Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 969 859809 805396 2026-06-22T20:43:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859809 wikitext text/x-wiki '''Уур амьсгал''' гэдэг нь удаан хугацааны туршид дунджилсан, [[цаг агаар]]ын нөхцөл (байдал) юм. Уур амьсгалын бүсүүдийг агаарын [[температур]] болон [[хур тунадас|хур тунадасны]] хэмжээн дээр тулгуурлан ангилна. [[Эртний уур амьсгал судлал]] нь нуурын ёроолын шавар, мөнх [[цас]] болон [[мөс]], модны жилийн цагираг, шүр зэргийг судлан, түүнийхээ үр дүнд өнгөрсөн цаг үеийн уур амьсгалын талаарх мэдээллийг гаргаж авдаг салбар [[шинжлэх ухаан]] юм. Уур амьсгалын загварчлалууд нь ирээдүйд гарч болзошгүй уур амьсгалын өөрчлөлтийг урьдчилсан таамаглахад хэрэглэгдэнэ. == Тодорхойлолт == Уур амьсгал (эртний Грекээр: ''κλίμα'') гэдгийг нийтлэг тохиолдолд урт хугацаанд дунджилсан [[цаг агаар]] гэж тодорхойлдог байна. Цаг агаарыг дунджилах хугацаа нь жирийн нөхцөлд 30 [[жил]] боловч, тодорхой бусад зорилгын үүднээс энэ хугацааг өөрчилж болно. Засгийн газар хоорондын уур амьсгалын өөрчлөлт судлах хорооны (Intergovernmental Panel on Climate Change буюу IPCC) тодорхойлолтоор: : ''Уур амьсгал гэдэг нь явцуу утгаараа бол "дундаж цаг агаар" бөгөөд үүнийг илүү нарийвчилбал, сараас мянган [[жил]], сая жилийн хугацаан дахь [[цаг агаар]]ын дундаж хэлбэлзэлийн статистик үзүүлэлт юм. Дэлхийн цаг уурын байгууллага (World Meteorological Organization,WMO) нь уур амьсгалыг тодорхойлохдоо 30 жилийг, үндсэн хугацаа болгон авдаг байна. Уур амьсгалыг тодорхойлоход хэрэглэгддэг үзүүлэлт нь [[температур]], [[хур тунадас]], болон [[салхи]] байна. Уур амьсгал гэдэг нь өргөн хүрээгээр бол уур амьсгалийн системийн, статистик тодорхойлолтыг агуулсан төлөв байдал юм''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/518.htm |wayback=20170126132100 |text=Appendix I: Glossary. |archiv-bot=2023-09-26 20:04:16 InternetArchiveBot }} Retrieved on 2007-06-01.</ref>. Уур амьсгал ба [[цаг агаар]]ын үндсэн ялгааг энгийн үгээр доорхи байдлаар тайлбарлаж болно. "Уур амьсгал гэдэг нь чиний төсөөлж, хүлээж буй нөхцөл, харин цаг агаар гэдэг чиний харж, мэдэрч байгаа нөхцөл"<ref>National Weather Service Office Tucson, Arizona. [http://www.wrh.noaa.gov/twc/ Main page.] Retrieved on 2007-06-01.</ref>. Уур амьсгалд [[өргөрөг]], өндөр, [[тив|хуурай газар]], усны харьцаа, [[далай]], [[тэнгис]], уул нурууд, далайн урсгал, далайн усны дулааны энергийн хувиарлалт (thermohaline circulation), ургамлын бүрхэвч, [[хүлэмжийн хий]]н эффект зэрэг олон хүчин зүйл нөлөөлнө. Палеоклиматологи бол эртний цаг уурын судалгаа юм. Палеоклиматологичид дэлхий үүссэн цагаас эхлэн геологийн аль ч үед дэлхийн бүх хэсгүүдийн уур амьсгалын өөрчлөлтийг тайлбарлахыг эрэлхийлдэг. 19-р зуунаас өмнө цаг уурын шууд ажиглалт маш цөөхөн байсан тул палеоклиматыг прокси хувьсагчдаас гаргасан. Эдгээрт нуурын ёроол, мөсөн голоос олдсон хурдас гэх мэт биотик бус нотлох баримтууд, модны цагираг, шүрэн зэрэг биотик нотлох баримтууд орно. Уур амьсгалын загвар нь өнгөрсөн, одоо, ирээдүйн цаг уурын математик загвар юм. Уур амьсгалын өөрчлөлт нь янз бүрийн хүчин зүйлээс шалтгаалан урт ба богино хугацаанд тохиолдож болно. Сүүлийн үеийн дулаарлыг дэлхийн дулаарлын үүднээс авч үздэг бөгөөд энэ нь биотагийн дахин хуваарилалтад хүргэдэг. Жишээлбэл, цаг уурын судлаач Лесли Анн Хьюзийн бичсэнээр: "Жилийн дундаж температурын 3 ° C [5 ° F] өөрчлөлт нь ойролцоогоор 300-400 км (190-250 миль) изотермуудын шилжилттэй тохирч байна. сэрүүн бүс) эсвэл 500 м [1,600 фут] өндөрт байдаг. Тиймээс уур амьсгалын бүсүүдийн өөрчлөлтийн хариуд төрөл зүйл өндрөөрөө дээшээ эсвэл өргөргийн туйл руу шилжих төлөвтэй байна." == Ангилал == Орчин үеийн уур амьсгалын бүсүүдийн ангилал нь [[температур]] ба [[хур тундас|хур тунадасны]] хэмжээн дээр тулгуурлах тул уур амсьгалын бүсүүдын зураг нь ургамлын бүрхэвчийн зурагтай ойролцоо харагдана. Коппены ангилалаар, [[Дэлхий]]н уур амьсгал 5 үндсэн ангид (заримдаа 6 ангид), хэд хэдэн дэд ангид хуваагдана<ref>Blue Planet Biomes. [http://www.blueplanetbiomes.org/climate.htm World Climates.] Retrieved on 2007-06-01.</ref>. Уур амьсгалыг ижил төстэй горимд ангилах хэд хэдэн арга байдаг. Эртний Грекд цаг уурыг тухайн газрын өргөрөгөөс хамааран цаг агаарыг тодорхойлох зорилгоор цаг уурыг тодорхойлсон байдаг. Орчин үеийн цаг уурын ангиллын аргуудыг ерөнхийд нь уур амьсгалын шалтгаанд анхаарлаа хандуулдаг генетик арга, уур амьсгалын нөлөөллийг голчлон үздэг эмпирик арга гэж ерөнхийд нь ангилж болно. Генетикийн ангиллын жишээнд агаарын массын янз бүрийн төрлийн харьцангуй давтамж эсвэл синоптик цаг агаарын эвдрэл дэх байршилд суурилсан аргууд орно. Эмпирик ангиллын жишээнд ургамлын тэсвэр тэвчээрээр тодорхойлогддог уур амьсгалын бүсүүд, ууршилт, эсвэл ерөнхийдөө зарим биомтой холбоотой уур амьсгалыг тодорхойлоход зориулагдсан Коппенийн цаг уурын ангилал орно. Эдгээр ангиллын схемийн нийтлэг дутагдал нь байгальд илүү түгээмэл байдаг уур амьсгалын шинж чанарыг аажмаар шилжүүлэхээс илүүтэйгээр тодорхойлсон бүсүүдийн хооронд тодорхой хил хязгаарыг бий болгодог явдал юм. Илүү дэлгэрэнгүй мэдээллийг доорхи сэдвүүдээс үзнэ үү. [[Файл:ClimateMapWorld_mn.png|thumb|right|250px|Дэлхийн уур амьсгалын ангилал]] * [[Тропикийн уур амьсгал]] * [[Субтропикийн уур амьсгал]] * [[Арид уур амьсгал|Хуурай уур амьсгал]] * [[Субарид уур амьсгал|Хагас хуурай уур амьсгал]] * [[Далайн уур амьсгал]] * [[Эх газрын уур амьсгал]] * [[Алпийн уур амьсгал|Уулын уур амьсгал]] * [[Субарктикийн уур амьсгал]] * [[Туйлын уур амьсгал]] * [[Антарктидын уур амьсгал]] * [[Коппений уур амьсгалын ангилал]] == Уур амьсгалын бүртгэл мэдээ == === Орчин үе === [[Файл:Instrumental Temperature Record.png|thumb|right|250px|Сүүлийн 150 жилийн температурын бүртгэл]] Орчин үеийн уур амьсгалын мэдээ нь [[термометр]], [[барометр]] зэрэг багажуудаар хэмжсэн хэмжилтүүд дээр тулгуурлана. <ref>Spencer Weart. {{Webarchiv|url=http://www.aip.org/history/climate/20ctrend.htm |wayback=20200922100047 |text=The Modern Temperature Trend. |archiv-bot=2023-09-26 20:04:16 InternetArchiveBot }} Retrieved on 2007-06-01.</ref>. === Эртний уур амьсгал === Эртний уур амьсгал судлал нь [[Дэлхий]]н өнгөрсөн түүхийн хугацаанд тохиолдсон уур амьсгалын өөрчлөлт, түүний давтамжийг, мөнх цас, мөс, модны жилийн цагираг, тунадас, шүр, чулуу зэргийн судалгаанаас гарган авсан мэдээлэл дээр тулгуурлан судлана<ref>National Oceanic and Atmospheric Administration. {{Webarchiv|url=http://www.ncdc.noaa.gov/paleo/paleo.html |wayback=20200922100042 |text=NOAA Paleoclimatology. |archiv-bot=2024-10-08 04:21:08 InternetArchiveBot }} Retrieved on 2007-06-01.</ref>. == Уур амьсгалын өөрчлөлт == [[Дэлхий]]н, эсвэл тодорхой бүс нутгийн уур амьсгал нь арваас мянган [[жил]]ийн хугацаанд өөрчлөгдөж байдаг ба үүнд дэлхийн дотоод болон гадаад хүч, харин сүүлийн үед хүний үйл ажиллагаа нөлөөлж байна. Уур амьсгалын өөрчлөлт гэдэг үгийг сүүлийн үед зөвхөн орчин үеийн уур амьсгалын өөрчлөлт буюу [[дэлхийн дулаарал]] гэдэг утгаар хэрэглэж байгаа болно<ref>{{Cite web |url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/518.htm |title=Archive copy |access-date=2007-09-06 |archive-date=2017-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126132100/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/518.htm |url-status=dead }}</ref>. Энэ нь дэлхий дээр аж үйлдвэржилт явагдаж эхэлснээс хойшхи хүний үйл ажиллагаатай холбоотой. Дэлхий өнгөрсөн түүхийн хугацаанд 4 том мөстлөг болж өнгөрсөн байна. Эдгээр [[мөстлөгийн үе|мөстлөгийн үеүдийн]] хооронд "[[мөстлөг дундын үе]]" байна. Мөстлөгийн үеэр хуримтлагдсан цас ба мөс нь [[нар]]ны энергийг ихээр ойлгох ба улмаар [[агаар мандал|агаар]]ын температур буурна. Галт уулын идэвхижилтээр үүссэн хүлэмжийн хий дэлхийн агаарын температурыг ихэсгэн, "мөстлөг дундын үеийг" бий болгоно. Мөстлөг явагдах гол шалтгааныг эх газрын байрлал ([[плит тектоник|тивүүд нүүж]] шилждэг), [[Дэлхий#Дэлхийн эргэлт ба орбит|дэлхийн орбитын өөрчлөлт]], нарны энергийн өөрчлөлт, [[галт уул|галт уулсын идэвхижилтэй]] холбон тайлбарладаг <ref>Illinois State Museum (2002). {{Webarchiv|url=http://www.museum.state.il.us/exhibits/ice_ages/ |wayback=20100326000124 |text=Ice Ages. |archiv-bot=2023-09-26 20:04:16 InternetArchiveBot }} Retrieved on 2007-05-15.</ref>. Сүүлийн үеийн хэрэглээнд, ялангуяа байгаль орчны бодлогын хүрээнд "уур амьсгалын өөрчлөлт" гэсэн нэр томъёо нь зөвхөн орчин үеийн уур амьсгалын өөрчлөлт, тэр дундаа дэлхийн дулаарал гэж нэрлэгддэг гадаргуугийн дундаж температурын өсөлтийг хэлдэг. Зарим тохиолдолд энэ нэр томъёог НҮБ-ын Уур амьсгалын өөрчлөлтийн суурь конвенцид (UNFCCC) заасанчлан хүний шалтгаантай холбоотой таамаглалаар ашигладаг. НҮБХӨСҮТ нь хүнээс шалтгаалсан өөрчлөлтөд "уур амьсгалын өөрчлөлт"-ийг ашигладаг. Дэлхий өнгөрсөн хугацаанд цаг уурын өөрчлөлтийг үе үе, тэр дундаа дөрвөн гол мөстлөгийн үеийг туулж ирсэн. Эдгээр нь мөстлөгийн үеүүдээр тусгаарлагдсан хэвийн хэмжээнээс илүү хүйтэн мөстлөгийн үеүүдээс бүрддэг. Мөстлөгийн үед цас, мөсний хуримтлал нь гадаргуугийн альбедог нэмэгдүүлж, нарны энергийг илүү ихээр сансарт тусгаж, атмосферийн бага температурыг хадгалдаг. Галт уулын идэвхжил зэрэг хүлэмжийн хийн өсөлт нь дэлхийн температурыг нэмэгдүүлж, мөстлөг хоорондын үеийг бий болгодог. Мөстлөгийн үеүүдийн санал болгож буй шалтгаануудад тивүүдийн байрлал, дэлхийн тойрог замын өөрчлөлт, нарны гаралтын өөрчлөлт, галт уулын үйл ажиллагаа орно. Гэсэн хэдий ч байгалийн гаралтай эдгээр уур амьсгалын өөрчлөлт нь хүний үйл ажиллагааны улмаас үүссэн хүлэмжийн хийн ялгаралтаас үүдэлтэй өнөөгийн өөрчлөлтөөс хамаагүй удаан хугацааны туршид тохиолддог. ЕХ-ны Коперникийн Уур амьсгалын өөрчлөлтийн албаны мэдээлснээр дэлхийн агаарын дундаж температур 2023 оны 2-р сараас 2024 оны 1-р сар хүртэлх хугацаанд 1.5 хэмээр дулаарсан байна. ==== Орчин үед дэлхийн уур амьсгалын өөрчлөлтийг эрдэмтэд хэрхэн хэмжиж байгаа вэ ? ==== Орчин үеийн ажиглалтыг ихэвчлэн цаг уурын станц, цаг агаарын бөмбөлөг, радар, хөлөг онгоц, хөвүүр, хиймэл дагуулаас авдаг. Дэлхийн түүхэн цаг уур судлалын өдөр тутмын сүлжээ нь 180 улс, 100,000 гаруй станцаас хамаардаг. Түүнээс гадна олон тооны цаг уурын хэмжилтийг сайн дурын цаг агаар ажиглагчид хийсээр байна. АНУ-ын үндэсний цаг уурын албаны хамтарсан ажиглагчийн хөтөлбөрт 8700 гаруй иргэний ажиглагч байдаг бөгөөд тэд өдөр тутмын цаг агаарын мэдээг бүртгэдэг. Мөн далайн температурыг хэмжих үндсэн арга болох далайд бэхлэгдсэн, хөвж буй хөвүүрүүд сүүлийн хэдэн арван жилд хөлөг онгоцуудыг орлож эхэлсэн. Дэлхийн цаг уурын рекордыг хадгалах үүрэгтэй АНУ-ын байгууллага бол NOAA юм. Энэ нь цаг уурын мэдээлэл агуулдаг үндсэн мэдээллийн сан бөгөөд дэлхийн түүхэн цаг уур судлалын сүлжээ (GHCN) нь дэлхийн өнцөг булан бүрээс газрын гадаргын станцуудын өдөр тутмын уур амьсгалын нэгдсэн мэдээллийн нэгтгэж байдаг. Мөн бусад улс орнууд дэлхийн цаг агаар, цаг уурын ажиглалтын өөрсдийн мэдээллийн санд хадгалдаг.<ref>{{Cite web |title=How do scientists measure global temperature? |url=https://climate.nasa.gov/faq/35/how-do-scientists-measure-global-temperature |access-date=2024-02-24 |website=Climate Change: Vital Signs of the Planet |language=en}}</ref> ==== Уур амьсгалын өөрчлөлт монгол улсад хэрхэн нөлөөлж байгаа вэ ? ==== Уур амьсгалын өөрчлөлтийн үр дүн дэлхийн улс орнуудад харьцангуй өөр өөрөөр илэрдэг. Жишээ нь далайтай ойр байдаг улс орнуудад үеэр тохиолдож, далайн түвшин ихсэх нь маш их хохирол учруулдаг бол монгол улсын хувьд тийм эрсдэл байхгүй. Монгол улс нь дэлхийн нийт хүлэмжийн хийн зөвхөн [https://montsame.mn/en/read/321190#:~:text=Although%20Mongolia's%20GHG%20emissions%20are,been%20making%20its%20due%20contribution. 0.1] хувийг бүрдүүлдэг ч гэсэн, уур амьсгалын өөрчлөлтийн эрсдэлийн индекс болох улс орнуудын уур амьсгалын өөрчлөлтөөс үүссэн сөрөг нөлөөнд хэр их хохирол учрахыг тогтоодог хэмжүүрээр 181 орноос 67-д эрэмбэлэгдэж [https://www.adb.org/sites/default/files/publication/709901/climate-risk-country-profile-mongolia.pdf байна], энэ оноо нь бага байх тусам тухайн улс маш их асуудалд орно гэсэн үг юм. Монгол банкны хийсэн судалгаагаар темпаратур 1 градус аар нэмэгдэх үед ДНБ-ий өсөлтийг 0.48 хувиар сааруулдаг бөгөөд 7-8 улирлын дараа нөлөө нь илэрч, нэг удаагийн шок 3 жилийн дараагаас тогтворжих төлөвтэй байна. [https://www.mongolbank.mn/file/789b7e2a3a9ab3cacc372138a0727958/files/17_7.pdf] === Уур амьсгалын загварчлал === Уур амьсгалын загварчлал нь Дэлхийн [[агаар мандал]], [[далай]], [[тив|эх газар]], мөсний харилцан хамаарлыг судлахад хэрэглэгддэг аргачлал юм. Уг аргын эцсийн зорилго нь ирээдүйд тохиолдож болзошгүй уур амьсгалын өөрчлөлтийг таамаглахад чиглэнэ. Сүүлийн үед нилээд хүчтэй яригдаж буй загварчлал бол [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|нүүрстөрөгчийн давхар ислийн]] агуулгын ихсэлтээс үүдсэн агаарын температур нэмэгдэх үзэгдлийг судлахад зориулсан загварчлалууд юм ([[Дэлхийн дулаарал]] сэдвийг үзнэ үү). == Мөн үзэх == * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Цаг агаар]] == Ишлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [[IFAS]] [https://web.archive.org/web/20180325123832/http://agclimate.org/ AgClimate] * [https://web.archive.org/web/20051125010853/http://climateapps2.oucs.ox.ac.uk/cpdnboinc/ Climate Prediction Project] * [http://www.worldclimate.com WorldClimate] * [http://www.atmosphere.mpg.de/enid/1442 ESPERE Climate Encyclopaedia] * [http://www.mherrera.org/temp.htm Extreme Temperatures Around the World-Historical Records] * [https://web.archive.org/web/20070322212850/http://www.weatherbase.com/ Weatherbase] * [https://web.archive.org/web/20210220232927/https://www.climate-zone.com/ Global Climate Data] * [https://web.archive.org/web/20161119201227/http://www.arctic.noaa.gov/climate.html Climate index and mode information] * [http://www.arctic.noaa.gov/essay_bond.html Why and how do scientists study climate change in the Arctic? What are the Arctic climate indices?] * [http://www.arctic.noaa.gov/detect/ A near-realtime Arctic Change Indicator Website] * [http://www.beringclimate.noaa.gov/ A current view of the Bering Sea Ecosystem and Climate] * [http://www.climate-charts.com/index.html Climate: Data and charts for world and US locations] * [https://web.archive.org/web/20170914041416/http://meteorologyclimate.com/ World climates list and articles] * [http://www.unep-wcmc.org/Climate/ UNEP World Conservation Monitoring Centre - Climate Programme] [[Ангилал:Уур амьсгал| ]] q6r61m63lunz8lafqtlqfimphcp79ex 0 4349 859786 859315 2026-06-22T17:02:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859786 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-06-22 17:02:35 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] 1ek556btcx48h31iqww4x06iibwm3q2 0 6386 859787 859321 2026-06-22T17:17:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859787 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-06-22 17:17:49 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 0httr8j1o8zrmwori37l1fh7vdm6mnn 0 6854 859832 831486 2026-06-22T22:00:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859832 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хүхэр}} [[Файл:Molecular Sulfur (S8) V.2.png|thumb|right|S₈]] '''Хүхэр''' нь '''S'''-ээр тэмдэглэгддэг, [[атомын дугаар]] нь 16, өргөн тархалттай, амтгүй, [[металл]] бус [[химийн элемент]] юм. Байгаль дээр дангаар (шар өнгөтэй, талст байдлаар) тохиолдохоос гадна, [[сульфид]], [[сульфат]]ын [[эрдэс]] байдлаар тааралдана. Хүхэр нь [[амьд организм]]ын салшгүй, чухал хэсэг болно. Хүхрийг бордоо болгон хэрэглэхээс гадна, сумны [[дарь]], шүдэнз, шавжийн хор зэрэгт өргөнөөр ашиглана. [[Файл:Soufresicile2.jpg|thumb|left|Хүхрийн талст, [[Сицили]] арал]] Хүхэр нь нийт 18 [[изотопи]]тойгоос 4 нь тогтвортой изотопи: ³²S (95.02%), ³³S (0.75%), ³⁴S (4.21%), ба ³⁶S (0.02%) тархалттай байна. Бусад изотопиуд нь тогтворгүй изотопиуд болно. Maнай дэлхийн хүхрийн үйлдвэрлэлийн 50% орчмыг [[хүхрийн хүчил]] гаргахад, 10-15%-ийг хөдөө аж ахуйн [[хортон шавж]] устгахад, үлдэх хувийг [[резин]] үйлдвэрлэл, [[хиймэл торго]], [[тэсрэх бодис]], [[Органик синтез|органик нийлэгжүүлэлтэд]] хэрэглэдэг. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commons|Sulfur|Хүхэр}} * [https://web.archive.org/web/20100223201329/http://library.tedankara.k12.tr/chemistry/vol2/allotropy/z129.htm Sulfur phase diagram] * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/S/index.html WebElements.com – Sulfur] * [http://www.chemicalelements.com/elements/s.html chemicalelements.com/sulfur] * [https://web.archive.org/web/20200725045221/https://www.swisseduc.ch/stromboli/perm/vulcano/sulphur-vulcano-en.html Crystalline, liquid and polymerization of sulphur on Vulcano Island, Italy] * [http://extoxnet.orst.edu/pips/sulfur.htm Sulfur and its use as a pesticide] * [http://www.chemicalelements.com/elements/s.html Basic Information] www.chemicalelements.com == Эшлэл == <references /> {{Зай авах}} {{Үелэх системийн холбоос мөр}} [[Ангилал:Хүхэр| ]] [[Ангилал:3-р үеийн элемент]] [[Ангилал:ATC-D10]] [[Ангилал:Металл биш элемент]] [[Ангилал:Нөөц бодис]] [[Ангилал:Орторомбын талст систем]] [[Ангилал:Халькоген]] [[Ангилал:Химийн элемент]] [[Ангилал:Цочроогч бодис]] [[Ангилал:Эмийн бодис]] [[Ангилал:Эрдэс]] [[Ангилал:Эрдсийн ангиллын элемент]] [[Ангилал:Эрүүл мэндэд хортой бодис]] 5bnbv9k13yo1nacdw009tyx4u6qrnnc 0 7045 859846 859380 2026-06-22T22:54:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859846 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатдаг занараар гал түлж буй нь]] [[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]] [[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]] '''Шатдаг занар''' нь органик бодисын ([[кероген]]) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй [[чулуу|тунамал чулуулаг]] юм. Шатдаг занараас [[газрын тос|түүхий газрын тостой]] төстэй найрлага бүхий шингэн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд [[занар]]аас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна<ref name=wec74>WEC (2004), p. 74</ref>. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай [[ашигт малтмал]] бөгөөд томоохон ордууд [[АНУ]], [[Бразил]], [[БНХАУ]], [[Эстони]]д байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&nbsp;x&nbsp;10¹²) [[баррель]] байна<ref name=wec101>WEC (2007), p. 101-102</ref><ref name=aeo2006>{{cite paper | title = Annual Energy Outlook 2006 | publisher = [[Energy Information Administration]] | date = February 2006 | url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-22}} </ref><ref name=andrews>{{cite paper | last = Andrews | first = Anthony | title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy | publisher = Congressional Research Service | date = [[2006-04-13]] | url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-25 }} {{Webarchiv|url=http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf |wayback=20191212111028 |text=Oil Shale: History, Incentives, and Policy |archiv-bot=2026-06-22 22:54:20 InternetArchiveBot }}</ref><ref name=unconventional> {{cite paper | title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model | publisher = [[United States Department of Energy]] | date = April 2006 | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-07-09}}</ref>. Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг "шатдаг занарын тос", "хий" гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно<ref name=dyni> {{Cite paper | last =Dyni | first =John R. | title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 | publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey | year = 2006 | url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf | format=PDF | accessdate =2007-07-09}} </ref>. Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно<ref name=evi>{{Cite paper | title = Energy Security of Estonia | publisher = Estonian Foreign Policy Institute | date = September 2006 | url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-10-20 }}</ref><ref name=doe>{{Cite web | title = Oil Shale Activities | publisher = [[United States Department of Energy]] | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813012953/http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | url-status = dead }}</ref>. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oil shale}} *[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X *[https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey] *[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] * {{cite book |name = Andersson |first = Astrid |name2 = Dahlman |first2 = Bertil |name3 = Gee |first3 = Sven |name4 = Snäll |title = The Scandinavian Alum Shales |year = 1985 |pages = 49 |url = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |isbn = 9171583343 |accessdate = 2007-10-20 |archive-date = 2007-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |url-status = dead }} *{{cite web |url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |title=Estonian oil shale |author=Mihkel Koel |date=1999 |accessdate=2007-10-20 |archive-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |url-status=dead }} *[https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium] * {{cite web | author = Daniel Fine | Publisher = Heritage Foundation | title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy | date = [[2007-03-08]] | url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | url-status = dead }} * {{cite web | title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty & Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts | date = [[2005-04-12]] | url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | url-status = dead }} [[Ангилал:Шатдаг занар| ]] [[Ангилал:Тунамал чулуулаг]] {{Energy-stub}} {{Geology-stub}} {{Geologic-formation-stub}} kdvo2fxvm7h503xty4glgzpro0t7dx9 0 7318 859840 859545 2026-06-22T22:18:33Z Enkhsaihan2005 64429 859840 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оросын Холбооны Улс | common_name = Орос | linking_name = Орос | native_name = {{native name|ru|Российская Федерация}} | image_flag = Flag of Russia.svg | flag_type = [[Оросын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | symbol_type = [[Оросын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = <br />{{nowrap|{{lang|ru|Государственный гимн Российской Федерации}}}}<br />"[[Оросын Холбооны Улсын төрийн дуулал]]"{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Russia (2000), instrumental, one verse.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Russian Federation (orthographic projection) - All Territorial Disputes.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг (нэхэмжилсэн ба маргаантай нутаг дэвсгэрийг оруулан){{Efn|2014 онд [[Оросын Холбооны Улсын өөртөө Крымын нэгтгэл|Орос эзэлсэн]] [[Крым]] нь [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 68/262 тоот тогтоол|олон улсад]] Украины нэг хэсэг гэж зөвшөөрөгдсөн хэвээрээ.<ref name="dispute">{{cite web |last=Pifer |first=Steven |url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/03/17/crimea-six-years-after-illegal-annexation/ |title=Crimea: Six years after illegal annexation |publisher=[[Brookings Institute]] |date=17 March 2020 |access-date=30 November 2021}}</ref> 2022 онд хэсэгчлэн эзлэгдсэн ч Орос [[Оросын Холбооны Улсын өөртөө Донецк, Луханск, Херсон болон Запорожье мужуудын нэгтгэл|өөртөө нэгтгэсэн]] Донецк, Луганск, Херсон, Запорожье мужууд нь, [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн ES-11/4 тогтоол|олон улс]] мөн Украины нэг хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрч байна. Хамгийн өмнөд [[Курилийн арлууд]] нь дэлхийн хоёрдугаар дайны төгсгөлд ЗХУ-д эзлэгдсэнээс хойш Япон улстай газар нутгийн маргаантай байсаар ирсэн.<ref name="chapple-2019" />}}|[[File:Map of Russia-en.svg|frameless]]|Бүс нутгийг шошготойгоор харуулах|default=1}} | map_caption = | capital = [[Москва]] | coordinates = {{Coord|55|45|21|N|37|37|02|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = Албан ёсны ба үндэсний хэл | languages = [[Орос хэл]]<ref name="Russian">{{cite journal |last=Chevalier |first=Joan F. |title=Russian as the National Language: An Overview of Language Planning in the Russian Federation |jstor=43669126 |journal=Russian Language Journal |pages=25–36 |volume=56 |year=2006 |publisher=American Councils for International Education ACTR / ACCELS}}</ref> | languages2_type = {{nobold|Зөвшөөрөгдсөн мужийн хэлнүүд}} | languages2 = [[Оросын хэлнүүд#Албан ёсны хэлнүүд|Оросын хэлнүүд § Албан ёсны хэлнүүд]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | 71.7% [[Оросууд]] | 3.2% [[Татарууд]] | 1.1% [[Чеченьчүүд]] | 1.1% [[Башкирууд]] | 22.9% [[Оросын ард түмэн|бусад]] эсвэл дурдаагүй }} | ethnic_groups_year = 2021, Крымыг оруулан | ethnic_groups_ref = <ref name=EthnicGroups2021>{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|accessdate=30 December 2022}}</ref> | demonym = [[Оросууд]] | government_type = [[Авторитар]] [[дарангуйлал]] дор [[холбооны бүгд найрамдах улс|холбооны]] [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="Krzywdzinski">{{cite book | author = Martin Krzywdzinski |year= 2020 | title = Consent and Control in the Authoritarian Workplace: Russia and China Compared | publisher = [[Oxford University Press]] | pages = 252– | isbn = 978-0-19-252902-2 | oclc = 1026492383 | url = https://books.google.com/books?id=gz5MDwAAQBAJ&pg=PA252|quote=''officially a democratic state with the rule of law, in practice an authoritarian dictatorship''}}</ref><ref>{{cite web | title=Russia: Freedom in the World 2023 Country Report | website=Freedom House | date=2019-07-20 | url=https://freedomhouse.org/country/russia/freedom-world/2023 | access-date=2023-04-17}}</ref><ref name="cia"/><ref name="authoritarianness"/> <!