэ хязгаар байгуулсанаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалагдах болжээ. Эдгээр бослого толгойлсон хүмүүс бол Засагт ханы шууд харьяат албатууд бөгөөд түүний бодлогын үр гэж манжууд харддаг тул Хан ширээг хүүд нь залгуулсан. '''Манж Чин гүрний Гуансюйгийн 28 дугаар онд буюу 1902 онд Манж Чингийн Засгийн газраас Засагт Хан П.Содномравданд болон Засагт хан аймгийн дэд жанжин Туслагч гүн Лувсандамдин нарт Ихэтуаны улаан малгайтны (улаан алчууртны) бослогыг дарахад гавьяа байгуулсан хэмээн Манжийн хааны зарлигаар шагнал олгосон байдаг.''' Мөн 1903 (1918 онд дахин) онд анх гарч тэмцсэн Засагт ханы Дайчин вангийн хошууны харьяат албат Ард Аюушийн Цэцэгнуурын дугуйлангийн тэмцэл ч даамжиран, улмаар Улиастайн Манж Амбаны газарт есөн эрүү давах процесс болж орон даяар дуулиантай манжийн засгийн бодлогыг шүүмжилсэн аяныг орон даяар өрнүүлсэн нь сонирхол татдаг. '''1910 оны 3 сарын 26-ны өдөр''' буюу цагаан нохой жил Засагт ханы Дашчоймбол хийдэд “Домын дамжаа” болох үед Их хүрээн дахь Хятадын өргөн чөлөөний хойшоо харсан том хүрэн дэлгүүрийн үүд хавьцаа '''лам нар болон хятадуудын хооронд нэлээд сүрлэг зодоон болсон''' гэдэг. 1910 оны 3 сарын 26-ны тэр өдөр Их Хүрээний Д.Содномравдан Засагт ханы шууд харьяаны Дашчоймбол хийдийн хэсэг лам толгойлон монголчуудаа өмөөрч Их хүрээний зах дээр хятадын Да Юй Юан пүүсийн худалдаачидтай эхлэн зодолдоод, хоршоо дэлгүүрийг нь бусниулсан. Хүрээний Манж цэргүүдийн баривчилсан Дашчоймбол дацангийн лам нараа хэдэн зуун лам “Цус, сэвсээ үзэлцэнэ” гээд хашгиран дайраад тэднийг чөлөөлж, Сандо Амбангийн жуузыг чулуугаар шидэж буулган, Хүрээний цагдаагийн дарга Амарыг барьж аваад хөлдүү газар дээш нь савж шидсэн зэрэг маш их дуулиан тарьсан байдаг. Зодооны шалтгаан нь Гандан, Хүрээ хоёрын хооронд байрласан Хятадын том том пүүсүүдийг анх Халхаас зөвшөөрсөн Маймаа хот руу нүүлгэх шаардлага байж. Лам нарын зодооны дараа Их Хүрээнд манжийн засаглал үндсэндээ нөлөөлөх чадалгүй болгожээ. Дээрх зодооны улмаас сүйдсэн Хятадын Да Юй Юан пүүсийн талд Манж Амбан үйлчилж, уг пүүсийн сүйрэлд 2000 шахам лан мөнгийг аймаг, шавиас тулган төлүүлсэн нь ноёд лам нарын дургүйцлийг туйлд нь хүргэсэн байна. '''<u>Д.Содномравдан</u> <u>Засагт ханы шууд харьяаны</u> <u>Их Хүрээний Дашчоймбол дацангийн лам нарын 1910 оны 3 сарын 26-нд үүсгэсэн энэ том зодоон 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын эхийг тавьсан юм.</u>''' '''Эндээс харахад Засагт хан М.Цэрэндондов, Ц.Доржпалам, Д.Содномравдан нарын үед арван жилийн давтамжтайгаар Манж Чинг эсэргүүцсэн маш далайцтай бослого, хөдөлгөөнийг өөрийн шууд харьяат итгэлт албатуудаараа толгойлуулан гаргаж, манжийн засгийг сулруулахаар халх, ойрд, дээд монгол хөхнуур, урианхай, өвөр монголын голлох том ноёдтой хамтран үе залгасан далайцтай том бодлого явуулж байсан нь дээрх түүхэн баримтуудаас харагддаг.''' Ерөнхийдөө Халх Монгол, Урианхай, Ховдын хязгаарыг бүхэлд удирдах гол төв нь Хоёр зуун жилийн хугацаанд Улиастайн Манж Жанжны газар байсан бөгөөд Аймгуудийн Чуулган, Жасааг Улиастайд төвлөрүүлэн жилд тогтмол хуралдуулан, Улиастай хотоос Монголыг төвлөрүүлэн аймгуудын жасааг манж хүмүүсээр удирдуулдаг байлаа. Иймд өөрийн нутагт нь байгаа Улиастай хотоос шалтгаалан Засагт хануудын үүрэг роль гарцаа байхгүй өндөр түвшинд, голлох тэргүүлэгчийн үүргийг гүйцэтгэхээс аргагүй байсан. <ref>{{Cite journal |last=Насан |date=2000-09-26 |title=Өвөр Монголын мал аж ахуй ба нутаг бэлчээрийг ашиглах тухай |url=https://doi.org/10.5564/jis.v1i1.2302 |journal=Journal of International Studies |pages=90–100 |doi=10.5564/jis.v1i1.2302 |issn=2663-7871}}</ref> Манжийн сүүл үеийн улс төр, эдийн засаг, соёлын гэсэн үндсэн гурван чиглэлээр өрнөсөн “[[Шинэ засгийн бодлого]]” Монголд харгис, сөрөг нөлөөтэй, дарьтай торх булсан байсан тул бүх монголын ноёд сөрөх бодлого явуулахаас өөр гарцгүй болгосон. Тухайлбал, Өвөрлөгч 49 хошуу буюу харчин, хорчины монголчуудыг хятад тариачид "монгол хүнийг нь алж, газрыг нь авья" хэмээн уулгалан дайрч 45 хоногийн маш богино хугацаанд 150.000 мянган монголчуудыг хүйс тэмтэрсэн байдаг. 1905 онд Сун Ят Сэн нарын хятадын салан тусгаарлагчид "Харийнхны дарлалыг устгах хөдөлгөөн" гэдгийг байгуулахдаа харийнхан гэдгээ Монгол гэж ойлгогдох ханзаар бичсэн, газрын эрхийг тэгшитгэнэ гэсэн нь Шинэ засгийн бодлогоос өөрцгүй байсан зэргээр дургүйцлийг төрүүлж асан тул Өмнөд Монголд тусгаарлах хөдөлгөөн улам эрчимжжээ. Тайпиний бослогын үед Манж Чин гүрний хятад бус үндэстнүүдийн дунд үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн өрнөж байжээ. 1862-1881 онд дунгааны бослого өрнөж, дунгаан, салар, уйгур, казах, киргизүүд оролцож байв. Тэд дийлдэх үедээ Монгол нутагт орж ирж түйвээж байсан билээ. 1863 онд Якуб-Бэкийн бослого гарч, Монголд казахууд ирж суурьшихын эхийг тавьсан. 1865-1877 онд Еттишар буюу Долоон хотын улс тогтнов. Хулжийн Султанат гэх улс ч байгуулагдаж байв. 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг Манж Чингийн харьяаны Шинжааныг эзэлж, бослого хөдөлгөөнийг дарж, эв нь олдвол салгаж авахаар анаж байлаа. 1881 онд оросууд Тувад онцгой эрхтэй болсон бол, 1883 онд Алтайн урианхай тувачууд үүнийг эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг (Засагт ханд илтэд түшиглэж) дэгдээлээ. Энэ бүх бослого тэмцлийн дүнд уулгалтаас халх, зүүнгар, тагна-урианхай, өвөр, хөх нуурын монголчуудыг Засагт хан халхлаж (Засагт ханы Дайчин вангийн Алтанхаруул овгийн Харуул Зангиуд), Засагт ханы нэр нөлөө, улс төр-дипломатын бодлого, цэргээр хамгаалж байсан байдаг бөгөөд түүний үрээр нийт монгол ноёдын итгэл, хүндлэлийг сүүлийн Засагт ханууд хүлээсэн байна. Газар зүйн байрлалаараа Засагт хан аймаг баруун бүс нутагт өрнөж буй геополитикийн тэдгээр том асуудлуудад хүссэн ч, эс хүссэн ч татагдан орохоос аргагүй нөхцөл байдалд байлаа. Тухайлбал, XIII Далай лам Түвдэнжамц хорин есөн сүүдрийн модон луу жил буюу нийтийн тооллоор 1904 оны 6 дугаар сарын 15-ны шөнө цөөхөн тооны хүмүүс дагуулан Лхасаас оргон гарч Хөх нуурын Хүрлэг бэйсийн хошуу нутгаар дамжин, Монголын нутагт орж иржээ. Жамбал донирын өгүүлснээр “Дээд Монголын Хүрлэг бэйс Далай ламыг нутагтаа угтан аваад өөрийн биеэр бараа болон Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ, Их Хүрээ хүртэл дагалдан ирсэн” гэжээ. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц 1904 оны 6 сард нутгаасаа зугтаж гарсан шалтгаан бол Англи цэрэг Төвөдөд орж ирсэн явдал гэдэг. Манж чингийн зөвшөөрөлгүй Английн түрэмгийлэгчдээс дайжин Монголд ирж 2 гаран жил суухдаа анхлан буриад Агваан хамба болон Засагт хангийн зуучлалаар ирж, Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ цааш Сайн ноёныд бууж, улмаар Их Хүрээнд Гандантэгчилэн хийдэд өвөл хавар зуныг өнгөрөөж, дараа нь хөх могой жилийн намрын дунд сард 1905 оны 9-р сарын 15-д Түшээт хангийн Дайчин вангийн хүрээний Диваажингийн хийдэд заларч, өвөлжиж хаваржиж зунжин намаржсан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцын гол зорилго нь буриадын Агваан Дорж, Засагт хан Д.Содномравдангийн зуучлалаар Оросын хаант улстай холбоо тогтоох байсан гэдэг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц Засагт хангийн хатан Цэсрэнгийн зуучлалаар Оросын Хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн шугамаар монгол нутагт томоохон экспедиц хийж байсан алдар аялагч Пётр К.Козловтой Их хүрээнд Засагт хангийн өргөөнд уулзсан тухай баримт Оросын хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн архивын мэдээнд байдаг. Эндээс эхлэн Шамбалын орны талаарх оросын алдарт судлаачдын жим эхэлсэн. Энэхүү уулзалтын дараагаас 13 дугаар Далай лам Бээжинд буцсан. Тухайн үед 13-р Далай лам Төвөд рүү хараахан буцаагүй, Бээжингийн Шар сүмд сууж байсан бөгөөд 1908 онд Бээжинд Хатан Цы Ши болон Манжийн хаантай уулзаж, хаанд сөгдөн мөргөхөөс татгалзаж, нэлээн зэмлэл хүртэж, зарим бараа бологсод нь хатуу цээрлүүлсэн цаазлуулсан, улмаар төвдөдөө буцсан. Энд Ханд вангийн ууган хүү хамрагдсан байж магадгүй. Гэвч Монгол Улсын үед гүнгийн зэрэг хүртсэн Ф.А. Ларсонгийн дуртгал номд бичсэнээр Ханддорж вангийн энэ хүү 1906 онд 13-р Далай ламыг дагаж нутгаасаа гарч яваад Бээжинд очоод ханиад хүрч, 1908 онд өвчнөөр нас барсан гэжээ. Ханддоржийн ууган хүү Шаньси муж, Бээжингийн Шар сүм зэрэг газар 13-р Далай ламыг дагалдан бараа болж хоёр жил орчим явжээ. Гэхдээ Ханддоржийн тэр хүү балчир насны биш нас биед хүрсэн идэр залуу гүн хэргэмтэй байсан нь Ларсон гүнгийн бичсэн баримтад байна. Далай лам төвдөд буцаж очоод засгийн газраа өөрчлөн тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн тул 13-р Далай ламыг татан буулгахаар Манжаас 1908 онд Төвдөд цэрэг оруулснаас 13-р Далай лам Энэтхэг дүрвэн гарсан. Хятадын 1913 онд Цинхайн хувьсгалын дараа Энэтхэгээс буцаж Төвдөд ирээд Монголын нэг адил Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарлан, Богд хаант улстай тусгаар тогтнолоо харилцан хүлээн зөвшөөрсөн Анхны гэрээг Засаг ханы Д.Бат-Очир түшээ гүн, түүний хүү лхаарамбын оролцоотойгоор байгуулсан байдаг. Энэхүү түүхэн баримт, үнэ цэнэтэй мэдээ сэлтийг монголын түүхэнд дурдахгүй алгасдаг учир юун бол. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн Монгол Амбанаар Засагт ханы Сартуул сэцэн жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Ишийг томилсон явдал нь Засагт хан Д.Содномравдан бие даан чөлөөтэй хөдлөх бололцоотой болж, өөрийнхөө хүссэнээр Улиастайг, Монгол аймгуудын жасаа, чуулганыг хөдөлгөж байжээ. 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Энэ утгаараа Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан нь нийт монгол үндэстний ноёдын итгэл хүндлэлийг хүлээсэн, албан бусаар хүлээн зөвшөөрөгдсөн де факто хаан байсан гэж харагддаг. Энэ нь Хятад, Орос, Япон, Солонгос, Англи, Францын архивын түүхэн эх сурвалжуудаар нотлогддог. Түүхэн цаг хугацааны хувьд ч Орос-Монголын Гэрээ байгуулах хэлэлцээрийн өмнө, Ховдын хязгаарыг бүхэлд нэгтгэх эсэх, Монгол Улсад нэгдэхээр Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Алтайн Урианхай, Барга, Өвөрлөгч 49 хошуудын ноёдоос өргөсөн шийдэгдээгүй чухал асуудал, Таван замын цэрэг хөдөлгөх эсэх асуудлын яг өмнөхөн 1912 оны хавар 5 сард Засагт хан Д.Содномравдан гэнэт нэн сэжигтэйгээр таалал болсон. Мөн түүний нас эцэслэсний дараа Засагт хан аймгийн баруун урд, урд хэсэг, Ховдын хязгаар, Алтайн хязгаар, Урианхайн хязгаар, язгуурын монгол нутаг дэвсгэрийн зарим нэлээд том хэсэг улсын хилийн гортигийн гадна үлдэх болсон нь анхаарал татдаг. = Гэрээ хэлэлцээр - Ээдрээт цаг үе - Их гүрнүүдийн нөлөө = '''''Засагт хан Д.Содномравдан хан ширээнд сууж буй ахуйдаа тухайн бүс нутгийн олон улсын геополитикийн (Орос, Англи, Төвд, өвөрмонгол, хөхнуур, тува, алтай, казак, уйгар, туркстан, хятадын) ээдрээт нөхцөл байдалд их бага хэмжээгээр татагдан оролцож, нөлөөлж байсан байдаг ба түүний амьд ахуйд болон түүнээс хойших хугацаанд өрнөсөн, байгуулагдсан гэрээ, хэлэлцээрүүдийг нэгтгэн авч үзэх нь тухайн цаг үеийн түүхийн бодит байдлыг тодотгоход чухал ач холбогдолтой.''''' '''1.''' <u>'''Монгол-Оросын Гэрээнд 1912 оны 11-р сард Өргөө хотноо гарын үсэг зурсан'''</u>. Хэлэлцээрт хоёр тал өөрсдийн байр суурийг хамгаалж нэг сар гаруй маргалдсаны эцэст уг Гэрээг байгуулжээ. Энэхүү гэрээгээр Гадаад монголыг хятадтай харилцах автономит эрхтэй завсрын бүс болгохоор шийдэж хэрэгжүүлсэн юм. Бээжинд сууж байсан Оросын дипломат төлөөлөгчийн газраас 11-р сарын 9-нд "Journal de Pèkin“-д нийтлүүлсэн Орос-Монголын хэлэлцээрийн бичвэрийг "Онцгой тохиолдолд Орос улс Ар Монголыг зэвсгийн хүчээр ч гэсэн хамгаалах болно гэж Оросын элч төлөөлөгч түүнд бас батлан хэлсэн" ажээ. Бээжин дэх Германы элч төлөөлөгч 1912 оны 11-р сарын 11-нд Германы Гадаад хэргийн яамандаа илгээсэн байна. Монгол-Оросын 1912 оны гэрээ нь Их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн хүсэл эрмэлзлийг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байсаны нэг тод жишээ болсон юм. Энэ үед [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн]] дарлалаас салсан [[Монгол үндэстэн|Монгол]] ба [[Хятадууд|Хятад]] нь тус тусдаа өөрийн тусгаар тогтнолыг зарлаад байсан үе юм. Хаант Оросын Засгийн газар энэ шинээр тусгаар тогтнолоо зарласан улсуудыг алийг ч хүлээн зөвшөөрөөгүй байсан үед энэхүү гэрээний хэлцэл явагджээ. Монгол-Оросын 1912 оны гэрээний дараа 1914 онд Орос-Монголын хоорондын нууцаар байгуулсан дөрвөн зүйлийн гэрээг (мөнгө зээлүүлэх, буу зэвсгийн, төмөр зам байгуулах, цахилгаан мэдээ байгуулах) Хаант Оросын консул Миллер, Дотоод яамны тэргүүн сайд Дашзэвэг, Сангийн яамны тэргүүн сайд Чин ван Чагдаржав, Гадаад яамны дэд сайд гүн Цэрэндорж нар хэлэлцэн тогтоосон. 1915 оны Хиагтын гурван улсын гэрээ нь Монгол-Оросын энэхүү 1912 оны Гэрээ үндэс болсон байна. '''2.''' <u>'''Япон Орос улс 1907 онд гэрээ байгуулсан'''</u>. Оросын хувьд 1905 онд Японтой хийсэн дайнаар Солонгос, Манжуурын нөлөөллийн бүсээ алдсан, түүнийг тэнцвэржүүлэх бүс нь Гадаад Монгол, тэр дундаа Баруун Монголын асар уудам нутаг дэвсгэр байлаа. 1907-1945 онд Монгол болон түүний эргэн тойрон дахь бүс нутгийг сонирхогч гурван гүрэн байсан нь Орос/ЗХУ, Хятад, Япон байв. ''Орос-Японы дайн ([[Япон хэл|Япон]]: 日露戦争, にちろせんそう, [[Орос хэл|орос]]. Русско-японская война) -[[Оросын Хаант Улс]], [[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрний]] хооронд [[Манжуур]], [[Солонгос]], [[Шар тэнгис]]<nowiki/>т өөрийн эрх мэдлийг тогтоох ашиг сонирхолын зөрчилдөөнөөс үүсэж 38 орныг хамарч, 1904 оны 2-р сарын 9-нд эхлээд–1905 оны 9-р сарын 5-нд дууссан [[дайн]] юм. 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг хуучин зүүн гарын нутаг Шинжааныг эзэлж 10 жил хяналтаа тогтоосон, 1881 онд Тувад эзэн эрхээ тулгасан тэрхүү эгзэгтэй үед гол хаалт болж байсан субъект бол Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байлаа. Тэр утгаараа ч Өргөө дэх төв Засгийн газрын байдалд анхаарал хандуулах боломж олдоогүй биз. '' '''3.''' <u>'''Япон Орос улс 1912 оны 7 дугаар сарын 8-нд нууц конвенц байгуулсан'''</u>. Энэ конвенцын дагуу Монголын нутаг дэвсгэрийг Бээжингийн уртрагаар (Гринвичийн 116 градус 21 минут) хоёр хувааж, түүний Дорнод хэсгийг Японы, Баруун хэсгийг Оросын нөлөөний хүрээ гэжээ. Үүнээс хойш '''Outer Mongolia''' - Гадаад Монгол, '''Inner Mongolia''' - Өвөр Монгол гэдэг статус бүрэлдсэн юм. Энэхүү нууц конвенц нь нууц заалтуудтай байж, түүгээр '''"Монголд онцгой эрх эдлэх Орос улсын байр суурь зэргийг Японы талаас хүлээн зөвшөөрсөн"'''. Энэ конвенцийн дараа Орос улс, Монголын талаар 5 дугаар сард тодорхойлсон зарчмуудаа 8 дугаар сарын 15-нд яамдын сайд нар, II Николай хаанаар хүлээн зөвшөөрүүлээд засгийн газрынхаа бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр Коростовецийг Хүрээнд томилов. Коростовец 1912 оны 9 дугаар сард Нийслэл Хүрээнд иржээ. Оросын талаас Коростовец, монголын талаас да лам Цэрэнчимэд толгойлж байсан төлөөлөгчид Монгол хэмээх нэрэнд хамааруулах газар нутаг, статусын талаар маргалдаж, Коростовец хурал хаяж байсан боловч гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Коростовец ”Гадаад монгол” гэсэн томьёоллоос “Гадаад” гэсэн үгийг хасаж, өргөн утгаар ойлгож болох “Монгол” гэсэн үгийг орос эхэд, “Монгол улс” гэсэн томьёоллыг монгол эхэд хэрэглэхийг зөвшөөрөх, “автономия” гэсэн грек гаралтай үгийг монгол эхэд “өөртөө тогтнож”, “өөртөө эзэрхэх” ёс журам хэмээн хөрвүүлэхийг үл татгалзах зэрэг буулт хийсэн байна. Ийнхүү хоёрдмол утгатай болсон боловч, Хаант Оростой бие даан гэрээ байгуулсан нь монголын хувьд маш чухал ач холбогдолтой байлаа. Гадаад монголыг XX зууны эхэн үеэс сонирхох болсон Япон юуны өмнө Өвөр монгол дахь нөлөөний хүрээгээ Оростой дахин баталж авлаа. Оросын хаант улс 1907, 1910 онд [[Гадаад Монгол]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Япон улсаар зөвшөөрүүлэн байр сууриа бэхжүүлж, улмаар Урианхайн хязгаарыг авахаар тэмүүлж байв. Гэвч Япон, АНУ, Герман зэрэг орнууд мөн монголын газар нутаг, худалдааны боломжийг судлан, хятадын худалдаачдаар зуучлуулан бараагаа борлуулж, оросуудыг шахаж, алт нүүрсний уурхай байгуулах боллоо. Энэ нь хүчний тэнцэржилтийг түр торгоосон байж болзошгүй. [[Японы эзэнт гүрэн|Япон улс]] мөн [[Солонгос]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Оросоор зөвшөөрүүлээд, [[Манжуур|Манжуураар]] дамжуулан Ази тивд нөлөөгөө ихэсгэж байсан тул Орос улс монголтой хиллэсэн хилийнхээ дагуу цэргийн ангиудаа байрлуулсан байлаа. Хүчирхэг гүрнүүдийн Алс Дорнод, Хятад дахь дайн, Орос, Хятадын хувьсгалт хөдөлгөөн манжийн зах хязгаар монголд нөлөөлж, зах зээлийн харилцаа нэвтэрч, гадаад орны үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн шинэ сонин хачин зүйлс монголчуудыг гайхшруулан хоцрогдлыг нь ойлгуулж байв. Орос-Монголын хэлэлцээрийн талаар Оросын хаан улсын Гадаад хэргийн сайд Сазоновтай ярилцсан тухайгаа Германы хэргийг түр хамаарагч 1912 оны 12-р сарын 25-нд мэдээлжээ. Тэр ярилцлагаар хэргийг түр хамаарагч Оросын уг хэлэлцээрийг байгуулах болсон жинхэнэ учир шалтгааны талаар бага сага юм мэдэж авчээ. Тийнхүү Сазонов: „Монголын амар амгалан малчин ардын оронд идэвхтэй, тайван бус хятадууд хилийн хөрш нь болохыг Орос улс ямар ч нөхцөлд тэвчиж чадахгүй.“ хэмээн мэдэгдсэн ажээ. Сазонов уг хэлэлцээрийг үндсэндээ 1881 оны Петербургийн худалдааны гэрээг шинэчилсэн хэрэг гэж үзэж байгаагаа хэлжээ. „… угтаа монголчуудын хүссэн шиг ‚ивээл хамгаалал‘-д авах асуудал яригдаагүй. Орос улс шинэ ачаа үүрмээргүй байна.“[26] гэсэн аж. Тэгээд Сайд Сазонов тэр хүртэл хэвлэгдээгүй байсан нэмэлт протоколын тухай ярьсан байна. Ингээд Оросын албатууд Монголд газар авах боломжтой болно гэдгийг тэр онцолсон байна. Ярианы төгсгөлд тэр Петербургт монгол ноёдын төлөөлөгчид ирэх гэж байгааг хэлж. Эцэст нь: "Тэр ‚ноёд‘-той улс төр ярихгүй. Бэлэг, амттан л өгнө.“[27] гэж Сазоновын хэлснийг Германы элч төлөөлөгч нямбайлан тэмдэглэж авсан байв. Орос улс ч бас их гүрэн байсан, гэхдээ монголчуудтай шууд хөрш, түүхэн ойр, өмнөд хөрш Хятадаас урьдаас л болгоомжилдог байснаас ашиг сонирхол нь бусад их гүрнийхээс өөр тогтоцтой байжээ. Хэрвээ Орос улсын мөнхийн ашиг сонирхлын нэг нь Сибирийн уудам орон зайн аюулгүй байдал байсан юм бол түүнийг хангах нэг арга зам нь монгол үндэстний төр улсын тусгаар тогтнолыг тогтоож, хадгалах явдал байсан. Тийм сонирхол Оросоос өөр ямар ч улсад байх боломжгүй байсан. Өнөөдөр ч гэсэн байдал огт өөрчлөгдөөгүй бололтой. '''4. <u>Германы Эзэнт улс Оросын хаант улсын Петрбургийн гэрээ 1881 онд байгуулагдсан.</u>''' ''Тус гэрээгээр хятад дахь нөлөөгөө хувааж тохирсон. "Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ. "Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж Германы Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн байдаг.'' Орос улс Гурвалсан холбоо (Dreibund) болон Гурвалсан Антантыг (Triple Entente) зөнд нь орхиж болохгүй гэсэн шаардлагыг тэр тавьж байсан.[14] '''<u>Германы Гадаад хэргийн яамны "Монголын асуудал"-ын талаарх 1910 оны мэдээлэл</u>''' "Монголын асуудал“ Германы эзэнт гүрний Гадаад хэргийн яамны анхаарлын төвд 1910 оноос илүүтэй их орох болсон байна. Үүний шалтгаан нь Орос, Япон хоёр улс 1907 оны 7-р сарын 30-нд гэрээ байгуулж ойртсон явдал юм. Гэрээ нь нууц заалтуудтай байж, түүгээр „Монголд онцгой эрх эдлэх Орос улсын байр суурь зэргийг Японы талаас хүлээн зөвшөөрсөн.“[5] гэж Гадаад хэргийн яам таамаглаж байв. Хятадын зах зээлд Германы эдийн засгийн чөлөөтэй үйл ажиллагаа явуулах боломжийг Орос, Япон улсууд хязгаарлаж болох байсан тул уг хоёр гүрний ойртсон явдал Гадаад хэргийн яамны Зүүн Азийн бодлогод ихээхэн учир холбогдолтой байсан. Баримт бичгүүд дээр зах хөвөөгөөр нь гараар бичсэн тэмдэглэлүүдээс үзэхэд '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм (Wilhelm II.)''' тайлан мэдээнүүдийн нэг хэсгийг байнга уншдаг байжээ. Тэрээр 1910 онд "Монголын асуудал“-тай байн байн тулгарч байсныг бид энэ маягаар олж мэднэ. Тухайлбал Орос, Япон улсууд удахгүй Манжуурын статус квог гэрээгээр тохиролцох гэж байгааг „Daily Telegraph“ Санкт Петербургээс мэдэгдсэн тухай Лондонд сууж байсан элчин сайд 1910 оны 6-р сарын 24-нд мэдээлсэн байдаг.Үүнтэй холбогдуулан '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм: „Хятадад алдагдалтайгаар Манжийг Японоос, Монголыг Оросоос салгаж авах хэрэгтэй … хэрэв Америк, Японы хооронд мөргөлдөөн гарвал …“ хэмээн тэмдэглээд, „ Азид Орос улс Японд … дэмжлэг үзүүлэх шахаанд орвол, бусдаар бол Владивостокийг алдана, Монгол, Зүүн Сибирийг ч бас.'''“[6] гэж дүгнэсэн буй. Манжуур, Монголын тухайд тэр Япон, Орос улсууд Манжуур, Монголыг бусад улсад хаалттай болгож, Хятадаас салган бутаргаж, “нээлттэй хаалганы зарчим”-аас ухрах вий хэмээн эмээж байж. '''Эзэн хаан II Вильхелм''' 1910-оны 7-р сарын дундуур хамгийн ойрын зөвлөхүдийнхээ хүрээнд Орос, Японы гэрээний талаар дахин ярилцсан байна. Эзэн хаан Орос, Японы нутаг дэвсгэрийн санаархалд "ирээдүйн төлөө тээг тавих“ санаатай байгаа гэж түүний ойрын хүрээллээс дуулджээ. Герман улс АНУ-тай ижил санаа бодолтой байгааг тэр онцолж байв. "'''Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж''' '''Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн буй. Хэд хоногийн дараа Рейхийн канцлер эзэн хаан II Вильхелмд ханджээ.''' Тэр түүнд Санкт Петербург, Япон хоорондын гэрээний бүрэлдэхүүн хэсэг нь зөвхөн Манжуур болохыг мэдэгдсэн байна. Алс Дорнод дахь Оросын оролцоо улс төрийн хувьд л зөв зүйтэй байна уу гэхээсэнэ маягаараа бол Орос улс „Японы хилийн хөрш болж, улмаар ирээдүйд ноцтой толхилцоонд хүргэж мэднэ.“[7] хэмээжээ. Англи Оросыг Германы эсрэг санаа зорилготойгоор нэгтгэсэн шиг Герман улс Оросыг хүчээ Алс Дорнодод байлгаж байхыг сонирхож байв. Нарийндаа ярьвал энэ нь дэлхийн 1-р дайнд хүрэх замыг зассан тоглолт байсан билээ. '''5.''' '''<u>"Зийбертийн баримт бичиг"-т 1912 оны 5-р сарын 1-ний өдрийн</u>''' Бээжин дэх Оросын элч төлөөлөгч гадаад хэргийн сайддаа бичихдээ, Орос улс '''"Умард Манжуур, Монгол, Баруун''' '''Монгол-Хятад"'''-ад цэргийн ажиллагаа явуулдаг юмаа гэхэд гадаад улс гүрнүүдийн зүгээс ямар нэг эсэргүүцэл үзүүлэхээргүй байна гэжээ. АНУ-ын дипломат төлөөлөгч "Түүнд буй зааварт Монгол, Манжуур дахь манай үйл ажиллагааг таслан зогсооход хүргэж болзошгүй зүйл огт байхгүй" хэмээн мэдэгджээ. Их Британийн төлөөлөгч батлан хэлэхдээ: "Та нар одоо Баруун Хятад, Ар Монголд ямар ч эргэлзээгүй огтхон ч санаа зовох юмгүйгээр ажиллагаа явуулж болно ..." гэсэн байна.[23] Орос, Япон хоёр улс Өвөр Монголыг Бээжингийн уртрагаар баруун, зүүн хоёр хэсэгт хуваасан нэмэлтийг 1907 оны 7-р сарын 17-30-ны гэрээний нууц заалтад оруулж нөлөөллийн хүрээгээ шинээр тогтоох гэж байгааг Гадаад хэргийн яам 1912 оны 6-р сарын 19-ний өдрийн „Зийбертийн баримт бичиг“-ээс мэджээ. Баруун хэсэг нь Оросын, зүүн хэсэг нь Японы нөлөөллийн хүрээ болох ёстой байв. '''William Woodville Rockhill – ''The Land of the Lamas'' (1891)''' “Outer Mongolian prince Zasagt Khan” Тэр нөхцөлд Орос улс 1-д Манжуур дахь ашиг сонирхол, 2-т 1881 оны Петербургийн гэрээг шинэчлэн засварлах асуудалд анхаарлаа хандуулж байв. Үүнтэй холбогдуулан Оросын хаант улсын Ерөнхий сайд Сазонов "Монголын асуудлын цаашдын чиг хандлагын талаар, тус улс цаашид Хятадын эзэнт гүрний автономит эрхтэй бүрэлдэхүүн хэсэг байна гэсэн утгаар “[19] ярьж байж. "Хятад улсын нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах зарчимд шууд харшлах улс төрийн ашиг сонирхлоо бид нягталж үзэх ёстой.“[20] тул Монголын асуудлыг шийдвэрлэхээ хойшлуулах шаардлагатай гэж Гадаад хэргийн сайд үзсэн. Энэ болон бусад мэдэгдлүүдээс нь харахад Оросын Гадаад хэргийн яам нээлттэй хаалганы зарчмыг хадгалж, улмаар Хятад улсын бүрэн эрх, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэн үзэхийн хамтаар "Монголын асуудал“-ыг шийдвэрлэхийг улам бүр сонирхох болсон байна. Берлин дэх Оросын элчин сайдын яамны зөвлөх нэг ярилцлагаараа "Орос улс Хятадын бүрэн эрх, бүрэн бүтэн байдлыг алдагдуулах гээгүй, Монголд Хятадын давуу эрхийг хадгалахын сацуу гагцхүү Бээжинтэй зөвшилцсөний үндсэн дээр эдийн засгийн асуудлуудыг зохицуулах хүсэлтэй“[22] байгааг дахин нотолсон байна. Тус яам Хятадын үндэсний эрх ашгийг хүндэтгэн үзсэндээ ч тэгсэн бус, бусад их гүрэнтэй л Хятадад зөрчилдөхийг хүсэхгүй байсан хэрэг. Тэр ч үүднээс Оросын Гадаад хэргийн яам Түвдийн асуудлаар Түвд болон Хятадын Засгийн газар, тэрчлэн Хятад болон Түвдтэй хэлэлцээ хийж байсан Их Британийн алхам нэг бүрийг маш анхааралтай ажиглаж байлаа. Гадаад хэргийн яамны төрийн нарийн бичгийн даргын орлогч 1912 оны 1-р сарын 24-нд Рейхийн канцлерт мэдээлэхдээ: „Өнөөг хүртэл бүх улс гүрэн Хятад улсын бүрэн эрхт, бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэж, нээлттэй хаалгыг бүгдэд хадгалж байх талаар удаа дараа гаргасан мэдэгдэлдээ үнэнч байж, тус улсын дотоод хэрэгт оролцолгүй хол байж ирэв … Гэтэл олны танил эх сурвалжаас авсан мэдээнд дурьдсанаар Орос улс Монгол дахь Хятадын бүрэн эрхийг албан ёсоор хөндөхгүй байх, тэр бүү хэл Монгол орон тусгаар тогтнолоо тунхагласныг авч хэлэлцэлгүй алгасан дараачийн сэдэвт орохыг хүсч байна.“[21] гэжээ. "'''Зийбертийн баримт бичиг'''“ Оросын Хаант улсын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгэн хурлаар яригдсан дотоод асуудлын талаар 1910 оны 11-р сарын „Зийбертийн баримт бичиг“-ээс мэдэж авсан байна. Орос улс Японтой гэрээ байгуулснаар илүү баталгаатай боллоо гэж үзэх болсон ажээ. Японы зүгээс заналхийлэх аюул алга байв. Бас Япон-Хятадын холбоо бий болохоос сэрэмжлэх ч хэрэггүй болжээ. Эрхүү болон Амурын бүс нутгийн цэргийн тойргууд дахь 29.000 хүний бүрэлдэхүүнтэй хилийн цэргийн корпус нь ганц Хятадын эсрэг гэхэд л хангалттай хүч байв. Сайд нарын Зөвлөл Хятад дахь Оросын гэрээний эрхийг "бүхий л хүчээрээ“ хамгаалах, шаардлагатай бол консулуудаа "албан хүчээр томилж ажиллуулах“-ыг шаардаж байв. Хурлын протоколд: "Биднийг өөрсдийн эрхийг ухамсарлан эрс хатуу шаардлага тавих бүрийд Хятад бууж өгдгийг туршлага харуулсан.“[8] гэсэн байлаа. Оросын Сайд нарын Зөвлөл зардал, олон улсад ээдрээ төвөгтэй байдал үүсэх, хүн амаа дургүйцэх вий гэсэндээ '''"Хятадаас нэг муж тасдаж авах“-аас татгалзсан байна. Орос улсад Монголын талаар ч бас баримтлах бодлого олон талаас нь иж бүрэн бодож боловсруулсан үзэл баримтлал хэрэгтэй болохыг тэдгээр хүчин зүйлс харуулжээ.''' Германы Гадаад хэргийн яам өөр нэг "'''Зийбертийн баримт бичиг'''“-ээс Токиод сууж байсан Оросын элчин сайдын Японы Гадаад хэргийн сайд Комуратай хийсэн ярилцлагын талаар мэдэж авчээ. Санкт Петербургт сууж байсан Германы элчин сайд 1912 оны 1-р сарын 4-нд Оросын хаант улсын Гадаад хэргийн сайд Сазоновтой шинээр уулзалт хийсэн тухайгаа мэдээлжээ. Гадаад хэргийн сайд Сазонов Хятадад одоо Манжийн хаант засаг бүрмөсөн ялагдсан гэж үзэж байв. Хятадад тусгаар тогтнох гэсэн хүсэл эрмэлзэл илэрч байгаа талаар хоёул санал бодлоо солилцжээ.Гадаад хэргийн сайд Сазонов '''"Монголын хойд хэсэг“-ийн талаар яриа өрнүүлсэн аж. Тэр Монголыг, ядахдаа хойд хэсгийг нь Оросын эзэнт гүрэнд нэгтгэх монгол ноёдын хүсэлтийн талаар ярьсан байна. Сазоновын хэлснээр Орос улс тэрхүү гуйлт хүсэлтийг хүлээж авахаас ямагт татгалзаж ирсэн аж. Харин сүүлийн үед Монголын шинэ төлөөлөгчид Цагаан хаанд өргөх бичиг хүргэж ирснийг тэр хэлжээ. Оросын Эзэнт гүрэнд нэгдэх байна уу, Оросын ивээл хамгаалалд багтах байна уу, аль нь ч байлаа гэсэн "Хятадын үймээн бужигнаан“-ы улмаас, дээр нь бас Оросд санхүүгийн шинэ дарамт үүсэх учраас Засгийн газар татгалзсан юм гэсэн аж. Сазонов: "Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ.“[16]''' хэмээн мэдэгдсэн байна. '''Уг баримт бичгийн энэ хэсэгт Германы''' '''Эзэн хаан II Вильхелм: "Утгагүй юм. Тэд тэднийг авах ёстой, эс бөгөөс япончууд хүрч ирнэ!“[17]''' хэмээн захад нь тэмдэглэсэн байх ажээ. '''<u>6. Герман Хятадын Худалдааны гэрээг Бээжинд 1861 оны 9-р сарын 2-нд байгуулсан.</u>''' Германы Хятадтай 1861 оны 9-р сарын 2-нд байгуулсан Худалдааны гэрээний дагуу Герман улс Монголд 1881 оны Петербургийн гэрээгээр Оросын эдэлж байсантай адил эрх эдлэх эрхтэй. „Хэрэв Хятад улс Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч, өмнө жилийн 11-р сарын 3-ны протоколд дурьдсан Оросын онцгой эрхийг зөвшөөрөхөөр шийдвэл“[30] энэ боломж алдагдахаар байна гэсэн аж. Тэгээд төрийн нарийн бичгийн дарга цааш нь хэлэхдээ: „Монгол оронд эдийн засгийн ашиг сонирхлоо цааш нь өргөжүүлэх боломж бүрдүүлэхийн тулд одоо мөрдөгдөж байгаа Герман-Хятадын гэрээний заалтуудыг Монгол орны хувьд үргэлжлүүлэн мөрдөх баталгаа болсон төр эрх зүйн харилцааг Монгол, Хятадын хооронд тогтоомоор байна. Үүний тулд Орос-Монголын гэрээг хүлээн зөвшөөрөхөөс цааргалж ирсэнд нь Хятадын Засгийн газарт зохистой гэсэн хэлбэрээрээ урам өгч, Монголыг Өргөөгийн хэлэлцээр (Орос-Монголын хэлэлцээрийг хэлжээ)-ийн үндсэн дээр олон улсын худалдаанд нээлттэй болгохыг зөвлөх нь зүйтэй болов уу. Энэ нь Хятад улс тухайлан Монголд цэргийн арга хэмжээ, засаг захиргааны үйл ажиллагаагаа тодорхой хэмжээгээр хязгаарлах, тэрчлэн колоничлолын хурдыг сааруулах замаар Оросын хүслийг бодолцож үзэхэд саад болохгүй.“[31] гэжээ. "Нээлттэй хаалганы зарчим"-ыг баримтлах угтвар нөхцөл нь Хятад улсын төрийн бүрэн эрхт, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах явдал байсан учраас Герман улс тэр үед монголчуудын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөнгүй юм. Герман улс тэр үед Монгол орны тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөөгүй ч Ар Монгол дахь Хятадын цэргийн ажиллагааны чадамж, засаг захиргааны үйл ажиллагаа, тэрчлэн Хятадын колоничлолыг хязгаарлахыг дэмжихэд бэлэн байсан мэт. Энэ нь Монгол, Хятадын харилцааны талаарх Орос-Монголын хэлэлцээрийн гол гол заалтад нийцэж байсан. Их гүрнүүдийн ашиг сонирхол, тоглолттой харьцуулахад энэ нь тийм ч бага юм биш байсан. <u>'''7.Хаант Орос улс, Дундад Иргэн улс 1913 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Бээжингийн тунхаглах бичгийг байгуулсан'''</u>. Тунхаг бичиг нь үндсэн 5 зүйлтэй, хоёр хавсралт бичигтэй, хавсралт тус бүр дөрөв, дөрвөн зүйлтэй. Тунхаг бичгийн гол агуулга нь Орос улс ДИУ-ын Гадаад Монголыг хэмжээтэй эзэрхэх эрхийг зөвшөөрсөн. Гадаад Монголын автономит эрхийг ДИУ зөвшөөрөх, ДИУ Гадаад Монголын дотоод хэрэгт оролцохгүй байх, Хаант Орос улс Гадаад Монголд консулыг хамгаалах цэргээс өөр цэрэг суулгахгүй байх, Гадаад Монголын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцохгүй байх, Монгол-Оросын 1912 онд байгуулсан гэрээг ДИУ хүлээн зөвшөөрсөн. Монгол улсын Богд хааны Засгийн газар Бээжингийн тунхаг бичгийг эсэргүүцэн Хүрээн дэх Оросын консулын газарт нот бичиг илгээж байсан. Хаант Орос улсад айлчлал хийж байсан Ерөнхий сайд Т.Намнансүрэн өөрийн Засгийн газрын байр суурийг илэрхийлэн “Манай Монгол улс Хятадын холбогдлоос бүр мөсөн салсан учраас Монгол улс зөвшөөрөөгүй байхад тогтоосон ямар ч холбоог огт хүлээхгүй, Монгол, Хятадын харилцааны асуудлыг гагцхүү Монгол улс өөрөө шийдэх ёстой” хэмээн эсэргүүцэж байсан нь оросын тухайн үеийн сонинд бичигдсэн байна. '''<u>8. Монгол-Түвдийн хооронд найрамдлын гэрээ 1913 оны 2 дугаар сарын 4-нд байгуулагдав.</u>''' Монголын талаас Гадаад явдлын яамны дэд сайд Нягт билэгт Да лам Равдан, эрхэлсэн түшмэл Манлайбаатар ван Дамдинсүрэн, Улсын Түшээ гүн Дагвын Бат-Очир, Түвдийн талаас Далай ламаас томилогдсон Гүжир Цансан Ханчин Луузаннаваан, Донид Агваан ёнзон нар оролцов. Есөн зүйл бүхий уг гэрээгээр хоёр улс бие биенээ тусгаар тогтнож, хаан өргөмжлөгдсөнийг хүлээн зөвшөөч, харилцан туслалцах, худалдаалах ба санхүүгийн асуудлыг хэрхэн шийдэх талаар зөвшилцөлд хүрчээ. <u>'''9. Халх, Ойрд, Өвөрлөгч ноёдын холбоо''' 1908 онд '''байгуулан''' гол зохицуулагчийн үүрэг гүйцэтгэж байсан хоёр дээдэс болох Засагт хан Доржпаламын Содномравдан, Хорчингийн Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэн нар хорлогдсоноос хойш Монгол Улсад нэгдэхээр тэмүүлж, ихээхэн санаачилгатай ажиллаж байсан Ойрд, Хөх нуур, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошуудын голлох нөлөөтэй том ноёд нь үндсэндээ Богдын төрөөс зайгаа авч, замаа бодох болсон нь харагддаг.</u> Харин цэргийн хэрэг эрхэлдэг дунд, бага ноёдоо зүтгүүлсэн байдаг. Энэ нь Таван замын их цэрэг өмнө зүг хөх нуур, өвөрмонгол нутаг хошуунд нь орсон байхад ч нэг их идэвхийлээгүй нь баримтаар харагддаг. Хаант Оростой баруун хэсэгт шууд тулан зогсож байсан асар нэр нөлөөтэй Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны хавар гэнэт таалал болсон тул тэрхүү орон зайд нөхөж ажиллахаар үнэн хэрэгтээ тухайн үедээ Ерөнхий сайдын үүргийг гүйцэтгэж байсан Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны Тэргүүн сайд Гомбын Цэрэнчимэд Да лам Төв Засгийн газрынхаа тэргүүн, сайдын албанаас шилжин Баруун хязгаарын засан тохинуулах сайдаар томилогдон Урианхайн хязгаараас Ховдын хязгаар орох замдаа оросуудад хорлогдон 1914 оны 5 сарын 7-нд сэжиг бүхий байдлаар насан эцэслэсэн эмгэнэлт тавиланг дахин давтсан. Тэрээр 1914 онд Монголын баруун хязгаарыг тохинуулах сайдыг тушаал хvлээж зам явах зуураа «... энэ сарын шинийн долоонд тахиа цагт (1914.05.07)... улс төрийн албыг дуусгаж чадсангүй нь үнэхээрийн хайран хэмээн нулимс цувруулан дахин дахин гэрээслэн хэлж гэнэт амьсгал татаж» нас баржээ хэмээн тэмдэглэсэн байна. Сүүлчийнх үг нь ямар их чухал даалгавартайгаар баруун хязгаарт томилогдоод, даалгавраа амжуулаагүйдээ харамсч байснаас харж болно. Гомбын Цэрэнчимэд Да ламыг албанаас хавчин зайлуулсан гэх золбин яриа ор үндэслэлгүй юм. Гомбын Цэрэнчимэд Да ламыг Богдын төр хамаг чухал ажилдаа томилж явуулдаг байсан. Тухайлбал, Оростой холбоо тогтоосон, Японтой холбоо тогтоолгохоор Цэрэнчимэд Да лам, Бин ван Гончигсүрэн нарыг Хайлаар явуулж байсан байдаг. Баруун хязгаарт Богдын төр маш их ач холбогдол өгч ирсэн байдаг нь Засагт ханы үйл ажиллагаа болон Хатанбаатар Магсаржав чин ванг цэрэглэн Алтай Урианхайн хязгаарт удаа дараа суулгасан, Засагт ханы Жалханз хутагтыг удаа дараа Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдаар томилон ажиллуулж байснаас харж болно. Бүүр болохоо байгаад ирэх үед нь <u>Засагт хан Д.Содномравдангийн шийдвэрээр 1910 онд Жалханз хутагтын өртөө гэгчийг зөвхөн Урианхайн хязгаараас шууд мэдээ ирдэг байдлаар зохион байгуулсан бөгөөд энэ нь 1923 он хүртэл ажилласан байдаг.</u> <u>'''Засагт хан Д.Содномравдан, Да лам Г.Цэрэнчимэд нарын хорлогдсон гол шалтгаан бол''', Таван замын их цэрэг өвөрмонгол, дээд монголд орох асуудал болон Богдын төрөөс Алтайн хязгаар болон Урианхайн хязгаар буюу Баруун хязгаарыг засан тохинуулахад онцгой анхаараад, түүнийг нь Хаант Оросоос эрс эсэргүүцэн тулгалт хийж байсан шалтгаан юм. Энэ нь 1900 онд Улиастайн Монгол 2000 цэргийн бослого гарч, Манжийн цэргийг хядаж, Чингийн төрийн дарангуйлалыг Халхад сууриар нь ганхуулсан тул 1907 онд Манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваан шинэ хязгаар байгуулснаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалуулж хуваасан явдлаас үүдэлтэй гэж харагддаг. Өөрөөрхэлбэл тэр үеийн засаг захиргааны нэгж болох [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваалгалгүй, хуучнаараа бүхэлд нь буюу 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг хуучин Зүүн гарын нутаг Шиньжааныг эзэлж 10 гаруй жил хяналтаа тогтоосон байгаа Алтайн хязгаараа гэрээ байгуулахаас өмнө Монгол Улсдаа нэгтгэж авах бодлого, үйл ажиллагаа байсан.</u> <u>Түүнчлэн Хаант Орос улс 1881 онд алтаар баян Тувад эзэн эрхээ тулгаад, цэргээ оруулах гээд Урианхайн ноёдыг Гомбодорж Амбан ноён, хошуу ноён Буянбадрах нараар дамжуулан хоёр хувааж урвуулаад байгаа явдал болон түүнийг нь 1883 онд Алтайн урианхай тувачууд эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг дэгдээж, Засагт хан Д.Содномравдангаар дамжуулан Монгол Улсдаа нэгтгэж авах талаар олон удаагийн өргөх бичиг Богдын төрд барьсан, мөн Хатанбаатар Магсаржав чин ван цэрэглэн Тувад орсон зэрэг нөхцөл байдлаас үүдэлтэй юм.</u> <u>'''10. 1913 оны 1 дүгээр сарын 24-нд Монгол Улсын Цэргийн явдлын яамнаас Өвөр Монголыг чөлөөлөхийн тул Таван замаар цэргийн ажиллагаа явуулахаар төлөвлөөд хэрэгжүүлж байсан.'''</u> <u>Ийм учраас Засагт хан Д.Содномравдан Монгол-Оросын Гэрээнд 1912 оны 11 дүгээр сард гарын үсэг зурагдахаас өмнө, мөн Таван замын их цэрэг урд зүг орохоос өмнө буюу 1912 оны 5 сарын 8-нд хорлогдсон. Хиагтын Гурван Улсын Гэрээ байгуулагдахаас өмнө Да лам Г.Цэрэнчимэд 1914 оны 5 сарын 7-нд хорлогдсон, мөн хятадуудтай хэл үгээ ололцохын тулд Хиагтын гэрээг ахлах ёстой Ерөнхий сайдын орлогч Өвөр Монголын Бинт хошой Чин ван Б.Гончигсүрэн 1914 оны 4 сарын 20-нд хорлогдсон, мөн Хиагтын гэрээ байгуулагдахаас яг 2 сарын өмнө Эрдэнэ дайчин хошой чин ван Минжиддоржийн Ханддорж 1915 оны 2 дугаар сард бусдын гарт алагдаж, 1919 оны 11 сарын 19-нд Монголын автономит эрхийг Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр устгах Чэн И-гийн 64 зүйлт гэрээ байгуулахыг хэлэлцэхийн өмнө Ерөнхий сайд, Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн 1919 оны 4-р сарын 20-ны өдөр гэнэт нас барсан, мөн уг гэрээг хэлэлцэхийг гацааснаас болж, мөн генерал Сүй Шүжаныг Монголд ирүүлэхээс урьтаж Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан нь харагддаг.</u> '''11. Хиагтын Гурван Улсын Гэрээ 1915 оны 5 сарын 25-ны өдөр Хиагт хотноо байгуулагдав.''' Хиагтын гэрээ ([[Франц хэл|Франц]]: ''L'accord tripartite de Kiakhta'', [[Орос хэл|Орос]]: Кя́хтинский догово́р) -1915 оны 5-р сарын 25-нд Хиагт хотод Монгол, Орос болон байгуулагдаад удаагүй байсан Дундад Улсын төлөөлөгчдийн байгуулсан гэрээ.Хиагтын хэлэлцээр 1914.08.26-аас 1915.05.25 хүртэл бүтэн 9 сар сунжран үргэлжилжээ. Гурван улсын гэрээ нь колоничлол ид ноёрхож байсан цаг үед байгуулагдсан бөгөөд энэ үед их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн ашиг сонирхолыг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байв. Энэхүү Гурван улсын Хиагтын гэрээгээр Монгол улсын тусгаар тогтнол, бие даасан байдлыг хязгаарлаж, "Өөртөө эзэрхэх Гадаад Монгол"-ын хилийг зөвхөн [[Халх]] дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Ховдын хязгаар|шинэ хязгаар, Урианхайн хязгаараар]] зааглаж, Монголчууд нэгдмэл нэг улс болох үйл хэргийг хүчээр таслажээ. Засагт хан Д.Содномравдангийн олон жилийн эцэг, өвгөөсөө үе дамжин хэрэгжүүлж ирсэн бодлого үйл ажиллагаа, эцэстээ амь насаараа төлсөн зүтгэлийнх нь үрээр '''<u>1915 оны Орос, Монгол, Хятад гурван улсын “Хиагтын гэрээ”-ний 11 дүгээр зүйлд “Урианхайн хязгаар бол Гадаад Монголын бүрэлдэхүүн юм”</u>''' хэмээн тусгагдсан нь Монгол Улсын хувьд амин чухал заалт байв. Гэвч Хиагтын гэрээнд '''Алтайн хязгаарыг <u>Гадаад Монголын бүрэлдэхүүнд оруулж чадаагүй, оросын мэдэлд орсон</u>'''<u>. Одоо энэ хязгаар нутаг ОХУ, Казакстан, БНХАУ-ын нутагт хамаардаг.</u> '''Монголын талаас''' Засгийн газрын бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Дотоод яамны тэргүүн сайд, нэйс билигт, улсад туслагч гүн Дотоод яамны тэргүүн сайд [[Да лам Дашжав]] (эхний 13 удаагийн уулзалтад оролцсон), Сангийн яамны тэргүүн сайд түшээт чин ван Г.Чагдаржав, зөвлөх нараар Шүүх яамны дэд сайд засагт чин ван Удай, Цэргийн яамны эрхлэн зөвлөх сайд жүн ван Манлайбаатар Ж.Дамдинсүрэн, Гадаад яамны дэд сайд хичээнгүй гүн Цэрэндорж, гүн Жигжиджав, орчуулагч түшмэлээр гүн Цэнд, Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав, эх зохиох түшмэлээр гүн Насандэжид нарын 4 хүнийг тус тус тохоон томилсон байна. Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд Халхын ноёдоос гадна Монголоос ирсэн Удай ван, Манлайбаатар Дамдинсүрэн, Цэнд, буриад угсааны Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав нарыг оруулсан нийт Монгол үндэстний эрх ашгийг төлөөлүүлэх зорилго өвөрлөжээ гэж үзэхээс өөр аргагүй. '''Хаант Оросын''' бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийг 1913 оны 8 дугаар сараас Нийслэл Хүрээнд Ерөнхий консулаар томилогдон ирж ажиллаж байсан туршлагатай дипломат А.Я.Миллер тэргүүлж, зөвлөх нараар Хиагт дах оросын хилийн комиссар, Жанжин Штабын хурандаа А. Д. Хитров, Нийслэл хүүрээн дэх Оросын ЕКГ-ын дэргэдэх Оросын худалдаа, аж үйлдвэрийн яамны төлөөлөгч А.П.Болобан, нарийн бичгийн даргаар Бруннерт, барон Рэнне нар, орчууулагчаар Абидуев ажиллаж байв. '''Хятадын талын''' бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Хар мөрөн /Хэйлунцзян/ мужийн цэрэг, иргэний захирагчаар ажиллаж байгаад дуудагдан ирсэн генерал Би Гуйфан, зөвлөх нараар Мексикт Элчин сайдаар ажилаж байсан туршлагатай дипломат Чэнь Лу, Монгол-Төвдийн хорооны зөвлөх Чэнь И, нарийн бичгийн даргаар Ван Цзиньци, Фан Ци гуань нар, орчуулагчаар Фан Фынь, Фу Хай нар томилогджээ. Эдний дундаас Чэнь Лу, Чэнь И нар Хиагтын бага хурлын дараа Монголд суух ДИУ-ын төлөөний сайдаар тус тус томилогдон ажиллаж байсан бөгөөд ялангуяа Чэнь И гадаад Монголын автономийг устгах "64 зүйлийн бичиг" гэдгийг боловсруулж байснаараа онцлогтой. Би Гуйфан, Чэнь Лу нар Хиагтын бага хуралд оролцсон тухай дуртгалаа бичиж, Би Гуйфан 1928 онд, Чэнь Лу 1919 онд Шанхайд тус тус хэвлүүлжээ. '''12.''' '''1921 оны 11 сарын 5-ны Зөвлөлт Орос Улс - Монгол Улсын Найрамдлын гэрээ байгуулагдсан.''' Тус гэрээнд ардын Засгийн газрыг Монголын хууль ёсны засгийн газар л хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн юм. Энэ бол тусгаар тогтнолыг нь хууль зүйн хувьд бүрэн зөвшөөрөх эхлэл болсон. '''13.''' '''1924 оны 5 дугаар сарын 31-нд''' '''<u>"Л.Караханы тунхаглал"</u>''' '''Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс ба Дундад Иргэн Улсын хоорондын асуудлыг зохицуулах ерөнхий зарчмуудын тухай''' '''гэрээ''' ([[Хятад ханз|ханз.]] 中蘇解決懸案大綱協定, [[Орос хэл|Орос]]: Соглашения об общих принципах для урегулирования вопросов между Союзом ССР и Китайской Республикой) хэлэлцээрийг 1924 оны 5 дугаар сарын 31-нд [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]][[нийслэл]] [[Бээжин]] хотод байгуулсан. [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт]] [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Орос улс]] болон [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсууд]] байгуулсан байна. Энэ гэрээг бас Л.Караханы тунхаглал гэж нэрэлдэг. Гэрээнд ЗОУ-ыг төлөөлж [[Лев Карахан|Л.М.Карахан]], Дундад Иргэн Улсыг төлөөлж Гу Вэй цюнь (Веллингтон Ку) нар гарын үсэг зурсан байна. '''<u>"Л.Караханы тунхаглал" энэ</u>''' Гэрээний 5-р зүйлд: '''''“ЗСБНХУ нь Гадаад Монголыг Дундад улсын бүрэлдэхүүн хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрч, Хятадын бүрэн эрхийг хүндэтгэнэ'''''” гэж заажээ. Эл заалт '''1919 оны Зөвлөлт засгийн газрын тунхаглал''', [[Монгол-Оросын 1921 оны гэрээ|1921 оны Монгол, Зөвлөлтийн Найрамдлын гэрээнд]] харшилсан төдийгүй, бодит байдал дээр Хиагтын гэрээнээс ч ухарсан хэрэг болжээ. Үүний хамт [[Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний цэргийн ангиуд монголд|Зөвлөлтийн цэргийг Монголоос гаргах асуудал]] ч гэрээнд багтсан байв. Энэ гэрээний дагуу Өргөө хотоос улаан оросын цэрэг гарсан байна. Гэвч Орос улс хууль эрх зүйн хувьд Монголыг Хятадын нэг хэсэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх боловч, тэндээс Хятадын нөлөөг аажмаар шахаж, өөрийн нөлөөний бүс болгох бодлогыг мөн тууштай явуулсан юм. Жишээлбэл, '''Гадаад хэргийн ардын комисар Г. Чичерин''' Монгол дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч Никифоровт '''''“БНМАУ нь Хятадын суверенитетийн дор автономи байх хэлбэрийг бид тунхаглах боловч хэрэг дээрээ улс төр, эдийн засгийн байгууллын хувьд Монголыг Зөвлөлт маягийн хэлбэрт ойртуулахын тулд бид ажиллана.”''''' гэсэн заавар өгч байжээ. Харин дэлхийн II дайнд ЗХУ болон түүний холбоотон ялсан явдал Гадаад Монголыг Хятадаас бүрмөсөн салгаж, тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрөх боломж олгосон билээ. '''14.''' '''1926 оны 8 дугаар сарын 16-нд''' '''Монгол ба Тагна Тува хоёрын хооронд Найрамдлын холбоо байгуулах тухай' 12 зүйлтэй Гэрээ Улаанбаатар хотноо байгуулагдсан.''' Туваг зөвлөлтийн коммунистуудын шахалт шаардлагаар БНМАУ хүлээн зөвшөөрчээ. Харамсалтай нь '''1921 онд орос улаан цэргүүд анх Урианхайд орж ирээд''', 1922 онд Андрей Бакичийн цагаантнууд орж ирсэн. Улмаар хошуу ноён Монгуш Буянбадрах гэгч Тува БНАУ байгуулсан. '''1926 онд Туваг зөвлөлтийн коммунистуудын шахалт шаардлагаар БНМАУ хүлээн зөвшөөрчээ.''' Зөвлөлт Холбоот Улс Монголын Урианхайн газар нутгийг гурван удаа таслан авсан байдаг юм. Энэ талаар хэн ч бичиж судалж байсангүй. Хаант Орост алдаагүй Урианхайн хязгаараа ЗХУ-д алдсан. 1932 онд Тувагийн хүн ам 80,000 байв. Оросын колонистууд тэр үед Тувад 10,000 га газар эзэмшиж, уул уурхайн үйлдвэрүүдийг эзэмшиж байв. 1929-1930 онуудад Тувад зөвлөлтчлөх хатуу бодлого явагдаж Тувад байсан буддын 15 сүм хийд, 4000 лам хувраг, бөө нарыг бүгдийг нь баривчилж ихэнхийг нь буудан хөнөөв. 1930-аад онуудад зөвлөлтийн коммунистууд, Коминтерний нөлөө Тувад улам хүчтэй болж И.Шагдаржав, С.Тока нарын тува коммунист залуусыг тувагийн коммунист намын байгууллагуудын удирдлаганд шургалуулан томилж анхны Ерөнхий сайд Буянбадрах болон түүний нөхдүүдийг “хувьсгалын эсэргүү, хар шар феодалууд” хэмээн зохиомол хэрэг тулгаж тувагийн удирдлагаас зайлуулж амь насыг нь хөнөөж, зөвхөн зөвлөлтийн талыг баримтлагч харгис коммунистуудын нөлөөг Тувад улам бэхжүүлэх бодлого явуулж байв. Монгол Тувагийн харилцаа хориод оны сүүлч,гучаад оны эхээр улам хурцдаж монголын газар нутгийг Тува тасдан авч зөвлөлтийн талд өгөх, өөрсдөө зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд орох асуудлыг дэвшүүлж байсан нь тэр үеийн монголын удирдагчдын дургүйцлийг хүргэж байжээ. Монгол Тувагийн хилийн асуудлыг шийднэ хэмээн зөвлөлтийн тал монголын газар нутгийг нь салгаж авах асуудлыг ярих болжээ. Тувачууд энэ бохир ажилдаа зөвлөлтийн коммунист удирдлагыг ашиглаж зөвлөлтийн удирдагчдаар дамжуулан монголын талд шахалт үзүүлж байв. Зөвлөлт Холбоот Улс Монголын Урианхайн газар нутгийг гурван удаа таслан авсан байдаг юм. Энэ талаар хэн ч бичиж судалж байсангүй. Харин би энэ талаар судалсан тул үнэнийг өгүүлье. Эхний удаа 1921 оны 8-р сард монголын Урианхайн хязгаарыг улаан оросын цэрэг хяналтдаа авсан байдаг. Хоёр дах нь 1932 онд Тувагийн нутгийг буцаан өг хэмээн зөвлөлтийн тал монголын талд хатуу шаардлага тавьж монголын уугуул нутаг болох Танну Ола хэмээх нурууны өмнөх бүх нутгийг булаан авсан юм. Одоо энэ нутагт Тувагийн Монгун Тайга район, Овюрийн район, Тэс Хэмийн район, Эрзиний хошуу оршиж байна. Улаан Монгол улаан Оросын эсрэг юу ч дуугарч чадсангүй. Чойбалсан ч дуугарсангүй, монголын төр засаг ч чимээгүй өнгөрөв. 1933 оны зун Увс аймгийн Цагаан нуурын дамжлага баазын цаана оршдог Тэмээн чулуу, Орос даваа, Жаргалант, Бор хаг, Дөрвөд даваа зэрэг монголын уугуул нутагт зусаж байсан монгол айлуудыг гэнэт улаан орос цэргүүд дайран ирж айлуудын гэрийн бүслүүрийг нь хутгаар огтолж монгол малчдад буу тулгаж хүчээр хөөж уугуул нутаг орны нь улаан оросууд булаан авчээ. Гурав дах нь зөвлөлтийн тал Монгол дахь элчин сайд В. Молотовоор дамжуулан 1957,1958 онд “Тувагийн үлдсэн нутгийг өг” хэмээн монголын талд хууль бус шаардлага тавьж монголын хойд нутгаас 2450 хав дөр км нутаг булаан авсан юм. Зөвлөлтийн тал Монгол дахь элчин сайд В.Молотовоор (Сталины үед ЗХУ-ын ГЯЯ-ны сайд байсан) дамжуулан 1957, 1958 онд онд “Тувагийн үлдсэн нутгийг өг” хэмээн монголын талд хууль бус шаардлага тавьж монголын хойд нутгаас 2560 хав.дөр км нутаг булаан авсан. Зөвлөлтийн Монгол дахь элчин сайд В.Молотов монголын Увс аймгийн хойд нутгийг зөвлөлтийн талд өг хэмээн удаа дараа шаардахад хуучнаар Засагт хан аймгийн Бишрэлт гүний хошуу, одоогийн Говь-Алтай аймгийн Цогт сумын харьяат БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайд Содномын Аварзэд эрс эсэргүүцэж '''''“Монголын унаган газар нутгийг хэн нэгэн зөвлөлтийн албан тушаалтан шаардахад өгдөггүй юм"''''' гээд 6 сар гаруй хэлэлцээрийг сунжруулж, эцэстээ албан тушаал амь насаараа төлсөн. = '''<small>Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгаанууд</small>''' = Эдгээр баримтууд нь Монголын баруун бүс нутагт Хаант Орос улс хэрхэн их ач холбогдол өгч анхаарал хандуулж байсан нь монголын баруун хязгаарт Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэг нэрийн дор асар өндөр зардалтай хийсэн олон удаагийн экспедицүүдээс нь харагддаг. Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн экспедицүүд навигацийг хөгжүүлэх, шинэ газар нутгийг нээх, судлах, цаг уур, уур амьсгалын мэдээлэл бий болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. '''Монгол нутагт Н.М.Пржевальский, Г.Н.Потанин, П.К.Козлов, В.Л.Котвич, И.М.Майский, А.Кропоткин, И.Д.Черский, М.В.Певцов болон М.Е.Грумм-Гржимайло, В.А.Обручев, Н.Н.Миклухо-Маклай, А.И.Воейков, Клеменц.Д.А, Ю.М.Шокальский нарын хийсэн экспедицүүд баруун монголын газар нутгийг судлахад ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн'''. Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921 гэх зэрэг. Хожим тэдгээр судалгаанууд нь монголын түүхийн тэр эгзэгтэй үеийн талаар бодитойгоор мэдэхэд асар үнэтэй эх сурвалжууд болж байна. Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд Засагт хангийн хүрээ, Улиастай, Ховдоор аялаж ихэс ноёдын фото зургууд ихээр авч баримтжуулсан. Хамгийн сонирхолтой нь ''<u>'''Монголыг тусгаарлан автономит эрхтэй улс байгуулахад түүхэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хүн бол'''</u>'' '''Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Л.Котвич''' юм. '''В.Л.Котвичийн''' '''1912 оны хавар''' (1912 оны 7 дугаар сарын 14-нд буцах замдаа захиа бичсэнээс үзэхэд) Жамсрангийн Цэвээн гэгч орчуулагчтайгаар К.М.Масков нарын хамт монголын хойд хэсэг, Орхон голын сав нутгаар хээрийн шинжилгээний ажлаар явж, монгол, түрэг хэлний үсэг бичгийн судалгаанд чухал хувь нэмэр оруулсан байна. Тэрээр Их Хүрээ, Монголын төв болон Засагт ханы хүрээнд удсан, мөн Баруун аймгуудаар явж байхдаа сүм хийдийн төлөөлөгчид, янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзаж, тэр үеийн монголын амьдрал ахуй, засаг захиргааны байгуулал, нийгмийн харилцааг ул үндэслэлтэй судалжээ. Түүнийг монголд байх үед Оросын Гадаад яаманд монголын талаарх бодлогыг тодорхойлсон уулзалт болжээ. Оросын Гадаад яам, Оросын ерөнхий сайд, Цагаан хаанд монголын талаарх баримтлах бодлогыг тодорхойлоход В.Л.Котвичийн монголд, тэр дундаа баруун Монгол, мөн Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн олон удаагийн уулзалт аяллын дүгнэлтээр шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг. В.Л.Котвичийн судалгааны тайланд Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн уулзалт, түүний талаарх урт хугацааны судалгаа, хатан Ж.Цэсрэнгийнх нь талаарх мэдээлэл томоохон хэсгийг эзэлдэг. Тэр аяллын дараа '''1914 онд В.Л.Котвичийн зурснаар Монголын анхны орчин үеийн газрын зураг анх удаа хийж, хэвлүүлсэн байдаг.''' Энэ газрын зургийн хэвлэгдсэний дараа 1915 онд Хиагтын гэрээ хийгдсэн. Монголын энэ газрын зургийг Петербург, Лондон, Берлинд олон тоогоор хэвлэсэн байдаг. Гэхдээ өөр өөр хувилбартай. '''В.Л.Котвичийн''' тэр судалгааны дүгнэлтийн дагуу '''Оросын Гадаад харилцааны сайд Сергей Дмитриевич Сазанов''' '''''Монголын талаарх бодлогоо''''' '''''"Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх'''''" гэж томъёолсон байдаг. '''Оросын [[II Николай|II Николай хаан]]''' Монгол Улсын Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т.Намнансүрэнг хүлээн авч уулзахдаа '''''«Танай улс учиргvй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!»''''' гэж зөвлөсөн гэдэг. Энэхүү үе залгасан бодлогын хүрээнд бүх Монголын ихэс ноёд Засагт хан Д.Содномравданг хүрээлж, Богд хаант Монгол Улс байгуулахад бүгд дагаар дэмжсэн нь ийм учиртай. '''''Тийм ч учраас Засагт хан Д.Содномравдангийн В.Л.Котвичтой хийсэн тэрхүү удаа дараагийн уулзалтын дараагаас Монголыг хүчирхэгжүүлэн бие даалгах гол стратегич Д.Содномравданг нэн тэргүүнд ямарч аргаар хамаагүй замаасаа зайлуулах бодлого баримтлах болсон байж болзошгүй бөгөөд тэр уулзалтаас хойш удалгүй богино хугацаанд <u>1912 оны 5 сарын 8-нд Засагт хан хорлогдсон.</u> Түүнийг монголоос орос руугаа буцаагүй байхад гэнэт таалал болсон нь таамаглал бодит байхыг үгүйсгэмгүй. В.Л.Котвич 1912 оны 2 сард ирээд 7 дугаар сарын 14-нд Орос руу буцсан байдаг.''''' Д.Содномравдангийн Нэгдсэн Монгол Улс байгуулах төлөвлөгөө, цар хүрээ, бүх монголчуудыг хамруулан татан оролцуулсан өргөн далайцтай явуулж буй бодлого, үйл ажиллагаа, холбоо сүлбээ, мэдээллийн суваг, цаашид төлөвлөсөн зүйл нь Оросын Хаант улсын эрх ашгийн хувьд аймшигтай нөлөө үзүүлэх санагдсан байж болзошгүй. Олон жилийн турш оросууд хажуудах агентуудаар нь дамжуулан Засагт ханы хийж ирсэн ажил, хийхээр төлөвлөсөн зүйлээ нэн амжилттайгаар хэрэгжүүлдэг, стратегич бодлоготонг нь мэддэг тул хөнөөхөөр яаран хөдөлсөн нь харагддаг. Хардахад В.Л.Котвич монголоос буцахаасаа өмнө Засагт хан Д.Содномравданг цааш харуулж байж, оростоо буцсан байж болзошгүй. Өвөрмонголоо нэгтгэж авахаар таван замын цэрэг оруулахгүй байлгах, Нэгдмэл Монгол Улс байгуулахаас сэрэмжилсэн бололтой байдаг. Энэ нь В.Л.Котвичийн монголоос буцаж орост очоод эзэн хаандаа өргөсөн айлтгал бичгээс хойш Хаант Оросын монголын талаарх бодлогод үндсэн өөрчлөлт гарч Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх бодлого баримтлах болсон. Түүнчлэн Монголын Таван замын их цэрэг хөх нуур, өвөрмонголд орсон явдалтай холбогдуулан '''''[[II Николай|II Николай эзэн хаан]] "Монголын империализм сэргэж байна гэж хөмсөг зангидан удаа дараа хэлдэг байжээ"''''' гэсэн мэдээ тэмдэглэгдсэн байдаг. Николай эзэн хаан ханхүү байхдаа Сибирээр дамжин Японд айлчлахдаа Буриад монгол, халхын Сэцэн хан аймгаар аялсан байдаг тул монголын түүхийн талаар өргөн мэдлэгтэй байсан. Түүнчлэн Оросын Хаант улсын Гадаад хэргийн яамны сайд Сазановын Германы Элчинтэй хийсэн уулзалтын тэмдэглэлд “… '''“… угтаа монголчуудын хүссэн шиг ‚ивээл хамгаалал‘-д авах асуудал яригдаагүй. Орос улс шинэ ачаа үүрмээргүй байна.'''“ гэсэн аж. Тэгээд Сайд Сазонов Оросын албатууд Монголд газар авах боломжтой болно гэдгийг тэр онцолсон байна. Ярианы төгсгөлд тэр Петербургт монгол ноёдын төлөөлөгчид ирэх гэж байгааг хэлж. Эцэст нь: '''"Тэр''' '''монгол ноёд”-той улс төр ярихгүй. Бэлэг, амттан л өгнө.“''' гэж Сазоновын хэлснийг Германы элч төлөөлөгч нямбайлан тэмдэглэж авсан байв. '''''Германы эзэн хаан II Вейлхелм 1910 оны 7 сард “Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ. Харин Оросын хаант улс өөртөө "Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж Германы Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн байдаг.''''' Энэхүү мэдэгдэлийн дараа Оросын Гадаад явдлын яамны сайд Сазонов: '''"Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ”''' гэсэн тухай мэдээ сонинд гарсан байдаг'''.''' Ийнхүү Монголын асуудал их гүрнүүдийн анхаарлын төвд ямагт байсаар ирсэн бөгөөд хүчний тэнцвэрээр аль нэг улсад нэгтгэдэхгүй тусгаар улсаа тунхаглах боломж олдсон байна. Оросын шинжлэх ухааны академийн Хүн судлал, угсаатны зүйн Хүрээлэн /Кунсткамер/-гийн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд авсан Засагт хан, түүний гэр бүлийнхний фото зургууд байдаг. Засагт хан Д.Содномравдангийн дээр дурдсан том гүрнүүдийн эрх ашгийг Нэгдсэн Монголоо тусгаарлахад татан оролцуулсан бүс нутгийн томоохон тоглогч болж явуулсан олон талт ажиллагаа, өргөн цар хүрээтэйгээр хөдөлсөн бодлого, үйл ажиллагааг хэр баргийн хүн хийж чадахааргүй. Тэрээр далайцтай алсын бодлоготон дээдэс байсан нь харагддаг бөгөөд хэрэв улсын хаан болсон бол илүү ихийг бүтээх байсан болов уу. Гэхдээ түүхэнд хэрэв ээ гэж үгүй билээ. ==Гэнэтийн үхэл== 1912 онд Халхын 4 ханы нэг Засагт хан Д.Содномравдан хан гэнэт нас баржээ. Түүний үхлийн талаар олон яриа байдаг Тэдгээрийг дурдвал: # <u>Бас нэг ихээхэн сонирхол татах эх сурвалж бол одоо нэгэнт ил болсон Хаант Оросын Эрхүүгийн цэргийн тойргийн Монголын талаар хийж байсан тагнуулын мэдээлэлд:</u> "Монголын Засгийн газарт [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Оросын]] гурван эх сурвалж байгаа. Нэг монгол ноён, хоёр буриад түшмэл, гурав дахь нь Засагт Хааны нэг Хатан. Тэр хатан маш чухал ... гэсэн байдаг. Үүнээс харахад Засагт Хааны Жамсрангийн '''Цэсрэн хатан''' оросуудын гар хөл болж, энэ нь Богдын тагнуулын албад мэдэгдэн, түүнээс шалтгаалан Засагт хан Содномравданг Хаан болох хуйвалдаан хийж [[Барнаул|байна]] гэж хардагдан сэрдэгдэх үндсийг тавьж, Богдод хорлогдох шалтгаан болсон байж болох юм. Засагт хан, Богдод хорлогдсноос хойш Засагт ханыхан Богдын төрд сүжиг буурч, Засагт ханы Үйзэн Засгийн Батын Дагвын Бат-Очир Улсын Түшээ гүн ноён (үе улиран бэйлийн зэрэгтэй) оройлон эсэргүүцэн татгалзаж, Засагт ханы Баатар вангаас бусад нь Богдын төрд нэг их идэвхийлээгүй байдаг. (''энэ мэдээ болон дээрх Ханы фото зургийг оросын эзэн хааны жанжин штабын ахлах офицер Клеменц.