--- Before adding [[Dominant-party system]] here, discuss in the talk page, additions before any consensus will be challenged and removed. ---> | leader_title1 = [[Оросын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Владимир Путин]] | leader_title2 = [[Оросын ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Михаил Мишустин]] | legislature = [[Холбооны Хурал (Орос)|Холбооны Хурал]] | upper_house = [[Холбооны Зөвлөл (Орос)|Холбооны Зөвлөл]] | lower_house = [[Төрийн Дум]] | sovereignty_type = [[Оросын түүх|Түүх]] | established_event1 = {{nowrap|[[Киевийн Русь]]}} | established_date1 = 879 | established_event2 = {{nowrap|[[Владимир-Суздалийн Вант Улс]]}} | established_date2 = 1157 | established_event3 = [[Москвагийн Их Вант Улс]] | established_date3 = 1263 | established_event4 = [[Оросын Царьт Улс]] | established_date4 = 1 сарын 16, 1547 он | established_event5 = [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрэн]] | established_date5 = 11 сарын 2, 1721 он | established_event6 = {{nowrap|[[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|Хаант засгийг халав]]}} | established_date6 = 3 сарын 15, 1917 он | established_event7 = {{nowrap|[[Зөвлөлт Холбоот Улс]]}} | established_date7 = 12 сарын 30, 1922 он | established_event8 = {{nowrap|[[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс төрийн бүрэн эрхт байдлын тухай тунхаглал|Бүрэн эрхт байдлын тунхаглал]]}} | established_date8 = 6 сарын 12, 1990 он | established_event9 = {{nowrap|[[Беловежийн тохиролцоо|Оросын Холбооны Улс]]}} | established_date9 = 12 сарын 12, 1991 он | established_event10 = [[Оросын Холбооны Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date10 = 12 сарын 12, 1993 он | established_event11 = [[Орос, Беларусь холбоот улс|Холбооны Улсыг байгуулсан]] | established_date11 = 12 сарын 8, 1999 он | area_km2 = 17,098,246 | area_footnote = <ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/publications/pocketbook/files/world-stats-pocketbook-2016.pdf#page=182 |title=World Statistics Pocketbook 2016 edition |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs. Statistics Division |access-date=24 April 2018}}</ref> (олон улсын хүлээн зөвшөөрсөн газар нутаг) {{convert|17,234,028|km2|abbr=on}} (нэхэмжилсэн газар нутгийг тооцвол) | area_rank = 1 | percent_water = 13<ref name=gen>{{cite web |title=The Russian federation: general characteristics |url=http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archive-date=28 July 2011 |website=Federal State Statistics Service |access-date=5 April 2008 |url-status=dead}}</ref> (намгийг тооцвол) | population_estimate = {{plainlist| * {{IncreaseNeutral}} 147,182,123 ([[Оросын хүн амын тооллого (2021)|2021 тооллого]])<ref name="census2021">Including 2,482,450 people living on the [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|annexed]] [[Crimea|Crimean Peninsula]] {{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/vpn_popul |script-title=ru:Том 1. Численность и размещение населения |language=ru |work=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Russian Federal State Statistics Service]] |access-date=3 September 2022 |archive-date=24 Нэгдүгээр сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124160257/http://rosstat.gov.ru/vpn_popul |url-status=dead }}</ref> * {{nowrap|(Крымыг оруулан)<ref name="gks.ru-popul">{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |format=XLS |script-title=ru:Предварительная оценка численности постоянного населения на 1 января 2022 года и в среднем за 2021 год |trans-title=Preliminary estimated population as of 1 January 2022 and on the average for 2021 |language=ru |work=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Russian Federal State Statistics Service]] |access-date=30 January 2022 |archive-date=24 Гуравдугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324230246/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |url-status=dead }}</ref>}} * {{IncreaseNeutral}} 144,699,673 * (Крамыг оруулаагүй)<ref name="gks.ru-popul"/>}} | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 9 | population_density_km2 = 8.4 | population_density_sq_mi = 21.5 | population_density_rank = 181 | GDP_PPP = {{Increase}} $4.771 их наяд<ref name="IMFWEORU">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=922,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $33,263<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = {{Increase}} $2.215 их наяд<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $15,444<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = 36.0 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=RU |title=GINI index (World Bank estimate) – Russian Federation |publisher=World Bank |access-date=23 June 2022}}</ref> | HDI = 0.822<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 52 | currency = [[Оросын рубль|Рубль]] ([[Рублийн тэмдэг|₽]]) | currency_code = RUB | utc_offset = +2 - +12 | drives_on = баруун | calling_code = [[Орос дахь утасны дугаар|+7]] | cctld = {{unbulleted list |[[.ru]]|[[.рф]]}} | religion_year = 2012 | religion_ref = <ref name="auto">https://www.state.gov/reports/2020-report-on-international-religious-freedom/russia/</ref><ref name="ArenaAtlas2012">{{cite web|title=Арена: Атлас религий и национальностей|trans-title=Arena: Atlas of Religions and Nationalities|year=2012|publisher=Среда (Sreda)|url=https://docviewer.yandex.com/view/0/?*=rvAv5PGTc%2Fw%2BBFV6QOUZtaf5gYF7InVybCI6InlhLWRpc2stcHVibGljOi8vMWV1aDl5RDFpcnZKeVZNNSswWWFaZktqRFhoOXZDNWhldUlGTU5uQU4zQT0iLCJ0aXRsZSI6IlNyZWRhX2Jsb2tfcHJlc3Nfc20yLnBkZiIsInVpZCI6IjAiLCJub2lmcmFtZSI6ZmFsc2UsInRzIjoxNTI0NDg3NTUzMTcwfQ%3D%3D&page=1|format=PDF}} See also the results' '''[http://sreda.org/arena main interactive mapping]''' and the static mappings: {{cite map|title=Religions in Russia by federal subject|journal=Ogonek|volume=34|issue=5243|date=27 August 2012|url=http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421154615/http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg|archive-date=21 April 2017}} The Sreda Arena Atlas was realised in cooperation with the [http://sreda.org/arena/maps?mainsection=census All-Russia Population Census 2010 (Всероссийской переписи населения 2010)], the [http://sreda.org/arena/maps?mainsection=minust Russian Ministry of Justice (Минюста РФ)], the Public Opinion Foundation (Фонда Общественного Мнения) and presented among others by the Analytical Department of the Synodal Information Department of the Russian Orthodox Church. See: {{cite journal|title=Проект АРЕНА: Атлас религий и национальностей|trans-title=Project ARENA: Atlas of religions and nationalities|url=http://russ.ru/Mirovaya-povestka/Proekt-ARENA-Atlas-religij-i-nacional-nostej|journal=Russian Journal|date=10 December 2012|access-date=4 Хоёрдугаар сар 2024|archive-date=24 Хоёрдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224141716/http://russ.ru/Mirovaya-povestka/Proekt-ARENA-Atlas-religij-i-nacional-nostej|url-status=dead}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space;|{{Tree list}} * 47.4% [[Орос дахь Христийн шашин|Христийн шашин]] ** 41% [[Оросын үнэн алдартны сүм|Үнэн Алдартны Сүм]]<ref name="auto"/> ** 6.4% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|христийн урсгал]] {{Tree list/end}}|38.2% Шашингүй|6.5% [[Орос дахь лалын шашин|Ислам]]{{efn|name=ArenaAtlasIslam}}|2.4% [[Орос дахь шашин шүтлэг|бусад]] ([[Орос дахь буддын шашин|Буддизмыг]] оруулан)<ref>{{cite web |url=https://www.rbth.com/arts/327646-kalmykia-buddhism-russia |title=Check out Russia's Kalmykia: The only region in Europe where Buddhism rules the roost |last=Shevchenko |first=Nikolay |date=February 21, 2018 |website=[[Russia Beyond]] |access-date=February 11, 2023}}</ref>|5.5% хариулаагүй}} }} '''Орос улс''' ([[Орос хэл|орос.]] ''{{Audio|Ru-Россия.ogg|Россия}})'', албан ёсоор '''Оросын Холбооны Улс''' (товчоор '''ОХУ,''' [[Орос хэл|орос]]. Российская Федерация) нь хойд [[Еврази|Евразийн]] [[улс]] юм. Орос нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай [[Бүгд Найрамдах Улсын жагсаалт (ОХУ)|Бүгд Найрамдах Улс]]. Энэхүү улсын [[ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн хуваарь|холбооны бүрэлдэхүүн]] нь найман [[Холбооны тойрог (ОХУ)|холбооны тойрог]] ба 85 [[Оросын холбооны байгууламж|холбооны байгууламжаас]] бүрдэнэ. Оросын Холбооны Улс нь өргөн уудам нутагтай бөгөөд тус улсын үндсэн нутаг дэвсгэртэй хиллэх улсуудыг цагийн зүүний дагуу нэрлэвэл [[Умард Солонгос]], [[Хятад]], [[Монгол Улс|Монгол]], [[Казахстан]], [[Азербайжан]], [[Гүрж]], [[Украин]], [[Беларусь]], [[Латви]], [[Эстони]], [[Финланд]], [[Норвеги]] зэрэг болно. Харин Оросын [[эксклав]] буюу эх нутгаасаа тусдаа салангид орших [[Калининград муж|Калининград мужтай]] нь [[Литва]] ба [[Польш]] улс хиллэдэг. Мөн зүүн умард хэсгээрээ далайгаар [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Аляска]] мужтай хиллэлдэг бөгөөд [[Швед]], [[Дани]], [[Турк]], [[Япон]] улстай далайгаар мөн ойр хил залгадаг байна. Дэлхийн хамгийн том болох 17,075,400 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, хүн амын тоогоороо 8 дугаарт ордог, нийт 143 сая хүнтэй улс юм. Оросын газар нутаг [[Хойд Ази]]йг бүхэлд нь, [[Европ]]ын 40 хувийг бүрхдэг, хөндлөнгөөрөө 9 [[цагийн бүс|цагийн бүсээр]] хуваагддаг, байгаль, газрын тогтоц олон төрлөөс бүрддэг уудам их нутагтай болно. Мөн дэлхийд эрдэс баялаг ба [[эрчим хүч]]ний эх үүсвэр, [[ой]], цэнгэг [[ус]]ны нөөцөөрөө тэргүүлдэг байна. 862 онд оросын анхны төрт улс [[Русь]] [[Новгород]]од байгуулагдаж удалгүй 882 онд [[Киев]] рүү шилжив. Оросууд 988 оноос [[Христийн шашин|Христийн]] шашны нэгэн урсгал болох [[Үнэн алдартны шашин]]д сүсэглэсэн дагаж ирсэн түүхтэй. 13 дугаар зуунд [[Их Монгол Улс|Монгол]]ын байлдан дагууллын үед [[Киев]]т төвлөрсөн [[Русь]] улс цохигдон бутарснаар, [[Алтан Орд]]ны улсын эрхэнд орж албат, гувчуур төлөгч болцгоосон юм. [[Москвагийн Их Вант Улс|Москва]]гийн вант улсыг хүрээлэн нэгдсэн Оросууд 1380 онд Куликовын тулалдаанд [[Мамай]]н цэргийг цохисноор бүрэн тусгаар тогтносон гэж үздэг байна. Түүнээс хойш 15-р зуунаас газар нутгаа тэлэх бодлого баримталж байжээ. Хожим 17-18 дугаар зуунд дорно зүгт Үнэн алдартны шашинаа дэлгэрүүлэн түгээх замаар шинэ газар байлдан дагуулах, нэгтгэн хавсаргах, газар зүйн нээлт хийх зэрэг нэрийдлээр [[Оросын Хаант Улс]] нь Польшоос Аляска хүртэл газар нутаг тэлжээ. 1917 оны 10-р сарын коммунист [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсгалаар]] Хаант ёсыг халж [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] залгамжлахад гол нэгтгэх үндсэн улс нь Орос байв. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] оролцож ялалт байгуулсан холбоотнуудын нэг болж нэр хүндээ өсгөсөн байна. ЗХУ-ын үед [[шинжлэх ухаан]], [[технологи]]йн үсрэнгүй хөгжилд хүрч, [[Юрий Гагарин|сансарт хүн анх]] нисгэсэн. 1991 оны ЗХУ задран бутарсанаар бусад бүрэлдэхүүнд байсан Бүгд найрамдах улсууд тусгаар улс болоход Оросын Холбооны Улс байгуулагдаж олон улсын эрх зүйн хувьд хуучин ЗХУ-ын залгамж халааг албан ёсоор авч үлдсэн улс болсон юм. Эдүгээ Орос нь худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|дотоодын нийт бүтээгдэхүүний]] (ДНБ) хэмжээгээр дэлхийд 6-д, нэрлэсэн ДНБ-ий хэмжээгээр 9-д эрэмбэлэгддэг, [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|Аюулгүй байдлын Зөвлөлийн]] Байнгын 5 гишүүн орнуудын нэг, [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн]] тэргүүлэх гишүүн, [[Их Найм]]ын гишүүн, хүлээн зөвшөөрөгдсөн [[цөмийн зэвсэг]]тэй 5 орны нэг гэх мэт нөлөө бүхий [[гүрэн|том гүрэн]] юм. 2014 онд Украины [[Крымын хойг|Крымын хойгийг]] эзлэн авч дэлхий нийтийн эсэргүүцэлтэй тулгарч хориг тавиулаад байгаа улс юм. == Нэрний гарал үүсэл == "Росия" ({{lang-gr|Ρωσία}}) гэсэн нэр томьёоны талаарх анхны бичээс нь X зууны дунд үеэс эхлэлтэй. Мөн 862 онд байгуулагдсан Оросын анхны төр Русь улсын нэр нь бусад Европын улсууд болон Зүүн Ромын харилцаанд нэрлэгдсэн баримтаар анх Россия/Русь/Русская нэрний эхлэл гэж үздэг. Энэ нь [[Византын эзэнт гүрэн|Византын]] эзэн хаан Константин Порфирогенитийн "[[Ёслолын тухай]]", "[[Эзэнт гүрний засаг захиргааны тухай]]" бүтээлүүдэд Оросын грек нэрээр олддог. Кирилл бичигт "Росия" (Ρωσία) гэдэг үгийг анх 1387 оны 4-р сарын 24-ний өдөр [[Стамбул|Константинополь]] хотод хамба Киприаны цолонд хэрэглэсэн бөгөөд "Киев ба Бүх Оросын бишоп" хэмээн биечлэн гарын үсэг зуржээ. Төр нь хаан ширээнд залах ёслолын дараа: 1547 онд [[IV Иван]] хаант улсад хуримаа хийсний дараа уг мужийг [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрэн]] гэж нэрлэж эхлэв. Үгийн орчин үеийн зөв бичгийн дүр төрх - "С" гэсэн хоёр үсэгтэй - XVII зууны дунд үед гарч ирсэн бөгөөд эцэст нь [[I Пётр|I Петрийн]] удирдлаган дор бүрэн нэгтгэгджээ. Романовын угсааны [[I Пётр|I Петр]] хаан 1700 онд төрийн эрхэнд гарч Оросын Эзэнт улс байгуулж томоохон өөрчлөлт шинэчлэл хийж европоос эрдэмтэн, инженерүүд олноор урин авчирч "Европ руу цонх гаргаж, үүдээ нээж" өөрийн усан флот, аж үйлдвэрийн суурийг тавьж хөгжүүлжээ. == Газар зүй == === Газар зүйн байрлал === ОХУ-ын тунхагласан хил хязгаар дахь нутаг дэвсгэр нь 17,125,191 км² (дэлхийн улс орнуудын дунд газар нутгийн хэмжээгээр нэгдүгээрт) бөгөөд энэ нь Өмнөд Америк тивээс арай бага юм. Бүхэлдээ хойд бөмбөрцөгт байрладаг бөгөөд Оросын ихэнх нутаг нь зүүн бөмбөрцөгт байрладаг, зөвхөн Чукоткийн автономит тойргийн зүүн хэсэг нь баруун бөмбөрцөгт байрладаг. Номхон далай ба Хойд мөсөн далайн ус, мөн Атлантын далайн Балтийн, Хар, Азовын тэнгисүүдээр хүрээлүүлж, дэлхийн хамгийн урт эргийн шугамыг эзэмшдэг (37.653 км). Орос нь Евразийн эх газрын хойд хэсэгт байрладаг бөгөөд Зүүн Европын ихэнх хэсэг, Азийн хойд хэсгийг бүхэлд нь эзэлдэг. [[Уралын нуруу]] ба Кумо-Маныч хотгор нь Оросыг Европ, Азийн хэсгүүдэд хуваадаг. Европ, Азид ч гэсэн Орос улс нь нутаг дэвсгэрийн хувьд хамгийн том муж бөгөөд хэсэгчлэн оршдог. === Хил хязгаар === Оросын Холбооны Улс нь хиллэдэг улсуудын тоогоороо Хятадтай адил хамгийн олон буюу 14 улстай хил залгадаг байна. Хуурай газрын хилийн нийт урт нь 20.027&nbsp;километр. Үүнээс гадна Орос нь таван тэнгис болон далайгаар усан хилийн урт нь 37.653&nbsp;километр үргэлжилнэ. Оросын эх нутагтай хиллэх улсуудыг зүүн талаас нар зөв эргүүлэн тоочбол [[Умард Солонгос|Умард Солонгос Улстай]] (19&nbsp;км) зүүн урд талаараа хиллэнэ. Дараа нь [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай]] (3605&nbsp;км) зүүн хэсгээр хиллэх ба үргэлжлүүлээд [[Монгол Улс|Монгол Улстай]] (3485&nbsp;км) хиллэнэ. Монгол Улсын баруун талаар Хятадтай (40&nbsp;км) баруун хэсгээр мөн хиллэдэг. Ингээд [[Казахстан|Казахстан Улстай]] (6846&nbsp;км) маш урт газраар болон [[Каспийн тэнгис]]ийн эргийн зурвасын хилтэй. [[Кавказын нуруу]]нд [[Азербайжан]] (284&nbsp;км) ба [[Гүрж|Гүрж Улстай]] (723&nbsp;км) хиллэнэ. [[Хар тэнгис]] нь Оросын ази, ервопын хилийн зааг болно. Эндээс баруун урд талаараа [[Украин|Украинаар]] (1586&nbsp;км, Крымийн хамт) дамжин дараа нь умард талд нь орших [[Беларусь|Беларусь Улсаар]] (959&nbsp;км) үргэлжлэх ба эндээс [[Балтын Улсууд]] болох [[Латви]] (217&nbsp;км), [[Эстони|Эстониор]] (334&nbsp;км) үргэлжилнэ. Үргэлжлүүлээд [[Балтын тэнгис|Балтын тэнгисийн]] зурвас газар дараа нь [[Финланд|Финланд Улстай]] (1340&nbsp;км), эцэст нь баруун хойд хэсгээрээ [[Норвеги|Норвегитой]] (196&nbsp;км) хиллэдэг. Дараа нь усан эргийн хил эхлэх ба умард талаараа улс бүхэлдээ [[Умард мөсөн далай]]н хилтэй. Дөнгөж 85 км өргөнтэй 30-аас 50 метрийн гүнтэй [[Берингийн хоолой]]гоор ОХУ хамгийн зүүн талаараа АНУ буюу [[Аляска]]ас тусгаарлагдана. Үргэлжлүүлээд [[Номхон далай]] руу гарах гарц болох [[Берингийн тэнгис]]ийн эрэг, төгсгөлд нь [[Агнуурын тэнгис]]ээр дамжин [[Япон тэнгис]] рүү гарах гарцтай. === Геологийн бүтэц === ОХУ-ын газар нутгийн Европын хэсэг нь [[Зүүн Европ]]<nowiki/>ын платформ дээр байрладаг. Энэ нь кембрийн өмнөх [[Магмын чулуулаг|магм]]<nowiki/>ын болон [[метаморф]] чулуулаг дээр суурилдаг. [[Уралын нуруу]], [[Енисей гол]]<nowiki/>ын хоорондох хэсгийг Баруун [[Сибирь|Сибир]]<nowiki/>ийн залуу платформ эзэлж байна. Енисейн зүүн хэсэг нь эртний Сибирийн платформ бөгөөд Лена гол хүртэл үргэлжлэх бөгөөд ихэвчлэн Төв Сибирийн өндөрлөгт таардаг. Платформуудын зах хэсэгт газрын тос, байгалийн хий, нүүрсний ордууд байдаг. ОХУ-ын атираат бүс нутгуудад Балтийн бамбай, [[Уралын нуруу|Урал]], [[Алтайн нуруу|Алтай]], [[Урал-Монгол]]<nowiki/>ын эпипалеозойн атирааны бүслүүр, [[Номхон далай]]<nowiki/>н атираат бүсний баруун хойд хэсэг, [[Газар дундын тэнгис|Газар Дундад тэнгис]]<nowiki/>ийн атираа бүсний гаднах бүсний хэсэг багтана. [[Кавказын нуруу|Кавказ]]<nowiki/>ын хамгийн өндөр уулс нь залуу атираат газруудаар хязгаарлагддаг. Атираат газар нь металлын хүдрийн үндсэн нөөцийг агуулдаг. Сибирийн платформ нь эпиархын настай. ОХУ-ын нутаг дэвсгэр дэх [[нүүрс]], [[чулуулаг]], [[калийн давс]], [[Газрын тос|нефть]], [[хий]]<nowiki/>н томоохон ордууд нь Сибирийн тавцангийн бүрхүүл, Норильскийн зэс-никелийн ордууд хавхны интрузив, [[Алмааз|алмаз]] нь кимберлитийн хоолойтой холбоотой. Эртний 2 платформыг тусгаарласан Урал-Монголын эпипалеозойн атираат бүсний бүтцэд Рифей, Байгаль, Салайр, Каледониан ба Герциний нугалах бүсүүд байдаг. Рифейн ба Байгалийн нугалаас бүхий Енисей-Саян-Байгалийн бүс нутаг нь Сибирийн тавцангийн хүрээг хамардаг. Зүүн Европын тавцантай хилийн дагуу хойд хэсэгт нь нүүрсний орд, хотгорын дунд хэсэгт поташийн орд агуулсан Пермийн давхаргуудаар дүүрсэн Сис-Уралын урд ирмэг байна. ОХУ-ын нутаг дэвсгэр дээрх [[Номхон далай]]<nowiki/>н нугаламын бүслүүрийг хойд баруун хойд хэсгээр төлөөлдөг бөгөөд үүнд эртний [[Рифей]]<nowiki/>н өмнөх массивууд, мезозой, кайнозойн эвхэгддэг хэсгүүд, орчин үеийн тектоникийн идэвхтэй бүсүүд байрладаг. Верхоянск-Чукоткагийн бүс нутагт [[Юрийн галав]]<nowiki/>ын болон Цэрдийн доод боржингийн интрузивтай холбоотой алтны ордууд, цагаан тугалга, вольфрам, мөнгөн усны ордууд байдаг. Нүүрсний томоохон ордуудыг Предверхоянскийн тэвш ба Зырянскийн тэвшний мелассаар битүүмжилжээ. Баруун [[Камчаткын хойг|Камчаткын]] атирааны систем нь дээд цэрдийн теригенийн геосинклиналь цогцолбор бөгөөд энэ нь боржин-гнейс ба занарын үндсэн подвалд ууссан бөгөөд эвхсэний дараа палеоген-неогенийн чулуулаг давхцсан байв. Зүүн бүс нь орчин үеийн галт уулын шинжтэй байдаг (28 идэвхтэй [[галт уул]]). === Газрын гадаргуу === ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн 70 гаруй хувийг тэгш, нам дор газар эзэлдэг. Тус улсын баруун хэсэг нь [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] өргөн уудам тал нутагт байрладаг бөгөөд нам дор газар (Каспий болон бусад), өндөрлөгүүд (Валдай, Төв Орос гэх мэт) ээлжлэн солигддог. Уралдааны уртассан уулын систем нь Зүүн Европын тэгш тал ба Баруун Сибирийн нам дор газрыг тусгаарладаг. Сүүлчийн зүүн талд Төв Якутын нам дор газар руу жигд эргэж, тусгаарлагдсан нуруу бүхий Төв [[Сибирь|Сибирийн]] өндөрлөг байрладаг. Тус улсын өмнөд ба зүүн хэсгүүд нь ихэвчлэн уулархаг нутагтай. Европын хэсгийн өмнөд хэсэгт Их [[Кавказын нуруу|Кавказын]] хойд нуруунууд (энд Оросын хамгийн өндөр оргил [[Альборзын нуруу|Эльбрус]] (5642 м), Сибирийн өмнөд хэсэгт [[Алтайн нуруу|Алтай]], Баруун ба [[Соёны нуруу|Зүүн Соёны нуруу]], Становое өндөрлөг газар болон бусад уулын системүүд байрладаг. Зүүн хойд [[Сибирь]] ба [[Алс Дорнод]] - бүс нутаг Сихотэ-Алин, Верхоянск, Черский гэх мэт дунд өндөр уулсын нуруу давамгайлдаг. [[Камчаткын хойг]] (энд Евразийн хамгийн өндөр галт уул, [[Ключевская Сопка]] (4750 м) ба зүүн хязгаарт орших [[Курилийн арлууд|Курилын арлууд]] - галт уулын нутаг. Тэдгээрийн 200 гаруй нь байдаг. тэдний 50 орчим нь идэвхтэй байдаг. === Дотоод ус === Орос бол дэлхийн хамгийн их устай орнуудын нэг юм. Тус улс нь дэлхийн цэвэр усны нөөцөөрөө дэлхийд тэргүүлдэг. Гадаргын ус нь ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн 12.4% -ийг эзэлдэг бөгөөд гадаргын усны 84% нь Уралын зүүн хэсэгт төвлөрдөг. Усны хэрэглээний бүтцэд үйлдвэрлэлийн хэрэгцээ давамгайлдаг. [[Байгал нуур|Байгал]] нуур бол дэлхийн хамгийн том цэнгэг устай нуур юм. Тус улсын зүүн хэсэгт байрладаг (31,700 км² орчим) бөгөөд энэ нь манай гаригийн хамгийн гүн нуур юм. === Ашигт малтмал === Хамгийн том газар нутагтай Орос төрөл бүрийн [[Ашигт малтмалын орд|ашигт малтмал]]<nowiki/>аар баялаг бөгөөд газрын тосны нөөцийг улс орны олон бүс нутагт, тухайлбал [[Тюмень муж]], [[Сахалин]], [[Башкортостан]] бөгөөд байгалийн хийн ихээхэн нөөц нь [[Ямал-Ненецийн автономит тойрог]]<nowiki/>т байдаг. == Түүх == {{Загвар:Оросын түүх}} {{Гол|Оросын түүх}} === Эртний үе=== [[Зураг:Kievan Rus en.jpg|thumb|left|150px|XI зууны [[Киевийн Русь]]]] Орос орон өргөн уудам болохоор түүхийг олон янзаар дурдаж болно. Эрт үед [[Каспи]], [[Хар тэнгис]]ийн эрэг, нам доор газраар [[Скиф]], [[Авар]], [[Хүн]] гэх мэт нүүдэлчин соёл оршин байв. Гэвч Орос улсын түүхийн бат суурь нь өрнө захын Орос нутгаас эхэлнэ. 860 онд [[Новгород]]ын эзэн (гүн) Рюрик гэгч [[викинг]] хүн [[Хазар]] [[Түргүүд]]ийг ухраан эзэмшлээ өргөтгөсөн нь Волхов гол, [[Днепр мөрөн|Днепр]] мөрний хөндийн худалдааны замын эзэрхсэн, [[Дорнод Слав|Дорнод Славуудын]] түүхэн дэх анхны төрт улс [[Киевийн Русь]] болжээ. Викинг хүний байгуулсан улс боловч 10-р зууны эцэст хүн амын олонх нь [[Слав угсаатан]] байжээ. Энэ үед [[Византын эзэнт гүрэн|Визант]] ([[Грек]])-аас худалдаа, шашин, соёлыг идээшүүлэн хүртэж байв. Киевийн Русь 988 оноос албан ёсоор [[Христосын шашин|Христосын шашныг]] дагаж, аажмаар энд [[Үнэн алдартны шашин]] салбарлан хөгжжээ. 11-р зууны [[Цэцэн Ярослав]]ын үед Орост (өнөөгийнхөөр Орос орны өрнө захаар) эдийн засаг, уран зохиол, барилга урлал мэдэгдэхүйц сайн дэлгэрэв. [[Бурангуй нийгэм]] ([[феодализм]])-ийн зүй тогтол ёсоор олон ноёд хооронд байлдаан тэмцэл тасарч байгаагүй. 1237-1240 онд [[Монголчууд]] [[Владимир]], [[Киев]]ийг довтолсноор [[Зүчийн улс]]ад 1480 он хүртэл захирагджээ. Түлхэгдсэн Оросын төв [[Новгород]] болж, 1240 онд Нева голд Шведийг дарсан зэрэг байлдаанаар умар зүгт нутаг тэлжээ. Үүнээс [[Их Монгол Улс|Монгол]]-[[Алтан Орд]]ыг сөрөх [[Москва]], [[Доод Новгород]], [[Тверь]] зэрэг хот суурин босч байв. Шашныхантайгаа хамжиж тархай ноёдыг цуглуулсан [[Доны Дмитрий]] 1380 оны шийдвэрлэх [[Куликовын тулалдаан]]аар [[Мамай]]н цэргийг цохижээ. === Дундад зуун=== [[Зураг:Peter der-Grosse 1838.jpg|thumb|left|150px|[[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрнийг]]<br>тунхаглагч [[I Пётр]] хаан]] 15-р зуунд Москвагийн ван [[III Иван]] үндсэндээ газар газрын олон гүнг үгэндээ оруулж, Орос улсын "их [[ван]]" (великий князь) болжээ. 1453 онд Византын [[Константинополь]] [[Османы эзэнт гүрэн|Османд]] эзлэгдэж төгссөнөөр Византын агуу өвийг Орос залгаж байна гэдэг ойлголтоор их ван [[IV Иван|IV [Догшин] Иван]] «[[царь]]» гэдэг цолыг бий болгон өөрөө анхлан хүртсэн. Догшин Иван [[Балтын тэнгис]]т гарцтай болохын тулд [[Ливон]]той (1558–1583) олон жил байлдаж, [[Астрахань]] (1556 онд буулган авсан), [[Казань]] (1552) ханлигийг мөхөөж, [[Уралын нуруу|Уралыг]] давж [[Сибирь]]т цэргээ илгээж газар нутгаа тэлснээр олон үндэстний Орос, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] шав тавигджээ. 1600-аад оны дотоодын хямралын үед Романовын удамд засгийн эрх шилжсэн. Оросууд шинэ газар нээгчдийн гаргасан зам, арьс, үнэт эд олох сэдэл, [[казак]] цэргийн хүчээр 17-18-р зуунд нутгаа [[Номхон далай]] хүртэлхи нутгийг эзэлжээ. 1721 онд албан ёсоор [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрэн]] (Российская империя) гэсэн утгат нэрээ тунхаглажээ. Гэхдээ энэ улсыг Монголчууд 20-р зууны эхэнд Зөвлөлт Оросоос нь ялгаж [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]] улс л гэдэг билээ. [[I Пётр]] (1682–1725 оны хооронд төр барьсан), [[Елизавета]] (1741–1762), [[II Екатерина]] (1762–1796), [[II Александр]] (1855–1881) зэрэг түүхэнд тодоор үлдсэн хаад төр барьж, өнөөгийнхөөр хэлвэл [[Финланд]], [[Польш]]оос [[Аляска]], [[Өвөр Кавказ]], [[Дундад Ази]] хүрсэн уудам газар нутгийг дайтахдаа дайтаж мухардуулсаар өөрийн улсынх болгож байв. 1878 онд [[Османы эзэнт гүрэн|Османы улстай]] дайтаж хамар дээр нь байх [[Болгар]]ыг чөлөөлж хүч чадлаа бахдуулжээ. === Орчин үе=== [[Файл:Ethnic map USSR 1941.jpg|thumb|Зөвлөлт Холбоот Улс 1941.]] 19-р зууны төгсгөл, 20-р зууны эхээр хувьсгалын үзэл санаа дэлгэрч, [[дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы үед буюу 1917 оны 2-р сард хөрөнгөтнүүд эзэн хаан [[II Николай|II Николайг]] түлхэн унагав. 11-р сард ([[Октябрийн хувьсгал|Октябрын хувьсгал]]) болсон коммунист хувьсгалаар [[Владимир Ильич Ленин|В.Ленин]] тэргүүтэй ажилчин, тариачдад Засгийн эрх шилжив. Дайны дараах гэрээгээр [[Украин]], [[Польш]], [[Финланд]], [[Балтын орнууд]]ын нутгаа алдсанаас Украин, Балтын гурвыг эргүүлж авсан байна. [[Цагаан Арми]], салан тусгаарлагч ястан үндэстний цэрэг, төртэй шинэ төрж гарсан Зөвлөлт улс, түүний [[Улаан Арми]] хэдэн жил Иргэний дайн өрнүүлсэний үр дүнд ялсан байна. 1922 онд үүсэн байгуулагдсан [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын гол цөм нь Орос орон байсан ба 1922 онд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс]] (ЗСБНХОУ) нэрээр хожмын ойлголтоор [[Зөвлөлт Холбоот Улс#Бүрэлдэхүүн|15 бүгд найрамдах улсынх]] нь нэг болж байгуулагджээ. 