Д.А. Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгааны нэрийн дор монголд ирэх үедээ авсан. Оросын архивт хадгалагдаж байна.)'' # Түүнийг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох, 1946 онд эргэн сэрг<nowiki/>ээн байгуулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэ]]<nowiki/>[[Гандантэгчэнлин хийд|н хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсны дурдснаар "...1912 оны хавар Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ" гэжээ. Хуучны хүмүүс Д.Содномравдан ханыг жуузнаас буугаад ирэхэд толгойн оройноос нь гэрэл цацарсан, гэгээн дээдэс байсан гэлцдэг. # [[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт хан Д.Содномравдан ханыг алба<nowiki/>н ёсоор улсын хаан болох эрх<nowiki/>тэй учраас [[Богд хаан]] хорлосон байх магадлалтай гэж үздэг. Тухайлбал, Д.Сүхбаатар жанжинг хорлон алсан гэх хэргээр баривчлагдсан Богд хааны оточ маарамбын Дотоодыг хамгаалахынханд баригдан өгсөн мэдүүлэгтээ бэйс Д.Сүхбаатарын судасыг барьсан үнэн бөгөөд хор өгч алсан нь үгүй. Харин Засагт хаан Содномравдан, Түшээт ван Чагдаржав, Бинт ван Гончигсүрэн, Эрдэнэ далай ван Намсрай нарт хор өгсөн нь үнэн хэмээн мэдүүлэг өгсөн нь тэмдэглэгдсэн нь байдаг. # Д.Содномравдан Засагт ханыг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох,<nowiki/> 1946 онд эргэн сэргээн байг<nowiki/>уулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэн хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсан дурдатгал үлдээсэн байдаг. "...'''''1912 оны хавар''''' '''''бүгдийн манлай Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ'''''" гэж хэлсэн байдаг тухай тэмдэглэж үлдээжээ. '''<u>ОРОС-ын архивын эх сурвалж:</u> Засагт Хан П.Содномравдангийн Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулахад оруулсан үүрэг роль, түүхийн үнэ цэнэтэй баримтууд''' Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. Тухайлбал, “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. '''<u>Засагт хан Доржпаламын Содномравданы орыг түүний хүү Содномравданы Агваанцэрэн 1912-1915 залгасан</u>''' боловч удаагүй хорлогджээ. Хамгийн сүүлчийн '''<u>Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан нь Доржпаламын ахмад хөвгүүн тойн Доржпаламын Цэрэнгомбожав (1915-1923) залгамжилжээ.</u>''' Сонирхол татах баримт нь Засагт хан Д.Содномравдан, Түшээт хан Д.Дашням нарыг хөнөөгдсний дараа балчир хөвгүүд нь хан ор сууж угсаа залгаад 2 жил хүрэлгүй бусдад хорлогдож, хоёр хангийн ах, дүү нар нь Хан ор суусан байдаг. Эндээс хоёр дээдсийн уг үндсийг оргүй таслах өш хонзон ханхалдаг. 1923 оны 10 сарын 19-ны Засгийн газрын хуралдааны дараахан '''<u>1923 оны 10 сарын 24-нд</u>''' Хантайшир уулын хошууны чуулган Хантайшир уулын Жаргалант гол гэдэг газар хуралдан, хошуундаа 11 сум шинээр байгуулж, '''<u>Хошууны даргаар</u>''' '''<u>Засагт хан</u>''' '''<u>Доржпаламын Цэрэнгомбожавын ганц хүү 8 настай Цэрэнгомбожавын Ванчинжавыг сонгож байсан</u>''' байдаг. 1912 онд Өргөөд байсан Засагт хан Д.Содномравданг учир битүүлгээр нас барахад Богд хаанаас лүндэн буулган бүх хүрээ хийдээр хойдын буянг үйлдэн хурал хурж, Засагт ханы шарилыг нутагт нь хүргэх 200 лан зардал хөрөнгийг гаргаж нутагт нь авчирч оршоосон тухай мэдээлэл бий. Юутай ч анхны Ашихай ханаас Засагт хан Д.Содномравдан, түүний хүүг хүртлэх 17 ханы олонхыг Хан Тайширын нуруунд Их Хоригт оршуулж ирсэн нь тодорхой юм. Харин их хэлмэгдүүлэлтийн өмнөхөн Арын хүрээнд тойн лам болсон сүүлчийн хан Д.Цэрэнгомбожавын ухаан самуурч байгаад бие барсанд тэмээнд ачиж, Улаангангад булсан гэдэг. Энд дурдагдсан Жаргалант гол нь аймгийн төвөөс холгүй, Хантайшир уулын ар бэлд байх Ар Гүүбариач орчимд бий. Мөн Эрдэнэ бишрэлт Засагт ханы хүрээний туурь нь ч тэнд байгаа билээ. 1938 онд Өвөр Монголын нутагт Засагт ханы угсаа залгамжлах эрхтэй хан хүү Бат гэгч хүн өөрийн шадар туслах Лодой гэдэг ламтай хамт дүрвэж очсон байсан гэх мэдээллийг Дани улсын жуулчин Хазбанди гэгч тэмдэглэн үлдээжээ. Энэ Лодой гэх ламын зурсан зураг Данийн үндэсний Музейд тавигдсан байдаг аж. Лодой ламын дуулсан Алтан богд гэгч бэсрэг уртын дууны бичлэг ч бас байна билээ. Угсаа залгамжлах эрхтэй тэр Бат гэгч хүн нь Д.Содномравданы ойр төрлийн хүн гэдэг нь ойлгомжтой. [[Файл:Уг эх.png|right|224x224px]] Засагт ханы Үйзэн Засгийн хошууны Улсын Түшээ гүн, үе залгамжлах тэргүүн зэрэг тайж Батын Дагвын Бат-Очир, түүний үр хүүхдүүдийг ''(Манж чингийн үеийн Монгол жургааны монголын ноёд ван, гүнгийн угсаа, зэрэг залгах гэрийн удмын данс болон Үндэсний Төв Архивын сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Халхын Засагт хан аймгийн ноёд тайж нарын гэрийн үеийн бичмэл, Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх, Халхын Засагт хан аймгийн Шадарт явах Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын дундад Үйзэн засгийн хошууны Түшээ гүнийн зэрэг Улсын түшээ гүн, үе залгамжлах тэргүүн зэрэг тайж Батын Дагвын Бат-Очирын гэрийн үеийн бичмэл, Богд хаант улсын <u>Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны</u> түшмэлийн хэлтсийн Засагт хан аймгийн хан ван бэйл бэйс, гүн засаг тайж нарын анх түшмэл залгамжилснаас эдүгээ хүртэлхийн төрөл овог, гавьяа эндэгдлийг тодорхойлон бичсэн олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансанд бүртгэлтэй ноёд бөгөөд дээд өвгөд нь 1727 онд Орос-Манж чингийн Буурын гэрээг тогтооход оролцож байсан, мөн 1913 онд Монгол-Түвдийн хооронд найрамдлын гэрээг байгуулахад'' ''оролцож байсан нь түүхэн данс бүртгэлтэй. 1918 оны хүн амын тооллогод бүх гарал үүсэл нь бүртгэгдсэн.)'' Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээдийн шууд удмын цагаан яст хүмүүс билээ. Дагвын Бат-Очирыг зарим эх сурвалжид Түшээ гүнгийн зэрэг гутгаар зэргийн тайж Хас-Очир гэж тэмдэглэсэн нь бий. 1919 онд эмхэтгэж дууссан Монгол Улсын шастирын Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эхэд тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн Баруун аймгуудын бослого толгойлсон гээд бариа тавианы үеэр түшээ гүн Дагвын Бат-Очирын том хүү хошуу захирагч, Улсад туслагч гүн Бат-Очирын Бэндэрьяа, хоёр дахь хүү тайж, хошууны Мээрэн Бат-Очирын Доржсүрэн, мөн дунд хүү Арын хүрээ, Гандандаржаалин хийдийн хамба лам, Агарамба-Лхарамба Бат-Очирын Дорлиг ''(Лхасын Цанид дацанд 7 жил сууж, Аграмбын дамжаа барьсан. Төвдийн Лхасын Цанид дацангийн Цанто дансанд бүртгэл нь одоо ч байдаг. Мөн Бат-Очирын Дорлиг аграмба, лхарамба нь Монголоос анх удаа Жагарын буюу Энэтхэгийн Наландад 7 жил суралцан гүн ухааны оргилд хүрсэн гүүш байсан юм. Түүнийг монголын заяаг даасан ч гэж ярилцах нь байсан гэдэг. Түүний бүтээсэн монголын ирээдүйн бошиго Эрдэнэсийн санд өөр хөлгөн судрын нэрээр хадгалагдаж байна. Нарийвчлан судлах хэрэгтэй. (сонирхолтой нь Засагт хан аймагт Дорлиг нэртэй 5 аграмба байсан нь Цагаатгах комиссын тогтоолд байна)'', мөн хүргэн хүү тайж П.Цэрэнбалжир нарыг нь баривчилж, хөрөнгийг хурааж, цаазалсан. ''(Монгол Улсын Дээд шүүхийн 1992.01.16 улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчийг цагаатгасан 02, 08, 112, 126 тогтоолоос...).'' Өндөр настай болсон Батын Дагвын Бат-Очир түшээ гүн хөвгүүдээ [[Улиастай]]д баригдаж очсоноос хойш араас нь очиж, ухаан самуурсан байдалтай удаан хугацаагаар Улиастайн шоронгийн хавьцаа байхад нутагт нь урьдын албатууд нь авчирсан гэдэг. Дагвын Бат-Очир Түшээ гүн ноёны хатан нь Даржаагийн Цэенпил (Даржаа тайжийн дунд охин), долоон хүүхэд буюу таван хүү, хоёр охин төрүүлж өсгөсөн. Дөрөв дэх охин (нэрийг мэдэхгүй, Дэндэв гэдэг хүнтэй суусан, хэлмэгдээд сураг тасарсан Завханы Цагаанхайрхан, Цагаанчулуутад байсан гэх), тав дахь охин ноёхон Бат-Очирын Замбаг, зургаадугаар хүү тайж тойн лам Бат-Очирын Өлзий-Осор, долоодугаар хүү Бат-Очирын Даваажав (яаруу даваажав) нар байлаа. Хэлмэгдүүлэлтээс болж өнгөрсөн том хүү Бат-Очирын Бэндэрьяагийн охин буюу ач охин Норовжав, мөн дунд охин Бат-Очирын Замбагын нөхөр хүргэн хүү тайж П.Цэрэнбалжирын хүү Ц.Санжмятавыг буюу зээ хүүгээ, мөн зээ охиноо өөрөө өргөж авсан. Нутаг хошуундаа "Начин Бандихай", Даншигийн начин Бат-Очирынхон хэмээн авгайлан хүндлэгддэг байсан. Хуучнаар Завхан аймгийн Жаргалан сум буюу одоогийн Говь-Алтай аймгийн Жаргалан сумын Тэйл баг-Гүзээн тэйл, Бүрэн багийн нутагт аж төрж байсан. Завханы Цагаанхайрханд бас ураг төрлүүд нь олноор байсан гэдэг ба тэдгээр хамаатан садангуудаас УИХ-ын гишүүд төрсөн байдаг. [[Файл:Бат-Очирын Өлзий-Осор.png|right|267x267px]] Зургаадугаар хүү Бат-Очирын Өлзий-Осор гэж нутаг орондоо төдийгүй, улс даяар цуутай мундаг том Зээрэмбэ ламтан байсан. Алтан богд хаадын тайлга (Дашинчилэн), Улаанхайрхан, Батбуянг үе удмаараа уламжлан тахидаг байсан. Засагт хан аймгаас тодорсон, хожмын үеийн (Говь-Алтай, Завхан, Баянхонгор) цуутай гэгдэх бүх гэгээнтнүүдийн багш нь байсан бөгөөд социализмын үед нууцаар бүгдээр сэм ирж мөргөдөг ном нийлдэг байсан билээ. Улиастай хотод 108 суварга босгуулсан гэгээнтнүүдийн ихэнх нь түүний шавь нь байлаа. ''(1979 онд Далай лам Данзанжамц БНМАУ-д анх удаа айлчлан ирэхэд уулзуулсан байдаг, мөн Латимор гуайг ирэхэд уулзуулж Дилав хутагтын мэндийг уламжилсан ч гэх сул яриа бий. Мөн Төв Хороо, Улс төрийн товчооны том дарга нар ч ил далд ирж уулздаг, таалал болохын өмнөхөн нь 1984 онд МАХН-ын Төв Хороо, төвөөс өгсөн үүргийн дагуу аймгийн намын хороо, хүн эмнэлгээс тусгай үүргийн онгоцоор нарийн мэргэжлийн алдартай 2 эмч, сувилагчтай очуулж гэрт нь эмчлүүлж онцгой анхаарч байсан байдаг. Жаргалан сумынхан одоо хүртэл тэр тухай ярьдаг. Тэрхүү эмчилж байсан 2 эмч хожим монголын алдартай удам дамжсан мундаг эмч нар болсон)''. Бат-Очирын Өлзий-Осор нь хүүхэд байхдаа тойн лам болж Арын хүрээнд тойн лам (сүүлчийн Засагт хан асан) Доржпаламын Цэрэнгомбожав үеэл ахынхаа гэрт амьдарч байгаад тэрээр хэцүү цагаар хавчиг үүрэг үүрч, хоёр мод тулан бадарчин болж явганаар Хүрээ орж баригдаагүй үлдсэн бөгөөд Их Хүрээний Засагт ханы харьяа мэдэлд байсан Дашчоймбол дацанд шавилан суусан. Хожим нутагтаа ирж эхнэр Гомбожав тавнангийн охин Хөнхөртэй гэр бүл болж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсөн. Жаргалан сумын Батнайрамдал нэгдэлдээ анхны тахианы аж ахуйг байгуулан эрхлэн удаа дараагийн таван жилийн гавшгайч, төрийн өндөр дээд одонгуудаар шагнагдаж өндөр нэр хүндтэй ажиллаж амьдарч байлаа. Үр хүүхдүүд нь Өлзий-Осорын Содном, Өлзий-Осорын Базаррагчаа, Өлзий-Осорын Доодиймаа, Өлзий-Осорын Дашням, Өлзий-Осорын Ичинхорлоо, Өлзий-Осорын Даариймаа нар болно. ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Засагт хан аймаг]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == # 見祁韻士《皇朝藩部要略》、《清史稿》藩部傳 # 《清史稿》列傳三百八 藩部四 # 周学军，哲布尊丹巴政权内阁总理大臣设置考——兼与吕一燃先生商榷，中国边疆史地研究1999年第3期，第69-8 # Ци Юньши-гийн ''«Хаант улсын харьяат аймгуудын тойм»'' болон ''«Чин улсын түүхийн ноорог»''-ийн харьяат аймгуудын намтар хэсгийг үзнэ. # ''«Чин улсын түүхийн ноорог»'', намтар, 308-р бүлэг, харьяат аймгууд IV. # Жоу Сюэцзюнь, “Жавзандамба хутагтын засгийн газрын ерөнхий сайдын албан тушаалын бүтэц, зохион байгуулалтын судалгаа — мөн Лю Ижаньтай хийсэн хэлэлцүүлэг”, ''Хятадын хилийн түүх, газарзүйн судалгаа''сэтгүүл, 1999 оны 3-р дугаар, 69–82-р тал. # “某年，某子索特那木拉布坦袭扎萨克汗” (“... онд хүү Содномравдан Засагт хангийн хэргэмийг залгамжлав” # Owen Lattimore – ''Inner Asian Frontiers of China'' (1940 # William Woodville Rockhill – ''The Land of the Lamas'' (1891) #Henry Serruys – Mongol studies articles (1950–1970) #C. R. Bawden – ''The Modern History of Mongolia'' #Paul Pelliot – ''Notes on Mongolia'' #Missions géographiques en Mongolie (1890–1910) #Otto Franke – ''Geschichte des chinesischen Reiches'' #Erich Haenisch – Mongolian historical texts #Walther Heissig – ''Die Mongolen'' #<small>РГВИА – Цэргийн түүхийн архив</small> <small>(Российский государственный военно-исторический архив)</small> #<small>РГИА – Төрийн түүхийн архив</small> <small>(Российский государственный исторический архив)</small> #<small>РГО – Оросын Газарзүйн Нийгэмлэг</small> <small>(Русское географическое общество)</small> #Засагту хан Содномравдангийн тухай Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны түүхийн баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. # “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, РГВИА Ф.400, РГО экспедици, АВПРИ Ф.180, РГИА Ф.391, АВПРИ + РГО, РГВИА Ф.483, Ф.846. Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. # Ермаченко И.С. Политика маньчжурской династии Цин в Южной и Северной Монголии в XVII в. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1974 — 196 с # Козлов П. | Тибет и Монголии # The romantic story of the Mongolian Independence # LES RUSSES EN MONGOLIE # A Tour in Mongolia 1920 by Beatrix Bulstrode (Mrs. Edward Manico Gull) # История Монгольской народной республики. Изд. 3-е. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1983 — 660 с # William Elliott Butler. ''The Mongolian legal system: contemporary legislation and documentation''. p.255 # Thomas E. Ewing, Revolution on the Chinese Frontier: Outer Mongolia in 1911, Journal of Asian History (Wiesbaden), v. 12, pp. 101–119 (1978).  (англ.) # Thomas E. Ewing. ''Between the Hammer and the Anvil. Chinese and Russian Policies in Outer Mongolia, 1911–1921''Bloomington, IN, 1980. p. 36. Tsedev, pp. 40, 46.  (англ.) # МОНГОЛ УЛСЫН ТУСГААР ТОГТНОЛЫН ЭХИЙГ ТАВЬСАН ГОЛ ЗОХИОН БАЙГУУЛАГЧ ЗАСАГТ ХАН  ДОРЖПАЛАМЫН СОДНОМРАВДАН  ЭЭДРЭЭТ ХУВЬ ЗАЯА https://unentogs.blogspot.com/2026/01/ # ''Батсайхан О.'' 2008. Монголын суулчийн эзэн хаан VIII Богд Жавзандамба. Улаанбаатар: Адмон # ''Кузьмин С. Л.'' Русско-Монгольское соглашение 1912 г. и независимость Монголии. – Вестник Московского городского педагогического университета, серия "Исторические науки", № 1, 2015, с. 80-87  (орос.) # ''History of Mongolia'', Volume 5. Mongolian Institute of History, 2003. # Bat Ochir baavain lekts 1 <nowiki>http://www.youtube.com/watch?v=twc9mF-oJow</nowiki> 08м:45с # Istoriya Tuvy [History of Tuva], v. 1, pp. 354–55. # Үндэсний Төв Архивын сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Халхын Засагт хан аймгийн ноёд тайж нарын гэрийн үеийн бичмэл # Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх. Халхын Засагт хан аймгийн Шадарт явах Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын дундад Үйзэн засгийн хошууны Түшээ гүнийн зэрэг Улсын түшээ гүн, үе залгамжлах тэргүүн зэрэг тайж Батын Дагвын Бат-Очирын гэрийн үеийн бичмэл. 1913 г., октября 23. — Декларация России и Китая о признании автономии Внешней Монголии. # Batsaikhan, O. The Last King of Mongolia, Bogdo Jebtsundamba Khutuktu. Ulaanbaatar: Admon, 2008, p.293 – <nowiki>ISBN 978-99929-0-464-0</nowiki> # Нутаг орноо чөлөөлсөн нь # ҮНДЭСНИЙ ЭРХ ЧӨЛӨӨ, ТУСГААР ТОГТНОЛОО СЭРГЭЭСНИЙ БАЯРЫН ӨДӨРТ (Memento 30. Арванхоёрдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') О.Батсайхан # Төрийн ордны танилцуулга # Монгол улсын нийгэм, эдийн засаг соёл 1911 он # Шагдарын Үнэнтөгс.  ТУСГААР ТОГТНОЛ БА АНХДУГААР ҮНДСЭН ХУУЛЬ 2008 он # Богд Хаант Монгол Улсын Төрийн Хамгаалалт (Memento 2. Аравдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') Төрийн Тусгай Хамгаалалтын Газар. # История Эрдэни-дзу. Факсимиле рукописи / Пер. с монг., введ., комм. и прил. А.Д. Цендиной. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. — 255 с <nowiki>ISBN 5-02-018056-4</nowiki> # Лубсан Данзан. Алтан тобчи (“Золотое сказание”) / Пер. с монг., введ., комм. и прил. Н.П. Шастиной. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1973 — 439 с # Скрынникова Т. Д. Ламаистская церковь и государство. Внешняя Монголия. XVI — начало XX века. — Новосибирск.: Наука. Сиб. отд-ние, 1988. — 104 с <nowiki>ISBN 5-02-029353-9</nowiki> # Цааджин Бичиг (“Монгольское уложение”): Цинское законодательство для монголов 1627—1694 гг. Монгольский текст. Введ., транслитерация монг. текста, пер. и комм. С.Д. Дылыкова. М., 1998 # Шара туджи: Монгольская летопись XVII века. Сводный текст, пер., введ. и прим. Н.П. Шастиной. М.; Л., 1957. # ang Mu jokiyaba. Namyun, Banzaraγča mongγolčilaba. Mongγol-un qosiγu nutuγ-un temdeglel (dumda). Ündüsüten-ü keblel-ün qoriy-a. # Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921. # Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. # О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР # Г, Бадамсамбуу (2018). "Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар". ''Historia Mongolarum''. '''17''': 42. # "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28. # "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28 # Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. # О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР # Шагдарын Үнэнтөгс “Төгс эрх зүйн төлөөх тэмүүлэл” 2009 он. "[[Засагт хан Содномравдан|Засагт хаан Доржпаламын Содномравдан"]] http://unentogs.blogspot.com/2013/12/blog-post_6515.html '''Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн талаарх англи, франц, герман хэл дээрх эх сурвалж''' Owen Lattimore – Inner Asian Frontiers of China (1940 William Woodville Rockhill – The Land of the Lamas (1891) Henry Serruys – Mongol studies articles (1950–1970) C. R. Bawden – The Modern History of Mongolia Paul Pelliot – Notes on Mongolia Missions géographiques en Mongolie (1890–1910) Otto Franke – Geschichte des chinesischen Reiches Erich Haenisch – Mongolian historical texts Walther Heissig – Die Mongolen '''Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн талаарх орос хэл дээрх эх сурвалж''' РГВИА – Цэргийн түүхийн архив (Российский государственный военно-исторический архив) РГИА – Төрийн түүхийн архив (Российский государственный исторический архив) РГО – Оросын Газарзүйн Нийгэмлэг (Русское географическое общество) Засагту хан Содномравдангийн тухай Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны түүхийн баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, РГВИА Ф.400, РГО экспедици, АВПРИ Ф.180, РГИА Ф.391, АВПРИ + РГО, РГВИА Ф.483, Ф.846. Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. '''Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн талаарх хятад хэл дээрх эх сурвалж''' 参考文献 見祁韻士《皇朝藩部要略》、《清史稿》藩部傳 《清史稿》列傳三百八 藩部四 周学军，哲布尊丹巴政权内阁总理大臣设置考——兼与吕一燃先生商榷，中国边疆史地研究1999年第3期，第69-8 Ци Юньши-гийн «Хаант улсын харьяат аймгуудын тойм» болон «Чин улсын түүхийн ноорог»-ийн харьяат аймгуудын намтар хэсгийг үзнэ. «Чин улсын түүхийн ноорог», намтар, 308-р бүлэг, харьяат аймгууд IV. Жоу Сюэцзюнь, “Жавзандамба хутагтын засгийн газрын ерөнхий сайдын албан тушаалын бүтэц, зохион байгуулалтын судалгаа — мөн Лю Ижаньтай хийсэн хэлэлцүүлэг”, Хятадын хилийн түүх, газарзүйн судалгаасэтгүүл, 1999 оны 3-р дугаар, 69–82-р тал. “某年，某子索特那木拉布坦袭扎萨克汗” (“... онд хүү Содномравдан Засагт хангийн хэргэмийг залгамжлав” {{DEFAULTSORT:Содномравдан, Засагт хан}} [[Ангилал:19-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:20-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Засагт хан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1867 онд төрсөн]] [[Ангилал:1912 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймаг]] [[Ангилал:Жаргалан сум]] [[Ангилал:Завхан аймаг]] [[Ангилал:Цагаанхайрхан сум (Завхан)]] 7207lsseom5ila628zj6ny12f2jmdga 858696 858695 2026-06-12T06:21:35Z Tooo Ban 104960 858696 wikitext text/x-wiki {{хянах}} [[Файл:Содномравдан.png|thumb|'''Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан''']] '''Доржпаламын Содномравдан''' нь (1867-1912) 1898-1912 оны хооронд '''[[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан''' ор сууж байв. Тэрээр Засагт хан Цэрэндондовын Доржпаламын хоёрдугаар агь болон мэндэлжээ. Засагт хан Д.Содномравдан бол тухайн үедээ [[Халх]], Ойрд, Өвөрлөгч, Урианхай, Буриад, Хөх нуурын олон монгол ноёдын дотор асар өндөр нэр хүндтэй дээдэс байсан юм. Засагт хан Д.Содномравдан нь эцэг хан Цэрэндондовын Доржпаламын хамтаар (мөн өвөг эцэг хан Манибазарын Цэрэндондов) Монгол Улсаа туурга тусгаар болгоход бүх амьдралаа зориулсан бөгөөд энэхүү бодлого, үйл ажиллагааныхаа хүрээнд Орос, Англи, Япон, Буриад, Төвөдийн нөлөө бүхий хүмүүстэй холбоо тогтоон ажиллаж, бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан, богино хугацаанд олон талт байдлаар нэн амжилттай ажиллаж, 1911 онд Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулах бүх зохион байгуулалтыг гардан хэрэгжүүлсэн их гавьяатан билээ. Манж Чин гүрний Гуансюйгийн 24 дүгээр онд буюу 1898 онд (Гуансюй 24-р он) Засагт хангийн хэргэмийг Манжийн хааны зарлигаар Доржпаламын Содномравдан залгамжилжээ. Манжийн хаан 1908 онд Гуансюй хаан нас барж, Цыши хатан нас барсаны дараа нь 1909 онд 2 настай Пу И буюу Сюаньтун хааны үед Чин улсын сүүлчийн шинэчлэлийн бодлогын үр дүнд бий болсон (资政院) Зөвлөх Парламент маягийн байгууллага байгуулагдсан байдаг. Манжийн хааны зарлигаар Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Засагт Хан П.Содномравданг Халхыг төлөөлсөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон байдаг нь “Чин Ши Гао” (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсын (Qing dynasty) түүхийн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байна. Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулж богино хугацаанд олон талт байдлаар монголоо тусгаарлах бодлогыг нэн амжилттай хэрэгжүүлж ажиллах үндсийг тавьсан байна.{{Citation needed}} '''Засагт Хан П.Содномравдангийн Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулахад оруулсан үүрэг роль, түүхийн үнэ цэнэтэй баримтууд''' Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. Тухайлбал, “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. '''1898 онд Цэрэндондовын Доржпалам хан өөрийн хан ширээгээ том хүү Д.Цэрэнгомбожавт бус, бага хүү Д.Содномравданд залгамжлуулсан.''' [[Файл:Засагт хан Д.Содномравдан.png|right|388x388px|Засагт хан Д.Содномравдан]] Харин том хүүгээ Арын хийдэд тойн лам болгожээ. Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.<ref name="Baasankhuu">{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}</ref> Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий. Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ. '''''<u><small>Засагт Хан П.Содномравдангийн талаарх түүхэн мэдээ, эх сурвалжууд төдийлөн дурдагдалгүй явж ирсэн тул монгол, орос, хятад, англи, герман, франц зэрэг орны архивын түүхэн баримт, материалууд, түүхийн гадаад, дотоодын эх сурвалжуудад тулгуурлан бичсэн бөгөөд өмнө нь ил болж байгаагүй түүхийн асар их үнэ цэнтэй баримтуудыг иж татсан болно.</small></u>''''' '''<u>Хаад, Ноёдын хэрэглэх Фүс, Тамга</u>''' [[Файл:Zasagt khaanii tamga.png|thumb|ЭРДЭНЭ БИШРЭЛТ ЗАСАГТ ХААНЫ ТАМГА]]Фүс нь Манж Чингийн үеэс улбаатай Богд Хаант Улсын үе хүртэл Ноёдын хэргэмийг илэрхийлэх Хүрмэн дээр хаддаг байсан элдэв зүйлийн амьтны дүрсийг оёж хатгасан дөрвөлжин торгон тэмдэг юм. Чин Ван хүн хоёр эсрэг харсан, хоёр зөрүү харсан нийт дөрвөн Луут фүс хаддаг байсан бол Жүн Ван хүн дөрвөн зөрүү харсан Луут фүс хэрэглэдэг. Бэйл хүн 2 эсрэг харсан луу, Бэйс хүн хоёр зөрүү харсан Луу хаддаг байжээ. Богд хааны хувьд тэнгэр язгуурт угсаа гаралгүй ч улсын эзэн, шашны тэргүүний хувиар Хааны фүст алтан сёомбо, хорол хүрдийг авч хэрэглэхээр болсон гэдэг. <small>ЭРТНЭЭС АЛТАН УРГИЙН ЦАГААН ЯСТ ХААДЫН ХУВЬД ЗӨВ ЭРГЭЛТТЭЙ ХАС ФҮС ХЭРЭГЛЭХ НЬ УЛСЫН ЭЗНИЙГ БЭЛГЭДДЭГ БА ХАЛХЫН ХАНГУУД ДОТРООС ЭРТНЭЭС ЗАСАГТ ХАН "ЗАСАГТ ХААН" гэсэн тамга хэрэглэж, ХАС ФҮС ХЭРЭГЛЭЖ БАЙЖ.</small> Энэ нь Манж Чин Улсын эзэн хаан Найралт төвийн хоёрдугаар онд Халхын Засагт ханд тамга олгохдоо Тамганы улны бичээс нь "Эрдэнэ бишрэлт Засагт Хааны тамга" гэж сийлсэн байдаг. Бусад Халхын гурван хангийн тамганы улны бичээст хаан биш Хан гэж бичээстэй байдаг нь сонирхол татдаг. Уг Тамганы улны бичээсийн фото зураг болон Хааны тамганы хайрцгийн фотог оруулав. Тамганы хайрцгийг модоор хийж хүрэн булгиараар бүрж битүү мөнгөөр тоногложээ. Мөнгөн тоног нь дээд орой дээрээ таван хумстай луун хээ товойлгосон хийцтэй. Урд нүүрэн дээрээ галт шувууны дүрслэлтэй, өнцөг буландаа угалзан хээг хөөмөлдөж хийсэн байдаг. [[Файл:Засагт хааны тамганы хайрцаг.png|right|317x317px]]<small>БУСАД ХАНГУУД БОГДЫН АДИЛ СОЁМБО ХЭРЭГЛЭЖ БАЙВ.</small> Дээрх фото зурагт буй Засагт Хан Д.Содномравдангийн ёслолын хувцаснаас зөв эргэлттэй Хас Фүс хэрэглэсэн байгааг харж болно. Түүхийн фото зургуудаас Хас Фүс хэрэглэсэн Халхын хангууд байхгүйг анхаарах буй за. <small>УЧИР НЬ АШХАЙ ДАРХАН ХУНТАЙЖИЙН УУГАН ХҮҮ ГЭДЭГ УТГААРАА ХАЛХЫН ХАНГУУД ДОТРООС ЗАСАГТ ХАН ТЭРГҮҮЛЭХ ЗЭРЭГТЭЙ ХАН БАЙСАН БА ЭРТНЭЭС УЛСЫН ЭЗЭН ГЭЖ ТООЦОЖ ИРСЭН АГУУЛГААР ХЭРЭГЛЭЖ БАЙЖЭЭ.</small> Түүнчлэн Монголын Хан хэргэмтэй язгууртнууд ёслолын дээлэн дээрээ эртний Монголын ямбаны Ууж өмсөж хэрэглэдэг байсан. Кинон дээрх Цогт хунтайж шиг, мөн Түшээт хан Цэрэндоржийн Насанцогтын хатантайгаа авхуулсан фото зурагт хаан язгуур угсааг илтгэсэн ууж өмссөн байдаг, сүүлд төрт ёсны энэхүү түүхэн уламжлалыг дагаж Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат гуай Ерөнхийлөгчөөр сонгогдохдоо, мөн Монгол Улсын Үндсэн хуулийн эхийг батламжлахдаа дээлэн дээрээ Төрийн тэргүүний ууж өмсгөлийг өмссөн байдаг. ==Угсаа гарал== Түүний дээд өвөг [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] нь [[Даян хаан]]ы 2 дахь их хатны бага хүү бөгөөд ах дүү дундаа хамгийн отгон нь байжээ. Жалайр хунтайж 1549 онд нас барсны дараа түүний 7 хүү тус бүрдээ Ар Халхын 7 отгийг хувааж авсан. Үүнээс түүний дээд өвөг [[Ноёнтой хатанбаатар]] [[Бэсүд]], [[Элжигин]] отгийг өмчилж, нэгэн хошуу болж Халхын баруун гарын бүрэлдэхүүнд багтжээ. 1580-аад оноос [[Ашихай дархан хунтайж]]ийн ач хүү [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Засагт хан аймгийн үндсийг тавьсан. [[Чин улс]]ад Халхын 3 ханлиг дагаар орсны дараа 1732 оны хэрэг явдлаас хойш [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] тамга Ашихай дархан хунтайжийн удмаас [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой Хатанбаатар]]ын удмын Гэлэг-Ямпилд шилжсэн. Энэ нь 1924 он хүртэл үргэлжилсэн. Шууд удмыханаас үлдээгүй, үеэл үйзэн засгийн түшээ гүнгийн удмаас бий. Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг "зургаан хошуу" гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас "Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн Сэцэн жонон нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ" гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигиний]] Бадам дайчин Хатанбаатар ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон. Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг "их ноёд" гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отгоо захирах ноёдыг "бага ноёд" гэдэг байсан. 1655 онд Элжигиний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон. Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлийн эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болсон. 1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт|Хойтын]] 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ. 1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. ==Тусгаар улсын эзэн== [[Файл:Д.Содномравдан Засагт хан.png|right|422x422px|'''Д.Содномравдан Засагт хан''' ]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын үеийн ихэс дээдсийн давраажилт нь нэг талаас [[Алтан ураг]], нөгөө талаас хутагт, хувилгаадын дүр тодруулалтаас улбаатай. [[Богд хаан|Богд Живзундамба]] хутагт хааны хишиг тараах анхны “лүндэндээ аливаа цол хэргэм зэргийг хэвээр хэрэгжүүлж нийтээр дагатугай” гэж [[Чин улс|Манж Чин улс]]аас олгосон цол хэргэмийг хэрэгжүүлэхээр заасан. Дараа нь 1915 оноос “Монгол Улсын Хууль зүйлийн бичигт” хэргэм зэрэг залгамжлах хуучин зүйлийн заалтуудыг оруулсан бөгөөд энэ хэргийг Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яам [[Богд хаан]]ы зарлигийн дагуу хэрэгжүүлэх болсоныг заасан юм. Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны түшмэлийн хэлтэс нь олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансыг хянаж байх үүрэгтэй байжээ. Засагт хан Д.Содномравдан нь [[Чин улс|Манж Чин улс]]ын үеийн олон Халх, Ойрд, Хөх нуур Дээд Монгол, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд өндөр нэр нөлөөтэй байсан. [[Хэвт ёс|Хэвт ёсны]] 2 дугаар онд буюу 1910 онд Манжийн хааны зарлигаар Засагт Хан П.Содномравданг халхыг төлөөлөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон. Засагт Хан П.Содномравдан Хааны Зөвлөх Парламентын гишүүнээр 资政院-д орсноор Манжийн төв засгийн бодлогод оролцох, нөлөөлөх боломжтой болсон. Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулсан.{{Citation needed}} Ийм учраас шинэ хаан сонгохдоо эхлээд Засагт хан Доржпаламын Содномравданг Улсын хаан болгохыг хүссэн байдаг. Хамгийн сонирхолтой нь Түшээт хан Засагт ханаа өргөсөн явдал байдаг. Гэвч Д.Содномравдан хан татгалзаж байснаар дараагийн удаад [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар [[Түшээт хан Дашням|Түшээт хан Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг өргөмжлөх санал гаргасан ч бүтээгүй юм. Эцэстээ Засагт хан Д.Содномравданы бусад гурван хантайгаа зөвшилцөн өргөснөөр Жавзандамбын 8-р дүрийг Монгол Улсын Хаан болгожээ. Тусгаар тогтнолоо сэргээж, улсаа тунхаглан зарлаж, Богдыг хаан ширээнээ залах Хааны Алтан навчит алтан өргөмжлөл, алтан ялтас дээрх Хааны Алтан тунхаглалыг Засагт хан өргөсөн байдаг. Энэ алтан өргөмжлөл, алтан тунхаглал одоо Эрдэнэсийн санд хадгалагдаж буй.<ref name="Baasankhuu" /> Богд уулын Төр хурах, Шажин хурахын аманд хуралдсан ихэс ноёд, лам нарын нууц хуралдаанаас гаргасан тэмдэглэлт мэдээ бий. Энэ нь Монгол Улсаа тусгаарлахад шийдвэрлэх нөлөөтэй байсан гэгддэг [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар Түшээт ханыг хаан болгох санал гаргасныг няц дарж, хүлээн зөвшөөрүүлээгүй байна гэдэг бол шийдвэр гаргагч гол өөр хүн байсан нь нотлогдоно. Энэ хүн бол Улсаа туурга тусгаар болгох гол санаачилга гаргагч зохион байгуулагч зонхилогч эзэн дээдэс Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байсан нь маргашгүй үнэн юм. 1904 онд Түшээт хан Цэрэндоржийн Насанцогтыг бие барсны дараа түүний үеэл дүү тайж Дэмчигдоржийн том хүүг буюу сул тайж [[Түшээт хан Дашням|Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг 19 настайд нь Түшээт ханыг залгамжлуулсан тул нөлөө сул байсан байж магадгүй. Монгол Улс байгуулагдахад [[Барга]] монголчууд, [[Шинжаан]] дахь Илийн хязгаарын 26 ойрад [[хошуу]], [[Дээд монголчууд|Дээд монголчуудын]] 26 хошууны 24 нь, [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] 49 хошууны 35 нь өргөх бичиг илгээн дагаар оржээ. Харин Өмнөд Монголын хятадажсан эзний шинэ торгууд, зүүн өмнөд хошуунууд Монголд дагаар ороогүй байна. Урианхайчууд бас дагаар орохоо өргөх бичгээр илгээсэн. Буриадын зарим ноёд бичиг өргөсөн байдаг. Товчхондоо 1911 онд бүх Монгол угсаатнууд тусгаар тогтносон Монгол Улсдаа нэгдэн орохоо мэдэгдсэн байдаг ба ийм үйл явдал Монголын түүхэнд урд хожид гараагүй. Цаашид ингэх түүхийн боломж дахин гарч ирэхгүй биз ээ. Эндээс харахад маш богино хугацаанд буюу 4 сарын дотор бүх монгол үндэстэн нэгэн зэрэг Олноо өргөгдсөн Хаант Монгол улс байгуулагдахад нэгдэн орохоо мэдэгдэж, өргөх бичгээ үндэстэн ястнуудаараа төлөөлөн гарын үсэг, тамгаа дарж Дагаар орох бичгээ Их Хүрээнд хүргүүлсэн гэдэг нь өмнө нь маш их урт хугацаанд хэлэлцэн зөвшилцөж бэлтгэсэн байсан нь харагддаг. Монголчууд олон зуун жилийн турш баруун зүүн өмнөд гээд хоорондоо талцан нэгдэж чадахгүй явж ирсэн байдлаа богино хугацаанд ойлголцож, нийлэн нэгдсэн нь Засагт хаан Д.Содномравданы ухаалаг, холч, уужим талбиун, удирдан манлайлагч бодлого, үйл ажиллагаа голлон нөлөөлсөн юм. Засагт хан Д.Содномравданы энэ түүхэн үнэ цээтэй үүргийг Монголын түүхэнд орхигдуулж ирсэн нь харамсалтай. Монгол Улсаа тунхаглаад удалгүй хорлогдсон болохоор Хаант улсаа байгуулахаас өмнө түүний хийсэн үйлдэл тэмдэглэгдэхгүй явж иржээ. Гол нь нэгдсэн улсын зохион байгуулалтыг Засагт ханыхан гурван үеэрээ урт хугацаанд зангидаж, төлөвлөж, удирдаж, зохион байгуулсан нөлөө бүхий удирдагч Засагт хан байхгүйгээр тусгаар тогтнох түвшинд хүрэх боломжгүй нь тодорхой. Тухайн үед арав гаран жил үргэлжилсэн маш олон газарт хүчтэйгээр зэрэг зэрэг өрнөсөн тэдгээр олон үйл явдлуудыг хяналтаасаа алдахгүй нэгтгэн зангидан удирдаж, арга зүй, санхүүжилт, зохион байгуулалтаар хангах хүн институцгүйгээр тэдгээр бүх үйл явдлыг зангидах боломжгүй. Тэр хүн бол Засагт хан Д.Содномравдан, түүний шадар албатууд, халх, өвөрлөгч ноёд байлаа. Засагт хан Д.Содномравданы энэ үйл хэрэгт Түшээт жүн ван Чагдаржав нэгэн мөрийн хүчээр тусалсан гэдэг. 1907 онд Богдын ордонд Засагт ханы оросын худалдаачдаас дамжуулан нууцаар авчруулсан зэр зэвсэг хураан нуух болсон баримт буй. Тэр үеэс халх, өвөрлөгч, барга, эх орончид сүлбээлэн бүлхэмдэж эхлэсэн. Тэр үүднээсээ Засагт ханы харьяаны Их Хүрээний Дашчойнбол дацангийн хэсэг лам нарын үүсгэсэн зодооны дараагаас удалгүй Халхын Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах газар байгуулж Түшээт ван Чагдаржав удирдсан. Тэр утгаараа сүүлд хаан сонгох болоход Түшээт хан Д.Дашням, Түшээт хан аймгийн чуулган дарга Түшээт ван Чагдаржав нар анхлан Засагт хан Д.Содномравданг өргөсөн бизээ. Богдыг гол хүн байсан гэж төлөөлөн ойлгодог ч тухайн засаг захиргаа нийгмийн байгууллын хувьд шашны зүтгэлтэн төрийн хэрэгт оролцох боломж зөвхөн Их Хүрээгээр хязгаарлагдаж байсан. Өвөрмонголд шашны тэргүүн нь Жанжаа хутагт, ойрдод нэг, урианхай, буриадад Агваан Хайдав зэрэг тус тус шашны том төлөөлөл нь байж түүнийгээ дээдэлдэг байсан байхад Халхын Богдын нэр нөлөөгөөр бусад монголчууд дагасан гэвэл өрөөсгөл болно. Наад зах нь баяд, дөрвөдийн аймаг түүнд тулгуурлаагүй, Засагт ханд итгэж дагасан. Богд Их Хүрээнээс гадгашаа гарах бол Бээжингээс зөвшөөрөл авдаг тийм явцуу хүрээнд байсан. Харин Засагт хан Улиастайн Амбан, Жанжины газар, Халхын аймгуудын чуулган, жасааг бодитойгоор удирдах боломжтой, баруун талдаа алтай, урианхайн хязгаарыг хамаарч, Бээжинд төвлөн Монгол жургаанд жасаалдаг, Манжийн төрийн шийдвэр гаргах түвшний эрх мэдэл, мэдээлэлд ойр өвөрлөгч хорчин, харчин аймгийн ноёдуудтай ойр дотно харилцаатай, түүгээрээ дамжуулан өвөрмонгол урианхай ойрд дээд монголын том ноёдтой хэдэн үеэрээ холбоо харилцаа тогтоосон гэх мэт асар өргөн цар хүрээтэй олон талт хамтын ажиллагаатайгаар ажиллаж байсан. Засагт хан Д.Содномравдан, Хорчин аймгийн ноён Б.Гончигсүрэн чин ван, Бээжин дэх Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчин аймгийн ноён В.Гүнсэнноров чин ван нарын холбоо сүлбээ, үүсгэл санаачилга, санхүүжилт, зохион байгуулалтгүйгээр 1911 оны хувьсгал гарах, ялах боломжгүй байсан нь түүхэн үнэн юм.{{Citation needed}} Хамгийн гол шалтгаан нь Их гүрнүүдийн 1881 онд байгуулсан "Петрбургийн гэрээ"-нд зааснаар Манж Чингийн нутаг дэвсгэрийн бүсэд өөрсдийн нөлөөлөө хувааж авсан. Энэ гэрээ ёсоор Ар монгол, Баруун Монголыг Оросын нөлөөнд оруулж, түүндээ Төвөдийг нөлөөний бүсдээ татах ажлыг эртнээс төлөвлөгөөтэй зохион байгуулж ирсэн байх магадлалтай бөгөөд үүндээ Засагт ханыг талдаа татах байдлаар оролцуулж байсан байж болзошгүй харагддаг. Засагт хан Д.Содномравдан 1911 оны 10 дугаар сарын хятадын Учаны бослогын талаарх шуурхай мэдээг Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчины В.Гүнсэнноров чин ван болон Манжийн хааны дотоод ордны Хааны Хиагийн захирагч Сайн ноён хан аймгийн Сайд Сэцэн чин ван Наянт нараас буухиа мэдээ авмагц "Манж гүрнийг хамгаалах 5000 цэрэг татна" гэж Улиастайн амбан, Манж жанжинд хамгийн эхлэн Засагт ханы хувиар мэдэгдэл хүргүүлж, дараа нь мөн Их Хүрээний Манж амбанд Халхын хануудын нэрийн өмнөөс Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах сайд Түшээт ван Чагдаржаваар мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлага эхлүүлж, эс дэмжсэн хариу өгөхөд нь: тэгвэл Манж Чингийн явдал бидэнд хамаагүй болжээ, тийм учир тусгаарлаж, урьдын төрөө сэргээнэ гэсэн байдаг. Эзэнт гүрнийг юу хэлэх, юу хийхээ тодорхойлж амжаагүй байхад нь ийнхүү шийдвэр гаргасан нь урьдчилан боловсруулсан төлөвлөгөө хэрэгжсэн явдал байлаа. Улмаар хүрээнд 500-2000 цэрэг хурж, Хүрээ, Улиастайн Манжийн амбан, манж хятад цэргүүд аргагүй бууж өгч, Монгол нутгаас зайлсан. Улиастайн Манж жанжин бол 200 жилийн турш Халх 4 аймаг, Ховд, Урианхайн хязгаарын бүх хэргийг ерөнхийлөн захирах цэрэг, захиргааны гол албан тушаалтан байсан бөгөөд шууд Манж хаан болон Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яаманд л захирагддаг байв. Энэ үүднээсээ Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд хамгийн түрүүнд Улиастайн Манж жанжны газрыг гартаа оруулж авсан байна. Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Улиастайн монгол амбан нь Засагт ханы Сартуул сэцэн Засгийн хошууны ноён жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Иш байсан тул өөрийн дураар хөдлөхөд дэм болжээ. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн монгол амбанаар нь Засагт ханы хорин хэдхэн настай цэл залуухан Сартуул ванг томилуулсан нь Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд В.Гүнсэнноров чин вангаас нөлөөлж, урдаас бэлтгэсэн төлөвлөгөөний нэг хэсэг нь байх магадлалтай харагддаг. Бээжинд суугаа Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд, Харчины В.Гүнсэнноров чин вангаас Манж Чингийн төрийг татан буулган Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдэстэй тохиролцож Их Хүрээнд богино хугацаанд Богдыг хаанаар 1911 оны 12 сарын 29-нд өргөмжлөн, Монгол Улсаа тунхагласан бөлгөө. Монгол Улс тунхагласнаас хойш 2 өдрийн дараа Дундад Иргэн Улс байгуулагдснаа тунхагласан байдаг ба хятадаас өмнө улсаа байгуулснаа зарласан нь түүхийн болон олон улсын эрх зүйн хувьд асар чухал ач холбогдолтой үйл явдал болсон. Монголчууд үнэхээр олон талт шуурхай мэдээлэлтэй ажиллаж байсныг илтгэдэг. Нөгөө талаасаа Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг урдаас хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдсүүдийг цаг хугацааны хайчаар шахамдуулан яаравчлуулан шийдвэр гаргуулаагүй бол Хэн нь Хаан суух талаар маргалдан тэмцэлдсээр түүхийн гашуун тавилангаа давтах байсан бөгөөд түүнээс сэргийлсэн Монгол Төрийн их бодлогтон дээдэс билээ.{{Citation needed}} Засагт хан Д.Содномравдан Богдоо 1911 оны 12 сарын 29-нд хаанд залах ёслол үйлдээд л Улиастай хотыг зорьсон байдаг. Шалтгаан нь Халх дахь Манжийн засаг захиргааны төв Улиастайн Манж жанжны газрын буулгаж авах нь хамгийн амин чухал стратегийн нүүдэл байв. Улмаар Засагт хан бараа бологчдын хамтаар өвлийн -40 градусын тэсгим хүйтэнд маш богино хугацаанд 1500 гаруй км зам мориор туулан нутгаа зорьж очсон. Улмаар эртнээс бэлдсэн бэлтгэлийнхээ дагуу Улсаа тунхагласнаас хойш 22 хоногийн дараа буюу 1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж Жанжин сайд Аан И болон Манж Амбаны газрыг татан буулгаж, Монголоос хөөн явуулсан байдаг. Хөөн явуулаад Улиастайн эрхэлсэн сайдаар өөрийн итгэмжит хүн Засагт ханы Чин Ачит Засгийн хошууны ноён Гончигдамба бэйлийг тавьсан байна. 1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж жанжин сайд Аан И бууж өгч, Манж Жанжны газар татан буугдсанаар Халхад Манжийн засаг захиргаа, ноёрхол олон улсын хууль ёсоор де факто дуусгавар болсон юм.{{Citation needed}} Түүний хажуугаар Засагт хан Д.Содномравдан баруун хязгаарын олон ноёд дээдсийг талдаа татах ажлыг зохион байгуулж байв. Мөн дүн өвлийн хүйтнээр тусгайлан өөрийг нь зорьж ирсэн Хаант Оросын Засгийн газрын биет төлөөлөгч бөгөөд Оросын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн эрхлэгч барон В.Л.Котвичийг 1912 оны 2 сарын 27-нд Засагт ханы хүрээ дэх өргөөндөө хүлээн авч уулзсан байдаг. В.Л.Котвич нь гадаад Монголыг тусгаарлах гол бодлогыг тодорхойлогч байсан юм. Мөн Ховдын Манж амбаны газрыг татан буулгахаар цэрэг татан төвлөрүүлэн дарж авахын тулд Улиастай хот болон өөрийн аймагтаа төвлөрөн асар завгүй ажилласан байдаг тул Их Хүрээний Богдын Засгийн бялуунаас хүртэхээр булаалдах цаг хугацааны боломж байгаагүй байх магадлалтай. Нөгөөтэйгүүр 5 яам байгуулахад Засагт ханыхаас суудал хуваарилагдаагүйгээс шалтгаалсан байж болзошгүй бөгөөд Их Хүрээ рүү Засагт ханыг буцаж ирэхгүй, 1912 оны Цагаан сараар ч ирж золгоогүй шалтаг заагаад байсан тул Богдын Дондогдулам хатан Засагт хан Д.Содномравданы хатан Жамсраны Цэсрэнг дуудан авчирч буцаахгүй 4 сар гаран дэргэдээ шадарлуулсан мэдээ байдаг. Улмаар Ховдыг чөлөөлөх цэрэг цуглуулахаар бүс нутгийн ноёдыг татан ятгаж, Дөрвөд, баяд хошуудын Түмэндэлгэржавын 700 цэрэг, Тагна урианхайн хошуудын Гомбодорж ноёны 300 цэрэг, Алтайн Урианхайн Ши бэйсийн 17 сумын 300 цэрэг, Засагт хан, Сайн ноёны хошуудын 400 цэрэг зэрэг цугларан Жалханз хутагт, Зоригт ван Наваанцэрэн, гүн Хатанбаатар Магсаржав, гүн Манлайбаатар Дамдинсүрэнд хариуцуулан баруун хязгаарын асуудал цэгцэрсэн тул аргагүй эрхэнд 1912 оны хавар Богдод дуудагдан Засагт хан Д.Содномравдан Их Хүрээнд морилсон байдаг ба хаанд бараалхаж очиж ирээд хоёр хонолгүй 5 сарын 8-нд хоронд хордсон байдалтайгаар таалал болсон. Улиастай хот Халх дахь Манжийн дарангуй цэргийн гол төв болж, тэнд Халх монголыг захирах манжийн төлөөний жанжин сайд сууж, хязгаар дахинд холбогдох чухал хэргийг шийтгэх, 4 аймгийн цэргийн бэлтгэлийн хэргийг захирах, өртөө харуулыг цагдах, оргодол, босуулуудыг байцаан барих зэрэг хэргийг товчлон захирах үүргийг гүйцэтгэж, гагцхүү Манжийн хаан ба Гадаад монголын төрийг засах явдлын яаманд захирагддаг, халх дахь манжийн цэргийн ба иргэний захиргааны дээд эрхийг барих төв байсан юм. Улиастайн Манж жанжны газар нь бас Хөвсгөл нуурын Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхайн]] хошууд, тэдний газар нутаг дээрхи өртөө, харуулуудыг болон Их Хүрээний Манж Амбан, Ховдын Манж Амбанг харъяалан захирдаг байлаа. Улиастайн жанжны дэргэд манж, монгол нэжгээд сайд суудаг байсныг хуувийн (зөвлөх) сайдууд, сүүлд амбан хэмээдэг байв. Их Хүрээний Манж амбан нь халхын 4 аймгийн хэргийг хамаардаггүй зөвхөн Богдын хүрээгээ хариуцсан албан тушаалтан байсан бөгөөд Улиастайн Манж жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Ховдын Манж Амбан нь мөн Улиастайн Манж Жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Улиастайн Манж Жанжин гагцхүү Манжийн Эзэн хаанд шууд захирагддаг байв. Манай түүхчид энэ зүйлийг ч мэдэхгүйгээр Их Хүрээний Сан до Амбангаар төлөөлүүлэн их олон түүх, зохиол бичдэгт нэн харамсалтай. Улиастайн Манж Жанжин сайдыг Манж Амбаныхаа удирдлагад байдаг албан тушаалтан байсан мэтээр тухайн үеийн засаг захиргааны хуваарилалтыг судлахгүйгээр кино хийж, зохиол бичсэн түүхийг гуйвуулсан ичгэвтэр явдлууд бий. Улиастай хот манжийн дарлалын үед Халхын 4 аймаг, Ховд, Алтай Урианхайн хязгаарын Нийслэл төв нь байж халх 4, ховдын хязгаарын аймгийн чуулганууд хуралддаг, жас нийлдэг хэрэг заргаа эцэслэн шийддэг төв байсан. Гэвч Их Хүрээ нь 1870-аад оноос хойш хятадын Цайны замын Орос руу дайран гардаг гол суурин газар болсон бөгөөд мөн Богд оршин суудаг, олон хөлийн худалдааны төвлөрсөн суурин газар байснаар өргөжин тэлж стратегийн чухал ач холбогдолтой төв болсон байна. Засагт хан Д.Содномравдан Манжаас салах нь ганц монгол үндэстний асуудал гэж хязгаарлалгүй Төвөдийн 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцыг энэ үйл хэрэгтээ татан оролцуулж, Засагт ханы Дорлиг лхаарамба, буриад лам хамба Агваанаар дамжуулан халхад дүрвүүлэн авчирч 3 жил байлгаж байгаад буцаасан. 1912 онд Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарласан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц халхад очих болсон тухайгаа 1910 онд Энэтхэгт байхдаа тэмдэглэсэн нь байдаг бөгөөд Засагт ханы хүсэлт зуучлалаар оростой холбоо тогтоосон гэдэг. Халхын дөрвөн Ханы дэмжлэг авахгүйгээр Эзэн Чингис хааны алтан ургийн биш, харь төвөд хүнийг улсын хаан болгох санаачилга гаргах монгол хануудын харьяат монгол ноёд гэж ямар ч тохиолдолд байхгүй өндөр ёс суртахуунтай цаг үе байв. Сүүлд зохиосон түүхээр Сайн ноён хан санаачилж хаан болгосон гэдэг нь огт ор үндэслэлгүй бөгөөд Халхын эзэн Засагт хан, Түшээт ханы өмнүүр орж бусад ханууд дэг эвдэх ёсон эртнээс үгүй байсан. Тэр дундаа өөрийнх нь аймгийн харьяат хошууны ноён байсан Сайн ноёныхон тийм үйлдэл гаргах ёс суртахууны эрхгүй гэдгээ гүнээ ухамсарлан мэддэг байлаа. Түүнчлэн Халхын нэр нөлөөтэй Засагт хан, Түшээт хан нар дараалан 3 сарын зайтайгаар асар богино хугацаанд хорлогдож, цэл залуухан Сэцэн хан Цэрэндондовын Навааннэрэн туршлага дутаж байсан тул Сайн ноён хан Төгс-Очирын Намнансүрэн яалт ч үгүй төрийн жолоог татахаас аргагүй болсон байдаг. Богдыг хаан ширээнд суулгаад эхэн үедээ Халхын дөрвөн хан Богд хааны Тэргүүн шадар сайдаар томилогдсоноос өөр албан тушаал хашаагүй нь зөвшилцөл тохиролцооны ихээхэн зөв гаргалгаа байсан нь харагддаг. 1911 онд [[Жавзандамба хутагт]] болон Халхын дөрвөн Ханы нэр хамтарсан бичигтээ Гадаад монгол, Өвөр монгол, Барга, Ойрд, Урианхайн хязгаарыг багтаасан Их Монгол улсыг байгуулахдаа Орос улсаас тусламж авах, худалдааны зэрэг харилцаа тогтоох хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн байна. Монголын төлөөлөгчдийг Орос улсын Гадаад явдлын яамны хэргийг түр эрхлэгч А.Нератов, Сайд нарын зөвлөлийн дарга [[Пётр Столыпин|П.А.Столыпин]], Оросын Эзэн хаан [[II Николай|II Николай хаан]] хүлээн авч уулзжээ. '''Оросын [[II Николай|II Николай хаан]]''' '''«Танай улс учиргүй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!»''' гэж зөвлөсөн гэдэг. == Засагт Хануудын улсаа тусгаар тогтнуулах бодлого == <u>'''Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан'''</u> нь Өвөрлөгч Харчин баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров [[Засагт хан Доржпалам|Чин вантай]], мөн Хорчины зүүн хошууны засаг, Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн нартай нягт хамтран Монгол Улсаа Манжаас тусгаарлах бодлого үе шаттай явуулж ирсэн бөгөөд тэрхүү бодлогын үрээр Халх, Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд ихээхэн нэр нөлөөтэй болсон байв. Өвөрмонголын В.Гүнсэнноров Чин вангийн байгуулсан “Төвийг эрхэмлэгч” монгол сургуульд Засагт хан хошууныхаа монгол хүүхэд залуусыг явуулж сургаж байсан бөгөөд тэдний номын сан, хичээлийн хэрэгсэл, байр сууц, хоолны зардлыг Харчин вангийхан дааж байсан мэдээ хятад эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Манжийн хааны зарлигаар Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Засагт Хан П.Содномравданг Халхыг төлөөлсөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон байдаг нь “Чин Ши Гао” (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсын (Qing dynasty) түүхийн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байна. Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулж богино хугацаанд олон талт байдлаар монголоо тусгаарлах бодлогыг нэн амжилттай хэрэгжүүлж ажиллах үндсийг тавьсан байна. Энэ үеэс Өвөрлөгч Харчин баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров [[Засагт хан Доржпалам|Чин ван]], мөн Хорчины зүүн хошууны засаг, Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн нартай нягт хамтран Монгол Улсаа Манжаас тусгаарлах бодлого хэрэгжүүлж, монгол ноёдын холбоог бүлхэмдэн үүсгэн эхэлсэн байдаг. Харчин баруун хошууны Засаг Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван Монгол, Төвөдийн жургааны ерөнхийлсөн сайдын тушаалд ажиллахдаа Хааны Зөвлөх Парламентын гишүүнээр ажиллаж байсан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдантай нягт холбоотой байж Ар Монголд 1911 онд үндэсний хувьсгал ялалтыг талархаж, Өвөр Монголын хошуудын ноёд язгууртанд ухуулах ажлыг эхлүүлж, нэр нөлөө, санхүүжилтээр дэмжиж байсан эх сурвалжууд олноор байдаг.       Тухайлбал, '''1911 оны Монголын эрх чөлөөний хөдөлгөөн үүсгэхэд Засагт хан Д.Содномравдантай үгсэн тохиролцсоноороо''' Манж Чингийн төрийн Бээжин дэх Монгол, Төвөдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд угтаа тухайн үед манжийн төрд бүх монгол үндэстнийг тэргүүлж байсан <u>'''Харчины баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван''' өөрийн итгэмжит албат '''Зостын чуулганы Харчин баруун хошууны түшмэл''' '''Баянтөмөрийн Хайсан гүнг, түүний том хүүгийн хамт өөрийнхөө төлөөний хүн болгон Халх Монгол руу явуулсан.'''</u> Мөн '''Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн өөрөө''' болон <u>'''Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Б.Удай Засагт чин ванг, түүний хоёр дүү Сахалт лам Б.Бөхбаян, Хорчин хойд хошууны засаг ноён гүн Б.Раашминжүүр нарыг өөрийн төлөөний хүн болгон Халх руу явуулсан''' байдаг.</u> Сүүлд Харчины баруун хошууны цэргийн жанжин гүн Бавуужавыг халх руу явуулж цэргийн хэрэг эрхлэхэд туслалцуулсан. Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн Монгол Улсын Ерөнхий сайдын орлогч сайд, Удай Засагт чин ван Богд хаант улсын Цэргийн яамны дэд сайд, Зостын чуулганы Харчин баруун хошууны түшмэл Баянтөмөрийн Хайсан Чин зүтгэлт Улсад туслагч гүн цол хүртэж, Дотоод Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэгч Яамны эрхэлсэн түшмэл болж, Б.Раашминжүүр гүн Гадаад яамны эрхэлсэн түшмэл болсон. Тэдгээр хүмүүс Монголд 1911 оны хувьсгал гарахад шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн. Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Удай ван, Рашминжүүрийн хамт хятадын маршал Жан Золингийн орчин үеийн зэвсэглэлтэй 15 мянган их цэргийг удаа дараа бут цохисон байдаг. Харамсалтай нь Засагт хан Д.Содномравданг нэн харамсалтайгаар хорлож алсан явдалд болон халхын ноёдын увайгүй үйлдлээс болж өвөрлөгчдийн хамгийн нөлөө бүхий ноён Харчины В.Гүнсэнноров Чин ван сүүлд 1912 оны сүүлч гэхэд хятадын хувьсгалын удирдагч Сүнь Ят сений талд зогсож байв. Харчины В.Гүнсэнноров чин ван санаачлан өвөрлөгч 49 хошуудын 35 хошууны ноёдыг тэргүүлэн Богд хаант Монгол Улсад дагаар орох үйл хэргийг гардан удирдсан боловч, халхын ноёдын жалга довын эрх мэдэл булаалдсан явцуу эрх ашгаас болж цаашаа эргэсэн байдаг. '''1916 оны Цагаан сараар''' Монголын их урвагч, Хятадын эх оронч Ши Янь Шань буюу Гадаад явдлын яамны сайд, хичээнгүй гүн '''''<u>Балингийн Цэрэндорж Дундад иргэн улс Хятадын бүрэн эрхэт төлөөлөгч Чен Лу-тай наргиж суухдаа, Харчины сахалт лам Бөхбаяныг Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг анх өдөөн эхлүүлэгч этгээд хэмээн тодорхойлж, хэрэв Хайсан, Удай, Бөхбаян нар халхад ирээгүй бол яавч тусгаар тогтнолын хэрэг өрнөхгүй байсан юм гэж харуусан үглэж байжээ</u>'''.'' Яг тэр үед нь Ханддорж хорлогдож, Хайсан, Удай ван буцаагдаж байсан билээ. Сахалт лам Бөхбаян мөн урвагч дайснуудад хорлогдон, амь насаа харамсалтайгаар алджээ. Харин Алтайн хязгаарыг хамаарсан амбан байсан Торгуудын Балт ван Засагт ханы Нэгдсэн Монголыг тусгаар улс болгох бодлогод тээг болсон урвагч байсан нь үнэн бөгөөд түүний урвагч үйлдлээс болж Шинжаанаас салалгүй баруун хязгаар, баруун өмнөд хязгаар бие даасан засаг захиргааны нэгжгүй өнөөгийн нөхцөл байдалд орж, эцсийн дүндээ хуучны Зүүнгарын нутаг болон Хуучин Торгууд болон Эзний голын шинэ торгуудуудын төрлөх монгол нутагт монгол хүний мөргүй болж хятад, казахуудын төрлөх нутагт тооцогдох болжээ одоо. Торгуудын Балт ван Ойрадын улсыг байгуулах гэж байна гээд дөрвөдийн Баянт бэйс гэх мэт хүмүүсийг ашиглан хагалан бутаргах үйлдэл гаргаж, тухайн үедээ гоминданы засагт үнэнчээр зүтгэж, мөн японд тал алдалгүй зүтгэсэн байдаг. Түүхэнд буруу хүний эрх мэдэлд шунасан тэрхэн зуурын амин хувиа хичээсэн байдал түүхэнд ямар их гарз дагуулдаг жишээ энэ юм. <u>'''Засагт ханы Улсаа тусгаар тогтнуулах их үйлсэд Орос, Хятадын талаас монгол урвагч ноёдын оролцоотойгоор их саад хийсэн байдаг.'''</u> Засагт ханы харьяалдаг Урианхайн хязгаарын байгалийн баялаг алт, мөнгө, нүүрс хайж, Оросын тариачид нь тариа тарих газар хайж түрж орж ирсэн. Урианхайд 1830 онд Оросын анхны алтны уурхай нээгдэж байсан бол 1896 он гэхэд 11 алтны уурхайд 500 хүн ажиллаж байлаа. Энэ түрэлттэй хүссэн ч эс хүссэн ч Засагт хангийнхан тулж зогсохоор аргагүй байжээ. 1896 онд 169 Оросын иргэнтэй анхны орос тосгон Туран байгуулагдав. 1908 он гэхэд Урианхайн хязгаарт Оросын 200 гаруй тосгон гацаатай болчихжээ. Оросын иргэд тэр үед Урианхайн хязгаарт сайндаа ч ирээгүй юм л даа. Худалдаачид нь Урианхайн хязгаарын байгалийн баялаг алт, мөнгө, нүүрс хайж, тариачид нь тариа тарих газар хайж л ирсэн юм. Урианхайд 1830 онд анхны алтны уурхай нээгдэж байсан бол 1896 он гэхэд 11 алтны уурхайд 500 хүн ажиллаж байлаа. 1904-1914 онд Оросууд 25 тонн алт олборлож байжээ. Ийнхүү Бээжингийн гэрээгээр оросын худалдаачид баруун Монгол болон Урианхайн хязгаарт татваргүй худалдаа хийх эрхтэй болсноор оросын худалдаачид урианхайн хязгаарт ирж оросын худалдаачид урианхайн ард иргэдийг мөлждөг болсон юм. Тэр үеэс орос худалдаачдын араас Уринахайд ирсэн оросын тариачид ус, хөрс сайтай үржил шимтэй газар нутгийг урианхайчуудас булаан авч тариа тарьж баян чинээлэг орос тариачид буй болж урианхайн хязгаарт 200 гаруй орос тосгон байгуулж нутгийн урианхайчуудын хувьд бэлчээр үржил шимт газар нутгаа оросуудад алдаж амьдрахад хүнд болж ирсэн юм. 1830-аад онд оросын алт хайгчид Урианхайн Сыстык Хэмд алт олж урианхай болон манж монголын хууль цаазыг үл тоож нууцаар алт олборлож эхлэв. 1896 он гэхэд 11 алттай газар олж 11 алтны уурхай ажиллуулж, 500 гаруй ажилчин ажиллуулж их хэмжээний алт олборлож оросын цагаан хааны санг баяжуулж байв. 1881 онд гэхэд оросууд Урианхайд 9.5 сая алтан рублийн үнэтэй 446 пуд буюу 25 тонн алт олборлож байв. Оросын алт хайгчид улам их шуналтаж хууль бусаар алт олборлох ажиллагаагаа улам өргөжүүлж 1904-1914 онд алтны 29 уурхайнаас 1140 пуд алт олборлож байв. Урианхайн нутагт харийн олз хайгчид өчнөөн их алт олборлох тутам уриахайн ард түмэн төчнөөн ихээр ядуурч байв. Хорьдугаар зууны эхнээс эхлэн Оросын эзэнт гүрэн алтаар баян Урианхайн хязгаарыг эзлэн авах далд санаагаа хэрхэн хэрэгжүүлэх талаар бодож эхэлсэн юм. 1911 онд Хятадад [[Синьхайн хувьсгал]] өрнөж Манж Чин улс мөхсөн нь цагаан оросын эзлэн түрэмгийлэгчдэд өчүүхэн жижигхэн ч гэсэн үлэмж их баялагтай Урианхайн хязгаарыг Монголоос таслан авах таатай нөхцөл бүрджээ. Монголд Богд хаан тэргүүтэй монгол ноёдууд Манж Чин улсаас туурга тусгаарлаж Богд хаант Монгол улсыг 1911 оны 12-р сарын 29 –ны өдөр байгуулав.Чухам энэ үед монгол туургатан сэргэн мандаж нэгдсэн Их Монгол улс байгуулагдах таатай нөхцөл бүрдсэн юм. Өвөр Монгол, шинжааны монгол, буриад монголчууд бүгд л энэ чухал үйл явдлыг баярлан угтаж Монгол улсдаа нэгдэн орохыг ард түмнээрээ хүсэн тэмүүлж байлаа.Харин Урианхайн хязгаарын ноёд бүгд нэгдэж Монгол улсаа дэмжихийн оронд тэд гурав хуваагдсан байлаа. Урианхай ноёдын нэг хэсэг нь Монгол улсынхаа бүрэлдэхүүнд орно хэмээн зөв ярьж байхад, нэг хэсэг нь бие даасан тусгаар улс болно хэмээн төөрөлдөж, нөгөө хэсэг нь Оросын эзэнт улсын бүрэлдэхүүнд орно хэмээн мунхаглаж байв. Тэр үед ганц, хоёр түм хүрэхгүй цөөхөн урианхайчууд өөр хоорондоо ингэж самуурч тэрсэлдэж байсныг бодоход урианхайчууд улс Монголоо гэсэн эх оронч үзлээ гээж, Бурханы сургаал, эзэн Богд Чингис хааны сургаалиа ор тас мартаж, харийн гүрнийг шүтэж буруу номтон болж байжээ.<blockquote>1912 оны 1 дүгээр сард Урианхайн хошуу ноён Буянбадрах, амбан ноён Гомбодорж, хамба лам Лувсанжамц нар нь “Урианхайн хязгаарыг Оросын эзэнт улсын бүрэлдэхүүнд оруулж өгөөч” гэсэн өргөх бичгийг Оросын цагаан хаанд өргөн барьж байжээ. </blockquote>Ингэж анх урианхайн ноёдын Монгол улсаас салж харийн орны нөмөр нөөлөгт орох гэсэн урвалт эхэлсэн юм. Тэр үед урианхайн ноёд, лам нарын олонхи нь Оросын нөлөөнд орох сонирхолгүй байсан. Тэд Монгол улстайгаа нэгдэх хүсэлтэй байсан нь мэдээж. Гэвч улс төрийн харалган бодлоготой цөөн хэдхэн урианхай ноёд Оросын эзэнт гүрний алт мөнгөөр баян Урианхайн хязгаарыг Монголоос салгаж өөртөө нэгтгэх гэсэн далд санааг мэдэхгүй байлаа. Оросын хаант засаг ч гэсэн тэр үед шинээр байгуулагдсан гоминданы Хятад улстай харилцаагаа муутгахыг хүсэхгүй байсан бөгөөд шууд л Урианхайн хязгаарыг Орос мэдэлдээ авч хараахан зүрхлэхгүй байсан юм. '''1915 оны Орос, Монгол, Хятадын “Хиагтын гэрээ”-ний 11 дүгээр зүйлд “Урианхайн хязгаар бол гадаад Монголын бүрэлдэхүүн юм” хэмээн тусгагдсан нь Монгол улсын хувьд чухал заалт байв.''' Товчхондоо Засагт хан Д.Содномравдан, Дотоод хэргийн сайд Г.Цэрэнчимэд нарын үхэл Тагна Урианхайн хязгаар, Алтай хязгаарыг Орост алдахаас сэргийлэх бодлого үйл ажиллагаа явуулснаас болж хорлогдсон. Гэвч удалгүй энэхүү гэрээг хаант Орос улс уландаа гишгэсэн юм. 1921 онд Орос улаан цэргүүд Урианхайд орж ирэв. Дараа нь цагаан гвардийн генерал Андрей Бакичийн цагаантан цэргүүд орж ирэв. Большевикууд цагаантныг ялж, Бакич генералыг 1922 оны 6-р сард буудан хөнөөв. 