1924 онд хувьсгалын удирдагч [[Владимир Ильич Ленин|Ленин]] өөд болж [[Иосиф Сталин|Сталины]] үе (1924-1953) эхлэжээ. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засаг, аж үйлдвэржилт, хөдөө аж ахуйн хамтрал төрийн бодлогоор хэрэгжиж байв. Дэлхийн хоёрдугаар дайнд өрнөөс дэлхийн эзлэхийг санаархагч [[Нацист Герман]], түүний хамсаатан дорнын [[Япон]]ыг сөрж зогсоосон нь ЗХУ байлаа. Энэхүү [[Аугаа эх орны дайн]]д [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын 24 орчим сая хүн амиа алдсан байдаг. Хардалт сэрдлэгээр олон сая зөвлөлтийн иргэдийг хэлмэгдүүлсэн нь И.Сталин юм. 1945-1990 оны хооронд ЗХУ-аар толгойлуулсан коммунист (эв хамт), АНУ-аар толгойлуулсан демократ (ардчилсан) хоёр үзэлд дэлхийн улсууд хуваагдаж бие биенээ хүчирхэгжихийг эсэргүүцдэг болсон үеийг "[[Хүйтэн дайн|хуйтэн дайн]]" гэж нэрэлдэг. 1945 онд Америк түрүүлээд цөмийн зэвсэгтэй болсон бол 1961 онд Зөвлөлт түрүүлээд сансарт хүн нисгэжээ. 1985 оноос [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]<nowiki/>ын санаачилсан "Перестройка", "Гласность" (ил тод байдал) хэмээх [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]] нь ЗХУ болон бусад коммунист орнуудыг ардчилсан зам руу орох үүдийг нээж салхийг оруулжээ. 1991 онд ЗХУ албан ёсоор задарснаар Орос улс дангаараа буюу Оросын Холбооны Улс (ОХУ) байгуулагдсан. 2022 оны 2-р сараас [[Орос-Украины дайн]] Украины эх газрыг хамарч, Орос Украины зүүн өмнөд хэсгийн ихэнх нутгийг өөртөө нэгтгэхээр дайтаж байна. Энэ дайныг дэлхийн бусад орнууд буруу шааж оросын эсрэг эдийн засгийн хориг арга хэмжээ аваад байна. == Төр засаг == ОХУ-ын үндсэн хууль ёсоор, төр нь [[холбооны улс|холбооны]] байгууламжт, хагас ерөнхийлөгчийн [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах]] засаглалт, [[ардчилал|ардчилсан]] дэглэмт улс юм. Улсын тэргүүн нь [[ерөнхийлөгч]], засгийн газрын тэргүүн нь [[ерөнхий сайд]]. Төр нь [[төлөөллийн ардчилсан]], [[олон намын тогтолцоо]]той ба эрх мэдэл нь 3 доорх гурван бүтцэд салбарлана. * [[Хууль тогтоох байгуулал|Хууль тогтоох]]: Хоёр танхимт парламент болох [[ОХУ-ын Холбооны Хурал|Холбооны Хурал]]. : Дээд танхим болох [[ОХУ-ын Холбооны Зөвлөл]]: Харъяат анги бүрээс 2 төлөөлөгчийн эрхтэй, нийт 166 гишүүнтэй. Холбооны хууль, дайн зарлах, олон улсын гэрээг батламжлах, ерөнхийлөгчид итгэл үзүүлэх эсэх шийдвэрлэдэг. : Доод танхим болох Төрийн Дум: Хувь тэнцүүлсэн (''Пропорционал'') саналын аргачлалт сонгуулаар сонгогдох 450 суудалтай хууль тогтоох байгууллага. * [[Гүйцэтгэх байгуулал|Гүйцэтгэх]]: Ерөнхийлөгч давамгай эрхтэй. 1991 онд сонгогдсон анхны ерөнхийлөгч нь [[Борис Ельцин]], 2000 оноос [[Владимир Путин]], 2008 оноос [[Дмитрий Медведев]], 2012 оноос дахин Владимир Путин нар юм. ОХУ-ын Засгийн газар нь төрийн гүйцэтгэх дээд байгууллага. Засгийн газар нь дарга, тэргүүн дэд дарга, дэд дарга, холбооны сайд нараас бүрэлдэнэ. Засгийн газрын даргыг Ерөнхийлөгч Төрийн думтай зөвлөлдөж томилно. Ерөнхийлөгч үүргээ биелүүлж чадахгүй болсон нөхцөлд Засгийн газрын дарга Ерөнхийлөгчийн үүргийг гүйцэтгэнэ. Хэрэв Засгийн газрын даргад нэр дэвшсэн хүнийг [[Төрийн Дум]] гурван удаа буцаавал Ерөнхийлөгч Засгийн газрыг томилж, Төрийн думыг тарааж, шинээр сонгууль явуулна. * [[Шүүх байгуулал|Шүүх]]: Ерөнхийлөгчийн саналаар Үндсэн хуулийн цэц, Дээд шүүх, Хөндлөнгийн шүүхийн бүрэлдэхүүнийг Холбооны Зөвлөл баталдаг. == Орон нутаг == {{Хянах}} 1993 оны үндсэн хуулийн хүрээнд 2008 оны өөрчлөлтийн дараагаас 6 өөр зүйлийн 83 махбодоос Оросын холбоо бүрдэх болжээ. 2000 оноос хойш хэд хэдээр нь бүсчлэн холбооны 8 тойрог болгоод ерөнхийлөгчид давхар захируулсан байдаг. Орос улсад 367 хот байдаг бөгөөд 2010 оны судалгаагаар 387 болсон. <div style="position: relative;"> [[Зураг:Federal subjects of Russia (by type).svg|800px|]] {{Image label|x=0.138|y=0.33|scale=800|text=<small>[[Москва|77]]</small>}} {{Image label|x=0.129|y=0.24|scale=800|text=<small>[[Санкт-Петербург|78]]</small>}} {{Image label|x=0.03|y=0.46|scale=800|text=<small>[[Адыгей|01]]</small>}} {{Image label|x=0.245|y=0.440|scale=800|text=<small>[[Башкортостан|02]]</small>}} {{Image label|x=0.507|y=0.51|scale=800|text=<small>[[Хакас|19]]</small>}} {{Image label|x=0.110|y=0.53|scale=800|text=<small>[[Дагестан|05]]</small>}} {{Image label|x=0.055|y=0.528|scale=800|text=<small>[[Ингушет|06]]</small>}} {{Image label|x=0.710|y=0.30|scale=800|text=<small>[[Саха|14]]</small>}} {{Image label|x=0.052|y=0.516|scale=800|text=<small>[[Кабардино-Балкар|07]]</small>}} {{Image label|x=0.11|y=0.475|scale=800|text=<small>[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|08]]</small>}} {{Image label|x=0.042|y=0.488|scale=800|text=<small>[[Карачай-Черкес|09]]</small>}} {{Image label|x=0.185|y=0.25|scale=800|text=<small>[[Бүгд Найрамдах Карель Улс|10]]</small>}} {{Image label|x=0.295|y=0.32|scale=800|text=<small>[[Коми|11]]</small>}} {{Image label|x=0.210|y=0.378|scale=800|text=<small>[[Мари Эл|12]]</small>}} {{Image label|x=0.162|y=0.381|scale=800|text=<small>[[Мордова|13]]</small>}} {{Image label|x=0.049|y=0.502|scale=800|text=<small>[[Умард Осети|15]]</small>}} {{Image label|x=0.243|y=0.385|scale=800|text=<small>[[Удмурт|18]]</small>}} {{Image label|x=0.216|y=0.40|scale=800|text=<small>[[Татарстан|16]]</small>}} {{Image label|x=0.063|y=0.538|scale=800|text=<small>[[Чечень|20]]</small>}} {{Image label|x=0.195|y=0.388|scale=800|text=<small>[[Чуваш|21]]</small>}} {{Image label|x=0.55|y=0.535|scale=800|text=<small>[[Тува|17]]</small>}} {{Image label|x=0.785|y=0.43|scale=800|text=<small>[[Амар муж|28]]</small>}} {{Image label|x=0.230|y=0.28|scale=800|text=<small>[[Архангельск муж|29]]</small>}} {{Image label|x=0.129|y=0.487|scale=800|text=<small>[[Астрахань муж|30]]</small>}} {{Image label|x=0.077|y=0.394|scale=800|text=<small>[[Белгород муж|31]]</small>}} {{Image label|x=0.06|y=0.338|scale=800|text=<small>[[Брянск муж|32]]</small>}} {{Image label|x=0.585|y=0.475|scale=800|text=<small>[[Эрхүү муж|38]]</small>}} {{Image label|x=0.175|y=0.344|scale=800|text=<small>[[Иваново муж|37]]</small>}} {{Image label|x=0.167|y=0.324|scale=800|text=<small>[[Ярославль муж|76]]</small>}} {{Image label|x=0.030|y=0.23|scale=800|text=<small>[[Калининград муж|39]]</small>}} {{Image label|x=0.115|y=0.337|scale=800|text=<small>[[Калуга муж|40]]</small>}} {{Image label|x=0.482|y=0.495|scale=800|text=<small>[[Кемерово муж|42]]</small>}} {{Image label|x=0.23|y=0.364|scale=800|text=<small>[[Киров муж|43]]</small>}} {{Image label|x=0.31|y=0.445|scale=800|text=<small>[[Курган муж|45]]</small>}} {{Image label|x=0.066|y=0.36|scale=800|text=<small>[[Курск муж|46]]</small>}} {{Image label|x=0.194|y=0.335|scale=800|text=<small>[[Кострома муж|44]]</small>}} {{Image label|x=0.158|y=0.27|scale=800|text=<small>[[Ленинград муж|44]]</small>}} {{Image label|x=0.119|y=0.373|scale=800|text=<small>[[Липецк муж|48]]</small>}} {{Image label|x=0.855|y=0.23|scale=800|text=<small>[[Магадан муж|49]]</small>}} {{Image label|x=0.243|y=0.200|scale=800|text=<small>[[Мурманск муж|51]]</small>}} {{Image label|x=0.142|y=0.348|scale=800|text=<small>[[Москва муж|50]]</small>}} {{Image label|x=0.180|y=0.367|scale=800|text=<small>[[Нижегород муж|52]]</small>}} {{Image label|x=0.135|y=0.28|scale=800|text=<small>[[Новгород муж|53]]</small>}} {{Image label|x=0.425|y=0.48|scale=800|text=<small>[[Новосибирск муж|54]]</small>}} {{Image label|x=0.186|y=0.403|scale=800|text=<small>[[Ульяновск муж|73]]</small>}} {{Image label|x=0.378|y=0.470|scale=800|text=<small>[[Омск муж|55]]</small>}} {{Image label|x=0.220|y=0.45|scale=800|text=<small>[[Оренбург муж|56]]</small>}} {{Image label|x=0.107|y=0.361|scale=800|text=<small>[[Орёл муж|57]]</small>}} {{Image label|x=0.16|y=0.398|scale=800|text=<small>[[Пенза муж|58]]</small>}} {{Image label|x=0.110|y=0.275|scale=800|text=<small>[[Псков муж|60]]</small>}} {{Image label|x=0.143|y=0.365|scale=800|text=<small>[[Рязань муж|62]]</small>}} {{Image label|x=0.085|y=0.442|scale=800|text=<small>[[Ростов муж|61]]</small>}} {{Image label|x=0.913|y=0.378|scale=800|text=<small>[[Сахалин муж|65]]</small>}} {{Image label|x=0.197|y=0.425|scale=800|text=<small>[[Самара муж|63]]</small>}} {{Image label|x=0.170|y=0.432|scale=800|text=<small>[[Саратов муж|64]]</small>}} {{Image label|x=0.104|y=0.318|scale=800|text=<small>[[Смоленск муж|67]]</small>}} {{Image label|x=0.305|y=0.410|scale=800|text=<small>[[Свердловск муж|66]]</small>}} {{Image label|x=0.136|y=0.39|scale=800|text=<small>[[Тамбов муж|68]]</small>}} {{Image label|x=0.345|y=0.44|scale=800|text=<small>[[Тюмень муж|72]]</small>}} {{Image label|x=0.123|y=0.353|scale=800|text=<small>[[Тула муж|71]]</small>}} {{Image label|x=0.44|y=0.44|scale=800|text=<small>[[Томск муж|70]]</small>}} {{Image label|x=0.284|y=0.44|scale=800|text=<small>[[Челябинск муж|74]]</small>}} {{Image label|x=0.14|y=0.307|scale=800|text=<small>[[Тверь муж|69]]</small>}} {{Image label|x=0.161|y=0.353|scale=800|text=<small>[[Владимир муж|33]]</small>}} {{Image label|x=0.190|y=0.308|scale=800|text=<small>[[Вологда муж|35]]</small>}} {{Image label|x=0.110|y=0.40|scale=800|text=<small>[[Воронеж муж|36]]</small>}} {{Image label|x=0.125|y=0.43|scale=800|text=<small>[[Волгоград муж|34]]</small>}} {{Image label|x=0.861|y=0.467|scale=800|text=<small>[[Еврейн өөртөө засах муж|79]]</small>}} {{Image label|x=0.440|y=0.52|scale=800|text=<small>[[Алтайн хязгаар|22]]</small>}} {{Image label|x=0.880|y=0.43|scale=800|text=<small>[[Хабаровскийн хязгаар|27]]</small>}} {{Image label|x=0.945|y=0.232|scale=800|text=<small>[[Камчаткын хязгаар|41]]</small>}} {{Image label|x=0.059|y=0.443|scale=800|text=<small>[[Краснодарын хязгаар|23]]</small>}} {{Image label|x=0.540|y=0.36|scale=800|text=<small>[[Красноярскийн хязгаар|24]]</small>}} {{Image label|x=0.275|y=0.385|scale=800|text=<small>[[Пермийн хязгаар|59]]</small>}} {{Image label|x=0.91|y=0.5|scale=800|text=<small>[[Приморийн хязгаар|25]]</small>}} {{Image label|x=0.081|y=0.48|scale=800|text=<small>[[Ставрополийн хязгаар|26]]</small>}} {{Image label|x=0.720|y=0.485|scale=800|text=<small>[[Өвөр Байгалын хязгаар|75]]</small>}} {{Image label|x=0.385|y=0.385|scale=800|text=<small>[[Ханты-Мансийн өөртөө засах тойрог|86]]</small>}} {{Image label|x=0.415|y=0.34|scale=800|text=<small>[[Ямало-Ненецийн өөртөө засах тойрог|89]]</small>}} {{Image label|x=0.305|y=0.26|scale=800|text=<small>[[Ненецийн өөртөө засах тойрог|83]]</small>}} {{Image label|x=0.865|y=0.1|scale=800|text=<small>[[Чукоткын өөртөө засах тойрог|87]]</small>}} </div> {{clr}} {| class="wikitable" align=left border=1 cellpadding=6 cellspacing=0 style="margin: 0 0 0 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;" |+ |- style="text-align:center; background: #efefef; border-bottom:1px solid gray;" !rowspan="2" |№ !rowspan="2" |Туг, сүлд,<br> томъёо ! colspan="2" | Холбооны махбодын<br>монгол бичгийн нэр ! colspan="2" |Газар<br>нутаг<ref>[http://www.gks.ru/bgd/free/b10_107/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::%7Ctab1-01-09.xls Административно-территориальное деление по субъектам Российской Федерации на 1 января 2010 года. Росстат (14 июля 2010).xls]</ref> ! colspan="2" |Хүн ам <br>(2013.1.1)<ref name="1.1.2013">{{cite web|url=http://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_main/rosstat/ru/statistics/population/demography/|title=Оценка численности постоянного населения РФ на 1 января 2013 г.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140204212420/http://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_main/rosstat/ru/statistics/population/demography/|archivedate=2014-02-04|accessdate=|url-status=dead}} ([http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul.xls xls])</ref> ! rowspan="2" | Нутгийн<br>төв ! rowspan="2" | Хэдэн<br>нутагтай ! rowspan="2" | Аль холбооны<br>тойргийнх вэ? |-bgcolor="#e0e0e0" ! кирил ! худам ! км² ! &nbsp; ↑↓&nbsp; ! хүн ! &nbsp; ↑↓&nbsp; |---------- bgcolor="#73eb00" |Colspan=12 align=center|— '''[[Бүгд Найрамдах Улсын жагсаалт (ОХУ)|Бүгд Найрамдах Улс]]''' (оросоор республика) буюу улсын цөөн тоот ард түмэн өөртөө засах тодорхой эрх эдлэх '''[[Улс|орон]]''' ('''21''') — |- align="center" | 1 | [[Зураг:Flag of Adygea.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Adygea.svg|20px]] 01 | [[Адыгей]] |<big>᠌᠌ᠠᠳᠢᠭᠸᠢ</big> | align="right" | 7,792 | 80 | align="right" | 444,403 | 74 | [[Майкоп]] | 9 | [[Өмнөд холбооны тойрог|Өмнөд]] |- align="center" | 2 | [[Зураг:Flag of Altai Republic.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Altai Republic.svg|20px]] 04 | [[Бүгд Найрамдах Алтай Улс|Алтай]] | <big>ᠠᠯᠲᠠᠢ ᠣᠷᠣᠨ</big> | align="right" | 92,903 | 35 | align="right" | 210,344 | 79 | [[Горно-Алтайск]] | 11 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 3 | [[Зураг:Flag of North Ossetia.svg|30px|border]] [[Зураг:Wapen Ossetien.svg|20px]] 15 | [[Умард Осети]] | <big>ᠣᠮᠣᠷᠳᠣ ᠣᠰᠸᠲ᠋ᠢ</big> | align="right" | 7,987 | 79 | align="right" | 706,123 | 68 | [[Владикавказ]] | 9 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 4 | [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|30px|border]] [[Файл:Coat of Arms of Bashkortostan.svg|20px]] 02 | [[Башкортостан]] | <big>ᠪᠠᠱᠻᠣᠷᠲ᠋ᠣᠰᠲ᠋ᠠᠨ</big> | align="right" | 142,947 | 27 | align="right" | 4,060,957 | 7 | [[Уфа]] | 63 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 5 | [[Зураг:Flag of Buryatia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Buryatiya.svg|19px]] 03 | [[Буриад]] | <big>ᠪᠤᠷᠢᠶᠠᠳ ᠣᠷᠣᠨ</big> | align="right" | 351,334 | 15 | align="right" | 971,810 | 54 | [[Улаан-Үд]] | 23 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 6 | [[Зураг:Flag of Dagestan.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Dagestan.svg|20px]] 05 | [[Дагестан]] | <big>ᠳ᠋ᠠᠭ᠋ᠸᠰᠲ᠋ᠠᠨ</big> | align="right" | 50,270 | 52 | align="right" | 2,946,035 | 13 | [[Махачкала]] | 52 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 7 | [[Зураг:Flag of Ingushetia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Ingushetia.svg|20px]] 06 | [[Ингушет]] | <big>ᠢᠨ᠋ᠭ᠋ᠤᠱᠸᠲ᠋</big> | align="right" | 3,700 | 81 | align="right" | 442,255 | 72 | [[Магас]] | 8 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 8 | [[Зураг:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Kabardino-Balkaria.svg|20px]] 07 | [[Кабардино-Балкар]] | <big>ᠻᠠᠪᠠᠷᠳᠢᠨᠣ᠋ ᠎᠆ ᠪᠠᠯᠻᠠᠷ</big> | align="right" | 12,470 | 78 | align="right" | 858,946 | 59 | [[Нальчик]] | 13 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 9 | [[Зураг:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Karachay-Cherkessia.svg|20px]] 09 | [[Карачай-Черкес]] | — | align="right" | 14,277 | 77 | align="right" | 471,847 | 75 | [[Черкесск]] | 12 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 10 | [[Зураг:Flag of Karelia.svg|30px|border]]&nbsp;[[Зураг:Coat of arms of the Republic of Karelia.svg|17px]] &nbsp;10 | [[Бүгд Найрамдах Карель Улс]] | — | align="right" | 180,520 | 18 | align="right" | 636,932 | 67 | [[Петрозаводск]] | 18 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 11 | [[Зураг:Flag of Komi.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of the Komi Republic.svg|20px]] 11 | [[Коми]] | — | align="right" | 416,774 | 13 | align="right" | 880,639 | 54 | [[Сыктывкар]] | 20 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 12 | [[Зураг:Flag of Mari El.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Mari El.svg|15px]] &nbsp;12 | [[Мари Эл]] | — | align="right" | 23,375 | 73 | align="right" | 690,349 | 65 | [[Йошкар-Ола]] | 17 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 13 | [[Зураг:Flag of Mordovia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Mordovia.svg|20px]] 13 | [[Мордова]] | — | align="right" | 26,128 | 68 | align="right" | 818,566 | 62 | [[Саранск]] | 23 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 14 | [[Зураг:Flag of Sakha.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Sakha (Yakutia).svg|20px]] 14 | [[Саха]] | — | align="right" | 3,083,523 | 1 | align="right" | 955,580 | 58 | [[Якутск]] | 36 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 15 | [[Зураг:Flag of Tatarstan.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Tatarstan.svg|20px]] 16 | [[Татарстан]] | | align="right" | 67,847 | 44 | align="right" | 3,822,038 | 8 | [[Казань]] | 45 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 16 | [[Зураг:Flag of Tuva.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Tuva.svg|20px]] 17 | [[Тува]] | — | align="right" | 168,604 | 21 | align="right" | 310,460 | 77 | [[Кызыл]] | 19 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 17 | [[Зураг:Flag of Udmurtia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Udmurtia.svg|20px]] 18 | [[Удмурт]] | — | align="right" | 42,061 | 57 | align="right" | 1,517,692 | 31 | [[Ижевск]] | 25 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 18 | [[Зураг:Flag of Kalmykia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Kalmykia.svg|20px]] 08 | [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] | qalimaɣ oron | align="right" | 74,731 | 40 | align="right" | 284,140 | 78 | [[Элст]] | 14 | [[Өмнөд холбооны тойрог|Өмнөд]] |- align="center" | 19 | [[Зураг:Flag of Khakassia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Khakassia.svg|20px]] 19 | [[Хакас]] | — | align="right" | 61,569 | 46 | align="right" | 533,025 | 71 | [[Абакан]] | 13 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 20 | [[Зураг:Flag of the Chechen Republic.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Chechnya.svg|20px]] 20 | [[Чечень]] | — | align="right" | 15,647 | 75 | align="right" | 1,324,767 | 38 | [[Грозный]] | 19 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 21 | [[Зураг:Flag of Chuvashia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Chuvashia.svg|20px]] 21 | [[Чуваш]] | — | align="right" | 18,343 | 74 | align="right" | 1,243,431 | 41 | [[Чебоксары]] | 26 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |---------- bgcolor="#eeeba8" |Colspan=12 align=center|— '''[[Хязгаар (Орос)|хязгаар]]''' (оросоор край) гэдэг нь үндсэндээ Оросууд байдаг боловч мужтай харьцуулахад зах хязгаар, сийрэг суурьшилт газар ('''9''') — |- align="center" | 22 | [[Зураг:Flag of Altai Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Altai Krai.svg|20px]] 22 | [[Алтайн хязгаар]] | — | align="right" | 167,996 | 22 | align="right" | 2,398,751 | 22 | [[Барнаул]] | 23 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 23 | [[Зураг:Flag of Kamchatka Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Kamchatka Krai.svg|20px]] 41 | [[Камчаткын хязгаар]] | — | align="right" | 464,275 | 10 | align="right" | 320,549 | 76 | [[Камчаткын Петропавловск|Камчаткын<br>Петропавловск]] | 14 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 24 | [[Зураг:Flag of Krasnodar Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Krasnodar Krai.svg|18px]] 23 | [[Краснодарын хязгаар]] | — | align="right" | 75,485 | 41 | align="right" | 5,330,181 | 3 | [[Краснодар]] | 46 | [[Өмнөд холбооны тойрог|Өмнөд]] |- align="center" | 25 | [[Зураг:Flag of Krasnoyarsk Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Krasnoyarsk Krai.svg|18px]] 24 | [[Красноярскийн хязгаар]] | — | align="right" | 2,366,797 | 2 | align="right" | 2,846,475 | 14 | [[Красноярск]] | 61 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 26 | [[Зураг:Flag of Zabaykalsky Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Zabaykalsky Krai.svg|20px]] 75 | [[Өвөр Байгалын хязгаар]] | — | align="right" | 431,892 | 12 | align="right" | 1,095,169 | 47 | [[Чит]] | 34 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 27 | [[Зураг:Flag of Perm Krai.svg|30px|border]] &nbsp;[[Зураг:Coat of Arms of Perm Krai.svg|14px]]&nbsp; 59 | [[Пермийн хязгаар]] | — | align="right" | 160,236 | 24 | align="right" | 2,634,461 | 18 | [[Пермь]] | 48 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 28 | [[Зураг:Flag of Primorsky Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Primorsky Krai.svg|20px]] 25 | [[Приморийн хязгаар]] | — | align="right" | 164,673 | 23 | align="right" | 1,947,263 | 26 | [[Владивосток]] | 34 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 29 | [[Зураг:Flag of Stavropol Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Stavropol Krai.svg|20px]] 26 | [[Ставрополийн хязгаар]] | — | align="right" | 66,160 | 45 | align="right" | 2,790,785 | 15 | [[Ставрополь]] | 35 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 30 | [[Зураг:Flag of Khabarovsk Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Krai_Khabarovsk_coat.png|20px]] 27 | [[Хабаровскийн хязгаар]] | — | align="right" | 787,633 | 4 | align="right" | 1,342,083 | 35 | [[Хабаровск]] | 19 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |---------- bgcolor="#cec784" |Colspan=12 align=center|— '''[[Область|муж]]''' (оросоор область) гэдэг нь Орос үндэстэн анхнаасаа давамгай оршин сууж ирсэн, улсын засаг захиргааны үндсэн нэгж ('''46''') — |- align="center" | 31 | [[Зураг:Flag of Amur Oblast.svg|30px]] [[Зураг:Coat of Arms of Amur oblast.png|20px]] 28 | [[Амар муж]] | amur muji | align="right" | 361,913 | 14 | align="right" | 816,910 | 61 | [[Благовещенск]] | 28 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 32 | [[Зураг:Flag of Arkhangelsk Oblast.svg|30px]] [[Зураг:Coat of Arms of Arkhangelsk oblast.svg|20px]] 29 | [[Архангельск муж]] | — | align="right" | 589,913 | 8 | align="right" | 1,202,295 | 41 | [[Архангельск]] | 26 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 33 | [[Зураг:Flag of Astrakhan Oblast.svg|30px]]&nbsp;&nbsp;[[Зураг:Coat of Arms of Astrakhan Oblast.svg|10px]]&nbsp; &nbsp;30 | [[Астрахань муж]] | — | align="right" | 49,024 | 55 | align="right" | 1,013,840 | 56 | [[Астрахань]] | 13 | [[Өмнөд холбооны тойрог|Өмнөд]] |- align="center" | 34 | | [[Белгород муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Белгород]] | 22 | |- align="center" | 35 | | [[Брянск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Брянск]] | 34 | |- align="center" | 36 | | [[Владимир муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Владимир]] | 21 | |- align="center" | 37 | | [[Волгоград муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Волгоград]] | 39 | |- align="center" | 38 | | [[Вологда муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Вологда]] | 28 | |- align="center" | 39 | | [[Воронеж муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Воронеж]] | 34 | |- align="center" | 40 | | [[Иваново муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Иваново]] | 27 | |- align="center" | 41 | | [[Калининград муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Калининград]] | 21 | |- align="center" | 42 | | [[Калуга муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Калуга]] | 26 | |- align="center" | 43 | | [[Кемерово муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Кемерово]] | 44 | |- align="center" | 44 | | [[Киров муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Киров]] | 45 | |- align="center" | 45 | | [[Кострома муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Кострома]] | 30 | |- align="center" | 46 | | [[Курган муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Курган]] | 26 | |- align="center" | 47 | | [[Курск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Курск]] | 33 | |- align="center" | 48 | [[Зураг:Flag of Leningrad Oblast.svg|25px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Leningrad Oblast.svg|15px]] 44 | [[Ленинград муж]] | — | align="right" | 83,908 | 39 | align="right" | 1,892,711 | 27 | Санкт-Петербург | 18 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 49 | | [[Липецк муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Липецк]] | 20 | |- align="center" | 50 | | [[Магадан муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Магадан]] | 9 | |- align="center" | 51 | | [[Москва муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | Москва | 72 | |- align="center" | 52 | | [[Мурманск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Мурманск]] | 19 | |- align="center" | 53 | | [[Нижегород муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Доод Новгород]] | 52 | |- align="center" | 54 | [[Зураг:Flag of Novgorod Oblast.svg|25px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Novgorod Oblast.png|15px]] 53 | [[Новгород муж]] | — | align="right" | 54,501 | 49 | align="right" | 592,415 | 70 | [[Их Новгород]] | 22 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 55 | | [[Новосибирск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Новосибирск]] | 35 | |- align="center" | 56 | | [[Омск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Омск]] | 33 | |- align="center" | 57 | | [[Оренбург муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Оренбург]] | 48 | |- align="center" | 58 | | [[Орёл муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Орёл]] | 35 | |- align="center" | 59 | | [[Пенза муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Пенза]] | 33 | |- align="center" | 60 | | [[Псков муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Псков]] | 26 | |- align="center" | 61 | | [[Ростов муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Донын Ростов]] | 57 | |- align="center" | 62 | | [[Рязань муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Рязань]] | 29 | |- align="center" | 63 | | [[Самара муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Самар хот|Самар]] | 37 | |- align="center" | 64 | | [[Саратов муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Саратов]] | 42 | |- align="center" | 65 | | [[Сахалин муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Өмнөд Сахалинск]] | 19 | |- align="center" | 66 | | [[Свердловск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Екатеринбург]] | 72 | |- align="center" | 67 | | [[Смоленск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Смоленск]] | 27 | |- align="center" | 68 | | [[Тамбов муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Тамбов]] | 32 | |- align="center" | 69 | | [[Тверь муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Тверь]] | 43 | |- align="center" | 70 | | [[Томск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Томск]] | 20 | |- align="center" | 71 | | [[Тула муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Тула]] | 26 | |- align="center" | 72 | | [[Тюмень муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Тюмень]] | 26 | |- align="center" | 73 | | [[Ульяновск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Ульяновск]] | 25 | |- align="center" | 74 | [[Зураг:Flag of Chelyabinsk Oblast.svg|25px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Chelyabinsk Oblast.svg|16px]] 74 | [[Челябинск муж]] | — | align="right" | 88,529 | 36 | align="right" | 3,485,272 | 9 | [[Челябинск]] | 43 | [[Уралын холбооны тойрог|Уралын]] |- align="center" | 75 | [[Зураг:Flag of Irkutsk Oblast.svg|25px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Irkutsk Oblast.svg|15px]] 38 | [[Эрхүү муж]] | — | align="right" | 774,846 | 5 | align="right" | 2,422,026 | 21 | [[Эрхүү]] | 36 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 76 | | [[Ярославль муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Ярославль]] | 20 | |---------- bgcolor="#ff0084" |Colspan=12 align=center|— '''[[холбооны ач холбогдолтой хот]]''' (оросоор город федерального значения) гэдэг нь аль нэг мужид хамааруулмааргүй их хот ('''2''') — |- align="center" | 77 | [[Зураг:Flag of Moscow.