1917 онд улаан хувьсгал Орос оронд ялж еврей коммунистуудын улаан хядлага Орос орон даяар өрнөж хэдэн сая гэм зэмгүй ард иргэд улаантнуудад алагдаж тэрхүү улаан хувьсгалын хор уршиг Урианхайн хязгаарт 1921 онд хүрч ирсэн юм. Оросын А.Кравченко, П.Щетинкины удирдсан улаан цэргүүд Урианхайн хязгаарт цөмрөн орж ирлээ.<blockquote>1921 оны 8-р сарын 16- нд Тувагийн 9 хошууны хурал болж Оросын улаантан большевикуудын нөлөөнд автсан тувачууд “Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс” гэгчийг тунхаглан зарлажээ.</blockquote>Оросууд Урианхайн амбан ноён Гомбодоржоор дамжуулж Тагна Туваг тусгаарлах гэж элдвээр оролдож, сүүлд Засагт ханыг хорлогдохоос яг өмнөхөн халимаг Дамбийжаа ламыг хоёр тэмээтэй ачаатай (олон гулдмай алт) оруулж ирж түйвээлгэх гэж оролдсон. Дамбийжаагийн балаг ардын хувьсгал хүртэл үргэлжилж Улаан оросын хатгаасаар Ардын хувьсгалын Шижээ гэх мэтэстэй нийлэлдэн баруун монголын БНАУ тунхаглах гэж хүртэл дөвчигнөж, Богдын захиас Жалханз хутагтын зөвлөгөөгөөр Д.Сүхбаатар жанжин оросуудыг сөрж, өрсөж Дамбийжааг устгаж дарж авсан байдаг. Хятадууд болохоор Торгуудын Балт ванг ашиглан Ойрдын улс байгуулна хэмээн баяд, дөрвөдийн аймгийн ноёдыг Баянт бэйс гэх мэтсийг талдаа татаж ашиглах гэж удаа дараа оролдож хорлох үйлдэл хийж ирсэн байдаг ба Засагт хан Д.Содномравдан тухай бүрд нь шийдвэртэйгээр тас цохиж байсан байдаг. Тухайлбал, Засагт ханы Алтан харуул овгийн харуул зангиудыг Жирэмийн чуулганы өмнөд Горлос хошууны Энхбилэгтийн Тогтох тайж нартай явуулж гэр бүлийн нь хамт бариулж авчирч, Эзний голын шинэ торгуудын ноёдод бас хатуухан жавтий хүртээж байж, тэд савраа татсан байдаг. Тэгж шийдвэртэй арга хэмжээ авсны хүчинд 1911 онд Монгол улсаа тунхаглахад урианхайчууд, илийн ойрдын 26 хошуу, хуучин торгууд хошууд, баяд, дөрвөд аймаг нэгдэн дагаар орох бичгээ өргөн барьсан байдаг. Сүүлд Тувачууд бүүр болохоо байгаад ирэх үед Засагт ханы зарлигаар Засагт ханы Жалханз хутагтын өртөө гэж байгуулж Урианхайн хязгаараас шууд мэдээ ирдэг байдлаар зохион байгуулсан байна. Засагт ханы Жалханз хутагтын отогт хөвсгөл, тувагийн зарим хойд сумыг харьяалдаг байсан. '''Засагт хан Д.Содномравдан 1910 онд Халхын Нара Банчэн хутагтыг өөрийн шадар Дагвын Бат-Очир Түшээ гүнгийн хамт''' Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэн, Монгол, Төвдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд Харчин баруун хошууны Засаг В.Гүнсэнноров чин ван нартай уулзуулахаар өвөрмонголд очуулж ертөнцийн хамаг явдлыг хардаг хутагт ирж гэж бужигнуулж байсан мэдээ байдаг. Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэнгийн халхаас ирсэн зочидтой уулзах гэж Өвөр Монголын баян, ядуу, хөлтэй хөлгүй хамаг амьтан цуглаж өдөржин шөнөжин дугаарлан Нара Банчэн хутагтад хувь төөргөө үзүүлж байв. Нара Банчэн сүсэгтнүүдийн асуултанд заримдаа амаар хариулж, заримдаа дээлээ тайлан нуруугаа үзүүлэхэд нуруун дээр нь Монгол, Түвд үсгээр бичиг тодорч бүдгэрэн байсан нь бүр улс амьтныг бишрүүлж байж. Тэдний өвөрмонгол, Бээжинд очсон шалтгаан нь Манж Чин улсын дотоод нөхцөл байдлыг өөрийн биеэр үзэж танилцах, Бээжин дэх <u>Монгол ноёдын холбооны ноёдыг</u> ятган сэнхрүүлэх, тандах ажил байх учиртай. Манжийн төрөөс тэднийг сэжиглэн баривчилж магадгүй байгааг Бээжинд сууж Манжийн хааны дотоод хамгаалалтын хиагийн захирагчийн алба хашиж байсан Сайн ноён хан аймгийн Сэцэн чин ван Наянтийн сэрэмжлүүлэн хэлснээр тэд яаран нутаг буцсан байдаг. Жилийн дараа Өвөр Монголын Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их Чин ван Б.Гончигсүрэн Өвөрлөгч 49 хошууны олон ноёдоо оройлон Богд Хаант Монгол Улсад дагаар орох тухай бүх өвөрлөгч 35 хошуудын өргөх тамгатай бичгээ барин Хүрээнд ирж, Богд хаант Монгол Улсын Бүгд ерөнхийлөн захирах яамны дэд сайд буюу Ерөнхий сайдын орлогчоор томилогдсон билээ. Хорчин зүүн гарын Их Чин вангийнхан хэдэн үеэрээ Монголоо тусгаарлахад Засагт хануудтай хамтарсан байдаг. '''Д.Содномравдан ханы өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондов, мөн эцэг Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпалам''' '''нар''' Манж дайчин гүрний үед Өвөрлөгч Хорчин зүүн гарын хошууны Засаг, Төрийн Их Чин ван Б.Сэнгэринчин, түүний хүү С.Буяннэмэх их чин вантай хамтран хятадуудын бослого, 8 гүрний их цэргийн дайралтыг зогсооход хүчин зүтгэсэн бөгөөд тэр үеэс Монголоо тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн байдаг. Манж чингийн цэргийн эрхийг гартаа атгаж байсан Цэргийн их жанжин Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван Оросын хаант улсаас зэр зэвсэг худалдан авахдаа өөрийн биеэр Халхад ирж, Засагт хан М.Цэрэндондовтой Хиагт орчим уулзсан нэгэн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн мэдээ байдаг. Тэрхүү уулзалтын дараагаас Манж чингийн төр хоёр ихэсэд олон дарамт учруулсан. Манжийн найман тугийн их цэргийн эрх мэдлийг өвөрмонгол ноён Сэнгэринчингээс салгахын түүс болсон байдаг. [[Чин улс|Чин улсын]] үед [[Төр гэрэлт]], [[Түгээмэл элбэгт]], [[Бүрэн засагч]] хаадад хүчин зүтгэж явсан цэргийн жанжин. Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван тэрээр Хар тамхины хоёрдугаар дайны Балишаогийн тулалдаан болон [[Тайпингийн бослого|Тайпин]], Нианий бослогуудыг дарж, Англи, Францын армийг ялсан гавьяа байгуулснаараа алдаршсан. Түүнийг Англи, Францынхан “Сэм Коллинсон" гэж нэрээр дурдсан байдаг. '''Өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондовын үед''' Цагаан малгайтны (лалууд) бослогыг дарахад монголчуудаас хүн хүч дайчилсан бөгөөд түүнийг эсэргүүцэн 1880 онд Засагт хан Манибазарын Цэрэндондовын харьяат албат Онолтын цэргийн бослого Улиастайд гарсан байдаг. (Цэрэг Онолтын Улиастайн бослого- 1880 онд [[хятад]] дахь “'''Цагаан малгайтны бослого'''”-ыг даруулахаар [[Улиастай|Улиастайд]] цуглуулсан Монгол цэргүүд Онолтын удирдлага доор [[бослого]] гарган тэмцсэн. Засагт хан, Сайн ноён, Хэвэй гүнгийн хошууны цэргүүд босож манжийн цэргийг хаяж, Манжийн амбанд нутаг орондоо буцаах шаардлага тавьсан. (Онолтыг Сайн ноёны харьяат албат гэж андуурах нь бий). Мөн '''эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпаламын сүүлч, мөн Д.Содномравдан ханы ширээнд суусан эхний үед''' Манж Чингийн төрөөс хятадуудын '''Ихэтуаны Улаан малгайтны (улаан алчууртны) бослогыг''' дарахаар Халхаас 20 мянган цэрэг дайчлан явуулахаар цэрэг татсан ч 2000 цэрэг л татагдан ирсэн бөгөөд, 1900 онд ахин Засагт ханы харьяат албат Энхтайван Зангиар удирдуулсан бослого гарч Улиастайн Манж Жанжны газар, манж амбанг талан таран одсон сонирхол татахуйц баримт байдаг. Занги Энхтайвангаар удирдуулсан Монгол 2000 цэргийн Улиастайн бослого 1900 онд гарч, Манжийн цэргийг хядаж, хятад пүүсүүдийг талж, Чингийн төрийн дарангуйлалыг Халхад сууриар нь ганхуулсан тул Хүрээ, Ховдын Амбан, Урианхайн Амбаны газрыг шинэчлэн нэмж байгуулсан. 1907 онд Манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваан Ховдын шинэ хязгаар байгуулсанаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалагдах болжээ. Эдгээр бослого толгойлсон хүмүүс бол Засагт ханы шууд харьяат албатууд бөгөөд түүний бодлогын үр гэж манжууд харддаг тул Хан ширээг хүүд нь залгуулсан. '''Манж Чин гүрний Гуансюйгийн 28 дугаар онд буюу 1902 онд Манж Чингийн Засгийн газраас Засагт Хан П.Содномравданд болон Засагт хан аймгийн дэд жанжин Туслагч гүн Лувсандамдин нарт Ихэтуаны улаан малгайтны (улаан алчууртны) бослогыг дарахад гавьяа байгуулсан хэмээн Манжийн хааны зарлигаар шагнал олгосон байдаг.''' Мөн 1903 (1918 онд дахин) онд анх гарч тэмцсэн Засагт ханы Дайчин вангийн хошууны харьяат албат Ард Аюушийн Цэцэгнуурын дугуйлангийн тэмцэл ч даамжиран, улмаар Улиастайн Манж Амбаны газарт есөн эрүү давах процесс болж орон даяар дуулиантай манжийн засгийн бодлогыг шүүмжилсэн аяныг орон даяар өрнүүлсэн нь сонирхол татдаг. '''1910 оны 3 сарын 26-ны өдөр''' буюу цагаан нохой жил Засагт ханы Дашчоймбол хийдэд “Домын дамжаа” болох үед Их хүрээн дахь Хятадын өргөн чөлөөний хойшоо харсан том хүрэн дэлгүүрийн үүд хавьцаа '''лам нар болон хятадуудын хооронд нэлээд сүрлэг зодоон болсон''' гэдэг. 1910 оны 3 сарын 26-ны тэр өдөр Их Хүрээний Д.Содномравдан Засагт ханы шууд харьяаны Дашчоймбол хийдийн хэсэг лам толгойлон монголчуудаа өмөөрч Их хүрээний зах дээр хятадын Да Юй Юан пүүсийн худалдаачидтай эхлэн зодолдоод, хоршоо дэлгүүрийг нь бусниулсан. Хүрээний Манж цэргүүдийн баривчилсан Дашчоймбол дацангийн лам нараа хэдэн зуун лам “Цус, сэвсээ үзэлцэнэ” гээд хашгиран дайраад тэднийг чөлөөлж, Сандо Амбангийн жуузыг чулуугаар шидэж буулган, Хүрээний цагдаагийн дарга Амарыг барьж аваад хөлдүү газар дээш нь савж шидсэн зэрэг маш их дуулиан тарьсан байдаг. Зодооны шалтгаан нь Гандан, Хүрээ хоёрын хооронд байрласан Хятадын том том пүүсүүдийг анх Халхаас зөвшөөрсөн Маймаа хот руу нүүлгэх шаардлага байж. Лам нарын зодооны дараа Их Хүрээнд манжийн засаглал үндсэндээ нөлөөлөх чадалгүй болгожээ. Дээрх зодооны улмаас сүйдсэн Хятадын Да Юй Юан пүүсийн талд Манж Амбан үйлчилж, уг пүүсийн сүйрэлд 2000 шахам лан мөнгийг аймаг, шавиас тулган төлүүлсэн нь ноёд лам нарын дургүйцлийг туйлд нь хүргэсэн байна. '''<u>Д.Содномравдан</u> <u>Засагт ханы шууд харьяаны</u> <u>Их Хүрээний Дашчоймбол дацангийн лам нарын 1910 оны 3 сарын 26-нд үүсгэсэн энэ том зодоон 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын эхийг тавьсан юм.</u>''' '''Эндээс харахад Засагт хан М.Цэрэндондов, Ц.Доржпалам, Д.Содномравдан нарын үед арван жилийн давтамжтайгаар Манж Чинг эсэргүүцсэн маш далайцтай бослого, хөдөлгөөнийг өөрийн шууд харьяат итгэлт албатуудаараа толгойлуулан гаргаж, манжийн засгийг сулруулахаар халх, ойрд, дээд монгол хөхнуур, урианхай, өвөр монголын голлох том ноёдтой хамтран үе залгасан далайцтай том бодлого явуулж байсан нь дээрх түүхэн баримтуудаас харагддаг.''' Ерөнхийдөө Халх Монгол, Урианхай, Ховдын хязгаарыг бүхэлд удирдах гол төв нь Хоёр зуун жилийн хугацаанд Улиастайн Манж Жанжны газар байсан бөгөөд Аймгуудийн Чуулган, Жасааг Улиастайд төвлөрүүлэн жилд тогтмол хуралдуулан, Улиастай хотоос Монголыг төвлөрүүлэн аймгуудын жасааг манж хүмүүсээр удирдуулдаг байлаа. Иймд өөрийн нутагт нь байгаа Улиастай хотоос шалтгаалан Засагт хануудын үүрэг роль гарцаа байхгүй өндөр түвшинд, голлох тэргүүлэгчийн үүргийг гүйцэтгэхээс аргагүй байсан. <ref>{{Cite journal |last=Насан |date=2000-09-26 |title=Өвөр Монголын мал аж ахуй ба нутаг бэлчээрийг ашиглах тухай |url=https://doi.org/10.5564/jis.v1i1.2302 |journal=Journal of International Studies |pages=90–100 |doi=10.5564/jis.v1i1.2302 |issn=2663-7871}}</ref> Манжийн сүүл үеийн улс төр, эдийн засаг, соёлын гэсэн үндсэн гурван чиглэлээр өрнөсөн “[[Шинэ засгийн бодлого]]” Монголд харгис, сөрөг нөлөөтэй, дарьтай торх булсан байсан тул бүх монголын ноёд сөрөх бодлого явуулахаас өөр гарцгүй болгосон. Тухайлбал, Өвөрлөгч 49 хошуу буюу харчин, хорчины монголчуудыг хятад тариачид "монгол хүнийг нь алж, газрыг нь авья" хэмээн уулгалан дайрч 45 хоногийн маш богино хугацаанд 150.000 мянган монголчуудыг хүйс тэмтэрсэн байдаг. 1905 онд Сун Ят Сэн нарын хятадын салан тусгаарлагчид "Харийнхны дарлалыг устгах хөдөлгөөн" гэдгийг байгуулахдаа харийнхан гэдгээ Монгол гэж ойлгогдох ханзаар бичсэн, газрын эрхийг тэгшитгэнэ гэсэн нь Шинэ засгийн бодлогоос өөрцгүй байсан зэргээр дургүйцлийг төрүүлж асан тул Өмнөд Монголд тусгаарлах хөдөлгөөн улам эрчимжжээ. Тайпиний бослогын үед Манж Чин гүрний хятад бус үндэстнүүдийн дунд үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн өрнөж байжээ. 1862-1881 онд дунгааны бослого өрнөж, дунгаан, салар, уйгур, казах, киргизүүд оролцож байв. Тэд дийлдэх үедээ Монгол нутагт орж ирж түйвээж байсан билээ. 1863 онд Якуб-Бэкийн бослого гарч, Монголд казахууд ирж суурьшихын эхийг тавьсан. 1865-1877 онд Еттишар буюу Долоон хотын улс тогтнов. Хулжийн Султанат гэх улс ч байгуулагдаж байв. 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг Манж Чингийн харьяаны Шинжааныг эзэлж, бослого хөдөлгөөнийг дарж, эв нь олдвол салгаж авахаар анаж байлаа. 1881 онд оросууд Тувад онцгой эрхтэй болсон бол, 1883 онд Алтайн урианхай тувачууд үүнийг эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг (Засагт ханд илтэд түшиглэж) дэгдээлээ. Энэ бүх бослого тэмцлийн дүнд уулгалтаас халх, зүүнгар, тагна-урианхай, өвөр, хөх нуурын монголчуудыг Засагт хан халхлаж (Засагт ханы Дайчин вангийн Алтанхаруул овгийн Харуул Зангиуд), Засагт ханы нэр нөлөө, улс төр-дипломатын бодлого, цэргээр хамгаалж байсан байдаг бөгөөд түүний үрээр нийт монгол ноёдын итгэл, хүндлэлийг сүүлийн Засагт ханууд хүлээсэн байна. Газар зүйн байрлалаараа Засагт хан аймаг баруун бүс нутагт өрнөж буй геополитикийн тэдгээр том асуудлуудад хүссэн ч, эс хүссэн ч татагдан орохоос аргагүй нөхцөл байдалд байлаа. Тухайлбал, XIII Далай лам Түвдэнжамц хорин есөн сүүдрийн модон луу жил буюу нийтийн тооллоор 1904 оны 6 дугаар сарын 15-ны шөнө цөөхөн тооны хүмүүс дагуулан Лхасаас оргон гарч Хөх нуурын Хүрлэг бэйсийн хошуу нутгаар дамжин, Монголын нутагт орж иржээ. Жамбал донирын өгүүлснээр “Дээд Монголын Хүрлэг бэйс Далай ламыг нутагтаа угтан аваад өөрийн биеэр бараа болон Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ, Их Хүрээ хүртэл дагалдан ирсэн” гэжээ. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц 1904 оны 6 сард нутгаасаа зугтаж гарсан шалтгаан бол Англи цэрэг Төвөдөд орж ирсэн явдал гэдэг. Манж чингийн зөвшөөрөлгүй Английн түрэмгийлэгчдээс дайжин Монголд ирж 2 гаран жил суухдаа анхлан буриад Агваан хамба болон Засагт хангийн зуучлалаар ирж, Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ цааш Сайн ноёныд бууж, улмаар Их Хүрээнд Гандантэгчилэн хийдэд өвөл хавар зуныг өнгөрөөж, дараа нь хөх могой жилийн намрын дунд сард 1905 оны 9-р сарын 15-д Түшээт хангийн Дайчин вангийн хүрээний Диваажингийн хийдэд заларч, өвөлжиж хаваржиж зунжин намаржсан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцын гол зорилго нь буриадын Агваан Дорж, Засагт хан Д.Содномравдангийн зуучлалаар Оросын хаант улстай холбоо тогтоох байсан гэдэг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц Засагт хангийн хатан Цэсрэнгийн зуучлалаар Оросын Хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн шугамаар монгол нутагт томоохон экспедиц хийж байсан алдар аялагч Пётр К.Козловтой Их хүрээнд Засагт хангийн өргөөнд уулзсан тухай баримт Оросын хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн архивын мэдээнд байдаг. Эндээс эхлэн Шамбалын орны талаарх оросын алдарт судлаачдын жим эхэлсэн. Энэхүү уулзалтын дараагаас 13 дугаар Далай лам Бээжинд буцсан. Тухайн үед 13-р Далай лам Төвөд рүү хараахан буцаагүй, Бээжингийн Шар сүмд сууж байсан бөгөөд 1908 онд Бээжинд Хатан Цы Ши болон Манжийн хаантай уулзаж, хаанд сөгдөн мөргөхөөс татгалзаж, нэлээн зэмлэл хүртэж, зарим бараа бологсод нь хатуу цээрлүүлсэн цаазлуулсан, улмаар төвдөдөө буцсан. Энд Ханд вангийн ууган хүү хамрагдсан байж магадгүй. Гэвч Монгол Улсын үед гүнгийн зэрэг хүртсэн Ф.А. Ларсонгийн дуртгал номд бичсэнээр Ханддорж вангийн энэ хүү 1906 онд 13-р Далай ламыг дагаж нутгаасаа гарч яваад Бээжинд очоод ханиад хүрч, 1908 онд өвчнөөр нас барсан гэжээ. Ханддоржийн ууган хүү Шаньси муж, Бээжингийн Шар сүм зэрэг газар 13-р Далай ламыг дагалдан бараа болж хоёр жил орчим явжээ. Гэхдээ Ханддоржийн тэр хүү балчир насны биш нас биед хүрсэн идэр залуу гүн хэргэмтэй байсан нь Ларсон гүнгийн бичсэн баримтад байна. Далай лам төвдөд буцаж очоод засгийн газраа өөрчлөн тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн тул 13-р Далай ламыг татан буулгахаар Манжаас 1908 онд Төвдөд цэрэг оруулснаас 13-р Далай лам Энэтхэг дүрвэн гарсан. Хятадын 1913 онд Цинхайн хувьсгалын дараа Энэтхэгээс буцаж Төвдөд ирээд Монголын нэг адил Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарлан, Богд хаант улстай тусгаар тогтнолоо харилцан хүлээн зөвшөөрсөн Анхны гэрээг Засаг ханы Д.Бат-Очир түшээ гүн, түүний хүү лхаарамбын оролцоотойгоор байгуулсан байдаг. Энэхүү түүхэн баримт, үнэ цэнэтэй мэдээ сэлтийг монголын түүхэнд дурдахгүй алгасдаг учир юун бол. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн Монгол Амбанаар Засагт ханы Сартуул сэцэн жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Ишийг томилсон явдал нь Засагт хан Д.Содномравдан бие даан чөлөөтэй хөдлөх бололцоотой болж, өөрийнхөө хүссэнээр Улиастайг, Монгол аймгуудын жасаа, чуулганыг хөдөлгөж байжээ. 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Энэ утгаараа Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан нь нийт монгол үндэстний ноёдын итгэл хүндлэлийг хүлээсэн, албан бусаар хүлээн зөвшөөрөгдсөн де факто хаан байсан гэж харагддаг. Энэ нь Хятад, Орос, Япон, Солонгос, Англи, Францын архивын түүхэн эх сурвалжуудаар нотлогддог. Түүхэн цаг хугацааны хувьд ч Орос-Монголын Гэрээ байгуулах хэлэлцээрийн өмнө, Ховдын хязгаарыг бүхэлд нэгтгэх эсэх, Монгол Улсад нэгдэхээр Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Алтайн Урианхай, Барга, Өвөрлөгч 49 хошуудын ноёдоос өргөсөн шийдэгдээгүй чухал асуудал, Таван замын цэрэг хөдөлгөх эсэх асуудлын яг өмнөхөн 1912 оны хавар 5 сард Засагт хан Д.Содномравдан гэнэт нэн сэжигтэйгээр таалал болсон. Мөн түүний нас эцэслэсний дараа Засагт хан аймгийн баруун урд, урд хэсэг, Ховдын хязгаар, Алтайн хязгаар, Урианхайн хязгаар, язгуурын монгол нутаг дэвсгэрийн зарим нэлээд том хэсэг улсын хилийн гортигийн гадна үлдэх болсон нь анхаарал татдаг. = Гэрээ хэлэлцээр - Ээдрээт цаг үе - Их гүрнүүдийн нөлөө = '''''Засагт хан Д.Содномравдан хан ширээнд сууж буй ахуйдаа тухайн бүс нутгийн олон улсын геополитикийн (Орос, Англи, Төвд, өвөрмонгол, хөхнуур, тува, алтай, казак, уйгар, туркстан, хятадын) ээдрээт нөхцөл байдалд их бага хэмжээгээр татагдан оролцож, нөлөөлж байсан байдаг ба түүний амьд ахуйд болон түүнээс хойших хугацаанд өрнөсөн, байгуулагдсан гэрээ, хэлэлцээрүүдийг нэгтгэн авч үзэх нь тухайн цаг үеийн түүхийн бодит байдлыг тодотгоход чухал ач холбогдолтой.''''' '''1.''' <u>'''Монгол-Оросын Гэрээнд 1912 оны 11-р сард Өргөө хотноо гарын үсэг зурсан'''</u>. Хэлэлцээрт хоёр тал өөрсдийн байр суурийг хамгаалж нэг сар гаруй маргалдсаны эцэст уг Гэрээг байгуулжээ. Энэхүү гэрээгээр Гадаад монголыг хятадтай харилцах автономит эрхтэй завсрын бүс болгохоор шийдэж хэрэгжүүлсэн юм. Бээжинд сууж байсан Оросын дипломат төлөөлөгчийн газраас 11-р сарын 9-нд "Journal de Pèkin“-д нийтлүүлсэн Орос-Монголын хэлэлцээрийн бичвэрийг "Онцгой тохиолдолд Орос улс Ар Монголыг зэвсгийн хүчээр ч гэсэн хамгаалах болно гэж Оросын элч төлөөлөгч түүнд бас батлан хэлсэн" ажээ. Бээжин дэх Германы элч төлөөлөгч 1912 оны 11-р сарын 11-нд Германы Гадаад хэргийн яамандаа илгээсэн байна. Монгол-Оросын 1912 оны гэрээ нь Их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн хүсэл эрмэлзлийг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байсаны нэг тод жишээ болсон юм. Энэ үед [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн]] дарлалаас салсан [[Монгол үндэстэн|Монгол]] ба [[Хятадууд|Хятад]] нь тус тусдаа өөрийн тусгаар тогтнолыг зарлаад байсан үе юм. Хаант Оросын Засгийн газар энэ шинээр тусгаар тогтнолоо зарласан улсуудыг алийг ч хүлээн зөвшөөрөөгүй байсан үед энэхүү гэрээний хэлцэл явагджээ. Монгол-Оросын 1912 оны гэрээний дараа 1914 онд Орос-Монголын хоорондын нууцаар байгуулсан дөрвөн зүйлийн гэрээг (мөнгө зээлүүлэх, буу зэвсгийн, төмөр зам байгуулах, цахилгаан мэдээ байгуулах) Хаант Оросын консул Миллер, Дотоод яамны тэргүүн сайд Дашзэвэг, Сангийн яамны тэргүүн сайд Чин ван Чагдаржав, Гадаад яамны дэд сайд гүн Цэрэндорж нар хэлэлцэн тогтоосон. 1915 оны Хиагтын гурван улсын гэрээ нь Монгол-Оросын энэхүү 1912 оны Гэрээ үндэс болсон байна. '''2.''' <u>'''Япон Орос улс 1907 онд гэрээ байгуулсан'''</u>. Оросын хувьд 1905 онд Японтой хийсэн дайнаар Солонгос, Манжуурын нөлөөллийн бүсээ алдсан, түүнийг тэнцвэржүүлэх бүс нь Гадаад Монгол, тэр дундаа Баруун Монголын асар уудам нутаг дэвсгэр байлаа. 1907-1945 онд Монгол болон түүний эргэн тойрон дахь бүс нутгийг сонирхогч гурван гүрэн байсан нь Орос/ЗХУ, Хятад, Япон байв. ''Орос-Японы дайн ([[Япон хэл|Япон]]: 日露戦争, にちろせんそう, [[Орос хэл|орос]]. Русско-японская война) -[[Оросын Хаант Улс]], [[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрний]] хооронд [[Манжуур]], [[Солонгос]], [[Шар тэнгис]]<nowiki/>т өөрийн эрх мэдлийг тогтоох ашиг сонирхолын зөрчилдөөнөөс үүсэж 38 орныг хамарч, 1904 оны 2-р сарын 9-нд эхлээд–1905 оны 9-р сарын 5-нд дууссан [[дайн]] юм. 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг хуучин зүүн гарын нутаг Шинжааныг эзэлж 10 жил хяналтаа тогтоосон, 1881 онд Тувад эзэн эрхээ тулгасан тэрхүү эгзэгтэй үед гол хаалт болж байсан субъект бол Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байлаа. Тэр утгаараа ч Өргөө дэх төв Засгийн газрын байдалд анхаарал хандуулах боломж олдоогүй биз. '' '''3.''' <u>'''Япон Орос улс 1912 оны 7 дугаар сарын 8-нд нууц конвенц байгуулсан'''</u>. Энэ конвенцын дагуу Монголын нутаг дэвсгэрийг Бээжингийн уртрагаар (Гринвичийн 116 градус 21 минут) хоёр хувааж, түүний Дорнод хэсгийг Японы, Баруун хэсгийг Оросын нөлөөний хүрээ гэжээ. Үүнээс хойш '''Outer Mongolia''' - Гадаад Монгол, '''Inner Mongolia''' - Өвөр Монгол гэдэг статус бүрэлдсэн юм. Энэхүү нууц конвенц нь нууц заалтуудтай байж, түүгээр '''"Монголд онцгой эрх эдлэх Орос улсын байр суурь зэргийг Японы талаас хүлээн зөвшөөрсөн"'''. Энэ конвенцийн дараа Орос улс, Монголын талаар 5 дугаар сард тодорхойлсон зарчмуудаа 8 дугаар сарын 15-нд яамдын сайд нар, II Николай хаанаар хүлээн зөвшөөрүүлээд засгийн газрынхаа бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр Коростовецийг Хүрээнд томилов. Коростовец 1912 оны 9 дугаар сард Нийслэл Хүрээнд иржээ. Оросын талаас Коростовец, монголын талаас да лам Цэрэнчимэд толгойлж байсан төлөөлөгчид Монгол хэмээх нэрэнд хамааруулах газар нутаг, статусын талаар маргалдаж, Коростовец хурал хаяж байсан боловч гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Коростовец ”Гадаад монгол” гэсэн томьёоллоос “Гадаад” гэсэн үгийг хасаж, өргөн утгаар ойлгож болох “Монгол” гэсэн үгийг орос эхэд, “Монгол улс” гэсэн томьёоллыг монгол эхэд хэрэглэхийг зөвшөөрөх, “автономия” гэсэн грек гаралтай үгийг монгол эхэд “өөртөө тогтнож”, “өөртөө эзэрхэх” ёс журам хэмээн хөрвүүлэхийг үл татгалзах зэрэг буулт хийсэн байна. Ийнхүү хоёрдмол утгатай болсон боловч, Хаант Оростой бие даан гэрээ байгуулсан нь монголын хувьд маш чухал ач холбогдолтой байлаа. Гадаад монголыг XX зууны эхэн үеэс сонирхох болсон Япон юуны өмнө Өвөр монгол дахь нөлөөний хүрээгээ Оростой дахин баталж авлаа. Оросын хаант улс 1907, 1910 онд [[Гадаад Монгол]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Япон улсаар зөвшөөрүүлэн байр сууриа бэхжүүлж, улмаар Урианхайн хязгаарыг авахаар тэмүүлж байв. Гэвч Япон, АНУ, Герман зэрэг орнууд мөн монголын газар нутаг, худалдааны боломжийг судлан, хятадын худалдаачдаар зуучлуулан бараагаа борлуулж, оросуудыг шахаж, алт нүүрсний уурхай байгуулах боллоо. Энэ нь хүчний тэнцэржилтийг түр торгоосон байж болзошгүй. [[Японы эзэнт гүрэн|Япон улс]] мөн [[Солонгос]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Оросоор зөвшөөрүүлээд, [[Манжуур|Манжуураар]] дамжуулан Ази тивд нөлөөгөө ихэсгэж байсан тул Орос улс монголтой хиллэсэн хилийнхээ дагуу цэргийн ангиудаа байрлуулсан байлаа. Хүчирхэг гүрнүүдийн Алс Дорнод, Хятад дахь дайн, Орос, Хятадын хувьсгалт хөдөлгөөн манжийн зах хязгаар монголд нөлөөлж, зах зээлийн харилцаа нэвтэрч, гадаад орны үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн шинэ сонин хачин зүйлс монголчуудыг гайхшруулан хоцрогдлыг нь ойлгуулж байв. Орос-Монголын хэлэлцээрийн талаар Оросын хаан улсын Гадаад хэргийн сайд Сазоновтай ярилцсан тухайгаа Германы хэргийг түр хамаарагч 1912 оны 12-р сарын 25-нд мэдээлжээ. Тэр ярилцлагаар хэргийг түр хамаарагч Оросын уг хэлэлцээрийг байгуулах болсон жинхэнэ учир шалтгааны талаар бага сага юм мэдэж авчээ. Тийнхүү Сазонов: „Монголын амар амгалан малчин ардын оронд идэвхтэй, тайван бус хятадууд хилийн хөрш нь болохыг Орос улс ямар ч нөхцөлд тэвчиж чадахгүй.“ хэмээн мэдэгдсэн ажээ. Сазонов уг хэлэлцээрийг үндсэндээ 1881 оны Петербургийн худалдааны гэрээг шинэчилсэн хэрэг гэж үзэж байгаагаа хэлжээ. „… угтаа монголчуудын хүссэн шиг ‚ивээл хамгаалал‘-д авах асуудал яригдаагүй. Орос улс шинэ ачаа үүрмээргүй байна.“[26] гэсэн аж. Тэгээд Сайд Сазонов тэр хүртэл хэвлэгдээгүй байсан нэмэлт протоколын тухай ярьсан байна. Ингээд Оросын албатууд Монголд газар авах боломжтой болно гэдгийг тэр онцолсон байна. Ярианы төгсгөлд тэр Петербургт монгол ноёдын төлөөлөгчид ирэх гэж байгааг хэлж. Эцэст нь: "Тэр ‚ноёд‘-той улс төр ярихгүй. Бэлэг, амттан л өгнө.“[27] гэж Сазоновын хэлснийг Германы элч төлөөлөгч нямбайлан тэмдэглэж авсан байв. Орос улс ч бас их гүрэн байсан, гэхдээ монголчуудтай шууд хөрш, түүхэн ойр, өмнөд хөрш Хятадаас урьдаас л болгоомжилдог байснаас ашиг сонирхол нь бусад их гүрнийхээс өөр тогтоцтой байжээ. Хэрвээ Орос улсын мөнхийн ашиг сонирхлын нэг нь Сибирийн уудам орон зайн аюулгүй байдал байсан юм бол түүнийг хангах нэг арга зам нь монгол үндэстний төр улсын тусгаар тогтнолыг тогтоож, хадгалах явдал байсан. Тийм сонирхол Оросоос өөр ямар ч улсад байх боломжгүй байсан. Өнөөдөр ч гэсэн байдал огт өөрчлөгдөөгүй бололтой. '''4. <u>Германы Эзэнт улс Оросын хаант улсын Петрбургийн гэрээ 1881 онд байгуулагдсан.</u>''' ''Тус гэрээгээр хятад дахь нөлөөгөө хувааж тохирсон. "Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ. "Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж Германы Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн байдаг.'' Орос улс Гурвалсан холбоо (Dreibund) болон Гурвалсан Антантыг (Triple Entente) зөнд нь орхиж болохгүй гэсэн шаардлагыг тэр тавьж байсан.[14] '''<u>Германы Гадаад хэргийн яамны "Монголын асуудал"-ын талаарх 1910 оны мэдээлэл</u>''' "Монголын асуудал“ Германы эзэнт гүрний Гадаад хэргийн яамны анхаарлын төвд 1910 оноос илүүтэй их орох болсон байна. Үүний шалтгаан нь Орос, Япон хоёр улс 1907 оны 7-р сарын 30-нд гэрээ байгуулж ойртсон явдал юм. Гэрээ нь нууц заалтуудтай байж, түүгээр „Монголд онцгой эрх эдлэх Орос улсын байр суурь зэргийг Японы талаас хүлээн зөвшөөрсөн.“[5] гэж Гадаад хэргийн яам таамаглаж байв. Хятадын зах зээлд Германы эдийн засгийн чөлөөтэй үйл ажиллагаа явуулах боломжийг Орос, Япон улсууд хязгаарлаж болох байсан тул уг хоёр гүрний ойртсон явдал Гадаад хэргийн яамны Зүүн Азийн бодлогод ихээхэн учир холбогдолтой байсан. Баримт бичгүүд дээр зах хөвөөгөөр нь гараар бичсэн тэмдэглэлүүдээс үзэхэд '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм (Wilhelm II.)''' тайлан мэдээнүүдийн нэг хэсгийг байнга уншдаг байжээ. Тэрээр 1910 онд "Монголын асуудал“-тай байн байн тулгарч байсныг бид энэ маягаар олж мэднэ. Тухайлбал Орос, Япон улсууд удахгүй Манжуурын статус квог гэрээгээр тохиролцох гэж байгааг „Daily Telegraph“ Санкт Петербургээс мэдэгдсэн тухай Лондонд сууж байсан элчин сайд 1910 оны 6-р сарын 24-нд мэдээлсэн байдаг.Үүнтэй холбогдуулан '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм: „Хятадад алдагдалтайгаар Манжийг Японоос, Монголыг Оросоос салгаж авах хэрэгтэй … хэрэв Америк, Японы хооронд мөргөлдөөн гарвал …“ хэмээн тэмдэглээд, „ Азид Орос улс Японд … дэмжлэг үзүүлэх шахаанд орвол, бусдаар бол Владивостокийг алдана, Монгол, Зүүн Сибирийг ч бас.'''“[6] гэж дүгнэсэн буй. Манжуур, Монголын тухайд тэр Япон, Орос улсууд Манжуур, Монголыг бусад улсад хаалттай болгож, Хятадаас салган бутаргаж, “нээлттэй хаалганы зарчим”-аас ухрах вий хэмээн эмээж байж. '''Эзэн хаан II Вильхелм''' 1910-оны 7-р сарын дундуур хамгийн ойрын зөвлөхүдийнхээ хүрээнд Орос, Японы гэрээний талаар дахин ярилцсан байна. Эзэн хаан Орос, Японы нутаг дэвсгэрийн санаархалд "ирээдүйн төлөө тээг тавих“ санаатай байгаа гэж түүний ойрын хүрээллээс дуулджээ. Герман улс АНУ-тай ижил санаа бодолтой байгааг тэр онцолж байв. "'''Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж''' '''Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн буй. Хэд хоногийн дараа Рейхийн канцлер эзэн хаан II Вильхелмд ханджээ.''' Тэр түүнд Санкт Петербург, Япон хоорондын гэрээний бүрэлдэхүүн хэсэг нь зөвхөн Манжуур болохыг мэдэгдсэн байна. Алс Дорнод дахь Оросын оролцоо улс төрийн хувьд л зөв зүйтэй байна уу гэхээсэнэ маягаараа бол Орос улс „Японы хилийн хөрш болж, улмаар ирээдүйд ноцтой толхилцоонд хүргэж мэднэ.“[7] хэмээжээ. Англи Оросыг Германы эсрэг санаа зорилготойгоор нэгтгэсэн шиг Герман улс Оросыг хүчээ Алс Дорнодод байлгаж байхыг сонирхож байв. Нарийндаа ярьвал энэ нь дэлхийн 1-р дайнд хүрэх замыг зассан тоглолт байсан билээ. '''5.''' '''<u>"Зийбертийн баримт бичиг"-т 1912 оны 5-р сарын 1-ний өдрийн</u>''' Бээжин дэх Оросын элч төлөөлөгч гадаад хэргийн сайддаа бичихдээ, Орос улс '''"Умард Манжуур, Монгол, Баруун''' '''Монгол-Хятад"'''-ад цэргийн ажиллагаа явуулдаг юмаа гэхэд гадаад улс гүрнүүдийн зүгээс ямар нэг эсэргүүцэл үзүүлэхээргүй байна гэжээ. АНУ-ын дипломат төлөөлөгч "Түүнд буй зааварт Монгол, Манжуур дахь манай үйл ажиллагааг таслан зогсооход хүргэж болзошгүй зүйл огт байхгүй" хэмээн мэдэгджээ. Их Британийн төлөөлөгч батлан хэлэхдээ: "Та нар одоо Баруун Хятад, Ар Монголд ямар ч эргэлзээгүй огтхон ч санаа зовох юмгүйгээр ажиллагаа явуулж болно ..." гэсэн байна.[23] Орос, Япон хоёр улс Өвөр Монголыг Бээжингийн уртрагаар баруун, зүүн хоёр хэсэгт хуваасан нэмэлтийг 1907 оны 7-р сарын 17-30-ны гэрээний нууц заалтад оруулж нөлөөллийн хүрээгээ шинээр тогтоох гэж байгааг Гадаад хэргийн яам 1912 оны 6-р сарын 19-ний өдрийн „Зийбертийн баримт бичиг“-ээс мэджээ. Баруун хэсэг нь Оросын, зүүн хэсэг нь Японы нөлөөллийн хүрээ болох ёстой байв. '''William Woodville Rockhill – ''The Land of the Lamas'' (1891)''' “Outer Mongolian prince Zasagt Khan” Тэр нөхцөлд Орос улс 1-д Манжуур дахь ашиг сонирхол, 2-т 1881 оны Петербургийн гэрээг шинэчлэн засварлах асуудалд анхаарлаа хандуулж байв. Үүнтэй холбогдуулан Оросын хаант улсын Ерөнхий сайд Сазонов "Монголын асуудлын цаашдын чиг хандлагын талаар, тус улс цаашид Хятадын эзэнт гүрний автономит эрхтэй бүрэлдэхүүн хэсэг байна гэсэн утгаар “[19] ярьж байж. "Хятад улсын нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах зарчимд шууд харшлах улс төрийн ашиг сонирхлоо бид нягталж үзэх ёстой.“[20] тул Монголын асуудлыг шийдвэрлэхээ хойшлуулах шаардлагатай гэж Гадаад хэргийн сайд үзсэн. Энэ болон бусад мэдэгдлүүдээс нь харахад Оросын Гадаад хэргийн яам нээлттэй хаалганы зарчмыг хадгалж, улмаар Хятад улсын бүрэн эрх, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэн үзэхийн хамтаар "Монголын асуудал“-ыг шийдвэрлэхийг улам бүр сонирхох болсон байна. Берлин дэх Оросын элчин сайдын яамны зөвлөх нэг ярилцлагаараа "Орос улс Хятадын бүрэн эрх, бүрэн бүтэн байдлыг алдагдуулах гээгүй, Монголд Хятадын давуу эрхийг хадгалахын сацуу гагцхүү Бээжинтэй зөвшилцсөний үндсэн дээр эдийн засгийн асуудлуудыг зохицуулах хүсэлтэй“[22] байгааг дахин нотолсон байна. Тус яам Хятадын үндэсний эрх ашгийг хүндэтгэн үзсэндээ ч тэгсэн бус, бусад их гүрэнтэй л Хятадад зөрчилдөхийг хүсэхгүй байсан хэрэг. Тэр ч үүднээс Оросын Гадаад хэргийн яам Түвдийн асуудлаар Түвд болон Хятадын Засгийн газар, тэрчлэн Хятад болон Түвдтэй хэлэлцээ хийж байсан Их Британийн алхам нэг бүрийг маш анхааралтай ажиглаж байлаа. Гадаад хэргийн яамны төрийн нарийн бичгийн даргын орлогч 1912 оны 1-р сарын 24-нд Рейхийн канцлерт мэдээлэхдээ: „Өнөөг хүртэл бүх улс гүрэн Хятад улсын бүрэн эрхт, бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэж, нээлттэй хаалгыг бүгдэд хадгалж байх талаар удаа дараа гаргасан мэдэгдэлдээ үнэнч байж, тус улсын дотоод хэрэгт оролцолгүй хол байж ирэв … Гэтэл олны танил эх сурвалжаас авсан мэдээнд дурьдсанаар Орос улс Монгол дахь Хятадын бүрэн эрхийг албан ёсоор хөндөхгүй байх, тэр бүү хэл Монгол орон тусгаар тогтнолоо тунхагласныг авч хэлэлцэлгүй алгасан дараачийн сэдэвт орохыг хүсч байна.“[21] гэжээ. "'''Зийбертийн баримт бичиг'''“ Оросын Хаант улсын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгэн хурлаар яригдсан дотоод асуудлын талаар 1910 оны 11-р сарын „Зийбертийн баримт бичиг“-ээс мэдэж авсан байна. Орос улс Японтой гэрээ байгуулснаар илүү баталгаатай боллоо гэж үзэх болсон ажээ. Японы зүгээс заналхийлэх аюул алга байв. Бас Япон-Хятадын холбоо бий болохоос сэрэмжлэх ч хэрэггүй болжээ. Эрхүү болон Амурын бүс нутгийн цэргийн тойргууд дахь 29.000 хүний бүрэлдэхүүнтэй хилийн цэргийн корпус нь ганц Хятадын эсрэг гэхэд л хангалттай хүч байв. Сайд нарын Зөвлөл Хятад дахь Оросын гэрээний эрхийг "бүхий л хүчээрээ“ хамгаалах, шаардлагатай бол консулуудаа "албан хүчээр томилж ажиллуулах“-ыг шаардаж байв. Хурлын протоколд: "Биднийг өөрсдийн эрхийг ухамсарлан эрс хатуу шаардлага тавих бүрийд Хятад бууж өгдгийг туршлага харуулсан.“[8] гэсэн байлаа. Оросын Сайд нарын Зөвлөл зардал, олон улсад ээдрээ төвөгтэй байдал үүсэх, хүн амаа дургүйцэх вий гэсэндээ '''"Хятадаас нэг муж тасдаж авах“-аас татгалзсан байна. Орос улсад Монголын талаар ч бас баримтлах бодлого олон талаас нь иж бүрэн бодож боловсруулсан үзэл баримтлал хэрэгтэй болохыг тэдгээр хүчин зүйлс харуулжээ.''' Германы Гадаад хэргийн яам өөр нэг "'''Зийбертийн баримт бичиг'''“-ээс Токиод сууж байсан Оросын элчин сайдын Японы Гадаад хэргийн сайд Комуратай хийсэн ярилцлагын талаар мэдэж авчээ. Санкт Петербургт сууж байсан Германы элчин сайд 1912 оны 1-р сарын 4-нд Оросын хаант улсын Гадаад хэргийн сайд Сазоновтой шинээр уулзалт хийсэн тухайгаа мэдээлжээ. Гадаад хэргийн сайд Сазонов Хятадад одоо Манжийн хаант засаг бүрмөсөн ялагдсан гэж үзэж байв. Хятадад тусгаар тогтнох гэсэн хүсэл эрмэлзэл илэрч байгаа талаар хоёул санал бодлоо солилцжээ.Гадаад хэргийн сайд Сазонов '''"Монголын хойд хэсэг“-ийн талаар яриа өрнүүлсэн аж. Тэр Монголыг, ядахдаа хойд хэсгийг нь Оросын эзэнт гүрэнд нэгтгэх монгол ноёдын хүсэлтийн талаар ярьсан байна. Сазоновын хэлснээр Орос улс тэрхүү гуйлт хүсэлтийг хүлээж авахаас ямагт татгалзаж ирсэн аж. Харин сүүлийн үед Монголын шинэ төлөөлөгчид Цагаан хаанд өргөх бичиг хүргэж ирснийг тэр хэлжээ. Оросын Эзэнт гүрэнд нэгдэх байна уу, Оросын ивээл хамгаалалд багтах байна уу, аль нь ч байлаа гэсэн "Хятадын үймээн бужигнаан“-ы улмаас, дээр нь бас Оросд санхүүгийн шинэ дарамт үүсэх учраас Засгийн газар татгалзсан юм гэсэн аж. Сазонов: "Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ.“[16]''' хэмээн мэдэгдсэн байна. '''Уг баримт бичгийн энэ хэсэгт Германы''' '''Эзэн хаан II Вильхелм: "Утгагүй юм. Тэд тэднийг авах ёстой, эс бөгөөс япончууд хүрч ирнэ!“[17]''' хэмээн захад нь тэмдэглэсэн байх ажээ. '''<u>6. Герман Хятадын Худалдааны гэрээг Бээжинд 1861 оны 9-р сарын 2-нд байгуулсан.</u>''' Германы Хятадтай 1861 оны 9-р сарын 2-нд байгуулсан Худалдааны гэрээний дагуу Герман улс Монголд 1881 оны Петербургийн гэрээгээр Оросын эдэлж байсантай адил эрх эдлэх эрхтэй. „Хэрэв Хятад улс Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч, өмнө жилийн 11-р сарын 3-ны протоколд дурьдсан Оросын онцгой эрхийг зөвшөөрөхөөр шийдвэл“[30] энэ боломж алдагдахаар байна гэсэн аж. Тэгээд төрийн нарийн бичгийн дарга цааш нь хэлэхдээ: „Монгол оронд эдийн засгийн ашиг сонирхлоо цааш нь өргөжүүлэх боломж бүрдүүлэхийн тулд одоо мөрдөгдөж байгаа Герман-Хятадын гэрээний заалтуудыг Монгол орны хувьд үргэлжлүүлэн мөрдөх баталгаа болсон төр эрх зүйн харилцааг Монгол, Хятадын хооронд тогтоомоор байна. Үүний тулд Орос-Монголын гэрээг хүлээн зөвшөөрөхөөс цааргалж ирсэнд нь Хятадын Засгийн газарт зохистой гэсэн хэлбэрээрээ урам өгч, Монголыг Өргөөгийн хэлэлцээр (Орос-Монголын хэлэлцээрийг хэлжээ)-ийн үндсэн дээр олон улсын худалдаанд нээлттэй болгохыг зөвлөх нь зүйтэй болов уу. Энэ нь Хятад улс тухайлан Монголд цэргийн арга хэмжээ, засаг захиргааны үйл ажиллагаагаа тодорхой хэмжээгээр хязгаарлах, тэрчлэн колоничлолын хурдыг сааруулах замаар Оросын хүслийг бодолцож үзэхэд саад болохгүй.“[31] гэжээ. "Нээлттэй хаалганы зарчим"-ыг баримтлах угтвар нөхцөл нь Хятад улсын төрийн бүрэн эрхт, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах явдал байсан учраас Герман улс тэр үед монголчуудын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөнгүй юм. Герман улс тэр үед Монгол орны тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөөгүй ч Ар Монгол дахь Хятадын цэргийн ажиллагааны чадамж, засаг захиргааны үйл ажиллагаа, тэрчлэн Хятадын колоничлолыг хязгаарлахыг дэмжихэд бэлэн байсан мэт. Энэ нь Монгол, Хятадын харилцааны талаарх Орос-Монголын хэлэлцээрийн гол гол заалтад нийцэж байсан. Их гүрнүүдийн ашиг сонирхол, тоглолттой харьцуулахад энэ нь тийм ч бага юм биш байсан. <u>'''7.Хаант Орос улс, Дундад Иргэн улс 1913 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Бээжингийн тунхаглах бичгийг байгуулсан'''</u>. Тунхаг бичиг нь үндсэн 5 зүйлтэй, хоёр хавсралт бичигтэй, хавсралт тус бүр дөрөв, дөрвөн зүйлтэй. Тунхаг бичгийн гол агуулга нь Орос улс ДИУ-ын Гадаад Монголыг хэмжээтэй эзэрхэх эрхийг зөвшөөрсөн. Гадаад Монголын автономит эрхийг ДИУ зөвшөөрөх, ДИУ Гадаад Монголын дотоод хэрэгт оролцохгүй байх, Хаант Орос улс Гадаад Монголд консулыг хамгаалах цэргээс өөр цэрэг суулгахгүй байх, Гадаад Монголын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцохгүй байх, Монгол-Оросын 1912 онд байгуулсан гэрээг ДИУ хүлээн зөвшөөрсөн. Монгол улсын Богд хааны Засгийн газар Бээжингийн тунхаг бичгийг эсэргүүцэн Хүрээн дэх Оросын консулын газарт нот бичиг илгээж байсан. Хаант Орос улсад айлчлал хийж байсан Ерөнхий сайд Т.Намнансүрэн өөрийн Засгийн газрын байр суурийг илэрхийлэн “Манай Монгол улс Хятадын холбогдлоос бүр мөсөн салсан учраас Монгол улс зөвшөөрөөгүй байхад тогтоосон ямар ч холбоог огт хүлээхгүй, Монгол, Хятадын харилцааны асуудлыг гагцхүү Монгол улс өөрөө шийдэх ёстой” хэмээн эсэргүүцэж байсан нь оросын тухайн үеийн сонинд бичигдсэн байна. '''<u>8. Монгол-Түвдийн хооронд найрамдлын гэрээ 1913 оны 2 дугаар сарын 4-нд байгуулагдав.</u>''' Монголын талаас Гадаад явдлын яамны дэд сайд Нягт билэгт Да лам Равдан, эрхэлсэн түшмэл Манлайбаатар ван Дамдинсүрэн, Улсын Түшээ гүн Дагвын Бат-Очир, Түвдийн талаас Далай ламаас томилогдсон Гүжир Цансан Ханчин Луузаннаваан, Донид Агваан ёнзон нар оролцов. Есөн зүйл бүхий уг гэрээгээр хоёр улс бие биенээ тусгаар тогтнож, хаан өргөмжлөгдсөнийг хүлээн зөвшөөч, харилцан туслалцах, худалдаалах ба санхүүгийн асуудлыг хэрхэн шийдэх талаар зөвшилцөлд хүрчээ. <u>'''9. Халх, Ойрд, Өвөрлөгч ноёдын холбоо''' 1908 онд '''байгуулан''' гол зохицуулагчийн үүрэг гүйцэтгэж байсан хоёр дээдэс болох Засагт хан Доржпаламын Содномравдан, Хорчингийн Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэн нар хорлогдсоноос хойш Монгол Улсад нэгдэхээр тэмүүлж, ихээхэн санаачилгатай ажиллаж байсан Ойрд, Хөх нуур, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошуудын голлох нөлөөтэй том ноёд нь үндсэндээ Богдын төрөөс зайгаа авч, замаа бодох болсон нь харагддаг.</u> Харин цэргийн хэрэг эрхэлдэг дунд, бага ноёдоо зүтгүүлсэн байдаг. Энэ нь Таван замын их цэрэг өмнө зүг хөх нуур, өвөрмонгол нутаг хошуунд нь орсон байхад ч нэг их идэвхийлээгүй нь баримтаар харагддаг. Хаант Оростой баруун хэсэгт шууд тулан зогсож байсан асар нэр нөлөөтэй Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны хавар гэнэт таалал болсон тул тэрхүү орон зайд нөхөж ажиллахаар үнэн хэрэгтээ тухайн үедээ Ерөнхий сайдын үүргийг гүйцэтгэж байсан Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны Тэргүүн сайд Гомбын Цэрэнчимэд Да лам Төв Засгийн газрынхаа тэргүүн, сайдын албанаас шилжин Баруун хязгаарын засан тохинуулах сайдаар томилогдон Урианхайн хязгаараас Ховдын хязгаар орох замдаа оросуудад хорлогдон 1914 оны 5 сарын 7-нд сэжиг бүхий байдлаар насан эцэслэсэн эмгэнэлт тавиланг дахин давтсан. Тэрээр 1914 онд Монголын баруун хязгаарыг тохинуулах сайдыг тушаал хvлээж зам явах зуураа «... энэ сарын шинийн долоонд тахиа цагт (1914.05.07)... улс төрийн албыг дуусгаж чадсангүй нь үнэхээрийн хайран хэмээн нулимс цувруулан дахин дахин гэрээслэн хэлж гэнэт амьсгал татаж» нас баржээ хэмээн тэмдэглэсэн байна. Сүүлчийнх үг нь ямар их чухал даалгавартайгаар баруун хязгаарт томилогдоод, даалгавраа амжуулаагүйдээ харамсч байснаас харж болно. Гомбын Цэрэнчимэд Да ламыг албанаас хавчин зайлуулсан гэх золбин яриа ор үндэслэлгүй юм. Гомбын Цэрэнчимэд Да ламыг Богдын төр хамаг чухал ажилдаа томилж явуулдаг байсан. Тухайлбал, Оростой холбоо тогтоосон, Японтой холбоо тогтоолгохоор Цэрэнчимэд Да лам, Бин ван Гончигсүрэн нарыг Хайлаар явуулж байсан байдаг. Баруун хязгаарт Богдын төр маш их ач холбогдол өгч ирсэн байдаг нь Засагт ханы үйл ажиллагаа болон Хатанбаатар Магсаржав чин ванг цэрэглэн Алтай Урианхайн хязгаарт удаа дараа суулгасан, Засагт ханы Жалханз хутагтыг удаа дараа Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдаар томилон ажиллуулж байснаас харж болно. Бүүр болохоо байгаад ирэх үед нь <u>Засагт хан Д.Содномравдангийн шийдвэрээр 1910 онд Жалханз хутагтын өртөө гэгчийг зөвхөн Урианхайн хязгаараас шууд мэдээ ирдэг байдлаар зохион байгуулсан бөгөөд энэ нь 1923 он хүртэл ажилласан байдаг.</u> <u>'''Засагт хан Д.Содномравдан, Да лам Г.Цэрэнчимэд нарын хорлогдсон гол шалтгаан бол''', Таван замын их цэрэг өвөрмонгол, дээд монголд орох асуудал болон Богдын төрөөс Алтайн хязгаар болон Урианхайн хязгаар буюу Баруун хязгаарыг засан тохинуулахад онцгой анхаараад, түүнийг нь Хаант Оросоос эрс эсэргүүцэн тулгалт хийж байсан шалтгаан юм. Энэ нь 1900 онд Улиастайн Монгол 2000 цэргийн бослого гарч, Манжийн цэргийг хядаж, Чингийн төрийн дарангуйлалыг Халхад сууриар нь ганхуулсан тул 1907 онд Манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваан шинэ хязгаар байгуулснаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалуулж хуваасан явдлаас үүдэлтэй гэж харагддаг. Өөрөөрхэлбэл тэр үеийн засаг захиргааны нэгж болох [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваалгалгүй, хуучнаараа бүхэлд нь буюу 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг хуучин Зүүн гарын нутаг Шиньжааныг эзэлж 10 гаруй жил хяналтаа тогтоосон байгаа Алтайн хязгаараа гэрээ байгуулахаас өмнө Монгол Улсдаа нэгтгэж авах бодлого, үйл ажиллагаа байсан.</u> <u>Түүнчлэн Хаант Орос улс 1881 онд алтаар баян Тувад эзэн эрхээ тулгаад, цэргээ оруулах гээд Урианхайн ноёдыг Гомбодорж Амбан ноён, хошуу ноён Буянбадрах нараар дамжуулан хоёр хувааж урвуулаад байгаа явдал болон түүнийг нь 1883 онд Алтайн урианхай тувачууд эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг дэгдээж, Засагт хан Д.Содномравдангаар дамжуулан Монгол Улсдаа нэгтгэж авах талаар олон удаагийн өргөх бичиг Богдын төрд барьсан, мөн Хатанбаатар Магсаржав чин ван цэрэглэн Тувад орсон зэрэг нөхцөл байдлаас үүдэлтэй юм.</u> <u>'''10. 1913 оны 1 дүгээр сарын 24-нд Монгол Улсын Цэргийн явдлын яамнаас Өвөр Монголыг чөлөөлөхийн тул Таван замаар цэргийн ажиллагаа явуулахаар төлөвлөөд хэрэгжүүлж байсан.'''</u> <u>Ийм учраас Засагт хан Д.Содномравдан Монгол-Оросын Гэрээнд 1912 оны 11 дүгээр сард гарын үсэг зурагдахаас өмнө, мөн Таван замын их цэрэг урд зүг орохоос өмнө буюу 1912 оны 5 сарын 8-нд хорлогдсон. Хиагтын Гурван Улсын Гэрээ байгуулагдахаас өмнө Да лам Г.Цэрэнчимэд 1914 оны 5 сарын 7-нд хорлогдсон, мөн хятадуудтай хэл үгээ ололцохын тулд Хиагтын гэрээг ахлах ёстой Ерөнхий сайдын орлогч Өвөр Монголын Бинт хошой Чин ван Б.Гончигсүрэн 1914 оны 4 сарын 20-нд хорлогдсон, мөн Хиагтын гэрээ байгуулагдахаас яг 2 сарын өмнө Эрдэнэ дайчин хошой чин ван Минжиддоржийн Ханддорж 1915 оны 2 дугаар сард бусдын гарт алагдаж, 1919 оны 11 сарын 19-нд Монголын автономит эрхийг Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр устгах Чэн И-гийн 64 зүйлт гэрээ байгуулахыг хэлэлцэхийн өмнө Ерөнхий сайд, Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн 1919 оны 4-р сарын 20-ны өдөр гэнэт нас барсан, мөн уг гэрээг хэлэлцэхийг гацааснаас болж, мөн генерал Сүй Шүжаныг Монголд ирүүлэхээс урьтаж Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан нь харагддаг.</u> '''11. Хиагтын Гурван Улсын Гэрээ 1915 оны 5 сарын 25-ны өдөр Хиагт хотноо байгуулагдав.''' Хиагтын гэрээ ([[Франц хэл|Франц]]: ''L'accord tripartite de Kiakhta'', [[Орос хэл|Орос]]: Кя́хтинский догово́р) -1915 оны 5-р сарын 25-нд Хиагт хотод Монгол, Орос болон байгуулагдаад удаагүй байсан Дундад Улсын төлөөлөгчдийн байгуулсан гэрээ.Хиагтын хэлэлцээр 1914.08.26-аас 1915.05.25 хүртэл бүтэн 9 сар сунжран үргэлжилжээ. Гурван улсын гэрээ нь колоничлол ид ноёрхож байсан цаг үед байгуулагдсан бөгөөд энэ үед их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн ашиг сонирхолыг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байв. Энэхүү Гурван улсын Хиагтын гэрээгээр Монгол улсын тусгаар тогтнол, бие даасан байдлыг хязгаарлаж, "Өөртөө эзэрхэх Гадаад Монгол"-ын хилийг зөвхөн [[Халх]] дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Ховдын хязгаар|шинэ хязгаар, Урианхайн хязгаараар]] зааглаж, Монголчууд нэгдмэл нэг улс болох үйл хэргийг хүчээр таслажээ. Засагт хан Д.Содномравдангийн олон жилийн эцэг, өвгөөсөө үе дамжин хэрэгжүүлж ирсэн бодлого үйл ажиллагаа, эцэстээ амь насаараа төлсөн зүтгэлийнх нь үрээр '''<u>1915 оны Орос, Монгол, Хятад гурван улсын “Хиагтын гэрээ”-ний 11 дүгээр зүйлд “Урианхайн хязгаар бол Гадаад Монголын бүрэлдэхүүн юм”</u>''' хэмээн тусгагдсан нь Монгол Улсын хувьд амин чухал заалт байв. Гэвч Хиагтын гэрээнд '''Алтайн хязгаарыг <u>Гадаад Монголын бүрэлдэхүүнд оруулж чадаагүй, оросын мэдэлд орсон</u>'''<u>. Одоо энэ хязгаар нутаг ОХУ, Казакстан, БНХАУ-ын нутагт хамаардаг.</u> '''Монголын талаас''' Засгийн газрын бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Дотоод яамны тэргүүн сайд, нэйс билигт, улсад туслагч гүн Дотоод яамны тэргүүн сайд [[Да лам Дашжав]] (эхний 13 удаагийн уулзалтад оролцсон), Сангийн яамны тэргүүн сайд түшээт чин ван Г.Чагдаржав, зөвлөх нараар Шүүх яамны дэд сайд засагт чин ван Удай, Цэргийн яамны эрхлэн зөвлөх сайд жүн ван Манлайбаатар Ж.Дамдинсүрэн, Гадаад яамны дэд сайд хичээнгүй гүн Цэрэндорж, гүн Жигжиджав, орчуулагч түшмэлээр гүн Цэнд, Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав, эх зохиох түшмэлээр гүн Насандэжид нарын 4 хүнийг тус тус тохоон томилсон байна. Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд Халхын ноёдоос гадна Монголоос ирсэн Удай ван, Манлайбаатар Дамдинсүрэн, Цэнд, буриад угсааны Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав нарыг оруулсан нийт Монгол үндэстний эрх ашгийг төлөөлүүлэх зорилго өвөрлөжээ гэж үзэхээс өөр аргагүй. '''Хаант Оросын''' бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийг 1913 оны 8 дугаар сараас Нийслэл Хүрээнд Ерөнхий консулаар томилогдон ирж ажиллаж байсан туршлагатай дипломат А.Я.Миллер тэргүүлж, зөвлөх нараар Хиагт дах оросын хилийн комиссар, Жанжин Штабын хурандаа А. Д. Хитров, Нийслэл хүүрээн дэх Оросын ЕКГ-ын дэргэдэх Оросын худалдаа, аж үйлдвэрийн яамны төлөөлөгч А.П.Болобан, нарийн бичгийн даргаар Бруннерт, барон Рэнне нар, орчууулагчаар Абидуев ажиллаж байв. '''Хятадын талын''' бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Хар мөрөн /Хэйлунцзян/ мужийн цэрэг, иргэний захирагчаар ажиллаж байгаад дуудагдан ирсэн генерал Би Гуйфан, зөвлөх нараар Мексикт Элчин сайдаар ажилаж байсан туршлагатай дипломат Чэнь Лу, Монгол-Төвдийн хорооны зөвлөх Чэнь И, нарийн бичгийн даргаар Ван Цзиньци, Фан Ци гуань нар, орчуулагчаар Фан Фынь, Фу Хай нар томилогджээ. Эдний дундаас Чэнь Лу, Чэнь И нар Хиагтын бага хурлын дараа Монголд суух ДИУ-ын төлөөний сайдаар тус тус томилогдон ажиллаж байсан бөгөөд ялангуяа Чэнь И гадаад Монголын автономийг устгах "64 зүйлийн бичиг" гэдгийг боловсруулж байснаараа онцлогтой. Би Гуйфан, Чэнь Лу нар Хиагтын бага хуралд оролцсон тухай дуртгалаа бичиж, Би Гуйфан 1928 онд, Чэнь Лу 1919 онд Шанхайд тус тус хэвлүүлжээ. '''12.''' '''1921 оны 11 сарын 5-ны Зөвлөлт Орос Улс - Монгол Улсын Найрамдлын гэрээ байгуулагдсан.''' Тус гэрээнд ардын Засгийн газрыг Монголын хууль ёсны засгийн газар л хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн юм. Энэ бол тусгаар тогтнолыг нь хууль зүйн хувьд бүрэн зөвшөөрөх эхлэл болсон. '''13.''' '''1924 оны 5 дугаар сарын 31-нд''' '''<u>"Л.Караханы тунхаглал"</u>''' '''Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс ба Дундад Иргэн Улсын хоорондын асуудлыг зохицуулах ерөнхий зарчмуудын тухай''' '''гэрээ''' ([[Хятад ханз|ханз.]] 中蘇解決懸案大綱協定, [[Орос хэл|Орос]]: Соглашения об общих принципах для урегулирования вопросов между Союзом ССР и Китайской Республикой) хэлэлцээрийг 1924 оны 5 дугаар сарын 31-нд [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]][[нийслэл]] [[Бээжин]] хотод байгуулсан. [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт]] [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Орос улс]] болон [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсууд]] байгуулсан байна. Энэ гэрээг бас Л.Караханы тунхаглал гэж нэрэлдэг. Гэрээнд ЗОУ-ыг төлөөлж [[Лев Карахан|Л.М.Карахан]], Дундад Иргэн Улсыг төлөөлж Гу Вэй цюнь (Веллингтон Ку) нар гарын үсэг зурсан байна. '''<u>"Л.Караханы тунхаглал" энэ</u>''' Гэрээний 5-р зүйлд: '''''“ЗСБНХУ нь Гадаад Монголыг Дундад улсын бүрэлдэхүүн хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрч, Хятадын бүрэн эрхийг хүндэтгэнэ'''''” гэж заажээ. Эл заалт '''1919 оны Зөвлөлт засгийн газрын тунхаглал''', [[Монгол-Оросын 1921 оны гэрээ|1921 оны Монгол, Зөвлөлтийн Найрамдлын гэрээнд]] харшилсан төдийгүй, бодит байдал дээр Хиагтын гэрээнээс ч ухарсан хэрэг болжээ. Үүний хамт [[Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний цэргийн ангиуд монголд|Зөвлөлтийн цэргийг Монголоос гаргах асуудал]] ч гэрээнд багтсан байв. Энэ гэрээний дагуу Өргөө хотоос улаан оросын цэрэг гарсан байна. Гэвч Орос улс хууль эрх зүйн хувьд Монголыг Хятадын нэг хэсэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх боловч, тэндээс Хятадын нөлөөг аажмаар шахаж, өөрийн нөлөөний бүс болгох бодлогыг мөн тууштай явуулсан юм. Жишээлбэл, '''Гадаад хэргийн ардын комисар Г. Чичерин''' Монгол дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч Никифоровт '''''“БНМАУ нь Хятадын суверенитетийн дор автономи байх хэлбэрийг бид тунхаглах боловч хэрэг дээрээ улс төр, эдийн засгийн байгууллын хувьд Монголыг Зөвлөлт маягийн хэлбэрт ойртуулахын тулд бид ажиллана.”''''' гэсэн заавар өгч байжээ. Харин дэлхийн II дайнд ЗХУ болон түүний холбоотон ялсан явдал Гадаад Монголыг Хятадаас бүрмөсөн салгаж, тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрөх боломж олгосон билээ. '''14.''' '''1926 оны 8 дугаар сарын 16-нд''' '''Монгол ба Тагна Тува хоёрын хооронд Найрамдлын холбоо байгуулах тухай' 12 зүйлтэй Гэрээ Улаанбаатар хотноо байгуулагдсан.''' Туваг зөвлөлтийн коммунистуудын шахалт шаардлагаар БНМАУ хүлээн зөвшөөрчээ. Харамсалтай нь '''1921 онд орос улаан цэргүүд анх Урианхайд орж ирээд''', 1922 онд Андрей Бакичийн цагаантнууд орж ирсэн. Улмаар хошуу ноён Монгуш Буянбадрах гэгч Тува БНАУ байгуулсан. '''1926 онд Туваг зөвлөлтийн коммунистуудын шахалт шаардлагаар БНМАУ хүлээн зөвшөөрчээ.''' Зөвлөлт Холбоот Улс Монголын Урианхайн газар нутгийг гурван удаа таслан авсан байдаг юм. Энэ талаар хэн ч бичиж судалж байсангүй. Хаант Орост алдаагүй Урианхайн хязгаараа ЗХУ-д алдсан. 1932 онд Тувагийн хүн ам 80,000 байв. Оросын колонистууд тэр үед Тувад 10,000 га газар эзэмшиж, уул уурхайн үйлдвэрүүдийг эзэмшиж байв. 1929-1930 онуудад Тувад зөвлөлтчлөх хатуу бодлого явагдаж Тувад байсан буддын 15 сүм хийд, 4000 лам хувраг, бөө нарыг бүгдийг нь баривчилж ихэнхийг нь буудан хөнөөв. 1930-аад онуудад зөвлөлтийн коммунистууд, Коминтерний нөлөө Тувад улам хүчтэй болж И.Шагдаржав, С.Тока нарын тува коммунист залуусыг тувагийн коммунист намын байгууллагуудын удирдлаганд шургалуулан томилж анхны Ерөнхий сайд Буянбадрах болон түүний нөхдүүдийг “хувьсгалын эсэргүү, хар шар феодалууд” хэмээн зохиомол хэрэг тулгаж тувагийн удирдлагаас зайлуулж амь насыг нь хөнөөж, зөвхөн зөвлөлтийн талыг баримтлагч харгис коммунистуудын нөлөөг Тувад улам бэхжүүлэх бодлого явуулж байв. Монгол Тувагийн харилцаа хориод оны сүүлч,гучаад оны эхээр улам хурцдаж монголын газар нутгийг Тува тасдан авч зөвлөлтийн талд өгөх, өөрсдөө зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд орох асуудлыг дэвшүүлж байсан нь тэр үеийн монголын удирдагчдын дургүйцлийг хүргэж байжээ. Монгол Тувагийн хилийн асуудлыг шийднэ хэмээн зөвлөлтийн тал монголын газар нутгийг нь салгаж авах асуудлыг ярих болжээ. Тувачууд энэ бохир ажилдаа зөвлөлтийн коммунист удирдлагыг ашиглаж зөвлөлтийн удирдагчдаар дамжуулан монголын талд шахалт үзүүлж байв. Зөвлөлт Холбоот Улс Монголын Урианхайн газар нутгийг гурван удаа таслан авсан байдаг юм. Энэ талаар хэн ч бичиж судалж байсангүй. Харин би энэ талаар судалсан тул үнэнийг өгүүлье. Эхний удаа 1921 оны 8-р сард монголын Урианхайн хязгаарыг улаан оросын цэрэг хяналтдаа авсан байдаг. Хоёр дах нь 1932 онд Тувагийн нутгийг буцаан өг хэмээн зөвлөлтийн тал монголын талд хатуу шаардлага тавьж монголын уугуул нутаг болох Танну Ола хэмээх нурууны өмнөх бүх нутгийг булаан авсан юм. Одоо энэ нутагт Тувагийн Монгун Тайга район, Овюрийн район, Тэс Хэмийн район, Эрзиний хошуу оршиж байна. Улаан Монгол улаан Оросын эсрэг юу ч дуугарч чадсангүй. Чойбалсан ч дуугарсангүй, монголын төр засаг ч чимээгүй өнгөрөв. 1933 оны зун Увс аймгийн Цагаан нуурын дамжлага баазын цаана оршдог Тэмээн чулуу, Орос даваа, Жаргалант, Бор хаг, Дөрвөд даваа зэрэг монголын уугуул нутагт зусаж байсан монгол айлуудыг гэнэт улаан орос цэргүүд дайран ирж айлуудын гэрийн бүслүүрийг нь хутгаар огтолж монгол малчдад буу тулгаж хүчээр хөөж уугуул нутаг орны нь улаан оросууд булаан авчээ. Гурав дах нь зөвлөлтийн тал Монгол дахь элчин сайд В. Молотовоор дамжуулан 1957,1958 онд “Тувагийн үлдсэн нутгийг өг” хэмээн монголын талд хууль бус шаардлага тавьж монголын хойд нутгаас 2450 хав дөр км нутаг булаан авсан юм. Зөвлөлтийн тал Монгол дахь элчин сайд В.Молотовоор (Сталины үед ЗХУ-ын ГЯЯ-ны сайд байсан) дамжуулан 1957, 1958 онд онд “Тувагийн үлдсэн нутгийг өг” хэмээн монголын талд хууль бус шаардлага тавьж монголын хойд нутгаас 2560 хав.дөр км нутаг булаан авсан. Зөвлөлтийн Монгол дахь элчин сайд В.Молотов монголын Увс аймгийн хойд нутгийг зөвлөлтийн талд өг хэмээн удаа дараа шаардахад хуучнаар Засагт хан аймгийн Бишрэлт гүний хошуу, одоогийн Говь-Алтай аймгийн Цогт сумын харьяат БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайд Содномын Аварзэд эрс эсэргүүцэж '''''“Монголын унаган газар нутгийг хэн нэгэн зөвлөлтийн албан тушаалтан шаардахад өгдөггүй юм"''''' гээд 6 сар гаруй хэлэлцээрийг сунжруулж, эцэстээ албан тушаал амь насаараа төлсөн. = '''<small>Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгаанууд</small>''' = Эдгээр баримтууд нь Монголын баруун бүс нутагт Хаант Орос улс хэрхэн их ач холбогдол өгч анхаарал хандуулж байсан нь монголын баруун хязгаарт Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэг нэрийн дор асар өндөр зардалтай хийсэн олон удаагийн экспедицүүдээс нь харагддаг. Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн экспедицүүд навигацийг хөгжүүлэх, шинэ газар нутгийг нээх, судлах, цаг уур, уур амьсгалын мэдээлэл бий болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. '''Монгол нутагт Н.М.Пржевальский, Г.Н.Потанин, П.К.Козлов, В.Л.Котвич, И.М.Майский, А.Кропоткин, И.Д.Черский, М.В.Певцов болон М.Е.Грумм-Гржимайло, В.А.Обручев, Н.Н.Миклухо-Маклай, А.И.Воейков, Клеменц.Д.А, Ю.М.Шокальский нарын хийсэн экспедицүүд баруун монголын газар нутгийг судлахад ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн'''. Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921 гэх зэрэг. Хожим тэдгээр судалгаанууд нь монголын түүхийн тэр эгзэгтэй үеийн талаар бодитойгоор мэдэхэд асар үнэтэй эх сурвалжууд болж байна. Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд Засагт хангийн хүрээ, Улиастай, Ховдоор аялаж ихэс ноёдын фото зургууд ихээр авч баримтжуулсан. Хамгийн сонирхолтой нь ''<u>'''Монголыг тусгаарлан автономит эрхтэй улс байгуулахад түүхэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хүн бол'''</u>'' '''Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Л.Котвич''' юм. '''В.Л.Котвичийн''' '''1912 оны хавар''' (1912 оны 7 дугаар сарын 14-нд буцах замдаа захиа бичсэнээс үзэхэд) Жамсрангийн Цэвээн гэгч орчуулагчтайгаар К.М.Масков нарын хамт монголын хойд хэсэг, Орхон голын сав нутгаар хээрийн шинжилгээний ажлаар явж, монгол, түрэг хэлний үсэг бичгийн судалгаанд чухал хувь нэмэр оруулсан байна. Тэрээр Их Хүрээ, Монголын төв болон Засагт ханы хүрээнд удсан, мөн Баруун аймгуудаар явж байхдаа сүм хийдийн төлөөлөгчид, янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзаж, тэр үеийн монголын амьдрал ахуй, засаг захиргааны байгуулал, нийгмийн харилцааг ул үндэслэлтэй судалжээ. Түүнийг монголд байх үед Оросын Гадаад яаманд монголын талаарх бодлогыг тодорхойлсон уулзалт болжээ. Оросын Гадаад яам, Оросын ерөнхий сайд, Цагаан хаанд монголын талаарх баримтлах бодлогыг тодорхойлоход В.Л.Котвичийн монголд, тэр дундаа баруун Монгол, мөн Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн олон удаагийн уулзалт аяллын дүгнэлтээр шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг. В.Л.Котвичийн судалгааны тайланд Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн уулзалт, түүний талаарх урт хугацааны судалгаа, хатан Ж.Цэсрэнгийнх нь талаарх мэдээлэл томоохон хэсгийг эзэлдэг. Тэр аяллын дараа '''1914 онд В.Л.Котвичийн зурснаар Монголын анхны орчин үеийн газрын зураг анх удаа хийж, хэвлүүлсэн байдаг.''' Энэ газрын зургийн хэвлэгдсэний дараа 1915 онд Хиагтын гэрээ хийгдсэн. Монголын энэ газрын зургийг Петербург, Лондон, Берлинд олон тоогоор хэвлэсэн байдаг. Гэхдээ өөр өөр хувилбартай. '''В.Л.Котвичийн''' тэр судалгааны дүгнэлтийн дагуу '''Оросын Гадаад харилцааны сайд Сергей Дмитриевич Сазанов''' '''''Монголын талаарх бодлогоо''''' '''''"Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх'''''" гэж томъёолсон байдаг. '''Оросын [[II Николай|II Николай хаан]]''' Монгол Улсын Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т.Намнансүрэнг хүлээн авч уулзахдаа '''''«Танай улс учиргvй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!»''''' гэж зөвлөсөн гэдэг. Энэхүү үе залгасан бодлогын хүрээнд бүх Монголын ихэс ноёд Засагт хан Д.Содномравданг хүрээлж, Богд хаант Монгол Улс байгуулахад бүгд дагаар дэмжсэн нь ийм учиртай. '''''Тийм ч учраас Засагт хан Д.Содномравдангийн В.Л.Котвичтой хийсэн тэрхүү удаа дараагийн уулзалтын дараагаас Монголыг хүчирхэгжүүлэн бие даалгах гол стратегич Д.Содномравданг нэн тэргүүнд ямарч аргаар хамаагүй замаасаа зайлуулах бодлого баримтлах болсон байж болзошгүй бөгөөд тэр уулзалтаас хойш удалгүй богино хугацаанд <u>1912 оны 5 сарын 8-нд Засагт хан хорлогдсон.</u> Түүнийг монголоос орос руугаа буцаагүй байхад гэнэт таалал болсон нь таамаглал бодит байхыг үгүйсгэмгүй. В.Л.Котвич 1912 оны 2 сард ирээд 7 дугаар сарын 14-нд Орос руу буцсан байдаг.''''' Д.Содномравдангийн Нэгдсэн Монгол Улс байгуулах төлөвлөгөө, цар хүрээ, бүх монголчуудыг хамруулан татан оролцуулсан өргөн далайцтай явуулж буй бодлого, үйл ажиллагаа, холбоо сүлбээ, мэдээллийн суваг, цаашид төлөвлөсөн зүйл нь Оросын Хаант улсын эрх ашгийн хувьд аймшигтай нөлөө үзүүлэх санагдсан байж болзошгүй. Олон жилийн турш оросууд хажуудах агентуудаар нь дамжуулан Засагт ханы хийж ирсэн ажил, хийхээр төлөвлөсөн зүйлээ нэн амжилттайгаар хэрэгжүүлдэг, стратегич бодлоготонг нь мэддэг тул хөнөөхөөр яаран хөдөлсөн нь харагддаг. Хардахад В.Л.Котвич монголоос буцахаасаа өмнө Засагт хан Д.Содномравданг цааш харуулж байж, оростоо буцсан байж болзошгүй. Өвөрмонголоо нэгтгэж авахаар таван замын цэрэг оруулахгүй байлгах, Нэгдмэл Монгол Улс байгуулахаас сэрэмжилсэн бололтой байдаг. Энэ нь В.Л.Котвичийн монголоос буцаж орост очоод эзэн хаандаа өргөсөн айлтгал бичгээс хойш Хаант Оросын монголын талаарх бодлогод үндсэн өөрчлөлт гарч Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх бодлого баримтлах болсон. Түүнчлэн Монголын Таван замын их цэрэг хөх нуур, өвөрмонголд орсон явдалтай холбогдуулан '''''[[II Николай|II Николай эзэн хаан]] "Монголын империализм сэргэж байна гэж хөмсөг зангидан удаа дараа хэлдэг байжээ"''''' гэсэн мэдээ тэмдэглэгдсэн байдаг. Николай эзэн хаан ханхүү байхдаа Сибирээр дамжин Японд айлчлахдаа Буриад монгол, халхын Сэцэн хан аймгаар аялсан байдаг тул монголын түүхийн талаар өргөн мэдлэгтэй байсан. Түүнчлэн Оросын Хаант улсын Гадаад хэргийн яамны сайд Сазановын Германы Элчинтэй хийсэн уулзалтын тэмдэглэлд “… '''“… угтаа монголчуудын хүссэн шиг ‚ивээл хамгаалал‘-д авах асуудал яригдаагүй. Орос улс шинэ ачаа үүрмээргүй байна.'''“ гэсэн аж. Тэгээд Сайд Сазонов Оросын албатууд Монголд газар авах боломжтой болно гэдгийг тэр онцолсон байна. Ярианы төгсгөлд тэр Петербургт монгол ноёдын төлөөлөгчид ирэх гэж байгааг хэлж. Эцэст нь: '''"Тэр''' '''монгол ноёд”-той улс төр ярихгүй. Бэлэг, амттан л өгнө.“''' гэж Сазоновын хэлснийг Германы элч төлөөлөгч нямбайлан тэмдэглэж авсан байв. '''''Германы эзэн хаан II Вейлхелм 1910 оны 7 сард “Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ. Харин Оросын хаант улс өөртөө "Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж Германы Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн байдаг.''''' Энэхүү мэдэгдэлийн дараа Оросын Гадаад явдлын яамны сайд Сазонов: '''"Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ”''' гэсэн тухай мэдээ сонинд гарсан байдаг'''.''' Ийнхүү Монголын асуудал их гүрнүүдийн анхаарлын төвд ямагт байсаар ирсэн бөгөөд хүчний тэнцвэрээр аль нэг улсад нэгтгэдэхгүй тусгаар улсаа тунхаглах боломж олдсон байна. Оросын шинжлэх ухааны академийн Хүн судлал, угсаатны зүйн Хүрээлэн /Кунсткамер/-гийн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд авсан Засагт хан, түүний гэр бүлийнхний фото зургууд байдаг. Засагт хан Д.Содномравдангийн дээр дурдсан том гүрнүүдийн эрх ашгийг Нэгдсэн Монголоо тусгаарлахад татан оролцуулсан бүс нутгийн томоохон тоглогч болж явуулсан олон талт ажиллагаа, өргөн цар хүрээтэйгээр хөдөлсөн бодлого, үйл ажиллагааг хэр баргийн хүн хийж чадахааргүй. Тэрээр далайцтай алсын бодлоготон дээдэс байсан нь харагддаг бөгөөд хэрэв улсын хаан болсон бол илүү ихийг бүтээх байсан болов уу. Гэхдээ түүхэнд хэрэв ээ гэж үгүй билээ. ==Гэнэтийн үхэл== 1912 онд Халхын 4 ханы нэг Засагт хан Д.Содномравдан хан гэнэт нас баржээ. Түүний үхлийн талаар олон яриа байдаг Тэдгээрийг дурдвал: # <u>Бас нэг ихээхэн сонирхол татах эх сурвалж бол одоо нэгэнт ил болсон Хаант Оросын Эрхүүгийн цэргийн тойргийн Монголын талаар хийж байсан тагнуулын мэдээлэлд:</u> "Монголын Засгийн газарт [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Оросын]] гурван эх сурвалж байгаа. Нэг монгол ноён, хоёр буриад түшмэл, гурав дахь нь Засагт Хааны нэг Хатан. Тэр хатан маш чухал ... гэсэн байдаг. Үүнээс харахад Засагт Хааны Жамсрангийн '''Цэсрэн хатан''' оросуудын гар хөл болж, энэ нь Богдын тагнуулын албад мэдэгдэн, түүнээс шалтгаалан Засагт хан Содномравданг Хаан болох хуйвалдаан хийж [[Барнаул|байна]] гэж хардагдан сэрдэгдэх үндсийг тавьж, Богдод хорлогдох шалтгаан болсон байж болох юм. Засагт хан, Богдод хорлогдсноос хойш Засагт ханыхан Богдын төрд сүжиг буурч, Засагт ханы Үйзэн Засгийн Батын Дагвын Бат-Очир Улсын Түшээ гүн ноён (үе улиран бэйлийн зэрэгтэй) оройлон эсэргүүцэн татгалзаж, Засагт ханы Баатар вангаас бусад нь Богдын төрд нэг их идэвхийлээгүй байдаг. (''энэ мэдээ болон дээрх Ханы фото зургийг оросын эзэн хааны жанжин штабын ахлах офицер Клеменц.Д.А. Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгааны нэрийн дор монголд ирэх үедээ авсан. Оросын архивт хадгалагдаж байна.)'' # Түүнийг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох, 1946 онд эргэн сэрг<nowiki/>ээн байгуулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэ]]<nowiki/>[[Гандантэгчэнлин хийд|н хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсны дурдснаар "...1912 оны хавар Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ" гэжээ. Хуучны хүмүүс Д.Содномравдан ханыг жуузнаас буугаад ирэхэд толгойн оройноос нь гэрэл цацарсан, гэгээн дээдэс байсан гэлцдэг. # [[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт хан Д.Содномравдан ханыг алба<nowiki/>н ёсоор улсын хаан болох эрх<nowiki/>тэй учраас [[Богд хаан]] хорлосон байх магадлалтай гэж үздэг. Тухайлбал, Д.Сүхбаатар жанжинг хорлон алсан гэх хэргээр баривчлагдсан Богд хааны оточ маарамбын Дотоодыг хамгаалахынханд баригдан өгсөн мэдүүлэгтээ бэйс Д.Сүхбаатарын судасыг барьсан үнэн бөгөөд хор өгч алсан нь үгүй. Харин Засагт хаан Содномравдан, Түшээт ван Чагдаржав, Бинт ван Гончигсүрэн, Эрдэнэ далай ван Намсрай нарт хор өгсөн нь үнэн хэмээн мэдүүлэг өгсөн нь тэмдэглэгдсэн нь байдаг. # Д.Содномравдан Засагт ханыг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох,<nowiki/> 1946 онд эргэн сэргээн байг<nowiki/>уулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэн хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсан дурдатгал үлдээсэн байдаг. "...'''''1912 оны хавар''''' '''''бүгдийн манлай Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ'''''" гэж хэлсэн байдаг тухай тэмдэглэж үлдээжээ. '''<u>ОРОС-ын архивын эх сурвалж:</u> Засагт Хан П.Содномравдангийн Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулахад оруулсан үүрэг роль, түүхийн үнэ цэнэтэй баримтууд''' Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. Тухайлбал, “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. '''<u>Засагт хан Доржпаламын Содномравданы орыг түүний хүү Содномравданы Агваанцэрэн 1912-1915 залгасан</u>''' боловч удаагүй хорлогджээ. Хамгийн сүүлчийн '''<u>Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан нь Доржпаламын ахмад хөвгүүн тойн Доржпаламын Цэрэнгомбожав (1915-1923) залгамжилжээ.</u>''' Сонирхол татах баримт нь Засагт хан Д.Содномравдан, Түшээт хан Д.Дашням нарыг хөнөөгдсний дараа балчир хөвгүүд нь хан ор сууж угсаа залгаад 2 жил хүрэлгүй бусдад хорлогдож, хоёр хангийн ах, дүү нар нь Хан ор суусан байдаг. Эндээс хоёр дээдсийн уг үндсийг оргүй таслах өш хонзон ханхалдаг. 1923 оны 10 сарын 19-ны Засгийн газрын хуралдааны дараахан '''<u>1923 оны 10 сарын 24-нд</u>''' Хантайшир уулын хошууны чуулган Хантайшир уулын Жаргалант гол гэдэг газар хуралдан, хошуундаа 11 сум шинээр байгуулж, '''<u>Хошууны даргаар</u>''' '''<u>Засагт хан</u>''' '''<u>Доржпаламын Цэрэнгомбожавын ганц хүү 8 настай Цэрэнгомбожавын Ванчинжавыг сонгож байсан</u>''' байдаг. 1912 онд Өргөөд байсан Засагт хан Д.Содномравданг учир битүүлгээр нас барахад Богд хаанаас лүндэн буулган бүх хүрээ хийдээр хойдын буянг үйлдэн хурал хурж, Засагт ханы шарилыг нутагт нь хүргэх 200 лан зардал хөрөнгийг гаргаж нутагт нь авчирч оршоосон тухай мэдээлэл бий. Юутай ч анхны Ашихай ханаас Засагт хан Д.Содномравдан, түүний хүүг хүртлэх 17 ханы олонхыг Хан Тайширын нуруунд Их Хоригт оршуулж ирсэн нь тодорхой юм. Харин их хэлмэгдүүлэлтийн өмнөхөн Арын хүрээнд тойн лам болсон сүүлчийн хан Д.Цэрэнгомбожавын ухаан самуурч байгаад бие барсанд тэмээнд ачиж, Улаангангад булсан гэдэг. Энд дурдагдсан Жаргалант гол нь аймгийн төвөөс холгүй, Хантайшир уулын ар бэлд байх Ар Гүүбариач орчимд бий. Мөн Эрдэнэ бишрэлт Засагт ханы хүрээний туурь нь ч тэнд байгаа билээ. 1938 онд Өвөр Монголын нутагт Засагт ханы угсаа залгамжлах эрхтэй хан хүү Бат гэгч хүн өөрийн шадар туслах Лодой гэдэг ламтай хамт дүрвэж очсон байсан гэх мэдээллийг Дани улсын жуулчин Хазбанди гэгч тэмдэглэн үлдээжээ. Энэ Лодой гэх ламын зурсан зураг Данийн үндэсний Музейд тавигдсан байдаг аж. Лодой ламын дуулсан Алтан богд гэгч бэсрэг уртын дууны бичлэг ч бас байна билээ. Угсаа залгамжлах эрхтэй тэр Бат гэгч хүн нь Д.Содномравданы ойр төрлийн хүн гэдэг нь ойлгомжтой. [[Файл:Уг эх.png|right|224x224px]] Засагт ханы Үйзэн Засгийн хошууны Улсын Түшээ гүн, үе залгамжлах тэргүүн зэрэг тайж Батын Дагвын Бат-Очир, түүний үр хүүхдүүдийг ''(Манж чингийн үеийн Монгол жургааны монголын ноёд ван, гүнгийн угсаа, зэрэг залгах гэрийн удмын данс болон Үндэсний Төв Архивын сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Халхын Засагт хан аймгийн ноёд тайж нарын гэрийн үеийн бичмэл, Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх, Халхын Засагт хан аймгийн Шадарт явах Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын дундад Үйзэн засгийн хошууны Түшээ гүнийн зэрэг Улсын түшээ гүн, үе залгамжлах тэргүүн зэрэг тайж Батын Дагвын Бат-Очирын гэрийн үеийн бичмэл, Богд хаант улсын <u>Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны</u> түшмэлийн хэлтсийн Засагт хан аймгийн хан ван бэйл бэйс, гүн засаг тайж нарын анх түшмэл залгамжилснаас эдүгээ хүртэлхийн төрөл овог, гавьяа эндэгдлийг тодорхойлон бичсэн олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансанд бүртгэлтэй ноёд бөгөөд дээд өвгөд нь 1727 онд Орос-Манж чингийн Буурын гэрээг тогтооход оролцож байсан, мөн 1913 онд Монгол-Түвдийн хооронд найрамдлын гэрээг байгуулахад'' ''оролцож байсан нь түүхэн данс бүртгэлтэй. 1918 оны хүн амын тооллогод бүх гарал үүсэл нь бүртгэгдсэн.)'' Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээдийн шууд удмын цагаан яст хүмүүс билээ. Дагвын Бат-Очирыг зарим эх сурвалжид Түшээ гүнгийн зэрэг гутгаар зэргийн тайж Хас-Очир гэж тэмдэглэсэн нь бий. 1919 онд эмхэтгэж дууссан Монгол Улсын шастирын Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эхэд тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн Баруун аймгуудын бослого толгойлсон гээд бариа тавианы үеэр түшээ гүн Дагвын Бат-Очирын том хүү хошуу захирагч, Улсад туслагч гүн Бат-Очирын Бэндэрьяа, хоёр дахь хүү тайж, хошууны Мээрэн Бат-Очирын Доржсүрэн, мөн дунд хүү Арын хүрээ, Гандандаржаалин хийдийн хамба лам, Агарамба-Лхарамба Бат-Очирын Дорлиг ''(Лхасын Цанид дацанд 7 жил сууж, Аграмбын дамжаа барьсан. Төвдийн Лхасын Цанид дацангийн Цанто дансанд бүртгэл нь одоо ч байдаг. Мөн Бат-Очирын Дорлиг аграмба, лхарамба нь Монголоос анх удаа Жагарын буюу Энэтхэгийн Наландад 7 жил суралцан гүн ухааны оргилд хүрсэн гүүш байсан юм. Түүнийг монголын заяаг даасан ч гэж ярилцах нь байсан гэдэг. Түүний бүтээсэн монголын ирээдүйн бошиго Эрдэнэсийн санд өөр хөлгөн судрын нэрээр хадгалагдаж байна. Нарийвчлан судлах хэрэгтэй. (сонирхолтой нь Засагт хан аймагт Дорлиг нэртэй 5 аграмба байсан нь Цагаатгах комиссын тогтоолд байна)'', мөн хүргэн хүү тайж П.Цэрэнбалжир нарыг нь баривчилж, хөрөнгийг хурааж, цаазалсан. ''(Монгол Улсын Дээд шүүхийн 1992.01.16 улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчийг цагаатгасан 02, 08, 112, 126 тогтоолоос...).'' Өндөр настай болсон Батын Дагвын Бат-Очир түшээ гүн хөвгүүдээ [[Улиастай]]д баригдаж очсоноос хойш араас нь очиж, ухаан самуурсан байдалтай удаан хугацаагаар Улиастайн шоронгийн хавьцаа байхад нутагт нь урьдын албатууд нь авчирсан гэдэг. Дагвын Бат-Очир Түшээ гүн ноёны хатан нь Даржаагийн Цэенпил (Даржаа тайжийн дунд охин), долоон хүүхэд буюу таван хүү, хоёр охин төрүүлж өсгөсөн. Дөрөв дэх охин (нэрийг мэдэхгүй, Дэндэв гэдэг хүнтэй суусан, хэлмэгдээд сураг тасарсан Завханы Цагаанхайрхан, Цагаанчулуутад байсан гэх), тав дахь охин ноёхон Бат-Очирын Замбаг, зургаадугаар хүү тайж тойн лам Бат-Очирын Өлзий-Осор, долоодугаар хүү Бат-Очирын Даваажав (яаруу даваажав) нар байлаа. Хэлмэгдүүлэлтээс болж өнгөрсөн том хүү Бат-Очирын Бэндэрьяагийн охин буюу ач охин Норовжав, мөн дунд охин Бат-Очирын Замбагын нөхөр хүргэн хүү тайж П.Цэрэнбалжирын хүү Ц.Санжмятавыг буюу зээ хүүгээ, мөн зээ охиноо өөрөө өргөж авсан. Нутаг хошуундаа "Начин Бандихай", Даншигийн начин Бат-Очирынхон хэмээн авгайлан хүндлэгддэг байсан. Хуучнаар Завхан аймгийн Жаргалан сум буюу одоогийн Говь-Алтай аймгийн Жаргалан сумын Тэйл баг-Гүзээн тэйл, Бүрэн багийн нутагт аж төрж байсан. Завханы Цагаанхайрханд бас ураг төрлүүд нь олноор байсан гэдэг ба тэдгээр хамаатан садангуудаас УИХ-ын гишүүд төрсөн байдаг. [[Файл:Бат-Очирын Өлзий-Осор.png|right|267x267px]] Зургаадугаар хүү Бат-Очирын Өлзий-Осор гэж нутаг орондоо төдийгүй, улс даяар цуутай мундаг том Зээрэмбэ ламтан байсан. Алтан богд хаадын тайлга (Дашинчилэн), Улаанхайрхан, Батбуянг үе удмаараа уламжлан тахидаг байсан. Засагт хан аймгаас тодорсон, хожмын үеийн (Говь-Алтай, Завхан, Баянхонгор) цуутай гэгдэх бүх гэгээнтнүүдийн багш нь байсан бөгөөд социализмын үед нууцаар бүгдээр сэм ирж мөргөдөг ном нийлдэг байсан билээ. Улиастай хотод 108 суварга босгуулсан гэгээнтнүүдийн ихэнх нь түүний шавь нь байлаа. ''(1979 онд Далай лам Данзанжамц БНМАУ-д анх удаа айлчлан ирэхэд уулзуулсан байдаг, мөн Латимор гуайг ирэхэд уулзуулж Дилав хутагтын мэндийг уламжилсан ч гэх сул яриа бий. Мөн Төв Хороо, Улс төрийн товчооны том дарга нар ч ил далд ирж уулздаг, таалал болохын өмнөхөн нь 1984 онд МАХН-ын Төв Хороо, төвөөс өгсөн үүргийн дагуу аймгийн намын хороо, хүн эмнэлгээс тусгай үүргийн онгоцоор нарийн мэргэжлийн алдартай 2 эмч, сувилагчтай очуулж гэрт нь эмчлүүлж онцгой анхаарч байсан байдаг. Жаргалан сумынхан одоо хүртэл тэр тухай ярьдаг. Тэрхүү эмчилж байсан 2 эмч хожим монголын алдартай удам дамжсан мундаг эмч нар болсон)''. Бат-Очирын Өлзий-Осор нь хүүхэд байхдаа тойн лам болж Арын хүрээнд тойн лам (сүүлчийн Засагт хан асан) Доржпаламын Цэрэнгомбожав үеэл ахынхаа гэрт амьдарч байгаад тэрээр хэцүү цагаар хавчиг үүрэг үүрч, хоёр мод тулан бадарчин болж явганаар Хүрээ орж баригдаагүй үлдсэн бөгөөд Их Хүрээний Засагт ханы харьяа мэдэлд байсан Дашчоймбол дацанд шавилан суусан. Хожим нутагтаа ирж эхнэр Гомбожав тавнангийн охин Хөнхөртэй гэр бүл болж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсөн. Жаргалан сумын Батнайрамдал нэгдэлдээ анхны тахианы аж ахуйг байгуулан эрхлэн удаа дараагийн таван жилийн гавшгайч, төрийн өндөр дээд одонгуудаар шагнагдаж өндөр нэр хүндтэй ажиллаж амьдарч байлаа. Үр хүүхдүүд нь Өлзий-Осорын Содном, Өлзий-Осорын Базаррагчаа, Өлзий-Осорын Доодиймаа, Өлзий-Осорын Дашням, Өлзий-Осорын Ичинхорлоо, Өлзий-Осорын Даариймаа нар болно. Засагт хаан Өвгөдийн минь заяа тэтгэж, Өлзий-Осор орших болтугай. ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Засагт хан аймаг]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == # 見祁韻士《皇朝藩部要略》、《清史稿》藩部傳 # 《清史稿》列傳三百八 藩部四 # 周学军，哲布尊丹巴政权内阁总理大臣设置考——兼与吕一燃先生商榷，中国边疆史地研究1999年第3期，第69-8 # Ци Юньши-гийн ''«Хаант улсын харьяат аймгуудын тойм»'' болон ''«Чин улсын түүхийн ноорог»''-ийн харьяат аймгуудын намтар хэсгийг үзнэ. # ''«Чин улсын түүхийн ноорог»'', намтар, 308-р бүлэг, харьяат аймгууд IV. # Жоу Сюэцзюнь, “Жавзандамба хутагтын засгийн газрын ерөнхий сайдын албан тушаалын бүтэц, зохион байгуулалтын судалгаа — мөн Лю Ижаньтай хийсэн хэлэлцүүлэг”, ''Хятадын хилийн түүх, газарзүйн судалгаа''сэтгүүл, 1999 оны 3-р дугаар, 69–82-р тал. # “某年，某子索特那木拉布坦袭扎萨克汗” (“... онд хүү Содномравдан Засагт хангийн хэргэмийг залгамжлав” # Owen Lattimore – ''Inner Asian Frontiers of China'' (1940 # William Woodville Rockhill – ''The Land of the Lamas'' (1891) #Henry Serruys – Mongol studies articles (1950–1970) #C. R. Bawden – ''The Modern History of Mongolia'' #Paul Pelliot – ''Notes on Mongolia'' #Missions géographiques en Mongolie (1890–1910) #Otto Franke – ''Geschichte des chinesischen Reiches'' #Erich Haenisch – Mongolian historical texts #Walther Heissig – ''Die Mongolen'' #<small>РГВИА – Цэргийн түүхийн архив</small> <small>(Российский государственный военно-исторический архив)</small> #<small>РГИА – Төрийн түүхийн архив</small> <small>(Российский государственный исторический архив)</small> #<small>РГО – Оросын Газарзүйн Нийгэмлэг</small> <small>(Русское географическое общество)</small> #Засагту хан Содномравдангийн тухай Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны түүхийн баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. # “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, РГВИА Ф.400, РГО экспедици, АВПРИ Ф.180, РГИА Ф.391, АВПРИ + РГО, РГВИА Ф.483, Ф.846. Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. # Ермаченко И.С. Политика маньчжурской династии Цин в Южной и Северной Монголии в XVII в. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1974 — 196 с # Козлов П. | Тибет и Монголии # The romantic story of the Mongolian Independence # LES RUSSES EN MONGOLIE # A Tour in Mongolia 1920 by Beatrix Bulstrode (Mrs. Edward Manico Gull) # История Монгольской народной республики. Изд. 3-е. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1983 — 660 с # William Elliott Butler. ''The Mongolian legal system: contemporary legislation and documentation''. p.255 # Thomas E. Ewing, Revolution on the Chinese Frontier: Outer Mongolia in 1911, Journal of Asian History (Wiesbaden), v. 12, pp. 101–119 (1978).  (англ.) # Thomas E. Ewing. ''Between the Hammer and the Anvil. Chinese and Russian Policies in Outer Mongolia, 1911–1921''Bloomington, IN, 1980. p. 36. Tsedev, pp. 40, 46.  (англ.) # МОНГОЛ УЛСЫН ТУСГААР ТОГТНОЛЫН ЭХИЙГ ТАВЬСАН ГОЛ ЗОХИОН БАЙГУУЛАГЧ ЗАСАГТ ХАН  ДОРЖПАЛАМЫН СОДНОМРАВДАН  ЭЭДРЭЭТ ХУВЬ ЗАЯА https://unentogs.blogspot.com/2026/01/ # ''Батсайхан О.'' 2008. Монголын суулчийн эзэн хаан VIII Богд Жавзандамба. Улаанбаатар: Адмон # ''Кузьмин С. Л.'' Русско-Монгольское соглашение 1912 г. и независимость Монголии. – Вестник Московского городского педагогического университета, серия "Исторические науки", № 1, 2015, с. 80-87  (орос.) # ''History of Mongolia'', Volume 5. Mongolian Institute of History, 2003. # Bat Ochir baavain lekts 1 <nowiki>http://www.youtube.com/watch?v=twc9mF-oJow</nowiki> 08м:45с # Istoriya Tuvy [History of Tuva], v. 1, pp. 354–55. # Үндэсний Төв Архивын сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Халхын Засагт хан аймгийн ноёд тайж нарын гэрийн үеийн бичмэл # Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх. Халхын Засагт хан аймгийн Шадарт явах Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын дундад Үйзэн засгийн хошууны Түшээ гүнийн зэрэг Улсын түшээ гүн, үе залгамжлах тэргүүн зэрэг тайж Батын Дагвын Бат-Очирын гэрийн үеийн бичмэл. 1913 г., октября 23. — Декларация России и Китая о признании автономии Внешней Монголии. # Batsaikhan, O. The Last King of Mongolia, Bogdo Jebtsundamba Khutuktu. Ulaanbaatar: Admon, 2008, p.293 – <nowiki>ISBN 978-99929-0-464-0</nowiki> # Нутаг орноо чөлөөлсөн нь # ҮНДЭСНИЙ ЭРХ ЧӨЛӨӨ, ТУСГААР ТОГТНОЛОО СЭРГЭЭСНИЙ БАЯРЫН ӨДӨРТ (Memento 30. Арванхоёрдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') О.Батсайхан # Төрийн ордны танилцуулга # Монгол улсын нийгэм, эдийн засаг соёл 1911 он # Шагдарын Үнэнтөгс.  ТУСГААР ТОГТНОЛ БА АНХДУГААР ҮНДСЭН ХУУЛЬ 2008 он # Богд Хаант Монгол Улсын Төрийн Хамгаалалт (Memento 2. Аравдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') Төрийн Тусгай Хамгаалалтын Газар. # История Эрдэни-дзу. Факсимиле рукописи / Пер. с монг., введ., комм. и прил. А.Д. Цендиной. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. — 255 с <nowiki>ISBN 5-02-018056-4</nowiki> # Лубсан Данзан. Алтан тобчи (“Золотое сказание”) / Пер. с монг., введ., комм. и прил. Н.П. Шастиной. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1973 — 439 с # Скрынникова Т. Д. Ламаистская церковь и государство. Внешняя Монголия. XVI — начало XX века. — Новосибирск.: Наука. Сиб. отд-ние, 1988. — 104 с <nowiki>ISBN 5-02-029353-9</nowiki> # Цааджин Бичиг (“Монгольское уложение”): Цинское законодательство для монголов 1627—1694 гг. Монгольский текст. Введ., транслитерация монг. текста, пер. и комм. С.Д. Дылыкова. М., 1998 # Шара туджи: Монгольская летопись XVII века. Сводный текст, пер., введ. и прим. Н.П. Шастиной. М.; Л., 1957. # ang Mu jokiyaba. Namyun, Banzaraγča mongγolčilaba. Mongγol-un qosiγu nutuγ-un temdeglel (dumda). Ündüsüten-ü keblel-ün qoriy-a. # Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921. # Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. # О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР # Г, Бадамсамбуу (2018). "Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар". ''Historia Mongolarum''. '''17''': 42. # "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28. # "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28 # Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. # О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР # Шагдарын Үнэнтөгс “Төгс эрх зүйн төлөөх тэмүүлэл” 2009 он. "[[Засагт хан Содномравдан|Засагт хаан Доржпаламын Содномравдан"]] http://unentogs.blogspot.com/2013/12/blog-post_6515.html '''Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн талаарх англи, франц, герман хэл дээрх эх сурвалж''' Owen Lattimore – Inner Asian Frontiers of China (1940 William Woodville Rockhill – The Land of the Lamas (1891) Henry Serruys – Mongol studies articles (1950–1970) C. R. Bawden – The Modern History of Mongolia Paul Pelliot – Notes on Mongolia Missions géographiques en Mongolie (1890–1910) Otto Franke – Geschichte des chinesischen Reiches Erich Haenisch – Mongolian historical texts Walther Heissig – Die Mongolen '''Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн талаарх орос хэл дээрх эх сурвалж''' РГВИА – Цэргийн түүхийн архив (Российский государственный военно-исторический архив) РГИА – Төрийн түүхийн архив (Российский государственный исторический архив) РГО – Оросын Газарзүйн Нийгэмлэг (Русское географическое общество) Засагту хан Содномравдангийн тухай Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны түүхийн баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, РГВИА Ф.400, РГО экспедици, АВПРИ Ф.180, РГИА Ф.391, АВПРИ + РГО, РГВИА Ф.483, Ф.846. Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. '''Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн талаарх хятад хэл дээрх эх сурвалж''' 参考文献 見祁韻士《皇朝藩部要略》、《清史稿》藩部傳 《清史稿》列傳三百八 藩部四 周学军，哲布尊丹巴政权内阁总理大臣设置考——兼与吕一燃先生商榷，中国边疆史地研究1999年第3期，第69-8 Ци Юньши-гийн «Хаант улсын харьяат аймгуудын тойм» болон «Чин улсын түүхийн ноорог»-ийн харьяат аймгуудын намтар хэсгийг үзнэ. «Чин улсын түүхийн ноорог», намтар, 308-р бүлэг, харьяат аймгууд IV. Жоу Сюэцзюнь, “Жавзандамба хутагтын засгийн газрын ерөнхий сайдын албан тушаалын бүтэц, зохион байгуулалтын судалгаа — мөн Лю Ижаньтай хийсэн хэлэлцүүлэг”, Хятадын хилийн түүх, газарзүйн судалгаасэтгүүл, 1999 оны 3-р дугаар, 69–82-р тал. “某年，某子索特那木拉布坦袭扎萨克汗” (“... онд хүү Содномравдан Засагт хангийн хэргэмийг залгамжлав” {{DEFAULTSORT:Содномравдан, Засагт хан}} [[Ангилал:19-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:20-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Засагт хан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1867 онд төрсөн]] [[Ангилал:1912 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймаг]] [[Ангилал:Жаргалан сум]] [[Ангилал:Завхан аймаг]] [[Ангилал:Цагаанхайрхан сум (Завхан)]] qqy42tnbl2ts7udjjy2d6w7j2zovkam 858707 858696 2026-06-12T11:45:55Z Megzer 20491 858707 wikitext text/x-wiki {{хянах}} [[Файл:Содномравдан.png|thumb|'''Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан''']] '''Доржпаламын Содномравдан''' нь (1867-1912) 1898-1912 оны хооронд '''[[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан''' ор сууж байв. Тэрээр Засагт хан Цэрэндондовын Доржпаламын хоёрдугаар агь болон мэндэлжээ. Засагт хан Д.Содномравдан бол тухайн үедээ [[Халх]], Ойрд, Өвөрлөгч, Урианхай, Буриад, Хөх нуурын олон монгол ноёдын дотор асар өндөр нэр хүндтэй дээдэс байсан юм. Засагт хан Д.Содномравдан нь эцэг хан Цэрэндондовын Доржпаламын хамтаар (мөн өвөг эцэг хан Манибазарын Цэрэндондов) Монгол Улсаа туурга тусгаар болгоход бүх амьдралаа зориулсан бөгөөд энэхүү бодлого, үйл ажиллагааныхаа хүрээнд Орос, Англи, Япон, Буриад, Төвөдийн нөлөө бүхий хүмүүстэй холбоо тогтоон ажиллаж, бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан, богино хугацаанд олон талт байдлаар нэн амжилттай ажиллаж, 1911 онд Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулах бүх зохион байгуулалтыг гардан хэрэгжүүлсэн их гавьяатан билээ. Манж Чин гүрний Гуансюйгийн 24 дүгээр онд буюу 1898 онд (Гуансюй 24-р он) Засагт хангийн хэргэмийг Манжийн хааны зарлигаар Доржпаламын Содномравдан залгамжилжээ. Манжийн хаан 1908 онд Гуансюй хаан нас барж, Цыши хатан нас барсаны дараа нь 1909 онд 2 настай Пу И буюу Сюаньтун хааны үед Чин улсын сүүлчийн шинэчлэлийн бодлогын үр дүнд бий болсон (资政院) Зөвлөх Парламент маягийн байгууллага байгуулагдсан байдаг. Манжийн хааны зарлигаар Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Засагт Хан П.Содномравданг Халхыг төлөөлсөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон байдаг нь “Чин Ши Гао” (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсын (Qing dynasty) түүхийн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байна. Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулж богино хугацаанд олон талт байдлаар монголоо тусгаарлах бодлогыг нэн амжилттай хэрэгжүүлж ажиллах үндсийг тавьсан байна.{{Citation needed}} '''Засагт Хан П.Содномравдангийн Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулахад оруулсан үүрэг роль, түүхийн үнэ цэнэтэй баримтууд''' Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. Тухайлбал, “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. '''''<u><small>Засагт Хан П.Содномравдангийн талаарх түүхэн мэдээ, эх сурвалжууд төдийлөн дурдагдалгүй явж ирсэн тул монгол, орос, хятад, англи, герман, франц зэрэг орны архивын түүхэн баримт, материалууд, түүхийн гадаад, дотоодын эх сурвалжуудад тулгуурлан бичсэн бөгөөд өмнө нь ил болж байгаагүй түүхийн асар их үнэ цэнтэй баримтуудыг иж татсан болно.</small></u>''''' '''<u>Хаад, Ноёдын хэрэглэх Фүс, Тамга</u>''' [[Файл:Zasagt khaanii tamga.png|thumb|ЭРДЭНЭ БИШРЭЛТ ЗАСАГТ ХААНЫ ТАМГА]]Фүс нь Манж Чингийн үеэс улбаатай Богд Хаант Улсын үе хүртэл Ноёдын хэргэмийг илэрхийлэх Хүрмэн дээр хаддаг байсан элдэв зүйлийн амьтны дүрсийг оёж хатгасан дөрвөлжин торгон тэмдэг юм. Чин Ван хүн хоёр эсрэг харсан, хоёр зөрүү харсан нийт дөрвөн Луут фүс хаддаг байсан бол Жүн Ван хүн дөрвөн зөрүү харсан Луут фүс хэрэглэдэг. Бэйл хүн 2 эсрэг харсан луу, Бэйс хүн хоёр зөрүү харсан Луу хаддаг байжээ. Богд хааны хувьд тэнгэр язгуурт угсаа гаралгүй ч улсын эзэн, шашны тэргүүний хувиар Хааны фүст алтан сёомбо, хорол хүрдийг авч хэрэглэхээр болсон гэдэг. <small>ЭРТНЭЭС АЛТАН УРГИЙН ЦАГААН ЯСТ ХААДЫН ХУВЬД ЗӨВ ЭРГЭЛТТЭЙ ХАС ФҮС ХЭРЭГЛЭХ НЬ УЛСЫН ЭЗНИЙГ БЭЛГЭДДЭГ БА ХАЛХЫН ХАНГУУД ДОТРООС ЭРТНЭЭС ЗАСАГТ ХАН "ЗАСАГТ ХААН" гэсэн тамга хэрэглэж, ХАС ФҮС ХЭРЭГЛЭЖ БАЙЖ.</small> Энэ нь Манж Чин Улсын эзэн хаан Найралт төвийн хоёрдугаар онд Халхын Засагт ханд тамга олгохдоо Тамганы улны бичээс нь "Эрдэнэ бишрэлт Засагт Хааны тамга" гэж сийлсэн байдаг. Бусад Халхын гурван хангийн тамганы улны бичээст хаан биш Хан гэж бичээстэй байдаг нь сонирхол татдаг. Уг Тамганы улны бичээсийн фото зураг болон Хааны тамганы хайрцгийн фотог оруулав. Тамганы хайрцгийг модоор хийж хүрэн булгиараар бүрж битүү мөнгөөр тоногложээ. Мөнгөн тоног нь дээд орой дээрээ таван хумстай луун хээ товойлгосон хийцтэй. Урд нүүрэн дээрээ галт шувууны дүрслэлтэй, өнцөг буландаа угалзан хээг хөөмөлдөж хийсэн байдаг. [[Файл:Засагт хааны тамганы хайрцаг.png|right|317x317px]]<small>БУСАД ХАНГУУД БОГДЫН АДИЛ СОЁМБО ХЭРЭГЛЭЖ БАЙВ.</small> Дээрх фото зурагт буй Засагт Хан Д.Содномравдангийн ёслолын хувцаснаас зөв эргэлттэй Хас Фүс хэрэглэсэн байгааг харж болно. Түүхийн фото зургуудаас Хас Фүс хэрэглэсэн Халхын хангууд байхгүйг анхаарах буй за. <small>УЧИР НЬ АШХАЙ ДАРХАН ХУНТАЙЖИЙН УУГАН ХҮҮ ГЭДЭГ УТГААРАА ХАЛХЫН ХАНГУУД ДОТРООС ЗАСАГТ ХАН ТЭРГҮҮЛЭХ ЗЭРЭГТЭЙ ХАН БАЙСАН БА ЭРТНЭЭС УЛСЫН ЭЗЭН ГЭЖ ТООЦОЖ ИРСЭН АГУУЛГААР ХЭРЭГЛЭЖ БАЙЖЭЭ.</small> Түүнчлэн Монголын Хан хэргэмтэй язгууртнууд ёслолын дээлэн дээрээ эртний Монголын ямбаны Ууж өмсөж хэрэглэдэг байсан. Кинон дээрх Цогт хунтайж шиг, мөн Түшээт хан Цэрэндоржийн Насанцогтын хатантайгаа авхуулсан фото зурагт хаан язгуур угсааг илтгэсэн ууж өмссөн байдаг, сүүлд төрт ёсны энэхүү түүхэн уламжлалыг дагаж Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат гуай Ерөнхийлөгчөөр сонгогдохдоо, мөн Монгол Улсын Үндсэн хуулийн эхийг батламжлахдаа дээлэн дээрээ Төрийн тэргүүний ууж өмсгөлийг өмссөн байдаг. ==Угсаа гарал== Түүний дээд өвөг [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] нь [[Даян хаан]]ы 2 дахь хатны бага хүү бөгөөд хааны отгон хүү нь байжээ. Жалайр хунтайж 1549 онд нас барсны дараа түүний 7 хүү тус бүрдээ Ар Халхын 13 отгийг 7 хуваахад Гэрсэнзийн хоёрдугаар хүү [[Ноёнтой хатанбаатар]] нь [[Бэсүд]], [[Элжигин]] хоёр отгийг өмчилж, нэгэн хошуу болж Халхын баруун гарын бүрэлдэхүүнд багтжээ. 1580-аад оноос [[Ашихай дархан хунтайж]]ийн ач хүү [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж "хан" цолд өргөмжлөгдөх болсноор Засагт хан аймгийн үндсийг тавьсан. Ноёнтой хатанбаатарын ганц хүү [[Төвөд хатанбаатар]] Халхын баруун гарын сэцэн [[жонон]] болсон. Төвөд хатанбаатарын ахмад хүү [[Хонхой сэцэн жонон|Хонхой]] (Хонгор) нь Бэсүд отгийг өмчлөөд, сэцэн жонон цолтой болсон. [[Чин улс]]ад Халхын 3 ханлиг дагаар орсны дараа 1732 оны [[Зүүнгар-Чин улсын дайн|Зүүнгар-Чин улсын дайнд]] Засагт хан Цэвээнжав цэргээ авч нутаг буцаж, дээрэм тонуул хийснээр [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] цол, тамгаа хураалгажээ. Засагт хан цол, хошуу захирах эрхийг Ашихай дархан хунтайжийн удмаас [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой Хатанбаатар]]ын ач Хонхой сэцэн жононгийн удмын Гэлэгямпилд шилжүүлсэн нь 1924 он хүртэл үе улиран залгамжилсан. Засагт хан Содномравдан бол Гэлэгямпилын 6-р үеийн ач төрийн жүн ван, засагт хан Доржпаламын гуравдугаар хүү юм. 1898 онд Цэрэндондовын Доржпалам хан өөрийн хан ширээгээ том хүү Д.Цэрэнгомбожавт бус, бага хүү Д.Содномравданд залгамжлуулсан. [[Файл:Засагт хан Д.Содномравдан.png|right|388x388px|Засагт хан Д.Содномравдан]] Харин том хүүгээ Арын хийдэд тойн лам болгожээ. Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.<ref name="Baasankhuu">{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}</ref> Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий.{{Citation needed}} Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ.{{Citation needed}} ==Тусгаар улсын эзэн== [[Файл:Д.Содномравдан Засагт хан.png|right|422x422px|'''Д.Содномравдан Засагт хан''' ]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын үеийн ихэс дээдсийн давраажилт нь нэг талаас [[Алтан ураг]], нөгөө талаас хутагт, хувилгаадын дүр тодруулалтаас улбаатай. [[Богд хаан|Богд Живзундамба]] хутагт хааны хишиг тараах анхны “лүндэндээ аливаа цол хэргэм зэргийг хэвээр хэрэгжүүлж нийтээр дагатугай” гэж [[Чин улс|Манж Чин улс]]аас олгосон цол хэргэмийг хэрэгжүүлэхээр заасан. Дараа нь 1915 оноос “Монгол Улсын Хууль зүйлийн бичигт” хэргэм зэрэг залгамжлах хуучин зүйлийн заалтуудыг оруулсан бөгөөд энэ хэргийг Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яам [[Богд хаан]]ы зарлигийн дагуу хэрэгжүүлэх болсоныг заасан юм. Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны түшмэлийн хэлтэс нь олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансыг хянаж байх үүрэгтэй байжээ. Засагт хан Д.Содномравдан нь [[Чин улс|Манж Чин улс]]ын үеийн олон Халх, Ойрд, Хөх нуур Дээд Монгол, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд өндөр нэр нөлөөтэй байсан. [[Хэвт ёс|Хэвт ёсны]] 2 дугаар онд буюу 1910 онд Манжийн хааны зарлигаар Засагт Хан П.Содномравданг халхыг төлөөлөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон. Засагт Хан П.Содномравдан Хааны Зөвлөх Парламентын гишүүнээр 资政院-д орсноор Манжийн төв засгийн бодлогод оролцох, нөлөөлөх боломжтой болсон. Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулсан.{{Citation needed}} Ийм учраас шинэ хаан сонгохдоо эхлээд Засагт хан Доржпаламын Содномравданг Улсын хаан болгохыг хүссэн байдаг. Хамгийн сонирхолтой нь Түшээт хан Засагт ханаа өргөсөн явдал байдаг. Гэвч Д.Содномравдан хан татгалзаж байснаар дараагийн удаад [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар [[Түшээт хан Дашням|Түшээт хан Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг өргөмжлөх санал гаргасан ч бүтээгүй юм. Эцэстээ Засагт хан Д.Содномравданы бусад гурван хантайгаа зөвшилцөн өргөснөөр Жавзандамбын 8-р дүрийг Монгол Улсын Хаан болгожээ. Тусгаар тогтнолоо сэргээж, улсаа тунхаглан зарлаж, Богдыг хаан ширээнээ залах Хааны Алтан навчит алтан өргөмжлөл, алтан ялтас дээрх Хааны Алтан тунхаглалыг Засагт хан өргөсөн байдаг. Энэ алтан өргөмжлөл, алтан тунхаглал одоо Эрдэнэсийн санд хадгалагдаж буй.<ref name="Baasankhuu" /> Богд уулын Төр хурах, Шажин хурахын аманд хуралдсан ихэс ноёд, лам нарын нууц хуралдаанаас гаргасан тэмдэглэлт мэдээ бий. Энэ нь Монгол Улсаа тусгаарлахад шийдвэрлэх нөлөөтэй байсан гэгддэг [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар Түшээт ханыг хаан болгох санал гаргасныг няц дарж, хүлээн зөвшөөрүүлээгүй байна гэдэг бол шийдвэр гаргагч гол өөр хүн байсан нь нотлогдоно. Энэ хүн бол Улсаа туурга тусгаар болгох гол санаачилга гаргагч зохион байгуулагч зонхилогч эзэн дээдэс Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байсан нь маргашгүй үнэн юм. 1904 онд Түшээт хан Цэрэндоржийн Насанцогтыг бие барсны дараа түүний үеэл дүү тайж Дэмчигдоржийн том хүүг буюу сул тайж [[Түшээт хан Дашням|Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг 19 настайд нь Түшээт ханыг залгамжлуулсан тул нөлөө сул байсан байж магадгүй. Монгол Улс байгуулагдахад [[Барга]] монголчууд, [[Шинжаан]] дахь Илийн хязгаарын 26 ойрад [[хошуу]], [[Дээд монголчууд|Дээд монголчуудын]] 26 хошууны 24 нь, [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] 49 хошууны 35 нь өргөх бичиг илгээн дагаар оржээ. Харин Өмнөд Монголын хятадажсан эзний шинэ торгууд, зүүн өмнөд хошуунууд Монголд дагаар ороогүй байна. Урианхайчууд бас дагаар орохоо өргөх бичгээр илгээсэн. Буриадын зарим ноёд бичиг өргөсөн байдаг. Товчхондоо 1911 онд бүх Монгол угсаатнууд тусгаар тогтносон Монгол Улсдаа нэгдэн орохоо мэдэгдсэн байдаг ба ийм үйл явдал Монголын түүхэнд урд хожид гараагүй. Цаашид ингэх түүхийн боломж дахин гарч ирэхгүй биз ээ. Эндээс харахад маш богино хугацаанд буюу 4 сарын дотор бүх монгол үндэстэн нэгэн зэрэг Олноо өргөгдсөн Хаант Монгол улс байгуулагдахад нэгдэн орохоо мэдэгдэж, өргөх бичгээ үндэстэн ястнуудаараа төлөөлөн гарын үсэг, тамгаа дарж Дагаар орох бичгээ Их Хүрээнд хүргүүлсэн гэдэг нь өмнө нь маш их урт хугацаанд хэлэлцэн зөвшилцөж бэлтгэсэн байсан нь харагддаг. Монголчууд олон зуун жилийн турш баруун зүүн өмнөд гээд хоорондоо талцан нэгдэж чадахгүй явж ирсэн байдлаа богино хугацаанд ойлголцож, нийлэн нэгдсэн нь Засагт хаан Д.Содномравданы ухаалаг, холч, уужим талбиун, удирдан манлайлагч бодлого, үйл ажиллагаа голлон нөлөөлсөн юм. Засагт хан Д.Содномравданы энэ түүхэн үнэ цээтэй үүргийг Монголын түүхэнд орхигдуулж ирсэн нь харамсалтай. Монгол Улсаа тунхаглаад удалгүй хорлогдсон болохоор Хаант улсаа байгуулахаас өмнө түүний хийсэн үйлдэл тэмдэглэгдэхгүй явж иржээ. Гол нь нэгдсэн улсын зохион байгуулалтыг Засагт ханыхан гурван үеэрээ урт хугацаанд зангидаж, төлөвлөж, удирдаж, зохион байгуулсан нөлөө бүхий удирдагч Засагт хан байхгүйгээр тусгаар тогтнох түвшинд хүрэх боломжгүй нь тодорхой. Тухайн үед арав гаран жил үргэлжилсэн маш олон газарт хүчтэйгээр зэрэг зэрэг өрнөсөн тэдгээр олон үйл явдлуудыг хяналтаасаа алдахгүй нэгтгэн зангидан удирдаж, арга зүй, санхүүжилт, зохион байгуулалтаар хангах хүн институцгүйгээр тэдгээр бүх үйл явдлыг зангидах боломжгүй. Тэр хүн бол Засагт хан Д.Содномравдан, түүний шадар албатууд, халх, өвөрлөгч ноёд байлаа. Засагт хан Д.Содномравданы энэ үйл хэрэгт Түшээт жүн ван Чагдаржав нэгэн мөрийн хүчээр тусалсан гэдэг. 1907 онд Богдын ордонд Засагт ханы оросын худалдаачдаас дамжуулан нууцаар авчруулсан зэр зэвсэг хураан нуух болсон баримт буй. Тэр үеэс халх, өвөрлөгч, барга, эх орончид сүлбээлэн бүлхэмдэж эхлэсэн. Тэр үүднээсээ Засагт ханы харьяаны Их Хүрээний Дашчойнбол дацангийн хэсэг лам нарын үүсгэсэн зодооны дараагаас удалгүй Халхын Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах газар байгуулж Түшээт ван Чагдаржав удирдсан. Тэр утгаараа сүүлд хаан сонгох болоход Түшээт хан Д.Дашням, Түшээт хан аймгийн чуулган дарга Түшээт ван Чагдаржав нар анхлан Засагт хан Д.Содномравданг өргөсөн бизээ. Богдыг гол хүн байсан гэж төлөөлөн ойлгодог ч тухайн засаг захиргаа нийгмийн байгууллын хувьд шашны зүтгэлтэн төрийн хэрэгт оролцох боломж зөвхөн Их Хүрээгээр хязгаарлагдаж байсан. Өвөрмонголд шашны тэргүүн нь Жанжаа хутагт, ойрдод нэг, урианхай, буриадад Агваан Хайдав зэрэг тус тус шашны том төлөөлөл нь байж түүнийгээ дээдэлдэг байсан байхад Халхын Богдын нэр нөлөөгөөр бусад монголчууд дагасан гэвэл өрөөсгөл болно. Наад зах нь баяд, дөрвөдийн аймаг түүнд тулгуурлаагүй, Засагт ханд итгэж дагасан. Богд Их Хүрээнээс гадгашаа гарах бол Бээжингээс зөвшөөрөл авдаг тийм явцуу хүрээнд байсан. Харин Засагт хан Улиастайн Амбан, Жанжины газар, Халхын аймгуудын чуулган, жасааг бодитойгоор удирдах боломжтой, баруун талдаа алтай, урианхайн хязгаарыг хамаарч, Бээжинд төвлөн Монгол жургаанд жасаалдаг, Манжийн төрийн шийдвэр гаргах түвшний эрх мэдэл, мэдээлэлд ойр өвөрлөгч хорчин, харчин аймгийн ноёдуудтай ойр дотно харилцаатай, түүгээрээ дамжуулан өвөрмонгол урианхай ойрд дээд монголын том ноёдтой хэдэн үеэрээ холбоо харилцаа тогтоосон гэх мэт асар өргөн цар хүрээтэй олон талт хамтын ажиллагаатайгаар ажиллаж байсан. Засагт хан Д.Содномравдан, Хорчин аймгийн ноён Б.Гончигсүрэн чин ван, Бээжин дэх Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчин аймгийн ноён В.Гүнсэнноров чин ван нарын холбоо сүлбээ, үүсгэл санаачилга, санхүүжилт, зохион байгуулалтгүйгээр 1911 оны хувьсгал гарах, ялах боломжгүй байсан нь түүхэн үнэн юм.{{Citation needed}} Хамгийн гол шалтгаан нь Их гүрнүүдийн 1881 онд байгуулсан "Петрбургийн гэрээ"-нд зааснаар Манж Чингийн нутаг дэвсгэрийн бүсэд өөрсдийн нөлөөлөө хувааж авсан. Энэ гэрээ ёсоор Ар монгол, Баруун Монголыг Оросын нөлөөнд оруулж, түүндээ Төвөдийг нөлөөний бүсдээ татах ажлыг эртнээс төлөвлөгөөтэй зохион байгуулж ирсэн байх магадлалтай бөгөөд үүндээ Засагт ханыг талдаа татах байдлаар оролцуулж байсан байж болзошгүй харагддаг. Засагт хан Д.Содномравдан 1911 оны 10 дугаар сарын хятадын Учаны бослогын талаарх шуурхай мэдээг Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчины В.Гүнсэнноров чин ван болон Манжийн хааны дотоод ордны Хааны Хиагийн захирагч Сайн ноён хан аймгийн Сайд Сэцэн чин ван Наянт нараас буухиа мэдээ авмагц "Манж гүрнийг хамгаалах 5000 цэрэг татна" гэж Улиастайн амбан, Манж жанжинд хамгийн эхлэн Засагт ханы хувиар мэдэгдэл хүргүүлж, дараа нь мөн Их Хүрээний Манж амбанд Халхын хануудын нэрийн өмнөөс Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах сайд Түшээт ван Чагдаржаваар мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлага эхлүүлж, эс дэмжсэн хариу өгөхөд нь: тэгвэл Манж Чингийн явдал бидэнд хамаагүй болжээ, тийм учир тусгаарлаж, урьдын төрөө сэргээнэ гэсэн байдаг. Эзэнт гүрнийг юу хэлэх, юу хийхээ тодорхойлж амжаагүй байхад нь ийнхүү шийдвэр гаргасан нь урьдчилан боловсруулсан төлөвлөгөө хэрэгжсэн явдал байлаа. Улмаар хүрээнд 500-2000 цэрэг хурж, Хүрээ, Улиастайн Манжийн амбан, манж хятад цэргүүд аргагүй бууж өгч, Монгол нутгаас зайлсан. Улиастайн Манж жанжин бол 200 жилийн турш Халх 4 аймаг, Ховд, Урианхайн хязгаарын бүх хэргийг ерөнхийлөн захирах цэрэг, захиргааны гол албан тушаалтан байсан бөгөөд шууд Манж хаан болон Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яаманд л захирагддаг байв. Энэ үүднээсээ Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд хамгийн түрүүнд Улиастайн Манж жанжны газрыг гартаа оруулж авсан байна. Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Улиастайн монгол амбан нь Засагт ханы Сартуул сэцэн Засгийн хошууны ноён жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Иш байсан тул өөрийн дураар хөдлөхөд дэм болжээ. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн монгол амбанаар нь Засагт ханы хорин хэдхэн настай цэл залуухан Сартуул ванг томилуулсан нь Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд В.Гүнсэнноров чин вангаас нөлөөлж, урдаас бэлтгэсэн төлөвлөгөөний нэг хэсэг нь байх магадлалтай харагддаг. Бээжинд суугаа Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд, Харчины В.Гүнсэнноров чин вангаас Манж Чингийн төрийг татан буулган Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдэстэй тохиролцож Их Хүрээнд богино хугацаанд Богдыг хаанаар 1911 оны 12 сарын 29-нд өргөмжлөн, Монгол Улсаа тунхагласан бөлгөө. Монгол Улс тунхагласнаас хойш 2 өдрийн дараа Дундад Иргэн Улс байгуулагдснаа тунхагласан байдаг ба хятадаас өмнө улсаа байгуулснаа зарласан нь түүхийн болон олон улсын эрх зүйн хувьд асар чухал ач холбогдолтой үйл явдал болсон. Монголчууд үнэхээр олон талт шуурхай мэдээлэлтэй ажиллаж байсныг илтгэдэг. Нөгөө талаасаа Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг урдаас хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдсүүдийг цаг хугацааны хайчаар шахамдуулан яаравчлуулан шийдвэр гаргуулаагүй бол Хэн нь Хаан суух талаар маргалдан тэмцэлдсээр түүхийн гашуун тавилангаа давтах байсан бөгөөд түүнээс сэргийлсэн Монгол Төрийн их бодлогтон дээдэс билээ.{{Citation needed}} Засагт хан Д.Содномравдан Богдоо 1911 оны 12 сарын 29-нд хаанд залах ёслол үйлдээд л Улиастай хотыг зорьсон байдаг. Шалтгаан нь Халх дахь Манжийн засаг захиргааны төв Улиастайн Манж жанжны газрын буулгаж авах нь хамгийн амин чухал стратегийн нүүдэл байв. Улмаар Засагт хан бараа бологчдын хамтаар өвлийн -40 градусын тэсгим хүйтэнд маш богино хугацаанд 1500 гаруй км зам мориор туулан нутгаа зорьж очсон. Улмаар эртнээс бэлдсэн бэлтгэлийнхээ дагуу Улсаа тунхагласнаас хойш 22 хоногийн дараа буюу 1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж Жанжин сайд Аан И болон Манж Амбаны газрыг татан буулгаж, Монголоос хөөн явуулсан байдаг. Хөөн явуулаад Улиастайн эрхэлсэн сайдаар өөрийн итгэмжит хүн Засагт ханы Чин Ачит Засгийн хошууны ноён Гончигдамба бэйлийг тавьсан байна. 1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж жанжин сайд Аан И бууж өгч, Манж Жанжны газар татан буугдсанаар Халхад Манжийн засаг захиргаа, ноёрхол олон улсын хууль ёсоор де факто дуусгавар болсон юм.{{Citation needed}} Түүний хажуугаар Засагт хан Д.Содномравдан баруун хязгаарын олон ноёд дээдсийг талдаа татах ажлыг зохион байгуулж байв. Мөн дүн өвлийн хүйтнээр тусгайлан өөрийг нь зорьж ирсэн Хаант Оросын Засгийн газрын биет төлөөлөгч бөгөөд Оросын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн эрхлэгч барон В.Л.Котвичийг 1912 оны 2 сарын 27-нд Засагт ханы хүрээ дэх өргөөндөө хүлээн авч уулзсан байдаг. В.Л.Котвич нь гадаад Монголыг тусгаарлах гол бодлогыг тодорхойлогч байсан юм. Мөн Ховдын Манж амбаны газрыг татан буулгахаар цэрэг татан төвлөрүүлэн дарж авахын тулд Улиастай хот болон өөрийн аймагтаа төвлөрөн асар завгүй ажилласан байдаг тул Их Хүрээний Богдын Засгийн бялуунаас хүртэхээр булаалдах цаг хугацааны боломж байгаагүй байх магадлалтай. Нөгөөтэйгүүр 5 яам байгуулахад Засагт ханыхаас суудал хуваарилагдаагүйгээс шалтгаалсан байж болзошгүй бөгөөд Их Хүрээ рүү Засагт ханыг буцаж ирэхгүй, 1912 оны Цагаан сараар ч ирж золгоогүй шалтаг заагаад байсан тул Богдын Дондогдулам хатан Засагт хан Д.Содномравданы хатан Жамсраны Цэсрэнг дуудан авчирч буцаахгүй 4 сар гаран дэргэдээ шадарлуулсан мэдээ байдаг. Улмаар Ховдыг чөлөөлөх цэрэг цуглуулахаар бүс нутгийн ноёдыг татан ятгаж, Дөрвөд, баяд хошуудын Түмэндэлгэржавын 700 цэрэг, Тагна урианхайн хошуудын Гомбодорж ноёны 300 цэрэг, Алтайн Урианхайн Ши бэйсийн 17 сумын 300 цэрэг, Засагт хан, Сайн ноёны хошуудын 400 цэрэг зэрэг цугларан Жалханз хутагт, Зоригт ван Наваанцэрэн, гүн Хатанбаатар Магсаржав, гүн Манлайбаатар Дамдинсүрэнд хариуцуулан баруун хязгаарын асуудал цэгцэрсэн тул аргагүй эрхэнд 1912 оны хавар Богдод дуудагдан Засагт хан Д.Содномравдан Их Хүрээнд морилсон байдаг ба хаанд бараалхаж очиж ирээд хоёр хонолгүй 5 сарын 8-нд хоронд хордсон байдалтайгаар таалал болсон. Улиастай хот Халх дахь Манжийн дарангуй цэргийн гол төв болж, тэнд Халх монголыг захирах манжийн төлөөний жанжин сайд сууж, хязгаар дахинд холбогдох чухал хэргийг шийтгэх, 4 аймгийн цэргийн бэлтгэлийн хэргийг захирах, өртөө харуулыг цагдах, оргодол, босуулуудыг байцаан барих зэрэг хэргийг товчлон захирах үүргийг гүйцэтгэж, гагцхүү Манжийн хаан ба Гадаад монголын төрийг засах явдлын яаманд захирагддаг, халх дахь манжийн цэргийн ба иргэний захиргааны дээд эрхийг барих төв байсан юм. Улиастайн Манж жанжны газар нь бас Хөвсгөл нуурын Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхайн]] хошууд, тэдний газар нутаг дээрхи өртөө, харуулуудыг болон Их Хүрээний Манж Амбан, Ховдын Манж Амбанг харъяалан захирдаг байлаа. Улиастайн жанжны дэргэд манж, монгол нэжгээд сайд суудаг байсныг хуувийн (зөвлөх) сайдууд, сүүлд амбан хэмээдэг байв. Их Хүрээний Манж амбан нь халхын 4 аймгийн хэргийг хамаардаггүй зөвхөн Богдын хүрээгээ хариуцсан албан тушаалтан байсан бөгөөд Улиастайн Манж жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Ховдын Манж Амбан нь мөн Улиастайн Манж Жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Улиастайн Манж Жанжин гагцхүү Манжийн Эзэн хаанд шууд захирагддаг байв. Манай түүхчид энэ зүйлийг ч мэдэхгүйгээр Их Хүрээний Сан до Амбангаар төлөөлүүлэн их олон түүх, зохиол бичдэгт нэн харамсалтай. Улиастайн Манж Жанжин сайдыг Манж Амбаныхаа удирдлагад байдаг албан тушаалтан байсан мэтээр тухайн үеийн засаг захиргааны хуваарилалтыг судлахгүйгээр кино хийж, зохиол бичсэн түүхийг гуйвуулсан ичгэвтэр явдлууд бий. Улиастай хот манжийн дарлалын үед Халхын 4 аймаг, Ховд, Алтай Урианхайн хязгаарын Нийслэл төв нь байж халх 4, ховдын хязгаарын аймгийн чуулганууд хуралддаг, жас нийлдэг хэрэг заргаа эцэслэн шийддэг төв байсан. Гэвч Их Хүрээ нь 1870-аад оноос хойш хятадын Цайны замын Орос руу дайран гардаг гол суурин газар болсон бөгөөд мөн Богд оршин суудаг, олон хөлийн худалдааны төвлөрсөн суурин газар байснаар өргөжин тэлж стратегийн чухал ач холбогдолтой төв болсон байна. Засагт хан Д.Содномравдан Манжаас салах нь ганц монгол үндэстний асуудал гэж хязгаарлалгүй Төвөдийн 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцыг энэ үйл хэрэгтээ татан оролцуулж, Засагт ханы Дорлиг лхаарамба, буриад лам хамба Агваанаар дамжуулан халхад дүрвүүлэн авчирч 3 жил байлгаж байгаад буцаасан. 1912 онд Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарласан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц халхад очих болсон тухайгаа 1910 онд Энэтхэгт байхдаа тэмдэглэсэн нь байдаг бөгөөд Засагт ханы хүсэлт зуучлалаар оростой холбоо тогтоосон гэдэг. Халхын дөрвөн Ханы дэмжлэг авахгүйгээр Эзэн Чингис хааны алтан ургийн биш, харь төвөд хүнийг улсын хаан болгох санаачилга гаргах монгол хануудын харьяат монгол ноёд гэж ямар ч тохиолдолд байхгүй өндөр ёс суртахуунтай цаг үе байв. Сүүлд зохиосон түүхээр Сайн ноён хан санаачилж хаан болгосон гэдэг нь огт ор үндэслэлгүй бөгөөд Халхын эзэн Засагт хан, Түшээт ханы өмнүүр орж бусад ханууд дэг эвдэх ёсон эртнээс үгүй байсан. Тэр дундаа өөрийнх нь аймгийн харьяат хошууны ноён байсан Сайн ноёныхон тийм үйлдэл гаргах ёс суртахууны эрхгүй гэдгээ гүнээ ухамсарлан мэддэг байлаа. Түүнчлэн Халхын нэр нөлөөтэй Засагт хан, Түшээт хан нар дараалан 3 сарын зайтайгаар асар богино хугацаанд хорлогдож, цэл залуухан Сэцэн хан Цэрэндондовын Навааннэрэн туршлага дутаж байсан тул Сайн ноён хан Төгс-Очирын Намнансүрэн яалт ч үгүй төрийн жолоог татахаас аргагүй болсон байдаг. Богдыг хаан ширээнд суулгаад эхэн үедээ Халхын дөрвөн хан Богд хааны Тэргүүн шадар сайдаар томилогдсоноос өөр албан тушаал хашаагүй нь зөвшилцөл тохиролцооны ихээхэн зөв гаргалгаа байсан нь харагддаг. 1911 онд [[Жавзандамба хутагт]] болон Халхын дөрвөн Ханы нэр хамтарсан бичигтээ Гадаад монгол, Өвөр монгол, Барга, Ойрд, Урианхайн хязгаарыг багтаасан Их Монгол улсыг байгуулахдаа Орос улсаас тусламж авах, худалдааны зэрэг харилцаа тогтоох хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн байна. Монголын төлөөлөгчдийг Орос улсын Гадаад явдлын яамны хэргийг түр эрхлэгч А.Нератов, Сайд нарын зөвлөлийн дарга [[Пётр Столыпин|П.А.Столыпин]], Оросын Эзэн хаан [[II Николай|II Николай хаан]] хүлээн авч уулзжээ. '''Оросын [[II Николай|II Николай хаан]]''' '''«Танай улс учиргүй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!»''' гэж зөвлөсөн гэдэг. == Засагт Хануудын улсаа тусгаар тогтнуулах бодлого == <u>'''Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан'''</u> нь Өвөрлөгч Харчин баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров [[Засагт хан Доржпалам|Чин вантай]], мөн Хорчины зүүн хошууны засаг, Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн нартай нягт хамтран Монгол Улсаа Манжаас тусгаарлах бодлого үе шаттай явуулж ирсэн бөгөөд тэрхүү бодлогын үрээр Халх, Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд ихээхэн нэр нөлөөтэй болсон байв. Өвөрмонголын В.Гүнсэнноров Чин вангийн байгуулсан “Төвийг эрхэмлэгч” монгол сургуульд Засагт хан хошууныхаа монгол хүүхэд залуусыг явуулж сургаж байсан бөгөөд тэдний номын сан, хичээлийн хэрэгсэл, байр сууц, хоолны зардлыг Харчин вангийхан дааж байсан мэдээ хятад эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Манжийн хааны зарлигаар Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Засагт Хан П.Содномравданг Халхыг төлөөлсөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон байдаг нь “Чин Ши Гао” (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсын (Qing dynasty) түүхийн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байна. Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулж богино хугацаанд олон талт байдлаар монголоо тусгаарлах бодлогыг нэн амжилттай хэрэгжүүлж ажиллах үндсийг тавьсан байна. Энэ үеэс Өвөрлөгч Харчин баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров [[Засагт хан Доржпалам|Чин ван]], мөн Хорчины зүүн хошууны засаг, Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн нартай нягт хамтран Монгол Улсаа Манжаас тусгаарлах бодлого хэрэгжүүлж, монгол ноёдын холбоог бүлхэмдэн үүсгэн эхэлсэн байдаг. Харчин баруун хошууны Засаг Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван Монгол, Төвөдийн жургааны ерөнхийлсөн сайдын тушаалд ажиллахдаа Хааны Зөвлөх Парламентын гишүүнээр ажиллаж байсан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдантай нягт холбоотой байж Ар Монголд 1911 онд үндэсний хувьсгал ялалтыг талархаж, Өвөр Монголын хошуудын ноёд язгууртанд ухуулах ажлыг эхлүүлж, нэр нөлөө, санхүүжилтээр дэмжиж байсан эх сурвалжууд олноор байдаг.       Тухайлбал, '''1911 оны Монголын эрх чөлөөний хөдөлгөөн үүсгэхэд Засагт хан Д.Содномравдантай үгсэн тохиролцсоноороо''' Манж Чингийн төрийн Бээжин дэх Монгол, Төвөдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд угтаа тухайн үед манжийн төрд бүх монгол үндэстнийг тэргүүлж байсан <u>'''Харчины баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван''' өөрийн итгэмжит албат '''Зостын чуулганы Харчин баруун хошууны түшмэл''' '''Баянтөмөрийн Хайсан гүнг, түүний том хүүгийн хамт өөрийнхөө төлөөний хүн болгон Халх Монгол руу явуулсан.'''</u> Мөн '''Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн өөрөө''' болон <u>'''Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Б.Удай Засагт чин ванг, түүний хоёр дүү Сахалт лам Б.Бөхбаян, Хорчин хойд хошууны засаг ноён гүн Б.Раашминжүүр нарыг өөрийн төлөөний хүн болгон Халх руу явуулсан''' байдаг.</u> Сүүлд Харчины баруун хошууны цэргийн жанжин гүн Бавуужавыг халх руу явуулж цэргийн хэрэг эрхлэхэд туслалцуулсан. Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн Монгол Улсын Ерөнхий сайдын орлогч сайд, Удай Засагт чин ван Богд хаант улсын Цэргийн яамны дэд сайд, Зостын чуулганы Харчин баруун хошууны түшмэл Баянтөмөрийн Хайсан Чин зүтгэлт Улсад туслагч гүн цол хүртэж, Дотоод Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэгч Яамны эрхэлсэн түшмэл болж, Б.Раашминжүүр гүн Гадаад яамны эрхэлсэн түшмэл болсон. Тэдгээр хүмүүс Монголд 1911 оны хувьсгал гарахад шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн. Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Удай ван, Рашминжүүрийн хамт хятадын маршал Жан Золингийн орчин үеийн зэвсэглэлтэй 15 мянган их цэргийг удаа дараа бут цохисон байдаг. Харамсалтай нь Засагт хан Д.Содномравданг нэн харамсалтайгаар хорлож алсан явдалд болон халхын ноёдын увайгүй үйлдлээс болж өвөрлөгчдийн хамгийн нөлөө бүхий ноён Харчины В.Гүнсэнноров Чин ван сүүлд 1912 оны сүүлч гэхэд хятадын хувьсгалын удирдагч Сүнь Ят сений талд зогсож байв. Харчины В.