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Moscow.svg|18px]] 77 | [[Москва]] хот | — | align="right" | 2,511 | 82 | align="right" | 11,979,529 | 1 | [[Москва]] | 125 | [[Төв холбооны тойрог|Төв]] |- align="center" | 78 | [[Зураг:Flag of Saint Petersburg Russia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg|20px]] 78 | [[Санкт-Петербург хот]] | — | align="right" | 1,399 | 83 | align="right" | 5,028,313 | 4 | [[Санкт-Петербург]] | 111 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |---------- bgcolor="#9ca6ff" |Colspan=12 align=center|— '''[[өөртөө засах муж]]''' (оросоор автономная область) буюу бүгд найрамдах улс болоход мөчиддөх цөөн тоот ардын суугуул нутаг ('''1''') — |- align="center" | 79 | [[Зураг:Flag of the Jewish Autonomous Oblast.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of the Jewish Autonomous Oblast.svg|18px]] 79 | [[Еврейн өөртөө засах муж|Еврейн ӨЗМ]] | — | align="right" | 36,266 | 60 | align="right" | 172,671 | 80 | [[Биробижан]] | 6 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |---------- bgcolor="#ffcb31" |Colspan=12 align=center|— '''[[өөртөө засах тойрог]]''' (оросоор автономный округ) гэдэг нь муж, хязгаарын мэдэл дэх хэт цөөн тоот ард түмний өлгий нутаг ('''4''') — |- align="center" | 80 | [[Зураг:Flag of Nenets Autonomous District.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Nenets Autonomous Okrug.svg|18px]] 83 | [[Ненецийн өөртөө засах тойрог|Ненецийн ӨЗТ]] | — | align="right" | 176,810 | 20 | align="right" | 42,789 | 83 | [[Нарьян-Мар]] | 2 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 81 | [[Зураг:Flag of Yugra.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Yugra.svg|18px]] 86 | [[Ханты-Мансийн өөртөө засах тойрог|Ханты-Мансийн ӨЗТ]] | — | align="right" | 534,801 | 9 | align="right" | 1,584,063 | 28 | [[Ханты-Мансийск]] | 22 | [[Уралын холбооны тойрог|Уралын]] |- align="center" | 82 | [[Зураг:Flag of Chukotka.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Chukotka.svg|18px]] 87 | [[Чукоткын өөртөө засах тойрог|Чукоткын ӨЗТ]] | — | align="right" | 721,481 | 7 | align="right" | 50,780 | 82 | [[Анадырь]] | 9 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 83 | [[Зураг:Flag of Yamal-Nenets Autonomous District.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Yamal Nenetsia.svg|18px]] 89 | [[Ямало-Ненецийн өөртөө засах тойрог|Ямало-Ненецийн ӨЗТ]] | — | align="right" | 769,250 | 6 | align="right" | 541,612 | 71 | [[Салехард]] | 9 | [[Уралын холбооны тойрог|Уралын]] |} {{Clr}} ==Зураг== <gallery> Файл:Оросын засаг захиргааны хуваарь.jpg|Оросын засаг захиргааны хуваарь-орос хэлээр Файл:Оросын баруун хэсэг.gif|Оросын баруун хэсэг Файл:Орос- улс төр, газарзүйн атлас.jpg|Орос- улс төр, газарзүйн атлас Файл:Орос-улс төрийн атлас National Geographic.jpg|Орос-улс төрийн атлас-англи хэлээр Файл:Зүүн Сибирь, Алс Дорнод.gif|Зүүн Сибирь, Алс Дорнод Файл:Зүүн Европын тэгш өндөрлөг.jpg|Зүүн Европын тэгш өндөрлөг </gallery> == Мөн үзэх== * [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] * [[Оросын ард түмэн]] == Тэмдэглэл == {{notelist}} {{reflist|group=Note}} == Цахим холбоос == * {{commonscat|Россия|Орос}} ; Засгийн газар * [http://www.gov.ru// gov.ru]—Засгийн газрын албан ёсны вэбсайт * [https://web.archive.org/web/20140401074830/http://www.duma.ru/ Duma]—Парламентийн доод танхим * [https://web.archive.org/web/20100726134652/http://council.gov.ru/eng/index.html Federation Council]—Парламентийн дээд танхим * [https://web.archive.org/web/20030908005515/http://www.kremlin.ru/eng/ Kremlin]—Ерөнхийлөгчийн албан ёсны вэбсайт * [https://web.archive.org/web/20120926195007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html Төрийн тэргүүн болон түүний кабинет] * [http://www.cbr.ru/eng/ Оросын төв банк] * [https://web.archive.org/web/20120804041150/http://www.fms.gov.ru/ Federal Migration Service] * [https://web.archive.org/web/20110219024441/http://www.customs.ru/en/ Russian Federal Customs Service] * [http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=RS Energy Statistics for Russia] from the Energy Information Administration * [http://en.rian.ru/ Russian News Agency Ria Novosti] ; Ерөнхий мэдээлэл * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/russia.htm Russia] at ''UCB Libraries GovPubs'' ; Бусад * [http://www.itar-tass.com ITAR-TASS News Agency] * [https://web.archive.org/web/20060425211441/http://www.interfax.com/ Interfax.com]—News agency based in Moscow * [https://web.archive.org/web/20150206181434/http://www.waytorussia.net/WhatIsRussia/Intro.html Way to Russia. An Introduction to Russia and Russian People] * [https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm RussGUS]—Bibliographic database of German publications on Russia (about 175,000 positions) * [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] International news project about Russia. <references group="A" /> == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Евразийн Эдийн засгийн холбоо}} {{G8}} {{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Орос| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Их наймын орон]] [[Ангилал:БРИКС-ийн гишүүн орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] s4itbbbiv2fd0f5me27zaa51fsoyhr8 0 8054 859854 850895 2026-06-23T00:58:43Z ~2026-36457-17 105498 859854 wikitext text/x-wiki {{Ижил нэрийн тайлбар|Булган (салаа утга)}} {{Инфобокс суурин | name = Булган сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠤᠯᠠᠭᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | image_map = Bulgan-Khovd Province.png | mapsize = | map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Khovd Aimag (since 2014).svg}} [[Ховд аймаг|Ховд]] | seat_type = Сумын төв | seat = Бүрэнхайрхан | government_type = | leader_title = | leader_name = | established_title = | established_date = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 8104 | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 10,098 | population_density_km2 = auto | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = http://bulgan.kho.gov.mn/ | footnotes = }} '''Булган''' ({{mongolUnicode|ᠪᠤᠯᠠᠭᠠᠨ|h}}) нь [[Ховд]] аймгийн сум юм. [[Улаанбаатар]]аас 1855 км, аймгийн төв [[Ховд (хот)|Ховдоос]] 385 км алслагдсан. Баруун талаараа [[БНХАУ]]-тай хиллэдэг. Зүүн болон хойт талаараа өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн, баруун болон өмнөд талаараа говь болон Алтайн салбар уулсаар хүрээлэгдэн оршино. == Түүхийн хэлхээс, үүсэл гарвал == * Хэрэйдийн ван хан Тоорил * Хишигтэн цэрэг * Зүүнгар * Ойрад * Халимаг * Их Ижил мөрөн,Уралын Зайраас 1771 оны 01 сарын 5-нд нүүдлээ эхэлж доор дайн самуун, байгалын хүнд хэцүү бэрхшээлийг даван туулж эх нутагтаа нүүдэллэн ирсэн Торгуудуудыг 1771 оны 08-24 нд Одоогийн Булган сумын нутагт суурьшуулжээ. Булган сум нь 1931 онд Монгол Алтайн нурууны баруун Чанадад Мөнхцаст оргилуудаас эх аван урсдаг Булган голын хөвөөнд "Баян судал" гэдэг газар байгуулагдсан. Булган сумын төвийг хожим Бүрэнхайрхан уулын хормойд шилжүүлэн байгуулсан түүхтэй. Булган голын хөндий нь улиас, бургас, чацаргана, алтан харгана, хонхот харгана шигүү ургасан, зам харгуй байхгүй битүү ургамлаар хучигдсан, Булган голоос гадна булаг шанд ихтэй, нуур цөөрөмтэй (цоохор нуур, гашуун нуур гэх мэт), чийглэг хөрстэй,урсгал усандаа минж элбэгтэй, тохой булан бүрт минж голын усыг тас боосон боогой ихтэй, зэрлэг амьтдаар дүүрэн тансаг нутаг байлаа. 1936 онд бага сургуулийн суурь тавигдсан, 1965 онд анхны 10 дугаар ангийг төгсгөсөн. * Монгол Улсын баруун хил хязгаарыг манаж дайчин баатарлаг үйлсээрээ гайхагдсан Чингисийн торгон цэргийн тасархай, Ойрадын 4 хүчирхэг аймгийн нэгэн болж хүчирхэгжиж явсан торгууд түмэн зонхилсон өгөөмөр сайхан нутаг. Дэлхийн 2 дугаар дайны дараагаар цөөн тооны казах үндэстэнг суурьшуулсан. == Хүн ам == Суурин хүн ам нь 2011 оны тооллогоор 9266, үүнээс 80% гаруй нь торгууд ястан. Булган сум нь 10349 хүн амтай. Үүнээс 5150 эрэгтэй, 5199 эмэгтэй байна. Баянгол баг 375 өрхийн 1618 хүн амтай Баянсудал баг 481 өрхийн 2451 хүн амьай Байтаг баг 369 өрхийн 1417 хүн амтай Алагтолгой баг 352 өрхийн 1480 хүн амтай Далт баг 427 өрхийн 1615 хүн амтай Бүрэнхайрхан баг 464 өрхийн 1768 хүн амтай ==Аж үйлдвэр, соёл боловсрол== Амьжиргааны гол эх үүсвэр нь [[мал аж ахуй]], [[газар тариалан]], худалдаа үйлчилгээ юм. Тус сум мах, өөх, ноосны чиглэлийн хонь, ямаа, махны чиглэлийн үхэр голлосон 134 мянган толгой малтай. Булган голын хөндийд 1000 шахам га усалгаатай тариалан эрхлэж гурилын түүхий эдээ өөрсдөө бэлтгэхийн зэрэгцээ хил худалдаа хийдэг Байтаг, Ярант гэсэн 2 боомттой. Одоо Булган сум 70 гаруй мэргэжлийн багш, 110 гаруй ажилчинтай, 1900 гаруй сурагчтай 11 жилийн 2 дунд сургууль, 30 орчим их эмч, 50 гаруй ажилчинтай сум дундын эмнэлэг, соёл урлаг, тээвэр, эрчим хүч, худалдаа эрхэлдэг 40 гаруй байгууллагатай. == Дурсгалт газрууд == - Сумын урд хэсгээр Хятад улстай хиллэдэг Байтаг богдын нурууны Бүдүүн харгайтын аманд 1948 оны 07 дугаар сарын 07-ны өдөр Оспан, Гоминданы хил зөрчигчидтэй тулгарсан үйл явдал болсон байдаг. Энэ газрыг Гурван баатарын шовгор гэж нутгийнхан нэрийддэг. - Байтаг Богдын нурууны монголын талд харьяалагдах ноён оргил болох Алтан овоо далайн түвшинээс дээш 3290 метрийн өндөрт байдаг. Сүхбаатарын Алтан овоонд нар манддаг бол жаргадаг Алтан овоо нь Булган сумын нутагт байдаг. - Түрэгийн үеийн чулуун хөшөө сумын Хөх үзүүр гэдэг газарт байдаг. - Өвөрмөц тогтоцтой Гурван хүүхэд уул тухайн сумын нутагт байдаг. - Булган сумын нутгаар урсан өнгөрч Хятад улс руу урсан гарахдаа Өрөнгө гол болон Өлөнгөр нуурт цутгадаг Булган гол нь төв Азийн гадагш урсгалгүй ай савд багтах Монгол улсын 2 дахь том гол юм. Булган гол байгалийн цогцолборт газарт багтдаг ба Минж болон шаргал үхэрдээ загас зэрэг улаан номонд орсон амьтадтай. == Байгаль цаг уур == [[Өвөл]] 35.5-40 хэм хүртэл хүйтэрч, [[зун]] [[намар]]т 38-40 хэм хүрдэг. Булган гол 300 гаруй км урсана. [[Алгана]], [[цурхай]], [[хадран]] загас, дэлхийд ховордсон [[Төв Азийн минж|Алтайн минж]] нутаглана. [[Цоохор]], [[Гашуун нуур]] зэрэг нууртай бөгөөд [[Хагшаал]], [[Аавдай]], [[Баянгол]], [[Индэрт]] зэрэг 50 гаруй гол горхи [[Булган гол]]д цутгана. Булган нутаг [[вансэмбэрүү]], [[шар мод]], [[нохойн хошуу]], [[алтан гагнуур]], [[чийр]], [[чихэр өвс]], [[хулангийн ундаа]], [[таван салаа]] зэрэг [[эмийн ургамал]]тай. == Газар усны нэрс == Их шар булаг == Алдартнууд == === Монгол улсын баатар === # Баясгалангийн Бадам # [[Энхийн Шийлэг]] === Хөдөлмөрийн баатар === # [[Жалелийн Хайрулла|Ж.Хайрулла]] - Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар, тархины мэс засалч # [[Раашийн Лувсан|Р.Лувсан]], # [[Жигмидийн Отгонцагаан|Ж.Отгонцагаан]], # [[Жигмидийн Батлай|Ж.Батлай]], # [[Хошоодойн Түвшин|Х.Түвшин]], # Р.Хашбаатар, # Б.Баадай, # М.Бааст # Ц.Баатарсайхан === Ардын багш, Ардын Эмч === # [[Дамбилын Занданшарав|Д.Занданшарав]], # [[Хүрлээгийн Бадамсэд|Х.Бадамсэд]], # Ж.Хайрулла # Т.Дорж === Гавъяат цолтнууд === # Ж.Отгонцагаан, # Х.Бадамсэд, # З.Жавлай, # Ч.Сэнгээрэй, # Ө.Шаравхаан, # О.Шагдаржав, # Т.Дорж, # Н.Намхай, # Б.Цэрэнжав, # П.Очир, # Б.Дугараа, # М.Албанч, # А.Шагдарсүрэн, # Б.Сүхтэй, # Б.Отгоншар, # Ж.Доржсүрэн, # Д.Алтанхуяг, # Б.Буядаа, # Н.Баатарболд, # Р.Батхишиг, # О.Доржраа, # М.Дамирансүрэн, # Д.Жаргалсайхан, # Ц.Сүрэнжав, # Б.Мөнгөнтуул, # Ц.Тогтохбаяр # н. Галдаа 28 Ж.Доржсүрэн 29. Л.Тулгаа 30. Д.Далх-Очир 31. Ц.Оюунцэцэг 32. Б.Баавдай === Төрийн Соёрхолтнууд === # Н.Нацагням === Урлаг, соёлын зүтгэлтнүүд === # МУСТА хөгжимчин П.Булгаа (Монголын анхны ардын урлагийн Алтайн цуурай хамтлаг ) # МУСТА дуучин, Шагдарын Жавзмаа, # МУСТА дуучин, жүжигчин Баастын Батмэнд, # МУСТА дуучин,хөтлөгч Баастын Батбаяр, # МУСТА дуучин, Б.Энхбат, # МУСТА Хөсөгтөн хамтлагийн хөгжимчин, Човжоон Амарбаясгалан # МУСТА дуучин, жүжигчин Баастын Батболд, # МУСТА дуучин, Эрдэнэбаатарын Батхуяг, # МУСТА дуучин, Баатарын Ариунаа === Спортын алдартнууд === # Жүдо бөхийн олимпын мөнгөн медальт Бахаавайн Буядаа, # Чөлөөт бөхийн залуучуудын дэлхийн аварга, гавьяат тамирчин Намсрайн Баатарболд, # Чөлөөт бөхийн ОУХМ, залуучуудын Дэлхийн аваргын хүрэл медальт, улсын харцага Ганбаатарын Ганхуяг, # Чөлөөт бөхийн ОУХМ, Дэлхийн аваргын хүрэл медальт Бат-Очирын Болортуяа, # Волейболын спортын ОУХМ Лхамжавын Баатархүрээ, # Волейболын спортын Мастер Далх-Очирын Мягмарсүрэн, #Волейболын спортын Мастер Цэвгээгийн Байгалмаа # Дээд лигийн волейболын-2022 оны хүрэл медальт Минжит Булган баг, # Сагсан бөмбөгийн Спрайт супер лиг, Спрайт D лигийн "Ховд Минжит Булган" баг, # Аймгийн арслан Доржсүрэнгийн Бадамгарав === Улс төр, нийгмийн зүтгэлтнүүд === # УИХ-ын гишүүн асан, Номин Холдинг группийг үүсгэн байгуулагч Амарбаярын Шагдарсүрэн, # УИХ-ын гишүүн Отгоон Батнасан # Онц бөгөөд бүрэн эрхэт элчин сайд Дамбын Ганхуяг == '''Эрдэмтэд''' == # Монгол, Орос 2 улсын ШУ-ны академич,эдийн засгийн ухааны доктор, Монгол улсын анхны эмират профессор Түвдийн Дорж, # Архелогич түүхийн ухааны доктор Хөгөлбөөн Лхагвасүрэн, # Академич, Анагаахын шинжлэх ухааны доктор Жалелийн Хайрулла, # Математикийн шинжлэх ухааны доктор, профессор Д.Ганхуяг, # Геофизикийн ухааны доктор Гармаагийн Батсүх, # Математикийн ухааны доктор Б.Цэрэнжав, # Геологийн шинжлэх ухааны доктор Дугараа, # Математикийн ухааны доктор Батсүхийн Баяржаргал, # Эдийн засгийн ухааны доктор, профессор М.Буяндэлгэр === Дайчид === # Батбаярын Дүгэр, # Төмөрцогтын Амарзаяа, # Баатарын Чулуундай # Агдуугийн Дүгэр, # Хонгион Чойрог, # Батжаргалын Дүгэр, # Балдайн Төмөр, # Магнайн Маргаажий # Болдын Батаа, # Самайн Мэндээ, # Цагааны Пагваа, # Шаалуугийн Хишигт, # Мятавын Ширнээ, # Жамбын Таазгай, # Түмэнтөрийн Даш, # Авирын Чулуудай, # Мушиндайн Түмбээ, # Гашгайн Жимбэ, # Ногоодойн Магдаа, # Гуналбайн Мэргэн, # Баярын Рааш, # Очирын Нямдэлэг, # Цоохорын Пунцагдаш, # Санжийн Бэльбээ, # Шурагийн Батжих, # Сономын Мөнхдаш, # Нүүдэлийн Наят # Цагааны Жамба # Рагчаагийн Зодов, # Хонгион Бат-Өлзий, # Тавжуурын Батаа, # Гашгайн Читгээ, # Өлзийтийн Насан, # Цахиуртын Дандар, # Пагмын Раазан, # Батын Наваан # Калжийн Гэцэл, # Дашийн Цэрэвжав, # Сүхравдангийн Чой, # Батын Ишгэн, # Раашийн Хорлоо, # Батмэндийн Бүрэнтөгс, # Эмгэний Зодов, # Авираан Чулуундай, # Болдын Бат, # Магнаан Маргаажаа, # Чимэдийн Идэш == '''Нэрт бизнессменууд''' == # Таван Богд группийн захирал Цагаачийн Баатарсайхан, # Номин Холдинг группийн үүсгэн байгуулагч Амарбаярын Шагдарсүрэн, # Дашваанжил ХХК-ийн захирал Намсрайн Баатаржав, # Од группийн захирал Цагаачийн Отгонбаатар, # Монгол Газар ХХК-ийн захирал н.Мянганбаяр, # Пума группийн захирал Нямдэлэгийн Нацагдорж, # УБ Кондитер ХХК-ийн захирал Отгоон Батнасан, # Хүрээ амт үйлдвэрийн эзэн Төмөрөөн Алтангэрэл, # Лүүк Монголия аяллын группийн захирал Төмөрдашийн Баттулга, # Булган-Өгөөж ХХК-ийн захирал Батмэндийн Мөнхтөр, # Их Минж ХХК-ийн захирал Ж.Мөнхбат, Т.Баярхүү, Я.Дүгэрсүрэн Б.Буянбадрах Энержитех Прогресс ХХК Е.Доржсүрэн , Е.Мягмарсүрэн # Оргил кондитер захирал Н.Гантулга == Эх сурвалж == *https://web.archive.org/web/20160303194137/http://bulgan.kho.gov.mn/ {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Ховдын сумууд}} [[Ангилал:Булган сум (Ховд)| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Ховд аймгийн сум]] i09x54dam0sdu3cgjsd40pvmg2169hj 0 8627 859798 859340 2026-06-22T18:52:45Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859798 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-06-22 18:52:45 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] hd3udg38s3blnd3ynhk5rqysei2mn67 0 8632 859831 807920 2026-06-22T21:57:55Z Enkhsaihan2005 64429 859831 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Short description|Энэтхэгийн далайн хоолой}} {{Инфобокс усны биет | name = Мозамбикийн хоолой | native_name = | native_name_lang = | image = LocationMozambiqueChannel.png | alt = | caption = Мозамбикийн хоолойн байршил | pushpin_map = Африк | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = | coords = {{coord|18|S|41|E|region:XI_type:waterbody|display =inline,title}} | type = [[Тэнгисийн хоолой|Хоолой]] | part_of = [[Энэтхэгийн далай]] | inflow = | rivers = | outflow = | catchment = | basin_countries = [[Мадагаскар]] ба [[Мозамбик]] | agency = | designation = | length = {{convert|1600|km|mi|abbr=on}} | width = {{convert|1000|km|mi|abbr=on}} | min_width = {{convert|419|km|mi|abbr=on}} | area = {{cvt|700,000|km2}} | depth = | max-depth = {{convert|3292|m|ft|abbr=on}} | volume = | residence_time = | salinity = | shore = | elevation = | frozen = | islands = | sections = | trenches = | benches = | cities = | website = | reference = }} '''Мозамбикийн хоолой''' ({{lang-en|Mozambique Channel}}) нь [[Африк]]ийн зүүн өмнөд хэсэг дэх [[Мозамбик]], [[Мадагаскар]] улсуудын хооронд орших, 1,600км орчим урттай [[Тэнгисийн хоолой|хоолой]] юм. Өргөн нь 400-800км. [[Европ]], [[Ази]]йг холбосон усан замд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд умард хэсэгт нь [[Коморос]], өмнөд хэсэгт нь [[Бассас да Индиа арал|Бассас да Индиа]], [[Европа арал|Европа]] зэрэг арлууд бий. Тус хоолойгоор [[Мозамбикийн урсгал]] урсдаг. {{commonscat}} [[Ангилал:Энэтхэгийн далайн хоолой]] [[Ангилал:Мадагаскарын ус зүй]] [[Ангилал:Мозамбикийн ус зүй]] {{geo-stub}} bd5ppeokeyhcxcio7tvkc1tx9rc3bmq 0 8771 859829 653868 2026-06-22T21:53:28Z Enkhsaihan2005 64429 859829 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Европын газар нутаг}} {{Инфобокс арал |name = Скандинавын хойг |image_name = Scandinavia.TMO2003050.jpg |image_caption = Скандинавын хойг 2003 оны өвөл |image_map = Scandinavian Peninsula (orthographic projection).svg |coordinates = {{coord|63|00|N|14|00|E|region:SE_type:isle_source:kolossus-ruwiki|display=inline,title}} |location = [[Хойд Европ]] |waterbody = [[Умард мөсөн далай]], [[Атлантын далай]] |area_km2 = 750,000 |elevation_m = 2,469 |highest_mount = [[Галлхёпигген]] |country1 = [[Норвеги]] |country1_admin_divisions = Эх газар |country2 = [[Швед]] |country2_admin_divisions = Эх газар |country3 = [[Финланд]] |country3_admin_divisions = [[Лапланд (Финланд)|Лапландын]] хэсэг }} '''Скандинавын хойг''' ({{lang-sv|Skandinaviska halvön}}, {{lang-no|Skandinaviske halvøy}}, {{lang-fi|Skandinavian niemimaa}}) нь [[Европ]]ын хойд хэсэгт орших томоохон [[хойг]] бөгөөд [[Норвеги]], [[Швед]] улсууд оршино. Хойгийн төв хэсэгт [[Скандинавын нуруу]] сунайх бөгөөд [[Хойд мөсөн далай]]н эргээр [[мөсөн гол]]ын үүсгэх [[фьорд]] гэж нэрлэдэг хавцлууд үргэлжилнэ. [[Балтын тэнгис]]ийн эрэг хавийн хэсэг нь [[нуур]] цөөрөм олонтой тэгш тал юм. Улс төрийн газар зүйн хувьд [[Швед]], [[Норвеги]], [[Финланд]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]] улсууд тус бүс нутагт холбогдоно. Эрт дээр цагт [[викинг]] буюу [[норманд]]ууд амьдардаг байв. [[Ангилал:Европын хойг]] [[Ангилал:Скандинавын газар зүй]] bgunxb0acgv732s8l7hqz59eudynw93 0 9223 859810 859361 2026-06-22T20:51:28Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859810 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 7zjyywzj72fsg99ezytx6zspgl9nxtn 0 10170 859744 810355 2026-06-22T12:31:19Z Enkhsaihan2005 64429 859744 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын төв хэсэгт орших хөндий}} {{About|соёлын дурсгалын||Орхон (салаа утга){{!}}Орхон}} {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв | WHS = Орхоны хөндийн соёлын дурсгал | image = Orchon-mongolei.JPG | image_upright = 1.2 | caption = | location = [[Монгол]] | includes = {{flatlist| * [[Хархорум]] * [[Мойлтын ам]] * [[Орхон-7]] * [[Хар балгас]] * [[Эрдэнэ Зуу хийд]] * [[Төвхөн хийд]] * [[Шанхын хийд]] * Дойтын балгас * [[Орхоны бичээс]] }} | criteria = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii), (iv)}} (ii), (iii), (iv) | ID = 1081rev | coordinates = {{coord|47|33|24|N|102|49|53|E|region:MN|display=title, inline|format=dms}} | year = 2004 | area = {{convert|121,967|ha|acre|abbr=on}} | buffer_zone = {{convert|61,044|ha|acre|abbr=on}} | locmapin = Монгол | map_caption = }} '''Орхоны хөндийн соёлын дурсгал''' нь [[Улаанбаатар]] хотоос 360 орчим километр алслагдсан, [[Монгол Улс]]ын төв хэсгээр урсах [[Орхон гол]]ын эрэг дагуу сунан байршсан байдаг. [[ЮНЕСКО]] 2004 онд 28-р чуулганаараа энэхүү газрыг [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэн авсан. Орхон голын хөндий нь Төв Азийн хоёр мянга гаруй жилийн турш нүүдэлчдийн соёл иргэншил хэрхэн хувьсан өөрчлөгдөж байсныг илтгэх хосгүй нандин дурсгалуудыг агуулдаг байна. Дэлхийн өвийн II, III, IV [[Дэлхийн өв|шалгуур]]уудыг хангасан тул 1081 дэх байршлаар бүртгэн, Ази-Номхон далайн бүс нутгийн өвд оруулсан байна. Олон зууны турш Орхон мөрний хөндий нь тал нутгийн нүүдэлчдийн хүчирхэг эзэнт улсуудын төв болсоор иржээ. Үүний хамгийн эртний нотолгоо нь 8-р зууны үед тогтнож байсан [[Хөх Түрэг]]ийн эзэнт гүрний Билгэ хаанд зориулсан [[Руни бичиг|Руни бичээс]] бүхий чулуун хөшөө юм. Уг хөшөөнөөс хойш 25 км зайд нүүдэлчдийн нийслэл Орд балгасын туурь байдаг. Түрэгийн улсуудын үед Орхон голын хөндийд орших Этүгэн уул сүсэг бишрэл, улс төрийн төв болж байсан ажээ. [[Кидан]]чуудын ноёрхлын үед тэдний сүр хүчийг илтгэсэн 3 хэлээр бичигдсэн олон тооний чулуун хөшөөнүүд бий болжээ. == Орхон мөрний хөндийд орших зарим дурсгалууд == * 8-р зууны эхэн үед Хөх Түрэгийн [[Билгэ хаан]], [[Куль Тегин]] нарт зориулан босгосон Орхоны бичээс бүхий хөшөөнүүд. Эдгээрийг Оросын археологичид 1889-1893 оны малталтаараа нээсэн байна. * [[Хар балгас]]ын туурь. 8-р зууны үеийн [[Уйгур]]ын эзэнт улсын нийслэл хот нь ордон, сүм, дуган, дэлгүүр гэх мэт маш олон тооны сүрлэг байгууламжуудтай 50 хавтгай дөрвөлжин км нутаг дэвсгэрийг хамран оршиж байжээ. * [[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] нийслэл [[Хархорум]] хотын туурь уг хөндийд оршдог. * [[Эрдэнэ зуу|Эрдэнэ зуу хийд]]. Монгол оронд Түвдийн Бурхны шашин дэлгэрсний бэлэгдэл, анхны буддын сүм. Уг сүмийн зарим хэсгийг коммунист дэглэмийн үед 1930-1940 оны орчимд устгасан байна. * [[Төвхөн хийд]]. Даянч ламын агуй болох Төвхөн нь өвөрмөц, хосгүй сүм юм. Далайн түвшнээс дээш 2600 метр өргөгдсөн уулын дээр орших уг хийдийг коммунист дэглэмийн үед нураасан байна. * [[Өгэдэй хаан]]ы амьдарч асан 13-14-р зууны үеийн Монгол хааны ордны туурь [[Файл:Harhorin.jpg|center|900px|thumb|Орхон голын хөндий. Хархорин орчимд. Панорам зураг]] [[Ангилал:Монгол дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Азийн хөндий]] [[Ангилал:Монголын хөндий]] [[Ангилал:Өвөрхангай аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Соёлын ландшафт]] rmbfvydk5lqi5zf135ros49k0eipymi 859745 859744 2026-06-22T12:32:48Z Enkhsaihan2005 64429 859745 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын төв хэсэгт орших хөндий}} {{About|соёлын дурсгалын||Орхон (салаа утга){{!}}Орхон}} {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв | WHS = Орхоны хөндийн соёлын дурсгал | image = Orchon-mongolei.JPG | image_upright = 1.2 | caption = | location = [[Монгол]] | includes = {{flatlist| * [[Хархорум]] * [[Мойлтын ам]] * [[Орхон-7]] * [[Хар балгас]] * [[Эрдэнэ Зуу хийд]] * [[Төвхөн хийд]] * [[Шанхын хийд]] * Дойтын балгас * [[Орхоны бичээс]] }} | criteria = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii), (iv)}} (ii), (iii), (iv) | ID = 1081rev | coordinates = {{coord|47|33|24|N|102|49|53|E|region:MN|display=title, inline|format=dms}} | year = 2004 | area = {{convert|121,967|ha|acre|abbr=on}} | buffer_zone = {{convert|61,044|ha|acre|abbr=on}} | locmapin = Монгол | map_caption = }} '''Орхоны хөндийн соёлын дурсгал''' нь [[Улаанбаатар]] хотоос 360 орчим километр алслагдсан, [[Монгол Улс]]ын төв хэсгээр урсах [[Орхон гол]]ын эрэг дагуу сунан байршсан байдаг. [[ЮНЕСКО]] 2004 онд 28-р чуулганаараа энэхүү газрыг [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэн авсан. Орхон голын хөндий нь Төв Азийн хоёр мянга гаруй жилийн турш нүүдэлчдийн соёл иргэншил хэрхэн хувьсан өөрчлөгдөж байсныг илтгэх хосгүй нандин дурсгалуудыг агуулдаг байна. Орхоны хөндийн түүх соёлын өвүүд нь Орхон голоо даган байрлаж байдаг. Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Орхоны хөндийн байгаль орчныг онгон төрхөөр нь хамгаалах, тус бүс нутагт эдийн засгийн үйл ажиллагааг зохицуулах, газарзүйн онцлогт нь тохируулан шинэ дэд бүтэцийг хөгжүүлэх зорилгоор Байгаль орчны сайдын тушаалаар 2006 онд хамгаалалтын захиргааг байгуулан [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] Хархорин сумын нутагт байршуулжээ. Энэхүү хамгаалалтын захиргаа нь Орхоны хөндий орчмын нутаг, Хангайн нурууны зүүн хойд төгсгөл хэсгийг хамарна. Гадаргын хувьд Орхон Сэлэнгийн сав газрын бэсрэг уулс, Орхон голын өргөн хөндий гэсэн хоёр хэсгээс тогтоно. Нутгийн гадаргын зонхилох хэсгийг бэсрэг уулс, намхавтар гүвээ жижиг толгодын зэрэгцээ Орхон гол, түүний цутгал жижиг голууд, уулс хоорондын ам, өргөн нарийн хоолой хөндий, тэгш талууд эзэлнэ. Уулсын хувьд 2377 метр өндөр Хутаг уул, 2312 метр өндөр Өндөр овоот, 2227 метр өндөр Шивээт улаан, 1863 метр өндөр Их бэрх, 1646 метр өндөр Их арцат уулс оршдог. Орхон голын сав дагуу Хангайн нурууны зүүн урд үзүүрийн өндөр уулын тайгархаг ой, уулын ойт хээр, голын хөндийн нуга, хуурай хээр гэсэн байгалийн олон янзын төрх байдал хосолсон байдаг. 48 зүйл хөхтөн амьтан байдгаас ховорт тооцогдох дагуурын зараа, шилүүс, зэрлэг гахай, халиун буга, баданга хүдэр бий. Сахалт багваахай, ойн багваахай, уссаг багваахай, жижиг соотгой, буурал самаахай, умрын сарсаахай, гар далавчтан зэрэг жижиг хөхтөн байхаас гадна агнуурын ач холбогдолтой 17 зүйл хөхтөн бий. Ургамалжилтаараа жинхэнэ хээр, Сибирийн тайгын бүс хоёрын завсрын бүсэд хамаарна. Орхон голын эрэг дагуу, хоёр хажуугийн хад асгатай огцом хажуу их бөгөөд тэнд сөөг, сөөгөнцөр ургамал ургадаг. Дэлхийн өвийн II, III, IV [[Дэлхийн өв|шалгуур]]уудыг хангасан тул 1081 дэх байршлаар бүртгэн, Ази-Номхон далайн бүс нутгийн өвд оруулсан байна. Олон зууны турш Орхон мөрний хөндий нь тал нутгийн нүүдэлчдийн хүчирхэг эзэнт улсуудын төв болсоор иржээ. Үүний хамгийн эртний нотолгоо нь 8-р зууны үед тогтнож байсан [[Хөх Түрэг]]ийн эзэнт гүрний Билгэ хаанд зориулсан [[Руни бичиг|Руни бичээс]] бүхий чулуун хөшөө юм. Уг хөшөөнөөс хойш 25 км зайд нүүдэлчдийн нийслэл Орд балгасын туурь байдаг. Түрэгийн улсуудын үед Орхон голын хөндийд орших Этүгэн уул сүсэг бишрэл, улс төрийн төв болж байсан ажээ. [[Кидан]]чуудын ноёрхлын үед тэдний сүр хүчийг илтгэсэн 3 хэлээр бичигдсэн олон тооний чулуун хөшөөнүүд бий болжээ. == Орхон мөрний хөндийд орших зарим дурсгалууд == * 8-р зууны эхэн үед Хөх Түрэгийн [[Билгэ хаан]], [[Куль Тегин]] нарт зориулан босгосон Орхоны бичээс бүхий хөшөөнүүд. Эдгээрийг Оросын археологичид 1889-1893 оны малталтаараа нээсэн байна. * [[Хар балгас]]ын туурь. 8-р зууны үеийн [[Уйгур]]ын эзэнт улсын нийслэл хот нь ордон, сүм, дуган, дэлгүүр гэх мэт маш олон тооны сүрлэг байгууламжуудтай 50 хавтгай дөрвөлжин км нутаг дэвсгэрийг хамран оршиж байжээ. * [[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] нийслэл [[Хархорум]] хотын туурь уг хөндийд оршдог. * [[Эрдэнэ зуу|Эрдэнэ зуу хийд]]. Монгол оронд Түвдийн Бурхны шашин дэлгэрсний бэлэгдэл, анхны буддын сүм. Уг сүмийн зарим хэсгийг коммунист дэглэмийн үед 1930-1940 оны орчимд устгасан байна. * [[Төвхөн хийд]]. Даянч ламын агуй болох Төвхөн нь өвөрмөц, хосгүй сүм юм. Далайн түвшнээс дээш 2600 метр өргөгдсөн уулын дээр орших уг хийдийг коммунист дэглэмийн үед нураасан байна. * [[Өгэдэй хаан]]ы амьдарч асан 13-14-р зууны үеийн Монгол хааны ордны туурь [[Файл:Harhorin.jpg|center|900px|thumb|Орхон голын хөндий. Хархорин орчимд. Панорам зураг]] [[Ангилал:Монгол дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Азийн хөндий]] [[Ангилал:Монголын хөндий]] [[Ангилал:Өвөрхангай аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Соёлын ландшафт]] rlq0dhwctdgyh4a5v8ca08ssr0oirs3 859746 859745 2026-06-22T12:32:58Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Орхоны хөндийн соёлын дурсгал]] to [[Орхоны хөндий]] 859745 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын төв хэсэгт орших хөндий}} {{About|соёлын дурсгалын||Орхон (салаа утга){{!}}Орхон}} {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв | WHS = Орхоны хөндийн соёлын дурсгал | image = Orchon-mongolei.JPG | image_upright = 1.2 | caption = | location = [[Монгол]] | includes = {{flatlist| * [[Хархорум]] * [[Мойлтын ам]] * [[Орхон-7]] * [[Хар балгас]] * [[Эрдэнэ Зуу хийд]] * [[Төвхөн хийд]] * [[Шанхын хийд]] * Дойтын балгас * [[Орхоны бичээс]] }} | criteria = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii), (iv)}} (ii), (iii), (iv) | ID = 1081rev | coordinates = {{coord|47|33|24|N|102|49|53|E|region:MN|display=title, inline|format=dms}} | year = 2004 | area = {{convert|121,967|ha|acre|abbr=on}} | buffer_zone = {{convert|61,044|ha|acre|abbr=on}} | locmapin = Монгол | map_caption = }} '''Орхоны хөндийн соёлын дурсгал''' нь [[Улаанбаатар]] хотоос 360 орчим километр алслагдсан, [[Монгол Улс]]ын төв хэсгээр урсах [[Орхон гол]]ын эрэг дагуу сунан байршсан байдаг. [[ЮНЕСКО]] 2004 онд 28-р чуулганаараа энэхүү газрыг [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэн авсан. Орхон голын хөндий нь Төв Азийн хоёр мянга гаруй жилийн турш нүүдэлчдийн соёл иргэншил хэрхэн хувьсан өөрчлөгдөж байсныг илтгэх хосгүй нандин дурсгалуудыг агуулдаг байна. Орхоны хөндийн түүх соёлын өвүүд нь Орхон голоо даган байрлаж байдаг. Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Орхоны хөндийн байгаль орчныг онгон төрхөөр нь хамгаалах, тус бүс нутагт эдийн засгийн үйл ажиллагааг зохицуулах, газарзүйн онцлогт нь тохируулан шинэ дэд бүтэцийг хөгжүүлэх зорилгоор Байгаль орчны сайдын тушаалаар 2006 онд хамгаалалтын захиргааг байгуулан [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] Хархорин сумын нутагт байршуулжээ. Энэхүү хамгаалалтын захиргаа нь Орхоны хөндий орчмын нутаг, Хангайн нурууны зүүн хойд төгсгөл хэсгийг хамарна. Гадаргын хувьд Орхон Сэлэнгийн сав газрын бэсрэг уулс, Орхон голын өргөн хөндий гэсэн хоёр хэсгээс тогтоно. Нутгийн гадаргын зонхилох хэсгийг бэсрэг уулс, намхавтар гүвээ жижиг толгодын зэрэгцээ Орхон гол, түүний цутгал жижиг голууд, уулс хоорондын ам, өргөн нарийн хоолой хөндий, тэгш талууд эзэлнэ. Уулсын хувьд 2377 метр өндөр Хутаг уул, 2312 метр өндөр Өндөр овоот, 2227 метр өндөр Шивээт улаан, 1863 метр өндөр Их бэрх, 1646 метр өндөр Их арцат уулс оршдог. Орхон голын сав дагуу Хангайн нурууны зүүн урд үзүүрийн өндөр уулын тайгархаг ой, уулын ойт хээр, голын хөндийн нуга, хуурай хээр гэсэн байгалийн олон янзын төрх байдал хосолсон байдаг. 48 зүйл хөхтөн амьтан байдгаас ховорт тооцогдох дагуурын зараа, шилүүс, зэрлэг гахай, халиун буга, баданга хүдэр бий. Сахалт багваахай, ойн багваахай, уссаг багваахай, жижиг соотгой, буурал самаахай, умрын сарсаахай, гар далавчтан зэрэг жижиг хөхтөн байхаас гадна агнуурын ач холбогдолтой 17 зүйл хөхтөн бий. Ургамалжилтаараа жинхэнэ хээр, Сибирийн тайгын бүс хоёрын завсрын бүсэд хамаарна. Орхон голын эрэг дагуу, хоёр хажуугийн хад асгатай огцом хажуу их бөгөөд тэнд сөөг, сөөгөнцөр ургамал ургадаг. Дэлхийн өвийн II, III, IV [[Дэлхийн өв|шалгуур]]уудыг хангасан тул 1081 дэх байршлаар бүртгэн, Ази-Номхон далайн бүс нутгийн өвд оруулсан байна. Олон зууны турш Орхон мөрний хөндий нь тал нутгийн нүүдэлчдийн хүчирхэг эзэнт улсуудын төв болсоор иржээ. Үүний хамгийн эртний нотолгоо нь 8-р зууны үед тогтнож байсан [[Хөх Түрэг]]ийн эзэнт гүрний Билгэ хаанд зориулсан [[Руни бичиг|Руни бичээс]] бүхий чулуун хөшөө юм. Уг хөшөөнөөс хойш 25 км зайд нүүдэлчдийн нийслэл Орд балгасын туурь байдаг. Түрэгийн улсуудын үед Орхон голын хөндийд орших Этүгэн уул сүсэг бишрэл, улс төрийн төв болж байсан ажээ. [[Кидан]]чуудын ноёрхлын үед тэдний сүр хүчийг илтгэсэн 3 хэлээр бичигдсэн олон тооний чулуун хөшөөнүүд бий болжээ. == Орхон мөрний хөндийд орших зарим дурсгалууд == * 8-р зууны эхэн үед Хөх Түрэгийн [[Билгэ хаан]], [[Куль Тегин]] нарт зориулан босгосон Орхоны бичээс бүхий хөшөөнүүд. Эдгээрийг Оросын археологичид 1889-1893 оны малталтаараа нээсэн байна. * [[Хар балгас]]ын туурь. 8-р зууны үеийн [[Уйгур]]ын эзэнт улсын нийслэл хот нь ордон, сүм, дуган, дэлгүүр гэх мэт маш олон тооны сүрлэг байгууламжуудтай 50 хавтгай дөрвөлжин км нутаг дэвсгэрийг хамран оршиж байжээ. * [[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] нийслэл [[Хархорум]] хотын туурь уг хөндийд оршдог. * [[Эрдэнэ зуу|Эрдэнэ зуу хийд]]. Монгол оронд Түвдийн Бурхны шашин дэлгэрсний бэлэгдэл, анхны буддын сүм. Уг сүмийн зарим хэсгийг коммунист дэглэмийн үед 1930-1940 оны орчимд устгасан байна. * [[Төвхөн хийд]]. Даянч ламын агуй болох Төвхөн нь өвөрмөц, хосгүй сүм юм. Далайн түвшнээс дээш 2600 метр өргөгдсөн уулын дээр орших уг хийдийг коммунист дэглэмийн үед нураасан байна. * [[Өгэдэй хаан]]ы амьдарч асан 13-14-р зууны үеийн Монгол хааны ордны туурь [[Файл:Harhorin.jpg|center|900px|thumb|Орхон голын хөндий. Хархорин орчимд. Панорам зураг]] [[Ангилал:Монгол дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Азийн хөндий]] [[Ангилал:Монголын хөндий]] [[Ангилал:Өвөрхангай аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Соёлын ландшафт]] rlq0dhwctdgyh4a5v8ca08ssr0oirs3 0 10686 859875 676778 2026-06-23T10:54:52Z CommonsDelinker 211 [[File:NorthWest_African_Cheetah_(14846381095).jpg]]-г [[File:Northeast_African_Cheetah_(14846381095)_2013.jpg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Crite 859875 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Баруун Хойд Африкийн үчимбэр | status = CR | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name="iucn"> {{IUCN2008 |assessors=Belbachir, F. |year=2008 |id=221 |title= Acinonyx jubatus ''ssp.'' hecki |downloaded=4 February 2009}} </ref> | image =Northeast African Cheetah (14846381095) 2013.jpg | image_width = 180px | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] |subphylum = [[Сээр нуруутан]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | familia = [[Мийнхэн]] | subfamilia = Felinae | genus = ''Acinonyx'' | species = Үчимбэр | subspecies = Баруун Хойд Африкийн үчимбэр | trinomial = ''Acinonyx jubatus hecki'' | trinomial_authority = Хилцхаймер, 1913 }} '''Баруун Хойд Африкийн үчимбэр''' (''Acinonyx jubatus hecki''), түүнчлэн '''Сахаарын үчимбэр''' гэдэг [[үчимбэр]]ийн нэн ховордсон дэд зүйл гол төлөв Хойд Африкт л тархсан. [[Бенин]], [[Буркина-Фасо]], [[Алжир]], [[Мали]], [[Того]], [[Нигер]]т тархсан. Нийт тоо толгой нь 250 бие гүйцсэн үчимбэрээс хэтрэхгүй байх магадлалтай. <ref>{{Cite web | url = http://www.zsl.org/conservation/news/new-evidence-of-critically-endangered-cat,564,NS.html | title = New evidence of critically-endangered cat | author = Zoological Society of London | accessdate = 2009-02-24 }}</ref> == Лавлах материал == {{commons}} {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Мийнхэн]] 461ukpdn2qo6er9rrkrbyq2czmempg6 0 11173 859740 769822 2026-06-22T12:29:05Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Орхон-Руни бичиг]] to [[Орхоны бичээс]] 769822 wikitext text/x-wiki '''Орхон-Руни''' '''бичиг''' ('''Орхоны бичээс''') бүхий бичээс нь эртний монголчуудын хэрэглэж байсан цагаан толгой юм. Анх [[1692]] онд Н.Витзен гэдэг хүн Верхотуре хавиас, [[1696]] онд Семён Ремезов Талас голын эх орчмоос үл мэдэгдэх бичигтэй чулуунууд олсноо мэдээлжээ. Ф.И.Страленберг [[1730]] онд Уйбат болон [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] хөндийд орших ийм бичигтэй хөшөөнүүдийн тухай мэдээлсэн. [[Орос]]ын [[I Пётр]] хааны заавраар [[1722]] онд Д.Е.Мессершмидт удирдсан Сибирийн экспедицийн тэмдэглэлд дээрх бичигтэй хөшөө, хад, чулууны талаар дурджээ. [[1818]] онд оросын жуулчин Григорий Спасский "Сибирский вестник" сэтгүүлд тодорхой мэдээ нийтлүүлснээр учир нь мэдэгдэхгүй бичигтэй хөшөөний тухай олны анхаарлыг татжээ. == Бичгийн таамаглал == Үл мэдэгдэх бичигтэй бараг адил бичиг [[Скандинавын хойг]]т байсан бөгөөд тэндэхийн хэлний нэг аялгуугаар энэ бичиг "РУНИ" (нууц бичиг, учрыг нь тайлж чадаагүй бичиг) гэж нэрлэгдэх болов. Нийтийн тооллын II-XIII зууны үед Скандинавын газарт амьдрагч ард түмэн мэргэ, төлөг, тахилга, шүтлэгийн зүйл, хаягийн тэмдэг болгон "руни" бичгийн үсгийг хэрэглэж байсан түүхтэй. [[Төв Ази]], [[Сибирь]] нутгаас төсөөтэй бичиг олдсон нь [[Финланд]], [[Дани]] зэрэг орны анхаарлыг татаж үүний учрыг тайлахыг сонирхох болжээ. Энэ бичгийн нэг үгийг ч уншиж чадахгүй байсан эхний үед янз бүрийн таамаглал дэвшүүлцгээв. Жишээ нь: Т.Байер энэ бичгийг хуучин кельт гаралтай ард түмний бичиг гэсэн бол П.С.Паллас хуучин гот бичгийн нэг төрөл гэж таамаглав. Зарим европ (Скандинав) хүн өвөг дээдсийнхээ нутаг бол Сибирь, төв Ази байсан юм биш биз гэж бодоход хүрсэн. Энэ бүх нууцыг тайлсан хариу өгсөн анхны хүн бол Копенгагены их сургуулийн харьцуулан судлах хэл зүйн тэнхимийн профессор Томсен Вильгельм Людвиг (1842-1927) юм. == Бичгийг тайлсан нь == В.Томсен хэдэн арван мянган үсгийн дүрсийг ажиглаж, төсөөтэй дүрсийг эмхэтгэн нэгтгээд энэ бичиг 38 дүрс (үсэг)-ээс бүтжээ гэсэн нь нотлогдов. Хөшөө босгох үед Тан улсын хааны бичүүлсэн ханз бичгээс "тү-кюэ" (түрүг), "кюэ-тэгин" (Күлтэгин), "би-киэ" (Билигэ) гэсэн үгнүүдээс "т, к, ү" авиануудыг ялган таньж "тнгри" (тэнгэр) гэсэн үгийг уншиж тайлжээ. Энэ мэт шаргуу оролдсоор түрүг бичгийн нууцыг тайлсан байна. Ийнхүү [[1893]] оны [[12 сарын 15]]-нд Дани улсын хааны шинжлэх ухааны нийгэмлэгийн хуралд 15 хуудсанд багтсан илтгэл хэлэлцүүлж нүүдэлчдийн соёл иргэншлийн түүхийг гэрэлтүүлсэн нээлт хийжээ. Энэхүү [[1893]] оноос хойш түрүг бичгийн битүүлэг учир тайлагдаж Төв азийн нүүдэлчин монгол түрүгийн түүх, соёл иргэншлийн нууц гэрэлтэн тодрох эхлэл тавигдсан гэж үзвэл зохилтой. Хөшөө чулууны бичиг нь Хөх Түрүгийн улс төрийн хураангуй түүх юм. Хөшөө чулууны бичгийг '''"руни"''' (нууц бичиг) эсвэл '''"Орхон-Енисейн бичиг"''', '''"Түрүг бичиг"''' гэж олноор нэрлэж ирсэн. == Байршил == Орхоны Хөндий == Хүннүчүүдийн бичиг үсэг == [[2019 он|2019]] оноос '''"Хүн бичиг"''' буюу Хүннүчүүдийн бичиг үсэг гэж Монголчууд үзэж байгаа. Учир нь Хүннүчүүд нь түүхэн эх сурвалжаар нотлогдож буй хамгийн эхний Монгол, Төв ази дахь гүрэн бөгөөд Түрэгүүдийн өвөг учир уг бичгийг Түрэгээр нэрлэх нь зохисгүй. Мөн хүн бичгийн гарал нь Нийтийн тооллын өмнөх VI-IV зуунд оршиж байсан Архемедины эзэнт гүрний хэрэглэж байсан арамей бичгээс нэг хувилбар болон нэвтэрсэн юм. Хүн бичгийн хэл нь монгол түрэг хэлний аль алины шинжийг хадгалсан, авиазүйн хувьд нарийн боловсорсон дүрэм журамтай бичиг байжээ. Үгийг эр эмээр ялгахаас гадна эр үгэнд бичдэг эгшиг, гийгүүлэгч, эм үгэнд бичдэг эгшиг, гийгүүлэгчтэй байсан, түүнчлэн тухайн үгийн дуудлагыг тусгаж бичдэг байжээ. == Мөн үзэх == *[[Күлтигин]] *[[Билгэ хаан]] *[[Эртний Түрэг бичиг]] == Ашигласан линкүүд == * [https://web.archive.org/web/20090326051209/http://www.huhturug.comuv.com/ Хөх Түрүгийн Бичиг] * [https://web.archive.org/web/20120411140854/http://gokturkanitlari.appspot.com/ Orkhon Inscriptions complete text] [[Ангилал:Монголын соёл]] [[Ангилал:Цагаан толгой]] [[Ангилал:Хөх Түрэг улс]] [[Ангилал:Эртний Туркийн хэл]] dejgwlho8xbzvzue3yhm2dmwy18n6qo 0 12917 859802 81045 2026-06-22T19:42:49Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Бахайн ертөнцийн төв]] 859802 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Бахайн ертөнцийн төв]] e71rchglmsx5ufnkeoagjs0rzf0bmym 0 14616 859765 849807 2026-06-22T13:25:59Z Megzer 20491 859765 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Guyuk khan's Stamp 1246.jpg|thumb|200px|[[Их Монгол Улс]]ын төрийн тамга]] [[Зураг:Emperoryuandinastycollage.jpg|350px|thumb|[[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] 15 хааны 8-ынх нь зураг]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|350px|thumb|[[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] тэлэлт болон хуваагдлын зураг]] {{Загвар:Монголын түүх}} Энд '''[[монгол үндэстэн|монгол]] [[хаан|хаад]]''' '''[[хан]]гуудын''' нэр, хаанчилсан он жилийг дурдав. ==[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 - НТ 216 он)== # [[Түмэн шаньюй]] (НТӨ 220 оны орчим - 209) # [[Модун шаньюй|'''Модун шаньюй''']] (НТӨ 209-174) # [[Лаошан шаньюй]] (НТӨ 174-161) # [[Жюнчэн шаньюй]] (НТӨ 161-126) # [[Ичиси шаньюй]] (НТӨ 126-114) # [[Увэй шаньюй]] (НТӨ 114-104) # [[Үшилү шаньюй]] (НТӨ 104-102) # [[Гоулихү шаньюй]] (НТӨ 102-101) # [[Чедихөү шаньюй]] (НТӨ 101-96) # [[Хүлүгү шаньюй]] (НТӨ 96-85) # [[Хуяньди шаньюй]] (НТӨ 85-68) # [[Шюйлюйчюаньчюй шаньюй]] (НТӨ 68-60) # [[Уяньгюйди шаньюй]] (НТӨ 60-58) # [[Хуханье шаньюй]] (НТӨ 58-31) # [[Жижи шаньюй]] (НТӨ 58-36) # [[Фүжүлэй шаньюй]] (НТӨ 31-20) # [[Соусе шаньюй]] (НТӨ 20-12) # [[Чөяа шаньюй]] (НТӨ 12-8) # [[Үжүлю шаньюй]] (НТӨ 8 НТ 13) # [[Үлэй шаньюй|Үлэй шаньюй]] (НТ 13-18) # [[Юй шаньюй]] (НТ 18-46) # [[Удадихоу шаньюй]] (НТ 46-46) === [[Умард Хүннү]] (НТ 46-93) === # [[Пүнү шаньюй]] (НТ 46 - ?) # [[Ёулю шаньюй]] (НТ ? - 87), Пүнү шаньюйгийн ач хүү # [[Умардын шаньюй]] (НТ 88-91), Ёулю шаньюйгийн дүү. Нэр нь түүхэнд бичигдсэнгүй. # [[Юйчужянь шаньюй]] (НТ 91-93), Ёулю шаньюйгийн дүү === [[Өмнөд Хүннү]] (НТ 48-216) === # [[Би шаньюй]] (НТ 48-56) # [[Чюфү ёоуди шаньюй]] (НТ 56-57) # [[Ифа Юлүти шаньюй]] (НТ 57-59) # [[Шитун Шижү Хоуди шаньюй]] (НТ 59-63) # [[Чючү Жюлинди шаньюй]] (НТ 63) # [[Хүсе Шижү Хоуди шаньюй]] (НТ 63-85) # [[Итү Юлүти шаньюй]] (НТ 85-88) # [[Түньтүхэ шаньюй]] (НТ 88-93) # [[Аньгүо шаньюй]] (НТ 93-94) # [[Шизи шаньюй]] (НТ 94-98) # [[Тань шаньюй]] (НТ 98-124) # [[Ба шаньюй]] (НТ 124-128) # [[Шюли шаньюй]] (НТ 128-142) # [[Чэнью шаньюй]] (НТ 142-143) # [[Доулоучү шаньюй]] (НТ 143-147) # [[Жюйчөр шаньюй]] (НТ 147-172) # [[Түтө Руоши Жүжю шаньюй]] (НТ 172-178) # [[Хүжөн шаньюй]] (НТ 178-179) # [[Чянчү шаньюй]] (НТ 179-188) # [[Юфүлуо шаньюй]] (НТ 188-195) # [[Хүчүчюань шаньюй]] (НТ 195-216) ==[[Сяньби|Сяньби улс]]== # [[Таньшихуай|Таньшихуай хаан]] (НТ 156-181) # [[Хэлянь]] (НТ 181-182), Таньшихуай хааны хүү. Дайнд амь үрэгдсэн. # [[Цяньмань]] (НТ 182 - ?), Хэлянь хааны хүү. # [[Күйтоу]] (НТ ? - 210?), Таньшихуай хааны ач хүү. # [[Бүдүгэнь]] (НТ 210? - 233), Куйтоугийн дүү. # [[Кэбинэн]] (НТ 210? - 235), угсаа гарал нь тодорхойгүй, Сяньбийн аль нэг аймгийн удирдагч байсан. Хаан ширээг булаан авсан нэгэн. [[Цао Вэй улс|Вэй улсын]] алуурчинд алуулсан. ==[[Нирун улс]]== # [[Мугулюй]] # [[Чаругуй хан]] # [[Тунугуй хан]] # [[Бати хан]] # [[Бисуюань хан]] # [[Пихоуба хан]] # [[Веньхети хан]] # [[Мангэти хан]] # [[Хэдуохан хан]] # [[Жарун хаан]] (НТ 402-410) # [[Хулюй хаан]] (НТ 410-414) # [[Датань хаан]] (НТ 414-429) # [[Ути хаан]] (НТ 429-444) # [[Тогочин хаан]] (НТ 444-450) # [[Ижин хаан]] (НТ 450-485) # [[Түлүн хаан]] (НТ 485-492) # [[Нагай хаан]] (НТ 492-506) # [[Футу хаан]] (НТ 506-508) # [[Чуну хаан]] (НТ 508-520) # [[Анагуй хаан]] (НТ 520-552) # [[Поломэн хаан]] (НТ 521-524) # [[Тибэд хаан]] (НТ 552-553) # [[Дэнжу хаан]] (НТ 553) # [[Амаржин хаан]] (НТ 553-554) # [[Дэншузи хаан]] (НТ 555) == [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэгийн хаант улс]] (552-745) == # [[Буман хаан]] (551-552) # [[Иссик хаан]] (552-554) # [[Мукан хаан]] (554-572) # [[Таспар хаан]] (572-581) # [[Амрак|Амрак хаан]] (581) # [[Ишбара хаан]] (581-587) # [[Чоллыг Ябгу Бага хаан]] (587-588) # [[Тулан хаан]] (588-599) === Зүүн Түрэг улс (599-630) === # [[Киминь хаан]] (599-603) # [[Шиби хаан]] (603-619) # [[Чуло хаан]] (619-620) # [[Сэли хаан]] (620-630) === [[Хожуу Түрэгийн хаант улс]] (682-745) === # [[Элтэрэс хаан]] (682-693) # [[Капаган хаан]] (693-716) # [[Инел хаан]] (716) # [[Билгэ хаан]] (716-734) # [[Ижань хаан]] (734-739) # [[Тэнгри хаан]] (739-741) # [[Кутлук Ябгу хаан]] (741-742) # [[Озмыш тегин]] (742-744) # [[Баймэй хаан]] (744-745) == [[Уйгур улс|Уйгурын хаант улс]] == # [[Кутлук Билгэ Күл хаан|Пэйло]] (744-747) [[Яклакар]] овгийн Хушу ноёны хүү # [[Баянчор хаан]] (747-759), Күл Билгэ хааны хоёр дахь хүү # [[Идигинь хаан]] (759-779), Баянчор хааны хоёр дахь хүү # [[Дуньмохэ хаан]] (780-789), Баянчор хааны хүү Чабыш тэгиний ууган хүү # [[Дулосы хаан]] (789-790), Дуньмохэ хааны хүү # [[Фэнчэн хаан]] (790-795), Дулосы хааны хүү # [[Алп Күтлүк хаан]] (795-805), [[Эдиз]] овгийн жанжин. # [[Күлүг Билгэ хаан]] (805-808) # [[Бао-и хаан]] (808-821) # [[Чүндэ хаан]] (821-824) # [[Жаоли хаан]] (824-832) # [[Жаншинь хаан]] (833-839) # [[Касар хаан]] (839-840) # [[Үже хаан]] (840-846) # [[Энянь хаан]] (846-848) == Их [[Хидан Улс]] == # [[Елюй Абаожи]] (Амбагян, 901-926), Ляо улсын Тайзү хаан # [[Яогу|Елюй Дэгуан]] (Яогу, 926-947), Ляо улсын Тайзун хаан # [[Елюй Уюй|Елюй Руань]] (Уюй, 947-951), Ляо улсын Шизун хаан # [[Елюй Жин]] (Шулү, 951-969), Ляо улсын Мүзун хаан # [[Елюй Шянь]] (Мин-и, 969-982), Ляо улсын Жинзун хаан # [[Елюй Вэньшүнү]] (Лоншю, 982-1031), Ляо улсын Шэньзун хаан # [[Елюй Жигу]] (Жигу, 1031-1055), Ляо улсын Шиньзун хаан # [[Елюй Хунжи]] (Чала, 1055-1101), Ляо улсын Даозун хаан # [[Елюй Яньши]] (Агүо, 1101-1125), Ляо улсын (Тяньзуоди) хаан == [[Хэрэйд|Хэрэйдийн ханлиг]] == # [[Маркуз Буюрук хан]] # Сарык хан? # [[Куржакуз буюруг хан]] # [[Тоорил хан]] (116?-1194; 1198-1203) # [[Эрх Хара]] (1194-1198) # [[Жаха Хамбу|Жаха хамбу]] (1203-1204) == [[Найман|Найманы ханлиг]] == # [[Инанча билгэ хан]] (?-1201) #[[Таян хан]] (1201-1204) # Буюруг хан (1201-1205) # [[Хүчлүг|Хүчүлүг хан]] (1204-1218) == [[Хамаг Монгол|Хамаг Монголын ханлиг]] == # '''[[Хайду (хан)|Хайду хан]] (1080?-?)''' # [[Байшонхор догшин]] (?-1100?) # [[Тумбинай сэцэн]] (1100?-1130?) # [[Хабул хан|'''Хабул хан''']] (1130?-1148) # [[Амбагай хан|'''Амбагай хан''']] (1148-?) # [[Хутула хан|'''Хутула хан''']] (?-1160?) # [[Есүхэй баатар|'''Есүхэй баатар''']] (хан?) (1160-1171) # [[Таргудай Хирилтуг]] (1171-1201), 1189 он хүртэл Хамаг Монголын ихэнх хэсгийг захирч байгаад, 1189-1201 онд Хамаг Монголын Тайчуудаар төвлөрсөн зүүн хэсгийг захирч байсан бололтой. # [[Чингис хаан|'''Тэмүжин хан''']] (1189-1206) [[Зураг:Ih Mongol Uls.jpg|thumb|400px|Их Монгол Улсын хаад]] ==[[Их Монгол Улс]]== 1. '''[[Чингис хаан]]''' ([[1206]]-1227) — 22 жил хаан суув. [[Есүхэй]]н хөвүүн. Их Монгол улсыг үндэслэгч. <br>{{nbsp|5}}[[Тулуй ноён]] (1227-1229) — түр чөлөөний 2 жил хэрэг шийтгэв. [[Чингис хаан]]ы IV хүү.<br>2. '''[[Өгэдэй хаан]]''' (1229-[[1241]]) — 12 жил хаан суув. [[Чингис хаан]]ы III хүү.<br>{{nbsp|5}}Турхан хатан (1241-[[1246]]) — түр чөлөөний 5 жил хэрэг шийтгэв. [[Өгөөдэй хаан]]ы хатан.<br>3. '''[[Гүюг хаан]]''' ([[1246]]-1248) — 3 жил хаан суув. [[Өгөөдэй хаан]]ы ууган хүү.<br>{{nbsp|5}}[[Огул Каймиш хатан]] (1248-1251) — түр чөлөөний 3 жил хэрэг шийтгэв. [[Гүюг хаан]]ы хатан.<br>4. '''[[Мөнх хаан]]''' (1251-1259) — 9 жил хаан суув. [[Тулуй]]н ууган хүү. * '''[[Аригбуха хаан]]''' (1260-1264) — [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл]], бусад Монголын ханлигуудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй. [[Тулуй]]н гурав дахь хүү. * '''[[Хубилай хаан|Хубилай цэцэн хаан]]''' (1264-1271) - Монголын төрийн төвийг Хятадад шилжүүлэн нүүлгэв. Монголын эзэнт гүрний задрал. ===[[Юань Улс]]=== # '''[[Хубилай хаан|Сэцэн (Хубилай) хаан]]''' (1260-1294) — 34 жил хаан суув. [[Тулуй|Тулуйн]] их хатнаас төрсөн 2-р хүү. # '''[[Өлзийт Төмөр хаан|Өлзийт (Төмөр) хаан]]''' (1294-1307) — 13 жил хаан суув. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] ач хөвгүүн. [[Чингим|Чингим тайжын]] отгон хүү. # '''[[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг (Хайсан) хаан]]''' (1307-1311) — 4 жил хаан суув. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] гуч. # '''[[Аюурбарбад буянт хаан|Буянт (Аюурбарбад) хаан]]''' (1311-1320) — 9 жил хаан суув. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] гуч. [[Дармабала|Дармабалын]] отгон хүү, [[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг хааны]] төрсөн дүү. # '''[[Шадбал гэгээн хаан|Гэгээн (Шадбал) хаан]]''' (1321-1323) — 4 жил хаан суув. [[Аюурбарбад буянт хаан|Буянт хааны]] хүү. # '''[[Есөнтөмөр хаан]]''' (1323-1328) — 5 жил хаан суув. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] гуч, [[Гамала]] [[Жинь ван|жинь вангийн]] хүү. # '''[[Аригиба хаан]]''' (1328) — 3 сар хаан суув. Есөнтөмөрийн хааны ахмад хөвгүүн # '''[[Хүслэн хаан|Хутагт (Хүслэн) хаан]]''' (1329) — 7 сар хаан суув. [[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг хааны]] ахмад хүү. # '''[[Тугтөмөр хаан|Заяат (Тугтөмөр) хаан]]''' (1328-1329, 1329-1332) — 4 жил хаан суув. [[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг хааны]] 2-р хүү. # '''[[Ринчинбал хаан]]''' (1332) — 40 гаруй хоног хаан суув. [[Хүслэн хаан|Хүслэн хааны]] бага хүү. # '''[[Тогоонтөмөр хаан|Ухаант (Тогоонтөмөр) хаан]]''' (1333-1370) — 38 жил хаан суув. [[Ринчинбал хаан|Ринчинбал хааны]] ах. === [[Өгэдэй|Өгэдэйн]] өргөмөл газар (1265-1310) === # [[Хайду|'''Хайду''']] (1265-1301) # [[Чапар]] (1301-1310) ==[[Алтан Орд|Зүчийн Улс]]== # [[Бат хан]] (1237-1256), Зүчийн хүү # [[Сартаг]] (1255-1256), Батын хүү # [[Улагчи]] (1257), Бат ханы хүү # [[Бэрх]] (1257-1266), Бат ханы дүү, [[Улагчи|Улагчийг]] хороосон. # [[Мөнхтөмөр]] (1266-1282), Бат ханы ач хүү. # [[Тодмөнх]] (1282—1287), Мөнхтөмөр ханы хүү. # [[Тулабуга]] (1287—1291) # [[Тохта]] (1291—1312) # [[Өзбег]] (1312-1341) # [[Тинибег]] (1341-1342), Өзбег ханы хүү. # [[Жанибег]] (1342—1357), Өзбег ханы дүү, Тинибегийг хороосон. # [[Бердибег]] (1357—1361) # [[Кульпа]] (1359-1360) # [[Наурузбег]] (1360-1361) # [[Хызр]] (1361) # [[Төмөр Хожа]] (1361) # [[Ордумелиг]] (1361) # [[Кильдибег]] (1361-1362), Мамайн дэмжлэгтэй хаан суусан # [[Мурид]] (1362-1364), бодитоор Ильяс везир захирч байв # [[Абдуллах хан|Абдуллах]] (1362-1364, 1367-1368, 1369-1370), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв # [[Мир Болд]] (1362-1363, 1364-1365) # [[Азиз шейх]] (1364-1367) # [[Хасан (Алтан Орд)|Хасан]] (1369-1370), Хажи Черкесийн дэмжлэгтэй хаан болсон # [[Мухаммед Булак]] (1370-1372, 1375-1379), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв # [[Тулунбег]] (1370-1373) (эмэгтэй хаан), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв # [[Айбег (Алтан Орд)|Айбег]] (Ильбан, Ильбег) (1373-1376) # [[Черкес|Хажи Черкес]] (1374-1375) # [[Хаанбег]] (1375-1377) # [[Араб шах]] (1376-1379) # [[Урус]] (1376-1377), мөн Цагаан Ордны хан байсан бөгөөд Тохтамышын авга нь байв, ийнхүү Ордуудыг нэгтгэж чаджээ. # [[Туляк]] (1379-1380), Мамайн тоглоомын хаан # [[Тохтамыш]] (1380-1395) # [[Төмөрхүтлүг|Төмөркутлуг]] (1396-1401), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан # [[Шадибег]] (1399-1407): [[Едигей|Едигейн]] тоглоомын хаан # [[Болд (Алтан Орд)|Болд хан]] (1407-1410): [[Едигей|Едигейн]] тоглоомын хаан # [[Төмөр (Алтан Орд)|Төмөр хан]] (1410-1412): [[Едигей|Едигейн]] тоглоомын хаан # [[Желал ад-Дин (Алтан Орд)|Желал ал-Дин]] (1412-1413): Тохтамышийн хөвүүн. [[Литвын Их Вант Улс|Литвын]] дэмжлэгтэй хаан болсон. # [[Керим берди|Керим Берди]] (1413-1414): Тохтамышийн хөвүүн. Москвагийн дэмжлэгтэй хаан болсон. # [[Кебек (Алтан Орд)]] (1414): Тохтамышийн хөвүүн. Литвын дэмжлэгтэй хаан болсон. # [[Чэкрэ|Чекре]] (1414-1416): [[Едигей|Едигейн]] тоглоомын хаан # [[Жаббар берди|Жаббар Берди]] (1414-1415, 1416-1417): Тохтамышийн хөвүүн. Литвын дэмжлэгтэй хаан болсон. # [[Дервиш]] (1417-1419): [[Едигей|Едигейн]] тоглоомын хаан # [[Кадыр берди|Кадыр Берди]] (1419): Тохтамышийн хөвүүн. Литвын дэмжлэгтэй хаан болсон. # [[Хажи Мухаммед]] (1419): [[Шибан|Шибаны]] удам. 1420 онд [[Сибирийн ханлиг|Сибирийн хант улсыг]] байгуулж, салан тусгаарласан. # [[Үлүг Мухаммед]] (1419-1423, 1428-1437): 1435 онд [[Казанийн ханлиг|Казаний хант улсыг]] байгуулж, салан тусгаарласан. # [[Давлет берди|Давлет Берди]] (1419-1421, 1428-1432): Жаббар бердийн хөвүүн. Крымд төвлөрч байсан. # [[Барак (Алтан Орд)|Барак]] (1421-1427): Урус хааны ач хөвүүн # [[Сайид Ахмед]] (1433-1455): Тохтамышийн хөвүүн # [[Күчүк Мухаммед]] (1433-1459): [[Төмөр (Алтан Орд)|Төмөр хааны]] хөвүүн === [[Их Орд]] === # [[Махмуд (Их Орд)|Махмуд]] (1459-1465) # [[Ахмед хан|Ахмед]] (165-1481) # [[Шейх Ахмед]] (1481-1498, 1499-1502) # [[Муртаза]] (1498-1499) [[Зураг:Zuchi.jpg|thumb|400px|Алтан Ордын Улсын хаад]] ====[[Цагаан орд]]==== # [[Орда]] (1226–1251) # [[Кун Куран]] (1251–c.1280) # [[Хүйнчи]] (c.1280–1302) # [[Баян хан]] (1302–1309) # [[Сашибуга]] (1309–1315) # [[Илбасан]] (1315–1320) # [[Мубарек хожа]] (1320–1344) # [[Чимтай]] (1344–1374) # [[Урус]] (1374–1376) # [[Тогтакия]] (1376) # [[Төмөрмелиг]] (1377) # [[Тохтамыш]] (1377–1378) # Койричак (1378-1399) # Барак (1423-1428) # [[Мухаммед]] (1428-1431) # Мустафа (1431-1446) ''Тус ордыг 1446 онд Абулхаир хаан өөртөө нэгтэгсэн''. == [[Ил Хаант Улс]] == * [[Хүлэгү]] хан (1256-1265) * [[Абаха]] хан (1265-1282) * [[Тэкүдэр|Ахмед Тэкүдэр]] (1282-1284) * [[Аргун]] (1284-1291) * [[Гайхату]] (1291-1295) * [[Байду]] (1295) * [[Газан|Махмуд Газан]] (1295-1304) * [[Өлзийт]] (1304-1316) * [[Абу Саид (Ил Хан улс)|Абу Саид Бахадур]] (Абу саыд Баатар хан) (1316-1335) * [[Арпа Кэүн]] (1335-1336) Арпаг хорлосны дараа, Ил Хан улсын задралын үеэр байгуулагдсан тус бүс нутгийн улсууд өөр өөрсдийн удирдагчдыг хангаар өргөмжилжээ. [[Зураг:Il_Khaan.jpg|thumb|300px|Ил Хаадын Улс]] * [[Муса ил хан|Муса]] (1336-1336) (Багдадын Али Падшахын тоглоомын хан) * [[Мухаммед ил хаан|Мухаммад]] (1336-1338) ([[Жалайр]]ын '''Хасан Бузург''' ноёны тоглоомын хан) * [[Сати Бек ил хан]] (1338-1339) (Чобаныханы тоглоомын хан) * [[Сулейман ил хан|Сулейман]] (1339-1343) (Чобаныханы тоглоомын хан, 1341-1343 онд Сарбадарууд хүлээн зөвшөөрсөн) * [[Жахантөмөр ил хан]] (1339-1340) (Жалайрынханы тоглоомын хан) * [[Ануширван]] (1343-1356) (Чобаныханы тоглоомын хан) * [[II Газан]] (1356-1357) (зөвхөн зоосон дээр л хөрөг нь байсан) ''Зүүн Перс (Хорасан)-ээс ханд өргөмжлөгсөд:" * Тугайтөмөр (1338-1353) (1338-1349 онд Картууд; 1338-1339 ба 1340-1344 онд Жалайрууд; 1338-1341, 1344, 1353 онд Сарбадарууд тус тус хүлээн зөвшөөрсөн) * Лухман (1353-1388) (Тугайтөмөрийн хүү) ==[[Цагадайн улс]]== # [[Цагадай]] 1226-[[1242]] # [[Хара Хүлэгү]] 1242-1246 d. [[1252]] # [[Есөнмөнх]] 1246-1252 # Хархүлэгү (дахин суусан) 1252 # [[Мубарак шах]] 1252-1260 #*[[Ургана]] хатан (засаг баригч) 1252-1260 # [[Алгуй]] 1260-1266 # Мубарак шах (дахин суусан) 1266 # [[Барак (Цагадайн улс)|Барак]] 1266-1270 # [[Никпей]] 1270-1272? # [[Бөхтөмөр]] ?1272-1287 # [[Дува]] 1287-1307 # [[Кунжик]] 1306-1308 # [[Талику]] 1308-1309 # [[Кебек]] 1309 d. 1325 # [[Эсэнбөх]] 1309-?1318 # Кебек (дахин суусан) ?1318-1325 # [[Илжигдэй]] 1325-1329 # [[Дува Төмөр]] 1329-1330 # [[Тармаширин]] 1331-1334 # [[Бузан]] 1334-1335 # [[Чанши]] 1335-1338 # [[Есөнтөмөр хан|Есөнтөмөр]] 1338-?1342 # [[Али султан]] 1342, [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] удам. # [[Муххамед Пулад]] 1342-1343 # [[Казань хан|Казань]] 1343-1346 # [[Данишменж]] 1346-1348, [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] удам. [[Зураг:Chagadai.jpg|thumb|500px|Цагаадайн Улсын хаад]] ''Цагадайн улс нь баруун (Мавренахр), зүүн [[Могулистан]] гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан.'' === [[Мавереннахр]] улсын хаад === # [[Баян Кули]] (1348-1358) # [[Төмөр шах]] (1358) # [[Төглөгтөмөр|Туглугтөмөр]] (Могулистанд 1348-1363) (1358-1363) # [[Ильяс хожа]] (Могулистанд 1363-1368) (1363 -1368) # [[Адил султан]] (1363) # [[Кабул шах]] (1364-1370) # [[Сюргатмишь]] (1370-1384) # [[Махмуд султан (Цагадайн улс)]] (1384-1402) === [[Моголистан|Моголистаны]] хаад (1347-1462) === {| class="wikitable" !Цол !Нэрс !Хаанчлал |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Төглөгтөмөр|Төглөгтөмөр хаан]]<small>تغلق تیمور</small> |1348–1363 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Ильяс хожа]]<small>الیاس خوجہ</small> |1363–1368 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Камар ад-дин]]<small>قمر الدین خان دغلت</small> |1368–1392 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Хизр хожа]]<small>خضر خوجہ</small> |1389–1399 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Шамс-и-жахан]]<small>شمس جہان</small> |1399–1408 |- |''Хаан''<small>خان</small> |Муххамед хан (Моголстаны хаан) <small>محمد خان</small> |1408–1415 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Накш хаан]]<small>نقش جہان</small> |1415–1418 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Увэйс хаан]]<small>اویس خان</small> |1418–1421 ''Эхний удаа'' |- |''Хаан''<small>خان</small> |Шэр Муххамед хаан <small>شیر محمد</small> |1421–1425 |- |''Хаан''<small>خان</small> |Увэйс хаан <small>اویس خان</small> |1425–1429 ''2 дахь удаа'' |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Сатук хаан]]<small>ستوق خان</small> |1429–1434 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[II Эсэнбөх]] <small>ایشان بغا ثانی</small> |1429–1462 |} 1462 оноос тус улс нь '''Баруун Моголистан''', '''[[Зүүн Туркестан|Уйгурстан]]''' гэж хоёр хэсэг болж задарсан. Баруун Моголстан нь 1514 оноос нэрээ сольж '''[[Яркендын хант улс]]''' болсон. ==== Баруун Моголистаны хаад (1462-1514) ==== {| class="wikitable" !Баруун Моголстан !Зүүн Моголстан |- |[[Юнус хаан]] <small>یونس خان</small> 1462–1469 |[[Дост Мухаммед хаан]] <small>دوست محمد خان</small> 1462–1468 |- | |[[Кебек Султан Оглан]] <small>قبق سلطان</small> 1469 |- | colspan="3" |[[Юнус хаан]] <small>یونس خان</small> 1469–1487 |- |[[Махмуд хаан]] <small>محمود خان</small> 1487–1508 |[[Ахмед Алак]] <small>احمد الاچ</small> 1487–1503 |- | |[[Мансур хаан]] <small>منصور خان</small> 1503–1508 |- | colspan="3" |[[Мансур хаан]] <small>منصور خان</small> 1508–1514 |- |[[Султан Саид хаан]] <small>سلطان سعید خان</small> 1514–1533 |[[Мансур хаан]] <small>منصور خان</small> 1514–1548 |- |[[Абд ар Рашид хаан]] <small>عبد الرشید خان</small> 1533–1560 |[[Шах хаан]] <small>شاہ خان</small> 1543–1560 |- |[[Абдул Карим хан(Яркенд)]] <small>عبد الکریم خان</small> 1560–1591 [[Мухаммед султан (Могулстан)]] <small>محمد سلطان</small>1592-1609 [[Шуджа ад-дин Ахмад хаан]] <small>شجاع الدین احمد خان</small> 1609- 1618 |[[Абул Мухаммад хан (Турфан)]] <small>ابوالمحمد خان</small> 1570 [[Сүфи хаан (Турфан)]] <small>خان صُوفِيّ‎</small>1570 |} == Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691) == # [[Аюушридар хаан|Билэгт (Аюушридар) хаан]] (1370-1378) — 9 жил хаан суув. Умард Юань Улсын [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөрийн]] хүү. # [[Төгстөмөр хаан|Усхал (Төгстөмөр) хаан]] (1378-1388) — 11 жил хаан суув. Умард Юань Улсын [[Аюушридар хаан|Аюушридарын]] дүү. # '''[[Зоригт хаан]]''' (Есүдэр) (1388-1391) — 4 жил хаан суув. [[Аригбөх|Аригбөх хааны]] хойчис. # '''[[Энх хаан]]''' (1391-1394), [[Зоригт хаан|Зоригт хааны]] хүү. [[Алтан товч]] болон [[Мин улсын судар|Мин улсын түүхэнд]] нэр гардаг. # [[Элбэг нигүүлсэгч хаан]] (Нигүүлсэгч цолтой) (1394-1399), Аюушридар хааны хүү эсвэл [[Төгстөмөр хаан|Төгстөмөр хааны]] хүү гэж үздэг. # '''[[Гүнтөмөр хаан]]''' (1399-1402), [[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг хааны]] хүү эсвэл [[Аригбөх|Аригбөхийн]] удам гэж үздэг. # '''[[Өрөгтөмөр хаан]]''' (Ёлтөмөр) (1402-1408), [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]]н удам гэж үздэг. # [[Өлзийтөмөр хаан]] (Буяншир) (1408-1412), [[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг хааны]] хүү. # '''[[Дэлбэг хаан]]''' (1412-1415), Буяншир хааны хүү эсвэл Аригбөхийн удмын хүн гэж таамагладаг. # '''[[Ойрадай хаан]]''' (1415-1425/1417?), Аригбөхийн удмынх гэж үздэг. # '''[[Адай хаан]]''' (1425-1438), [[Хасар|Хасарын]] удам эсвэл Элбэг хаан, Өрөгтөмөр хааны хүү гэж янз бүрээр тайлбарладаг. # [[Тайсун хаан]] (Тогтоабух) (1434-1452), [[Харгучуг Дүүрэнтөмөр хунтайж|'''Дүүрэнтөмөр Хархуцаг тайж'''ын]] ганц хүү [[Ажай тайж|Ажай тайжын]] ахмад хөвгүүн. # [[Агваржин хаан]] ([[Жонон]]) (1453), [[Тайсун хаан|Тайсун хааны]] дүү. # '''[[Эсэн тайш|Эсэн хаан]]''' (1453-1454), Ойрадуудын Чорос аймгийн захирагч ([[Тайш]]). [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү. # [[Махагүргис хаан]] (Үхэгт хаан цолтой) (1454-1465), Тайсун хааны хүү. # [[Молон хаан]] (1465-1466), Тайсун хааны [[Горлос|Горлосын]] '''Алтайхан''' хатнаас төрсөн. # [[Мандуул хаан]] (1463-1467/1475-1479), [[Ажай тайж|Ажай тайжын]] ойрад хатнаас төрсөн отгон хүү. # [[Батмөнх Даян хаан]] (Даян хаан цолтой) (1470/1480-1517), [[Баянмөнх жонон|Баянмөнх жононгийн]] хүү. # [[Барсболд хаан]] ([[Жонон]]) (1517-1519), Даян хааны хүү # [[Боди Алаг хаан]] (1519-1547), Даян хааны ач хүү # [[Дарайсүн Гүдэн хаан]] (Гүдэн хаан цолтой) (1547-1557), Боди Алаг хааны ахмад хүү # [[Түмэн засагт хаан]] (1557-1592), Дарайсүн хааны ахмад хүү # [[Буян сэцэн хаан]] (Сэцэн хаан цолтой) (1592-1603), Түмэн хааны ахмад хүү # [[Лигдэн хаан|Лигдэн хутагт хаан]] ('''Хутагт''' суут Чингис даймин сэцэн, зүгүүдийг тийн бөгөөд ялгуугч бала чакраварти, дай тайсун, тэнгэрийн тэнгэр, дэлхий дахины хурмаст, алтан хүрдэнийг орчуулагч номын хаан цолтой){{sfn|МУТ.III боть|2003|pp=58}} (1604-1634), Буян сэцэн хааны хүү Мангус тайжийн хүү. ===Түмэдийн хаад=== # [[Алтан хан|Алтан хаан]] (1542-1581), [[Барсболд хаан|Барсболд хааны]] хоёрдугаар хүү # [[Сэнгэдүүрэн хан|Сэнгэдүүрэн сэцэн хаан]] (1582-1586), Алтан хааны ахмад хүү # [[Намудай сэцэн хаан]] (1586-1607), Сэнгэдүүрэн хааны хүү # [[Бошигт сэцэн хаан]] (1607-1627), Чөрүхэ Намудай ханы хүү === Ордосын хаад === # [[Бошигт жонон|Бошогт сэцэн жонон хаан]]{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=169}} (1614-1624), [[Буянбаатар хунтайж|Буянбаатар хунтайжийн]] хүү # [[Сэрэн эрдэнэ жонон|Сэрэн эрдэнэ хунтайж]]{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=169}} (1626), Бошогт жононгийн хүү # [[Ринчин жонон|Ринчэн сэцэн жонон хаан]]{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=174-175}} (1627-1630, 1634-1635), Бошогт жононгийн хүү # [[Туба жонон|Туба тайсун жонон]] (1630-1634), Бошогт жононгийн хүү === Харчины хаад === # [[Байсахал хөндлөн хан|Байсахал хүндүлэн хаан]] (1542-1572): [[Барсболд хаан|Барсболд хааны]] хүү. # [[Байхундай хөндлөн хаан]] (1572-1629): Байсахал хааны ахмад хөвгүүн Байсанхур үйзэн тайжийн хөвгүүн. === Халхын хаад (1586-1691) === ==== Түшээт хаан ==== # [[Абтай сайн хан|Абтай очирай сайн хаан]] (1586-1588) # [[Эрээхий мэргэн хан|Эрээхий мэргэн хаан]] (1588-?) # [[Гомбодорж Түшээт хан|Гомбодорж түшээт хаан]] (?-1653) # [[Чахундорж хан|Чахундорж түшээт хан]] (1653-1698) ==== Засагт хаан ==== # [[Лайхур хан|Лайхур хаан]] (1590-1596) # [[Субадай засагт хан|Субадай засагт хаан]] (1596-1650) # [[Норов Бишрэлт хан|Норов бишрэлт хаан]] (1650-1661) # [[Чуу Мэргэн Засагт хан|Чуумэргэн засагт хаан]] (1661) # [[Ванчиг Засагт хан|Ванчиг засагт хаан]] (1661-1662) # [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүүн засагт хаан]] (1662-1685) # [[Шар Засагт хан|Шар засагт хаан]] (1685-1688) # [[Цэвээнжав засагт хан]] (1688-1732) ==== Сэцэн хаан ==== # [[Шолой сэцэн хан|Шолой сэцэн хаан]] (1624-1653) # [[Бабу сэцэн хан|Бабу сэцэн хаан]] (1653-1683) # [[Норов сэцэн хан|Норов сэцэн хаан]] (1683-1687) # [[Равдан илдэн]] (1687-1688) # [[Өмэхэй сэцэн хан]] (1688-1709) ==== Хотгойдын Алтан хан ==== # [[Шолой убаши хунтайж|Шолой убаш хунтайж]], алтан хан (1587?-1627) # [[Бадма Эрдэнэ хунтайж]], алтан хан (1627-1657) # [[Ринчин сайн хунтайж]], алтан хан (1657-1686) ==== [[Жарууд]] халхын хаад ==== # Жунту хаан (?-1612?){{sfn|Bayarsaikhan|Nergui|Budsuren|2006|pp=563-564}} [[Даян хаан|Даян хааны]] 5-р хүү [[Алчболд|Алчболдын]] хүү Хургач Хасар ноёны ахмад хүү Убаши үйзэн ноён, түүний хүү Баяндара илдэн ноёны хүү. # Абатай найч хаан (?-1642){{sfn|Bayarsaikhan|Nergui|Budsuren|2006|pp=563-564}}: Жунту ханы хүү. 1648 онд түүний хүү Чингэбууг төрийн бэйл хэргэм, [[Жарууд зүүн хошуу|Жаруудын зүүн хошууны]] засаг ноён болгосон. ==[[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын улс]]== # [[Эрдэнэбаатар хунтайж|'''Эрдэнэ баатар хунтайж''']] (1634-1653), Хархул догшин ноёны хүү. # [[Сэнгэ хунтайж]] (1653-1671), Эрдэнэбаатар хунтайжын хүү. # [[Галдан бошигт хаан|'''Галдан бошигт хаан''']] (1671-1697) # '''[[Цэвээнравдан]]''' '''зоригт хунтайж''' (1697-1727), Сэнгэ хунтайжын хүү. # '''[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] хунтайж''' (1727-1745) # [[Цэвээндоржнамжил]] хунтайж (1745-1750) # [[Лхамдаржаа]] хунтайж (1750-1753), Галданцэрэнгийн бага хатнаас төрсөн. # [[Даваач]] хунтайж (1753-1755), Их Цэрэндондовын удам. ==[[Хошууд]]ын ханлиг == # '''Төрбайх [[Гүш хаан|Гүүш хан]]''' (1642-1655), [[Хасар|Хасарын]] хойчис # Дорж далай баатар (1655-1660), төрийн эрх баригч # '''[[Даян Очир хан]]''' (1655-1668) # Дашбаатар тайж (1668-1671), төрийн эрх баригч # '''[[Гончиг Далай хан]]''' (1668-1701) # '''[[Ванжил хан]]''' (1701-1702) # [[Лхазан хан]] (1703-1717) ==[[Халимагийн хант улс|Халимагийн]] хант улс== # '''[[Хо өрлөг]]''' '''[[Далай тайш]]''' (?-1644) # [[Шүхэр Дайчин]] (Шихир Дайчин), (1644-1661) # [[Пунцаг хан]] (1661-1672) # '''[[Аюук хан]]'''(Аюук, Аюуки, Аюка), (1672-1724) # [[Цэрэндондог хан]] (1724-1735) # [[Дондог-Омбо хан]] (1735-1741) # [[Дондогдаш хан]] (1741-1761) #'''[[Убаши]] хан''' (Убаш, Увш) (1762-1771) ==[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]== *[[Богд хаан|Олноо Өргөгдсөн Богд хаан]] (1911-1919); (1921-1924) ==Мөн үзэх== *[[Монгол Улсын төрийн тэргүүн]] *[[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт]] *[[Монгол хаадын ургийн хэлхээ]] ==Эшлэл== {{Reflist}} == Ном зүй == *{{Cite book |last=Bayarsaikhan |first=M |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Bayarsaikhan |first=M|last2=Nergui|first2=Ch|last3=Budsuren|first3=D |title=Рашпунцаг. Болор эрих |year=2006 |edition=1 |volume=2 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |title=Монгол улсын түүх. Гутгаар боть |year=2003 |location=Улаанбаатар|publisher=Адмон |isbn=99929-0-210-8 |ref={{harvid|МУТ. III боть|2003}}}} [[Ангилал:Монголын хаан| ]] [[Ангилал:Монгол хан| ]] [[Ангилал:Хаан]] [[Ангилал:Ноёрхогчийн жагсаалт]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн|!]] fnrx5wo8g5kycv0z0xu8e9psvyn5xfv 859766 859765 2026-06-22T13:27:43Z Megzer 20491 859766 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Guyuk khan's Stamp 1246.jpg|thumb|200px|[[Их Монгол Улс]]ын төрийн тамга]] [[Зураг:Emperoryuandinastycollage.jpg|350px|thumb|[[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] 15 хааны 8-ынх нь зураг]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|350px|thumb|[[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] тэлэлт болон хуваагдлын зураг]] {{Загвар:Монголын түүх}} Энд '''[[монгол үндэстэн|монгол]] [[хаан|хаад]]''' '''[[хан]]гуудын''' нэр, хаанчилсан он жилийг дурдав. ==[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 - НТ 216 он)== # [[Түмэн шаньюй]] (НТӨ 220 оны орчим - 209) # [[Модун шаньюй|'''Модун шаньюй''']] (НТӨ 209-174) # [[Лаошан шаньюй]] (НТӨ 174-161) # [[Жюнчэн шаньюй]] (НТӨ 161-126) # [[Ичиси шаньюй]] (НТӨ 126-114) # [[Увэй шаньюй]] (НТӨ 114-104) # [[Үшилү шаньюй]] (НТӨ 104-102) # [[Гоулихү шаньюй]] (НТӨ 102-101) # [[Чедихөү шаньюй]] (НТӨ 101-96) # [[Хүлүгү шаньюй]] (НТӨ 96-85) # [[Хуяньди шаньюй]] (НТӨ 85-68) # [[Шюйлюйчюаньчюй шаньюй]] (НТӨ 68-60) # [[Уяньгюйди шаньюй]] (НТӨ 60-58) # [[Хуханье шаньюй]] (НТӨ 58-31) # [[Жижи шаньюй]] (НТӨ 58-36) # [[Фүжүлэй шаньюй]] (НТӨ 31-20) # [[Соусе шаньюй]] (НТӨ 20-12) # [[Чөяа шаньюй]] (НТӨ 12-8) # [[Үжүлю шаньюй]] (НТӨ 8 НТ 13) # [[Үлэй шаньюй|Үлэй шаньюй]] (НТ 13-18) # [[Юй шаньюй]] (НТ 18-46) # [[Удадихоу шаньюй]] (НТ 46-46) === [[Умард Хүннү]] (НТ 46-93) === # [[Пүнү шаньюй]] (НТ 46 - ?) # [[Ёулю шаньюй]] (НТ ? - 87), Пүнү шаньюйгийн ач хүү # [[Умардын шаньюй]] (НТ 88-91), Ёулю шаньюйгийн дүү. Нэр нь түүхэнд бичигдсэнгүй. # [[Юйчужянь шаньюй]] (НТ 91-93), Ёулю шаньюйгийн дүү === [[Өмнөд Хүннү]] (НТ 48-216) === # [[Би шаньюй]] (НТ 48-56) # [[Чюфү ёоуди шаньюй]] (НТ 56-57) # [[Ифа Юлүти шаньюй]] (НТ 57-59) # [[Шитун Шижү Хоуди шаньюй]] (НТ 59-63) # [[Чючү Жюлинди шаньюй]] (НТ 63) # [[Хүсе Шижү Хоуди шаньюй]] (НТ 63-85) # [[Итү Юлүти шаньюй]] (НТ 85-88) # [[Түньтүхэ шаньюй]] (НТ 88-93) # [[Аньгүо шаньюй]] (НТ 93-94) # [[Шизи шаньюй]] (НТ 94-98) # [[Тань шаньюй]] (НТ 98-124) # [[Ба шаньюй]] (НТ 124-128) # [[Шюли шаньюй]] (НТ 128-142) # [[Чэнью шаньюй]] (НТ 142-143) # [[Доулоучү шаньюй]] (НТ 143-147) # [[Жюйчөр шаньюй]] (НТ 147-172) # [[Түтө Руоши Жүжю шаньюй]] (НТ 172-178) # [[Хүжөн шаньюй]] (НТ 178-179) # [[Чянчү шаньюй]] (НТ 179-188) # [[Юфүлуо шаньюй]] (НТ 188-195) # [[Хүчүчюань шаньюй]] (НТ 195-216) ==[[Сяньби|Сяньби улс]]== # [[Таньшихуай|Таньшихуай хаан]] (НТ 156-181) # [[Хэлянь]] (НТ 181-182), Таньшихуай хааны хүү. Дайнд амь үрэгдсэн. # [[Цяньмань]] (НТ 182 - ?), Хэлянь хааны хүү. # [[Күйтоу]] (НТ ? - 210?), Таньшихуай хааны ач хүү. # [[Бүдүгэнь]] (НТ 210? - 233), Куйтоугийн дүү. # [[Кэбинэн]] (НТ 210? - 235), угсаа гарал нь тодорхойгүй, Сяньбийн аль нэг аймгийн удирдагч байсан. Хаан ширээг булаан авсан нэгэн. [[Цао Вэй улс|Вэй улсын]] алуурчинд алуулсан. ==[[Нирун улс]]== # [[Мугулюй]] # [[Чаругуй хан]] # [[Тунугуй хан]] # [[Бати хан]] # [[Бисуюань хан]] # [[Пихоуба хан]] # [[Веньхети хан]] # [[Мангэти хан]] # [[Хэдуохан хан]] # [[Жарун хаан]] (НТ 402-410) # [[Хулюй хаан]] (НТ 410-414) # [[Датань хаан]] (НТ 414-429) # [[Ути хаан]] (НТ 429-444) # [[Тогочин хаан]] (НТ 444-450) # [[Ижин хаан]] (НТ 450-485) # [[Түлүн хаан]] (НТ 485-492) # [[Нагай хаан]] (НТ 492-506) # [[Футу хаан]] (НТ 506-508) # [[Чуну хаан]] (НТ 508-520) # [[Анагуй хаан]] (НТ 520-552) # [[Поломэн хаан]] (НТ 521-524) # [[Тибэд хаан]] (НТ 552-553) # [[Дэнжу хаан]] (НТ 553) # [[Амаржин хаан]] (НТ 553-554) # [[Дэншузи хаан]] (НТ 555) == [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэгийн хаант улс]] (552-745) == # [[Буман хаан]] (551-552) # [[Иссик хаан]] (552-554) # [[Мукан хаан]] (554-572) # [[Таспар хаан]] (572-581) # [[Амрак|Амрак хаан]] (581) # [[Ишбара хаан]] (581-587) # [[Чоллыг Ябгу Бага хаан]] (587-588) # [[Тулан хаан]] (588-599) === Зүүн Түрэг улс (599-630) === # [[Киминь хаан]] (599-603) # [[Шиби хаан]] (603-619) # [[Чуло хаан]] (619-620) # [[Сэли хаан]] (620-630) === [[Хожуу Түрэгийн хаант улс]] (682-745) === # [[Элтэрэс хаан]] (682-693) # [[Капаган хаан]] (693-716) # [[Инел хаан]] (716) # [[Билгэ хаан]] (716-734) # [[Ижань хаан]] (734-739) # [[Тэнгри хаан]] (739-741) # [[Кутлук Ябгу хаан]] (741-742) # [[Озмыш тегин]] (742-744) # [[Баймэй хаан]] (744-745) == [[Уйгур улс|Уйгурын хаант улс]] == # [[Кутлук Билгэ Күл хаан|Пэйло]] (744-747) [[Яклакар]] овгийн Хушу ноёны хүү # [[Баянчор хаан]] (747-759), Күл Билгэ хааны хоёр дахь хүү # [[Идигинь хаан]] (759-779), Баянчор хааны хоёр дахь хүү # [[Дуньмохэ хаан]] (780-789), Баянчор хааны хүү Чабыш тэгиний ууган хүү # [[Дулосы хаан]] (789-790), Дуньмохэ хааны хүү # [[Фэнчэн хаан]] (790-795), Дулосы хааны хүү # [[Алп Күтлүк хаан]] (795-805), [[Эдиз]] овгийн жанжин. # [[Күлүг Билгэ хаан]] (805-808) # [[Бао-и хаан]] (808-821) # [[Чүндэ хаан]] (821-824) # [[Жаоли хаан]] (824-832) # [[Жаншинь хаан]] (833-839) # [[Касар хаан]] (839-840) # [[Үже хаан]] (840-846) # [[Энянь хаан]] (846-848) == Их [[Хидан Улс]] == # [[Елюй Абаожи]] (Амбагян, 901-926), Ляо улсын Тайзү хаан # [[Яогу|Елюй Дэгуан]] (Яогу, 926-947), Ляо улсын Тайзун хаан # [[Елюй Уюй|Елюй Руань]] (Уюй, 947-951), Ляо улсын Шизун хаан # [[Елюй Жин]] (Шулү, 951-969), Ляо улсын Мүзун хаан # [[Елюй Шянь]] (Мин-и, 969-982), Ляо улсын Жинзун хаан # [[Елюй Вэньшүнү]] (Лоншю, 982-1031), Ляо улсын Шэньзун хаан # [[Елюй Жигу]] (Жигу, 1031-1055), Ляо улсын Шиньзун хаан # [[Елюй Хунжи]] (Чала, 1055-1101), Ляо улсын Даозун хаан # [[Елюй Яньши]] (Агүо, 1101-1125), Ляо улсын (Тяньзуоди) хаан == [[Хэрэйд|Хэрэйдийн ханлиг]] == # [[Маркуз Буюрук хан]] # Сарык хан? # [[Куржакуз буюруг хан]] # [[Тоорил хан]] (116?-1194; 1198-1203) # [[Эрх Хара]] (1194-1198) # [[Жаха Хамбу|Жаха хамбу]] (1203-1204) == [[Найман|Найманы ханлиг]] == # [[Инанча билгэ хан]] (?-1201) #[[Таян хан]] (1201-1204) # Буюруг хан (1201-1205) # [[Хүчлүг|Хүчүлүг хан]] (1204-1218) == [[Хамаг Монгол|Хамаг Монголын ханлиг]] == # '''[[Хайду (хан)|Хайду хан]] (1080?-?)''' # [[Байшонхор догшин]] (?-1100?) # [[Тумбинай сэцэн]] (1100?-1130?) # [[Хабул хан|'''Хабул хан''']] (1130?-1148) # [[Амбагай хан|'''Амбагай хан''']] (1148-?) # [[Хутула хан|'''Хутула хан''']] (?-1160?) # [[Есүхэй баатар|'''Есүхэй баатар''']] (хан?) (1160-1171) # [[Таргудай Хирилтуг]] (1171-1201), 1189 он хүртэл Хамаг Монголын ихэнх хэсгийг захирч байгаад, 1189-1201 онд Хамаг Монголын Тайчуудаар төвлөрсөн зүүн хэсгийг захирч байсан бололтой. # [[Чингис хаан|'''Тэмүжин хан''']] (1189-1206) [[Зураг:Ih Mongol Uls.jpg|thumb|400px|Их Монгол Улсын хаад]] ==[[Их Монгол Улс]]== 1. '''[[Чингис хаан]]''' ([[1206]]-1227) — 22 жил хаан суув. [[Есүхэй]]н хөвүүн. Их Монгол улсыг үндэслэгч. <br>{{nbsp|5}}[[Тулуй ноён]] (1227-1229) — түр чөлөөний 2 жил хэрэг шийтгэв. [[Чингис хаан]]ы IV хүү.<br>2. '''[[Өгэдэй хаан]]''' (1229-[[1241]]) — 12 жил хаан суув. [[Чингис хаан]]ы III хүү.<br>{{nbsp|5}}Турхан хатан (1241-[[1246]]) — түр чөлөөний 5 жил хэрэг шийтгэв. [[Өгөөдэй хаан]]ы хатан.<br>3. '''[[Гүюг хаан]]''' ([[1246]]-1248) — 3 жил хаан суув. [[Өгөөдэй хаан]]ы ууган хүү.<br>{{nbsp|5}}[[Огул Каймиш хатан]] (1248-1251) — түр чөлөөний 3 жил хэрэг шийтгэв. [[Гүюг хаан]]ы хатан.<br>4. '''[[Мөнх хаан]]''' (1251-1259) — 9 жил хаан суув. [[Тулуй]]н ууган хүү. * '''[[Аригбуха хаан]]''' (1260-1264) — [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл]], бусад Монголын ханлигуудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй. [[Тулуй]]н гурав дахь хүү. * '''[[Хубилай хаан|Хубилай цэцэн хаан]]''' (1264-1271) - Монголын төрийн төвийг Хятадад шилжүүлэн нүүлгэв. Монголын эзэнт гүрний задрал. ===[[Юань Улс]]=== # '''[[Хубилай хаан|Сэцэн (Хубилай) хаан]]''' (1260-1294) — 34 жил хаан суув. [[Тулуй|Тулуйн]] их хатнаас төрсөн 2-р хүү. # '''[[Өлзийт Төмөр хаан|Өлзийт (Төмөр) хаан]]''' (1294-1307) — 13 жил хаан суув. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] ач хөвгүүн. [[Чингим|Чингим тайжын]] отгон хүү. # '''[[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг (Хайсан) хаан]]''' (1307-1311) — 4 жил хаан суув. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] гуч. # '''[[Аюурбарбад буянт хаан|Буянт (Аюурбарбад) хаан]]''' (1311-1320) — 9 жил хаан суув. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] гуч. [[Дармабала|Дармабалын]] отгон хүү, [[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг хааны]] төрсөн дүү. # '''[[Шадбал гэгээн хаан|Гэгээн (Шадбал) хаан]]''' (1321-1323) — 4 жил хаан суув. [[Аюурбарбад буянт хаан|Буянт хааны]] хүү. # '''[[Есөнтөмөр хаан]]''' (1323-1328) — 5 жил хаан суув. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] гуч, [[Гамала]] [[Жинь ван|жинь вангийн]] хүү. # '''[[Аригиба хаан]]''' (1328) — 3 сар хаан суув. Есөнтөмөрийн хааны ахмад хөвгүүн # '''[[Хүслэн хаан|Хутагт (Хүслэн) хаан]]''' (1329) — 7 сар хаан суув. [[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг хааны]] ахмад хүү. # '''[[Тугтөмөр хаан|Заяат (Тугтөмөр) хаан]]''' (1328-1329, 1329-1332) — 4 жил хаан суув. [[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг хааны]] 2-р хүү. # '''[[Ринчинбал хаан]]''' (1332) — 40 гаруй хоног хаан суув. [[Хүслэн хаан|Хүслэн хааны]] бага хүү. # '''[[Тогоонтөмөр хаан|Ухаант (Тогоонтөмөр) хаан]]''' (1333-1370) — 38 жил хаан суув. [[Ринчинбал хаан|Ринчинбал хааны]] ах. === [[Өгэдэй|Өгэдэйн]] өргөмөл газар (1265-1310) === # [[Хайду|'''Хайду''']] (1265-1301) # [[Чапар]] (1301-1310) ==[[Алтан Орд|Зүчийн Улс]]== # [[Бат хан]] (1237-1256), Зүчийн хүү # [[Сартаг]] (1255-1256), Батын хүү # [[Улагчи]] (1257), Бат ханы хүү # [[Бэрх]] (1257-1266), Бат ханы дүү, [[Улагчи|Улагчийг]] хороосон. # [[Мөнхтөмөр]] (1266-1282), Бат ханы ач хүү. # [[Тодмөнх]] (1282—1287), Мөнхтөмөр ханы хүү. # [[Тулабуга]] (1287—1291) # [[Тохта]] (1291—1312) # [[Өзбег]] (1312-1341) # [[Тинибег]] (1341-1342), Өзбег ханы хүү. # [[Жанибег]] (1342—1357), Өзбег ханы дүү, Тинибегийг хороосон. # [[Бердибег]] (1357—1361) # [[Кульпа]] (1359-1360) # [[Наурузбег]] (1360-1361) # [[Хызр]] (1361) # [[Төмөр Хожа]] (1361) # [[Ордумелиг]] (1361) # [[Кильдибег]] (1361-1362), Мамайн дэмжлэгтэй хаан суусан # [[Мурид]] (1362-1364), бодитоор Ильяс везир захирч байв # [[Абдуллах хан|Абдуллах]] (1362-1364, 1367-1368, 1369-1370), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв # [[Мир Болд]] (1362-1363, 1364-1365) # [[Азиз шейх]] (1364-1367) # [[Хасан (Алтан Орд)|Хасан]] (1369-1370), Хажи Черкесийн дэмжлэгтэй хаан болсон # [[Мухаммед Булак]] (1370-1372, 1375-1379), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв # [[Тулунбег]] (1370-1373) (эмэгтэй хаан), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв # [[Айбег (Алтан Орд)|Айбег]] (Ильбан, Ильбег) (1373-1376) # [[Черкес|Хажи Черкес]] (1374-1375) # [[Хаанбег]] (1375-1377) # [[Араб шах]] (1376-1379) # [[Урус]] (1376-1377), мөн Цагаан Ордны хан байсан бөгөөд Тохтамышын авга нь байв, ийнхүү Ордуудыг нэгтгэж чаджээ. # [[Туляк]] (1379-1380), Мамайн тоглоомын хаан # [[Тохтамыш]] (1380-1395) # [[Төмөрхүтлүг|Төмөркутлуг]] (1396-1401), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан # [[Шадибег]] (1399-1407): [[Едигей|Едигейн]] тоглоомын хаан # [[Болд (Алтан Орд)|Болд хан]] (1407-1410): [[Едигей|Едигейн]] тоглоомын хаан # [[Төмөр (Алтан Орд)|Төмөр хан]] (1410-1412): [[Едигей|Едигейн]] тоглоомын хаан # [[Желал ад-Дин (Алтан Орд)|Желал ал-Дин]] (1412-1413): Тохтамышийн хөвүүн. [[Литвын Их Вант Улс|Литвын]] дэмжлэгтэй хаан болсон. # [[Керим берди|Керим Берди]] (1413-1414): Тохтамышийн хөвүүн. Москвагийн дэмжлэгтэй хаан болсон. # [[Кебек (Алтан Орд)]] (1414): Тохтамышийн хөвүүн. Литвын дэмжлэгтэй хаан болсон. # [[Чэкрэ|Чекре]] (1414-1416): [[Едигей|Едигейн]] тоглоомын хаан # [[Жаббар берди|Жаббар Берди]] (1414-1415, 1416-1417): Тохтамышийн хөвүүн. Литвын дэмжлэгтэй хаан болсон. # [[Дервиш]] (1417-1419): [[Едигей|Едигейн]] тоглоомын хаан # [[Кадыр берди|Кадыр Берди]] (1419): Тохтамышийн хөвүүн. Литвын дэмжлэгтэй хаан болсон. # [[Хажи Мухаммед]] (1419): [[Шибан|Шибаны]] удам. 1420 онд [[Сибирийн ханлиг|Сибирийн хант улсыг]] байгуулж, салан тусгаарласан. # [[Үлүг Мухаммед]] (1419-1423, 1428-1437): 1435 онд [[Казанийн ханлиг|Казаний хант улсыг]] байгуулж, салан тусгаарласан. # [[Давлет берди|Давлет Берди]] (1419-1421, 1428-1432): Жаббар бердийн хөвүүн. Крымд төвлөрч байсан. # [[Барак (Алтан Орд)|Барак]] (1421-1427): Урус хааны ач хөвүүн # [[Сайид Ахмед]] (1433-1455): Тохтамышийн хөвүүн # [[Күчүк Мухаммед]] (1433-1459): [[Төмөр (Алтан Орд)|Төмөр хааны]] хөвүүн === [[Их Орд]] === # [[Махмуд (Их Орд)|Махмуд]] (1459-1465) # [[Ахмед хан|Ахмед]] (165-1481) # [[Шейх Ахмед]] (1481-1498, 1499-1502) # [[Муртаза]] (1498-1499) [[Зураг:Zuchi.jpg|thumb|400px|Алтан Ордын Улсын хаад]] ====[[Цагаан орд]]==== # [[Орда]] (1226–1251) # [[Кун Куран]] (1251–c.1280) # [[Хүйнчи]] (c.1280–1302) # [[Баян хан]] (1302–1309) # [[Сашибуга]] (1309–1315) # [[Илбасан]] (1315–1320) # [[Мубарек хожа]] (1320–1344) # [[Чимтай]] (1344–1374) # [[Урус]] (1374–1376) # [[Тогтакия]] (1376) # [[Төмөрмелиг]] (1377) # [[Тохтамыш]] (1377–1378) # Койричак (1378-1399) # Барак (1423-1428) # [[Мухаммед]] (1428-1431) # Мустафа (1431-1446) ''Тус ордыг 1446 онд Абулхаир хаан өөртөө нэгтэгсэн''. == [[Ил Хаант Улс]] == * [[Хүлэгү]] хан (1256-1265) * [[Абаха]] хан (1265-1282) * [[Тэкүдэр|Ахмед Тэкүдэр]] (1282-1284) * [[Аргун]] (1284-1291) * [[Гайхату]] (1291-1295) * [[Байду]] (1295) * [[Газан|Махмуд Газан]] (1295-1304) * [[Өлзийт]] (1304-1316) * [[Абу Саид (Ил Хан улс)|Абу Саид Бахадур]] (Абу саыд Баатар хан) (1316-1335) * [[Арпа Кэүн]] (1335-1336) Арпаг хорлосны дараа, Ил Хан улсын задралын үеэр байгуулагдсан тус бүс нутгийн улсууд өөр өөрсдийн удирдагчдыг хангаар өргөмжилжээ. [[Зураг:Il_Khaan.jpg|thumb|300px|Ил Хаадын Улс]] * [[Муса ил хан|Муса]] (1336-1336) (Багдадын Али Падшахын тоглоомын хан) * [[Мухаммед ил хаан|Мухаммад]] (1336-1338) ([[Жалайр]]ын '''Хасан Бузург''' ноёны тоглоомын хан) * [[Сати Бек ил хан]] (1338-1339) (Чобаныханы тоглоомын хан) * [[Сулейман ил хан|Сулейман]] (1339-1343) (Чобаныханы тоглоомын хан, 1341-1343 онд Сарбадарууд хүлээн зөвшөөрсөн) * [[Жахантөмөр ил хан]] (1339-1340) (Жалайрынханы тоглоомын хан) * [[Ануширван]] (1343-1356) (Чобаныханы тоглоомын хан) * [[II Газан]] (1356-1357) (зөвхөн зоосон дээр л хөрөг нь байсан) ''Зүүн Перс (Хорасан)-ээс ханд өргөмжлөгсөд:" * Тугайтөмөр (1338-1353) (1338-1349 онд Картууд; 1338-1339 ба 1340-1344 онд Жалайрууд; 1338-1341, 1344, 1353 онд Сарбадарууд тус тус хүлээн зөвшөөрсөн) * Лухман (1353-1388) (Тугайтөмөрийн хүү) ==[[Цагадайн улс]]== # [[Цагадай]] 1226-[[1242]] # [[Хара Хүлэгү]] 1242-1246 d. [[1252]] # [[Есөнмөнх]] 1246-1252 # Хархүлэгү (дахин суусан) 1252 # [[Мубарак шах]] 1252-1260 #*[[Ургана]] хатан (засаг баригч) 1252-1260 # [[Алгуй]] 1260-1266 # Мубарак шах (дахин суусан) 1266 # [[Барак (Цагадайн улс)|Барак]] 1266-1270 # [[Никпей]] 1270-1272? # [[Бөхтөмөр]] ?1272-1287 # [[Дува]] 1287-1307 # [[Кунжик]] 1306-1308 # [[Талику]] 1308-1309 # [[Кебек]] 1309 d. 1325 # [[Эсэнбөх]] 1309-?1318 # Кебек (дахин суусан) ?1318-1325 # [[Илжигдэй]] 1325-1329 # [[Дува Төмөр]] 1329-1330 # [[Тармаширин]] 1331-1334 # [[Бузан]] 1334-1335 # [[Чанши]] 1335-1338 # [[Есөнтөмөр хан|Есөнтөмөр]] 1338-?1342 # [[Али султан]] 1342, [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] удам. # [[Муххамед Пулад]] 1342-1343 # [[Казань хан|Казань]] 1343-1346 # [[Данишменж]] 1346-1348, [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] удам. [[Зураг:Chagadai.jpg|thumb|500px|Цагаадайн Улсын хаад]] ''Цагадайн улс нь баруун (Мавренахр), зүүн [[Могулистан]] гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан.'' === [[Мавереннахр]] улсын хаад === # [[Баян Кули]] (1348-1358) # [[Төмөр шах]] (1358) # [[Төглөгтөмөр|Туглугтөмөр]] (Могулистанд 1348-1363) (1358-1363) # [[Ильяс хожа]] (Могулистанд 1363-1368) (1363 -1368) # [[Адил султан]] (1363) # [[Кабул шах]] (1364-1370) # [[Сюргатмишь]] (1370-1384) # [[Махмуд султан (Цагадайн улс)]] (1384-1402) === [[Моголистан|Моголистаны]] хаад (1347-1462) === {| class="wikitable" !Цол !Нэрс !Хаанчлал |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Төглөгтөмөр|Төглөгтөмөр хаан]]<small>تغلق تیمور</small> |1348–1363 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Ильяс хожа]]<small>الیاس خوجہ</small> |1363–1368 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Камар ад-дин]]<small>قمر الدین خان دغلت</small> |1368–1392 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Хизр хожа]]<small>خضر خوجہ</small> |1389–1399 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Шамс-и-жахан]]<small>شمس جہان</small> |1399–1408 |- |''Хаан''<small>خان</small> |Муххамед хан (Моголстаны хаан) <small>محمد خان</small> |1408–1415 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Накш хаан]]<small>نقش جہان</small> |1415–1418 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Увэйс хаан]]<small>اویس خان</small> |1418–1421 ''Эхний удаа'' |- |''Хаан''<small>خان</small> |Шэр Муххамед хаан <small>شیر محمد</small> |1421–1425 |- |''Хаан''<small>خان</small> |Увэйс хаан <small>اویس خان</small> |1425–1429 ''2 дахь удаа'' |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Сатук хаан]]<small>ستوق خان</small> |1429–1434 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[II Эсэнбөх]] <small>ایشان بغا ثانی</small> |1429–1462 |} 1462 оноос тус улс нь '''Баруун Моголистан''', '''[[Зүүн Туркестан|Уйгурстан]]''' гэж хоёр хэсэг болж задарсан. Баруун Моголстан нь 1514 оноос нэрээ сольж '''[[Яркендын хант улс]]''' болсон. ==== Баруун Моголистаны хаад (1462-1514) ==== {| class="wikitable" !Баруун Моголстан !Зүүн Моголстан |- |[[Юнус хаан]] <small>یونس خان</small> 1462–1469 |[[Дост Мухаммед хаан]] <small>دوست محمد خان</small> 1462–1468 |- | |[[Кебек Султан Оглан]] <small>قبق سلطان</small> 1469 |- | colspan="3" |[[Юнус хаан]] <small>یونس خان</small> 1469–1487 |- |[[Махмуд хаан]] <small>محمود خان</small> 1487–1508 |[[Ахмед Алак]] <small>احمد الاچ</small> 1487–1503 |- | |[[Мансур хаан]] <small>منصور خان</small> 1503–1508 |- | colspan="3" |[[Мансур хаан]] <small>منصور خان</small> 1508–1514 |- |[[Султан Саид хаан]] <small>سلطان سعید خان</small> 1514–1533 |[[Мансур хаан]] <small>منصور خان</small> 1514–1548 |- |[[Абд ар Рашид хаан]] <small>عبد الرشید خان</small> 1533–1560 |[[Шах хаан]] <small>شاہ خان</small> 1543–1560 |- |[[Абдул Карим хан(Яркенд)]] <small>عبد الکریم خان</small> 1560–1591 [[Мухаммед султан (Могулстан)]] <small>محمد سلطان</small>1592-1609 [[Шуджа ад-дин Ахмад хаан]] <small>شجاع الدین احمد خان</small> 1609- 1618 |[[Абул Мухаммад хан (Турфан)]] <small>ابوالمحمد خان</small> 1570 [[Сүфи хаан (Турфан)]] <small>خان صُوفِيّ‎</small>1570 |} == Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691) == # [[Аюушридар хаан|Билэгт (Аюушридар) хаан]] (1370-1378) — 9 жил хаан суув. Умард Юань Улсын [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөрийн]] хүү. # [[Төгстөмөр хаан|Усхал (Төгстөмөр) хаан]] (1378-1388) — 11 жил хаан суув. Умард Юань Улсын [[Аюушридар хаан|Аюушридарын]] дүү. # '''[[Зоригт хаан]]''' (Есүдэр) (1388-1391) — 4 жил хаан суув. [[Аригбөх|Аригбөх хааны]] хойчис. # '''[[Энх хаан]]''' (1391-1394), [[Зоригт хаан|Зоригт хааны]] хүү. [[Алтан товч]] болон [[Мин улсын судар|Мин улсын түүхэнд]] нэр гардаг. # [[Элбэг нигүүлсэгч хаан]] (Нигүүлсэгч цолтой) (1394-1399), Аюушридар хааны хүү эсвэл [[Төгстөмөр хаан|Төгстөмөр хааны]] хүү гэж үздэг. # '''[[Гүнтөмөр хаан]]''' (1399-1402), [[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг хааны]] хүү эсвэл [[Аригбөх|Аригбөхийн]] удам гэж үздэг. # '''[[Өрөгтөмөр хаан]]''' (Ёлтөмөр) (1402-1408), [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]]н удам гэж үздэг. # [[Өлзийтөмөр хаан]] (Буяншир) (1408-1412), [[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг хааны]] хүү. # '''[[Дэлбэг хаан]]''' (1412-1415), Буяншир хааны хүү эсвэл Аригбөхийн удмын хүн гэж таамагладаг. # '''[[Ойрадай хаан]]''' (1415-1425/1417?), Аригбөхийн удмынх гэж үздэг. # '''[[Адай хаан]]''' (1425-1438), [[Хасар|Хасарын]] удам эсвэл Элбэг хаан, Өрөгтөмөр хааны хүү гэж янз бүрээр тайлбарладаг. # [[Тайсун хаан]] (Тогтоабух) (1434-1452), [[Харгучуг Дүүрэнтөмөр хунтайж|'''Дүүрэнтөмөр Хархуцаг тайж'''ын]] ганц хүү [[Ажай тайж|Ажай тайжын]] ахмад хөвгүүн. # [[Агваржин хаан]] ([[Жонон]]) (1453), [[Тайсун хаан|Тайсун хааны]] дүү. # '''[[Эсэн тайш|Эсэн хаан]]''' (1453-1454), Ойрадуудын Чорос аймгийн захирагч ([[Тайш]]). [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү. # [[Махагүргис хаан]] (Үхэгт хаан цолтой) (1454-1465), Тайсун хааны хүү. # [[Молон хаан]] (1465-1466), Тайсун хааны [[Горлос|Горлосын]] '''Алтайхан''' хатнаас төрсөн. # [[Мандуул хаан]] (1463-1467/1475-1479), [[Ажай тайж|Ажай тайжын]] ойрад хатнаас төрсөн отгон хүү. # [[Батмөнх Даян хаан]] (Даян хаан цолтой) (1470/1480-1517), [[Баянмөнх жонон|Баянмөнх жононгийн]] хүү. # [[Барсболд хаан]] ([[Жонон]]) (1517-1519), Даян хааны хүү # [[Боди Алаг хаан]] (1519-1547), Даян хааны ач хүү # [[Дарайсүн Гүдэн хаан]] (Гүдэн хаан цолтой) (1547-1557), Боди Алаг хааны ахмад хүү # [[Түмэн засагт хаан]] (1557-1592), Дарайсүн хааны ахмад хүү # [[Буян сэцэн хаан]] (Сэцэн хаан цолтой) (1592-1603), Түмэн хааны ахмад хүү # [[Лигдэн хаан|Лигдэн хутагт хаан]] ('''Хутагт''' суут Чингис даймин сэцэн, зүгүүдийг тийн бөгөөд ялгуугч бала чакраварти, дай тайсун, тэнгэрийн тэнгэр, дэлхий дахины хурмаст, алтан хүрдэнийг орчуулагч номын хаан цолтой){{sfn|МУТ. III боть|2003|pp=58}} (1604-1634), Буян сэцэн хааны хүү Мангус тайжийн хүү. ===Түмэдийн хаад=== # [[Алтан хан|Алтан хаан]] (1542-1581), [[Барсболд хаан|Барсболд хааны]] хоёрдугаар хүү # [[Сэнгэдүүрэн хан|Сэнгэдүүрэн сэцэн хаан]] (1582-1586), Алтан хааны ахмад хүү # [[Намудай сэцэн хаан]] (1586-1607), Сэнгэдүүрэн хааны хүү # [[Бошигт сэцэн хаан]] (1607-1627), Чөрүхэ Намудай ханы хүү === Ордосын хаад === # [[Бошигт жонон|Бошогт сэцэн жонон хаан]]{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=169}} (1614-1624), [[Буянбаатар хунтайж|Буянбаатар хунтайжийн]] хүү # [[Сэрэн эрдэнэ жонон|Сэрэн эрдэнэ хунтайж]]{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=169}} (1626), Бошогт жононгийн хүү # [[Ринчин жонон|Ринчэн сэцэн жонон хаан]]{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=174-175}} (1627-1630, 1634-1635), Бошогт жононгийн хүү # [[Туба жонон|Туба тайсун жонон]] (1630-1634), Бошогт жононгийн хүү === Харчины хаад === # [[Байсахал хөндлөн хан|Байсахал хүндүлэн хаан]] (1542-1572): [[Барсболд хаан|Барсболд хааны]] хүү. # [[Байхундай хөндлөн хаан]] (1572-1629): Байсахал хааны ахмад хөвгүүн Байсанхур үйзэн тайжийн хөвгүүн. === Халхын хаад (1586-1691) === ==== Түшээт хаан ==== # [[Абтай сайн хан|Абтай очирай сайн хаан]] (1586-1588) # [[Эрээхий мэргэн хан|Эрээхий мэргэн хаан]] (1588-?) # [[Гомбодорж Түшээт хан|Гомбодорж түшээт хаан]] (?-1653) # [[Чахундорж хан|Чахундорж түшээт хан]] (1653-1698) ==== Засагт хаан ==== # [[Лайхур хан|Лайхур хаан]] (1590-1596) # [[Субадай засагт хан|Субадай засагт хаан]] (1596-1650) # [[Норов Бишрэлт хан|Норов бишрэлт хаан]] (1650-1661) # [[Чуу Мэргэн Засагт хан|Чуумэргэн засагт хаан]] (1661) # [[Ванчиг Засагт хан|Ванчиг засагт хаан]] (1661-1662) # [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүүн засагт хаан]] (1662-1685) # [[Шар Засагт хан|Шар засагт хаан]] (1685-1688) # [[Цэвээнжав засагт хан]] (1688-1732) ==== Сэцэн хаан ==== # [[Шолой сэцэн хан|Шолой сэцэн хаан]] (1624-1653) # [[Бабу сэцэн хан|Бабу сэцэн хаан]] (1653-1683) # [[Норов сэцэн хан|Норов сэцэн хаан]] (1683-1687) # [[Равдан илдэн]] (1687-1688) # [[Өмэхэй сэцэн хан]] (1688-1709) ==== Хотгойдын Алтан хан ==== # [[Шолой убаши хунтайж|Шолой убаш хунтайж]], алтан хан (1587?-1627) # [[Бадма Эрдэнэ хунтайж]], алтан хан (1627-1657) # [[Ринчин сайн хунтайж]], алтан хан (1657-1686) ==== [[Жарууд]] халхын хаад ==== # Жунту хаан (?-1612?){{sfn|Bayarsaikhan|Nergui|Budsuren|2006|pp=563-564}} [[Даян хаан|Даян хааны]] 5-р хүү [[Алчболд|Алчболдын]] хүү Хургач Хасар ноёны ахмад хүү Убаши үйзэн ноён, түүний хүү Баяндара илдэн ноёны хүү. # Абатай найч хаан (?-1642){{sfn|Bayarsaikhan|Nergui|Budsuren|2006|pp=563-564}}: Жунту ханы хүү. 1648 онд түүний хүү Чингэбууг төрийн бэйл хэргэм, [[Жарууд зүүн хошуу|Жаруудын зүүн хошууны]] засаг ноён болгосон. ==[[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын улс]]== # [[Эрдэнэбаатар хунтайж|'''Эрдэнэ баатар хунтайж''']] (1634-1653), Хархул догшин ноёны хүү. # [[Сэнгэ хунтайж]] (1653-1671), Эрдэнэбаатар хунтайжын хүү. # [[Галдан бошигт хаан|'''Галдан бошигт хаан''']] (1671-1697) # '''[[Цэвээнравдан]]''' '''зоригт хунтайж''' (1697-1727), Сэнгэ хунтайжын хүү. # '''[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] хунтайж''' (1727-1745) # [[Цэвээндоржнамжил]] хунтайж (1745-1750) # [[Лхамдаржаа]] хунтайж (1750-1753), Галданцэрэнгийн бага хатнаас төрсөн. # [[Даваач]] хунтайж (1753-1755), Их Цэрэндондовын удам. ==[[Хошууд]]ын ханлиг == # '''Төрбайх [[Гүш хаан|Гүүш хан]]''' (1642-1655), [[Хасар|Хасарын]] хойчис # Дорж далай баатар (1655-1660), төрийн эрх баригч # '''[[Даян Очир хан]]''' (1655-1668) # Дашбаатар тайж (1668-1671), төрийн эрх баригч # '''[[Гончиг Далай хан]]''' (1668-1701) # '''[[Ванжил хан]]''' (1701-1702) # [[Лхазан хан]] (1703-1717) ==[[Халимагийн хант улс|Халимагийн]] хант улс== # '''[[Хо өрлөг]]''' '''[[Далай тайш]]''' (?-1644) # [[Шүхэр Дайчин]] (Шихир Дайчин), (1644-1661) # [[Пунцаг хан]] (1661-1672) # '''[[Аюук хан]]'''(Аюук, Аюуки, Аюка), (1672-1724) # [[Цэрэндондог хан]] (1724-1735) # [[Дондог-Омбо хан]] (1735-1741) # [[Дондогдаш хан]] (1741-1761) #'''[[Убаши]] хан''' (Убаш, Увш) (1762-1771) ==[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]== *[[Богд хаан|Олноо Өргөгдсөн Богд хаан]] (1911-1919); (1921-1924) ==Мөн үзэх== *[[Монгол Улсын төрийн тэргүүн]] *[[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт]] *[[Монгол хаадын ургийн хэлхээ]] ==Эшлэл== {{Reflist}} == Ном зүй == *{{Cite book |last=Bayarsaikhan |first=M |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Bayarsaikhan |first=M|last2=Nergui|first2=Ch|last3=Budsuren|first3=D |title=Рашпунцаг. Болор эрих |year=2006 |edition=1 |volume=2 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |title=Монгол улсын түүх. Гутгаар боть |year=2003 |location=Улаанбаатар|publisher=Адмон |isbn=99929-0-210-8 |ref={{harvid|МУТ. III боть|2003}}}} [[Ангилал:Монголын хаан| ]] [[Ангилал:Монгол хан| ]] [[Ангилал:Хаан]] [[Ангилал:Ноёрхогчийн жагсаалт]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн|!]] qi79hjghfasoufuf69k3vvsvun3so29 0 14660 859836 856387 2026-06-22T22:11:59Z Enkhsaihan2005 64429 859836 wikitext text/x-wiki {{Short description|Их Британи болон Францын хоорондох хоолой}} {{Инфобокс усны биет | name = {{nowrap|Ла-Маншийн хоолой}} | image = [[File:English Channel Satellite.jpg|frameless|upright=1.2]] | caption = | alt = | image_bathymetry = | pushpin_map = Нэгдсэн Хаант Улс Нормандын арлууд | caption_bathymetry = | location = [[Баруун Хойд Европ]]; [[Кельтийн тэнгис|Кельтийн]] болон [[Хойд тэнгис|Хойд]] тэнгисийн хооронд | coords = {{Coord|50.2|N|2|W|type:waterbody_scale:2500000|display=inline,title}} | type = | part_of = {{nowrap|[[Атлантын далай]]}} | inflow = {{plainlist| * [[Экс гол]] * [[Сена мөрөн]] * [[Тест гол]] * [[Теймар гол]] * [[Сомма гол]] }} | outflow = | catchment = | basin_countries = {{plainlist| * [[Англи]] ([[Нэгдсэн Хаант Улс|НХУ]]) * [[Франц]] * [[Гернси]] * [[Жерси]] }} | length = {{convert|560|km|abbr=on}} | width = {{convert|240|km|abbr=on}} | area = {{convert|75000|km2|abbr=on}} | depth = {{convert|63|m|abbr=on}} | max-depth = {{convert|174|m|ft|abbr=on}} | volume = {{convert|9000|km3|abbr=on}} (ойр.) | residence_time = | salinity = 3.4–3.5% | shore = | temperature_high = {{convert|20|C}} | temperature_low = {{convert|5|C}} | frozen = | islands = {{cslist|{{nowrap|[[Иль-де-Бреа]]}}|{{nowrap|[[Иль-де-Ба]]}}|[[Шозе]]|[[Татиу]]|{{nowrap|[[Мон-Сен-Мишель]]}}|{{nowrap|[[Иль-Сен-Маркуф]]}}|{{nowrap|[[Уайт арал]]}}|{{nowrap|[[Берг арал]]}}|{{nowrap|[[Дрейкийн арал]]}}|{{nowrap|[[Лоое арал]]}}|{{nowrap|[[Сент-Майклс-Маунт]]}}|[[Жерси]]|[[Гернси]]|[[Олдерни]]|[[Сарк]]|[[Херм]]}} | cities = {{cslist|[[Борнмут]]|[[Брайтон]]|[[Плимут (Англи)|Плимут]]|[[Портсмут]]|[[Саутхемптон]]|[[Кале]]|[[Булонь-сюр-Мер]]|[[Дьеп, Франц|Дьеп]]|{{nowrap|[[Гавр]]|[[Шербур]]|[[Сен-Мало]]|[[Сен-Бриё]] }}}} | trenches = | benches = | reference = | other_name ={{collapsible list |titlestyle = text-align:center; |liststyle = text-align:center;font-weight: normal; |title = Бусад нэр |1={{native name list | tag1=br | name1 = Mor Breizh | tag2=kw | name2 = Mor Bretennek | tag3=fr | name3 = La Manche | tag4=nrf | name4 = Lé Ch'nal |paren4=omit |postfix4=&nbsp;([[Гернси]]) | tag5=nrf | name5 = Lé Ch'na |paren5=omit |postfix5=&nbsp;([[Жерси]]) | tag6=nrf | name6 = La Maunche | tag7=fr | name7 = Chele Manche }} }} }} '''Ла-Маншийн хоолой''' ([[Англи хэл|англиар]] ''English Channel'', үгчлэн орчуулбал ‚Английн хоолой‘; [[Франц хэл|францаар]] ''La Manche'', үгчилбэл ‚[[ханцуй]]‘; [[Бретон хэл|бретоноор]] ''Mor Breizh'', үгчилбэл ‚Бретоны [[тэнгис]]‘; [[Корн хэл|корноор]] ''Mor Bretannek'', үгчлэн орчуулбал ‚Британийн тэнгис‘) нь [[Англи]] улсыг [[Франц]]ын хойд хэсгээс тусгаарласан хоолой юм. Энэхүү хоолой нь 560 км урт, хамгийн өргөн хэсэгтээ 240 км, хамгийн нарийн хэсэгтээ 34 км байна. Ла-Маншийн хоолой 75 000 хавтгай дөрвөлжин км талбай эзэлнэ. == Цахим холбоос == {{commons|English Channel|Ла-Маншийн хоолой}} * [https://web.archive.org/web/20090426152159/http://www.10degreeslatitude.com/ A unique and new approach to swimming the channel] * [https://web.archive.org/web/20110306130538/http://www.dover.uk.com/channelswimming/ Full Channel swim lists and swimmer information] * [http://freepages.genealogy.rootsweb.com/~genmaps/genfiles/COU_files/ENG/aaEng/ortelius_anglia-epitome-det3_1595.jpg Oceanus Britannicus or British Sea] * [https://web.archive.org/web/20060614050912/http://www.thechannelswimmers.com/ Channel swimmers website] * [http://www.soloswims.com Archives of long distance swimming] * [http://www.sportrelief.com/superswim/ Sponsor David Walliam's Sport Relief swim] * [http://www.channelswimming.net/ Channel Swimming and Piloting Federation] * [http://www.channelswimmingassociation.com/ Channel Swimming Association] * [http://www.readagainbooks.com/airbattleovertheenglishchannel.htm World War II Eye Witness Account - Audio Recording] Air Battle over the English Channel (1940) [[Ангилал:Ла-Маншийн хоолой| ]] [[Ангилал:Их Британийн хоолой]] [[Ангилал:Атлантын далайн хоолой| ]] [[Ангилал:Францын хоолой]] [[Ангилал:Английн газар зүй]] me4xanpul208vhut5u4ntisvpwkcrad 0 19373 859807 859351 2026-06-22T20:14:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859807 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 0d718q6jw29x8di58xfekj1c4woibbl 0 19582 859811 859363 2026-06-22T20:54:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859811 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-06-22 20:54:16 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] m9cfyfuuw2cu1y83khdiu4t9g9xpfn4 0 24301 859767 820118 2026-06-22T13:42:16Z Megzer 20491 859767 wikitext text/x-wiki == [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] их хатад == # [[Бөртэ үжин]] (1206-1227) # [[Борогчин|Борогчин хатан]] (1229-1230?) # [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] (1230?-1246) # [[Огул Хаймыш|Огул Хаймыш хатан]] (1246-1251) # [[Хутугтай хатан]] (1251-1260) == [[Юань Улс|Их Юань Улсын]] их хатад == # [[Чаби хатан|Чамбуй хатан]] (1260-1281), [[Хубилай хаан]]ы их хатан # [[Намбуй хатан]] (1283-1294), [[Хубилай хаан]]ы их хатан # [[Шилийндалай хатан|Шилиндалай хатан]] (1295-1305), [[Өлзийт Төмөр хаан]]ы их хатан # [[Булган хатан]] (1305-1307), [[Өлзийт Төмөр хаан]]ы их хатан # [[Жэнгэ хатан]] (1307-1311), [[Хайсан хүлэг хаан]]ы их хатан # [[Раднашири хатан]] (1311-1320), [[Буянт хаан]]ы их хатан # [[Сугабал хатан]] (1321-1323), [[Шадбал хаан]]ы их хатан # [[Бабухан хатан]] (1323-1328), [[Есөнтөмөр хаан]]ы их хатан # [[Будшир хатан]] (1328-1329; 1329-1332), [[Тугтөмөр хаан]]ы их хатан # [[Маалайдай хатан]] (1329), [[Хүслэн хаан]]ы бага эхнэр. Тогоонтөмөр хааныг төрүүлсэн. # [[Бабуша хатан]] (1329), [[Хүслэн хаан]]ы их хатан. # [[Дарьтэмиш хатан]] (1332), [[Ринчинбал хаан|Ринчинбал хааны]] их хатан # [[Данашир хатан]] (1333-1335), [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр хааны]] их хатан # [[Баянхутаг хатан]] (1337-1365), Тогоонтөмөр хааны их хатан # [[Өлзийхутаг хатан]] (1365-1370), Тогоонтөмөр хааны их хатан == [[XIV-XVII зууны Монгол орон|XIV-XVII зууны Монгол улсын]] хатад == # [[Квон хатан]] ([[:ko:권황후|권황후]]): [[Билэгт хаан|Билэгт хааны]] [[курё]] гаралтай хатан. [[Андон Квон овог|Андон Квон овогт]] Квон Кём ([[:ko:권겸|권겸]]) түшмэлийн охин. # Хөвгүүндэй хатан ([[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг хааны]] хатан): [[Самур гүнж|Самур гүнжийг]] төрүүлсэн. # [[Өлзий гоо хатан|Өлзийт гоо хунбэйж]] ([[Элбэг хаан]]ы бэйж буюу бага хатан. [[Үгэчи хашиха]] ноёны хатан болсон) # [[Самур гүнж|Самар хатан]] ( [[Адай хаан|Адай хааны]] их хатан?) # [[Тайсун хаан|Тайсун хааны]] их хатан: Абадин нэрт хүү төрүүлсэн. [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] охин. # Алтай хатан{{sfn|Choimaa|2006|pp=244}}{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=49}}{{sfn|Natsagdorj|1963|pp=12}}/Алтгалжин хатан{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=114}}{{sfn|Shagdarsuren|2006|pp=65}} (Горлосын Цэвдэн ноёны охин. [[Тайсун хаан]]ы бага хатан) # Самур тайху: Тайсун хааны бага хатан. [[Махагүргис хаан|Махагүргис хааныг]] төрүүлсэн.