Гүнсэнноров чин ван санаачлан өвөрлөгч 49 хошуудын 35 хошууны ноёдыг тэргүүлэн Богд хаант Монгол Улсад дагаар орох үйл хэргийг гардан удирдсан боловч, халхын ноёдын жалга довын эрх мэдэл булаалдсан явцуу эрх ашгаас болж цаашаа эргэсэн байдаг. '''1916 оны Цагаан сараар''' Монголын их урвагч, Хятадын эх оронч Ши Янь Шань буюу Гадаад явдлын яамны сайд, хичээнгүй гүн '''''<u>Балингийн Цэрэндорж Дундад иргэн улс Хятадын бүрэн эрхэт төлөөлөгч Чен Лу-тай наргиж суухдаа, Харчины сахалт лам Бөхбаяныг Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг анх өдөөн эхлүүлэгч этгээд хэмээн тодорхойлж, хэрэв Хайсан, Удай, Бөхбаян нар халхад ирээгүй бол яавч тусгаар тогтнолын хэрэг өрнөхгүй байсан юм гэж харуусан үглэж байжээ</u>'''.'' Яг тэр үед нь Ханддорж хорлогдож, Хайсан, Удай ван буцаагдаж байсан билээ. Сахалт лам Бөхбаян мөн урвагч дайснуудад хорлогдон, амь насаа харамсалтайгаар алджээ. Харин Алтайн хязгаарыг хамаарсан амбан байсан Торгуудын Балт ван Засагт ханы Нэгдсэн Монголыг тусгаар улс болгох бодлогод тээг болсон урвагч байсан нь үнэн бөгөөд түүний урвагч үйлдлээс болж Шинжаанаас салалгүй баруун хязгаар, баруун өмнөд хязгаар бие даасан засаг захиргааны нэгжгүй өнөөгийн нөхцөл байдалд орж, эцсийн дүндээ хуучны Зүүнгарын нутаг болон Хуучин Торгууд болон Эзний голын шинэ торгуудуудын төрлөх монгол нутагт монгол хүний мөргүй болж хятад, казахуудын төрлөх нутагт тооцогдох болжээ одоо. Торгуудын Балт ван Ойрадын улсыг байгуулах гэж байна гээд дөрвөдийн Баянт бэйс гэх мэт хүмүүсийг ашиглан хагалан бутаргах үйлдэл гаргаж, тухайн үедээ гоминданы засагт үнэнчээр зүтгэж, мөн японд тал алдалгүй зүтгэсэн байдаг. Түүхэнд буруу хүний эрх мэдэлд шунасан тэрхэн зуурын амин хувиа хичээсэн байдал түүхэнд ямар их гарз дагуулдаг жишээ энэ юм. <u>'''Засагт ханы Улсаа тусгаар тогтнуулах их үйлсэд Орос, Хятадын талаас монгол урвагч ноёдын оролцоотойгоор их саад хийсэн байдаг.'''</u> Засагт ханы харьяалдаг Урианхайн хязгаарын байгалийн баялаг алт, мөнгө, нүүрс хайж, Оросын тариачид нь тариа тарих газар хайж түрж орж ирсэн. Урианхайд 1830 онд Оросын анхны алтны уурхай нээгдэж байсан бол 1896 он гэхэд 11 алтны уурхайд 500 хүн ажиллаж байлаа. Энэ түрэлттэй хүссэн ч эс хүссэн ч Засагт хангийнхан тулж зогсохоор аргагүй байжээ. 1896 онд 169 Оросын иргэнтэй анхны орос тосгон Туран байгуулагдав. 1908 он гэхэд Урианхайн хязгаарт Оросын 200 гаруй тосгон гацаатай болчихжээ. Оросын иргэд тэр үед Урианхайн хязгаарт сайндаа ч ирээгүй юм л даа. Худалдаачид нь Урианхайн хязгаарын байгалийн баялаг алт, мөнгө, нүүрс хайж, тариачид нь тариа тарих газар хайж л ирсэн юм. Урианхайд 1830 онд анхны алтны уурхай нээгдэж байсан бол 1896 он гэхэд 11 алтны уурхайд 500 хүн ажиллаж байлаа. 1904-1914 онд Оросууд 25 тонн алт олборлож байжээ. Ийнхүү Бээжингийн гэрээгээр оросын худалдаачид баруун Монгол болон Урианхайн хязгаарт татваргүй худалдаа хийх эрхтэй болсноор оросын худалдаачид урианхайн хязгаарт ирж оросын худалдаачид урианхайн ард иргэдийг мөлждөг болсон юм. Тэр үеэс орос худалдаачдын араас Уринахайд ирсэн оросын тариачид ус, хөрс сайтай үржил шимтэй газар нутгийг урианхайчуудас булаан авч тариа тарьж баян чинээлэг орос тариачид буй болж урианхайн хязгаарт 200 гаруй орос тосгон байгуулж нутгийн урианхайчуудын хувьд бэлчээр үржил шимт газар нутгаа оросуудад алдаж амьдрахад хүнд болж ирсэн юм. 1830-аад онд оросын алт хайгчид Урианхайн Сыстык Хэмд алт олж урианхай болон манж монголын хууль цаазыг үл тоож нууцаар алт олборлож эхлэв. 1896 он гэхэд 11 алттай газар олж 11 алтны уурхай ажиллуулж, 500 гаруй ажилчин ажиллуулж их хэмжээний алт олборлож оросын цагаан хааны санг баяжуулж байв. 1881 онд гэхэд оросууд Урианхайд 9.5 сая алтан рублийн үнэтэй 446 пуд буюу 25 тонн алт олборлож байв. Оросын алт хайгчид улам их шуналтаж хууль бусаар алт олборлох ажиллагаагаа улам өргөжүүлж 1904-1914 онд алтны 29 уурхайнаас 1140 пуд алт олборлож байв. Урианхайн нутагт харийн олз хайгчид өчнөөн их алт олборлох тутам уриахайн ард түмэн төчнөөн ихээр ядуурч байв. Хорьдугаар зууны эхнээс эхлэн Оросын эзэнт гүрэн алтаар баян Урианхайн хязгаарыг эзлэн авах далд санаагаа хэрхэн хэрэгжүүлэх талаар бодож эхэлсэн юм. 1911 онд Хятадад [[Синьхайн хувьсгал]] өрнөж Манж Чин улс мөхсөн нь цагаан оросын эзлэн түрэмгийлэгчдэд өчүүхэн жижигхэн ч гэсэн үлэмж их баялагтай Урианхайн хязгаарыг Монголоос таслан авах таатай нөхцөл бүрджээ. Монголд Богд хаан тэргүүтэй монгол ноёдууд Манж Чин улсаас туурга тусгаарлаж Богд хаант Монгол улсыг 1911 оны 12-р сарын 29 –ны өдөр байгуулав.Чухам энэ үед монгол туургатан сэргэн мандаж нэгдсэн Их Монгол улс байгуулагдах таатай нөхцөл бүрдсэн юм. Өвөр Монгол, шинжааны монгол, буриад монголчууд бүгд л энэ чухал үйл явдлыг баярлан угтаж Монгол улсдаа нэгдэн орохыг ард түмнээрээ хүсэн тэмүүлж байлаа.Харин Урианхайн хязгаарын ноёд бүгд нэгдэж Монгол улсаа дэмжихийн оронд тэд гурав хуваагдсан байлаа. Урианхай ноёдын нэг хэсэг нь Монгол улсынхаа бүрэлдэхүүнд орно хэмээн зөв ярьж байхад, нэг хэсэг нь бие даасан тусгаар улс болно хэмээн төөрөлдөж, нөгөө хэсэг нь Оросын эзэнт улсын бүрэлдэхүүнд орно хэмээн мунхаглаж байв. Тэр үед ганц, хоёр түм хүрэхгүй цөөхөн урианхайчууд өөр хоорондоо ингэж самуурч тэрсэлдэж байсныг бодоход урианхайчууд улс Монголоо гэсэн эх оронч үзлээ гээж, Бурханы сургаал, эзэн Богд Чингис хааны сургаалиа ор тас мартаж, харийн гүрнийг шүтэж буруу номтон болж байжээ.<blockquote>1912 оны 1 дүгээр сард Урианхайн хошуу ноён Буянбадрах, амбан ноён Гомбодорж, хамба лам Лувсанжамц нар нь “Урианхайн хязгаарыг Оросын эзэнт улсын бүрэлдэхүүнд оруулж өгөөч” гэсэн өргөх бичгийг Оросын цагаан хаанд өргөн барьж байжээ. </blockquote>Ингэж анх урианхайн ноёдын Монгол улсаас салж харийн орны нөмөр нөөлөгт орох гэсэн урвалт эхэлсэн юм. Тэр үед урианхайн ноёд, лам нарын олонхи нь Оросын нөлөөнд орох сонирхолгүй байсан. Тэд Монгол улстайгаа нэгдэх хүсэлтэй байсан нь мэдээж. Гэвч улс төрийн харалган бодлоготой цөөн хэдхэн урианхай ноёд Оросын эзэнт гүрний алт мөнгөөр баян Урианхайн хязгаарыг Монголоос салгаж өөртөө нэгтгэх гэсэн далд санааг мэдэхгүй байлаа. Оросын хаант засаг ч гэсэн тэр үед шинээр байгуулагдсан гоминданы Хятад улстай харилцаагаа муутгахыг хүсэхгүй байсан бөгөөд шууд л Урианхайн хязгаарыг Орос мэдэлдээ авч хараахан зүрхлэхгүй байсан юм. '''1915 оны Орос, Монгол, Хятадын “Хиагтын гэрээ”-ний 11 дүгээр зүйлд “Урианхайн хязгаар бол гадаад Монголын бүрэлдэхүүн юм” хэмээн тусгагдсан нь Монгол улсын хувьд чухал заалт байв.''' Товчхондоо Засагт хан Д.Содномравдан, Дотоод хэргийн сайд Г.Цэрэнчимэд нарын үхэл Тагна Урианхайн хязгаар, Алтай хязгаарыг Орост алдахаас сэргийлэх бодлого үйл ажиллагаа явуулснаас болж хорлогдсон. Гэвч удалгүй энэхүү гэрээг хаант Орос улс уландаа гишгэсэн юм. 1921 онд Орос улаан цэргүүд Урианхайд орж ирэв. Дараа нь цагаан гвардийн генерал Андрей Бакичийн цагаантан цэргүүд орж ирэв. Большевикууд цагаантныг ялж, Бакич генералыг 1922 оны 6-р сард буудан хөнөөв. 1917 онд улаан хувьсгал Орос оронд ялж еврей коммунистуудын улаан хядлага Орос орон даяар өрнөж хэдэн сая гэм зэмгүй ард иргэд улаантнуудад алагдаж тэрхүү улаан хувьсгалын хор уршиг Урианхайн хязгаарт 1921 онд хүрч ирсэн юм. Оросын А.Кравченко, П.Щетинкины удирдсан улаан цэргүүд Урианхайн хязгаарт цөмрөн орж ирлээ.<blockquote>1921 оны 8-р сарын 16- нд Тувагийн 9 хошууны хурал болж Оросын улаантан большевикуудын нөлөөнд автсан тувачууд “Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс” гэгчийг тунхаглан зарлажээ.</blockquote>Оросууд Урианхайн амбан ноён Гомбодоржоор дамжуулж Тагна Туваг тусгаарлах гэж элдвээр оролдож, сүүлд Засагт ханыг хорлогдохоос яг өмнөхөн халимаг Дамбийжаа ламыг хоёр тэмээтэй ачаатай (олон гулдмай алт) оруулж ирж түйвээлгэх гэж оролдсон. Дамбийжаагийн балаг ардын хувьсгал хүртэл үргэлжилж Улаан оросын хатгаасаар Ардын хувьсгалын Шижээ гэх мэтэстэй нийлэлдэн баруун монголын БНАУ тунхаглах гэж хүртэл дөвчигнөж, Богдын захиас Жалханз хутагтын зөвлөгөөгөөр Д.Сүхбаатар жанжин оросуудыг сөрж, өрсөж Дамбийжааг устгаж дарж авсан байдаг. Хятадууд болохоор Торгуудын Балт ванг ашиглан Ойрдын улс байгуулна хэмээн баяд, дөрвөдийн аймгийн ноёдыг Баянт бэйс гэх мэтсийг талдаа татаж ашиглах гэж удаа дараа оролдож хорлох үйлдэл хийж ирсэн байдаг ба Засагт хан Д.Содномравдан тухай бүрд нь шийдвэртэйгээр тас цохиж байсан байдаг. Тухайлбал, Засагт ханы Алтан харуул овгийн харуул зангиудыг Жирэмийн чуулганы өмнөд Горлос хошууны Энхбилэгтийн Тогтох тайж нартай явуулж гэр бүлийн нь хамт бариулж авчирч, Эзний голын шинэ торгуудын ноёдод бас хатуухан жавтий хүртээж байж, тэд савраа татсан байдаг. Тэгж шийдвэртэй арга хэмжээ авсны хүчинд 1911 онд Монгол улсаа тунхаглахад урианхайчууд, илийн ойрдын 26 хошуу, хуучин торгууд хошууд, баяд, дөрвөд аймаг нэгдэн дагаар орох бичгээ өргөн барьсан байдаг. Сүүлд Тувачууд бүүр болохоо байгаад ирэх үед Засагт ханы зарлигаар Засагт ханы Жалханз хутагтын өртөө гэж байгуулж Урианхайн хязгаараас шууд мэдээ ирдэг байдлаар зохион байгуулсан байна. Засагт ханы Жалханз хутагтын отогт хөвсгөл, тувагийн зарим хойд сумыг харьяалдаг байсан. '''Засагт хан Д.Содномравдан 1910 онд Халхын Нара Банчэн хутагтыг өөрийн шадар Дагвын Бат-Очир Түшээ гүнгийн хамт''' Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэн, Монгол, Төвдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд Харчин баруун хошууны Засаг В.Гүнсэнноров чин ван нартай уулзуулахаар өвөрмонголд очуулж ертөнцийн хамаг явдлыг хардаг хутагт ирж гэж бужигнуулж байсан мэдээ байдаг. Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэнгийн халхаас ирсэн зочидтой уулзах гэж Өвөр Монголын баян, ядуу, хөлтэй хөлгүй хамаг амьтан цуглаж өдөржин шөнөжин дугаарлан Нара Банчэн хутагтад хувь төөргөө үзүүлж байв. Нара Банчэн сүсэгтнүүдийн асуултанд заримдаа амаар хариулж, заримдаа дээлээ тайлан нуруугаа үзүүлэхэд нуруун дээр нь Монгол, Түвд үсгээр бичиг тодорч бүдгэрэн байсан нь бүр улс амьтныг бишрүүлж байж. Тэдний өвөрмонгол, Бээжинд очсон шалтгаан нь Манж Чин улсын дотоод нөхцөл байдлыг өөрийн биеэр үзэж танилцах, Бээжин дэх <u>Монгол ноёдын холбооны ноёдыг</u> ятган сэнхрүүлэх, тандах ажил байх учиртай. Манжийн төрөөс тэднийг сэжиглэн баривчилж магадгүй байгааг Бээжинд сууж Манжийн хааны дотоод хамгаалалтын хиагийн захирагчийн алба хашиж байсан Сайн ноён хан аймгийн Сэцэн чин ван Наянтийн сэрэмжлүүлэн хэлснээр тэд яаран нутаг буцсан байдаг. Жилийн дараа Өвөр Монголын Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их Чин ван Б.Гончигсүрэн Өвөрлөгч 49 хошууны олон ноёдоо оройлон Богд Хаант Монгол Улсад дагаар орох тухай бүх өвөрлөгч 35 хошуудын өргөх тамгатай бичгээ барин Хүрээнд ирж, Богд хаант Монгол Улсын Бүгд ерөнхийлөн захирах яамны дэд сайд буюу Ерөнхий сайдын орлогчоор томилогдсон билээ. Хорчин зүүн гарын Их Чин вангийнхан хэдэн үеэрээ Монголоо тусгаарлахад Засагт хануудтай хамтарсан байдаг. '''Д.Содномравдан ханы өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондов, мөн эцэг Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпалам''' '''нар''' Манж дайчин гүрний үед Өвөрлөгч Хорчин зүүн гарын хошууны Засаг, Төрийн Их Чин ван Б.Сэнгэринчин, түүний хүү С.Буяннэмэх их чин вантай хамтран хятадуудын бослого, 8 гүрний их цэргийн дайралтыг зогсооход хүчин зүтгэсэн бөгөөд тэр үеэс Монголоо тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн байдаг. Манж чингийн цэргийн эрхийг гартаа атгаж байсан Цэргийн их жанжин Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван Оросын хаант улсаас зэр зэвсэг худалдан авахдаа өөрийн биеэр Халхад ирж, Засагт хан М.Цэрэндондовтой Хиагт орчим уулзсан нэгэн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн мэдээ байдаг. Тэрхүү уулзалтын дараагаас Манж чингийн төр хоёр ихэсэд олон дарамт учруулсан. Манжийн найман тугийн их цэргийн эрх мэдлийг өвөрмонгол ноён Сэнгэринчингээс салгахын түүс болсон байдаг. [[Чин улс|Чин улсын]] үед [[Төр гэрэлт]], [[Түгээмэл элбэгт]], [[Бүрэн засагч]] хаадад хүчин зүтгэж явсан цэргийн жанжин. Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван тэрээр Хар тамхины хоёрдугаар дайны Балишаогийн тулалдаан болон [[Тайпингийн бослого|Тайпин]], Нианий бослогуудыг дарж, Англи, Францын армийг ялсан гавьяа байгуулснаараа алдаршсан. Түүнийг Англи, Францынхан “Сэм Коллинсон" гэж нэрээр дурдсан байдаг. '''Өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондовын үед''' Цагаан малгайтны (лалууд) бослогыг дарахад монголчуудаас хүн хүч дайчилсан бөгөөд түүнийг эсэргүүцэн 1880 онд Засагт хан Манибазарын Цэрэндондовын харьяат албат Онолтын цэргийн бослого Улиастайд гарсан байдаг. (Цэрэг Онолтын Улиастайн бослого- 1880 онд [[хятад]] дахь “'''Цагаан малгайтны бослого'''”-ыг даруулахаар [[Улиастай|Улиастайд]] цуглуулсан Монгол цэргүүд Онолтын удирдлага доор [[бослого]] гарган тэмцсэн. Засагт хан, Сайн ноён, Хэвэй гүнгийн хошууны цэргүүд босож манжийн цэргийг хаяж, Манжийн амбанд нутаг орондоо буцаах шаардлага тавьсан. (Онолтыг Сайн ноёны харьяат албат гэж андуурах нь бий). Мөн '''эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпаламын сүүлч, мөн Д.Содномравдан ханы ширээнд суусан эхний үед''' Манж Чингийн төрөөс хятадуудын '''Ихэтуаны Улаан малгайтны (улаан алчууртны) бослогыг''' дарахаар Халхаас 20 мянган цэрэг дайчлан явуулахаар цэрэг татсан ч 2000 цэрэг л татагдан ирсэн бөгөөд, 1900 онд ахин Засагт ханы харьяат албат Энхтайван Зангиар удирдуулсан бослого гарч Улиастайн Манж Жанжны газар, манж амбанг талан таран одсон сонирхол татахуйц баримт байдаг. Занги Энхтайвангаар удирдуулсан Монгол 2000 цэргийн Улиастайн бослого 1900 онд гарч, Манжийн цэргийг хядаж, хятад пүүсүүдийг талж, Чингийн төрийн дарангуйлалыг Халхад сууриар нь ганхуулсан тул Хүрээ, Ховдын Амбан, Урианхайн Амбаны газрыг шинэчлэн нэмж байгуулсан. 1907 онд Манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваан Ховдын шинэ хязгаар байгуулсанаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалагдах болжээ. Эдгээр бослого толгойлсон хүмүүс бол Засагт ханы шууд харьяат албатууд бөгөөд түүний бодлогын үр гэж манжууд харддаг тул Хан ширээг хүүд нь залгуулсан. '''Манж Чин гүрний Гуансюйгийн 28 дугаар онд буюу 1902 онд Манж Чингийн Засгийн газраас Засагт Хан П.Содномравданд болон Засагт хан аймгийн дэд жанжин Туслагч гүн Лувсандамдин нарт Ихэтуаны улаан малгайтны (улаан алчууртны) бослогыг дарахад гавьяа байгуулсан хэмээн Манжийн хааны зарлигаар шагнал олгосон байдаг.''' Мөн 1903 (1918 онд дахин) онд анх гарч тэмцсэн Засагт ханы Дайчин вангийн хошууны харьяат албат Ард Аюушийн Цэцэгнуурын дугуйлангийн тэмцэл ч даамжиран, улмаар Улиастайн Манж Амбаны газарт есөн эрүү давах процесс болж орон даяар дуулиантай манжийн засгийн бодлогыг шүүмжилсэн аяныг орон даяар өрнүүлсэн нь сонирхол татдаг. '''1910 оны 3 сарын 26-ны өдөр''' буюу цагаан нохой жил Засагт ханы Дашчоймбол хийдэд “Домын дамжаа” болох үед Их хүрээн дахь Хятадын өргөн чөлөөний хойшоо харсан том хүрэн дэлгүүрийн үүд хавьцаа '''лам нар болон хятадуудын хооронд нэлээд сүрлэг зодоон болсон''' гэдэг. 1910 оны 3 сарын 26-ны тэр өдөр Их Хүрээний Д.Содномравдан Засагт ханы шууд харьяаны Дашчоймбол хийдийн хэсэг лам толгойлон монголчуудаа өмөөрч Их хүрээний зах дээр хятадын Да Юй Юан пүүсийн худалдаачидтай эхлэн зодолдоод, хоршоо дэлгүүрийг нь бусниулсан. Хүрээний Манж цэргүүдийн баривчилсан Дашчоймбол дацангийн лам нараа хэдэн зуун лам “Цус, сэвсээ үзэлцэнэ” гээд хашгиран дайраад тэднийг чөлөөлж, Сандо Амбангийн жуузыг чулуугаар шидэж буулган, Хүрээний цагдаагийн дарга Амарыг барьж аваад хөлдүү газар дээш нь савж шидсэн зэрэг маш их дуулиан тарьсан байдаг. Зодооны шалтгаан нь Гандан, Хүрээ хоёрын хооронд байрласан Хятадын том том пүүсүүдийг анх Халхаас зөвшөөрсөн Маймаа хот руу нүүлгэх шаардлага байж. Лам нарын зодооны дараа Их Хүрээнд манжийн засаглал үндсэндээ нөлөөлөх чадалгүй болгожээ. Дээрх зодооны улмаас сүйдсэн Хятадын Да Юй Юан пүүсийн талд Манж Амбан үйлчилж, уг пүүсийн сүйрэлд 2000 шахам лан мөнгийг аймаг, шавиас тулган төлүүлсэн нь ноёд лам нарын дургүйцлийг туйлд нь хүргэсэн байна. '''<u>Д.Содномравдан</u> <u>Засагт ханы шууд харьяаны</u> <u>Их Хүрээний Дашчоймбол дацангийн лам нарын 1910 оны 3 сарын 26-нд үүсгэсэн энэ том зодоон 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын эхийг тавьсан юм.</u>''' '''Эндээс харахад Засагт хан М.Цэрэндондов, Ц.Доржпалам, Д.Содномравдан нарын үед арван жилийн давтамжтайгаар Манж Чинг эсэргүүцсэн маш далайцтай бослого, хөдөлгөөнийг өөрийн шууд харьяат итгэлт албатуудаараа толгойлуулан гаргаж, манжийн засгийг сулруулахаар халх, ойрд, дээд монгол хөхнуур, урианхай, өвөр монголын голлох том ноёдтой хамтран үе залгасан далайцтай том бодлого явуулж байсан нь дээрх түүхэн баримтуудаас харагддаг.''' Ерөнхийдөө Халх Монгол, Урианхай, Ховдын хязгаарыг бүхэлд удирдах гол төв нь Хоёр зуун жилийн хугацаанд Улиастайн Манж Жанжны газар байсан бөгөөд Аймгуудийн Чуулган, Жасааг Улиастайд төвлөрүүлэн жилд тогтмол хуралдуулан, Улиастай хотоос Монголыг төвлөрүүлэн аймгуудын жасааг манж хүмүүсээр удирдуулдаг байлаа. Иймд өөрийн нутагт нь байгаа Улиастай хотоос шалтгаалан Засагт хануудын үүрэг роль гарцаа байхгүй өндөр түвшинд, голлох тэргүүлэгчийн үүргийг гүйцэтгэхээс аргагүй байсан. <ref>{{Cite journal |last=Насан |date=2000-09-26 |title=Өвөр Монголын мал аж ахуй ба нутаг бэлчээрийг ашиглах тухай |url=https://doi.org/10.5564/jis.v1i1.2302 |journal=Journal of International Studies |pages=90–100 |doi=10.5564/jis.v1i1.2302 |issn=2663-7871}}</ref> Манжийн сүүл үеийн улс төр, эдийн засаг, соёлын гэсэн үндсэн гурван чиглэлээр өрнөсөн “[[Шинэ засгийн бодлого]]” Монголд харгис, сөрөг нөлөөтэй, дарьтай торх булсан байсан тул бүх монголын ноёд сөрөх бодлого явуулахаас өөр гарцгүй болгосон. Тухайлбал, Өвөрлөгч 49 хошуу буюу харчин, хорчины монголчуудыг хятад тариачид "монгол хүнийг нь алж, газрыг нь авья" хэмээн уулгалан дайрч 45 хоногийн маш богино хугацаанд 150.000 мянган монголчуудыг хүйс тэмтэрсэн байдаг. 1905 онд Сун Ят Сэн нарын хятадын салан тусгаарлагчид "Харийнхны дарлалыг устгах хөдөлгөөн" гэдгийг байгуулахдаа харийнхан гэдгээ Монгол гэж ойлгогдох ханзаар бичсэн, газрын эрхийг тэгшитгэнэ гэсэн нь Шинэ засгийн бодлогоос өөрцгүй байсан зэргээр дургүйцлийг төрүүлж асан тул Өмнөд Монголд тусгаарлах хөдөлгөөн улам эрчимжжээ. Тайпиний бослогын үед Манж Чин гүрний хятад бус үндэстнүүдийн дунд үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн өрнөж байжээ. 1862-1881 онд дунгааны бослого өрнөж, дунгаан, салар, уйгур, казах, киргизүүд оролцож байв. Тэд дийлдэх үедээ Монгол нутагт орж ирж түйвээж байсан билээ. 1863 онд Якуб-Бэкийн бослого гарч, Монголд казахууд ирж суурьшихын эхийг тавьсан. 1865-1877 онд Еттишар буюу Долоон хотын улс тогтнов. Хулжийн Султанат гэх улс ч байгуулагдаж байв. 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг Манж Чингийн харьяаны Шинжааныг эзэлж, бослого хөдөлгөөнийг дарж, эв нь олдвол салгаж авахаар анаж байлаа. 1881 онд оросууд Тувад онцгой эрхтэй болсон бол, 1883 онд Алтайн урианхай тувачууд үүнийг эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг (Засагт ханд илтэд түшиглэж) дэгдээлээ. Энэ бүх бослого тэмцлийн дүнд уулгалтаас халх, зүүнгар, тагна-урианхай, өвөр, хөх нуурын монголчуудыг Засагт хан халхлаж (Засагт ханы Дайчин вангийн Алтанхаруул овгийн Харуул Зангиуд), Засагт ханы нэр нөлөө, улс төр-дипломатын бодлого, цэргээр хамгаалж байсан байдаг бөгөөд түүний үрээр нийт монгол ноёдын итгэл, хүндлэлийг сүүлийн Засагт ханууд хүлээсэн байна. Газар зүйн байрлалаараа Засагт хан аймаг баруун бүс нутагт өрнөж буй геополитикийн тэдгээр том асуудлуудад хүссэн ч, эс хүссэн ч татагдан орохоос аргагүй нөхцөл байдалд байлаа. Тухайлбал, XIII Далай лам Түвдэнжамц хорин есөн сүүдрийн модон луу жил буюу нийтийн тооллоор 1904 оны 6 дугаар сарын 15-ны шөнө цөөхөн тооны хүмүүс дагуулан Лхасаас оргон гарч Хөх нуурын Хүрлэг бэйсийн хошуу нутгаар дамжин, Монголын нутагт орж иржээ. Жамбал донирын өгүүлснээр “Дээд Монголын Хүрлэг бэйс Далай ламыг нутагтаа угтан аваад өөрийн биеэр бараа болон Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ, Их Хүрээ хүртэл дагалдан ирсэн” гэжээ. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц 1904 оны 6 сард нутгаасаа зугтаж гарсан шалтгаан бол Англи цэрэг Төвөдөд орж ирсэн явдал гэдэг. Манж чингийн зөвшөөрөлгүй Английн түрэмгийлэгчдээс дайжин Монголд ирж 2 гаран жил суухдаа анхлан буриад Агваан хамба болон Засагт хангийн зуучлалаар ирж, Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ цааш Сайн ноёныд бууж, улмаар Их Хүрээнд Гандантэгчилэн хийдэд өвөл хавар зуныг өнгөрөөж, дараа нь хөх могой жилийн намрын дунд сард 1905 оны 9-р сарын 15-д Түшээт хангийн Дайчин вангийн хүрээний Диваажингийн хийдэд заларч, өвөлжиж хаваржиж зунжин намаржсан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцын гол зорилго нь буриадын Агваан Дорж, Засагт хан Д.Содномравдангийн зуучлалаар Оросын хаант улстай холбоо тогтоох байсан гэдэг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц Засагт хангийн хатан Цэсрэнгийн зуучлалаар Оросын Хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн шугамаар монгол нутагт томоохон экспедиц хийж байсан алдар аялагч Пётр К.Козловтой Их хүрээнд Засагт хангийн өргөөнд уулзсан тухай баримт Оросын хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн архивын мэдээнд байдаг. Эндээс эхлэн Шамбалын орны талаарх оросын алдарт судлаачдын жим эхэлсэн. Энэхүү уулзалтын дараагаас 13 дугаар Далай лам Бээжинд буцсан. Тухайн үед 13-р Далай лам Төвөд рүү хараахан буцаагүй, Бээжингийн Шар сүмд сууж байсан бөгөөд 1908 онд Бээжинд Хатан Цы Ши болон Манжийн хаантай уулзаж, хаанд сөгдөн мөргөхөөс татгалзаж, нэлээн зэмлэл хүртэж, зарим бараа бологсод нь хатуу цээрлүүлсэн цаазлуулсан, улмаар төвдөдөө буцсан. Энд Ханд вангийн ууган хүү хамрагдсан байж магадгүй. Гэвч Монгол Улсын үед гүнгийн зэрэг хүртсэн Ф.А. Ларсонгийн дуртгал номд бичсэнээр Ханддорж вангийн энэ хүү 1906 онд 13-р Далай ламыг дагаж нутгаасаа гарч яваад Бээжинд очоод ханиад хүрч, 1908 онд өвчнөөр нас барсан гэжээ. Ханддоржийн ууган хүү Шаньси муж, Бээжингийн Шар сүм зэрэг газар 13-р Далай ламыг дагалдан бараа болж хоёр жил орчим явжээ. Гэхдээ Ханддоржийн тэр хүү балчир насны биш нас биед хүрсэн идэр залуу гүн хэргэмтэй байсан нь Ларсон гүнгийн бичсэн баримтад байна. Далай лам төвдөд буцаж очоод засгийн газраа өөрчлөн тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн тул 13-р Далай ламыг татан буулгахаар Манжаас 1908 онд Төвдөд цэрэг оруулснаас 13-р Далай лам Энэтхэг дүрвэн гарсан. Хятадын 1913 онд Цинхайн хувьсгалын дараа Энэтхэгээс буцаж Төвдөд ирээд Монголын нэг адил Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарлан, Богд хаант улстай тусгаар тогтнолоо харилцан хүлээн зөвшөөрсөн Анхны гэрээг Засаг ханы Д.Бат-Очир түшээ гүн, түүний хүү лхаарамбын оролцоотойгоор байгуулсан байдаг. Энэхүү түүхэн баримт, үнэ цэнэтэй мэдээ сэлтийг монголын түүхэнд дурдахгүй алгасдаг учир юун бол. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн Монгол Амбанаар Засагт ханы Сартуул сэцэн жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Ишийг томилсон явдал нь Засагт хан Д.Содномравдан бие даан чөлөөтэй хөдлөх бололцоотой болж, өөрийнхөө хүссэнээр Улиастайг, Монгол аймгуудын жасаа, чуулганыг хөдөлгөж байжээ. 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Энэ утгаараа Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан нь нийт монгол үндэстний ноёдын итгэл хүндлэлийг хүлээсэн, албан бусаар хүлээн зөвшөөрөгдсөн де факто хаан байсан гэж харагддаг. Энэ нь Хятад, Орос, Япон, Солонгос, Англи, Францын архивын түүхэн эх сурвалжуудаар нотлогддог. Түүхэн цаг хугацааны хувьд ч Орос-Монголын Гэрээ байгуулах хэлэлцээрийн өмнө, Ховдын хязгаарыг бүхэлд нэгтгэх эсэх, Монгол Улсад нэгдэхээр Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Алтайн Урианхай, Барга, Өвөрлөгч 49 хошуудын ноёдоос өргөсөн шийдэгдээгүй чухал асуудал, Таван замын цэрэг хөдөлгөх эсэх асуудлын яг өмнөхөн 1912 оны хавар 5 сард Засагт хан Д.Содномравдан гэнэт нэн сэжигтэйгээр таалал болсон. Мөн түүний нас эцэслэсний дараа Засагт хан аймгийн баруун урд, урд хэсэг, Ховдын хязгаар, Алтайн хязгаар, Урианхайн хязгаар, язгуурын монгол нутаг дэвсгэрийн зарим нэлээд том хэсэг улсын хилийн гортигийн гадна үлдэх болсон нь анхаарал татдаг. = Гэрээ хэлэлцээр - Ээдрээт цаг үе - Их гүрнүүдийн нөлөө = '''''Засагт хан Д.Содномравдан хан ширээнд сууж буй ахуйдаа тухайн бүс нутгийн олон улсын геополитикийн (Орос, Англи, Төвд, өвөрмонгол, хөхнуур, тува, алтай, казак, уйгар, туркстан, хятадын) ээдрээт нөхцөл байдалд их бага хэмжээгээр татагдан оролцож, нөлөөлж байсан байдаг ба түүний амьд ахуйд болон түүнээс хойших хугацаанд өрнөсөн, байгуулагдсан гэрээ, хэлэлцээрүүдийг нэгтгэн авч үзэх нь тухайн цаг үеийн түүхийн бодит байдлыг тодотгоход чухал ач холбогдолтой.''''' '''1.''' <u>'''Монгол-Оросын Гэрээнд 1912 оны 11-р сард Өргөө хотноо гарын үсэг зурсан'''</u>. Хэлэлцээрт хоёр тал өөрсдийн байр суурийг хамгаалж нэг сар гаруй маргалдсаны эцэст уг Гэрээг байгуулжээ. Энэхүү гэрээгээр Гадаад монголыг хятадтай харилцах автономит эрхтэй завсрын бүс болгохоор шийдэж хэрэгжүүлсэн юм. Бээжинд сууж байсан Оросын дипломат төлөөлөгчийн газраас 11-р сарын 9-нд "Journal de Pèkin“-д нийтлүүлсэн Орос-Монголын хэлэлцээрийн бичвэрийг "Онцгой тохиолдолд Орос улс Ар Монголыг зэвсгийн хүчээр ч гэсэн хамгаалах болно гэж Оросын элч төлөөлөгч түүнд бас батлан хэлсэн" ажээ. Бээжин дэх Германы элч төлөөлөгч 1912 оны 11-р сарын 11-нд Германы Гадаад хэргийн яамандаа илгээсэн байна. Монгол-Оросын 1912 оны гэрээ нь Их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн хүсэл эрмэлзлийг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байсаны нэг тод жишээ болсон юм. Энэ үед [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн]] дарлалаас салсан [[Монгол үндэстэн|Монгол]] ба [[Хятадууд|Хятад]] нь тус тусдаа өөрийн тусгаар тогтнолыг зарлаад байсан үе юм. Хаант Оросын Засгийн газар энэ шинээр тусгаар тогтнолоо зарласан улсуудыг алийг ч хүлээн зөвшөөрөөгүй байсан үед энэхүү гэрээний хэлцэл явагджээ. Монгол-Оросын 1912 оны гэрээний дараа 1914 онд Орос-Монголын хоорондын нууцаар байгуулсан дөрвөн зүйлийн гэрээг (мөнгө зээлүүлэх, буу зэвсгийн, төмөр зам байгуулах, цахилгаан мэдээ байгуулах) Хаант Оросын консул Миллер, Дотоод яамны тэргүүн сайд Дашзэвэг, Сангийн яамны тэргүүн сайд Чин ван Чагдаржав, Гадаад яамны дэд сайд гүн Цэрэндорж нар хэлэлцэн тогтоосон. 1915 оны Хиагтын гурван улсын гэрээ нь Монгол-Оросын энэхүү 1912 оны Гэрээ үндэс болсон байна. '''2.''' <u>'''Япон Орос улс 1907 онд гэрээ байгуулсан'''</u>. Оросын хувьд 1905 онд Японтой хийсэн дайнаар Солонгос, Манжуурын нөлөөллийн бүсээ алдсан, түүнийг тэнцвэржүүлэх бүс нь Гадаад Монгол, тэр дундаа Баруун Монголын асар уудам нутаг дэвсгэр байлаа. 1907-1945 онд Монгол болон түүний эргэн тойрон дахь бүс нутгийг сонирхогч гурван гүрэн байсан нь Орос/ЗХУ, Хятад, Япон байв. ''Орос-Японы дайн ([[Япон хэл|Япон]]: 日露戦争, にちろせんそう, [[Орос хэл|орос]]. Русско-японская война) -[[Оросын Хаант Улс]], [[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрний]] хооронд [[Манжуур]], [[Солонгос]], [[Шар тэнгис]]<nowiki/>т өөрийн эрх мэдлийг тогтоох ашиг сонирхолын зөрчилдөөнөөс үүсэж 38 орныг хамарч, 1904 оны 2-р сарын 9-нд эхлээд–1905 оны 9-р сарын 5-нд дууссан [[дайн]] юм. 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг хуучин зүүн гарын нутаг Шинжааныг эзэлж 10 жил хяналтаа тогтоосон, 1881 онд Тувад эзэн эрхээ тулгасан тэрхүү эгзэгтэй үед гол хаалт болж байсан субъект бол Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байлаа. Тэр утгаараа ч Өргөө дэх төв Засгийн газрын байдалд анхаарал хандуулах боломж олдоогүй биз. '' '''3.''' <u>'''Япон Орос улс 1912 оны 7 дугаар сарын 8-нд нууц конвенц байгуулсан'''</u>. Энэ конвенцын дагуу Монголын нутаг дэвсгэрийг Бээжингийн уртрагаар (Гринвичийн 116 градус 21 минут) хоёр хувааж, түүний Дорнод хэсгийг Японы, Баруун хэсгийг Оросын нөлөөний хүрээ гэжээ. Үүнээс хойш '''Outer Mongolia''' - Гадаад Монгол, '''Inner Mongolia''' - Өвөр Монгол гэдэг статус бүрэлдсэн юм. Энэхүү нууц конвенц нь нууц заалтуудтай байж, түүгээр '''"Монголд онцгой эрх эдлэх Орос улсын байр суурь зэргийг Японы талаас хүлээн зөвшөөрсөн"'''. Энэ конвенцийн дараа Орос улс, Монголын талаар 5 дугаар сард тодорхойлсон зарчмуудаа 8 дугаар сарын 15-нд яамдын сайд нар, II Николай хаанаар хүлээн зөвшөөрүүлээд засгийн газрынхаа бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр Коростовецийг Хүрээнд томилов. Коростовец 1912 оны 9 дугаар сард Нийслэл Хүрээнд иржээ. Оросын талаас Коростовец, монголын талаас да лам Цэрэнчимэд толгойлж байсан төлөөлөгчид Монгол хэмээх нэрэнд хамааруулах газар нутаг, статусын талаар маргалдаж, Коростовец хурал хаяж байсан боловч гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Коростовец ”Гадаад монгол” гэсэн томьёоллоос “Гадаад” гэсэн үгийг хасаж, өргөн утгаар ойлгож болох “Монгол” гэсэн үгийг орос эхэд, “Монгол улс” гэсэн томьёоллыг монгол эхэд хэрэглэхийг зөвшөөрөх, “автономия” гэсэн грек гаралтай үгийг монгол эхэд “өөртөө тогтнож”, “өөртөө эзэрхэх” ёс журам хэмээн хөрвүүлэхийг үл татгалзах зэрэг буулт хийсэн байна. Ийнхүү хоёрдмол утгатай болсон боловч, Хаант Оростой бие даан гэрээ байгуулсан нь монголын хувьд маш чухал ач холбогдолтой байлаа. Гадаад монголыг XX зууны эхэн үеэс сонирхох болсон Япон юуны өмнө Өвөр монгол дахь нөлөөний хүрээгээ Оростой дахин баталж авлаа. Оросын хаант улс 1907, 1910 онд [[Гадаад Монгол]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Япон улсаар зөвшөөрүүлэн байр сууриа бэхжүүлж, улмаар Урианхайн хязгаарыг авахаар тэмүүлж байв. Гэвч Япон, АНУ, Герман зэрэг орнууд мөн монголын газар нутаг, худалдааны боломжийг судлан, хятадын худалдаачдаар зуучлуулан бараагаа борлуулж, оросуудыг шахаж, алт нүүрсний уурхай байгуулах боллоо. Энэ нь хүчний тэнцэржилтийг түр торгоосон байж болзошгүй. [[Японы эзэнт гүрэн|Япон улс]] мөн [[Солонгос]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Оросоор зөвшөөрүүлээд, [[Манжуур|Манжуураар]] дамжуулан Ази тивд нөлөөгөө ихэсгэж байсан тул Орос улс монголтой хиллэсэн хилийнхээ дагуу цэргийн ангиудаа байрлуулсан байлаа. Хүчирхэг гүрнүүдийн Алс Дорнод, Хятад дахь дайн, Орос, Хятадын хувьсгалт хөдөлгөөн манжийн зах хязгаар монголд нөлөөлж, зах зээлийн харилцаа нэвтэрч, гадаад орны үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн шинэ сонин хачин зүйлс монголчуудыг гайхшруулан хоцрогдлыг нь ойлгуулж байв. Орос-Монголын хэлэлцээрийн талаар Оросын хаан улсын Гадаад хэргийн сайд Сазоновтай ярилцсан тухайгаа Германы хэргийг түр хамаарагч 1912 оны 12-р сарын 25-нд мэдээлжээ. Тэр ярилцлагаар хэргийг түр хамаарагч Оросын уг хэлэлцээрийг байгуулах болсон жинхэнэ учир шалтгааны талаар бага сага юм мэдэж авчээ. Тийнхүү Сазонов: „Монголын амар амгалан малчин ардын оронд идэвхтэй, тайван бус хятадууд хилийн хөрш нь болохыг Орос улс ямар ч нөхцөлд тэвчиж чадахгүй.“ хэмээн мэдэгдсэн ажээ. Сазонов уг хэлэлцээрийг үндсэндээ 1881 оны Петербургийн худалдааны гэрээг шинэчилсэн хэрэг гэж үзэж байгаагаа хэлжээ. „… угтаа монголчуудын хүссэн шиг ‚ивээл хамгаалал‘-д авах асуудал яригдаагүй. Орос улс шинэ ачаа үүрмээргүй байна.“[26] гэсэн аж. Тэгээд Сайд Сазонов тэр хүртэл хэвлэгдээгүй байсан нэмэлт протоколын тухай ярьсан байна. Ингээд Оросын албатууд Монголд газар авах боломжтой болно гэдгийг тэр онцолсон байна. Ярианы төгсгөлд тэр Петербургт монгол ноёдын төлөөлөгчид ирэх гэж байгааг хэлж. Эцэст нь: "Тэр ‚ноёд‘-той улс төр ярихгүй. Бэлэг, амттан л өгнө.“[27] гэж Сазоновын хэлснийг Германы элч төлөөлөгч нямбайлан тэмдэглэж авсан байв. Орос улс ч бас их гүрэн байсан, гэхдээ монголчуудтай шууд хөрш, түүхэн ойр, өмнөд хөрш Хятадаас урьдаас л болгоомжилдог байснаас ашиг сонирхол нь бусад их гүрнийхээс өөр тогтоцтой байжээ. Хэрвээ Орос улсын мөнхийн ашиг сонирхлын нэг нь Сибирийн уудам орон зайн аюулгүй байдал байсан юм бол түүнийг хангах нэг арга зам нь монгол үндэстний төр улсын тусгаар тогтнолыг тогтоож, хадгалах явдал байсан. Тийм сонирхол Оросоос өөр ямар ч улсад байх боломжгүй байсан. Өнөөдөр ч гэсэн байдал огт өөрчлөгдөөгүй бололтой. '''4. <u>Германы Эзэнт улс Оросын хаант улсын Петрбургийн гэрээ 1881 онд байгуулагдсан.</u>''' ''Тус гэрээгээр хятад дахь нөлөөгөө хувааж тохирсон. "Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ. "Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж Германы Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн байдаг.'' Орос улс Гурвалсан холбоо (Dreibund) болон Гурвалсан Антантыг (Triple Entente) зөнд нь орхиж болохгүй гэсэн шаардлагыг тэр тавьж байсан.[14] '''<u>Германы Гадаад хэргийн яамны "Монголын асуудал"-ын талаарх 1910 оны мэдээлэл</u>''' "Монголын асуудал“ Германы эзэнт гүрний Гадаад хэргийн яамны анхаарлын төвд 1910 оноос илүүтэй их орох болсон байна. Үүний шалтгаан нь Орос, Япон хоёр улс 1907 оны 7-р сарын 30-нд гэрээ байгуулж ойртсон явдал юм. Гэрээ нь нууц заалтуудтай байж, түүгээр „Монголд онцгой эрх эдлэх Орос улсын байр суурь зэргийг Японы талаас хүлээн зөвшөөрсөн.“[5] гэж Гадаад хэргийн яам таамаглаж байв. Хятадын зах зээлд Германы эдийн засгийн чөлөөтэй үйл ажиллагаа явуулах боломжийг Орос, Япон улсууд хязгаарлаж болох байсан тул уг хоёр гүрний ойртсон явдал Гадаад хэргийн яамны Зүүн Азийн бодлогод ихээхэн учир холбогдолтой байсан. Баримт бичгүүд дээр зах хөвөөгөөр нь гараар бичсэн тэмдэглэлүүдээс үзэхэд '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм (Wilhelm II.)''' тайлан мэдээнүүдийн нэг хэсгийг байнга уншдаг байжээ. Тэрээр 1910 онд "Монголын асуудал“-тай байн байн тулгарч байсныг бид энэ маягаар олж мэднэ. Тухайлбал Орос, Япон улсууд удахгүй Манжуурын статус квог гэрээгээр тохиролцох гэж байгааг „Daily Telegraph“ Санкт Петербургээс мэдэгдсэн тухай Лондонд сууж байсан элчин сайд 1910 оны 6-р сарын 24-нд мэдээлсэн байдаг.Үүнтэй холбогдуулан '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм: „Хятадад алдагдалтайгаар Манжийг Японоос, Монголыг Оросоос салгаж авах хэрэгтэй … хэрэв Америк, Японы хооронд мөргөлдөөн гарвал …“ хэмээн тэмдэглээд, „ Азид Орос улс Японд … дэмжлэг үзүүлэх шахаанд орвол, бусдаар бол Владивостокийг алдана, Монгол, Зүүн Сибирийг ч бас.'''“[6] гэж дүгнэсэн буй. Манжуур, Монголын тухайд тэр Япон, Орос улсууд Манжуур, Монголыг бусад улсад хаалттай болгож, Хятадаас салган бутаргаж, “нээлттэй хаалганы зарчим”-аас ухрах вий хэмээн эмээж байж. '''Эзэн хаан II Вильхелм''' 1910-оны 7-р сарын дундуур хамгийн ойрын зөвлөхүдийнхээ хүрээнд Орос, Японы гэрээний талаар дахин ярилцсан байна. Эзэн хаан Орос, Японы нутаг дэвсгэрийн санаархалд "ирээдүйн төлөө тээг тавих“ санаатай байгаа гэж түүний ойрын хүрээллээс дуулджээ. Герман улс АНУ-тай ижил санаа бодолтой байгааг тэр онцолж байв. "'''Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж''' '''Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн буй. Хэд хоногийн дараа Рейхийн канцлер эзэн хаан II Вильхелмд ханджээ.''' Тэр түүнд Санкт Петербург, Япон хоорондын гэрээний бүрэлдэхүүн хэсэг нь зөвхөн Манжуур болохыг мэдэгдсэн байна. Алс Дорнод дахь Оросын оролцоо улс төрийн хувьд л зөв зүйтэй байна уу гэхээсэнэ маягаараа бол Орос улс „Японы хилийн хөрш болж, улмаар ирээдүйд ноцтой толхилцоонд хүргэж мэднэ.“[7] хэмээжээ. Англи Оросыг Германы эсрэг санаа зорилготойгоор нэгтгэсэн шиг Герман улс Оросыг хүчээ Алс Дорнодод байлгаж байхыг сонирхож байв. Нарийндаа ярьвал энэ нь дэлхийн 1-р дайнд хүрэх замыг зассан тоглолт байсан билээ. '''5.''' '''<u>"Зийбертийн баримт бичиг"-т 1912 оны 5-р сарын 1-ний өдрийн</u>''' Бээжин дэх Оросын элч төлөөлөгч гадаад хэргийн сайддаа бичихдээ, Орос улс '''"Умард Манжуур, Монгол, Баруун''' '''Монгол-Хятад"'''-ад цэргийн ажиллагаа явуулдаг юмаа гэхэд гадаад улс гүрнүүдийн зүгээс ямар нэг эсэргүүцэл үзүүлэхээргүй байна гэжээ. АНУ-ын дипломат төлөөлөгч "Түүнд буй зааварт Монгол, Манжуур дахь манай үйл ажиллагааг таслан зогсооход хүргэж болзошгүй зүйл огт байхгүй" хэмээн мэдэгджээ. Их Британийн төлөөлөгч батлан хэлэхдээ: "Та нар одоо Баруун Хятад, Ар Монголд ямар ч эргэлзээгүй огтхон ч санаа зовох юмгүйгээр ажиллагаа явуулж болно ..." гэсэн байна.[23] Орос, Япон хоёр улс Өвөр Монголыг Бээжингийн уртрагаар баруун, зүүн хоёр хэсэгт хуваасан нэмэлтийг 1907 оны 7-р сарын 17-30-ны гэрээний нууц заалтад оруулж нөлөөллийн хүрээгээ шинээр тогтоох гэж байгааг Гадаад хэргийн яам 1912 оны 6-р сарын 19-ний өдрийн „Зийбертийн баримт бичиг“-ээс мэджээ. Баруун хэсэг нь Оросын, зүүн хэсэг нь Японы нөлөөллийн хүрээ болох ёстой байв. '''William Woodville Rockhill – ''The Land of the Lamas'' (1891)''' “Outer Mongolian prince Zasagt Khan” Тэр нөхцөлд Орос улс 1-д Манжуур дахь ашиг сонирхол, 2-т 1881 оны Петербургийн гэрээг шинэчлэн засварлах асуудалд анхаарлаа хандуулж байв. Үүнтэй холбогдуулан Оросын хаант улсын Ерөнхий сайд Сазонов "Монголын асуудлын цаашдын чиг хандлагын талаар, тус улс цаашид Хятадын эзэнт гүрний автономит эрхтэй бүрэлдэхүүн хэсэг байна гэсэн утгаар “[19] ярьж байж. "Хятад улсын нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах зарчимд шууд харшлах улс төрийн ашиг сонирхлоо бид нягталж үзэх ёстой.“[20] тул Монголын асуудлыг шийдвэрлэхээ хойшлуулах шаардлагатай гэж Гадаад хэргийн сайд үзсэн. Энэ болон бусад мэдэгдлүүдээс нь харахад Оросын Гадаад хэргийн яам нээлттэй хаалганы зарчмыг хадгалж, улмаар Хятад улсын бүрэн эрх, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэн үзэхийн хамтаар "Монголын асуудал“-ыг шийдвэрлэхийг улам бүр сонирхох болсон байна. Берлин дэх Оросын элчин сайдын яамны зөвлөх нэг ярилцлагаараа "Орос улс Хятадын бүрэн эрх, бүрэн бүтэн байдлыг алдагдуулах гээгүй, Монголд Хятадын давуу эрхийг хадгалахын сацуу гагцхүү Бээжинтэй зөвшилцсөний үндсэн дээр эдийн засгийн асуудлуудыг зохицуулах хүсэлтэй“[22] байгааг дахин нотолсон байна. Тус яам Хятадын үндэсний эрх ашгийг хүндэтгэн үзсэндээ ч тэгсэн бус, бусад их гүрэнтэй л Хятадад зөрчилдөхийг хүсэхгүй байсан хэрэг. Тэр ч үүднээс Оросын Гадаад хэргийн яам Түвдийн асуудлаар Түвд болон Хятадын Засгийн газар, тэрчлэн Хятад болон Түвдтэй хэлэлцээ хийж байсан Их Британийн алхам нэг бүрийг маш анхааралтай ажиглаж байлаа. Гадаад хэргийн яамны төрийн нарийн бичгийн даргын орлогч 1912 оны 1-р сарын 24-нд Рейхийн канцлерт мэдээлэхдээ: „Өнөөг хүртэл бүх улс гүрэн Хятад улсын бүрэн эрхт, бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэж, нээлттэй хаалгыг бүгдэд хадгалж байх талаар удаа дараа гаргасан мэдэгдэлдээ үнэнч байж, тус улсын дотоод хэрэгт оролцолгүй хол байж ирэв … Гэтэл олны танил эх сурвалжаас авсан мэдээнд дурьдсанаар Орос улс Монгол дахь Хятадын бүрэн эрхийг албан ёсоор хөндөхгүй байх, тэр бүү хэл Монгол орон тусгаар тогтнолоо тунхагласныг авч хэлэлцэлгүй алгасан дараачийн сэдэвт орохыг хүсч байна.“[21] гэжээ. "'''Зийбертийн баримт бичиг'''“ Оросын Хаант улсын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгэн хурлаар яригдсан дотоод асуудлын талаар 1910 оны 11-р сарын „Зийбертийн баримт бичиг“-ээс мэдэж авсан байна. Орос улс Японтой гэрээ байгуулснаар илүү баталгаатай боллоо гэж үзэх болсон ажээ. Японы зүгээс заналхийлэх аюул алга байв. Бас Япон-Хятадын холбоо бий болохоос сэрэмжлэх ч хэрэггүй болжээ. Эрхүү болон Амурын бүс нутгийн цэргийн тойргууд дахь 29.000 хүний бүрэлдэхүүнтэй хилийн цэргийн корпус нь ганц Хятадын эсрэг гэхэд л хангалттай хүч байв. Сайд нарын Зөвлөл Хятад дахь Оросын гэрээний эрхийг "бүхий л хүчээрээ“ хамгаалах, шаардлагатай бол консулуудаа "албан хүчээр томилж ажиллуулах“-ыг шаардаж байв. Хурлын протоколд: "Биднийг өөрсдийн эрхийг ухамсарлан эрс хатуу шаардлага тавих бүрийд Хятад бууж өгдгийг туршлага харуулсан.“[8] гэсэн байлаа. Оросын Сайд нарын Зөвлөл зардал, олон улсад ээдрээ төвөгтэй байдал үүсэх, хүн амаа дургүйцэх вий гэсэндээ '''"Хятадаас нэг муж тасдаж авах“-аас татгалзсан байна. Орос улсад Монголын талаар ч бас баримтлах бодлого олон талаас нь иж бүрэн бодож боловсруулсан үзэл баримтлал хэрэгтэй болохыг тэдгээр хүчин зүйлс харуулжээ.''' Германы Гадаад хэргийн яам өөр нэг "'''Зийбертийн баримт бичиг'''“-ээс Токиод сууж байсан Оросын элчин сайдын Японы Гадаад хэргийн сайд Комуратай хийсэн ярилцлагын талаар мэдэж авчээ. Санкт Петербургт сууж байсан Германы элчин сайд 1912 оны 1-р сарын 4-нд Оросын хаант улсын Гадаад хэргийн сайд Сазоновтой шинээр уулзалт хийсэн тухайгаа мэдээлжээ. Гадаад хэргийн сайд Сазонов Хятадад одоо Манжийн хаант засаг бүрмөсөн ялагдсан гэж үзэж байв. Хятадад тусгаар тогтнох гэсэн хүсэл эрмэлзэл илэрч байгаа талаар хоёул санал бодлоо солилцжээ.Гадаад хэргийн сайд Сазонов '''"Монголын хойд хэсэг“-ийн талаар яриа өрнүүлсэн аж. Тэр Монголыг, ядахдаа хойд хэсгийг нь Оросын эзэнт гүрэнд нэгтгэх монгол ноёдын хүсэлтийн талаар ярьсан байна. Сазоновын хэлснээр Орос улс тэрхүү гуйлт хүсэлтийг хүлээж авахаас ямагт татгалзаж ирсэн аж. Харин сүүлийн үед Монголын шинэ төлөөлөгчид Цагаан хаанд өргөх бичиг хүргэж ирснийг тэр хэлжээ. Оросын Эзэнт гүрэнд нэгдэх байна уу, Оросын ивээл хамгаалалд багтах байна уу, аль нь ч байлаа гэсэн "Хятадын үймээн бужигнаан“-ы улмаас, дээр нь бас Оросд санхүүгийн шинэ дарамт үүсэх учраас Засгийн газар татгалзсан юм гэсэн аж. Сазонов: "Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ.“[16]''' хэмээн мэдэгдсэн байна. '''Уг баримт бичгийн энэ хэсэгт Германы''' '''Эзэн хаан II Вильхелм: "Утгагүй юм. Тэд тэднийг авах ёстой, эс бөгөөс япончууд хүрч ирнэ!“[17]''' хэмээн захад нь тэмдэглэсэн байх ажээ. '''<u>6. Герман Хятадын Худалдааны гэрээг Бээжинд 1861 оны 9-р сарын 2-нд байгуулсан.</u>''' Германы Хятадтай 1861 оны 9-р сарын 2-нд байгуулсан Худалдааны гэрээний дагуу Герман улс Монголд 1881 оны Петербургийн гэрээгээр Оросын эдэлж байсантай адил эрх эдлэх эрхтэй. „Хэрэв Хятад улс Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч, өмнө жилийн 11-р сарын 3-ны протоколд дурьдсан Оросын онцгой эрхийг зөвшөөрөхөөр шийдвэл“[30] энэ боломж алдагдахаар байна гэсэн аж. Тэгээд төрийн нарийн бичгийн дарга цааш нь хэлэхдээ: „Монгол оронд эдийн засгийн ашиг сонирхлоо цааш нь өргөжүүлэх боломж бүрдүүлэхийн тулд одоо мөрдөгдөж байгаа Герман-Хятадын гэрээний заалтуудыг Монгол орны хувьд үргэлжлүүлэн мөрдөх баталгаа болсон төр эрх зүйн харилцааг Монгол, Хятадын хооронд тогтоомоор байна. Үүний тулд Орос-Монголын гэрээг хүлээн зөвшөөрөхөөс цааргалж ирсэнд нь Хятадын Засгийн газарт зохистой гэсэн хэлбэрээрээ урам өгч, Монголыг Өргөөгийн хэлэлцээр (Орос-Монголын хэлэлцээрийг хэлжээ)-ийн үндсэн дээр олон улсын худалдаанд нээлттэй болгохыг зөвлөх нь зүйтэй болов уу. Энэ нь Хятад улс тухайлан Монголд цэргийн арга хэмжээ, засаг захиргааны үйл ажиллагаагаа тодорхой хэмжээгээр хязгаарлах, тэрчлэн колоничлолын хурдыг сааруулах замаар Оросын хүслийг бодолцож үзэхэд саад болохгүй.“[31] гэжээ. "Нээлттэй хаалганы зарчим"-ыг баримтлах угтвар нөхцөл нь Хятад улсын төрийн бүрэн эрхт, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах явдал байсан учраас Герман улс тэр үед монголчуудын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөнгүй юм. Герман улс тэр үед Монгол орны тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөөгүй ч Ар Монгол дахь Хятадын цэргийн ажиллагааны чадамж, засаг захиргааны үйл ажиллагаа, тэрчлэн Хятадын колоничлолыг хязгаарлахыг дэмжихэд бэлэн байсан мэт. Энэ нь Монгол, Хятадын харилцааны талаарх Орос-Монголын хэлэлцээрийн гол гол заалтад нийцэж байсан. Их гүрнүүдийн ашиг сонирхол, тоглолттой харьцуулахад энэ нь тийм ч бага юм биш байсан. <u>'''7.Хаант Орос улс, Дундад Иргэн улс 1913 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Бээжингийн тунхаглах бичгийг байгуулсан'''</u>. Тунхаг бичиг нь үндсэн 5 зүйлтэй, хоёр хавсралт бичигтэй, хавсралт тус бүр дөрөв, дөрвөн зүйлтэй. Тунхаг бичгийн гол агуулга нь Орос улс ДИУ-ын Гадаад Монголыг хэмжээтэй эзэрхэх эрхийг зөвшөөрсөн. Гадаад Монголын автономит эрхийг ДИУ зөвшөөрөх, ДИУ Гадаад Монголын дотоод хэрэгт оролцохгүй байх, Хаант Орос улс Гадаад Монголд консулыг хамгаалах цэргээс өөр цэрэг суулгахгүй байх, Гадаад Монголын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцохгүй байх, Монгол-Оросын 1912 онд байгуулсан гэрээг ДИУ хүлээн зөвшөөрсөн. Монгол улсын Богд хааны Засгийн газар Бээжингийн тунхаг бичгийг эсэргүүцэн Хүрээн дэх Оросын консулын газарт нот бичиг илгээж байсан. Хаант Орос улсад айлчлал хийж байсан Ерөнхий сайд Т.Намнансүрэн өөрийн Засгийн газрын байр суурийг илэрхийлэн “Манай Монгол улс Хятадын холбогдлоос бүр мөсөн салсан учраас Монгол улс зөвшөөрөөгүй байхад тогтоосон ямар ч холбоог огт хүлээхгүй, Монгол, Хятадын харилцааны асуудлыг гагцхүү Монгол улс өөрөө шийдэх ёстой” хэмээн эсэргүүцэж байсан нь оросын тухайн үеийн сонинд бичигдсэн байна. '''<u>8. Монгол-Түвдийн хооронд найрамдлын гэрээ 1913 оны 2 дугаар сарын 4-нд байгуулагдав.</u>''' Монголын талаас Гадаад явдлын яамны дэд сайд Нягт билэгт Да лам Равдан, эрхэлсэн түшмэл Манлайбаатар ван Дамдинсүрэн, Улсын Түшээ гүн Дагвын Бат-Очир, Түвдийн талаас Далай ламаас томилогдсон Гүжир Цансан Ханчин Луузаннаваан, Донид Агваан ёнзон нар оролцов. Есөн зүйл бүхий уг гэрээгээр хоёр улс бие биенээ тусгаар тогтнож, хаан өргөмжлөгдсөнийг хүлээн зөвшөөч, харилцан туслалцах, худалдаалах ба санхүүгийн асуудлыг хэрхэн шийдэх талаар зөвшилцөлд хүрчээ. <u>'''9. Халх, Ойрд, Өвөрлөгч ноёдын холбоо''' 1908 онд '''байгуулан''' гол зохицуулагчийн үүрэг гүйцэтгэж байсан хоёр дээдэс болох Засагт хан Доржпаламын Содномравдан, Хорчингийн Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэн нар хорлогдсоноос хойш Монгол Улсад нэгдэхээр тэмүүлж, ихээхэн санаачилгатай ажиллаж байсан Ойрд, Хөх нуур, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошуудын голлох нөлөөтэй том ноёд нь үндсэндээ Богдын төрөөс зайгаа авч, замаа бодох болсон нь харагддаг.</u> Харин цэргийн хэрэг эрхэлдэг дунд, бага ноёдоо зүтгүүлсэн байдаг. Энэ нь Таван замын их цэрэг өмнө зүг хөх нуур, өвөрмонгол нутаг хошуунд нь орсон байхад ч нэг их идэвхийлээгүй нь баримтаар харагддаг. Хаант Оростой баруун хэсэгт шууд тулан зогсож байсан асар нэр нөлөөтэй Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны хавар гэнэт таалал болсон тул тэрхүү орон зайд нөхөж ажиллахаар үнэн хэрэгтээ тухайн үедээ Ерөнхий сайдын үүргийг гүйцэтгэж байсан Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны Тэргүүн сайд Гомбын Цэрэнчимэд Да лам Төв Засгийн газрынхаа тэргүүн, сайдын албанаас шилжин Баруун хязгаарын засан тохинуулах сайдаар томилогдон Урианхайн хязгаараас Ховдын хязгаар орох замдаа оросуудад хорлогдон 1914 оны 5 сарын 7-нд сэжиг бүхий байдлаар насан эцэслэсэн эмгэнэлт тавиланг дахин давтсан. Тэрээр 1914 онд Монголын баруун хязгаарыг тохинуулах сайдыг тушаал хvлээж зам явах зуураа «... энэ сарын шинийн долоонд тахиа цагт (1914.05.07)... улс төрийн албыг дуусгаж чадсангүй нь үнэхээрийн хайран хэмээн нулимс цувруулан дахин дахин гэрээслэн хэлж гэнэт амьсгал татаж» нас баржээ хэмээн тэмдэглэсэн байна. Сүүлчийнх үг нь ямар их чухал даалгавартайгаар баруун хязгаарт томилогдоод, даалгавраа амжуулаагүйдээ харамсч байснаас харж болно. Гомбын Цэрэнчимэд Да ламыг албанаас хавчин зайлуулсан гэх золбин яриа ор үндэслэлгүй юм. Гомбын Цэрэнчимэд Да ламыг Богдын төр хамаг чухал ажилдаа томилж явуулдаг байсан. Тухайлбал, Оростой холбоо тогтоосон, Японтой холбоо тогтоолгохоор Цэрэнчимэд Да лам, Бин ван Гончигсүрэн нарыг Хайлаар явуулж байсан байдаг. Баруун хязгаарт Богдын төр маш их ач холбогдол өгч ирсэн байдаг нь Засагт ханы үйл ажиллагаа болон Хатанбаатар Магсаржав чин ванг цэрэглэн Алтай Урианхайн хязгаарт удаа дараа суулгасан, Засагт ханы Жалханз хутагтыг удаа дараа Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдаар томилон ажиллуулж байснаас харж болно. Бүүр болохоо байгаад ирэх үед нь <u>Засагт хан Д.Содномравдангийн шийдвэрээр 1910 онд Жалханз хутагтын өртөө гэгчийг зөвхөн Урианхайн хязгаараас шууд мэдээ ирдэг байдлаар зохион байгуулсан бөгөөд энэ нь 1923 он хүртэл ажилласан байдаг.</u> <u>'''Засагт хан Д.Содномравдан, Да лам Г.Цэрэнчимэд нарын хорлогдсон гол шалтгаан бол''', Таван замын их цэрэг өвөрмонгол, дээд монголд орох асуудал болон Богдын төрөөс Алтайн хязгаар болон Урианхайн хязгаар буюу Баруун хязгаарыг засан тохинуулахад онцгой анхаараад, түүнийг нь Хаант Оросоос эрс эсэргүүцэн тулгалт хийж байсан шалтгаан юм. Энэ нь 1900 онд Улиастайн Монгол 2000 цэргийн бослого гарч, Манжийн цэргийг хядаж, Чингийн төрийн дарангуйлалыг Халхад сууриар нь ганхуулсан тул 1907 онд Манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваан шинэ хязгаар байгуулснаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалуулж хуваасан явдлаас үүдэлтэй гэж харагддаг. Өөрөөрхэлбэл тэр үеийн засаг захиргааны нэгж болох [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваалгалгүй, хуучнаараа бүхэлд нь буюу 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг хуучин Зүүн гарын нутаг Шиньжааныг эзэлж 10 гаруй жил хяналтаа тогтоосон байгаа Алтайн хязгаараа гэрээ байгуулахаас өмнө Монгол Улсдаа нэгтгэж авах бодлого, үйл ажиллагаа байсан.</u> <u>Түүнчлэн Хаант Орос улс 1881 онд алтаар баян Тувад эзэн эрхээ тулгаад, цэргээ оруулах гээд Урианхайн ноёдыг Гомбодорж Амбан ноён, хошуу ноён Буянбадрах нараар дамжуулан хоёр хувааж урвуулаад байгаа явдал болон түүнийг нь 1883 онд Алтайн урианхай тувачууд эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг дэгдээж, Засагт хан Д.Содномравдангаар дамжуулан Монгол Улсдаа нэгтгэж авах талаар олон удаагийн өргөх бичиг Богдын төрд барьсан, мөн Хатанбаатар Магсаржав чин ван цэрэглэн Тувад орсон зэрэг нөхцөл байдлаас үүдэлтэй юм.</u> <u>'''10. 1913 оны 1 дүгээр сарын 24-нд Монгол Улсын Цэргийн явдлын яамнаас Өвөр Монголыг чөлөөлөхийн тул Таван замаар цэргийн ажиллагаа явуулахаар төлөвлөөд хэрэгжүүлж байсан.'''</u> <u>Ийм учраас Засагт хан Д.Содномравдан Монгол-Оросын Гэрээнд 1912 оны 11 дүгээр сард гарын үсэг зурагдахаас өмнө, мөн Таван замын их цэрэг урд зүг орохоос өмнө буюу 1912 оны 5 сарын 8-нд хорлогдсон. Хиагтын Гурван Улсын Гэрээ байгуулагдахаас өмнө Да лам Г.Цэрэнчимэд 1914 оны 5 сарын 7-нд хорлогдсон, мөн хятадуудтай хэл үгээ ололцохын тулд Хиагтын гэрээг ахлах ёстой Ерөнхий сайдын орлогч Өвөр Монголын Бинт хошой Чин ван Б.Гончигсүрэн 1914 оны 4 сарын 20-нд хорлогдсон, мөн Хиагтын гэрээ байгуулагдахаас яг 2 сарын өмнө Эрдэнэ дайчин хошой чин ван Минжиддоржийн Ханддорж 1915 оны 2 дугаар сард бусдын гарт алагдаж, 1919 оны 11 сарын 19-нд Монголын автономит эрхийг Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр устгах Чэн И-гийн 64 зүйлт гэрээ байгуулахыг хэлэлцэхийн өмнө Ерөнхий сайд, Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн 1919 оны 4-р сарын 20-ны өдөр гэнэт нас барсан, мөн уг гэрээг хэлэлцэхийг гацааснаас болж, мөн генерал Сүй Шүжаныг Монголд ирүүлэхээс урьтаж Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан нь харагддаг.</u> '''11. Хиагтын Гурван Улсын Гэрээ 1915 оны 5 сарын 25-ны өдөр Хиагт хотноо байгуулагдав.''' Хиагтын гэрээ ([[Франц хэл|Франц]]: ''L'accord tripartite de Kiakhta'', [[Орос хэл|Орос]]: Кя́хтинский догово́р) -1915 оны 5-р сарын 25-нд Хиагт хотод Монгол, Орос болон байгуулагдаад удаагүй байсан Дундад Улсын төлөөлөгчдийн байгуулсан гэрээ.Хиагтын хэлэлцээр 1914.08.26-аас 1915.05.25 хүртэл бүтэн 9 сар сунжран үргэлжилжээ. Гурван улсын гэрээ нь колоничлол ид ноёрхож байсан цаг үед байгуулагдсан бөгөөд энэ үед их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн ашиг сонирхолыг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байв. Энэхүү Гурван улсын Хиагтын гэрээгээр Монгол улсын тусгаар тогтнол, бие даасан байдлыг хязгаарлаж, "Өөртөө эзэрхэх Гадаад Монгол"-ын хилийг зөвхөн [[Халх]] дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Ховдын хязгаар|шинэ хязгаар, Урианхайн хязгаараар]] зааглаж, Монголчууд нэгдмэл нэг улс болох үйл хэргийг хүчээр таслажээ. Засагт хан Д.Содномравдангийн олон жилийн эцэг, өвгөөсөө үе дамжин хэрэгжүүлж ирсэн бодлого үйл ажиллагаа, эцэстээ амь насаараа төлсөн зүтгэлийнх нь үрээр '''<u>1915 оны Орос, Монгол, Хятад гурван улсын “Хиагтын гэрээ”-ний 11 дүгээр зүйлд “Урианхайн хязгаар бол Гадаад Монголын бүрэлдэхүүн юм”</u>''' хэмээн тусгагдсан нь Монгол Улсын хувьд амин чухал заалт байв. Гэвч Хиагтын гэрээнд '''Алтайн хязгаарыг <u>Гадаад Монголын бүрэлдэхүүнд оруулж чадаагүй, оросын мэдэлд орсон</u>'''<u>. Одоо энэ хязгаар нутаг ОХУ, Казакстан, БНХАУ-ын нутагт хамаардаг.</u> '''Монголын талаас''' Засгийн газрын бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Дотоод яамны тэргүүн сайд, нэйс билигт, улсад туслагч гүн Дотоод яамны тэргүүн сайд [[Да лам Дашжав]] (эхний 13 удаагийн уулзалтад оролцсон), Сангийн яамны тэргүүн сайд түшээт чин ван Г.Чагдаржав, зөвлөх нараар Шүүх яамны дэд сайд засагт чин ван Удай, Цэргийн яамны эрхлэн зөвлөх сайд жүн ван Манлайбаатар Ж.Дамдинсүрэн, Гадаад яамны дэд сайд хичээнгүй гүн Цэрэндорж, гүн Жигжиджав, орчуулагч түшмэлээр гүн Цэнд, Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав, эх зохиох түшмэлээр гүн Насандэжид нарын 4 хүнийг тус тус тохоон томилсон байна. Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд Халхын ноёдоос гадна Монголоос ирсэн Удай ван, Манлайбаатар Дамдинсүрэн, Цэнд, буриад угсааны Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав нарыг оруулсан нийт Монгол үндэстний эрх ашгийг төлөөлүүлэх зорилго өвөрлөжээ гэж үзэхээс өөр аргагүй. '''Хаант Оросын''' бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийг 1913 оны 8 дугаар сараас Нийслэл Хүрээнд Ерөнхий консулаар томилогдон ирж ажиллаж байсан туршлагатай дипломат А.Я.Миллер тэргүүлж, зөвлөх нараар Хиагт дах оросын хилийн комиссар, Жанжин Штабын хурандаа А. Д. Хитров, Нийслэл хүүрээн дэх Оросын ЕКГ-ын дэргэдэх Оросын худалдаа, аж үйлдвэрийн яамны төлөөлөгч А.П.Болобан, нарийн бичгийн даргаар Бруннерт, барон Рэнне нар, орчууулагчаар Абидуев ажиллаж байв. '''Хятадын талын''' бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Хар мөрөн /Хэйлунцзян/ мужийн цэрэг, иргэний захирагчаар ажиллаж байгаад дуудагдан ирсэн генерал Би Гуйфан, зөвлөх нараар Мексикт Элчин сайдаар ажилаж байсан туршлагатай дипломат Чэнь Лу, Монгол-Төвдийн хорооны зөвлөх Чэнь И, нарийн бичгийн даргаар Ван Цзиньци, Фан Ци гуань нар, орчуулагчаар Фан Фынь, Фу Хай нар томилогджээ. Эдний дундаас Чэнь Лу, Чэнь И нар Хиагтын бага хурлын дараа Монголд суух ДИУ-ын төлөөний сайдаар тус тус томилогдон ажиллаж байсан бөгөөд ялангуяа Чэнь И гадаад Монголын автономийг устгах "64 зүйлийн бичиг" гэдгийг боловсруулж байснаараа онцлогтой. Би Гуйфан, Чэнь Лу нар Хиагтын бага хуралд оролцсон тухай дуртгалаа бичиж, Би Гуйфан 1928 онд, Чэнь Лу 1919 онд Шанхайд тус тус хэвлүүлжээ. '''12.''' '''1921 оны 11 сарын 5-ны Зөвлөлт Орос Улс - Монгол Улсын Найрамдлын гэрээ байгуулагдсан.''' Тус гэрээнд ардын Засгийн газрыг Монголын хууль ёсны засгийн газар л хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн юм. Энэ бол тусгаар тогтнолыг нь хууль зүйн хувьд бүрэн зөвшөөрөх эхлэл болсон. '''13.''' '''1924 оны 5 дугаар сарын 31-нд''' '''<u>"Л.Караханы тунхаглал"</u>''' '''Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс ба Дундад Иргэн Улсын хоорондын асуудлыг зохицуулах ерөнхий зарчмуудын тухай''' '''гэрээ''' ([[Хятад ханз|ханз.]] 中蘇解決懸案大綱協定, [[Орос хэл|Орос]]: Соглашения об общих принципах для урегулирования вопросов между Союзом ССР и Китайской Республикой) хэлэлцээрийг 1924 оны 5 дугаар сарын 31-нд [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]][[нийслэл]] [[Бээжин]] хотод байгуулсан. [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт]] [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Орос улс]] болон [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсууд]] байгуулсан байна. Энэ гэрээг бас Л.Караханы тунхаглал гэж нэрэлдэг. Гэрээнд ЗОУ-ыг төлөөлж [[Лев Карахан|Л.М.Карахан]], Дундад Иргэн Улсыг төлөөлж Гу Вэй цюнь (Веллингтон Ку) нар гарын үсэг зурсан байна. '''<u>"Л.Караханы тунхаглал" энэ</u>''' Гэрээний 5-р зүйлд: '''''“ЗСБНХУ нь Гадаад Монголыг Дундад улсын бүрэлдэхүүн хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрч, Хятадын бүрэн эрхийг хүндэтгэнэ'''''” гэж заажээ. Эл заалт '''1919 оны Зөвлөлт засгийн газрын тунхаглал''', [[Монгол-Оросын 1921 оны гэрээ|1921 оны Монгол, Зөвлөлтийн Найрамдлын гэрээнд]] харшилсан төдийгүй, бодит байдал дээр Хиагтын гэрээнээс ч ухарсан хэрэг болжээ. Үүний хамт [[Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний цэргийн ангиуд монголд|Зөвлөлтийн цэргийг Монголоос гаргах асуудал]] ч гэрээнд багтсан байв. Энэ гэрээний дагуу Өргөө хотоос улаан оросын цэрэг гарсан байна. Гэвч Орос улс хууль эрх зүйн хувьд Монголыг Хятадын нэг хэсэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх боловч, тэндээс Хятадын нөлөөг аажмаар шахаж, өөрийн нөлөөний бүс болгох бодлогыг мөн тууштай явуулсан юм. Жишээлбэл, '''Гадаад хэргийн ардын комисар Г. Чичерин''' Монгол дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч Никифоровт '''''“БНМАУ нь Хятадын суверенитетийн дор автономи байх хэлбэрийг бид тунхаглах боловч хэрэг дээрээ улс төр, эдийн засгийн байгууллын хувьд Монголыг Зөвлөлт маягийн хэлбэрт ойртуулахын тулд бид ажиллана.”''''' гэсэн заавар өгч байжээ. Харин дэлхийн II дайнд ЗХУ болон түүний холбоотон ялсан явдал Гадаад Монголыг Хятадаас бүрмөсөн салгаж, тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрөх боломж олгосон билээ. '''14.''' '''1926 оны 8 дугаар сарын 16-нд''' '''Монгол ба Тагна Тува хоёрын хооронд Найрамдлын холбоо байгуулах тухай' 12 зүйлтэй Гэрээ Улаанбаатар хотноо байгуулагдсан.''' Туваг зөвлөлтийн коммунистуудын шахалт шаардлагаар БНМАУ хүлээн зөвшөөрчээ. Харамсалтай нь '''1921 онд орос улаан цэргүүд анх Урианхайд орж ирээд''', 1922 онд Андрей Бакичийн цагаантнууд орж ирсэн. Улмаар хошуу ноён Монгуш Буянбадрах гэгч Тува БНАУ байгуулсан. '''1926 онд Туваг зөвлөлтийн коммунистуудын шахалт шаардлагаар БНМАУ хүлээн зөвшөөрчээ.''' Зөвлөлт Холбоот Улс Монголын Урианхайн газар нутгийг гурван удаа таслан авсан байдаг юм. Энэ талаар хэн ч бичиж судалж байсангүй. Хаант Орост алдаагүй Урианхайн хязгаараа ЗХУ-д алдсан. 1932 онд Тувагийн хүн ам 80,000 байв. Оросын колонистууд тэр үед Тувад 10,000 га газар эзэмшиж, уул уурхайн үйлдвэрүүдийг эзэмшиж байв. 1929-1930 онуудад Тувад зөвлөлтчлөх хатуу бодлого явагдаж Тувад байсан буддын 15 сүм хийд, 4000 лам хувраг, бөө нарыг бүгдийг нь баривчилж ихэнхийг нь буудан хөнөөв. 1930-аад онуудад зөвлөлтийн коммунистууд, Коминтерний нөлөө Тувад улам хүчтэй болж И.Шагдаржав, С.Тока нарын тува коммунист залуусыг тувагийн коммунист намын байгууллагуудын удирдлаганд шургалуулан томилж анхны Ерөнхий сайд Буянбадрах болон түүний нөхдүүдийг “хувьсгалын эсэргүү, хар шар феодалууд” хэмээн зохиомол хэрэг тулгаж тувагийн удирдлагаас зайлуулж амь насыг нь хөнөөж, зөвхөн зөвлөлтийн талыг баримтлагч харгис коммунистуудын нөлөөг Тувад улам бэхжүүлэх бодлого явуулж байв. Монгол Тувагийн харилцаа хориод оны сүүлч,гучаад оны эхээр улам хурцдаж монголын газар нутгийг Тува тасдан авч зөвлөлтийн талд өгөх, өөрсдөө зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд орох асуудлыг дэвшүүлж байсан нь тэр үеийн монголын удирдагчдын дургүйцлийг хүргэж байжээ. Монгол Тувагийн хилийн асуудлыг шийднэ хэмээн зөвлөлтийн тал монголын газар нутгийг нь салгаж авах асуудлыг ярих болжээ. Тувачууд энэ бохир ажилдаа зөвлөлтийн коммунист удирдлагыг ашиглаж зөвлөлтийн удирдагчдаар дамжуулан монголын талд шахалт үзүүлж байв. Зөвлөлт Холбоот Улс Монголын Урианхайн газар нутгийг гурван удаа таслан авсан байдаг юм. Энэ талаар хэн ч бичиж судалж байсангүй. Харин би энэ талаар судалсан тул үнэнийг өгүүлье. Эхний удаа 1921 оны 8-р сард монголын Урианхайн хязгаарыг улаан оросын цэрэг хяналтдаа авсан байдаг. Хоёр дах нь 1932 онд Тувагийн нутгийг буцаан өг хэмээн зөвлөлтийн тал монголын талд хатуу шаардлага тавьж монголын уугуул нутаг болох Танну Ола хэмээх нурууны өмнөх бүх нутгийг булаан авсан юм. Одоо энэ нутагт Тувагийн Монгун Тайга район, Овюрийн район, Тэс Хэмийн район, Эрзиний хошуу оршиж байна. Улаан Монгол улаан Оросын эсрэг юу ч дуугарч чадсангүй. Чойбалсан ч дуугарсангүй, монголын төр засаг ч чимээгүй өнгөрөв. 1933 оны зун Увс аймгийн Цагаан нуурын дамжлага баазын цаана оршдог Тэмээн чулуу, Орос даваа, Жаргалант, Бор хаг, Дөрвөд даваа зэрэг монголын уугуул нутагт зусаж байсан монгол айлуудыг гэнэт улаан орос цэргүүд дайран ирж айлуудын гэрийн бүслүүрийг нь хутгаар огтолж монгол малчдад буу тулгаж хүчээр хөөж уугуул нутаг орны нь улаан оросууд булаан авчээ. Гурав дах нь зөвлөлтийн тал Монгол дахь элчин сайд В. Молотовоор дамжуулан 1957,1958 онд “Тувагийн үлдсэн нутгийг өг” хэмээн монголын талд хууль бус шаардлага тавьж монголын хойд нутгаас 2450 хав дөр км нутаг булаан авсан юм. Зөвлөлтийн тал Монгол дахь элчин сайд В.Молотовоор (Сталины үед ЗХУ-ын ГЯЯ-ны сайд байсан) дамжуулан 1957, 1958 онд онд “Тувагийн үлдсэн нутгийг өг” хэмээн монголын талд хууль бус шаардлага тавьж монголын хойд нутгаас 2560 хав.дөр км нутаг булаан авсан. Зөвлөлтийн Монгол дахь элчин сайд В.Молотов монголын Увс аймгийн хойд нутгийг зөвлөлтийн талд өг хэмээн удаа дараа шаардахад хуучнаар Засагт хан аймгийн Бишрэлт гүний хошуу, одоогийн Говь-Алтай аймгийн Цогт сумын харьяат БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайд Содномын Аварзэд эрс эсэргүүцэж '''''“Монголын унаган газар нутгийг хэн нэгэн зөвлөлтийн албан тушаалтан шаардахад өгдөггүй юм"''''' гээд 6 сар гаруй хэлэлцээрийг сунжруулж, эцэстээ албан тушаал амь насаараа төлсөн. = '''<small>Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгаанууд</small>''' = Эдгээр баримтууд нь Монголын баруун бүс нутагт Хаант Орос улс хэрхэн их ач холбогдол өгч анхаарал хандуулж байсан нь монголын баруун хязгаарт Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэг нэрийн дор асар өндөр зардалтай хийсэн олон удаагийн экспедицүүдээс нь харагддаг. Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн экспедицүүд навигацийг хөгжүүлэх, шинэ газар нутгийг нээх, судлах, цаг уур, уур амьсгалын мэдээлэл бий болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. '''Монгол нутагт Н.М.Пржевальский, Г.Н.Потанин, П.К.Козлов, В.Л.Котвич, И.М.Майский, А.Кропоткин, И.Д.Черский, М.В.Певцов болон М.Е.Грумм-Гржимайло, В.А.Обручев, Н.Н.Миклухо-Маклай, А.И.Воейков, Клеменц.Д.А, Ю.М.Шокальский нарын хийсэн экспедицүүд баруун монголын газар нутгийг судлахад ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн'''. Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921 гэх зэрэг. Хожим тэдгээр судалгаанууд нь монголын түүхийн тэр эгзэгтэй үеийн талаар бодитойгоор мэдэхэд асар үнэтэй эх сурвалжууд болж байна. Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд Засагт хангийн хүрээ, Улиастай, Ховдоор аялаж ихэс ноёдын фото зургууд ихээр авч баримтжуулсан. Хамгийн сонирхолтой нь ''<u>'''Монголыг тусгаарлан автономит эрхтэй улс байгуулахад түүхэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хүн бол'''</u>'' '''Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Л.Котвич''' юм. '''В.Л.Котвичийн''' '''1912 оны хавар''' (1912 оны 7 дугаар сарын 14-нд буцах замдаа захиа бичсэнээс үзэхэд) Жамсрангийн Цэвээн гэгч орчуулагчтайгаар К.М.Масков нарын хамт монголын хойд хэсэг, Орхон голын сав нутгаар хээрийн шинжилгээний ажлаар явж, монгол, түрэг хэлний үсэг бичгийн судалгаанд чухал хувь нэмэр оруулсан байна. Тэрээр Их Хүрээ, Монголын төв болон Засагт ханы хүрээнд удсан, мөн Баруун аймгуудаар явж байхдаа сүм хийдийн төлөөлөгчид, янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзаж, тэр үеийн монголын амьдрал ахуй, засаг захиргааны байгуулал, нийгмийн харилцааг ул үндэслэлтэй судалжээ. Түүнийг монголд байх үед Оросын Гадаад яаманд монголын талаарх бодлогыг тодорхойлсон уулзалт болжээ. Оросын Гадаад яам, Оросын ерөнхий сайд, Цагаан хаанд монголын талаарх баримтлах бодлогыг тодорхойлоход В.Л.Котвичийн монголд, тэр дундаа баруун Монгол, мөн Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн олон удаагийн уулзалт аяллын дүгнэлтээр шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг. В.Л.Котвичийн судалгааны тайланд Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн уулзалт, түүний талаарх урт хугацааны судалгаа, хатан Ж.Цэсрэнгийнх нь талаарх мэдээлэл томоохон хэсгийг эзэлдэг. Тэр аяллын дараа '''1914 онд В.Л.Котвичийн зурснаар Монголын анхны орчин үеийн газрын зураг анх удаа хийж, хэвлүүлсэн байдаг.''' Энэ газрын зургийн хэвлэгдсэний дараа 1915 онд Хиагтын гэрээ хийгдсэн. Монголын энэ газрын зургийг Петербург, Лондон, Берлинд олон тоогоор хэвлэсэн байдаг. Гэхдээ өөр өөр хувилбартай. '''В.Л.Котвичийн''' тэр судалгааны дүгнэлтийн дагуу '''Оросын Гадаад харилцааны сайд Сергей Дмитриевич Сазанов''' '''''Монголын талаарх бодлогоо''''' '''''"Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх'''''" гэж томъёолсон байдаг. '''Оросын [[II Николай|II Николай хаан]]''' Монгол Улсын Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т.Намнансүрэнг хүлээн авч уулзахдаа '''''«Танай улс учиргvй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!»''''' гэж зөвлөсөн гэдэг. Энэхүү үе залгасан бодлогын хүрээнд бүх Монголын ихэс ноёд Засагт хан Д.Содномравданг хүрээлж, Богд хаант Монгол Улс байгуулахад бүгд дагаар дэмжсэн нь ийм учиртай. '''''Тийм ч учраас Засагт хан Д.Содномравдангийн В.Л.Котвичтой хийсэн тэрхүү удаа дараагийн уулзалтын дараагаас Монголыг хүчирхэгжүүлэн бие даалгах гол стратегич Д.Содномравданг нэн тэргүүнд ямарч аргаар хамаагүй замаасаа зайлуулах бодлого баримтлах болсон байж болзошгүй бөгөөд тэр уулзалтаас хойш удалгүй богино хугацаанд <u>1912 оны 5 сарын 8-нд Засагт хан хорлогдсон.</u> Түүнийг монголоос орос руугаа буцаагүй байхад гэнэт таалал болсон нь таамаглал бодит байхыг үгүйсгэмгүй. В.Л.Котвич 1912 оны 2 сард ирээд 7 дугаар сарын 14-нд Орос руу буцсан байдаг.''''' Д.Содномравдангийн Нэгдсэн Монгол Улс байгуулах төлөвлөгөө, цар хүрээ, бүх монголчуудыг хамруулан татан оролцуулсан өргөн далайцтай явуулж буй бодлого, үйл ажиллагаа, холбоо сүлбээ, мэдээллийн суваг, цаашид төлөвлөсөн зүйл нь Оросын Хаант улсын эрх ашгийн хувьд аймшигтай нөлөө үзүүлэх санагдсан байж болзошгүй. Олон жилийн турш оросууд хажуудах агентуудаар нь дамжуулан Засагт ханы хийж ирсэн ажил, хийхээр төлөвлөсөн зүйлээ нэн амжилттайгаар хэрэгжүүлдэг, стратегич бодлоготонг нь мэддэг тул хөнөөхөөр яаран хөдөлсөн нь харагддаг. Хардахад В.Л.Котвич монголоос буцахаасаа өмнө Засагт хан Д.Содномравданг цааш харуулж байж, оростоо буцсан байж болзошгүй. Өвөрмонголоо нэгтгэж авахаар таван замын цэрэг оруулахгүй байлгах, Нэгдмэл Монгол Улс байгуулахаас сэрэмжилсэн бололтой байдаг. Энэ нь В.Л.Котвичийн монголоос буцаж орост очоод эзэн хаандаа өргөсөн айлтгал бичгээс хойш Хаант Оросын монголын талаарх бодлогод үндсэн өөрчлөлт гарч Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх бодлого баримтлах болсон. Түүнчлэн Монголын Таван замын их цэрэг хөх нуур, өвөрмонголд орсон явдалтай холбогдуулан '''''[[II Николай|II Николай эзэн хаан]] "Монголын империализм сэргэж байна гэж хөмсөг зангидан удаа дараа хэлдэг байжээ"''''' гэсэн мэдээ тэмдэглэгдсэн байдаг. Николай эзэн хаан ханхүү байхдаа Сибирээр дамжин Японд айлчлахдаа Буриад монгол, халхын Сэцэн хан аймгаар аялсан байдаг тул монголын түүхийн талаар өргөн мэдлэгтэй байсан. Түүнчлэн Оросын Хаант улсын Гадаад хэргийн яамны сайд Сазановын Германы Элчинтэй хийсэн уулзалтын тэмдэглэлд “… '''“… угтаа монголчуудын хүссэн шиг ‚ивээл хамгаалал‘-д авах асуудал яригдаагүй. Орос улс шинэ ачаа үүрмээргүй байна.'''“ гэсэн аж. Тэгээд Сайд Сазонов Оросын албатууд Монголд газар авах боломжтой болно гэдгийг тэр онцолсон байна. Ярианы төгсгөлд тэр Петербургт монгол ноёдын төлөөлөгчид ирэх гэж байгааг хэлж. Эцэст нь: '''"Тэр''' '''монгол ноёд”-той улс төр ярихгүй. Бэлэг, амттан л өгнө.“''' гэж Сазоновын хэлснийг Германы элч төлөөлөгч нямбайлан тэмдэглэж авсан байв. '''''Германы эзэн хаан II Вейлхелм 1910 оны 7 сард “Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ. Харин Оросын хаант улс өөртөө "Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж Германы Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн байдаг.''''' Энэхүү мэдэгдэлийн дараа Оросын Гадаад явдлын яамны сайд Сазонов: '''"Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ”''' гэсэн тухай мэдээ сонинд гарсан байдаг'''.''' Ийнхүү Монголын асуудал их гүрнүүдийн анхаарлын төвд ямагт байсаар ирсэн бөгөөд хүчний тэнцвэрээр аль нэг улсад нэгтгэдэхгүй тусгаар улсаа тунхаглах боломж олдсон байна. Оросын шинжлэх ухааны академийн Хүн судлал, угсаатны зүйн Хүрээлэн /Кунсткамер/-гийн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд авсан Засагт хан, түүний гэр бүлийнхний фото зургууд байдаг. Засагт хан Д.Содномравдангийн дээр дурдсан том гүрнүүдийн эрх ашгийг Нэгдсэн Монголоо тусгаарлахад татан оролцуулсан бүс нутгийн томоохон тоглогч болж явуулсан олон талт ажиллагаа, өргөн цар хүрээтэйгээр хөдөлсөн бодлого, үйл ажиллагааг хэр баргийн хүн хийж чадахааргүй. Тэрээр далайцтай алсын бодлоготон дээдэс байсан нь харагддаг бөгөөд хэрэв улсын хаан болсон бол илүү ихийг бүтээх байсан болов уу. Гэхдээ түүхэнд хэрэв ээ гэж үгүй билээ. ==Гэнэтийн үхэл== 1912 онд Халхын 4 ханы нэг Засагт хан Д.Содномравдан хан гэнэт нас баржээ. Түүний үхлийн талаар олон яриа байдаг Тэдгээрийг дурдвал: # <u>Бас нэг ихээхэн сонирхол татах эх сурвалж бол одоо нэгэнт ил болсон Хаант Оросын Эрхүүгийн цэргийн тойргийн Монголын талаар хийж байсан тагнуулын мэдээлэлд:</u> "Монголын Засгийн газарт [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Оросын]] гурван эх сурвалж байгаа. Нэг монгол ноён, хоёр буриад түшмэл, гурав дахь нь Засагт Хааны нэг Хатан. Тэр хатан маш чухал ... гэсэн байдаг. Үүнээс харахад Засагт Хааны Жамсрангийн '''Цэсрэн хатан''' оросуудын гар хөл болж, энэ нь Богдын тагнуулын албад мэдэгдэн, түүнээс шалтгаалан Засагт хан Содномравданг Хаан болох хуйвалдаан хийж [[Барнаул|байна]] гэж хардагдан сэрдэгдэх үндсийг тавьж, Богдод хорлогдох шалтгаан болсон байж болох юм. Засагт хан, Богдод хорлогдсноос хойш Засагт ханыхан Богдын төрд сүжиг буурч, Засагт ханы Үйзэн Засгийн Батын Дагвын Бат-Очир Улсын Түшээ гүн ноён (үе улиран бэйлийн зэрэгтэй) оройлон эсэргүүцэн татгалзаж, Засагт ханы Баатар вангаас бусад нь Богдын төрд нэг их идэвхийлээгүй байдаг. (''энэ мэдээ болон дээрх Ханы фото зургийг оросын эзэн хааны жанжин штабын ахлах офицер Клеменц.Д.А. Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгааны нэрийн дор монголд ирэх үедээ авсан. Оросын архивт хадгалагдаж байна.)'' # Түүнийг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох, 1946 онд эргэн сэрг<nowiki/>ээн байгуулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэ]]<nowiki/>[[Гандантэгчэнлин хийд|н хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсны дурдснаар "...1912 оны хавар Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ" гэжээ. Хуучны хүмүүс Д.Содномравдан ханыг жуузнаас буугаад ирэхэд толгойн оройноос нь гэрэл цацарсан, гэгээн дээдэс байсан гэлцдэг. # [[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт хан Д.Содномравдан ханыг алба<nowiki/>н ёсоор улсын хаан болох эрх<nowiki/>тэй учраас [[Богд хаан]] хорлосон байх магадлалтай гэж үздэг. Тухайлбал, Д.Сүхбаатар жанжинг хорлон алсан гэх хэргээр баривчлагдсан Богд хааны оточ маарамбын Дотоодыг хамгаалахынханд баригдан өгсөн мэдүүлэгтээ бэйс Д.Сүхбаатарын судасыг барьсан үнэн бөгөөд хор өгч алсан нь үгүй. Харин Засагт хаан Содномравдан, Түшээт ван Чагдаржав, Бинт ван Гончигсүрэн, Эрдэнэ далай ван Намсрай нарт хор өгсөн нь үнэн хэмээн мэдүүлэг өгсөн нь тэмдэглэгдсэн нь байдаг. # Д.Содномравдан Засагт ханыг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох,<nowiki/> 1946 онд эргэн сэргээн байг<nowiki/>уулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэн хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсан дурдатгал үлдээсэн байдаг. "...'''''1912 оны хавар''''' '''''бүгдийн манлай Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ'''''" гэж хэлсэн байдаг тухай тэмдэглэж үлдээжээ. '''<u>ОРОС-ын архивын эх сурвалж:</u> Засагт Хан П.Содномравдангийн Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулахад оруулсан үүрэг роль, түүхийн үнэ цэнэтэй баримтууд''' Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. Тухайлбал, “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. '''<u>Засагт хан Доржпаламын Содномравданы орыг түүний хүү Содномравданы Агваанцэрэн 1912-1915 залгасан</u>''' боловч удаагүй хорлогджээ. Хамгийн сүүлчийн '''<u>Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан нь Доржпаламын ахмад хөвгүүн тойн Доржпаламын Цэрэнгомбожав (1915-1923) залгамжилжээ.</u>''' Сонирхол татах баримт нь Засагт хан Д.Содномравдан, Түшээт хан Д.Дашням нарыг хөнөөгдсний дараа балчир хөвгүүд нь хан ор сууж угсаа залгаад 2 жил хүрэлгүй бусдад хорлогдож, хоёр хангийн ах, дүү нар нь Хан ор суусан байдаг. Эндээс хоёр дээдсийн уг үндсийг оргүй таслах өш хонзон ханхалдаг. 1923 оны 10 сарын 19-ны Засгийн газрын хуралдааны дараахан '''<u>1923 оны 10 сарын 24-нд</u>''' Хантайшир уулын хошууны чуулган Хантайшир уулын Жаргалант гол гэдэг газар хуралдан, хошуундаа 11 сум шинээр байгуулж, '''<u>Хошууны даргаар</u>''' '''<u>Засагт хан</u>''' '''<u>Доржпаламын Цэрэнгомбожавын ганц хүү 8 настай Цэрэнгомбожавын Ванчинжавыг сонгож байсан</u>''' байдаг. 1912 онд Өргөөд байсан Засагт хан Д.Содномравданг учир битүүлгээр нас барахад Богд хаанаас лүндэн буулган бүх хүрээ хийдээр хойдын буянг үйлдэн хурал хурж, Засагт ханы шарилыг нутагт нь хүргэх 200 лан зардал хөрөнгийг гаргаж нутагт нь авчирч оршоосон тухай мэдээлэл бий. Юутай ч анхны Ашихай ханаас Засагт хан Д.Содномравдан, түүний хүүг хүртлэх 17 ханы олонхыг Хан Тайширын нуруунд Их Хоригт оршуулж ирсэн нь тодорхой юм. Харин их хэлмэгдүүлэлтийн өмнөхөн Арын хүрээнд тойн лам болсон сүүлчийн хан Д.Цэрэнгомбожавын ухаан самуурч байгаад бие барсанд тэмээнд ачиж, Улаангангад булсан гэдэг. Энд дурдагдсан Жаргалант гол нь аймгийн төвөөс холгүй, Хантайшир уулын ар бэлд байх Ар Гүүбариач орчимд бий. Мөн Эрдэнэ бишрэлт Засагт ханы хүрээний туурь нь ч тэнд байгаа билээ. 1938 онд Өвөр Монголын нутагт Засагт ханы угсаа залгамжлах эрхтэй хан хүү Бат гэгч хүн өөрийн шадар туслах Лодой гэдэг ламтай хамт дүрвэж очсон байсан гэх мэдээллийг Дани улсын жуулчин Хазбанди гэгч тэмдэглэн үлдээжээ. Энэ Лодой гэх ламын зурсан зураг Данийн үндэсний Музейд тавигдсан байдаг аж. Лодой ламын дуулсан Алтан богд гэгч бэсрэг уртын дууны бичлэг ч бас байна билээ. Угсаа залгамжлах эрхтэй тэр Бат гэгч хүн нь Д.Содномравданы ойр төрлийн хүн гэдэг нь ойлгомжтой. ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Засагт хан аймаг]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == # 見祁韻士《皇朝藩部要略》、《清史稿》藩部傳 # 《清史稿》列傳三百八 藩部四 # 周学军，哲布尊丹巴政权内阁总理大臣设置考——兼与吕一燃先生商榷，中国边疆史地研究1999年第3期，第69-8 # Ци Юньши-гийн ''«Хаант улсын харьяат аймгуудын тойм»'' болон ''«Чин улсын түүхийн ноорог»''-ийн харьяат аймгуудын намтар хэсгийг үзнэ. # ''«Чин улсын түүхийн ноорог»'', намтар, 308-р бүлэг, харьяат аймгууд IV. # Жоу Сюэцзюнь, “Жавзандамба хутагтын засгийн газрын ерөнхий сайдын албан тушаалын бүтэц, зохион байгуулалтын судалгаа — мөн Лю Ижаньтай хийсэн хэлэлцүүлэг”, ''Хятадын хилийн түүх, газарзүйн судалгаа''сэтгүүл, 1999 оны 3-р дугаар, 69–82-р тал. # “某年，某子索特那木拉布坦袭扎萨克汗” (“... онд хүү Содномравдан Засагт хангийн хэргэмийг залгамжлав” # Owen Lattimore – ''Inner Asian Frontiers of China'' (1940 # William Woodville Rockhill – ''The Land of the Lamas'' (1891) #Henry Serruys – Mongol studies articles (1950–1970) #C. R. Bawden – ''The Modern History of Mongolia'' #Paul Pelliot – ''Notes on Mongolia'' #Missions géographiques en Mongolie (1890–1910) #Otto Franke – ''Geschichte des chinesischen Reiches'' #Erich Haenisch – Mongolian historical texts #Walther Heissig – ''Die Mongolen'' #<small>РГВИА – Цэргийн түүхийн архив</small> <small>(Российский государственный военно-исторический архив)</small> #<small>РГИА – Төрийн түүхийн архив</small> <small>(Российский государственный исторический архив)</small> #<small>РГО – Оросын Газарзүйн Нийгэмлэг</small> <small>(Русское географическое общество)</small> #Засагту хан Содномравдангийн тухай Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны түүхийн баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. # “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, РГВИА Ф.400, РГО экспедици, АВПРИ Ф.180, РГИА Ф.391, АВПРИ + РГО, РГВИА Ф.483, Ф.846. Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. # Ермаченко И.С. Политика маньчжурской династии Цин в Южной и Северной Монголии в XVII в. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1974 — 196 с # Козлов П. | Тибет и Монголии # The romantic story of the Mongolian Independence # LES RUSSES EN MONGOLIE # A Tour in Mongolia 1920 by Beatrix Bulstrode (Mrs. Edward Manico Gull) # История Монгольской народной республики. Изд. 3-е. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1983 — 660 с # William Elliott Butler. ''The Mongolian legal system: contemporary legislation and documentation''. p.255 # Thomas E. Ewing, Revolution on the Chinese Frontier: Outer Mongolia in 1911, Journal of Asian History (Wiesbaden), v. 12, pp. 101–119 (1978).  (англ.) # Thomas E. Ewing. ''Between the Hammer and the Anvil. Chinese and Russian Policies in Outer Mongolia, 1911–1921''Bloomington, IN, 1980. p. 36. Tsedev, pp. 40, 46.  (англ.) # МОНГОЛ УЛСЫН ТУСГААР ТОГТНОЛЫН ЭХИЙГ ТАВЬСАН ГОЛ ЗОХИОН БАЙГУУЛАГЧ ЗАСАГТ ХАН  ДОРЖПАЛАМЫН СОДНОМРАВДАН  ЭЭДРЭЭТ ХУВЬ ЗАЯА https://unentogs.blogspot.com/2026/01/ # ''Батсайхан О.'' 2008. Монголын суулчийн эзэн хаан VIII Богд Жавзандамба. Улаанбаатар: Адмон # ''Кузьмин С. Л.'' Русско-Монгольское соглашение 1912 г. и независимость Монголии. – Вестник Московского городского педагогического университета, серия "Исторические науки", № 1, 2015, с. 80-87  (орос.) # ''History of Mongolia'', Volume 5. Mongolian Institute of History, 2003. # Bat Ochir baavain lekts 1 <nowiki>http://www.youtube.com/watch?v=twc9mF-oJow</nowiki> 08м:45с # Istoriya Tuvy [History of Tuva], v. 1, pp. 354–55. # Үндэсний Төв Архивын сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Халхын Засагт хан аймгийн ноёд тайж нарын гэрийн үеийн бичмэл # Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх. Халхын Засагт хан аймгийн Шадарт явах Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын дундад Үйзэн засгийн хошууны Түшээ гүнийн зэрэг Улсын түшээ гүн, үе залгамжлах тэргүүн зэрэг тайж Батын Дагвын Бат-Очирын гэрийн үеийн бичмэл. 1913 г., октября 23. — Декларация России и Китая о признании автономии Внешней Монголии. # Batsaikhan, O. The Last King of Mongolia, Bogdo Jebtsundamba Khutuktu. Ulaanbaatar: Admon, 2008, p.293 – <nowiki>ISBN 978-99929-0-464-0</nowiki> # Нутаг орноо чөлөөлсөн нь # ҮНДЭСНИЙ ЭРХ ЧӨЛӨӨ, ТУСГААР ТОГТНОЛОО СЭРГЭЭСНИЙ БАЯРЫН ӨДӨРТ (Memento 30. Арванхоёрдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') О.Батсайхан # Төрийн ордны танилцуулга # Монгол улсын нийгэм, эдийн засаг соёл 1911 он # Шагдарын Үнэнтөгс.  ТУСГААР ТОГТНОЛ БА АНХДУГААР ҮНДСЭН ХУУЛЬ 2008 он # Богд Хаант Монгол Улсын Төрийн Хамгаалалт (Memento 2. Аравдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') Төрийн Тусгай Хамгаалалтын Газар. # История Эрдэни-дзу. Факсимиле рукописи / Пер. с монг., введ., комм. и прил. А.Д. Цендиной. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. — 255 с <nowiki>ISBN 5-02-018056-4</nowiki> # Лубсан Данзан. Алтан тобчи (“Золотое сказание”) / Пер. с монг., введ., комм. и прил. Н.П. Шастиной. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1973 — 439 с # Скрынникова Т. Д. Ламаистская церковь и государство. Внешняя Монголия. XVI — начало XX века. — Новосибирск.: Наука. Сиб. отд-ние, 1988. — 104 с <nowiki>ISBN 5-02-029353-9</nowiki> # Цааджин Бичиг (“Монгольское уложение”): Цинское законодательство для монголов 1627—1694 гг. Монгольский текст. Введ., транслитерация монг. текста, пер. и комм. С.Д. Дылыкова. М., 1998 # Шара туджи: Монгольская летопись XVII века. Сводный текст, пер., введ. и прим. Н.П. Шастиной. М.; Л., 1957. # ang Mu jokiyaba. Namyun, Banzaraγča mongγolčilaba. Mongγol-un qosiγu nutuγ-un temdeglel (dumda). Ündüsüten-ü keblel-ün qoriy-a. # Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921. # Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. # О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР # Г, Бадамсамбуу (2018). "Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар". ''Historia Mongolarum''. '''17''': 42. # "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28. # "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28 # Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. # О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР # Шагдарын Үнэнтөгс “Төгс эрх зүйн төлөөх тэмүүлэл” 2009 он. "[[Засагт хан Содномравдан|Засагт хаан Доржпаламын Содномравдан"]] http://unentogs.blogspot.com/2013/12/blog-post_6515.html '''Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн талаарх англи, франц, герман хэл дээрх эх сурвалж''' Owen Lattimore – Inner Asian Frontiers of China (1940 William Woodville Rockhill – The Land of the Lamas (1891) Henry Serruys – Mongol studies articles (1950–1970) C. R. Bawden – The Modern History of Mongolia Paul Pelliot – Notes on Mongolia Missions géographiques en Mongolie (1890–1910) Otto Franke – Geschichte des chinesischen Reiches Erich Haenisch – Mongolian historical texts Walther Heissig – Die Mongolen '''Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн талаарх орос хэл дээрх эх сурвалж''' РГВИА – Цэргийн түүхийн архив (Российский государственный военно-исторический архив) РГИА – Төрийн түүхийн архив (Российский государственный исторический архив) РГО – Оросын Газарзүйн Нийгэмлэг (Русское географическое общество) Засагту хан Содномравдангийн тухай Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны түүхийн баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, РГВИА Ф.400, РГО экспедици, АВПРИ Ф.180, РГИА Ф.391, АВПРИ + РГО, РГВИА Ф.483, Ф.846. Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. '''Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн талаарх хятад хэл дээрх эх сурвалж''' 参考文献 見祁韻士《皇朝藩部要略》、《清史稿》藩部傳 《清史稿》列傳三百八 藩部四 周学军，哲布尊丹巴政权内阁总理大臣设置考——兼与吕一燃先生商榷，中国边疆史地研究1999年第3期，第69-8 Ци Юньши-гийн «Хаант улсын харьяат аймгуудын тойм» болон «Чин улсын түүхийн ноорог»-ийн харьяат аймгуудын намтар хэсгийг үзнэ. «Чин улсын түүхийн ноорог», намтар, 308-р бүлэг, харьяат аймгууд IV. Жоу Сюэцзюнь, “Жавзандамба хутагтын засгийн газрын ерөнхий сайдын албан тушаалын бүтэц, зохион байгуулалтын судалгаа — мөн Лю Ижаньтай хийсэн хэлэлцүүлэг”, Хятадын хилийн түүх, газарзүйн судалгаасэтгүүл, 1999 оны 3-р дугаар, 69–82-р тал. “某年，某子索特那木拉布坦袭扎萨克汗” (“... онд хүү Содномравдан Засагт хангийн хэргэмийг залгамжлав” {{DEFAULTSORT:Содномравдан, Засагт хан}} [[Ангилал:19-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:20-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Засагт хан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1867 онд төрсөн]] [[Ангилал:1912 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймаг]] [[Ангилал:Жаргалан сум]] [[Ангилал:Завхан аймаг]] [[Ангилал:Цагаанхайрхан сум (Завхан)]] eb0s8iygg2fvzfswacnyzgzbo7s2twp 0 54863 858666 771147 2026-06-11T17:18:35Z ~2026-34384-30 105277 /* Хот болон орон нутгийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар */ 858666 wikitext text/x-wiki [[File:Plaque mongole.JPG|250px|thumb|right|Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар (урт тэгш өнцөгт)]] [[File:MONGOLIA General Motor Pool vehicle 1980's - Flickr - woody1778a.jpg|thumb|right|250px|Хуучны тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар]] [[File:Nissan Patrol. Mongolian diplomatic licence plate ДК 01 88.jpg|250px|thumb|right|Дипломат тээврийн хэрэгслийн дугаар]] [[File:Toyota Ipsum. Mongolian licence plate 1235 УНА.jpg|250px|thumb|right|Хоёр мөртэй, дөрвөлжин дугаар]] [[File:Plak-15x30 Moğolistan 2001.png|250px|thumb|right|Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар (богино тэгш өнцөгт)]] [[Монгол Улс]]ын '''тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар''' нь цагаан дэвсгэр дээр хар өнгөөр бичсэн байдаг. Улсын дугаар нь нэг эсвэл хоёр мөртэй загвар байх бөгөөд нэг мөртэй улсын дугаарын хэмжээ нь европтой адил 520 x 110 мм хэмжээтэй байдаг. Улсын дугаар нь дөрвөн оронтой тоо болон хоёроос гурван үсгээс бүрдэх ба эхний хоёр үсэг нь тухайн орон нутгийн үсгийн товчлол бол гурав дахь үсэг нь олон хувилбар гаргах зорилготой юм. Сүүлийн үеийн дугаарууд нь мөрийн эхэнд улаан өнгийн [[Соёмбо тэмдэг|соёмбо тэмдэгээс]] гадна тоо үсгийн хооронд овал дотор монгол улсын нэрийн товчлолыг (MNG) гэж англи үсгээр бичсэн хувилбар ч мөн байдаг. Дугаар өнгийн ялгаа. # Дипломат төлөөлөгчийн газрын тээврийн хэрэгслийн дугаар нь улаан дэвсгэр дээр цагаан өнгөөр бичдэг. # Цахилгаан хөдөлгүүртэй тээврийн хэрэгслийн дугаар ногоон дэвсгэр дээр цагаан өнгөөр бичдэг байхаар зохицуулсан. # Нийтийн тээврийн хэрэгсэлд шар дэвсгэр дээр хар өнгөөр бичдэг байна. # Технологийн буюу тусгай замын тээврийн хэрэгсэлд хар дэвсгэр дээр цагаан өнгөөр бичдэг. ==Хот болон орон нутгийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар== {| class="wikitable" cellspacing="2" cellpadding="0" |- ! Дугаар ! Хот орон нутаг |- |АР |[[Архангай]] |- |БН |[[Баянхонгор]] |- |БӨ |[[Баян-Өлгий ]] |- |БУ |[[Булган]] |- |ГО |[[Говь-Алтай ]] |- |ГС |[[Говьсүмбэр]] |- |ДА |[[Дархан хот|Дархан]] |- |ДН |[[Дорнод]] |- |ДО |[[Дорноговь]] |- |ДУ |[[Дундговь]] |- |ЗА |[[Завхан]] |- |- |ОР |[[Орхон аймаг|Орхон]] |- |ӨМ |[[Өмнөговь]] |- |ӨВ |[[Өвөрхангай]] |- |СЭ |[[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] |- | | |- |СБ |[[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] |- |ТӨ |[[Төв аймаг|Төв]] |- |УБ |[[Улаанбаатар]] |- |УВ |[[Увс]] |- |ХЭ |[[Хэнтий]] |- |ХО |[[Ховд]] |- |ХӨ |[[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] |- |ЧО |[[Чойбалсан хот|Чойбалсан]] |} == Цахим хуудас == * [http://www.worldlicenseplates.com/world/AS_MONG.html Монгол Улсын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын зурагнууд] [[Ангилал:Монгол Улсын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар]] [[Ангилал:Монголын авто тээврийн хөдөлгөөн|тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар]] jmhdtm0e6vjg81m3t4s6cyoszg1yuvq 858667 858666 2026-06-11T17:19:29Z ~2026-34384-30 105277 /* Хот болон орон нутгийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар */ 858667 wikitext text/x-wiki [[File:Plaque mongole.JPG|250px|thumb|right|Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар (урт тэгш өнцөгт)]] [[File:MONGOLIA General Motor Pool vehicle 1980's - Flickr - woody1778a.jpg|thumb|right|250px|Хуучны тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар]] [[File:Nissan Patrol. Mongolian diplomatic licence plate ДК 01 88.jpg|250px|thumb|right|Дипломат тээврийн хэрэгслийн дугаар]] [[File:Toyota Ipsum. Mongolian licence plate 1235 УНА.jpg|250px|thumb|right|Хоёр мөртэй, дөрвөлжин дугаар]] [[File:Plak-15x30 Moğolistan 2001.png|250px|thumb|right|Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар (богино тэгш өнцөгт)]] [[Монгол Улс]]ын '''тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар''' нь цагаан дэвсгэр дээр хар өнгөөр бичсэн байдаг. Улсын дугаар нь нэг эсвэл хоёр мөртэй загвар байх бөгөөд нэг мөртэй улсын дугаарын хэмжээ нь европтой адил 520 x 110 мм хэмжээтэй байдаг. Улсын дугаар нь дөрвөн оронтой тоо болон хоёроос гурван үсгээс бүрдэх ба эхний хоёр үсэг нь тухайн орон нутгийн үсгийн товчлол бол гурав дахь үсэг нь олон хувилбар гаргах зорилготой юм. Сүүлийн үеийн дугаарууд нь мөрийн эхэнд улаан өнгийн [[Соёмбо тэмдэг|соёмбо тэмдэгээс]] гадна тоо үсгийн хооронд овал дотор монгол улсын нэрийн товчлолыг (MNG) гэж англи үсгээр бичсэн хувилбар ч мөн байдаг. Дугаар өнгийн ялгаа. # Дипломат төлөөлөгчийн газрын тээврийн хэрэгслийн дугаар нь улаан дэвсгэр дээр цагаан өнгөөр бичдэг. # Цахилгаан хөдөлгүүртэй тээврийн хэрэгслийн дугаар ногоон дэвсгэр дээр цагаан өнгөөр бичдэг байхаар зохицуулсан. # Нийтийн тээврийн хэрэгсэлд шар дэвсгэр дээр хар өнгөөр бичдэг байна. # Технологийн буюу тусгай замын тээврийн хэрэгсэлд хар дэвсгэр дээр цагаан өнгөөр бичдэг. ==Хот болон орон нутгийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар== {| class="wikitable" cellspacing="2" cellpadding="0" |- ! Дугаар ! Хот орон нутаг |- |АР |[[Архангай]] |- |БН |[[Баянхонгор]] |- |БӨ |[[Баян-Өлгий ]] |- |БУ |[[Булган]] |- |ГО |[[Говь-Алтай ]] |- |ГС |[[Говьсүмбэр]] |- |ДА |[[Дархан хот|Дархан]] |- |ДО |[[Дорнод]] |- |ДГ |[[Дорноговь]] |- |ДУ |[[Дундговь]] |- |ЗА |[[Завхан]] |- |- |ОР |[[Орхон аймаг|Орхон]] |- |ӨМ |[[Өмнөговь]] |- |ӨВ |[[Өвөрхангай]] |- |СЭ |[[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] |- | | |- |СБ |[[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] |- |ТӨ |[[Төв аймаг|Төв]] |- |УБ |[[Улаанбаатар]] |- |УВ |[[Увс]] |- |ХЭ |[[Хэнтий]] |- |ХО |[[Ховд]] |- |ХӨ |[[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] |- | | |} == Цахим хуудас == * [http://www.worldlicenseplates.com/world/AS_MONG.html Монгол Улсын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын зурагнууд] [[Ангилал:Монгол Улсын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар]] [[Ангилал:Монголын авто тээврийн хөдөлгөөн|тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар]] mksjk5ca7ls9eu4szc18o5bvmm6x3df 858668 858667 2026-06-11T17:20:12Z ~2026-34384-30 105277 /* Хот болон орон нутгийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар */ 858668 wikitext text/x-wiki [[File:Plaque mongole.JPG|250px|thumb|right|Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар (урт тэгш өнцөгт)]] [[File:MONGOLIA General Motor Pool vehicle 1980's - Flickr - woody1778a.jpg|thumb|right|250px|Хуучны тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар]] [[File:Nissan Patrol. Mongolian diplomatic licence plate ДК 01 88.jpg|250px|thumb|right|Дипломат тээврийн хэрэгслийн дугаар]] [[File:Toyota Ipsum. Mongolian licence plate 1235 УНА.jpg|250px|thumb|right|Хоёр мөртэй, дөрвөлжин дугаар]] [[File:Plak-15x30 Moğolistan 2001.png|250px|thumb|right|Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар (богино тэгш өнцөгт)]] [[Монгол Улс]]ын '''тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар''' нь цагаан дэвсгэр дээр хар өнгөөр бичсэн байдаг. Улсын дугаар нь нэг эсвэл хоёр мөртэй загвар байх бөгөөд нэг мөртэй улсын дугаарын хэмжээ нь европтой адил 520 x 110 мм хэмжээтэй байдаг. Улсын дугаар нь дөрвөн оронтой тоо болон хоёроос гурван үсгээс бүрдэх ба эхний хоёр үсэг нь тухайн орон нутгийн үсгийн товчлол бол гурав дахь үсэг нь олон хувилбар гаргах зорилготой юм. Сүүлийн үеийн дугаарууд нь мөрийн эхэнд улаан өнгийн [[Соёмбо тэмдэг|соёмбо тэмдэгээс]] гадна тоо үсгийн хооронд овал дотор монгол улсын нэрийн товчлолыг (MNG) гэж англи үсгээр бичсэн хувилбар ч мөн байдаг. Дугаар өнгийн ялгаа. # Дипломат төлөөлөгчийн газрын тээврийн хэрэгслийн дугаар нь улаан дэвсгэр дээр цагаан өнгөөр бичдэг. # Цахилгаан хөдөлгүүртэй тээврийн хэрэгслийн дугаар ногоон дэвсгэр дээр цагаан өнгөөр бичдэг байхаар зохицуулсан. # Нийтийн тээврийн хэрэгсэлд шар дэвсгэр дээр хар өнгөөр бичдэг байна. # Технологийн буюу тусгай замын тээврийн хэрэгсэлд хар дэвсгэр дээр цагаан өнгөөр бичдэг. ==Хот болон орон нутгийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар== {| class="wikitable" cellspacing="2" cellpadding="0" |- ! Дугаар ! Хот орон нутаг |- |АР |[[Архангай]] |- |БН |[[Баянхонгор]] |- |БӨ |[[Баян-Өлгий ]] |- |БУ |[[Булган]] |- |ГА |[[Говь-Алтай ]] |- |ГС |[[Говьсүмбэр]] |- |ДА |[[Дархан хот|Дархан]] |- |ДО |[[Дорнод]] |- |ДГ |[[Дорноговь]] |- |ДУ |[[Дундговь]] |- |ЗА |[[Завхан]] |- |- |ОР |[[Орхон аймаг|Орхон]] |- |ӨМ |[[Өмнөговь]] |- |ӨВ |[[Өвөрхангай]] |- |СЭ |[[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] |- | | |- |СБ |[[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] |- |ТӨ |[[Төв аймаг|Төв]] |- |УБ |[[Улаанбаатар]] |- |УВ |[[Увс]] |- |ХЭ |[[Хэнтий]] |- |ХО |[[Ховд]] |- |ХӨ |[[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] |- | | |} == Цахим хуудас == * [http://www.worldlicenseplates.com/world/AS_MONG.html Монгол Улсын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын зурагнууд] [[Ангилал:Монгол Улсын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар]] [[Ангилал:Монголын авто тээврийн хөдөлгөөн|тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар]] hcice3ajy05vljahq9fpn0a4feoe8dx 858669 858668 2026-06-11T17:25:47Z ~2026-34384-30 105277 /* Хот болон орон нутгийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар */ 858669 wikitext text/x-wiki [[File:Plaque mongole.JPG|250px|thumb|right|Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар (урт тэгш өнцөгт)]] [[File:MONGOLIA General Motor Pool vehicle 1980's - Flickr - woody1778a.jpg|thumb|right|250px|Хуучны тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар]] [[File:Nissan Patrol. Mongolian diplomatic licence plate ДК 01 88.jpg|250px|thumb|right|Дипломат тээврийн хэрэгслийн дугаар]] [[File:Toyota Ipsum. Mongolian licence plate 1235 УНА.jpg|250px|thumb|right|Хоёр мөртэй, дөрвөлжин дугаар]] [[File:Plak-15x30 Moğolistan 2001.png|250px|thumb|right|Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар (богино тэгш өнцөгт)]] [[Монгол Улс]]ын '''тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар''' нь цагаан дэвсгэр дээр хар өнгөөр бичсэн байдаг. Улсын дугаар нь нэг эсвэл хоёр мөртэй загвар байх бөгөөд нэг мөртэй улсын дугаарын хэмжээ нь европтой адил 520 x 110 мм хэмжээтэй байдаг. Улсын дугаар нь дөрвөн оронтой тоо болон хоёроос гурван үсгээс бүрдэх ба эхний хоёр үсэг нь тухайн орон нутгийн үсгийн товчлол бол гурав дахь үсэг нь олон хувилбар гаргах зорилготой юм. Сүүлийн үеийн дугаарууд нь мөрийн эхэнд улаан өнгийн [[Соёмбо тэмдэг|соёмбо тэмдэгээс]] гадна тоо үсгийн хооронд овал дотор монгол улсын нэрийн товчлолыг (MNG) гэж англи үсгээр бичсэн хувилбар ч мөн байдаг. Дугаар өнгийн ялгаа. # Дипломат төлөөлөгчийн газрын тээврийн хэрэгслийн дугаар нь улаан дэвсгэр дээр цагаан өнгөөр бичдэг. # Цахилгаан хөдөлгүүртэй тээврийн хэрэгслийн дугаар ногоон дэвсгэр дээр цагаан өнгөөр бичдэг байхаар зохицуулсан. # Нийтийн тээврийн хэрэгсэлд шар дэвсгэр дээр хар өнгөөр бичдэг байна. # Технологийн буюу тусгай замын тээврийн хэрэгсэлд хар дэвсгэр дээр цагаан өнгөөр бичдэг. ==Хот болон орон нутгийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар== {| class="wikitable" cellspacing="2" cellpadding="0" |- ! Дугаар ! Хот орон нутаг |- |АР |[[Архангай]] |- |БН |[[Баянхонгор]] |- |БӨ |[[Баян-Өлгий ]] |- |БУ |[[Булган]] |- |ГА |[[Говь-Алтай ]] |- |ГС |[[Говьсүмбэр]] |- |ДА |[[Дархан хот|Дархан]] |- |ДО |[[Дорнод]] |- |ДГ |[[Дорноговь]] |- |ДУ |[[Дундговь]] |- |ЗА |[[Завхан]] |- |- |ОР |[[Орхон аймаг|Орхон]] |- |ӨМ |[[Өмнөговь]] |- |ӨВ |[[Өвөрхангай]] |- |СЭ |[[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] |- |СБ |[[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] |- |ТӨ |Төв |- |УБ |Улаанбаатар |- |УВ |[[Улаанбаатар|Увс]] |- |ХЭ |[[Увс|Хэнтий]] |- |ХО |[[Хэнтий|Ховд]] |- |ХӨ |[[Ховд|Хөвсгөл]] |- |ЦАБ |[[Хөвсгөл аймаг|Цэргийн анги]] |- |ХЦА |Хилийн цэрэг |} == Цахим хуудас == * [http://www.worldlicenseplates.com/world/AS_MONG.html Монгол Улсын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын зурагнууд] [[Ангилал:Монгол Улсын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар]] [[Ангилал:Монголын авто тээврийн хөдөлгөөн|тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар]] hnp29xhyz7zx865l6qrta6sstf5fd47 858670 858669 2026-06-11T17:31:03Z ~2026-34384-30 105277 858670 wikitext text/x-wiki [[File:Plaque mongole.JPG|250px|thumb|right|Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар (урт тэгш өнцөгт)]] [[File:MONGOLIA General Motor Pool vehicle 1980's - Flickr - woody1778a.jpg|thumb|right|250px|Хуучны тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар]] [[File:Nissan Patrol. Mongolian diplomatic licence plate ДК 01 88.jpg|250px|thumb|right|Дипломат тээврийн хэрэгслийн дугаар]] [[File:Toyota Ipsum. Mongolian licence plate 1235 УНА.jpg|250px|thumb|right|Хоёр мөртэй, дөрвөлжин дугаар]] [[File:Plak-15x30 Moğolistan 2001.png|250px|thumb|right|Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар (богино тэгш өнцөгт)]] [[Монгол Улс]]ын '''тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар''' нь цагаан дэвсгэр дээр хар өнгөөр бичсэн байдаг. Улсын дугаар нь нэг эсвэл хоёр мөртэй загвар байх бөгөөд нэг мөртэй улсын дугаарын хэмжээ нь европтой адил 520 x 110 мм хэмжээтэй байдаг. Улсын дугаар нь дөрвөн оронтой тоо болон хоёроос гурван үсгээс бүрдэх ба эхний хоёр үсэг нь тухайн орон нутгийн үсгийн товчлол бол гурав дахь үсэг нь олон хувилбар гаргах зорилготой юм. Сүүлийн үеийн дугаарууд нь мөрийн эхэнд улаан өнгийн [[Соёмбо тэмдэг|соёмбо тэмдэгээс]] гадна тоо үсгийн хооронд овал дотор монгол улсын нэрийн товчлолыг (MNG) гэж англи үсгээр бичсэн хувилбар ч мөн байдаг. Дугаар өнгийн ялгаа. # Дипломат төлөөлөгчийн газрын тээврийн хэрэгслийн дугаар нь улаан дэвсгэр дээр цагаан өнгөөр бичдэг. # Цахилгаан хөдөлгүүртэй тээврийн хэрэгслийн дугаар ногоон дэвсгэр дээр цагаан өнгөөр бичдэг байхаар зохицуулсан. # Нийтийн тээврийн хэрэгсэлд шар дэвсгэр дээр хар өнгөөр бичдэг байна. # Технологийн буюу тусгай замын тээврийн хэрэгсэлд хар дэвсгэр дээр цагаан өнгөөр бичдэг. ==Хот болон орон нутгийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар== {| class="wikitable" cellspacing="2" cellpadding="0" |- ! Дугаар ! Хот орон нутаг |- |АР |[[Архангай]] |- |БН |[[Баянхонгор]] |- |БӨ |[[Баян-Өлгий ]] |- |БУ |[[Булган]] |- |ГА |[[Говь-Алтай ]] |- |ГС |[[Говьсүмбэр]] |- |ДА |[[Дархан]] |- |ДО |[[Дорнод]] |- |ДГ |[[Дорноговь]] |- |ДУ |[[Дундговь]] |- |ЗА |[[Завхан]] |- |- |ОР |[[Орхон аймаг|Орхон]] |- |ӨМ |[[Өмнөговь]] |- |ӨВ |[[Өвөрхангай]] |- |СЭ |[[Сэлэнгэ]] |- |СБ |[[Сүхбаатар]] |- |ТӨ |[[Төв]] |- |УБ |[[Улаанбаатар]] |- |УВ |[[Увс]] |- |ХЭ |[[Хэнтий]] |- |ХО |[[Ховд]] |- |ХӨ |[[Хөвсгөл]] |- |ЦАБ |[[Цэргийн анги]] |- |ХЦА |[[Хилийн цэрэг]] |} == Цахим хуудас == * [http://www.worldlicenseplates.com/world/AS_MONG.html Монгол Улсын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын зурагнууд] [[Ангилал:Монгол Улсын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар]] [[Ангилал:Монголын авто тээврийн хөдөлгөөн|тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар]] onbtqkd4qf0mrf65dz764ag4nz4tyle 0 61340 858706 483829 2026-06-12T11:15:58Z Megzer 20491 858706 wikitext text/x-wiki '''Төвөд хатанбаатар''' бол Халхын [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] хоёрдугаар хүү [[Ноёнтой хатанбаатар]]ын ганц хүү юм. Халхын баруун гар Засагт хан аймгийн жонон тушаалтай байсан. ==Удам== Тэрбээр Хонхуй сэцэн жонон, Бадма хатанбаатар хэмээх хоёр хөвүүнтэй байсан. Бэсүдийг Хонхуй авч сэцэн жонон цолыг залгамжилсан. Харин Элжигэн отгийг Бадма нь авч хатанбаатар цолыг залгамжилсан. [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:16-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:17-р зуунд өнгөрсөн]] 6g04rsrqp66rgl61ice45ahe961b8bm 0 76015 858659 842370 2026-06-11T12:11:20Z 温厚知新 94806 debug 858659 wikitext text/x-wiki '''Алталун'''<ref>Түүний нэрийг Судрын чуулганы Ц.Сүрэнхорлоо орчуулгад '''Алталун, Алталуна, Алталухан'''; Юань улсын сударт '''阿儿答鲁黑''' (Ā er dá lǔ hēi)'''、按塔伦''' (Àn tǎ lún), '''阿勒塔伦''' (Ā lēi tǎ lún) гэж бичжээ.</ref> бол [[Чингис хаан]]ы их хатан [[Бөртэ үжин|Бөртэгээс]] төрсөн отгон охин нь юм. Түүнийг [[Олхонууд|Олхонуд]] аймгийн Тайжу хүргэнд өгчээ. Тайжу хүргэн бол [[Өэлүн|Өэлүн эхийн]] ах Улар хүргэний хүү<ref>{{Cite book |author=Рашид ад-Дин |authorlink=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=120 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> байжээ. Ер нь түүнийг Чингис хааны өөр нэг охин [[Уйгур үндэстэн|Уйгур]]ын Иди-Кут ханд өгсөн [[Алалтун бэхи|Ил Алти]] (Ил Алтун)-тай ихээхэн андуурах явдал түгээмэл байдаг. Тэр Ил Алтун Бэхийн нэрийг Лувсанданзаны Алтан Товчоос [[Алалтун бэхи]] гэж буруу буулгаснаар орчин үеийн түүх номонд Алталун гэх нэр Алалтун гэж ташаа бичигдэх болжээ. Алталун гүнжийн намтар нь [[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]] '''Гүнжийн илтгэл''', [[Судрын чуулган|Судрын чуулганы]] I боть, II ботьд хэд хэдэн удаа өгүүлжээ. Хожим түүний хүү [[Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт|Чочимтай]] нь [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] охид [[Ширин]], [[Бичиха|Бичигэ]] нартай ураг барилдаж байсан. Мөнх хааны үед 1252 онд хааны зарлигаар [[Жөндин фу|Жөндин фугийн]] 270 өрхөөс торго, даавуу татварлах эрхийг шагнал болгож өгчээ. == Ном зохиолд == Алталуны тухай АНУ-н зохиолч, түүхч [[Жак Уэтерфорд|Жак Уэтерфордын]] Монгол Хатдын Нууц Товчоо номонд гол дүрүүдийн нэг болсон юм. Алталуныг номон дээр Уйгурын Барчук Иди-Кут хаантай гэрлэж Уйгурын эмэгтэй-хаан болсон гэж бичжээ. Мөн түүнийг баатарлаг ухаантай бүсгүй байсан гэж тодотгожээ. ====== Шүүмжлэл: ====== Жак Уэтерфорд өөрийн номондоо Алталун гүнж болон Чингис хааны татвар эмээс гарсан охин болох [[Алалтун бэхи|Ил Алти гүнж]] нарын түүхийг холбож нэгэн дүр болгож бичжээ. Зохиолч хэдийгээр түүхэн эх сурвалжуудад тулгуурлан номоо бичсэн авч эх сурвалжийн мэдээллээс зөрчилтэй өгүүлэл бичсэн байна. Түүний ашигласан Перс хэл дээрхи хоёр гол эх сурвалжид Алталун болон Ил Алтийг хоёр өөр хүн болохыг тодорхой дурьдсан байдаг. Ил Алтийг Барчук Иди-Куттай ураг холбохын өмнө нас барсан тухай бас тэмдэглэсэн бөлгөө. ==Холбоотой өгүүлэл== * [[Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт]] ==Эшлэл== [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголын гүнж]] [[Ангилал:12-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн]] 4svfscudzcavpzmcihremvez32eluw6 0 98086 858665 857455 2026-06-11T15:19:07Z ~2026-34493-15 105275 858665 wikitext text/x-wiki '''Мөнхбаатарын Төгөлдөр''' (2000 оны 3-р сарын 28-нд төрж, 2025 оны 12-р сарын 4-нд нас барсан) нь '''290''' нэрээр танигдсан, Монголын дуучин, дууны үг бичигч, "NOITON" брэндийг үүсгэн байгуулагч, мөн "YASHA" бүлгийн үүсгэн байгуулагч уран бүтээлч юм. Мөн тэрээр "HAR MAF HARGIS HUCHIRHIILEL RECORDS"-н артист бөгөөд "MOTR" болон Bodikhuu-гийн 1vs100 бүлэгт багтдаг. YASHA нь 290, Tuug18, 168, Khandgai, COZYSLASHCLOT, TSE, BLOND, KLE TNGS, KOF CAESAR зэрэг уран бүтээлчид багтдаг. yран бүтээлчийн хувиар 290 нь ЯАША хувцасны брэндийг бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэгч, видео эдит, продюсер ба зураг зурж, mix mastering хийдэг талаараа ярьж байсан. == Хувийн амьдрал == Мөнхбаатарын Төгөлдөр нь 2000 оны 3-р сарын 28-д [[Их Британи арал|Их Британи]] улсын [[Лондон]] хотод төрсөн. Гурван настайдаа [[Монгол]]доо ирсэн учраас бага насны дурсамж Англи улсад байдаггүй гэж ярьж байсан. Өндөр 198 см. 16 настайгаасаа үг бичиж эхэлсэн бөгөөд сургууль дээрээ rhyme book буюу үг бичдэг байсан нандин дэвтрээ алдаж байсан гэнэ. Тэрээр 2017 онд Физик Математикийн гүнзгийрүүлсэн сургалттай 11 дүгээр сургуулийг төгссөн. Санхүү Эдийн Засгийн Их Сургуулийг 2023 онд төгсжээ. Тэрээр хэлэхдээ ”Би их сургуульдаа 6 жилийг өнгөрөөсөн, учир нь 2 жил сураад, 2 жил өөрийн дуучны карьераа хөөж, 2 жил сурч төгссөн” гэжээ. == Карьер == === 2017–2018: Bodikhuu 1vs100 === DJ Bodikhuu-н 1vs100-д дуугаа бичүүлж Playtime фестиваль зэрэгт дуулдаг байсан. '''<big>Triple X HIT Awards</big>''' 2023 оны 2-р сарын 12нд TRIPLE X HIT AWARDS RISING STAR Болсон '''<big>2023:"0" бүрэн хэмжээний цомог</big>''' 3-р сарын 20нд 29 дуутай [https://open.spotify.com/album/1zBqxBBPrAIzXUkgDkB0Th?si=F6OS2wlfQRi5fLfpmpyBvA "0"] цомогоо удаан хугацаанд бэлдэн цацсан байдаг. == Уран бүтээлүүд == *Be my summer *Back in the business *Chihriin baglaa *Ulaanbaatar gunigtai *Road w/o u *Hungun *Bogoond *Aaa Aaa Aaa Aaa *Daraa taariy *y u Lie? *Dursamj *Agsam tavina, *Nohooksping *Ulaanbaatar hugjiltei *Tsenher *Manan hot *Bi bayn bolood *Bi chamd zurkh *Chatsarganan ayngatai tal *Ginjin erguuleg *flowershop *ulaan, ulaan *10/10 *Cuz of i luv u *Destinymetorphan *Crytil6am *Uranhai sarnai *Hodolguur *HMM *Random bars *Game *Zuud *marmalade (davaidasha, cts, TUUG18, fruitybaachka нарын хамт) *Huuheldei *Tumaranuma *rmmbr mi? *Bingo *urhi *tonog *3nzohin *shijgiin batsaanuudiin suld duu *chihmeltsetseg *3SET *Goodnight city *huduuniitsetseg *teneg duu *rokit bay *narantsetseg *easy money *Valentine-ii margaash *HINDITGHV *Intro *BEMR *Gudamj *40K50K220K *HOVORHON *ZUNJINTWERK *THOUGHTS/TSETSEG *BACHT ONNA YACHT [[Ангилал:Монголын рэп дуучин]] [[Ангилал:2000 онд төрсөн]] [[Ангилал:2025 онд өнгөрсөн]] 11nw7c935urbxytzxyfsrcf95ezqiua 0 123084 858661 847405 2026-06-11T12:46:57Z Avirmed Batsaikhan 53733 858661 wikitext text/x-wiki [[Файл:Emblem of Vietnam Communist Party.svg|thumb|Вьетнамын Коммунист намын сүлд]] '''Вьетнамын Коммунист нам''' (ВКН) ([[Вьетнам хэл|вьетнам]]. Đảng Cộng sản Việt Nam, данг конг шан вьет нам); 1930 оны 2-р сарын 3-нд Хонгконг-д [[Францын Коммунист нам|Францын Коммунист намын]] салбар болж анх үүссэн. 1930 оны 10-р сараас 1945 оны хооронд '''«Энэтхэг хятадын хойгийн Коммунист нам»''' (вьетн. Đông Dương Cộng sản Đảng), 1945-1951 онд намын үйл ажиллагаа зогссон, 1951-1976 онуудад '''«Вьетнамын ажилчдын нам»''' (ВАН) нэртэй байсан. Вьетнамчуудын дунд '''«Нам»''' (вьетн. Đảng, данг) буюу '''«манай Нам»''' (Đảng ta, данг та) гэж дууддаг байна. [[Файл:Flag of the Communist Party of Vietnam.svg|thumb|Вьетнамын Коммунист намын далбаа]] Вьетнамын Коммунист намын гишүүдийн тоо [[2026 он|2026 онд]] 5.600.000 саяд хүрчээ. == Түүх == Анх 1925 оны хавар хятадын [[Гуанжоу]] хотод Вьетнамын коммунист үзэлтэй бүлгүүд ''Вьетнамын хувьсгалт залуучуудын бүлэг'' ([[Вьетнам хэл|вьет.]] ''Việt Nam Thanh Niên Kách Mệnh Hội''.) байгуулсан байна. Тус бүлгийн улс төр, нийгмийн зорилгод үндэсний тусгаар тогтнол, ажилчин тариачдын сайн сайхны төлөө газрыг дахин хуваарилах зэрэг байв. Нийгэмлэгийг буюу бүлгийг байгуулах санаачлагч нь 1924 оны 12-р сард Вьетнамын эх оронч бүлгүүдийг хувьсгал хийх зорилгоор Москвагаас Гуанжоу хотод ирсэн Коминтерний албан тушаалтан [[Хо Ши Мин]] байв. [[Файл:Giap-Ho.jpg|thumb]] Вьетнамын Коммунист нам (ВКН) -ыг [[Хо Ши Мин]] болон Хятад дахь цагаачдын хамт 1930 оны 2-р сарын 30-нд [[Хонконг]]-д болсон бага хурлаар үүсгэн байгуулсан байна. Энэ хурлаар Энэтхэг хятадын хойгийн Коммунист нам, Аннамын Коммунист нам болон Энэтхэг хятадын хойгийн Коммунист лигийн зарим гишүүд нийлсэний үндсэн дээр 1930 оны 2-р сарын 3-нд «Вьетнамын Коммунист нам» (вьетн. Việt Nam Đảng Cộng Sản) бий болох үндэс тавигдсан байна. == Үе үеийн удирдагч нар == # [[Хо Ши Мин]], Тон Дык Тханг, Фам Ван Донг, Во Нгуен Зяп, Чыонг Тинь. # [[Ле Зуан]], Ле Дык Тхо, Во Ти Конг, Нгуен Ван Линь. # До Мыой, Ле Дык Ань, Во Ван Киет. # Нонг Дык Мань, [[Нгуен Фу Чонг]], Нгуен Тан Зунг. # [[То Лам]] == Баримталдаг бодлого == Вьетнамын Коммунист Нам нь [[Лаос Ардын Хувьсгалт Нам|Лаос Ардын хувьсгалт нам]], [[Камбожийн Ардын нам]]<nowiki/>тай ойр дотно харилцаанд чухал ач холбогдол өгдөг. Мөн [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын коммунист нам]], Кубын коммунист нам, [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын нам]] /хуучин МАХН/ , [[Хөдөлмөрийн нам (Умард Солонгос)|Умард Солонгосын Хөдөлмөрийн нам]], [[Нэгдсэн Орос|Нэгдсэн Орос нам]]"-тай дотно харилцаатай ажилдаг байна. Вьетнамын коммунистууд дэлхийн олон орны коммунист намуудын Их хуралд төлөөлөгчдөө илгээж иржээ. == Намын Их хуралууд == {| class="wikitable" !Их хурал !Он сар өдөр !хуралдсан газар !Төлөөлөгчид !Намын гишүүдийн тоо !Холбогдох мэдээлэл |- |1-р |1935 оны 3-р сарын 27—31 |[[Макао]] |13 |600 |Төв хороогоо сонгосон, империализмын эсрэг ЗХУ-ын дэмжлэгтэй нэгдсэн Энэтхэг-хятадын фронт байгуулсан. |- |2-р |1951 оны 2-р сарын 11—19 |[[Туенкуанг]] |158 (53 ирээгүй) |766 349 |Вьетнамын хөдөлмөрчдийн нам гэж нэрээ өөрчилсөн. Намын дүрэм, хөтөлбөр гаргасан. |- |3-р |1960 оны 9-р сарын 5—12 |[[Ханой]] |525 (51 ирээгүй) |500 000 |Шинэ дүрмийн дагуу Умард Вьетнамд социализм барих ба хоёр Вьетнамыг энхийн замаар нэгтгэх намын жанжин шугам батлагдсан. |- |4-р |1976 оны 12-р сарын 14—20 |Ханой |1008 |1 550 000 |[[Ле Зуан]] намын дарга байсан. |- |5-р |1982 оны 3-р сарын 27—31 |Ханой |1033 |1 727 000 | |- |6-р |1986 оны 12-р сарын 15—18 |Ханой |1129 |~1 900 000 |Шинэчлэлийн бодлогын эхлэл. Нгуен Ван Линь Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгогдсон. |- |7-р |1991 оны 6-р сарын 24—27 |Ханой |1176 |2 155 022 |Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар До Мыой сонгогдсон. |- |8-р |1996 оны 6-р 28-наас 7-р сарын 1 |Ханой |1198 |2 130 000 |Намын бага хурлаар Ле Кха Фьеу Ерөнхий нарийн бичгийн дарга болсон. |- |9-р |2001 оны 4-р сарын 19 -22 |Ханой |1168 |2 479 719 |Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Нонг Дык Мань сонгогдон. Удирдагчдийн 4 дахь үе орж ирсэн. |- |10-р |2006 оны 4-р сарын 18-25 |Ханой |1176 |~3 100 000 |Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Нонг Дык Мань сонгогдсон. |- |11-р |2011 оны 1-р сарын 12-19 |Ханой |1377 |~ 3 600 000 |Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар [[Нгуен Фу Чонг]] сонгогдсон. |- |12-р |2016 оны 1-р сарын 20-28 |Ханой |1510 |~ 4 500 000 |Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Нгуен Фу Чонг улиран сонгогдсон. |- |13-р |2021 оны 1-р сарын 25-2-р сарын 1 |Ханой |1587 |~ 5 100 000 |Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Нгуен Фу Чонг дахин улиран сонгогдсон. |- |14-р |2026 оны 1-р сарын 19-23 |[[Ханой]] |1586 |~ 5 600 000 |Нгуен Фу Чонг нас барсны дараа 2024 онд сонгогдож байсан [[То Лам]] Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар дахин сонгогдсон. |} [[Ангилал:Коммунист нам]] [[Ангилал:Вьетнамын улс төр]] [[Ангилал:Вьетнамын нам]] je7yk09jh5p12ncbwwgsembkiy7j4t3 0 135968 858660 788381 2026-06-11T12:20:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 858660 wikitext text/x-wiki [[Файл:Emblem of Vietnam.svg|thumb]] '''Бүгд Найрамдах Социалист Вьетнам улсын Ерөнхийлөгч''' ([[Вьетнам хэл|вьет]]. ''Chủ tịch nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam'') — [[Вьетнам улс|Бүгд Найрамдах Социалист Вьетнам Улсын]] тэргүүн (товч.БНСВУ). [[Вьетнамын Үндэсний Ассамблей|Бүгд Найрамдах Социалист Вьетнам Улсын Үндэсний Ассамблейн]] гишүүд дотроосоо Үндэсний Ассамблейн бүрэн эрхийн хугацаанд сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч Үндэсний Ассемблейн өмнө хариулага хүлээж тайлагнадаг юм. Үндэсний Ассамблейн бүрэн эрхийн хугацаа дуусгавар болсны дараа тэрээр Үндэсний ассамблейн дараагийн бүрэлдэхүүн шинэ ерөнхийлөгчийг сонгох хүртэл Ерөнхийлөгчийн үүргийг гүйцэтгэдэг. Хэрэв Ерөнхийлөгч үүргээ гүйцэтгэх чадваргүй болсон бол түүний үүргийг дэд ерөнхийлөгч гүйцэтгэдэг байна. == Бүрэн эрх == * Үндсэн хууль, хууль, тогтоолыг нийтэлдэг; * Ардын зэвсэгт хүчний командлалыг хэрэгжүүлж, Үндэсний батлан ​​хамгаалах, улсын аюулгүй байдлын хорооны даргын албыг хашдаг; * Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, Ардын дээд шүүхийн дарга, Ардын дээд прокурорын ерөнхий прокурорыг томилох, огцруулах, эгүүлэн татах саналыг Үндэсний Ассамблейд өргөн мэдүүлдэг; * Шадар сайд болон Засгийн газрын бусад гишүүнийг томилох, чөлөөлөх, эгүүлэн татах /Үндэсний Ассамблей, түүний Байнгын хорооны шийдвэрийг үндэслэн/; * Дайны байдал зарлах, бүх нийтийн өршөөл үзүүлэх тухай шийдвэр гаргах (Үндэсний Ассамблейн болон Байнгын хорооны шийдвэрийг үндэслэн); * Бүх нийтийн болон хэсэгчилсэн дайчилгааны захирамж баталж, улсын хэмжээнд болон зарим хэсэгт байлдааны байдал зарлах (Байнгын хорооны шийдвэрийг үндэслэн); * Байнгын хорооны тогтоол, тогтоолд өөрчлөлт оруулах тухай саналыг Байнгын хороонд хүргүүлнэ; * Ардын дээд шүүхийн орлогч дарга, түүний ардын төлөөлөгч, түүнчлэн Ардын дээд прокурорын орлогч, гишүүдийг томилох, чөлөөлөх, эгүүлэн татах, ардын зэвсэгт хүчин, дипломат албаны зэрэг, зэрэг тогтоох тухай шийдвэр гаргадаг. бусад зэрэг, зэрэг, төрийн одон, медаль, гавъяат цолоор шагнуулах тухай шийдвэр гаргах; * Вьетнамын бүрэн эрхт [[Дипломат төлөөлөгч|Дипломат төлөөлөгчдийг]] томилох, эгүүлэн татах, гадаадын бүрэн эрхт дипломат төлөөлөгчдийг хүлээн авах, Вьетнамын нэрийн өмнөөс бусад улсын тэргүүн нартай хэлэлцээ хийх, олон улсын гэрээ байгуулах, олон улсын гэрээг соёрхон батлах, нэгдэн орох зэрэг Үндэсний хурлаар хэлэлцүүлэх шаардлаггүй асуудлыг шийдвэрлэдэг; * Вьетнамын иргэншил авах, Вьетнамын иргэншлээс гарах болон иргэншлээс хасах асуудлыг шийдвэрлэдэг; * Өршөөлийн тухай шийдвэр гаргадаг. == [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Вьетнам Улс|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Вьетнам Улсын]] Ерөнхийлөгч нарын жагсаалт == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |№ ! rowspan="2" |Нэр (Амьдарсан он жил) ! colspan="3" |Удирдсан хугацаа ! rowspan="2" |Нам |- !Албан тушаалд очсон огноо !Албан тушаалаа өгсөн огноо !Албан тушаал хашсан хугацаа |- ! colspan="6" |Бүгд Найрамдах Ардчилсан Вьетнам Улсын Ерөнхийлөгч |- | |[[Хо Ши Мин]] (1890–1969) |1945 оны 9-р сарын 2 |1969 оны 9-р сарын 2 |24 жил |Энэтхэг-хятадын Коммунист нам (1951 оны 2-р сар хүртэл) Вьетнамын хөдөлмөрчдийн нам (1951 оны 2-р сар хүртэл) |- | |Хунь Тук Кхан (1876–1947) |1946 оны 5-р сарын 29 |1946 оны 10-р сарын 21 |145 хоног |Нам бус |- | rowspan="2" | | rowspan="2" |Тон Дык Тханг (1888–1980) |1969 оны 9-р сарын 2 |1969 оны 9-р сарын 23 |21 хоног | rowspan="2" |Вьетнамын хөдөлмөрчдийн нам |- |1969 оны 9-р сарын 23 |1976 оны 7-р сарын 2 |6 жил 283 хоног |} == Бүгд Найрамдах Социалист Вьетнам Улсын Ерөнхийлөгч нарын жагсаалт == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |№ ! rowspan="2" |Овог нэр (Амьдарсан он, жил) ! colspan="3" |Удирдсан хугацаа ! rowspan="2" |Нам |- !Албан тушаалд очсон огноо !Албан тушаалаа өгсөн огноо !Албан тушаал хашсан хугацаа |- ! colspan="6" |Бүгд Найрамдах Социалист Вьетнам Улсын Ерөнхийлөгч |- | |Тон Дык Тханг (1888–1980) |1976 оны 7-р сарын 2 |1980 оны 3-р сарын 30 |3 жил 272 хоног |Вьетнамын хөдөлмөрчдийн нам (1976 оны 12-р сар хүртэл) [[Вьетнамын Коммунист нам]] (1976 оны 12-р сараас) |- | |Нгуен Хыу Тхо (1910–1996) |1980 оны 3-р сарын 30 |1981 оны 7-р сарын 4 |1 жил 96 хоног |[[Вьетнамын Коммунист нам]] |- ! colspan="6" |Бүгд Найрамдах Социалист Вьетнам Улсын Төрийн Зөвлөлийн дарга |- | |Чыонг Тинь (1907–1988) |1981 оны 7-р сарын 4 |1987 оны 6-р сарын 18 |5 жил 349 хоног |[[Вьетнамын Коммунист нам]] |- | |Во Ти Конг (1912–2011) |1987 оны 6-р сарын 18 |1992 оны 9-р сарын 23 |5 жил 97 хоног |[[Вьетнамын Коммунист нам]] |- ! colspan="6" |Вьетнамын Ерөнхийлөгч |- | |Генерал Ле Дык Ань (1920–2019) |1992 оны 9-р сарын 23 |1997 оны 9-р сарын 24 |5 жил 1 хоног |[[Вьетнамын Коммунист нам]] |- | |Чан Дык Лыонг (1937–) |1997 оны 9-р сарын 24 |2006 оны 6-р сарын 27 |8 жил 276 хоног |[[Вьетнамын Коммунист нам]] |- | |Нгуен Минь Чьет (1942–) |2006 оны 6-р сарын 27 |2011 оны 7-р сарын 25 |5 жил 28 хоног |[[Вьетнамын Коммунист нам]] |- | |Чыонг Тан Шанг (1949–) |2011 оны 7-р сарын 25 |2016 оны 4-р сарын 2 |4 жил 252 хоног |[[Вьетнамын Коммунист нам]] |- | |Генерал Чан Дай Куанг (1956–2018) |2016 оны 4-р сарын 2 |2018 оны 9-р сарын 21 |2 жил 172 хоног |[[Вьетнамын Коммунист нам]] |- | |Данг Тхи Нгок Тхинь (1959–) |2018 оны 9-р сарын 21 |2018 оны 10-р сарын 23 |32 дня |[[Вьетнамын Коммунист нам]] |- | |[[Нгуен Фу Чонг]] (1944–2024) |2018 оны 10-р сарын 23 |2021 оны 4-р сарын 5 |2 жил 164 хоног |[[Вьетнамын Коммунист нам]] |- | |Нгуен Суан Фук (1954–) |2021 оны 4-р сарын 5 |2023 оны 1-р сарын 17 |1 жил 287 хоног |[[Вьетнамын Коммунист нам]] |- | |Во Тхи Ань Суан (1970–) |2023 оны 1-р сарын 18 |2023 оны 3-р сарын 2 |43 хоног |[[Вьетнамын Коммунист нам]] |- | |Во Ван Тхыонг (1970–) |2023 оны 3-р сарын 2 |2024 оны 3-р сарын 21 |1 жил 19 хоног |[[Вьетнамын Коммунист нам]] |- | |Во Тхи Ань Суан (1970–) |2024 оны 3-р сарын 22 |2024 оны 5-р сарын 22 |61 хоног |[[Вьетнамын Коммунист нам]] |- | |[[То Лам]] (1957–) |2026 оны 4-р сарын 7-ноос |өнөө хүртэл | - хоног |[[Вьетнамын Коммунист нам]] |} fup9tlz676yc0m0tojyfil1krv0zpvw 0 139218 858681 814024 2026-06-11T23:02:58Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Линчёпинг шинжлэх ухааны парк]] to [[Линшөпин шинжлэх ухааны парк]] 814024 wikitext text/x-wiki Линкопингийн шинжлэх ухааны парк[хуучины нэрээр Мажардеви шинжлэх ухааны парк ба шинжлэх ухааны парк Мажардеви] нь Линкопинг хотын Остерготланд дахь хотын дүүрэг, технологийн бүс юм. Мажардеви хэсэг нь Линкопингийн их сургуулийн Валла хотхоны яг гадна талд байрладаг бөгөөд шинжлэх ухааны парк нь Линкопин болон ойр орчмын бүс нутагт үйл ажиллагаа явуулдаг хэдий ч Линкопингийн шинжлэх ухааны паркийн гол бүс юм.Линкопингийн шинжлэх ухааны парк нь нийт 14000 ажилтантай 600 орчим компанийг багтаадаг[2023].Эдгээр компаниудын ихэнх нь Линкопингийн их сургуулийн инновацийн ачаар байгуулагдсан.Компаниуд нь харилцаа холбоо, бизнесийн систем, програм хангамж, системийн инженерчлэл, электроник, гэрийн харилцаа холбоо, тээврийн хэрэгслийн аюулгүй байдал зэрэг технологийн салбарт голчлон үйл ажиллагаа явуулдаг. Ericsson, Releasy, IFS, Sectra, Infor, Combitech болон CGI групп. Компьютерийн түүхийн музей болох IT-ceum нь 2005 онд Мажардеви хотод баригдсан бөгөөд 2009 онд түүнийг мужийн музей болох Остерготландсийн музейд шилжүүлсэн. ndbn4z0t6wcfrntcc516fydsz00ezpu 858684 858681 2026-06-11T23:04:08Z Enkhsaihan2005 64429 858684 wikitext text/x-wiki Линшөпингийн шинжлэх ухааны парк[хуучины нэрээр Мажардеви шинжлэх ухааны парк ба шинжлэх ухааны парк Мажардеви] нь Линшөпин хотын Остерготланд дахь хотын дүүрэг, технологийн бүс юм. Мажардеви хэсэг нь Линшөпингийн их сургуулийн Валла хотхоны яг гадна талд байрладаг бөгөөд шинжлэх ухааны парк нь Линшөпин болон ойр орчмын бүс нутагт үйл ажиллагаа явуулдаг хэдий ч Линшөпингийн шинжлэх ухааны паркийн гол бүс юм.Линкопингийн шинжлэх ухааны парк нь нийт 14000 ажилтантай 600 орчим компанийг багтаадаг[2023].Эдгээр компаниудын ихэнх нь Линшөпингийн их сургуулийн инновацийн ачаар байгуулагдсан.Компаниуд нь харилцаа холбоо, бизнесийн систем, програм хангамж, системийн инженерчлэл, электроник, гэрийн харилцаа холбоо, тээврийн хэрэгслийн аюулгүй байдал зэрэг технологийн салбарт голчлон үйл ажиллагаа явуулдаг. Ericsson, Releasy, IFS, Sectra, Infor, Combitech болон CGI групп. Компьютерийн түүхийн музей болох IT-ceum нь 2005 онд Мажардеви хотод баригдсан бөгөөд 2009 онд түүнийг мужийн музей болох Остерготландсийн музейд шилжүүлсэн. kf6l9t8jyxs4oa65trwictlaukx7l1u 0 139605 858679 818011 2026-06-11T23:02:46Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Линчепингийн их сургууль]] to [[Линшөпингийн их сургууль]] 818011 wikitext text/x-wiki '''Линчепингийн их сургууль''' нь '''Шведийн Линчёпинг''' хотод байрладаг олон нийтэд нээлттэй судалгааны их сургууль юм. Анх 1969 онд байгуулагдсан бөгөөд 1975 онд бүрэн хэмжээний их сургуулийн статустай болсон. Өнөөдөр Шведийн хамгийн том их сургуулиудын нэгт тооцогддог. Их сургууль нь гурван хотод байрлах дөрвөн кампустай: Линчёпинг хот дахь Кампус Валла ба Кампус US, Норрчёпинг хот дахь Кампус Норрчёпинг, мөн Стокгольм хот дахь Кампус Лидингө. Их сургууль нь дараах дөрвөн факультеттэй: Урлаг ба Шинжлэх ухаан; Анагаах ухаан ба Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан; Шинжлэх ухаан ба Инженерчлэл (Технологийн институт гэж ч нэрлэдэг); Боловсролын шинжлэх ухаан. Салбар хоорондын хамтын ажиллагааг дэмжихийн тулд их сургууль нь хэд хэдэн салбарыг хамарсан, зарим тохиолдолд нэгээс олон факультетад харьяалагддаг 12 томоохон тэнхимтэй. 2021 оны байдлаар тус их сургууль 35,900 оюутан, 4,300 ажилтантай байсан. Линчёпингийн их сургууль нь судалгаа болон боловсролын хүрээнд бизнесийн салбар болон олон нийттэй харилцах харилцааг чухалчилдаг. Сургалт ба судалгаа нь Линчёпинг, Норрчёпинг хотуудад байрлах гурван кампуст явагддаг — Кампус Валла, Кампус US болон Кампус Норрчёпинг. Эдгээр нь Стокгольмоос тус тус 200 болон 160 км-ийн зайд оршдог.<ref>{{Citation |title=Linköping University |date=2025-04-07 |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Link%C3%B6ping_University |work=Wikipedia |access-date=2025-04-17 |language=en}}</ref> dhnjz9ucg4i2kxuewnr5lefegwoubby 858683 858679 2026-06-11T23:03:32Z Enkhsaihan2005 64429 858683 wikitext text/x-wiki '''Линшөпингийн их сургууль''' нь '''Шведийн Линшөпин''' хотод байрладаг олон нийтэд нээлттэй судалгааны их сургууль юм. Анх 1969 онд байгуулагдсан бөгөөд 1975 онд бүрэн хэмжээний их сургуулийн статустай болсон. Өнөөдөр Шведийн хамгийн том их сургуулиудын нэгт тооцогддог. Их сургууль нь гурван хотод байрлах дөрвөн кампустай: Линчёпинг хот дахь Кампус Валла ба Кампус US, Норрчёпинг хот дахь Кампус Норрчёпинг, мөн Стокгольм хот дахь Кампус Лидингө. Их сургууль нь дараах дөрвөн факультеттэй: Урлаг ба Шинжлэх ухаан; Анагаах ухаан ба Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан; Шинжлэх ухаан ба Инженерчлэл (Технологийн институт гэж ч нэрлэдэг); Боловсролын шинжлэх ухаан. Салбар хоорондын хамтын ажиллагааг дэмжихийн тулд их сургууль нь хэд хэдэн салбарыг хамарсан, зарим тохиолдолд нэгээс олон факультетад харьяалагддаг 12 томоохон тэнхимтэй. 2021 оны байдлаар тус их сургууль 35,900 оюутан, 4,300 ажилтантай байсан. Линчёпингийн их сургууль нь судалгаа болон боловсролын хүрээнд бизнесийн салбар болон олон нийттэй харилцах харилцааг чухалчилдаг. Сургалт ба судалгаа нь Линчёпинг, Норрчёпинг хотуудад байрлах гурван кампуст явагддаг — Кампус Валла, Кампус US болон Кампус Норрчёпинг. Эдгээр нь Стокгольмоос тус тус 200 болон 160 км-ийн зайд оршдог.<ref>{{Citation |title=Linköping University |date=2025-04-07 |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Link%C3%B6ping_University |work=Wikipedia |access-date=2025-04-17 |language=en}}</ref> 047x8pspyg3ndvgp1km7ys5tv8nia2k 0 144860 858692 846359 2026-06-12T03:53:37Z Orgio89 4242 858692 wikitext text/x-wiki [[File:Lkhagva-Ochir.E.jpg|thumb|Эрдэнэ-Очирын Лхагва-Очир]] Тэрээр "Cirque du Soleil"-ийн CRYSTAL болон KOOZA шоунуудад тоглож байсан бөгөөд түүний урлагт оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлэн [[Монгол]] Улсын Гавьяат жүжигчин цол, "Алтан гадас" одонгоор шагнажээ. Өнөөдөр Лхагва-Очир өөрийн мэдлэг туршлагаа олон улсын сургалт, хөтөлбөрүүд болон "AcroMongolia Stage Artist Program"-аар дамжуулан хойч үеийн уран бүтээлчидтэй хуваалцаж байна. Лхагва-Очирын Physical Asia шоу тэмцээнд Монголын багийн гишүүнээр улсаа төлөөлж оролцсон нь түүнийг Монголын ба олон улсын үзэгчдэд улам ойртуулан таниулж хүүхэд залуусыг спорт ба урлагтай ойртуулахад чухал түлхэц нөлөөлөл болж байна. ==Олон улсын цирк болон урлагийн шагнал== *Хүрэл цом – Монакогийн олон улсын циркийн сургуулиудын 16 дахь удаагийн "Première Rampe" тэмцээн (2004) *Тусгай шагнал – Вьетнам, "Хюэ" олон улсын соёлын наадам (2012) *Алтан цом – Вьетнам, Ханой хотын олон улсын циркийн 4 дэх удаагийн наадам (2012) *Мөнгөн цом – Итали, Лиана Орфейн нэрэмжит олон улсын циркийн 29 дэх удаагийн "Golden Festival" (2013) *Мөнгөн цом – Монголын алиалагчдын уралдаан (Хишиг-Өлзийн хамт, 2010) *2-р байр – B-Boy Breakdance-ын "2 VS 2 Battle" тэмцээн (2008) *"Budapest Prix" шагнал – Унгар, Будапештын олон улсын циркийн 14 дэх удаагийн наадам (2022) *"Prix de l’Association Monégasque des Amis du Cirque" шагнал – Монако, Монте-Карлогийн олон улсын циркийн 46 дахь удаагийн наадам (2024) *"Golden Star" шагнал – [[Франц]], [[Гренобль]], Овернь-Рона-Альп Изерийн циркийн 23 дахь удаагийн наадам (2024) ==Төрийн дээд шагнал, цол хэргэм== *Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин (2025) *Алтан гадас одон – Төрийн дээд шагнал (2021) *Монголын соёл, урлагийн шилдэг бүтээлийн шагнал (2012) *"Тэргүүний залуу" алтан медаль – Монголын Залуучуудын Холбоо (2012) *"TOP YOUTH" алтан медаль – Монголын Залуучуудын Холбоо (2012) *Хүндэт медаль – "Сити" дээд сургууль (2013) ==Кино болон жүжиг== *Сүүлчийн бүжиг (УСК) – Орлон тоглогч, Монгол (2007) *Тэнгри (УСК, Хамба Продакшн) – Гол дүр: Сорог хунтайж, Монгол (2012) *Парисын дарь эхийн сүм (Театрын жүжиг) – Бүжигчин, жүжигчин, Монгол (2013) *Сахилгагүй хөрш (ОАК, Монгол HD телевиз) – Жүжигчин, Монгол (2015) *Мөрдөгч (ОАК, Боловсрол суваг телевиз) – Жүжигчин, Монгол (2017) *Дууласан нүд (Клип, Дуучин Баяртцэцэг) – Жүжигчин, Монгол (2021) *Миний торгоны хээ (УСК, Боловсрол телевиз) – Гол дүр: Эрболд, Монгол (2023) *Хайрын түүх (УСК, UBS телевиз) – Гол дүр: Эрхээдэй, Монгол (2024) ==Модель болон сурталчилгаа== *G-Mobile** – Гэрэл зураг болон видео сурталчилгаа (2012) *Жалам хар алтан шар шар айраг** – Гэрэл зураг болон видео сурталчилгаа (2013) *Сахио (Sakho) гоёл чимэглэл** – Модель, гэрэл зураг (2015) *"Саруул тал" клип** – Гол дүр (2015) *"Хан тэнгэрийн хайр" цуврал клип** – Гол дүр (2015) *"Амьдралын бэлэг" клип** – Тэнцвэржүүлэгч (Hand Balancing) үзүүлбэр (2016) *Мөнгөн кашмер** – Видео болон гэрэл зургийн сурталчилгаа (2021) *US Project Virtual Show – Matrix Salon** – Модель (2021) *Cubist Scape аян** – Mercedes-Maybach S-Class 2024, Дэвид ЛаШапель (АНУ, 2024) ==Телевизийн нэвтрүүлэг== *Physical: Welcome to Mongolia** – Netflix (2026) *Physical Asia** – Netflix (2025) *"Ододтой бүжиглэе" 3-р улирал** – 2-р байр, TV5 Монгол (2012) *Instrumental Video** – G Entertainment Art Media & Лхагва-Очир (2016) *The Models (Монгол HD телевиз)** – Шүүгч (2021) *To Be or Not to Be (UBS телевиз)** – Шүүгч (2022) *The Talk (CBS, АНУ)** – Зочин үзүүлбэр үзүүлэгч (2023) ==Бодибилдингийн тэмцээн== *Ирээдүйн Мистер Монгол**, Men’s Fitness Physique – 1-р байр (2020) *Дэлхийн бодибилдинг, фитнессийн 12 дахь удаагийн аварга шалгаруулах тэмцээн**, Men’s Fitness Physique – 1-р байр, Узбекистан (2021) *Мистер Монгол**, Men’s Fitness Physique – 1-р байр (2021) *"Mongolia Champ Cup" бодибилдинг, фитнессийн тэмцээн** – 2-р байр (2021) n9hvl2vu9rz2gkl8r1ekxlt5vkk0imp 0 146662 858662 2026-06-11T13:12:29Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Le duan.png|thumb]] '''Ле Зуа́н''' ([[Вьетнам хэл|вьет.]] ''Lê Duẩn'', 1907 оны 4-р сарын 7-нд Францын харьяаны Аннамын Куангчи мужийн Битьла тосгонд төрсөн – 1986 оны 7-р сарын 10-нд Ханой хотод нас барсан) - [[Вьетнам|Бүгд Найрамдах]] [[Вьетнам|Социалист Вьетнам Улсын]] төр, у..." 858662 wikitext text/x-wiki [[Файл:Le duan.png|thumb]] '''Ле Зуа́н''' ([[Вьетнам хэл|вьет.]] ''Lê Duẩn'', 1907 оны 4-р сарын 7-нд Францын харьяаны Аннамын Куангчи мужийн Битьла тосгонд төрсөн – 1986 оны 7-р сарын 10-нд Ханой хотод нас барсан) - [[Вьетнам|Бүгд Найрамдах]] [[Вьетнам|Социалист Вьетнам Улсын]] төр, улс төрийн болон олон улсын коммунист хөдөлгөөний зүтгэлтэн. Ле Зуан бол Энэтхэг Хятадын Коммунист Намыг үүсгэн байгуулагчдын нэг байв. 1960-1986 онд тэрээр [[Вьетнамын Коммунист Нам|'''Вьетнамын Коммунист Намын''']] Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (анх нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга)-аар ажиллаж байжээ. 1986 онд Ле Зуаныг нас барсаны дараа Вьетнамын нийгмийн бараг бүх талыг хянах хүсэлтэй байсан гэж буруутгаж байв. Тэрээр ЗХУ-тай нягт харилцаатай байсан бөгөөд түүний хамгийн чухал амжилтуудын нэг бол Хятадын дарамт шахалт, дараа нь зэвсэгт түрэмгийлэлд өртсөн ч [[Камбож|Камбожид]] [[Пол Пот|Пол Потын]] дэглэмийг ялсан явдал байв. == Намтар == * 1929: Вьетнамын Хувьсгалт Залуучуудын Холбоонд элссэн. * 1930: Энэтхэг-Хятадын Коммунист Намд элссэн. * 1931: Бак Ки дахь Намын Хорооны Суртал ухуулгын хорооны гишүүн. * 1931 оны 4-р сарын 20: Хайфон хотод Францын эрх баригчидад баривчилж, Хоа Ло, Сон Ла, Кон Дао хотуудад 20 жилийн хорих ял авсан. * 1936: Суллагдаж, Трунг Ки хотод хувьсгалт үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлжээ. * 1937: Чун Ки дахь Намын Хорооны нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ. * 1939: Энэтхэг-Хятадын Коммунист Намын Төв Хорооны Товчооны гишүүнээр томилогдсон. 1939 оны сүүлээр тэрээр Төв Хорооны 6-р хуралд оролцсон. * 1940: Сайгонд Францын эрх баригчид баривчилж, 10 жилийн хорих ял оноож, Кон Дао руу хоёр дахь удаагаа цөлөгдсөн. * 1946: Ерөнхийлөгч [[Хо Ши Мин|Хо Ши Минтэй]] хамт ажилласан. * 1946-1954: Өмнөд Вьетнамын Намын Хорооны нарийн бичгийн дарга, Намын Төв Хорооны Өмнөд хэсгийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан. * 1951: Бүх Вьетнамын Коммунист намын 2-р Их Хурлаар Төв Хороо болон Улс төрийн Товчоонд сонгогдсон. * 1954-1957: Өмнөд Вьетнамд хувьсгалт үйл ажиллагааг удирдсан. * 1957 оны сүүлээр [[Ханой]] руу явж, Ерөнхийлөгч Хо Ши Минтэй ойр хамтран ажилласан. * 1960 оны 9-р сар: Вьетнамын бүх намын гуравдугаар их хурлаар тэрээр Төв хороо болон Улс төрийн товчоонд сонгогдож, Намын Төв хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, Цэргийн төв комиссын нарийн бичгийн даргаар томилогдсон байна. * IV (1976 оны 12-р сар) болон V (1982 оны 3-р сар) Бүх Вьетнамын намын их хурлуудаар Төв Хороо болон Улс төрийн товчоонд сонгогдож, 1986 оны 7-р сард нас барах хүртлээ [[Вьетнамын Коммунист Нам|Вьетнамын Коммунист намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаалыг хашжээ. 6cj492cwwmwmbfyl1otzk8r90xxjli0 828 146663 858671 2026-06-11T21:04:17Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Өпсала', top = 60.80, bottom = 59.30, left = 16.60, right = 18.90, image = 'Sweden Uppsala location map.svg' }" 858671 Scribunto text/plain return { name = 'Өпсала', top = 60.80, bottom = 59.30, left = 16.60, right = 18.90, image = 'Sweden Uppsala location map.svg' } 52cxudx4p9sp9ej57t9kpv8h6epcsc8 828 146664 858675 2026-06-11T22:53:45Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Вестманланд', top = 60.30, bottom = 59.10, left = 15.30, right = 17.10, image = 'Sweden Västmanland location map.svg' }" 858675 Scribunto text/plain return { name = 'Вестманланд', top = 60.30, bottom = 59.10, left = 15.30, right = 17.10, image = 'Sweden Västmanland location map.svg' } hb4qaal1u7mqqqkegtdh6cyngynavif 828 146665 858676 2026-06-11T22:57:11Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Өрэбро', top = 60.20, bottom = 58.60, left = 14.10, right = 15.90, image = 'Sweden Örebro location map.svg' }" 858676 Scribunto text/plain return { name = 'Өрэбро', top = 60.20, bottom = 58.60, left = 14.10, right = 15.90, image = 'Sweden Örebro location map.svg' } cqt1rlkx2pcys4fb220mcsz6lxl4gyu 0 146667 858682 2026-06-11T23:02:58Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Линчёпинг шинжлэх ухааны парк]] to [[Линшөпин шинжлэх ухааны парк]] 858682 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Линшөпин шинжлэх ухааны парк]] e37r072z8yjipbvp57ki8ues15e963v 0 146668 858697 2026-06-12T09:23:58Z Orgio89 4242 Хуудас үүсгэв: "Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээ (алт, платинум зэрэг) нь тухайн хөгжмийн бүтээлийг тодорхой тооны хувиар борлуулагдсан, түгээгдсэн эсвэл цахим хэлбэрээр дамжуулагдсан (стрим хийгдсэн) болохыг баталгаажуулдаг систем юм. Гэрчилгээ олгох борлуулалтын доод х..." 858697 wikitext text/x-wiki Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээ (алт, платинум зэрэг) нь тухайн хөгжмийн бүтээлийг тодорхой тооны хувиар борлуулагдсан, түгээгдсэн эсвэл цахим хэлбэрээр дамжуулагдсан (стрим хийгдсэн) болохыг баталгаажуулдаг систем юм. Гэрчилгээ олгох борлуулалтын доод хэмжээ нь бүтээлийн төрөл (цомог, сингл, хөгжмийн видео гэх мэт) болон улс орон, бүс нутгаас хамааран өөр өөр байдаг (Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээний жагсаалтыг үзнэ үү). Бараг бүх улс орнууд Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбооны (RIAA) гэрчилгээний ангиллыг бага зэрэг өөрчлөн дагаж мөрддөг бөгөөд эдгээр нь үнэт металл, эрдэнэсийн нэрээр (алт, платинум, алмаз) нэрлэгддэг. Эдгээр шагналыг авахад шаардагдах борлуулалтын босго хэмжээ нь уг бүтээлийг гаргасан бүс нутгийн хүн амын тооноос хамаардаг. Ерөнхийдөө эдгээр гэрчилгээг зөвхөн олон улсын хэмжээнд гарсан бүтээлүүдэд олгодог бөгөөд цомог борлуулагдсан улс бүрд тус бүрд нь тусгайлан шагнадаг. Түүнчлэн хөгжмийн өөр өөр зөөвөрлөгчид (жишээ нь: видео, цомог, сингл эсвэл хөгжим таталт)-д зориулсан борлуулалтын түвшин харилцан адилгүй байх бөгөөд зарим нь нөгөөгөөсөө 10 дахин их байх тохиолдол ч бий. ==Түүх== Сомалийн дуучин Саадо Али Варсаме амьдралынхаа турш дахь ололт амжилтыг үнэлүүлж "Алт" цомгийн шагнал гардан авч буй нь. Анхны алт, мөнгөн цомгийн шагналуудыг дуу бичлэгийн компаниуд өөрсдийн уран бүтээлчдийн борлуулалтын амжилтыг сурталчлах зорилгоор гардуулдаг байв. Хамгийн анхны мөнгөн дискийг 1937 оны 12 дугаар сард "Regal Zonophone" компаниас Жорж Формбид "The Window Cleaner" дуу нь 100,000 хувь борлуулагдсаныг үнэлж гардуулжээ. Хамгийн анхны бодит алтан цомог шагналыг 1942 оны 2 дугаар сарын 10-нд "RCA Victor" компани (охин компани болох "Bluebird Records"-оор дамжуулан) Гленн Миллер болон түүний оркестрт "Chattanooga Choo Choo" сингл нь 1.2 сая хувь борлуулагдсаныг тэмдэглэж гардуулсан байна. Компаниудын зүгээс олгодог шагналын бусад жишээнээс дурдвал: 1956 онд "RCA Victor" компани Харри Белафонтегийн "Calypso" цомгийг 1 саяас олон хувь борлуулагдсан анхны LP (пянз) цомог болсонд, мөн Элвис Преслигийн "Don't Be Cruel" сингл нь 1 сая хувь борлуулагдсанд тус тус алтан цомог гардуулжээ. Мөн 1956 онд "Decca" компани Жерри Льюист "Rock-a-Bye Your Baby with a Dixie Melody" сингл дууных нь төлөө алтан цомог гардуулсан байна. Салбарын хэмжээнд авч үзвэл, 1958 онд Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA) жижиглэнгийн борлуулалт нь 1 сая долларт хүрсэн бүхий л төрлийн пянз, цомог, синглд зориулсан алтан цомгийн шагналын хөтөлбөрөө нэвтрүүлсэн байна. Эдгээр борлуулалтыг зөвхөн АНУ-д суурилсан дуу бичлэгийн компаниудаар хязгаарлаж байсан бөгөөд бусад улс орнууд руу хийсэн экспортыг тооцдоггүй байв. 1968 оны байдлаар цомгийн хувьд дотооддоо ойролцоогоор 670,000 хувь, харин сингл дууны хувьд 1,000,000 хувь түгээгдсэн байх шаардлагатай байжээ. 1976 онд RIAA цомгийн борлуулалт 1 сая, синглийн борлуулалт 2 сая хувьд хүрсэн тохиолдолд олгох "Платинум" гэрчилгээг нэвтрүүлсэн бөгөөд алтан гэрчилгээний босгыг цомгийн хувьд 500,000 хувь борлуулагдсан байхаар шинэчлэн тогтоожээ (сингл хэвээрээ 1 сая байсан). Үүнээс өмнө ямар ч цомог платинум гэрчилгээ авч байгаагүй. Ван Клиберний 1958 онд "RCA Victor"-д бичүүлсэн Чайковскийн төгөлдөр хуурын концерт хожмоо платинум өргөмжлөл хүртсэн ч энэ нь цомог гарснаас хойш хорин жилийн дараа болсон үйл явдал юм. 1999 онд 10 сая хувь борлуулагдсан бүтээлүүдэд зориулсан "Алмаз" гэрчилгээг нэвтрүүлсэн байна. 1980-аад оны сүүлчээр сингл дууны гэрчилгээний босгыг цомгийнхтой ижил түвшинд хүргэж бууруулжээ. ==RIAA гэрчилгээ== Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA)-ноос "Алтан цомог/дуу" хэмээх анхны албан ёсны тэмдэглэгээг 1958 онд сингл дуунуудад зориулан бий болгосон бөгөөд RIAA нь "gold record" (алтан цомог) гэх нэр томьёог АНУ-д барааны тэмдгээр баталгаажуулжээ. 1958 оны 3 дугаар сарын 14-нд RIAA өөрийн анхны алтан гэрчилгээг Перри Комогийн хит сингл болох "Catch a Falling Star" дуунд олгосон байна. Үүнээс дөрвөн сарын дараа "Oklahoma!" киноны дууны цомог анхны алтан цомгоор шалгарчээ. 1976 онд RIAA платинум гэрчилгээг нэвтрүүлж, анх удаа 1976 оны 2 дугаар сарын 24-нд Eagles хамтлагийн "Their Greatest Hits (1971–1975)" түүвэр цомогт, мөн 1976 оны 4 дүгээр сарын 22-нд Жонни Тейлорын "Disco Lady" синглд олгосон байна. Компакт диск (CD) гарч ирснээр хөгжмийн борлуулалт өсөж, улмаар RIAA 1984 онд "Олон платинум" (Multi-Platinum) шагналыг бий болгожээ. Сингл эсвэл цомгийн борлуулалт нь 10,000,000 хувьд хүрсэн уран бүтээлчдийг алдаршуулах "Алмаз" шагналыг 1999 онд нэвтрүүлсэн байна. Хорьдугаар зуунд болон 21 дүгээр зууны эхний арван жилийн зарим хэсэгт дистрибьютор компаниуд жижиглэнгийн бодит борлуулалт биш, харин бөөний цэгүүд рүү тээвэрлэсэн (түгээсэн) хэмжээнд үндэслэн гэрчилгээ нэхэмжлэх нь түгээмэл байсан бөгөөд энэ нь эцсийн жижиглэнгийн борлуулалтын бодит тооноос давсан олон гэрчилгээ олгогдоход хүргэсэн. Жижиглэнгийн борлуулалтын дийлэнх хэсэг нь төлбөрөө төлсөн дижитал таталт болон цахим дамжуулалт (стриминг) руу шилжсэнээр энэ байдал эрс багассан байна. ==Дижитал медиа гэрчилгээ== Ихэнх улс оронд гэрчилгээ нь зөвхөн биет зөөвөрлөгчид (пянз, CD) хамаарахаа больсон бөгөөд одоо дижитал таталтыг борлуулалтын амжилтад тооцдог болсон (АНУ болон Их Британид 2004 оноос хойш). 2006 оны 6 дугаар сард RIAA дууны рингтон таталтыг мөн баталгаажуулж эхэлсэн байна. Apple Music, Spotify, Tidal, Napster зэрэг хэрэглэгчийн хүсэлтээр ажилладаг үйлчилгээнүүдийн стримингийг АНУ-д 2013 оноос, Их Британи болон Германд 2014 оноос хойш одоо байгаа дижитал гэрчилгээний системд багтаасан. АНУ болон Германд YouTube, VEVO, Xite, Yahoo! Music зэрэг видео стриминг үйлчилгээнүүдийг гэрчилгээнд тооцож эхэлсэн бөгөөд хоёр улсад 100 цахим дамжуулалтыг (стрим) 1 дижитал таталттай тэнцүүлэх томьёог ашиглаж байна. Дани, Испани зэрэг бусад улс орнууд дижитал сингл таталт болон стримингийг тусад нь шагнадаг хэвээр байна. ==Бэлгэдлийн шинжтэй гэрчилгээ== 1980-аад оны эхээр Рафаэльд түүний харьяалагддаг "Hispavox" лейбл болон "SGAE" зохиогчийн эрхийн холбооноос карьерынх нь борлуулалтыг үнэлж гардуулсан "Ураны диск". Зарим уран бүтээлчид онцгой бөгөөд бэлгэдлийн шинжтэй шагналуудыг авч байсан. Үүний дотор 1980-аад оны эхээр Рафаэльд түүний карьерын борлуулалтыг үнэлж Hispavox болон SGAE-ээс "Ураны диск" олгосон байдаг. Луис Мигель 1999 онд Чили улсад 1.7 саяас олон хувь борлогдсон амжилтаараа "Лазурит (Номин) диск" хүртсэн бол Луис Фонси 2017 онд "Despacito" дууных нь дэлхий даяарх борлуулалтыг үнэлж Universal Music Group-ээс "Плутоны диск" хүртжээ. ==IFPI гэрчилгээ== Олон улсын фонограмм үйлдвэрлэгчдийн холбоо (IFPI) нь 1933 онд байгуулагдсан бөгөөд 1996 оноос хойш Европ болон Ойрхи Дорнодод (2009 оны 10 дугаар сарын байдлаар) цомгийн борлуулалт нь 1 саяас давсан бүтээлүүдэд "Platinum Europe Award" (Европын платинум шагнал) олгож эхэлсэн. Олон платинум шагналыг дараагийн сая саяар давтсан борлуулалтад олгодог. Шагнал олгоход хугацаа (бүтээл гарсан огнооноос хойш) хамаарахгүй бөгөөд зөвхөн Европын уран бүтээлчдээр хязгаарлагддаггүй. ==IMPALA гэрчилгээ== Хараат бус хөгжмийн компаниудын холбоо (IMPALA) нь бие даасан хөгжмийн салбарыг хөгжүүлэх, уран сайхны, энтрепренершип болон соёлын олон янз байдлын ашиг сонирхлын үүднээс бие даасан хөгжмийг сурталчлах зорилгоор 2000 оны 4 дүгээр сард байгуулагдсан. IMPALA нь 2005 онд борлуулалтын шагналыг нэвтрүүлсэн бөгөөд энэ нь бүх Европыг хамарсан амжилт нь борлуулалт 1 сая хүрэхээс хамаагүй өмнө эхэлдэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн анхны шагнал болсон юм. Шагналын түвшнүүд нь: Мөнгө (20,000+), Давхар мөнгө (40,000+), Алт (75,000+), Давхар алт (150,000+), Алмаз (200,000+), Платинум (400,000+) болон Давхар платинум (800,000+) юм. ==Гэрчилгээний босго хэмжээ== Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA)-ноос олгодог "Алмаз шагнал" нь АНУ-д цомог болон сингл дууны аль алиных нь хувьд 10 сая хувь борлогдсоныг гэрчилдэг. АНУ, Их Британи, Канад, Франц улсуудын гэрчилгээний босго хэмжээг доор харуулав. Хүснэгт дэх тоонууд нь тухайн зөөвөрлөгчийн нэг борлуулалт эсвэл нэг түгээлтийг илэрхийлэх "нэгж" (хувь)-ээр хэмжигдэнэ. Гэрчилгээг ихэвчлэн хуримтлуулах зарчмаар олгодог бөгөөд нэг бүтээл дараалан мөнгө, алт, платинум гэрчилгээ авах боломжтой. Жишээлбэл, АНУ-д 2,000,000 хувь борлогдсон цомгийг "Давхар платинум" эсвэл заримдаа "Олон платинум" гэж нэрлэдэг. АНУ-д 2013 оноос, Их Британид 2014 оноос, Германд 2014 оноос хойш дууны цахим дамжуулалтыг (стрим) сингл дууны гэрчилгээнд тооцдог болсон бөгөөд 150 стримийг 1 сингл борлуулалттай, эсвэл цомгийн аравны нэгтэй ($1/10$) тэнцүүжүүлэн тооцдог байна. 2016 оны 2 дугаар сараас эхлэн RIAA нь Алт болон Платинум цомгийн шагналд хэрэглэгчийн хүсэлтээрх аудио болон видео дамжуулалт (стрим) болон дуу худалдан авалтын тэнцүүлэх нэгжийг багтаасан. Энэхүү хөтөлбөр нь сингл болон цомгийн гэрчилгээнд борлуулалт болон стримингийн аль алиныг нь тооцдог болсон байна. 5azkorvj8yxe25p12r60hanhxqu2kne 858698 858697 2026-06-12T09:30:31Z Orgio89 4242 858698 wikitext text/x-wiki [[File:Wall of Gold & Platinum Sales (Country Music Hall of Fame And Museum).jpg|thumb|Алт ба платинум пянзан сертификат]] Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээ (алт, платинум зэрэг) нь тухайн хөгжмийн бүтээлийг тодорхой тооны хувиар борлуулагдсан, түгээгдсэн эсвэл цахим хэлбэрээр дамжуулагдсан (стрим хийгдсэн) болохыг баталгаажуулдаг систем юм. Гэрчилгээ олгох борлуулалтын доод хэмжээ нь бүтээлийн төрөл (цомог, сингл, хөгжмийн видео гэх мэт) болон улс орон, бүс нутгаас хамааран өөр өөр байдаг (Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээний жагсаалтыг үзнэ үү). Бараг бүх улс орнууд Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбооны (RIAA) гэрчилгээний ангиллыг бага зэрэг өөрчлөн дагаж мөрддөг бөгөөд эдгээр нь үнэт металл, эрдэнэсийн нэрээр (алт, платинум, алмаз) нэрлэгддэг. Эдгээр шагналыг авахад шаардагдах борлуулалтын босго хэмжээ нь уг бүтээлийг гаргасан бүс нутгийн хүн амын тооноос хамаардаг. Ерөнхийдөө эдгээр гэрчилгээг зөвхөн олон улсын хэмжээнд гарсан бүтээлүүдэд олгодог бөгөөд цомог борлуулагдсан улс бүрд тус бүрд нь тусгайлан шагнадаг. Түүнчлэн хөгжмийн өөр өөр зөөвөрлөгчид (жишээ нь: видео, цомог, сингл эсвэл хөгжим таталт)-д зориулсан борлуулалтын түвшин харилцан адилгүй байх бөгөөд зарим нь нөгөөгөөсөө 10 дахин их байх тохиолдол ч бий. ==Түүх== Сомалийн дуучин Саадо Али Варсаме амьдралынхаа турш дахь ололт амжилтыг үнэлүүлж "Алт" цомгийн шагнал гардан авч буй нь. Анхны алт, мөнгөн цомгийн шагналуудыг дуу бичлэгийн компаниуд өөрсдийн уран бүтээлчдийн борлуулалтын амжилтыг сурталчлах зорилгоор гардуулдаг байв. Хамгийн анхны мөнгөн дискийг 1937 оны 12 дугаар сард "Regal Zonophone" компаниас Жорж Формбид "The Window Cleaner" дуу нь 100,000 хувь борлуулагдсаныг үнэлж гардуулжээ. Хамгийн анхны бодит алтан цомог шагналыг 1942 оны 2 дугаар сарын 10-нд "RCA Victor" компани (охин компани болох "Bluebird Records"-оор дамжуулан) Гленн Миллер болон түүний оркестрт "Chattanooga Choo Choo" сингл нь 1.2 сая хувь борлуулагдсаныг тэмдэглэж гардуулсан байна. Компаниудын зүгээс олгодог шагналын бусад жишээнээс дурдвал: 1956 онд "RCA Victor" компани Харри Белафонтегийн "Calypso" цомгийг 1 саяас олон хувь борлуулагдсан анхны LP (пянз) цомог болсонд, мөн Элвис Преслигийн "Don't Be Cruel" сингл нь 1 сая хувь борлуулагдсанд тус тус алтан цомог гардуулжээ. Мөн 1956 онд "Decca" компани Жерри Льюист "Rock-a-Bye Your Baby with a Dixie Melody" сингл дууных нь төлөө алтан цомог гардуулсан байна. Салбарын хэмжээнд авч үзвэл, 1958 онд Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA) жижиглэнгийн борлуулалт нь 1 сая долларт хүрсэн бүхий л төрлийн пянз, цомог, синглд зориулсан алтан цомгийн шагналын хөтөлбөрөө нэвтрүүлсэн байна. Эдгээр борлуулалтыг зөвхөн АНУ-д суурилсан дуу бичлэгийн компаниудаар хязгаарлаж байсан бөгөөд бусад улс орнууд руу хийсэн экспортыг тооцдоггүй байв. 1968 оны байдлаар цомгийн хувьд дотооддоо ойролцоогоор 670,000 хувь, харин сингл дууны хувьд 1,000,000 хувь түгээгдсэн байх шаардлагатай байжээ. 1976 онд RIAA цомгийн борлуулалт 1 сая, синглийн борлуулалт 2 сая хувьд хүрсэн тохиолдолд олгох "Платинум" гэрчилгээг нэвтрүүлсэн бөгөөд алтан гэрчилгээний босгыг цомгийн хувьд 500,000 хувь борлуулагдсан байхаар шинэчлэн тогтоожээ (сингл хэвээрээ 1 сая байсан). Үүнээс өмнө ямар ч цомог платинум гэрчилгээ авч байгаагүй. Ван Клиберний 1958 онд "RCA Victor"-д бичүүлсэн Чайковскийн төгөлдөр хуурын концерт хожмоо платинум өргөмжлөл хүртсэн ч энэ нь цомог гарснаас хойш хорин жилийн дараа болсон үйл явдал юм. 1999 онд 10 сая хувь борлуулагдсан бүтээлүүдэд зориулсан "Алмаз" гэрчилгээг нэвтрүүлсэн байна. 1980-аад оны сүүлчээр сингл дууны гэрчилгээний босгыг цомгийнхтой ижил түвшинд хүргэж бууруулжээ. ==RIAA гэрчилгээ== Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA)-ноос "Алтан цомог/дуу" хэмээх анхны албан ёсны тэмдэглэгээг 1958 онд сингл дуунуудад зориулан бий болгосон бөгөөд RIAA нь "gold record" (алтан цомог) гэх нэр томьёог АНУ-д барааны тэмдгээр баталгаажуулжээ. 1958 оны 3 дугаар сарын 14-нд RIAA өөрийн анхны алтан гэрчилгээг Перри Комогийн хит сингл болох "Catch a Falling Star" дуунд олгосон байна. Үүнээс дөрвөн сарын дараа "Oklahoma!" киноны дууны цомог анхны алтан цомгоор шалгарчээ. 1976 онд RIAA платинум гэрчилгээг нэвтрүүлж, анх удаа 1976 оны 2 дугаар сарын 24-нд Eagles хамтлагийн "Their Greatest Hits (1971–1975)" түүвэр цомогт, мөн 1976 оны 4 дүгээр сарын 22-нд Жонни Тейлорын "Disco Lady" синглд олгосон байна. Компакт диск (CD) гарч ирснээр хөгжмийн борлуулалт өсөж, улмаар RIAA 1984 онд "Олон платинум" (Multi-Platinum) шагналыг бий болгожээ. Сингл эсвэл цомгийн борлуулалт нь 10,000,000 хувьд хүрсэн уран бүтээлчдийг алдаршуулах "Алмаз" шагналыг 1999 онд нэвтрүүлсэн байна. Хорьдугаар зуунд болон 21 дүгээр зууны эхний арван жилийн зарим хэсэгт дистрибьютор компаниуд жижиглэнгийн бодит борлуулалт биш, харин бөөний цэгүүд рүү тээвэрлэсэн (түгээсэн) хэмжээнд үндэслэн гэрчилгээ нэхэмжлэх нь түгээмэл байсан бөгөөд энэ нь эцсийн жижиглэнгийн борлуулалтын бодит тооноос давсан олон гэрчилгээ олгогдоход хүргэсэн. Жижиглэнгийн борлуулалтын дийлэнх хэсэг нь төлбөрөө төлсөн дижитал таталт болон цахим дамжуулалт (стриминг) руу шилжсэнээр энэ байдал эрс багассан байна. ==Дижитал медиа гэрчилгээ== Ихэнх улс оронд гэрчилгээ нь зөвхөн биет зөөвөрлөгчид (пянз, CD) хамаарахаа больсон бөгөөд одоо дижитал таталтыг борлуулалтын амжилтад тооцдог болсон (АНУ болон Их Британид 2004 оноос хойш). 2006 оны 6 дугаар сард RIAA дууны рингтон таталтыг мөн баталгаажуулж эхэлсэн байна. Apple Music, Spotify, Tidal, Napster зэрэг хэрэглэгчийн хүсэлтээр ажилладаг үйлчилгээнүүдийн стримингийг АНУ-д 2013 оноос, Их Британи болон Германд 2014 оноос хойш одоо байгаа дижитал гэрчилгээний системд багтаасан. АНУ болон Германд YouTube, VEVO, Xite, Yahoo! Music зэрэг видео стриминг үйлчилгээнүүдийг гэрчилгээнд тооцож эхэлсэн бөгөөд хоёр улсад 100 цахим дамжуулалтыг (стрим) 1 дижитал таталттай тэнцүүлэх томьёог ашиглаж байна. Дани, Испани зэрэг бусад улс орнууд дижитал сингл таталт болон стримингийг тусад нь шагнадаг хэвээр байна. ==Бэлгэдлийн шинжтэй гэрчилгээ== 1980-аад оны эхээр Рафаэльд түүний харьяалагддаг "Hispavox" лейбл болон "SGAE" зохиогчийн эрхийн холбооноос карьерынх нь борлуулалтыг үнэлж гардуулсан "Ураны диск". Зарим уран бүтээлчид онцгой бөгөөд бэлгэдлийн шинжтэй шагналуудыг авч байсан. Үүний дотор 1980-аад оны эхээр Рафаэльд түүний карьерын борлуулалтыг үнэлж Hispavox болон SGAE-ээс "Ураны диск" олгосон байдаг. Луис Мигель 1999 онд Чили улсад 1.7 саяас олон хувь борлогдсон амжилтаараа "Лазурит (Номин) диск" хүртсэн бол Луис Фонси 2017 онд "Despacito" дууных нь дэлхий даяарх борлуулалтыг үнэлж Universal Music Group-ээс "Плутоны диск" хүртжээ. ==IFPI гэрчилгээ== Олон улсын фонограмм үйлдвэрлэгчдийн холбоо (IFPI) нь 1933 онд байгуулагдсан бөгөөд 1996 оноос хойш Европ болон Ойрхи Дорнодод (2009 оны 10 дугаар сарын байдлаар) цомгийн борлуулалт нь 1 саяас давсан бүтээлүүдэд "Platinum Europe Award" (Европын платинум шагнал) олгож эхэлсэн. Олон платинум шагналыг дараагийн сая саяар давтсан борлуулалтад олгодог. Шагнал олгоход хугацаа (бүтээл гарсан огнооноос хойш) хамаарахгүй бөгөөд зөвхөн Европын уран бүтээлчдээр хязгаарлагддаггүй. ==IMPALA гэрчилгээ== Хараат бус хөгжмийн компаниудын холбоо (IMPALA) нь бие даасан хөгжмийн салбарыг хөгжүүлэх, уран сайхны, энтрепренершип болон соёлын олон янз байдлын ашиг сонирхлын үүднээс бие даасан хөгжмийг сурталчлах зорилгоор 2000 оны 4 дүгээр сард байгуулагдсан. IMPALA нь 2005 онд борлуулалтын шагналыг нэвтрүүлсэн бөгөөд энэ нь бүх Европыг хамарсан амжилт нь борлуулалт 1 сая хүрэхээс хамаагүй өмнө эхэлдэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн анхны шагнал болсон юм. Шагналын түвшнүүд нь: Мөнгө (20,000+), Давхар мөнгө (40,000+), Алт (75,000+), Давхар алт (150,000+), Алмаз (200,000+), Платинум (400,000+) болон Давхар платинум (800,000+) юм. ==Гэрчилгээний босго хэмжээ== Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA)-ноос олгодог "Алмаз шагнал" нь АНУ-д цомог болон сингл дууны аль алиных нь хувьд 10 сая хувь борлогдсоныг гэрчилдэг. АНУ, Их Британи, Канад, Франц улсуудын гэрчилгээний босго хэмжээг доор харуулав. Хүснэгт дэх тоонууд нь тухайн зөөвөрлөгчийн нэг борлуулалт эсвэл нэг түгээлтийг илэрхийлэх "нэгж" (хувь)-ээр хэмжигдэнэ. Гэрчилгээг ихэвчлэн хуримтлуулах зарчмаар олгодог бөгөөд нэг бүтээл дараалан мөнгө, алт, платинум гэрчилгээ авах боломжтой. Жишээлбэл, АНУ-д 2,000,000 хувь борлогдсон цомгийг "Давхар платинум" эсвэл заримдаа "Олон платинум" гэж нэрлэдэг. АНУ-д 2013 оноос, Их Британид 2014 оноос, Германд 2014 оноос хойш дууны цахим дамжуулалтыг (стрим) сингл дууны гэрчилгээнд тооцдог болсон бөгөөд 150 стримийг 1 сингл борлуулалттай, эсвэл цомгийн аравны нэгтэй ($1/10$) тэнцүүжүүлэн тооцдог байна. 2016 оны 2 дугаар сараас эхлэн RIAA нь Алт болон Платинум цомгийн шагналд хэрэглэгчийн хүсэлтээрх аудио болон видео дамжуулалт (стрим) болон дуу худалдан авалтын тэнцүүлэх нэгжийг багтаасан. Энэхүү хөтөлбөр нь сингл болон цомгийн гэрчилгээнд борлуулалт болон стримингийн аль алиныг нь тооцдог болсон байна. dbabyfbez2ucwejf9fbnekbj8j6g0ng 858699 858698 2026-06-12T09:33:12Z Orgio89 4242 858699 wikitext text/x-wiki [[File:Wall of Gold & Platinum Sales (Country Music Hall of Fame And Museum).jpg|thumb|Алт ба платинум пянзан сертификат]] [[File:Saadoaliw1.jpg|thumb|Сомалийн дуучин Садо Али Варсамэ насан туршийн зүтгэлтний Алтан Пянзаа авав]] Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээ (алт, платинум зэрэг) нь тухайн хөгжмийн бүтээлийг тодорхой тооны хувиар борлуулагдсан, түгээгдсэн эсвэл цахим хэлбэрээр дамжуулагдсан (стрим хийгдсэн) болохыг баталгаажуулдаг систем юм. Гэрчилгээ олгох борлуулалтын доод хэмжээ нь бүтээлийн төрөл (цомог, сингл, хөгжмийн видео гэх мэт) болон улс орон, бүс нутгаас хамааран өөр өөр байдаг (Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээний жагсаалтыг үзнэ үү). Бараг бүх улс орнууд Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбооны (RIAA) гэрчилгээний ангиллыг бага зэрэг өөрчлөн дагаж мөрддөг бөгөөд эдгээр нь үнэт металл, эрдэнэсийн нэрээр (алт, платинум, алмаз) нэрлэгддэг. Эдгээр шагналыг авахад шаардагдах борлуулалтын босго хэмжээ нь уг бүтээлийг гаргасан бүс нутгийн хүн амын тооноос хамаардаг. Ерөнхийдөө эдгээр гэрчилгээг зөвхөн олон улсын хэмжээнд гарсан бүтээлүүдэд олгодог бөгөөд цомог борлуулагдсан улс бүрд тус бүрд нь тусгайлан шагнадаг. Түүнчлэн хөгжмийн өөр өөр зөөвөрлөгчид (жишээ нь: видео, цомог, сингл эсвэл хөгжим таталт)-д зориулсан борлуулалтын түвшин харилцан адилгүй байх бөгөөд зарим нь нөгөөгөөсөө 10 дахин их байх тохиолдол ч бий. ==Түүх== Сомалийн дуучин Саадо Али Варсаме амьдралынхаа турш дахь ололт амжилтыг үнэлүүлж "Алт" цомгийн шагнал гардан авч буй нь. Анхны алт, мөнгөн цомгийн шагналуудыг дуу бичлэгийн компаниуд өөрсдийн уран бүтээлчдийн борлуулалтын амжилтыг сурталчлах зорилгоор гардуулдаг байв. Хамгийн анхны мөнгөн дискийг 1937 оны 12 дугаар сард "Regal Zonophone" компаниас Жорж Формбид "The Window Cleaner" дуу нь 100,000 хувь борлуулагдсаныг үнэлж гардуулжээ. Хамгийн анхны бодит алтан цомог шагналыг 1942 оны 2 дугаар сарын 10-нд "RCA Victor" компани (охин компани болох "Bluebird Records"-оор дамжуулан) Гленн Миллер болон түүний оркестрт "Chattanooga Choo Choo" сингл нь 1.2 сая хувь борлуулагдсаныг тэмдэглэж гардуулсан байна. Компаниудын зүгээс олгодог шагналын бусад жишээнээс дурдвал: 1956 онд "RCA Victor" компани Харри Белафонтегийн "Calypso" цомгийг 1 саяас олон хувь борлуулагдсан анхны LP (пянз) цомог болсонд, мөн Элвис Преслигийн "Don't Be Cruel" сингл нь 1 сая хувь борлуулагдсанд тус тус алтан цомог гардуулжээ. Мөн 1956 онд "Decca" компани Жерри Льюист "Rock-a-Bye Your Baby with a Dixie Melody" сингл дууных нь төлөө алтан цомог гардуулсан байна. Салбарын хэмжээнд авч үзвэл, 1958 онд Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA) жижиглэнгийн борлуулалт нь 1 сая долларт хүрсэн бүхий л төрлийн пянз, цомог, синглд зориулсан алтан цомгийн шагналын хөтөлбөрөө нэвтрүүлсэн байна. Эдгээр борлуулалтыг зөвхөн АНУ-д суурилсан дуу бичлэгийн компаниудаар хязгаарлаж байсан бөгөөд бусад улс орнууд руу хийсэн экспортыг тооцдоггүй байв. 1968 оны байдлаар цомгийн хувьд дотооддоо ойролцоогоор 670,000 хувь, харин сингл дууны хувьд 1,000,000 хувь түгээгдсэн байх шаардлагатай байжээ. 1976 онд RIAA цомгийн борлуулалт 1 сая, синглийн борлуулалт 2 сая хувьд хүрсэн тохиолдолд олгох "Платинум" гэрчилгээг нэвтрүүлсэн бөгөөд алтан гэрчилгээний босгыг цомгийн хувьд 500,000 хувь борлуулагдсан байхаар шинэчлэн тогтоожээ (сингл хэвээрээ 1 сая байсан). Үүнээс өмнө ямар ч цомог платинум гэрчилгээ авч байгаагүй. Ван Клиберний 1958 онд "RCA Victor"-д бичүүлсэн Чайковскийн төгөлдөр хуурын концерт хожмоо платинум өргөмжлөл хүртсэн ч энэ нь цомог гарснаас хойш хорин жилийн дараа болсон үйл явдал юм. 1999 онд 10 сая хувь борлуулагдсан бүтээлүүдэд зориулсан "Алмаз" гэрчилгээг нэвтрүүлсэн байна. 1980-аад оны сүүлчээр сингл дууны гэрчилгээний босгыг цомгийнхтой ижил түвшинд хүргэж бууруулжээ. ==RIAA гэрчилгээ== Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA)-ноос "Алтан цомог/дуу" хэмээх анхны албан ёсны тэмдэглэгээг 1958 онд сингл дуунуудад зориулан бий болгосон бөгөөд RIAA нь "gold record" (алтан цомог) гэх нэр томьёог АНУ-д барааны тэмдгээр баталгаажуулжээ. 1958 оны 3 дугаар сарын 14-нд RIAA өөрийн анхны алтан гэрчилгээг Перри Комогийн хит сингл болох "Catch a Falling Star" дуунд олгосон байна. Үүнээс дөрвөн сарын дараа "Oklahoma!" киноны дууны цомог анхны алтан цомгоор шалгарчээ. 1976 онд RIAA платинум гэрчилгээг нэвтрүүлж, анх удаа 1976 оны 2 дугаар сарын 24-нд Eagles хамтлагийн "Their Greatest Hits (1971–1975)" түүвэр цомогт, мөн 1976 оны 4 дүгээр сарын 22-нд Жонни Тейлорын "Disco Lady" синглд олгосон байна. Компакт диск (CD) гарч ирснээр хөгжмийн борлуулалт өсөж, улмаар RIAA 1984 онд "Олон платинум" (Multi-Platinum) шагналыг бий болгожээ. Сингл эсвэл цомгийн борлуулалт нь 10,000,000 хувьд хүрсэн уран бүтээлчдийг алдаршуулах "Алмаз" шагналыг 1999 онд нэвтрүүлсэн байна. Хорьдугаар зуунд болон 21 дүгээр зууны эхний арван жилийн зарим хэсэгт дистрибьютор компаниуд жижиглэнгийн бодит борлуулалт биш, харин бөөний цэгүүд рүү тээвэрлэсэн (түгээсэн) хэмжээнд үндэслэн гэрчилгээ нэхэмжлэх нь түгээмэл байсан бөгөөд энэ нь эцсийн жижиглэнгийн борлуулалтын бодит тооноос давсан олон гэрчилгээ олгогдоход хүргэсэн. Жижиглэнгийн борлуулалтын дийлэнх хэсэг нь төлбөрөө төлсөн дижитал таталт болон цахим дамжуулалт (стриминг) руу шилжсэнээр энэ байдал эрс багассан байна. ==Дижитал медиа гэрчилгээ== Ихэнх улс оронд гэрчилгээ нь зөвхөн биет зөөвөрлөгчид (пянз, CD) хамаарахаа больсон бөгөөд одоо дижитал таталтыг борлуулалтын амжилтад тооцдог болсон (АНУ болон Их Британид 2004 оноос хойш). 2006 оны 6 дугаар сард RIAA дууны рингтон таталтыг мөн баталгаажуулж эхэлсэн байна. Apple Music, Spotify, Tidal, Napster зэрэг хэрэглэгчийн хүсэлтээр ажилладаг үйлчилгээнүүдийн стримингийг АНУ-д 2013 оноос, Их Британи болон Германд 2014 оноос хойш одоо байгаа дижитал гэрчилгээний системд багтаасан. АНУ болон Германд YouTube, VEVO, Xite, Yahoo! Music зэрэг видео стриминг үйлчилгээнүүдийг гэрчилгээнд тооцож эхэлсэн бөгөөд хоёр улсад 100 цахим дамжуулалтыг (стрим) 1 дижитал таталттай тэнцүүлэх томьёог ашиглаж байна. Дани, Испани зэрэг бусад улс орнууд дижитал сингл таталт болон стримингийг тусад нь шагнадаг хэвээр байна. ==Бэлгэдлийн шинжтэй гэрчилгээ== 1980-аад оны эхээр Рафаэльд түүний харьяалагддаг "Hispavox" лейбл болон "SGAE" зохиогчийн эрхийн холбооноос карьерынх нь борлуулалтыг үнэлж гардуулсан "Ураны диск". Зарим уран бүтээлчид онцгой бөгөөд бэлгэдлийн шинжтэй шагналуудыг авч байсан. Үүний дотор 1980-аад оны эхээр Рафаэльд түүний карьерын борлуулалтыг үнэлж Hispavox болон SGAE-ээс "Ураны диск" олгосон байдаг. Луис Мигель 1999 онд Чили улсад 1.7 саяас олон хувь борлогдсон амжилтаараа "Лазурит (Номин) диск" хүртсэн бол Луис Фонси 2017 онд "Despacito" дууных нь дэлхий даяарх борлуулалтыг үнэлж Universal Music Group-ээс "Плутоны диск" хүртжээ. ==IFPI гэрчилгээ== Олон улсын фонограмм үйлдвэрлэгчдийн холбоо (IFPI) нь 1933 онд байгуулагдсан бөгөөд 1996 оноос хойш Европ болон Ойрхи Дорнодод (2009 оны 10 дугаар сарын байдлаар) цомгийн борлуулалт нь 1 саяас давсан бүтээлүүдэд "Platinum Europe Award" (Европын платинум шагнал) олгож эхэлсэн. Олон платинум шагналыг дараагийн сая саяар давтсан борлуулалтад олгодог. Шагнал олгоход хугацаа (бүтээл гарсан огнооноос хойш) хамаарахгүй бөгөөд зөвхөн Европын уран бүтээлчдээр хязгаарлагддаггүй. ==IMPALA гэрчилгээ== Хараат бус хөгжмийн компаниудын холбоо (IMPALA) нь бие даасан хөгжмийн салбарыг хөгжүүлэх, уран сайхны, энтрепренершип болон соёлын олон янз байдлын ашиг сонирхлын үүднээс бие даасан хөгжмийг сурталчлах зорилгоор 2000 оны 4 дүгээр сард байгуулагдсан. IMPALA нь 2005 онд борлуулалтын шагналыг нэвтрүүлсэн бөгөөд энэ нь бүх Европыг хамарсан амжилт нь борлуулалт 1 сая хүрэхээс хамаагүй өмнө эхэлдэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн анхны шагнал болсон юм. Шагналын түвшнүүд нь: Мөнгө (20,000+), Давхар мөнгө (40,000+), Алт (75,000+), Давхар алт (150,000+), Алмаз (200,000+), Платинум (400,000+) болон Давхар платинум (800,000+) юм. ==Гэрчилгээний босго хэмжээ== Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA)-ноос олгодог "Алмаз шагнал" нь АНУ-д цомог болон сингл дууны аль алиных нь хувьд 10 сая хувь борлогдсоныг гэрчилдэг. АНУ, Их Британи, Канад, Франц улсуудын гэрчилгээний босго хэмжээг доор харуулав. Хүснэгт дэх тоонууд нь тухайн зөөвөрлөгчийн нэг борлуулалт эсвэл нэг түгээлтийг илэрхийлэх "нэгж" (хувь)-ээр хэмжигдэнэ. Гэрчилгээг ихэвчлэн хуримтлуулах зарчмаар олгодог бөгөөд нэг бүтээл дараалан мөнгө, алт, платинум гэрчилгээ авах боломжтой. Жишээлбэл, АНУ-д 2,000,000 хувь борлогдсон цомгийг "Давхар платинум" эсвэл заримдаа "Олон платинум" гэж нэрлэдэг. АНУ-д 2013 оноос, Их Британид 2014 оноос, Германд 2014 оноос хойш дууны цахим дамжуулалтыг (стрим) сингл дууны гэрчилгээнд тооцдог болсон бөгөөд 150 стримийг 1 сингл борлуулалттай, эсвэл цомгийн аравны нэгтэй ($1/10$) тэнцүүжүүлэн тооцдог байна. 2016 оны 2 дугаар сараас эхлэн RIAA нь Алт болон Платинум цомгийн шагналд хэрэглэгчийн хүсэлтээрх аудио болон видео дамжуулалт (стрим) болон дуу худалдан авалтын тэнцүүлэх нэгжийг багтаасан. Энэхүү хөтөлбөр нь сингл болон цомгийн гэрчилгээнд борлуулалт болон стримингийн аль алиныг нь тооцдог болсон байна. 8ahxbn5j4y90he26np9xwsgfonmz6jz 858700 858699 2026-06-12T09:39:52Z Orgio89 4242 858700 wikitext text/x-wiki [[File:Wall of Gold & Platinum Sales (Country Music Hall of Fame And Museum).jpg|thumb|Алт ба платинум пянзан сертификат]] [[File:Saadoaliw1.jpg|thumb|Сомалийн дуучин Садо Али Варсамэ насан туршийн зүтгэлтний Алтан Пянзаа авав]] Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээ (алт, платинум зэрэг) нь тухайн хөгжмийн бүтээлийг тодорхой тооны хувиар борлуулагдсан, түгээгдсэн эсвэл цахим хэлбэрээр дамжуулагдсан (стрим хийгдсэн) болохыг баталгаажуулдаг систем юм. Гэрчилгээ олгох борлуулалтын доод хэмжээ нь бүтээлийн төрөл (цомог, сингл, хөгжмийн видео гэх мэт) болон улс орон, бүс нутгаас хамааран өөр өөр байдаг (Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээний жагсаалтыг үзнэ үү). Бараг бүх улс орнууд Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбооны (RIAA) гэрчилгээний ангиллыг бага зэрэг өөрчлөн дагаж мөрддөг бөгөөд эдгээр нь үнэт металл, эрдэнэсийн нэрээр (алт, платинум, алмаз) нэрлэгддэг. Эдгээр шагналыг авахад шаардагдах борлуулалтын босго хэмжээ нь уг бүтээлийг гаргасан бүс нутгийн хүн амын тооноос хамаардаг. Ерөнхийдөө эдгээр гэрчилгээг зөвхөн олон улсын хэмжээнд гарсан бүтээлүүдэд олгодог бөгөөд цомог борлуулагдсан улс бүрд тус бүрд нь тусгайлан шагнадаг. Түүнчлэн хөгжмийн өөр өөр зөөвөрлөгчид (жишээ нь: видео, цомог, сингл эсвэл хөгжим таталт)-д зориулсан борлуулалтын түвшин харилцан адилгүй байх бөгөөд зарим нь нөгөөгөөсөө 10 дахин их байх тохиолдол ч бий. ==Түүх== Сомалийн дуучин Саадо Али Варсаме амьдралынхаа турш дахь ололт амжилтыг үнэлүүлж "Алт" цомгийн шагнал гардан авч буй нь. Анхны алт, мөнгөн цомгийн шагналуудыг дуу бичлэгийн компаниуд өөрсдийн уран бүтээлчдийн борлуулалтын амжилтыг сурталчлах зорилгоор гардуулдаг байв. Хамгийн анхны мөнгөн дискийг 1937 оны 12 дугаар сард "Regal Zonophone" компаниас Жорж Формбид "The Window Cleaner" дуу нь 100,000 хувь борлуулагдсаныг үнэлж гардуулжээ. Хамгийн анхны бодит алтан цомог шагналыг 1942 оны 2 дугаар сарын 10-нд "RCA Victor" компани (охин компани болох "Bluebird Records"-оор дамжуулан) Гленн Миллер болон түүний оркестрт "Chattanooga Choo Choo" сингл нь 1.2 сая хувь борлуулагдсаныг тэмдэглэж гардуулсан байна. Компаниудын зүгээс олгодог шагналын бусад жишээнээс дурдвал: 1956 онд "RCA Victor" компани Харри Белафонтегийн "Calypso" цомгийг 1 саяас олон хувь борлуулагдсан анхны LP (пянз) цомог болсонд, мөн Элвис Преслигийн "Don't Be Cruel" сингл нь 1 сая хувь борлуулагдсанд тус тус алтан цомог гардуулжээ. Мөн 1956 онд "Decca" компани Жерри Льюист "Rock-a-Bye Your Baby with a Dixie Melody" сингл дууных нь төлөө алтан цомог гардуулсан байна. Салбарын хэмжээнд авч үзвэл, 1958 онд Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA) жижиглэнгийн борлуулалт нь 1 сая долларт хүрсэн бүхий л төрлийн пянз, цомог, синглд зориулсан алтан цомгийн шагналын хөтөлбөрөө нэвтрүүлсэн байна. Эдгээр борлуулалтыг зөвхөн АНУ-д суурилсан дуу бичлэгийн компаниудаар хязгаарлаж байсан бөгөөд бусад улс орнууд руу хийсэн экспортыг тооцдоггүй байв. 1968 оны байдлаар цомгийн хувьд дотооддоо ойролцоогоор 670,000 хувь, харин сингл дууны хувьд 1,000,000 хувь түгээгдсэн байх шаардлагатай байжээ. 1976 онд RIAA цомгийн борлуулалт 1 сая, синглийн борлуулалт 2 сая хувьд хүрсэн тохиолдолд олгох "Платинум" гэрчилгээг нэвтрүүлсэн бөгөөд алтан гэрчилгээний босгыг цомгийн хувьд 500,000 хувь борлуулагдсан байхаар шинэчлэн тогтоожээ (сингл хэвээрээ 1 сая байсан). Үүнээс өмнө ямар ч цомог платинум гэрчилгээ авч байгаагүй. Ван Клиберний 1958 онд "RCA Victor"-д бичүүлсэн Чайковскийн төгөлдөр хуурын концерт хожмоо платинум өргөмжлөл хүртсэн ч энэ нь цомог гарснаас хойш хорин жилийн дараа болсон үйл явдал юм. 1999 онд 10 сая хувь борлуулагдсан бүтээлүүдэд зориулсан "Алмаз" гэрчилгээг нэвтрүүлсэн байна. 1980-аад оны сүүлчээр сингл дууны гэрчилгээний босгыг цомгийнхтой ижил түвшинд хүргэж бууруулжээ. ==RIAA гэрчилгээ== Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA)-ноос "Алтан цомог/дуу" хэмээх анхны албан ёсны тэмдэглэгээг 1958 онд сингл дуунуудад зориулан бий болгосон бөгөөд RIAA нь "gold record" (алтан цомог) гэх нэр томьёог АНУ-д барааны тэмдгээр баталгаажуулжээ. 1958 оны 3 дугаар сарын 14-нд RIAA өөрийн анхны алтан гэрчилгээг Перри Комогийн хит сингл болох "Catch a Falling Star" дуунд олгосон байна. Үүнээс дөрвөн сарын дараа "Oklahoma!" киноны дууны цомог анхны алтан цомгоор шалгарчээ. 1976 онд RIAA платинум гэрчилгээг нэвтрүүлж, анх удаа 1976 оны 2 дугаар сарын 24-нд Eagles хамтлагийн "Their Greatest Hits (1971–1975)" түүвэр цомогт, мөн 1976 оны 4 дүгээр сарын 22-нд Жонни Тейлорын "Disco Lady" синглд олгосон байна. Компакт диск (CD) гарч ирснээр хөгжмийн борлуулалт өсөж, улмаар RIAA 1984 онд "Олон платинум" (Multi-Platinum) шагналыг бий болгожээ. Сингл эсвэл цомгийн борлуулалт нь 10,000,000 хувьд хүрсэн уран бүтээлчдийг алдаршуулах "Алмаз" шагналыг 1999 онд нэвтрүүлсэн байна. Хорьдугаар зуунд болон 21 дүгээр зууны эхний арван жилийн зарим хэсэгт дистрибьютор компаниуд жижиглэнгийн бодит борлуулалт биш, харин бөөний цэгүүд рүү тээвэрлэсэн (түгээсэн) хэмжээнд үндэслэн гэрчилгээ нэхэмжлэх нь түгээмэл байсан бөгөөд энэ нь эцсийн жижиглэнгийн борлуулалтын бодит тооноос давсан олон гэрчилгээ олгогдоход хүргэсэн. Жижиглэнгийн борлуулалтын дийлэнх хэсэг нь төлбөрөө төлсөн дижитал таталт болон цахим дамжуулалт (стриминг) руу шилжсэнээр энэ байдал эрс багассан байна. ==Дижитал медиа гэрчилгээ== Ихэнх улс оронд гэрчилгээ нь зөвхөн биет зөөвөрлөгчид (пянз, CD) хамаарахаа больсон бөгөөд одоо дижитал таталтыг борлуулалтын амжилтад тооцдог болсон (АНУ болон Их Британид 2004 оноос хойш). 2006 оны 6 дугаар сард RIAA дууны рингтон таталтыг мөн баталгаажуулж эхэлсэн байна. Apple Music, Spotify, Tidal, Napster зэрэг хэрэглэгчийн хүсэлтээр ажилладаг үйлчилгээнүүдийн стримингийг АНУ-д 2013 оноос, Их Британи болон Германд 2014 оноос хойш одоо байгаа дижитал гэрчилгээний системд багтаасан. АНУ болон Германд YouTube, VEVO, Xite, Yahoo! Music зэрэг видео стриминг үйлчилгээнүүдийг гэрчилгээнд тооцож эхэлсэн бөгөөд хоёр улсад 100 цахим дамжуулалтыг (стрим) 1 дижитал таталттай тэнцүүлэх томьёог ашиглаж байна. Дани, Испани зэрэг бусад улс орнууд дижитал сингл таталт болон стримингийг тусад нь шагнадаг хэвээр байна. ==Бэлгэдлийн шинжтэй гэрчилгээ== 1980-аад оны эхээр Рафаэльд түүний харьяалагддаг "Hispavox" лейбл болон "SGAE" зохиогчийн эрхийн холбооноос карьерынх нь борлуулалтыг үнэлж гардуулсан "Ураны диск". Зарим уран бүтээлчид онцгой бөгөөд бэлгэдлийн шинжтэй шагналуудыг авч байсан. Үүний дотор 1980-аад оны эхээр Рафаэльд түүний карьерын борлуулалтыг үнэлж Hispavox болон SGAE-ээс "Ураны диск" олгосон байдаг. Луис Мигель 1999 онд Чили улсад 1.7 саяас олон хувь борлогдсон амжилтаараа "Лазурит (Номин) диск" хүртсэн бол Луис Фонси 2017 онд "Despacito" дууных нь дэлхий даяарх борлуулалтыг үнэлж Universal Music Group-ээс "Плутоны диск" хүртжээ. ==IFPI гэрчилгээ== Олон улсын фонограмм үйлдвэрлэгчдийн холбоо (IFPI) нь 1933 онд байгуулагдсан бөгөөд 1996 оноос хойш Европ болон Ойрхи Дорнодод (2009 оны 10 дугаар сарын байдлаар) цомгийн борлуулалт нь 1 саяас давсан бүтээлүүдэд "Platinum Europe Award" (Европын платинум шагнал) олгож эхэлсэн. Олон платинум шагналыг дараагийн сая саяар давтсан борлуулалтад олгодог. Шагнал олгоход хугацаа (бүтээл гарсан огнооноос хойш) хамаарахгүй бөгөөд зөвхөн Европын уран бүтээлчдээр хязгаарлагддаггүй. ==IMPALA гэрчилгээ== Хараат бус хөгжмийн компаниудын холбоо (IMPALA) нь бие даасан хөгжмийн салбарыг хөгжүүлэх, уран сайхны, энтрепренершип болон соёлын олон янз байдлын ашиг сонирхлын үүднээс бие даасан хөгжмийг сурталчлах зорилгоор 2000 оны 4 дүгээр сард байгуулагдсан. IMPALA нь 2005 онд борлуулалтын шагналыг нэвтрүүлсэн бөгөөд энэ нь бүх Европыг хамарсан амжилт нь борлуулалт 1 сая хүрэхээс хамаагүй өмнө эхэлдэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн анхны шагнал болсон юм. Шагналын түвшнүүд нь: Мөнгө (20,000+), Давхар мөнгө (40,000+), Алт (75,000+), Давхар алт (150,000+), Алмаз (200,000+), Платинум (400,000+) болон Давхар платинум (800,000+) юм. ==Гэрчилгээний босго хэмжээ== Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA)-ноос олгодог "Алмаз шагнал" нь АНУ-д цомог болон сингл дууны аль алиных нь хувьд 10 сая хувь борлогдсоныг гэрчилдэг. АНУ, Их Британи, Канад, Франц улсуудын гэрчилгээний босго хэмжээг доор харуулав. Хүснэгт дэх тоонууд нь тухайн зөөвөрлөгчийн нэг борлуулалт эсвэл нэг түгээлтийг илэрхийлэх "нэгж" (хувь)-ээр хэмжигдэнэ. Гэрчилгээг ихэвчлэн хуримтлуулах зарчмаар олгодог бөгөөд нэг бүтээл дараалан мөнгө, алт, платинум гэрчилгээ авах боломжтой. Жишээлбэл, АНУ-д 2,000,000 хувь борлогдсон цомгийг "Давхар платинум" эсвэл заримдаа "Олон платинум" гэж нэрлэдэг. АНУ-д 2013 оноос, Их Британид 2014 оноос, Германд 2014 оноос хойш дууны цахим дамжуулалтыг (стрим) сингл дууны гэрчилгээнд тооцдог болсон бөгөөд 150 стримийг 1 сингл борлуулалттай, эсвэл цомгийн аравны нэгтэй ($1/10$) тэнцүүжүүлэн тооцдог байна. 2016 оны 2 дугаар сараас эхлэн RIAA нь Алт болон Платинум цомгийн шагналд хэрэглэгчийн хүсэлтээрх аудио болон видео дамжуулалт (стрим) болон дуу худалдан авалтын тэнцүүлэх нэгжийг багтаасан. Энэхүү хөтөлбөр нь сингл болон цомгийн гэрчилгээнд борлуулалт болон стримингийн аль алиныг нь тооцдог болсон байна. ==Шагналын үйлдвэрлэл== Шагналын самбарууд нь шилэн дотроо янз бүрийн зүйлсийг агуулсан байдаг. Орчин үеийн шагналуудад пянзны оронд ихэвчлэн CD ашиглах болсон. Ихэнх алт болон платинум пянзнууд нь ү veдээ вакуум орчинд металжуулж, өнгө оруулсан энгийн винил (хуванцар) пянзнууд байдаг бөгөөд анхндаа пянзыг хэвлэж гаргахад ашигладаг металл эх бэлдэц, хэв буюу "матриц" (masters, mothers, stampers)-ыг засаж, бүрж ашигладаг байжээ. Пянзны говилга дахь хөгжим нь шагнал авч буй бодит бичлэгтэй тохирдоггүй тохиолдол ч бий. Шагналын самбар үйлдвэрлэгч тус бүр өөрсдийн график дизайны хэлтсийн ашигладаг технологи болон бэлэн байгаа материалын дагуу шагналуудаа үйлдвэрлэдэг байв. Эдгээр самбарууд нь хэмжээ, загвар хийцийн нарийн төвөгтэй байдлаас хамааран 135-аас 275 ам.долларын хооронд хэлбэлзэх үнэтэй байх бөгөөд ихэвчлэн тухайн бүтээлийг анх гаргасан дуу бичлэгийн студи (лейбл) захиалж, худалдан авдаг байна. ob9qo4d0j5ilvehbu2x9haeckegb23h 858701 858700 2026-06-12T09:48:15Z Orgio89 4242 858701 wikitext text/x-wiki [[File:Wall of Gold & Platinum Sales (Country Music Hall of Fame And Museum).jpg|thumb|Алт ба платинум пянзан сертификат]] [[File:Saadoaliw1.jpg|thumb|Сомалийн дуучин Садо Али Варсамэ насан туршийн зүтгэлтний Алтан Пянзаа авав]] Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээ (алт, платинум зэрэг) нь тухайн хөгжмийн бүтээлийг тодорхой тооны хувиар борлуулагдсан, түгээгдсэн эсвэл цахим хэлбэрээр дамжуулагдсан (стрим хийгдсэн) болохыг баталгаажуулдаг систем юм. Гэрчилгээ олгох борлуулалтын доод хэмжээ нь бүтээлийн төрөл (цомог, сингл, хөгжмийн видео гэх мэт) болон улс орон, бүс нутгаас хамааран өөр өөр байдаг (Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээний жагсаалтыг үзнэ үү). Бараг бүх улс орнууд Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбооны (RIAA) гэрчилгээний ангиллыг бага зэрэг өөрчлөн дагаж мөрддөг бөгөөд эдгээр нь үнэт металл, эрдэнэсийн нэрээр (алт, платинум, алмаз) нэрлэгддэг. Эдгээр шагналыг авахад шаардагдах борлуулалтын босго хэмжээ нь уг бүтээлийг гаргасан бүс нутгийн хүн амын тооноос хамаардаг. Ерөнхийдөө эдгээр гэрчилгээг зөвхөн олон улсын хэмжээнд гарсан бүтээлүүдэд олгодог бөгөөд цомог борлуулагдсан улс бүрд тус бүрд нь тусгайлан шагнадаг. Түүнчлэн хөгжмийн өөр өөр зөөвөрлөгчид (жишээ нь: видео, цомог, сингл эсвэл хөгжим таталт)-д зориулсан борлуулалтын түвшин харилцан адилгүй байх бөгөөд зарим нь нөгөөгөөсөө 10 дахин их байх тохиолдол ч бий. ==Түүх== Сомалийн дуучин Саадо Али Варсаме амьдралынхаа турш дахь ололт амжилтыг үнэлүүлж "Алт" цомгийн шагнал гардан авч буй нь. Анхны алт, мөнгөн цомгийн шагналуудыг дуу бичлэгийн компаниуд өөрсдийн уран бүтээлчдийн борлуулалтын амжилтыг сурталчлах зорилгоор гардуулдаг байв. Хамгийн анхны мөнгөн дискийг 1937 оны 12 дугаар сард "Regal Zonophone" компаниас Жорж Формбид "The Window Cleaner" дуу нь 100,000 хувь борлуулагдсаныг үнэлж гардуулжээ. Хамгийн анхны бодит алтан цомог шагналыг 1942 оны 2 дугаар сарын 10-нд "RCA Victor" компани (охин компани болох "Bluebird Records"-оор дамжуулан) Гленн Миллер болон түүний оркестрт "Chattanooga Choo Choo" сингл нь 1.2 сая хувь борлуулагдсаныг тэмдэглэж гардуулсан байна. Компаниудын зүгээс олгодог шагналын бусад жишээнээс дурдвал: 1956 онд "RCA Victor" компани Харри Белафонтегийн "Calypso" цомгийг 1 саяас олон хувь борлуулагдсан анхны LP (пянз) цомог болсонд, мөн Элвис Преслигийн "Don't Be Cruel" сингл нь 1 сая хувь борлуулагдсанд тус тус алтан цомог гардуулжээ. Мөн 1956 онд "Decca" компани Жерри Льюист "Rock-a-Bye Your Baby with a Dixie Melody" сингл дууных нь төлөө алтан цомог гардуулсан байна. Салбарын хэмжээнд авч үзвэл, 1958 онд Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA) жижиглэнгийн борлуулалт нь 1 сая долларт хүрсэн бүхий л төрлийн пянз, цомог, синглд зориулсан алтан цомгийн шагналын хөтөлбөрөө нэвтрүүлсэн байна. Эдгээр борлуулалтыг зөвхөн АНУ-д суурилсан дуу бичлэгийн компаниудаар хязгаарлаж байсан бөгөөд бусад улс орнууд руу хийсэн экспортыг тооцдоггүй байв. 1968 оны байдлаар цомгийн хувьд дотооддоо ойролцоогоор 670,000 хувь, харин сингл дууны хувьд 1,000,000 хувь түгээгдсэн байх шаардлагатай байжээ. 1976 онд RIAA цомгийн борлуулалт 1 сая, синглийн борлуулалт 2 сая хувьд хүрсэн тохиолдолд олгох "Платинум" гэрчилгээг нэвтрүүлсэн бөгөөд алтан гэрчилгээний босгыг цомгийн хувьд 500,000 хувь борлуулагдсан байхаар шинэчлэн тогтоожээ (сингл хэвээрээ 1 сая байсан). Үүнээс өмнө ямар ч цомог платинум гэрчилгээ авч байгаагүй. Ван Клиберний 1958 онд "RCA Victor"-д бичүүлсэн Чайковскийн төгөлдөр хуурын концерт хожмоо платинум өргөмжлөл хүртсэн ч энэ нь цомог гарснаас хойш хорин жилийн дараа болсон үйл явдал юм. 1999 онд 10 сая хувь борлуулагдсан бүтээлүүдэд зориулсан "Алмаз" гэрчилгээг нэвтрүүлсэн байна. 1980-аад оны сүүлчээр сингл дууны гэрчилгээний босгыг цомгийнхтой ижил түвшинд хүргэж бууруулжээ. ==RIAA гэрчилгээ== Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA)-ноос "Алтан цомог/дуу" хэмээх анхны албан ёсны тэмдэглэгээг 1958 онд сингл дуунуудад зориулан бий болгосон бөгөөд RIAA нь "gold record" (алтан цомог) гэх нэр томьёог АНУ-д барааны тэмдгээр баталгаажуулжээ. 1958 оны 3 дугаар сарын 14-нд RIAA өөрийн анхны алтан гэрчилгээг Перри Комогийн хит сингл болох "Catch a Falling Star" дуунд олгосон байна. Үүнээс дөрвөн сарын дараа "Oklahoma!" киноны дууны цомог анхны алтан цомгоор шалгарчээ. 1976 онд RIAA платинум гэрчилгээг нэвтрүүлж, анх удаа 1976 оны 2 дугаар сарын 24-нд Eagles хамтлагийн "Their Greatest Hits (1971–1975)" түүвэр цомогт, мөн 1976 оны 4 дүгээр сарын 22-нд Жонни Тейлорын "Disco Lady" синглд олгосон байна. Компакт диск (CD) гарч ирснээр хөгжмийн борлуулалт өсөж, улмаар RIAA 1984 онд "Олон платинум" (Multi-Platinum) шагналыг бий болгожээ. Сингл эсвэл цомгийн борлуулалт нь 10,000,000 хувьд хүрсэн уран бүтээлчдийг алдаршуулах "Алмаз" шагналыг 1999 онд нэвтрүүлсэн байна. Хорьдугаар зуунд болон 21 дүгээр зууны эхний арван жилийн зарим хэсэгт дистрибьютор компаниуд жижиглэнгийн бодит борлуулалт биш, харин бөөний цэгүүд рүү тээвэрлэсэн (түгээсэн) хэмжээнд үндэслэн гэрчилгээ нэхэмжлэх нь түгээмэл байсан бөгөөд энэ нь эцсийн жижиглэнгийн борлуулалтын бодит тооноос давсан олон гэрчилгээ олгогдоход хүргэсэн. Жижиглэнгийн борлуулалтын дийлэнх хэсэг нь төлбөрөө төлсөн дижитал таталт болон цахим дамжуулалт (стриминг) руу шилжсэнээр энэ байдал эрс багассан байна. ==Дижитал медиа гэрчилгээ== Ихэнх улс оронд гэрчилгээ нь зөвхөн биет зөөвөрлөгчид (пянз, CD) хамаарахаа больсон бөгөөд одоо дижитал таталтыг борлуулалтын амжилтад тооцдог болсон (АНУ болон Их Британид 2004 оноос хойш). 2006 оны 6 дугаар сард RIAA дууны рингтон таталтыг мөн баталгаажуулж эхэлсэн байна. Apple Music, Spotify, Tidal, Napster зэрэг хэрэглэгчийн хүсэлтээр ажилладаг үйлчилгээнүүдийн стримингийг АНУ-д 2013 оноос, Их Британи болон Германд 2014 оноос хойш одоо байгаа дижитал гэрчилгээний системд багтаасан. АНУ болон Германд YouTube, VEVO, Xite, Yahoo! Music зэрэг видео стриминг үйлчилгээнүүдийг гэрчилгээнд тооцож эхэлсэн бөгөөд хоёр улсад 100 цахим дамжуулалтыг (стрим) 1 дижитал таталттай тэнцүүлэх томьёог ашиглаж байна. Дани, Испани зэрэг бусад улс орнууд дижитал сингл таталт болон стримингийг тусад нь шагнадаг хэвээр байна. ==Бэлгэдлийн шинжтэй гэрчилгээ== 1980-аад оны эхээр Рафаэльд түүний харьяалагддаг "Hispavox" лейбл болон "SGAE" зохиогчийн эрхийн холбооноос карьерынх нь борлуулалтыг үнэлж гардуулсан "Ураны диск". Зарим уран бүтээлчид онцгой бөгөөд бэлгэдлийн шинжтэй шагналуудыг авч байсан. Үүний дотор 1980-аад оны эхээр Рафаэльд түүний карьерын борлуулалтыг үнэлж Hispavox болон SGAE-ээс "Ураны диск" олгосон байдаг. Луис Мигель 1999 онд Чили улсад 1.7 саяас олон хувь борлогдсон амжилтаараа "Лазурит (Номин) диск" хүртсэн бол Луис Фонси 2017 онд "Despacito" дууных нь дэлхий даяарх борлуулалтыг үнэлж Universal Music Group-ээс "Плутоны диск" хүртжээ. ==IFPI гэрчилгээ== Олон улсын фонограмм үйлдвэрлэгчдийн холбоо (IFPI) нь 1933 онд байгуулагдсан бөгөөд 1996 оноос хойш Европ болон Ойрхи Дорнодод (2009 оны 10 дугаар сарын байдлаар) цомгийн борлуулалт нь 1 саяас давсан бүтээлүүдэд "Platinum Europe Award" (Европын платинум шагнал) олгож эхэлсэн. Олон платинум шагналыг дараагийн сая саяар давтсан борлуулалтад олгодог. Шагнал олгоход хугацаа (бүтээл гарсан огнооноос хойш) хамаарахгүй бөгөөд зөвхөн Европын уран бүтээлчдээр хязгаарлагддаггүй. ==IMPALA гэрчилгээ== Хараат бус хөгжмийн компаниудын холбоо (IMPALA) нь бие даасан хөгжмийн салбарыг хөгжүүлэх, уран сайхны, энтрепренершип болон соёлын олон янз байдлын ашиг сонирхлын үүднээс бие даасан хөгжмийг сурталчлах зорилгоор 2000 оны 4 дүгээр сард байгуулагдсан. IMPALA нь 2005 онд борлуулалтын шагналыг нэвтрүүлсэн бөгөөд энэ нь бүх Европыг хамарсан амжилт нь борлуулалт 1 сая хүрэхээс хамаагүй өмнө эхэлдэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн анхны шагнал болсон юм. Шагналын түвшнүүд нь: Мөнгө (20,000+), Давхар мөнгө (40,000+), Алт (75,000+), Давхар алт (150,000+), Алмаз (200,000+), Платинум (400,000+) болон Давхар платинум (800,000+) юм. ==Гэрчилгээний босго хэмжээ== Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA)-ноос олгодог "Алмаз шагнал" нь АНУ-д цомог болон сингл дууны аль алиных нь хувьд 10 сая хувь борлогдсоныг гэрчилдэг. АНУ, Их Британи, Канад, Франц улсуудын гэрчилгээний босго хэмжээг доор харуулав. Хүснэгт дэх тоонууд нь тухайн зөөвөрлөгчийн нэг борлуулалт эсвэл нэг түгээлтийг илэрхийлэх "нэгж" (хувь)-ээр хэмжигдэнэ. Гэрчилгээг ихэвчлэн хуримтлуулах зарчмаар олгодог бөгөөд нэг бүтээл дараалан мөнгө, алт, платинум гэрчилгээ авах боломжтой. Жишээлбэл, АНУ-д 2,000,000 хувь борлогдсон цомгийг "Давхар платинум" эсвэл заримдаа "Олон платинум" гэж нэрлэдэг. АНУ-д 2013 оноос, Их Британид 2014 оноос, Германд 2014 оноос хойш дууны цахим дамжуулалтыг (стрим) сингл дууны гэрчилгээнд тооцдог болсон бөгөөд 150 стримийг 1 сингл борлуулалттай, эсвэл цомгийн аравны нэгтэй ($1/10$) тэнцүүжүүлэн тооцдог байна. 2016 оны 2 дугаар сараас эхлэн RIAA нь Алт болон Платинум цомгийн шагналд хэрэглэгчийн хүсэлтээрх аудио болон видео дамжуулалт (стрим) болон дуу худалдан авалтын тэнцүүлэх нэгжийг багтаасан. Энэхүү хөтөлбөр нь сингл болон цомгийн гэрчилгээнд борлуулалт болон стримингийн аль алиныг нь тооцдог болсон байна. {{col-begin|width=70%}} {{col-break|width=45%}} '''АНУ'''<ref>{{cite web |title=Certification Criteria |url=https://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=criteria |publisher=Recording Industry Association of America |access-date=22 June 2012 |archive-date=17 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017073017/http://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=criteria |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=History of the Awards |url=https://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=historyx |publisher=Recording Industry Association of America |access-date=22 June 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701162808/http://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=historyx |archive-date=1 July 2007 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Meдиа ! style="text-align:center;"| Алт ! style="text-align:center;"| Платинум ! style="text-align:center;"| Алмаз |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Aльбом | style="text-align:center;"| 500,000 | style="text-align:center;"| 1,000,000 | style="text-align:center;"| 10,000,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 500,000 | style="text-align:center;"| 1,000,000 | style="text-align:center;"| 10,000,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Хөгжмийн видео | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| 1,000,000 |} {{col-break|width=45%}}'''Их Британ'''<ref>{{Cite web|title=Award Levels|url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/award-levels/|access-date=25 February 2022|website=BPI|language=en|archive-date=4 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220404092729/https://www.bpi.co.uk/brit-certified/award-levels/|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Meдиа ! style="text-align:center;"| Алт ! style="text-align:center;"| Платинум ! style="text-align:center;"| Алмаз |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Aльбом | style="text-align:center;"| 60,000 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| 300,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| 400,000 | style="text-align:center;"| 600,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Хөгжмийн видео | style="text-align:center;"| 25,000 | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| 75,000 |} {{col-end}} {{col-begin|width=70%}} {{col-break|width=45%}} '''Канад''' {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Meдиа ! style="text-align:center;"| Алт ! style="text-align:center;"| Платинум ! style="text-align:center;"| Алмаз |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Aльбом | style="text-align:center;"| 40,000 | style="text-align:center;"| 80,000 | style="text-align:center;"| 800,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 40,000 | style="text-align:center;"| 80,000 | style="text-align:center;"| 800,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Хөгжмийн видео | style="text-align:center;"| 5,000 | style="text-align:center;"| 10,000 | style="text-align:center;"| 100,000 |} {{col-break|width=45%}}'''Франц''' {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Meдиа ! style="text-align:center;"| Алт ! style="text-align:center;"| Платинум ! style="text-align:center;"| Алмаз |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Aльбом | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| 500,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 75,000 | style="text-align:center;"| 150,000 | style="text-align:center;"| 250,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Хөгжмийн видео | style="text-align:center;"| 7,500 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| 60,000 |} {{col-end}} ==Шагналын үйлдвэрлэл== Шагналын самбарууд нь шилэн дотроо янз бүрийн зүйлсийг агуулсан байдаг. Орчин үеийн шагналуудад пянзны оронд ихэвчлэн CD ашиглах болсон. Ихэнх алт болон платинум пянзнууд нь ү veдээ вакуум орчинд металжуулж, өнгө оруулсан энгийн винил (хуванцар) пянзнууд байдаг бөгөөд анхндаа пянзыг хэвлэж гаргахад ашигладаг металл эх бэлдэц, хэв буюу "матриц" (masters, mothers, stampers)-ыг засаж, бүрж ашигладаг байжээ. Пянзны говилга дахь хөгжим нь шагнал авч буй бодит бичлэгтэй тохирдоггүй тохиолдол ч бий. Шагналын самбар үйлдвэрлэгч тус бүр өөрсдийн график дизайны хэлтсийн ашигладаг технологи болон бэлэн байгаа материалын дагуу шагналуудаа үйлдвэрлэдэг байв. Эдгээр самбарууд нь хэмжээ, загвар хийцийн нарийн төвөгтэй байдлаас хамааран 135-аас 275 ам.долларын хооронд хэлбэлзэх үнэтэй байх бөгөөд ихэвчлэн тухайн бүтээлийг анх гаргасан дуу бичлэгийн студи (лейбл) захиалж, худалдан авдаг байна. 2usugro4a277x3dmi6zx2ljmst9aiwj 858702 858701 2026-06-12T09:49:14Z Orgio89 4242 858702 wikitext text/x-wiki [[File:Wall of Gold & Platinum Sales (Country Music Hall of Fame And Museum).jpg|thumb|Алт ба платинум пянзан сертификат]] [[File:Saadoaliw1.jpg|thumb|Сомалийн дуучин Садо Али Варсамэ насан туршийн зүтгэлтний Алтан Пянзаа авав]] Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээ (алт, платинум зэрэг) нь тухайн хөгжмийн бүтээлийг тодорхой тооны хувиар борлуулагдсан, түгээгдсэн эсвэл цахим хэлбэрээр дамжуулагдсан (стрим хийгдсэн) болохыг баталгаажуулдаг систем юм. Гэрчилгээ олгох борлуулалтын доод хэмжээ нь бүтээлийн төрөл (цомог, сингл, хөгжмийн видео гэх мэт) болон улс орон, бүс нутгаас хамааран өөр өөр байдаг (Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээний жагсаалтыг үзнэ үү). Бараг бүх улс орнууд Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбооны (RIAA) гэрчилгээний ангиллыг бага зэрэг өөрчлөн дагаж мөрддөг бөгөөд эдгээр нь үнэт металл, эрдэнэсийн нэрээр (алт, платинум, алмаз) нэрлэгддэг. Эдгээр шагналыг авахад шаардагдах борлуулалтын босго хэмжээ нь уг бүтээлийг гаргасан бүс нутгийн хүн амын тооноос хамаардаг. Ерөнхийдөө эдгээр гэрчилгээг зөвхөн олон улсын хэмжээнд гарсан бүтээлүүдэд олгодог бөгөөд цомог борлуулагдсан улс бүрд тус бүрд нь тусгайлан шагнадаг. Түүнчлэн хөгжмийн өөр өөр зөөвөрлөгчид (жишээ нь: видео, цомог, сингл эсвэл хөгжим таталт)-д зориулсан борлуулалтын түвшин харилцан адилгүй байх бөгөөд зарим нь нөгөөгөөсөө 10 дахин их байх тохиолдол ч бий. ==Түүх== Сомалийн дуучин Саадо Али Варсаме амьдралынхаа турш дахь ололт амжилтыг үнэлүүлж "Алт" цомгийн шагнал гардан авч буй нь. Анхны алт, мөнгөн цомгийн шагналуудыг дуу бичлэгийн компаниуд өөрсдийн уран бүтээлчдийн борлуулалтын амжилтыг сурталчлах зорилгоор гардуулдаг байв. Хамгийн анхны мөнгөн дискийг 1937 оны 12 дугаар сард "Regal Zonophone" компаниас Жорж Формбид "The Window Cleaner" дуу нь 100,000 хувь борлуулагдсаныг үнэлж гардуулжээ. Хамгийн анхны бодит алтан цомог шагналыг 1942 оны 2 дугаар сарын 10-нд "RCA Victor" компани (охин компани болох "Bluebird Records"-оор дамжуулан) Гленн Миллер болон түүний оркестрт "Chattanooga Choo Choo" сингл нь 1.2 сая хувь борлуулагдсаныг тэмдэглэж гардуулсан байна. Компаниудын зүгээс олгодог шагналын бусад жишээнээс дурдвал: 1956 онд "RCA Victor" компани Харри Белафонтегийн "Calypso" цомгийг 1 саяас олон хувь борлуулагдсан анхны LP (пянз) цомог болсонд, мөн Элвис Преслигийн "Don't Be Cruel" сингл нь 1 сая хувь борлуулагдсанд тус тус алтан цомог гардуулжээ. Мөн 1956 онд "Decca" компани Жерри Льюист "Rock-a-Bye Your Baby with a Dixie Melody" сингл дууных нь төлөө алтан цомог гардуулсан байна. Салбарын хэмжээнд авч үзвэл, 1958 онд Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA) жижиглэнгийн борлуулалт нь 1 сая долларт хүрсэн бүхий л төрлийн пянз, цомог, синглд зориулсан алтан цомгийн шагналын хөтөлбөрөө нэвтрүүлсэн байна. Эдгээр борлуулалтыг зөвхөн АНУ-д суурилсан дуу бичлэгийн компаниудаар хязгаарлаж байсан бөгөөд бусад улс орнууд руу хийсэн экспортыг тооцдоггүй байв. 1968 оны байдлаар цомгийн хувьд дотооддоо ойролцоогоор 670,000 хувь, харин сингл дууны хувьд 1,000,000 хувь түгээгдсэн байх шаардлагатай байжээ. 1976 онд RIAA цомгийн борлуулалт 1 сая, синглийн борлуулалт 2 сая хувьд хүрсэн тохиолдолд олгох "Платинум" гэрчилгээг нэвтрүүлсэн бөгөөд алтан гэрчилгээний босгыг цомгийн хувьд 500,000 хувь борлуулагдсан байхаар шинэчлэн тогтоожээ (сингл хэвээрээ 1 сая байсан). Үүнээс өмнө ямар ч цомог платинум гэрчилгээ авч байгаагүй. Ван Клиберний 1958 онд "RCA Victor"-д бичүүлсэн Чайковскийн төгөлдөр хуурын концерт хожмоо платинум өргөмжлөл хүртсэн ч энэ нь цомог гарснаас хойш хорин жилийн дараа болсон үйл явдал юм. 1999 онд 10 сая хувь борлуулагдсан бүтээлүүдэд зориулсан "Алмаз" гэрчилгээг нэвтрүүлсэн байна. 1980-аад оны сүүлчээр сингл дууны гэрчилгээний босгыг цомгийнхтой ижил түвшинд хүргэж бууруулжээ. ==RIAA гэрчилгээ== Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA)-ноос "Алтан цомог/дуу" хэмээх анхны албан ёсны тэмдэглэгээг 1958 онд сингл дуунуудад зориулан бий болгосон бөгөөд RIAA нь "gold record" (алтан цомог) гэх нэр томьёог АНУ-д барааны тэмдгээр баталгаажуулжээ. 1958 оны 3 дугаар сарын 14-нд RIAA өөрийн анхны алтан гэрчилгээг Перри Комогийн хит сингл болох "Catch a Falling Star" дуунд олгосон байна. Үүнээс дөрвөн сарын дараа "Oklahoma!" киноны дууны цомог анхны алтан цомгоор шалгарчээ. 1976 онд RIAA платинум гэрчилгээг нэвтрүүлж, анх удаа 1976 оны 2 дугаар сарын 24-нд Eagles хамтлагийн "Their Greatest Hits (1971–1975)" түүвэр цомогт, мөн 1976 оны 4 дүгээр сарын 22-нд Жонни Тейлорын "Disco Lady" синглд олгосон байна. Компакт диск (CD) гарч ирснээр хөгжмийн борлуулалт өсөж, улмаар RIAA 1984 онд "Олон платинум" (Multi-Platinum) шагналыг бий болгожээ. Сингл эсвэл цомгийн борлуулалт нь 10,000,000 хувьд хүрсэн уран бүтээлчдийг алдаршуулах "Алмаз" шагналыг 1999 онд нэвтрүүлсэн байна. Хорьдугаар зуунд болон 21 дүгээр зууны эхний арван жилийн зарим хэсэгт дистрибьютор компаниуд жижиглэнгийн бодит борлуулалт биш, харин бөөний цэгүүд рүү тээвэрлэсэн (түгээсэн) хэмжээнд үндэслэн гэрчилгээ нэхэмжлэх нь түгээмэл байсан бөгөөд энэ нь эцсийн жижиглэнгийн борлуулалтын бодит тооноос давсан олон гэрчилгээ олгогдоход хүргэсэн. Жижиглэнгийн борлуулалтын дийлэнх хэсэг нь төлбөрөө төлсөн дижитал таталт болон цахим дамжуулалт (стриминг) руу шилжсэнээр энэ байдал эрс багассан байна. ==Дижитал медиа гэрчилгээ== Ихэнх улс оронд гэрчилгээ нь зөвхөн биет зөөвөрлөгчид (пянз, CD) хамаарахаа больсон бөгөөд одоо дижитал таталтыг борлуулалтын амжилтад тооцдог болсон (АНУ болон Их Британид 2004 оноос хойш). 2006 оны 6 дугаар сард RIAA дууны рингтон таталтыг мөн баталгаажуулж эхэлсэн байна. Apple Music, Spotify, Tidal, Napster зэрэг хэрэглэгчийн хүсэлтээр ажилладаг үйлчилгээнүүдийн стримингийг АНУ-д 2013 оноос, Их Британи болон Германд 2014 оноос хойш одоо байгаа дижитал гэрчилгээний системд багтаасан. АНУ болон Германд YouTube, VEVO, Xite, Yahoo! Music зэрэг видео стриминг үйлчилгээнүүдийг гэрчилгээнд тооцож эхэлсэн бөгөөд хоёр улсад 100 цахим дамжуулалтыг (стрим) 1 дижитал таталттай тэнцүүлэх томьёог ашиглаж байна. Дани, Испани зэрэг бусад улс орнууд дижитал сингл таталт болон стримингийг тусад нь шагнадаг хэвээр байна. ==Бэлгэдлийн шинжтэй гэрчилгээ== 1980-аад оны эхээр Рафаэльд түүний харьяалагддаг "Hispavox" лейбл болон "SGAE" зохиогчийн эрхийн холбооноос карьерынх нь борлуулалтыг үнэлж гардуулсан "Ураны диск". Зарим уран бүтээлчид онцгой бөгөөд бэлгэдлийн шинжтэй шагналуудыг авч байсан. Үүний дотор 1980-аад оны эхээр Рафаэльд түүний карьерын борлуулалтыг үнэлж Hispavox болон SGAE-ээс "Ураны диск" олгосон байдаг. Луис Мигель 1999 онд Чили улсад 1.7 саяас олон хувь борлогдсон амжилтаараа "Лазурит (Номин) диск" хүртсэн бол Луис Фонси 2017 онд "Despacito" дууных нь дэлхий даяарх борлуулалтыг үнэлж Universal Music Group-ээс "Плутоны диск" хүртжээ. ==IFPI гэрчилгээ== Олон улсын фонограмм үйлдвэрлэгчдийн холбоо (IFPI) нь 1933 онд байгуулагдсан бөгөөд 1996 оноос хойш Европ болон Ойрхи Дорнодод (2009 оны 10 дугаар сарын байдлаар) цомгийн борлуулалт нь 1 саяас давсан бүтээлүүдэд "Platinum Europe Award" (Европын платинум шагнал) олгож эхэлсэн. Олон платинум шагналыг дараагийн сая саяар давтсан борлуулалтад олгодог. Шагнал олгоход хугацаа (бүтээл гарсан огнооноос хойш) хамаарахгүй бөгөөд зөвхөн Европын уран бүтээлчдээр хязгаарлагддаггүй. ==IMPALA гэрчилгээ== Хараат бус хөгжмийн компаниудын холбоо (IMPALA) нь бие даасан хөгжмийн салбарыг хөгжүүлэх, уран сайхны, энтрепренершип болон соёлын олон янз байдлын ашиг сонирхлын үүднээс бие даасан хөгжмийг сурталчлах зорилгоор 2000 оны 4 дүгээр сард байгуулагдсан. IMPALA нь 2005 онд борлуулалтын шагналыг нэвтрүүлсэн бөгөөд энэ нь бүх Европыг хамарсан амжилт нь борлуулалт 1 сая хүрэхээс хамаагүй өмнө эхэлдэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн анхны шагнал болсон юм. Шагналын түвшнүүд нь: Мөнгө (20,000+), Давхар мөнгө (40,000+), Алт (75,000+), Давхар алт (150,000+), Алмаз (200,000+), Платинум (400,000+) болон Давхар платинум (800,000+) юм. ==Гэрчилгээний босго хэмжээ== Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA)-ноос олгодог "Алмаз шагнал" нь АНУ-д цомог болон сингл дууны аль алиных нь хувьд 10 сая хувь борлогдсоныг гэрчилдэг. АНУ, Их Британи, Канад, Франц улсуудын гэрчилгээний босго хэмжээг доор харуулав. Хүснэгт дэх тоонууд нь тухайн зөөвөрлөгчийн нэг борлуулалт эсвэл нэг түгээлтийг илэрхийлэх "нэгж" (хувь)-ээр хэмжигдэнэ. Гэрчилгээг ихэвчлэн хуримтлуулах зарчмаар олгодог бөгөөд нэг бүтээл дараалан мөнгө, алт, платинум гэрчилгээ авах боломжтой. Жишээлбэл, АНУ-д 2,000,000 хувь борлогдсон цомгийг "Давхар платинум" эсвэл заримдаа "Олон платинум" гэж нэрлэдэг. АНУ-д 2013 оноос, Их Британид 2014 оноос, Германд 2014 оноос хойш дууны цахим дамжуулалтыг (стрим) сингл дууны гэрчилгээнд тооцдог болсон бөгөөд 150 стримийг 1 сингл борлуулалттай, эсвэл цомгийн аравны нэгтэй ($1/10$) тэнцүүжүүлэн тооцдог байна. 2016 оны 2 дугаар сараас эхлэн RIAA нь Алт болон Платинум цомгийн шагналд хэрэглэгчийн хүсэлтээрх аудио болон видео дамжуулалт (стрим) болон дуу худалдан авалтын тэнцүүлэх нэгжийг багтаасан. Энэхүү хөтөлбөр нь сингл болон цомгийн гэрчилгээнд борлуулалт болон стримингийн аль алиныг нь тооцдог болсон байна. {{col-begin|width=70%}} {{col-break|width=45%}} '''АНУ'''<ref>{{cite web |title=Certification Criteria |url=https://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=criteria |publisher=Recording Industry Association of America |access-date=22 June 2012 |archive-date=17 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017073017/http://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=criteria |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=History of the Awards |url=https://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=historyx |publisher=Recording Industry Association of America |access-date=22 June 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701162808/http://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=historyx |archive-date=1 July 2007 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Meдиа ! style="text-align:center;"| Алт ! style="text-align:center;"| Платинум ! style="text-align:center;"| Алмаз |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Aльбом | style="text-align:center;"| 500,000 | style="text-align:center;"| 1,000,000 | style="text-align:center;"| 10,000,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 500,000 | style="text-align:center;"| 1,000,000 | style="text-align:center;"| 10,000,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Хөгжмийн видео | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| 1,000,000 |} {{col-break|width=45%}}'''Их Британ'''<ref>{{Cite web|title=Award Levels|url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/award-levels/|access-date=25 February 2022|website=BPI|language=en|archive-date=4 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220404092729/https://www.bpi.co.uk/brit-certified/award-levels/|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Meдиа ! style="text-align:center;"| Алт ! style="text-align:center;"| Платинум ! style="text-align:center;"| Алмаз |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Aльбом | style="text-align:center;"| 60,000 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| 300,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| 400,000 | style="text-align:center;"| 600,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Хөгжмийн видео | style="text-align:center;"| 25,000 | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| 75,000 |} {{col-end}} {{col-begin|width=70%}} {{col-break|width=45%}} '''Канад''' {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Meдиа ! style="text-align:center;"| Алт ! style="text-align:center;"| Платинум ! style="text-align:center;"| Алмаз |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Aльбом | style="text-align:center;"| 40,000 | style="text-align:center;"| 80,000 | style="text-align:center;"| 800,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 40,000 | style="text-align:center;"| 80,000 | style="text-align:center;"| 800,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Хөгжмийн видео | style="text-align:center;"| 5,000 | style="text-align:center;"| 10,000 | style="text-align:center;"| 100,000 |} {{col-break|width=45%}}'''Франц''' {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Meдиа ! style="text-align:center;"| Алт ! style="text-align:center;"| Платинум ! style="text-align:center;"| Алмаз |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Aльбом | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| 500,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 75,000 | style="text-align:center;"| 150,000 | style="text-align:center;"| 250,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Хөгжмийн видео | style="text-align:center;"| 7,500 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| 60,000 |} {{col-end}} ==Шагналын үйлдвэрлэл== Шагналын самбарууд нь шилэн дотроо янз бүрийн зүйлсийг агуулсан байдаг. Орчин үеийн шагналуудад пянзны оронд ихэвчлэн CD ашиглах болсон. Ихэнх алт болон платинум пянзнууд нь ү veдээ вакуум орчинд металжуулж, өнгө оруулсан энгийн винил (хуванцар) пянзнууд байдаг бөгөөд анхндаа пянзыг хэвлэж гаргахад ашигладаг металл эх бэлдэц, хэв буюу "матриц" (masters, mothers, stampers)-ыг засаж, бүрж ашигладаг байжээ. Пянзны говилга дахь хөгжим нь шагнал авч буй бодит бичлэгтэй тохирдоггүй тохиолдол ч бий. Шагналын самбар үйлдвэрлэгч тус бүр өөрсдийн график дизайны хэлтсийн ашигладаг технологи болон бэлэн байгаа материалын дагуу шагналуудаа үйлдвэрлэдэг байв. Эдгээр самбарууд нь хэмжээ, загвар хийцийн нарийн төвөгтэй байдлаас хамааран 135-аас 275 ам.долларын хооронд хэлбэлзэх үнэтэй байх бөгөөд ихэвчлэн тухайн бүтээлийг анх гаргасан дуу бичлэгийн студи (лейбл) захиалж, худалдан авдаг байна. ==Эх сурвалж== {{reflist}} 2oaurcihu5xf6qdypjrbor12f6p5a1k 858703 858702 2026-06-12T09:51:44Z Orgio89 4242 858703 wikitext text/x-wiki [[File:Wall of Gold & Platinum Sales (Country Music Hall of Fame And Museum).jpg|thumb|Алт ба платинум пянзан сертификат]] [[File:Saadoaliw1.jpg|thumb|Сомалийн дуучин Садо Али Варсамэ насан туршийн зүтгэлтний Алтан Пянзаа авав]] Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээ (алт, платинум зэрэг) нь тухайн хөгжмийн бүтээлийг тодорхой тооны хувиар борлуулагдсан, түгээгдсэн эсвэл цахим хэлбэрээр дамжуулагдсан (стрим хийгдсэн) болохыг баталгаажуулдаг систем юм. Гэрчилгээ олгох борлуулалтын доод хэмжээ нь бүтээлийн төрөл (цомог, сингл, хөгжмийн видео гэх мэт) болон улс орон, бүс нутгаас хамааран өөр өөр байдаг (Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээний жагсаалтыг үзнэ үү). Бараг бүх улс орнууд Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбооны (RIAA) гэрчилгээний ангиллыг бага зэрэг өөрчлөн дагаж мөрддөг бөгөөд эдгээр нь үнэт металл, эрдэнэсийн нэрээр (алт, платинум, алмаз) нэрлэгддэг. Эдгээр шагналыг авахад шаардагдах борлуулалтын босго хэмжээ нь уг бүтээлийг гаргасан бүс нутгийн хүн амын тооноос хамаардаг. Ерөнхийдөө эдгээр гэрчилгээг зөвхөн олон улсын хэмжээнд гарсан бүтээлүүдэд олгодог бөгөөд цомог борлуулагдсан улс бүрд тус бүрд нь тусгайлан шагнадаг. Түүнчлэн хөгжмийн өөр өөр зөөвөрлөгчид (жишээ нь: видео, цомог, сингл эсвэл хөгжим таталт)-д зориулсан борлуулалтын түвшин харилцан адилгүй байх бөгөөд зарим нь нөгөөгөөсөө 10 дахин их байх тохиолдол ч бий. ==Түүх== Сомалийн дуучин Саадо Али Варсаме амьдралынхаа турш дахь ололт амжилтыг үнэлүүлж "Алт" цомгийн шагнал гардан авч буй нь. Анхны алт, мөнгөн цомгийн шагналуудыг дуу бичлэгийн компаниуд өөрсдийн уран бүтээлчдийн борлуулалтын амжилтыг сурталчлах зорилгоор гардуулдаг байв. Хамгийн анхны мөнгөн дискийг 1937 оны 12 дугаар сард "Regal Zonophone" компаниас Жорж Формбид "The Window Cleaner" дуу нь 100,000 хувь борлуулагдсаныг үнэлж гардуулжээ. Хамгийн анхны бодит алтан цомог шагналыг 1942 оны 2 дугаар сарын 10-нд "RCA Victor" компани (охин компани болох "Bluebird Records"-оор дамжуулан) Гленн Миллер болон түүний оркестрт "Chattanooga Choo Choo" сингл нь 1.2 сая хувь борлуулагдсаныг тэмдэглэж гардуулсан байна. Компаниудын зүгээс олгодог шагналын бусад жишээнээс дурдвал: 1956 онд "RCA Victor" компани Харри Белафонтегийн "Calypso" цомгийг 1 саяас олон хувь борлуулагдсан анхны LP (пянз) цомог болсонд, мөн Элвис Преслигийн "Don't Be Cruel" сингл нь 1 сая хувь борлуулагдсанд тус тус алтан цомог гардуулжээ. Мөн 1956 онд "Decca" компани Жерри Льюист "Rock-a-Bye Your Baby with a Dixie Melody" сингл дууных нь төлөө алтан цомог гардуулсан байна. Салбарын хэмжээнд авч үзвэл, 1958 онд Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA) жижиглэнгийн борлуулалт нь 1 сая долларт хүрсэн бүхий л төрлийн пянз, цомог, синглд зориулсан алтан цомгийн шагналын хөтөлбөрөө нэвтрүүлсэн байна. Эдгээр борлуулалтыг зөвхөн АНУ-д суурилсан дуу бичлэгийн компаниудаар хязгаарлаж байсан бөгөөд бусад улс орнууд руу хийсэн экспортыг тооцдоггүй байв. 1968 оны байдлаар цомгийн хувьд дотооддоо ойролцоогоор 670,000 хувь, харин сингл дууны хувьд 1,000,000 хувь түгээгдсэн байх шаардлагатай байжээ. 1976 онд RIAA цомгийн борлуулалт 1 сая, синглийн борлуулалт 2 сая хувьд хүрсэн тохиолдолд олгох "Платинум" гэрчилгээг нэвтрүүлсэн бөгөөд алтан гэрчилгээний босгыг цомгийн хувьд 500,000 хувь борлуулагдсан байхаар шинэчлэн тогтоожээ (сингл хэвээрээ 1 сая байсан). Үүнээс өмнө ямар ч цомог платинум гэрчилгээ авч байгаагүй. Ван Клиберний 1958 онд "RCA Victor"-д бичүүлсэн Чайковскийн төгөлдөр хуурын концерт хожмоо платинум өргөмжлөл хүртсэн ч энэ нь цомог гарснаас хойш хорин жилийн дараа болсон үйл явдал юм. 1999 онд 10 сая хувь борлуулагдсан бүтээлүүдэд зориулсан "Алмаз" гэрчилгээг нэвтрүүлсэн байна. 1980-аад оны сүүлчээр сингл дууны гэрчилгээний босгыг цомгийнхтой ижил түвшинд хүргэж бууруулжээ. ==RIAA гэрчилгээ== Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA)-ноос "Алтан цомог/дуу" хэмээх анхны албан ёсны тэмдэглэгээг 1958 онд сингл дуунуудад зориулан бий болгосон бөгөөд RIAA нь "gold record" (алтан цомог) гэх нэр томьёог АНУ-д барааны тэмдгээр баталгаажуулжээ. 1958 оны 3 дугаар сарын 14-нд RIAA өөрийн анхны алтан гэрчилгээг Перри Комогийн хит сингл болох "Catch a Falling Star" дуунд олгосон байна. Үүнээс дөрвөн сарын дараа "Oklahoma!" киноны дууны цомог анхны алтан цомгоор шалгарчээ. 1976 онд RIAA платинум гэрчилгээг нэвтрүүлж, анх удаа 1976 оны 2 дугаар сарын 24-нд Eagles хамтлагийн "Their Greatest Hits (1971–1975)" түүвэр цомогт, мөн 1976 оны 4 дүгээр сарын 22-нд Жонни Тейлорын "Disco Lady" синглд олгосон байна. Компакт диск (CD) гарч ирснээр хөгжмийн борлуулалт өсөж, улмаар RIAA 1984 онд "Олон платинум" (Multi-Platinum) шагналыг бий болгожээ. Сингл эсвэл цомгийн борлуулалт нь 10,000,000 хувьд хүрсэн уран бүтээлчдийг алдаршуулах "Алмаз" шагналыг 1999 онд нэвтрүүлсэн байна. Хорьдугаар зуунд болон 21 дүгээр зууны эхний арван жилийн зарим хэсэгт дистрибьютор компаниуд жижиглэнгийн бодит борлуулалт биш, харин бөөний цэгүүд рүү тээвэрлэсэн (түгээсэн) хэмжээнд үндэслэн гэрчилгээ нэхэмжлэх нь түгээмэл байсан бөгөөд энэ нь эцсийн жижиглэнгийн борлуулалтын бодит тооноос давсан олон гэрчилгээ олгогдоход хүргэсэн. Жижиглэнгийн борлуулалтын дийлэнх хэсэг нь төлбөрөө төлсөн дижитал таталт болон цахим дамжуулалт (стриминг) руу шилжсэнээр энэ байдал эрс багассан байна. ==Дижитал медиа гэрчилгээ== Ихэнх улс оронд гэрчилгээ нь зөвхөн биет зөөвөрлөгчид (пянз, CD) хамаарахаа больсон бөгөөд одоо дижитал таталтыг борлуулалтын амжилтад тооцдог болсон (АНУ болон Их Британид 2004 оноос хойш). 2006 оны 6 дугаар сард RIAA дууны рингтон таталтыг мөн баталгаажуулж эхэлсэн байна. Apple Music, Spotify, Tidal, Napster зэрэг хэрэглэгчийн хүсэлтээр ажилладаг үйлчилгээнүүдийн стримингийг АНУ-д 2013 оноос, Их Британи болон Германд 2014 оноос хойш одоо байгаа дижитал гэрчилгээний системд багтаасан. АНУ болон Германд YouTube, VEVO, Xite, Yahoo! Music зэрэг видео стриминг үйлчилгээнүүдийг гэрчилгээнд тооцож эхэлсэн бөгөөд хоёр улсад 100 цахим дамжуулалтыг (стрим) 1 дижитал таталттай тэнцүүлэх томьёог ашиглаж байна. Дани, Испани зэрэг бусад улс орнууд дижитал сингл таталт болон стримингийг тусад нь шагнадаг хэвээр байна. ==Бэлгэдлийн шинжтэй гэрчилгээ== 1980-аад оны эхээр Рафаэльд түүний харьяалагддаг "Hispavox" лейбл болон "SGAE" зохиогчийн эрхийн холбооноос карьерынх нь борлуулалтыг үнэлж гардуулсан "Ураны диск". Зарим уран бүтээлчид онцгой бөгөөд бэлгэдлийн шинжтэй шагналуудыг авч байсан. Үүний дотор 1980-аад оны эхээр Рафаэльд түүний карьерын борлуулалтыг үнэлж Hispavox болон SGAE-ээс "Ураны диск" олгосон байдаг. Луис Мигель 1999 онд Чили улсад 1.7 саяас олон хувь борлогдсон амжилтаараа "Лазурит (Номин) диск" хүртсэн бол Луис Фонси 2017 онд "Despacito" дууных нь дэлхий даяарх борлуулалтыг үнэлж Universal Music Group-ээс "Плутоны диск" хүртжээ. ==IFPI гэрчилгээ== Олон улсын фонограмм үйлдвэрлэгчдийн холбоо (IFPI) нь 1933 онд байгуулагдсан бөгөөд 1996 оноос хойш Европ болон Ойрхи Дорнодод (2009 оны 10 дугаар сарын байдлаар) цомгийн борлуулалт нь 1 саяас давсан бүтээлүүдэд "Platinum Europe Award" (Европын платинум шагнал) олгож эхэлсэн. Олон платинум шагналыг дараагийн сая саяар давтсан борлуулалтад олгодог. Шагнал олгоход хугацаа (бүтээл гарсан огнооноос хойш) хамаарахгүй бөгөөд зөвхөн Европын уран бүтээлчдээр хязгаарлагддаггүй. ==IMPALA гэрчилгээ== Хараат бус хөгжмийн компаниудын холбоо (IMPALA) нь бие даасан хөгжмийн салбарыг хөгжүүлэх, уран сайхны, энтрепренершип болон соёлын олон янз байдлын ашиг сонирхлын үүднээс бие даасан хөгжмийг сурталчлах зорилгоор 2000 оны 4 дүгээр сард байгуулагдсан. IMPALA нь 2005 онд борлуулалтын шагналыг нэвтрүүлсэн бөгөөд энэ нь бүх Европыг хамарсан амжилт нь борлуулалт 1 сая хүрэхээс хамаагүй өмнө эхэлдэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн анхны шагнал болсон юм. Шагналын түвшнүүд нь: Мөнгө (20,000+), Давхар мөнгө (40,000+), Алт (75,000+), Давхар алт (150,000+), Алмаз (200,000+), Платинум (400,000+) болон Давхар платинум (800,000+) юм. ==Гэрчилгээний босго хэмжээ== Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA)-ноос олгодог "Алмаз шагнал" нь АНУ-д цомог болон сингл дууны аль алиных нь хувьд 10 сая хувь борлогдсоныг гэрчилдэг. АНУ, Их Британи, Канад, Франц улсуудын гэрчилгээний босго хэмжээг доор харуулав. Хүснэгт дэх тоонууд нь тухайн зөөвөрлөгчийн нэг борлуулалт эсвэл нэг түгээлтийг илэрхийлэх "нэгж" (хувь)-ээр хэмжигдэнэ. Гэрчилгээг ихэвчлэн хуримтлуулах зарчмаар олгодог бөгөөд нэг бүтээл дараалан мөнгө, алт, платинум гэрчилгээ авах боломжтой. Жишээлбэл, АНУ-д 2,000,000 хувь борлогдсон цомгийг "Давхар платинум" эсвэл заримдаа "Олон платинум" гэж нэрлэдэг. АНУ-д 2013 оноос, Их Британид 2014 оноос, Германд 2014 оноос хойш дууны цахим дамжуулалтыг (стрим) сингл дууны гэрчилгээнд тооцдог болсон бөгөөд 150 стримийг 1 сингл борлуулалттай, эсвэл цомгийн аравны нэгтэй ($1/10$) тэнцүүжүүлэн тооцдог байна. 2016 оны 2 дугаар сараас эхлэн RIAA нь Алт болон Платинум цомгийн шагналд хэрэглэгчийн хүсэлтээрх аудио болон видео дамжуулалт (стрим) болон дуу худалдан авалтын тэнцүүлэх нэгжийг багтаасан. Энэхүү хөтөлбөр нь сингл болон цомгийн гэрчилгээнд борлуулалт болон стримингийн аль алиныг нь тооцдог болсон байна. {{col-begin|width=70%}} {{col-break|width=45%}} '''АНУ'''<ref>{{cite web |title=Certification Criteria |url=https://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=criteria |publisher=Recording Industry Association of America |access-date=22 June 2012 |archive-date=17 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017073017/http://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=criteria |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=History of the Awards |url=https://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=historyx |publisher=Recording Industry Association of America |access-date=22 June 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701162808/http://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=historyx |archive-date=1 July 2007 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Meдиа ! style="text-align:center;"| Алт ! style="text-align:center;"| Платинум ! style="text-align:center;"| Алмаз |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Aльбом | style="text-align:center;"| 500,000 | style="text-align:center;"| 1,000,000 | style="text-align:center;"| 10,000,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 500,000 | style="text-align:center;"| 1,000,000 | style="text-align:center;"| 10,000,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Хөгжмийн видео | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| 1,000,000 |} {{col-break|width=45%}}'''Их Британ'''<ref>{{Cite web|title=Award Levels|url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/award-levels/|access-date=25 February 2022|website=BPI|language=en|archive-date=4 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220404092729/https://www.bpi.co.uk/brit-certified/award-levels/|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Meдиа ! style="text-align:center;"| Алт ! style="text-align:center;"| Платинум ! style="text-align:center;"| Алмаз |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Aльбом | style="text-align:center;"| 60,000 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| 300,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| 400,000 | style="text-align:center;"| 600,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Хөгжмийн видео | style="text-align:center;"| 25,000 | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| 75,000 |} {{col-end}} {{col-begin|width=70%}} {{col-break|width=45%}} '''Канад''' {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Meдиа ! style="text-align:center;"| Алт ! style="text-align:center;"| Платинум ! style="text-align:center;"| Алмаз |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Aльбом | style="text-align:center;"| 40,000 | style="text-align:center;"| 80,000 | style="text-align:center;"| 800,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 40,000 | style="text-align:center;"| 80,000 | style="text-align:center;"| 800,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Хөгжмийн видео | style="text-align:center;"| 5,000 | style="text-align:center;"| 10,000 | style="text-align:center;"| 100,000 |} {{col-break|width=45%}}'''Франц''' {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Meдиа ! style="text-align:center;"| Алт ! style="text-align:center;"| Платинум ! style="text-align:center;"| Алмаз |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Aльбом | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| 500,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 75,000 | style="text-align:center;"| 150,000 | style="text-align:center;"| 250,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Хөгжмийн видео | style="text-align:center;"| 7,500 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| 60,000 |} {{col-end}} ==Шагналын үйлдвэрлэл== Шагналын самбарууд нь шилэн дотроо янз бүрийн зүйлсийг агуулсан байдаг. Орчин үеийн шагналуудад пянзны оронд ихэвчлэн CD ашиглах болсон. Ихэнх алт болон платинум пянзнууд нь ү veдээ вакуум орчинд металжуулж, өнгө оруулсан энгийн винил (хуванцар) пянзнууд байдаг бөгөөд анхндаа пянзыг хэвлэж гаргахад ашигладаг металл эх бэлдэц, хэв буюу "матриц" (masters, mothers, stampers)-ыг засаж, бүрж ашигладаг байжээ. Пянзны говилга дахь хөгжим нь шагнал авч буй бодит бичлэгтэй тохирдоггүй тохиолдол ч бий. Шагналын самбар үйлдвэрлэгч тус бүр өөрсдийн график дизайны хэлтсийн ашигладаг технологи болон бэлэн байгаа материалын дагуу шагналуудаа үйлдвэрлэдэг байв. Эдгээр самбарууд нь хэмжээ, загвар хийцийн нарийн төвөгтэй байдлаас хамааран 135-аас 275 ам.долларын хооронд хэлбэлзэх үнэтэй байх бөгөөд ихэвчлэн тухайн бүтээлийг анх гаргасан дуу бичлэгийн студи (лейбл) захиалж, худалдан авдаг байна. ==Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Хөгжим]] [[Ангилал:Хөгжимийн урлаг]] 4pzlvxu0i953mtr5ljgxjqg102zafj9 858704 858703 2026-06-12T09:53:14Z Orgio89 4242 Orgio89 moved page [[Хөгжмийн бичлэгийн сертификат]] to [[Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээ]] 858703 wikitext text/x-wiki [[File:Wall of Gold & Platinum Sales (Country Music Hall of Fame And Museum).jpg|thumb|Алт ба платинум пянзан сертификат]] [[File:Saadoaliw1.jpg|thumb|Сомалийн дуучин Садо Али Варсамэ насан туршийн зүтгэлтний Алтан Пянзаа авав]] Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээ (алт, платинум зэрэг) нь тухайн хөгжмийн бүтээлийг тодорхой тооны хувиар борлуулагдсан, түгээгдсэн эсвэл цахим хэлбэрээр дамжуулагдсан (стрим хийгдсэн) болохыг баталгаажуулдаг систем юм. Гэрчилгээ олгох борлуулалтын доод хэмжээ нь бүтээлийн төрөл (цомог, сингл, хөгжмийн видео гэх мэт) болон улс орон, бүс нутгаас хамааран өөр өөр байдаг (Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээний жагсаалтыг үзнэ үү). Бараг бүх улс орнууд Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбооны (RIAA) гэрчилгээний ангиллыг бага зэрэг өөрчлөн дагаж мөрддөг бөгөөд эдгээр нь үнэт металл, эрдэнэсийн нэрээр (алт, платинум, алмаз) нэрлэгддэг. Эдгээр шагналыг авахад шаардагдах борлуулалтын босго хэмжээ нь уг бүтээлийг гаргасан бүс нутгийн хүн амын тооноос хамаардаг. Ерөнхийдөө эдгээр гэрчилгээг зөвхөн олон улсын хэмжээнд гарсан бүтээлүүдэд олгодог бөгөөд цомог борлуулагдсан улс бүрд тус бүрд нь тусгайлан шагнадаг. Түүнчлэн хөгжмийн өөр өөр зөөвөрлөгчид (жишээ нь: видео, цомог, сингл эсвэл хөгжим таталт)-д зориулсан борлуулалтын түвшин харилцан адилгүй байх бөгөөд зарим нь нөгөөгөөсөө 10 дахин их байх тохиолдол ч бий. ==Түүх== Сомалийн дуучин Саадо Али Варсаме амьдралынхаа турш дахь ололт амжилтыг үнэлүүлж "Алт" цомгийн шагнал гардан авч буй нь. Анхны алт, мөнгөн цомгийн шагналуудыг дуу бичлэгийн компаниуд өөрсдийн уран бүтээлчдийн борлуулалтын амжилтыг сурталчлах зорилгоор гардуулдаг байв. Хамгийн анхны мөнгөн дискийг 1937 оны 12 дугаар сард "Regal Zonophone" компаниас Жорж Формбид "The Window Cleaner" дуу нь 100,000 хувь борлуулагдсаныг үнэлж гардуулжээ. Хамгийн анхны бодит алтан цомог шагналыг 1942 оны 2 дугаар сарын 10-нд "RCA Victor" компани (охин компани болох "Bluebird Records"-оор дамжуулан) Гленн Миллер болон түүний оркестрт "Chattanooga Choo Choo" сингл нь 1.2 сая хувь борлуулагдсаныг тэмдэглэж гардуулсан байна. Компаниудын зүгээс олгодог шагналын бусад жишээнээс дурдвал: 1956 онд "RCA Victor" компани Харри Белафонтегийн "Calypso" цомгийг 1 саяас олон хувь борлуулагдсан анхны LP (пянз) цомог болсонд, мөн Элвис Преслигийн "Don't Be Cruel" сингл нь 1 сая хувь борлуулагдсанд тус тус алтан цомог гардуулжээ. Мөн 1956 онд "Decca" компани Жерри Льюист "Rock-a-Bye Your Baby with a Dixie Melody" сингл дууных нь төлөө алтан цомог гардуулсан байна. Салбарын хэмжээнд авч үзвэл, 1958 онд Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA) жижиглэнгийн борлуулалт нь 1 сая долларт хүрсэн бүхий л төрлийн пянз, цомог, синглд зориулсан алтан цомгийн шагналын хөтөлбөрөө нэвтрүүлсэн байна. Эдгээр борлуулалтыг зөвхөн АНУ-д суурилсан дуу бичлэгийн компаниудаар хязгаарлаж байсан бөгөөд бусад улс орнууд руу хийсэн экспортыг тооцдоггүй байв. 1968 оны байдлаар цомгийн хувьд дотооддоо ойролцоогоор 670,000 хувь, харин сингл дууны хувьд 1,000,000 хувь түгээгдсэн байх шаардлагатай байжээ. 1976 онд RIAA цомгийн борлуулалт 1 сая, синглийн борлуулалт 2 сая хувьд хүрсэн тохиолдолд олгох "Платинум" гэрчилгээг нэвтрүүлсэн бөгөөд алтан гэрчилгээний босгыг цомгийн хувьд 500,000 хувь борлуулагдсан байхаар шинэчлэн тогтоожээ (сингл хэвээрээ 1 сая байсан). Үүнээс өмнө ямар ч цомог платинум гэрчилгээ авч байгаагүй. Ван Клиберний 1958 онд "RCA Victor"-д бичүүлсэн Чайковскийн төгөлдөр хуурын концерт хожмоо платинум өргөмжлөл хүртсэн ч энэ нь цомог гарснаас хойш хорин жилийн дараа болсон үйл явдал юм. 1999 онд 10 сая хувь борлуулагдсан бүтээлүүдэд зориулсан "Алмаз" гэрчилгээг нэвтрүүлсэн байна. 1980-аад оны сүүлчээр сингл дууны гэрчилгээний босгыг цомгийнхтой ижил түвшинд хүргэж бууруулжээ. ==RIAA гэрчилгээ== Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA)-ноос "Алтан цомог/дуу" хэмээх анхны албан ёсны тэмдэглэгээг 1958 онд сингл дуунуудад зориулан бий болгосон бөгөөд RIAA нь "gold record" (алтан цомог) гэх нэр томьёог АНУ-д барааны тэмдгээр баталгаажуулжээ. 1958 оны 3 дугаар сарын 14-нд RIAA өөрийн анхны алтан гэрчилгээг Перри Комогийн хит сингл болох "Catch a Falling Star" дуунд олгосон байна. Үүнээс дөрвөн сарын дараа "Oklahoma!" киноны дууны цомог анхны алтан цомгоор шалгарчээ. 1976 онд RIAA платинум гэрчилгээг нэвтрүүлж, анх удаа 1976 оны 2 дугаар сарын 24-нд Eagles хамтлагийн "Their Greatest Hits (1971–1975)" түүвэр цомогт, мөн 1976 оны 4 дүгээр сарын 22-нд Жонни Тейлорын "Disco Lady" синглд олгосон байна. Компакт диск (CD) гарч ирснээр хөгжмийн борлуулалт өсөж, улмаар RIAA 1984 онд "Олон платинум" (Multi-Platinum) шагналыг бий болгожээ. Сингл эсвэл цомгийн борлуулалт нь 10,000,000 хувьд хүрсэн уран бүтээлчдийг алдаршуулах "Алмаз" шагналыг 1999 онд нэвтрүүлсэн байна. Хорьдугаар зуунд болон 21 дүгээр зууны эхний арван жилийн зарим хэсэгт дистрибьютор компаниуд жижиглэнгийн бодит борлуулалт биш, харин бөөний цэгүүд рүү тээвэрлэсэн (түгээсэн) хэмжээнд үндэслэн гэрчилгээ нэхэмжлэх нь түгээмэл байсан бөгөөд энэ нь эцсийн жижиглэнгийн борлуулалтын бодит тооноос давсан олон гэрчилгээ олгогдоход хүргэсэн. Жижиглэнгийн борлуулалтын дийлэнх хэсэг нь төлбөрөө төлсөн дижитал таталт болон цахим дамжуулалт (стриминг) руу шилжсэнээр энэ байдал эрс багассан байна. ==Дижитал медиа гэрчилгээ== Ихэнх улс оронд гэрчилгээ нь зөвхөн биет зөөвөрлөгчид (пянз, CD) хамаарахаа больсон бөгөөд одоо дижитал таталтыг борлуулалтын амжилтад тооцдог болсон (АНУ болон Их Британид 2004 оноос хойш). 2006 оны 6 дугаар сард RIAA дууны рингтон таталтыг мөн баталгаажуулж эхэлсэн байна. Apple Music, Spotify, Tidal, Napster зэрэг хэрэглэгчийн хүсэлтээр ажилладаг үйлчилгээнүүдийн стримингийг АНУ-д 2013 оноос, Их Британи болон Германд 2014 оноос хойш одоо байгаа дижитал гэрчилгээний системд багтаасан. АНУ болон Германд YouTube, VEVO, Xite, Yahoo! Music зэрэг видео стриминг үйлчилгээнүүдийг гэрчилгээнд тооцож эхэлсэн бөгөөд хоёр улсад 100 цахим дамжуулалтыг (стрим) 1 дижитал таталттай тэнцүүлэх томьёог ашиглаж байна. Дани, Испани зэрэг бусад улс орнууд дижитал сингл таталт болон стримингийг тусад нь шагнадаг хэвээр байна. ==Бэлгэдлийн шинжтэй гэрчилгээ== 1980-аад оны эхээр Рафаэльд түүний харьяалагддаг "Hispavox" лейбл болон "SGAE" зохиогчийн эрхийн холбооноос карьерынх нь борлуулалтыг үнэлж гардуулсан "Ураны диск". Зарим уран бүтээлчид онцгой бөгөөд бэлгэдлийн шинжтэй шагналуудыг авч байсан. Үүний дотор 1980-аад оны эхээр Рафаэльд түүний карьерын борлуулалтыг үнэлж Hispavox болон SGAE-ээс "Ураны диск" олгосон байдаг. Луис Мигель 1999 онд Чили улсад 1.7 саяас олон хувь борлогдсон амжилтаараа "Лазурит (Номин) диск" хүртсэн бол Луис Фонси 2017 онд "Despacito" дууных нь дэлхий даяарх борлуулалтыг үнэлж Universal Music Group-ээс "Плутоны диск" хүртжээ. ==IFPI гэрчилгээ== Олон улсын фонограмм үйлдвэрлэгчдийн холбоо (IFPI) нь 1933 онд байгуулагдсан бөгөөд 1996 оноос хойш Европ болон Ойрхи Дорнодод (2009 оны 10 дугаар сарын байдлаар) цомгийн борлуулалт нь 1 саяас давсан бүтээлүүдэд "Platinum Europe Award" (Европын платинум шагнал) олгож эхэлсэн. Олон платинум шагналыг дараагийн сая саяар давтсан борлуулалтад олгодог. Шагнал олгоход хугацаа (бүтээл гарсан огнооноос хойш) хамаарахгүй бөгөөд зөвхөн Европын уран бүтээлчдээр хязгаарлагддаггүй. ==IMPALA гэрчилгээ== Хараат бус хөгжмийн компаниудын холбоо (IMPALA) нь бие даасан хөгжмийн салбарыг хөгжүүлэх, уран сайхны, энтрепренершип болон соёлын олон янз байдлын ашиг сонирхлын үүднээс бие даасан хөгжмийг сурталчлах зорилгоор 2000 оны 4 дүгээр сард байгуулагдсан. IMPALA нь 2005 онд борлуулалтын шагналыг нэвтрүүлсэн бөгөөд энэ нь бүх Европыг хамарсан амжилт нь борлуулалт 1 сая хүрэхээс хамаагүй өмнө эхэлдэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн анхны шагнал болсон юм. Шагналын түвшнүүд нь: Мөнгө (20,000+), Давхар мөнгө (40,000+), Алт (75,000+), Давхар алт (150,000+), Алмаз (200,000+), Платинум (400,000+) болон Давхар платинум (800,000+) юм. ==Гэрчилгээний босго хэмжээ== Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA)-ноос олгодог "Алмаз шагнал" нь АНУ-д цомог болон сингл дууны аль алиных нь хувьд 10 сая хувь борлогдсоныг гэрчилдэг. АНУ, Их Британи, Канад, Франц улсуудын гэрчилгээний босго хэмжээг доор харуулав. Хүснэгт дэх тоонууд нь тухайн зөөвөрлөгчийн нэг борлуулалт эсвэл нэг түгээлтийг илэрхийлэх "нэгж" (хувь)-ээр хэмжигдэнэ. Гэрчилгээг ихэвчлэн хуримтлуулах зарчмаар олгодог бөгөөд нэг бүтээл дараалан мөнгө, алт, платинум гэрчилгээ авах боломжтой. Жишээлбэл, АНУ-д 2,000,000 хувь борлогдсон цомгийг "Давхар платинум" эсвэл заримдаа "Олон платинум" гэж нэрлэдэг. АНУ-д 2013 оноос, Их Британид 2014 оноос, Германд 2014 оноос хойш дууны цахим дамжуулалтыг (стрим) сингл дууны гэрчилгээнд тооцдог болсон бөгөөд 150 стримийг 1 сингл борлуулалттай, эсвэл цомгийн аравны нэгтэй ($1/10$) тэнцүүжүүлэн тооцдог байна. 2016 оны 2 дугаар сараас эхлэн RIAA нь Алт болон Платинум цомгийн шагналд хэрэглэгчийн хүсэлтээрх аудио болон видео дамжуулалт (стрим) болон дуу худалдан авалтын тэнцүүлэх нэгжийг багтаасан. Энэхүү хөтөлбөр нь сингл болон цомгийн гэрчилгээнд борлуулалт болон стримингийн аль алиныг нь тооцдог болсон байна. {{col-begin|width=70%}} {{col-break|width=45%}} '''АНУ'''<ref>{{cite web |title=Certification Criteria |url=https://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=criteria |publisher=Recording Industry Association of America |access-date=22 June 2012 |archive-date=17 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017073017/http://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=criteria |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=History of the Awards |url=https://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=historyx |publisher=Recording Industry Association of America |access-date=22 June 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701162808/http://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=historyx |archive-date=1 July 2007 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Meдиа ! style="text-align:center;"| Алт ! style="text-align:center;"| Платинум ! style="text-align:center;"| Алмаз |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Aльбом | style="text-align:center;"| 500,000 | style="text-align:center;"| 1,000,000 | style="text-align:center;"| 10,000,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 500,000 | style="text-align:center;"| 1,000,000 | style="text-align:center;"| 10,000,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Хөгжмийн видео | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| 1,000,000 |} {{col-break|width=45%}}'''Их Британ'''<ref>{{Cite web|title=Award Levels|url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/award-levels/|access-date=25 February 2022|website=BPI|language=en|archive-date=4 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220404092729/https://www.bpi.co.uk/brit-certified/award-levels/|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Meдиа ! style="text-align:center;"| Алт ! style="text-align:center;"| Платинум ! style="text-align:center;"| Алмаз |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Aльбом | style="text-align:center;"| 60,000 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| 300,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| 400,000 | style="text-align:center;"| 600,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Хөгжмийн видео | style="text-align:center;"| 25,000 | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| 75,000 |} {{col-end}} {{col-begin|width=70%}} {{col-break|width=45%}} '''Канад''' {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Meдиа ! style="text-align:center;"| Алт ! style="text-align:center;"| Платинум ! style="text-align:center;"| Алмаз |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Aльбом | style="text-align:center;"| 40,000 | style="text-align:center;"| 80,000 | style="text-align:center;"| 800,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 40,000 | style="text-align:center;"| 80,000 | style="text-align:center;"| 800,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Хөгжмийн видео | style="text-align:center;"| 5,000 | style="text-align:center;"| 10,000 | style="text-align:center;"| 100,000 |} {{col-break|width=45%}}'''Франц''' {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Meдиа ! style="text-align:center;"| Алт ! style="text-align:center;"| Платинум ! style="text-align:center;"| Алмаз |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Aльбом | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| 500,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 75,000 | style="text-align:center;"| 150,000 | style="text-align:center;"| 250,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Хөгжмийн видео | style="text-align:center;"| 7,500 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| 60,000 |} {{col-end}} ==Шагналын үйлдвэрлэл== Шагналын самбарууд нь шилэн дотроо янз бүрийн зүйлсийг агуулсан байдаг. Орчин үеийн шагналуудад пянзны оронд ихэвчлэн CD ашиглах болсон. Ихэнх алт болон платинум пянзнууд нь ү veдээ вакуум орчинд металжуулж, өнгө оруулсан энгийн винил (хуванцар) пянзнууд байдаг бөгөөд анхндаа пянзыг хэвлэж гаргахад ашигладаг металл эх бэлдэц, хэв буюу "матриц" (masters, mothers, stampers)-ыг засаж, бүрж ашигладаг байжээ. Пянзны говилга дахь хөгжим нь шагнал авч буй бодит бичлэгтэй тохирдоггүй тохиолдол ч бий. Шагналын самбар үйлдвэрлэгч тус бүр өөрсдийн график дизайны хэлтсийн ашигладаг технологи болон бэлэн байгаа материалын дагуу шагналуудаа үйлдвэрлэдэг байв. Эдгээр самбарууд нь хэмжээ, загвар хийцийн нарийн төвөгтэй байдлаас хамааран 135-аас 275 ам.долларын хооронд хэлбэлзэх үнэтэй байх бөгөөд ихэвчлэн тухайн бүтээлийг анх гаргасан дуу бичлэгийн студи (лейбл) захиалж, худалдан авдаг байна. ==Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Хөгжим]] [[Ангилал:Хөгжимийн урлаг]] 4pzlvxu0i953mtr5ljgxjqg102zafj9 0 146669 858705 2026-06-12T09:53:15Z Orgio89 4242 Orgio89 moved page [[Хөгжмийн бичлэгийн сертификат]] to [[Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээ]] 858705 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээ]] dta2biwzyj2h55qqrx25kxruwnxshzn