{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=120}} # Махтум ханум ([[Эсэн тайш|Эсэн хааны]] бага хатан. [[Моголистан]]ы [[Юнус хаан]]ы эгч. [[Ибрай тайш|Ибрагим]], Ильяс нэрт хоёр хүү төрүүлсэн.) # [[Мөнгөлдэй хатан]] ([[Молон хаан]]ы их хатан) # [[Их Хамарт Юнгэн хатан]] ([[Мандуул хаан]]ы хатан) # [[Мандухай сэцэн хатан|'''Мандухай хатан''']] ([[Мандуул хаан]], [[Даян хаан]]ы нарын хатан) # '''Жимсхэн хатан''' (зарим сурвалж бичигт Самур тайху гэдэг. [[Батмөнх Даян хаан|Даян хаан]]ы 2 дахь хатан) # '''Гүүши хатан''' (Даян хааны бага хатан) # [[Сутай тайху]] ([[Лигдэн хаан]]ы хатан. [[Зүрчид]]ийн [[Ехэ Нара]] овгийн Дэлгэр тайшийн охин) # [[Нагнан тайху|Наннан тайху]] (Лигдэн хааны хатан. Боржигин Намужун. Бөх Бэлгүтэйгийн удам [[Авга хошуу|Авга хошууны]] Дорж жюнь вангийн охин. 1635 онд [[Манж]]ийн [[Дээд эрдэмт|Абахай сэцэн хаан]]ы татвар эм болж, Бөмбөгөр нэрт хүү төрүүлсэн.) # Бадамзуу тайху (Авга хошууны Дорж тайжийн охин. Лигдэн хааны бага хатан. 1635 онд Манжийн [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмт хааны]] татвар эм болсон.) # '''Өлзий тайху''' (Лигдэн хааны бага хатан байсан. 1635 онд манжийн [[Абатай чин ван|'''Абатай''' чин вангийн]] бага хатан болсон.) # '''Бочи үжин''' (Лигдэн хааны бага хатан. 1635 онд Абахай сэцэн хааны ахмад хүү '''Хүүгэ''' агийн татвар эм болсон.) # '''Голтүмэн үжин''' (Лигдэн хааны хатан байсан. Лигдэн хааныг таалал төгссөний дараа эхлээд '''Гончиг зайсан'''гийн бага эхнэр болов. Дараа нь '''Хятад чэрби'''тэй дахин гэрлэв.) == [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын]] хатад == # [[Дондогдулам хатан]] (1911-1923) # [[Гэнэнпил хатан]] (1923-1924) == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == *{{Cite book |last=Choimaa |first=Sh |title=Лувсанданзан гүүш. Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Bayarsaikhan |first=M |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Shagdarsuren |first=Ts |title=Үндэсний Их Шар тууж |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Natsagdorj |first=Sh |title=Халхын түүх |year=1963 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Zayabaatar |first=D |title=Жамба. Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Хүмүүсийн жагсаалт]] [[Ангилал:Монгол хатан]] [[Ангилал:Монголын язгууртан|!]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн|хатан]] 96wh1uqsnbwbovpt5rp955nsbj64lso 0 26363 859754 742688 2026-06-22T12:43:54Z Enkhsaihan2005 64429 859754 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын хагас хуурай хотгор}} {{Инфобокс газрын хэлбэр | water = [[Увс нуур]], [[Хяргас нуур]], [[Дөргөн нуур]], [[Хар-Ус нуур]], [[Хар нуур (Ховд)|Хар нуур]], [[Айраг нуур]], [[Ховд гол]], [[Завхан гол]], [[Тэсийн гол]] | name = Их нууруудын хотгор | other_name = | type = [[Хотгор]] | image = Great Lakes Depression, Mongolia and Russia, Terra-MODIS, 2001-10-15.jpg | image_size = | alt = | caption = Сансраас харагдах байдал. <!-- map --> | pushpin_map = Монгол#Орос | pushpin_relief = yes | map_image = | map_caption = <!-- location --> | location = | coordinates = {{coord|source:Wikidata|format=dms|display=it}} | coordinates_ref = | range = [[Монгол Алтайн нуруу]], [[Хангайн нуруу]], [[Тагнын нуруу]] | part_of = | water_bodies = | elevation_m = 750-2000 | elevation_ref = | surface_elevation_ft = <!-- or |surface_elevation_m = --> | surface_elevation_ref = | highest_point = | highest_elevation = | highest_coords = | length = {{convert|500|km|mi|abbr=on}} | width = {{convert|400|km|mi|abbr=on}} | area = {{convert|100000|km2|mi2|abbr=on}} | depth = | drop = | formed_by = | geology = <!-- or |type = --> | age = | orogeny = | volcanic_arc/belt = | volcanic_arc = | volcanic_belt = | volcanic_field = | last_eruption = | topo = | operator = | designation = | free_label_1 = | free_data_1 = | free_label_2 = | free_data_2 = | website = | embed = }} '''Их нууруудын хотгор''' нь баруун Монголд байрлах хагас хуурай [[хотгор (геологи)|хотгор]] газар. [[Увс]], [[Ховд]], [[Завхан]], [[Говь-Алтай]] аймгуудын нутаг дэвсгэрт багтдаг. Баруун талаараа [[Алтайн нуруу]], зүүн талаараа [[Хангайн нуруу]], хойд талаараа [[Тагнын нуруу]]нуудаар хүрээлэгдэх ба д.т.д. 750 -аас 2000 м хүртэлх өндөр бүхий 100,000 км² орчим талбайтай нутаг юм. Хотгорын зарим хэсэг нь [[Орос]]ын нутаг дэвсгэрт байрладаг. Хотгорт [[Увс нуур]], [[Хяргас нуур]], [[Дөргөн нуур]] гэсэн давст; [[Хар-Ус нуур]], [[Хар нуур (Ховд)|Хар нуур]], [[Айраг нуур]] гэсэн цэнгэг уст нуурууд багтана. Мөн 14,000 км² намаг, элсэрхэг нутагтай. Хойд хэсэг нь [[Монголын тэгш өндөрлөг|тал нутаг]] байх бол өмнөд хэсэг нь ихэвчлэн хагас цөл, цөлөрхөг нутаг байна. [[Ховд гол]], [[Завхан гол]], [[Тэсийн гол|Тэс гол]]ууд нь энэ нутгаар урсах хамгийн том голууд юм. Тус хотгор нь цэнгэг усны томоохон ай сав газар бөгөөд төв азийн чухал ус намгархаг газруудыг өөртөө агуулна. Зэгс шагшуурга ихтэй хоорондоо холбогдсон нуур, голууд нь энэ ус намгархаг газрыг бүрдүүлнэ. Устах аюулд орсон хэд хэдэн нүүдлийн шувууд ихээр нутагладаг, үүнд: [[Халбаган хошуут]] (''Platalea leucorodia''), [[Хар өрөвтас]] (''Ciconia nigra''), [[Загасч явлаг]] (''Pandion haliaetus''), [[Усны цагаан сүүлт бүргэд]] (''Haliaeetus albicilla''), [[Хошуу галуу]] (''Anser cygnoides''), and [[Хээрийн галуу]] (''Anser indicus''). Тус нутагт хэдхэн тооны [[цагаан хотон]] (''Pelecanus onocrotalus'') үлджээ. Загас, ургамал элбэг гол нууруудын сав газарт өндөглөнө.<ref>[http://assets.panda.org/downloads/freshwater_issues_in_mn__march04.pdf "Freshwater Issues in Mongolia"]</ref> == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080209113244/http://130.166.124.2/world_atlas/6/files/6-1040-full.html Компьютерээр хийсэн дүрсэлгээ] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Азийн хөндий]] [[Ангилал:Монголын хөндий]] [[Ангилал:Монгол орны нам доор, хотгор газар]] [[Ангилал:Хотгор]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Увс аймгийн газар зүй]] o2u0xnxrv7z15cc9k9kdn4r8b4iuxus 859755 859754 2026-06-22T12:44:16Z Enkhsaihan2005 64429 859755 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын хагас хуурай хотгор}} {{Инфобокс газрын хэлбэр | name = Их нууруудын хотгор | other_name = | type = [[Хотгор]] | image = Great Lakes Depression, Mongolia and Russia, Terra-MODIS, 2001-10-15.jpg | image_size = | alt = | caption = Сансраас харагдах байдал. <!-- map --> | pushpin_map = Монгол#Орос | pushpin_relief = yes | map_image = | map_caption = <!-- location --> | location = | coordinates = {{coord|source:Wikidata|format=dms|display=it}} | coordinates_ref = | range = [[Монгол Алтайн нуруу]], [[Хангайн нуруу]], [[Тагнын нуруу]] | part_of = | water_bodies = [[Увс нуур]], [[Хяргас нуур]], [[Дөргөн нуур]], [[Хар-Ус нуур]], [[Хар нуур (Ховд)|Хар нуур]], [[Айраг нуур]], [[Ховд гол]], [[Завхан гол]], [[Тэсийн гол]] | elevation_m = 750-2000 | elevation_ref = | surface_elevation_ft = <!-- or |surface_elevation_m = --> | surface_elevation_ref = | highest_point = | highest_elevation = | highest_coords = | length = {{convert|500|km|mi|abbr=on}} | width = {{convert|400|km|mi|abbr=on}} | area = {{convert|100000|km2|mi2|abbr=on}} | depth = | drop = | formed_by = | geology = <!-- or |type = --> | age = | orogeny = | volcanic_arc/belt = | volcanic_arc = | volcanic_belt = | volcanic_field = | last_eruption = | topo = | operator = | designation = | free_label_1 = | free_data_1 = | free_label_2 = | free_data_2 = | website = | embed = }} '''Их нууруудын хотгор''' нь баруун Монголд байрлах хагас хуурай [[хотгор (геологи)|хотгор]] газар. [[Увс]], [[Ховд]], [[Завхан]], [[Говь-Алтай]] аймгуудын нутаг дэвсгэрт багтдаг. Баруун талаараа [[Алтайн нуруу]], зүүн талаараа [[Хангайн нуруу]], хойд талаараа [[Тагнын нуруу]]нуудаар хүрээлэгдэх ба д.т.д. 750 -аас 2000 м хүртэлх өндөр бүхий 100,000 км² орчим талбайтай нутаг юм. Хотгорын зарим хэсэг нь [[Орос]]ын нутаг дэвсгэрт байрладаг. Хотгорт [[Увс нуур]], [[Хяргас нуур]], [[Дөргөн нуур]] гэсэн давст; [[Хар-Ус нуур]], [[Хар нуур (Ховд)|Хар нуур]], [[Айраг нуур]] гэсэн цэнгэг уст нуурууд багтана. Мөн 14,000 км² намаг, элсэрхэг нутагтай. Хойд хэсэг нь [[Монголын тэгш өндөрлөг|тал нутаг]] байх бол өмнөд хэсэг нь ихэвчлэн хагас цөл, цөлөрхөг нутаг байна. [[Ховд гол]], [[Завхан гол]], [[Тэсийн гол|Тэс гол]]ууд нь энэ нутгаар урсах хамгийн том голууд юм. Тус хотгор нь цэнгэг усны томоохон ай сав газар бөгөөд төв азийн чухал ус намгархаг газруудыг өөртөө агуулна. Зэгс шагшуурга ихтэй хоорондоо холбогдсон нуур, голууд нь энэ ус намгархаг газрыг бүрдүүлнэ. Устах аюулд орсон хэд хэдэн нүүдлийн шувууд ихээр нутагладаг, үүнд: [[Халбаган хошуут]] (''Platalea leucorodia''), [[Хар өрөвтас]] (''Ciconia nigra''), [[Загасч явлаг]] (''Pandion haliaetus''), [[Усны цагаан сүүлт бүргэд]] (''Haliaeetus albicilla''), [[Хошуу галуу]] (''Anser cygnoides''), and [[Хээрийн галуу]] (''Anser indicus''). Тус нутагт хэдхэн тооны [[цагаан хотон]] (''Pelecanus onocrotalus'') үлджээ. Загас, ургамал элбэг гол нууруудын сав газарт өндөглөнө.<ref>[http://assets.panda.org/downloads/freshwater_issues_in_mn__march04.pdf "Freshwater Issues in Mongolia"]</ref> == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080209113244/http://130.166.124.2/world_atlas/6/files/6-1040-full.html Компьютерээр хийсэн дүрсэлгээ] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Азийн хөндий]] [[Ангилал:Монголын хөндий]] [[Ангилал:Монгол орны нам доор, хотгор газар]] [[Ангилал:Хотгор]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Увс аймгийн газар зүй]] nls5nnkmquvtgr69x1ndnvid15930k5 0 26519 859800 857427 2026-06-22T19:39:21Z CommonsDelinker 211 Burj_Al_Arab_@_Madinat_Jumeirah_@_Dubai_(15851725086).jpg файлыг коммонсд [[c:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Burj Al Arab @ Madinat Jumeirah @ Dubai (15851725086).jpg| 859800 wikitext text/x-wiki {{About|хотын|Эмиратын тухай|Дубай (эмират)|||хэрэглээг}} {{Инфобокс суурин | name = Дубай | native_name = {{lang|ar|دبي}} | other_name = Dubayy | settlement_type = [[Хот]] | translit_lang1_type = [[Arabic script|Arabic]] | translit_lang1_info = دبي | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Dubai Skyline mit Burj Khalifa (cropped).jpg | caption1 = Дубайн тэнгэрийн шугам | image2 = Dubai, United Arab Emirates (Unsplash suv4vuJsH6g).jpg | caption2 = [[Бурж Халифа]] болон [[Дубай хотын төв|хотын төв]] | image3 = The_view_of_Dubai_Creek.jpg | caption3 = [[Хор-Дубай]] | image4 = Dubai Marina Skyline.jpg | caption4 = [[Дубай Марина]] | image5 = Artificial Archipelagos, Dubai, United Arab Emirates ISS022-E-024940 lrg.jpg | caption5 = [[Палм-Жумейра]] болон [[Дэлхий (олтриг)|Дэлхий арлууд]] | image6 = | caption6 = [[Бурж Аль Араб]] | image7 = Dubai_Highrise.jpg | caption7 = [[Шейх Заидын зам]] }} | pushpin_map = АНЭУ#Персийн булан#Ойрх Дорнод#Ази | pushpin_label_position = left | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь байршил | coordinates = {{coord|25|15|47|N|55|17|50|E|type:adm1st_region:AE-DU|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}} | subdivision_type1 = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын эмиратууд|Эмират]] | subdivision_name1 = {{flag|Дубай}} | established_title = Анх суурьшсан | established_date = 1822 | founder = [[Аль Мактум|Обид бин Саид, Мактум бин Бутти аль-Мактум]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | governing_body = Дубайн гүйцэтгэх зөвлөл | leader_title = [[Дубай хотын захиргаа|Дубай хотын ерөнхий захирал]] | leader_name = Абдулла Аль Басти | leader_title1 = [[Дубайн удирдагч]] | leader_name1 = [[Мохаммед ибн Рашид аль-Мактум]] | area_total_km2 = 544 <!-- 170*3.2 --> | area_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Dubai 2040 Urban Master Plan {{!}} АНЭУ-ын засгийн газрын албан ёсны портал |url=https://u.ae/en/about-the-uae/strategies-initiatives-and-awards/strategies-plans-and-visions/transport-and-infrastructure/dubai-2040-urban-master-plan |access-date=2025-06-09 |website=u.ae |language=en |archive-date=2025-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250620080031/https://u.ae/en/about-the-uae/strategies-initiatives-and-awards/strategies-plans-and-visions/transport-and-infrastructure/dubai-2040-urban-master-plan |url-status=dead }}</ref> | area_urban_km2 = 1507 | area_urban_footnotes = <ref name=Demographia/> | area_metro_km2 = | population_total = 3,944,751 | population_footnotes = <ref name=DSC/> | population_as_of = 2025 | population_urban = 4,945,000 | population_urban_footnotes = <ref name=Demographia/> | population_metro = 6359527 | population_metro_footnotes = <ref name=DSC/> | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_are.pdf|publisher=Tellusant|title=TelluBase—UAE Fact Sheet (Tellusant Public Service Series)|access-date=2025-06-09|archive-date=2024-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112133106/https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_are.pdf|url-status=live}}</ref> | demographics2_title1 = [[Хот]] | demographics2_info1 = $ 134.6 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Бөөгнөрөл | demographics2_info2 = $ 202.8 тэрбум (2023) | demographics2_title4 = Нэг хүнд ноогдох | website = {{URL|https://tec.gov.ae/en/web/tec/home}} | utc_offset = +04:00 | timezone = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь цаг|АНЭУ-ын стандарт цаг]] | image_seal = Coat of Arms of Dubai.png | image_blank_emblem = Dubai official logo.svg | blank_emblem_type = [[Үгийн тэмдэг]] | nickname = ''[[DXB]], Dar Al-Hay, The Pearl of the Persian Gulf,<ref>{{Cite web|url=https://u.ae/ar-AE/about-the-uae/the-seven-emirates/dubai|title=إمارة دبي &#124; البوابة الرسمية لحكومة الإمارات العربية المتحدة|website=u.ae|access-date=2025-06-09|archive-date=2024-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240723075211/https://u.ae/ar-ae/about-the-uae/the-seven-emirates/dubai|url-status=dead}}</ref> Персийн булангийн Венец,<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.albayan.ae/opinions/2009-12-18-1.503429|title=ستبقى دبي داراً للحي|website=www.albayan.ae}}</ref> Дэлхийн хот,<ref name="auto"/> [[Алтан хот]]<ref>{{Cite web|url=https://www.denverpost.com/2013/01/05/dubai-trying-to-live-up-to-its-nickname-city-of-gold/ |title=Dubai trying to live up to its nickname "City of Gold" |date=2013-01-05 }}</ref>'' }} '''Дубай''' ([[Араб хэл|арабаар]] دبيّ‎‎ - ''Dubayy'' «Дубаии») — [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|АНЭУ]]-ын [[Дубай (эмират)|Дубай]] нутгийн төв, [[хот]]. ==Хүн ам== 2008 оны тооцоогоор 2,262,000 оршин суугчтай байна. == Зургийн цомог == <gallery perrow="5" widths="150px" heights="150px"> Файл:Al Fahidi Fort.jpg|<small></small> Файл:Metro Dubai 001.jpg|<small></small> Файл:Dubai Metro (7).JPG|<small></small> Файл:Night Dubai.jpg Файл:Dubai_Marina_at_Night_on_27_February_2007.jpg</small> Файл:Jumeirah_Islands_on_1_May_2007.jpg#file</small> Файл:Burj_Khalifa_fountain.JPG</small> Файл:PalmIslandDubai.JPG|</small> Файл:DubaiSkyscrapers2.jpg</small> Файл:Dubai_Monorail_01.jpg|</small> Файл:Jumeirah_Beach_Hotel_on_25_December_2007_Pict_1.jpg</small> </gallery> ==Эшлэл== {{Reflist|30em}} {{АНЭУ-ын хот}} [[Ангилал:Дубай| ]] [[Ангилал:АНЭУ-ын хот]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] n9oejvqr0wjq3mo7c14qzs1zrfl7u4g 0 26856 859737 843487 2026-06-22T11:59:50Z ~2026-36102-15 105492 /* */ 859737 wikitext text/x-wiki '''Хонгирад''' (монголоор: {{MongolUnicode|ᠬᠣᠩᠭᠢᠷᠠᠳ}}; Хонгирад; нь Эргүнэ гүнээс гаралтай Дарлигин Монголчуудын нэг салбар язгуурын Монгол аймаг юм. Тэд [[Хөлөн нуур|Хөлөн]], [[Буйр нуур]]ын сав газраар нутаглаж байсан эртний Монгол аймаг. [[Чингис хаан]]ы их хатан [[Бөртэ үжин]] нь Хонгирадын Дай сэцэний охин болно. XIII-XIV зууны үед Монголын эзэнт гүрний үед Алтан ургийн олон хаад, хааны угсааны их бага ноёд, жанжид энэ аймагтай худ ургийн холбоотой байсан. Энэ аймгийн нэрийг монгол, хятад, перс хэлний түүхийн ном сударт Онгират, Конграт, Хунгират, Кунграт, Ванжила , Ёнжиле , Хонжила , Гуанжила зэргээр олон хэлбэрээр бичсэн байдаг. ==Гарал үүсэл== Ойрад (ойн ард) гэсэнтэй адил Хунгийн ард - Хунгийн арад - Хунгийнрад - Хунгийрад - Хунгирад - Хонгирад гэж үүссэн гэж үздэг. Хонгирад аймгийн тотем шүтлэг нь [[хун]] шувуу бөгөөд тэд өөрсдийгөө хун шувуунаас үүссэн гэх Алтанцөгцийн домог байдаг. Хонгирадуудтай нэг гарал үүсэлтэй [[Олхонууд]], Ихирэс, Харнууд, Хонхлуут, Элжигин, Горлос, Хингиадай гэх мэт олон овог бий. Рашид Аддины бичсэн [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]]: "...Алтан савнаас гурван хөвгүүн төржээ...'''Нэгдүгээр хөвүүн [[Журлук мэргэн]] тэр орчин үеийн хонгирадад хамрагдаж байгаа аймгуудын өвөг''', Хоёрдугаар хөвүүн нь [[Күбай Ширэ|Күбай Шира]]. Тэр хоёр хөвүүнтэй. [[Ихирэс|Ихирас]], [[Олхонууд|Олхунуд]] юм. Гуравдугаар хөвүүн нь [[Түсүбү Дауд]]. Түсүбү Дауд тэр хоёр хөвүүнтэй. Харануда, Кинклиуда нар билээ..."<ref>Рашид аддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж, тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Тэргүүн боть. т.117</ref> хэмээн өгүүлжээ. Мөн Хонгирадын нутгийн баримжааг ''"...Монгол, Хятадын хооронд үргэлжилсэн уткух хэрмийн Утажиэ гэдэг газар..."''<ref>Рашид аддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж, тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Тэргүүн боть. т.118</ref> гэсэн нь одоогийн [[Цагаан хэрэм]] эсвэл [[Чингисийн хэрмэн цав|Чингисийн далан]]<nowiki/>гийн орчмын нутгийг хэлсэн бололтой. Эргүнэ гүнээс гарахаар төмрийн хүдэртэй уулыг хайлуулан нүхлэн гарах үед хонгирад аймгийнхан бусад овог аймагтай хэлэлцэлгүй хамгийн түрүүнд гарахдаа бусад овгуудын голомтыг гишгэн гарсан тул үйлийн үрээр тэднийг хөлийн тулай өвчинтэй болсон гэжээ. [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] 1206 онд байгуулахад [[Дай Сэцэн|Дай сэцэнгийн]] хөвгүүн Алчи хүргэн гурван мянган хонгирадыг захирч мянганы [[ноён]] болж байв. [[Юань Улс|Юань Улсын]] үед аймгийн эзэн ноён нь Лу ван (鲁王) цол хүртэж, үе улиран залгамжлан, Боржигин овгийн хаадын гүнжтэй хуримлан хүргэн болж, монголын төрд алба хашиж байв. == Монголын эзэнт гүрний үе == === Их Монгол, Юань Улс === 12-р зууны үед Хонгирад аймаг [[Олхонууд|Олхунуд]], [[Ихирэс]], [[Харнууд]], Конклиуд, [[Горлос]], [[Элжигин]] аймгийн хамтаар [[Хамаг Монгол|Хамаг Монголын ханлигаас]] тусгаар оршиж, худалдаа наймаа хийж, монгол хаад ноёдтой худ ургийн харилцаатай байв. [[Монголын нууц товчоо|Монголын нууц товчоонд]] [[Дай Сэцэн|Дай сэцэнгийн]] хэлсэн өгүүлэмж нь энэ аймгийн ерөнхий чиг баримжааг мэдэж болно. ''"...Манай хонгирад хэдийнээс бусдын нутаг ба хүнийг булаан тэмцэлддэггүй.'' ''       Харь улсыг үл довтлон'' ''       Хацар сайт охидоо'' ''       Хасаг тэргэнд суулгаж'' ''       Хар буур хөллөж'' ''       Хатируулж одож'' ''       Хаан болсон та нарын'' ''       Хатан сууринд дэвшүүлж'' ''       Хамт суулгана.'' ''       Өөр иргэнийг үл тэмцэн'' ''       Өнгө сайт охидоо'' ''       Өлжгэтэй (суудалтай) тэргэнд суулгаж'' ''       Өл буур хөллөж'' ''       Үүсгэж одож'' ''       Өндөр суурь эзлэгчдийн'' ''       Өрөөл хань болгоно.'' ''Манай хонгирад хэдийнээс хацар гоо хатадтай, өнгө сайн охидтой тул зээгийн зүсээр, охидын өнгөөр явна..."''<ref>[https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/02_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm Монголын нууц товчоо/64 дэх зүйл]</ref> [[Чингис хаан|Тэмүжин хан]] 1206 онд эсгий туургатан монгол түрэг овог аймгуудыг нэгтгэж Их Монгол Улсыг байгуулахад Хонгирад нь Алчи буюу Анчин ноён гурван мянган өрхийг захиран оршиж байв. 1217 онд Алтан улсыг дайлах дайнд Мухулайд захируулсан таван аймгийн нэгд багтаж, зүрчид, хятадыг дайлах дайнд идэвхитэй оролцжээ. Чингис хааны зарлигаар хожмын хаад их хатнаа зөвхөн Хонгирад аймгаас авахыг гэрээслэж байсан нь уламжлагдаж [[Юань Улс]]<nowiki/>ыг мөхтөл тасралгүй үргэлжилж, [[Ил Хаант Улс]], [[Цагаадайн улс]], [[Зүчийн улс]]<nowiki/>ын хаад ноёд эхэндээ энэ ёсыг дагаж явсан ч, эх нутгаасаа алсран холдож, он жилийн уртад удаан сууснаар эзэлсэн орны хэл соёлд уусан шингэж, хонгирад аймгаас хатан авах ёс нь аажмаар орхигдсон. Хожим нь Юань Улсын үед хааны ордонд жил бүр 3000 толгой шүүсний ирэг нийлүүлэх албыг хариуцаж байснаа [[Төмөр Өлзийт хаан|Өлзийт хааны]] үеэс эхлэн 5000 толгой хонь нийлүүлэх болсон. Юань Улсын үед тэдний нутаг нь өргөжиж, хаадын соёрхосон нутаг бэлчээр, хятад дахь идэх хот хувийн газар эзэмшил нь тэднийг улс төрд нөлөө ихтэй хүчирхэг болгожээ. ===15-р зуунаас хойшх үе=== [[Даян хаан]]ы үед зүүн гарын [[Халх]] түмний өврийн таван отогд харъяалагдах болсон. Даян хааны хөвгүүн [[Алчуболд]]ын хөвүүн Хурхач Хасар ноён өөрийн таван хөвүүний нэг [[Буйма догшин]] ноёнд Хонгирад отогийг өгч захируулжээ. Энэ үед тэдний нутаг нь говийн өмнөх [[Хянганы нуруу]]ны орчмоор нутаглах болжээ. [[Манж]] [[Чин гүрэн]]д эзлэгдсний дараа [[Баарин]] аймагт харъяалуулав. Одоо цагт [[Монгол Улс]]<nowiki/>ын дотор [[Халх|Халхын]] дотор овгийн байдалтай шингэж, [[Хятад|Хятадын]] [[Өвөр Монгол]], [[Ганьсү муж|Гансү муж]]; 13-р зуунд дундад азид цэрэг удирдан очсон зарим хонгирадын ноёд цэргүүдийн үр хойчис нь [[Казахстан|Казахстаны]] Бага Жуз, [[Узбекистан]]<nowiki/>ы [[Каракалпакстан|Каракалпак]] зэрэг газарт тархан суурьшжээ. == Хонгирад аймгаас гаралтай хатад == # [[Чингис хаан|Чингис хааны]] их хатан [[Бөртэ үжин]]: Дай сэцэнгийн охин. # [[Зүчи|Зүчи ханы]] их хатан [[Өгий үжин]] # [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] их хатан [[Борогчин]] # Мөнх хааны [[Хутугтай хатан|Хутагтай хатан]]: Зөвхөн Юань улсын сударт Дай сэцэнгийн ач хөвүүн Мөнхчингийн (忙哥陳) охин<ref>{{Cite web |title=Юань улсын судар: 114-р дэвтэр - Хатад татвар нэг(元史/卷114 - 后妃一) |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7114 |access-date=2025-12-19 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> гэсэн байдаг. [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] [[ихирэс]] аймгийн Буха хүргэний хүү Уладайн охин гэжээ. # [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] Есүр хатан (?-1265): Хутагтай хатны охин дүү # Хубилай хааны хатан [[Тэгүлүн]]: Дай сэцэнгийн ач Толин ноёны охин. # [[Хубилай хаан|Хубилай сэцэн хааны]] [[Чаби хатан]]: Анчин ноёны охин. # Хубилай сэцэн хааны [[Намбуй хатан]] # [[Чингим]] хунтайжийн их хатан [[Хөхжин хатан|Хөхчин]] # [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр Өлзийт хааны]] [[Шириндарь хатан]]: Улужин хүргэний охин.<ref name=":5">[https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7114 元史/卷114/后妃一]</ref> # [[Дармабала|Дармабал]] вангийн [[Тажи хатан]] # [[Хайсан хүлэг хаан]]<nowiki/>ы их хатан [[Жэнгэ хатан|Жэнгэ]]: Толин ноёны хөвүүн Бэнбулагийн охин.<ref name=":5" /> # Хайсан хүлэг хаан<nowiki/>ы бага хатан [[Сүхшир хатан|Сүхшир]]<ref>Анчин ноёны жич хөвүүн Харжигийн охин</ref> # [[Аюурбарбад буянт хаан|Аюурбарбад Буянт хааны]] [[Раднашири хатан|Анашишир хатан]] # [[Гамала|Гаммала жинь вангийн]] [[Буянхэрмиш]] хатан # [[Есөнтөмөр хаан|Есөнтөмөр хааны]] их хатан [[Бабухан хатан|Бабухан]]: Анчин ноёны ач хөвүүн Олиучарын охин.<ref name=":5" /> # Есөнтөмөр хааны эгч дүү бага хатад [[Бихан хатан|Бихан]]<ref name=":0">Хонгирадын Гүн ван Майжухангийн охин</ref>, [[Сүхдарь хатан|Сүхдарь]]<ref name=":0" /> # [[Тугтөмөр Заяат хаан|Тугтөмөр заяат хааны]] их хатан [[Будшир хатан|Будшир]]: Дивубал ван, [[Сэнгэраги гүнж]] нарын охин. # [[Ринчинбал эрдэнэцогт хаан|Ринчинбал хааны]] их хатан [[Дарьтэмиш хатан|Дарьитмиш хатан]] # [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр ухаант хааны]] их хатан [[Баянхутаг хатан|Баянхутаг]]: Юйдэ ван Болдтөмөрийн охин.<ref name=":5" /> # Тогоонтөмөр хааны бага хатан Мунашири (?-1348 оны 1 сар<ref>{{Cite web |title=Юань улсын судар: 41-р дэвтэр (元史/卷041) |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7041 |access-date=2025-12-19 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref>; [[:zh:木纳失里|木纳失里]]) == Хааны хүргэн болсон хонгирадын ноёд == # [[Чигү хүргэн]]<ref name=":1">[[Дай Сэцэн|Дай сэцэн]]<nowiki/>гийн хөвүүн Анчин ноёны хөвүүн</ref>: [[Чингис хаан]]<nowiki/>ы охин [[Түмэлүн]] гүнжийн нөхөр # Тогочар ноён: Чингис хааны<nowiki/> охин Толай гүнжийн нөхөр # Очин хүргэн<ref name=":1" />: [[Тулуй ноён|Тулуй ноёны]] охин [[Есүбух гүнж|Есүбуха]]<nowiki/>гийн нөхөр # [[Начин хүргэн]]<ref name=":1" />: Чингис хааны ач охин Сэцэгэн ([[:zh:薛只干|薛只干]]) гүнжийн нөхөр # Нахэ хүргэн: [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]] хааны охин [[Сорхохан]] гүнжийн нөхөр # Улужин хүргэн<ref name=":2">Дай сэцэнгийн ач хөвүүн Начин ноёны хөвүүн</ref>: [[Хубилай хаан|Хубилай сэцэн хааны]] охин [[Өлзий гүнж]], [[Нангиажин гүнж]] нарын нөхөр. [[Шириндарь хатан|Шириндарь хатны]] аав. # Зинин жүн ван Төмөр хүргэн<ref name=":2" /> 1277 онд Нангиажин гүнжтэй хуримласан. # Манждай хүргэн<ref name=":2" />: 1290 онд Нангиажин гүнжтэй хуримлав. [[Нангиажин гүнж]]<nowiki/>ийг өөд болсны дараа [[Нангабула]] гүнжтэй хуримлав. # Анчин ноёны ач хөвгүүн Наха хүргэн: [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] охин [[Сорхохан]] гүнжтэй хуримлав. # Лу ван Дивабал хүргэн: 1307 онд [[Дармабала|Дармабал]] вангийн (1264-1292) охин [[Сэнгэраги гүнж|Сэнгэраги]] (1284-1332) гүнжтэй хуримласан. # Лу ван Аригшир<ref>Лу ван Дивубалын хөвүүн</ref> хүргэн: 1311 онд Дармабалын охин [[Доржбал гүнж]]<nowiki/>тэ<nowiki/>й хуримлав. # Дивабал вангийн дүү Лу ван Сэнгэбул хүргэн: [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр Өлзийт хааны]] охин [[Пуна гүнж]]<nowiki/>тэй<nowiki/> хуримлав. # Майжухан хүргэн: Байдаш гүнжтэй хуримлав. # Долуобэн хүргэн<ref>[[Дай Сэцэн|Дай сэцэн]]<nowiki/>гийн удамчир</ref>: Булухан гүнж, [[Хөхлүн гүнж]] нартай хуримлаж байсан. # Хуайду хүргэн<ref name=":3">Чигү хүргэний ач хөвгүүн</ref>: Онгибаху гүнжтэй хуримлав. # Айбөх хүргэн<ref name=":3" />: Цайжин гүнжтэй хуримлав. # Нинпү жүн ван Чанжи<ref name=":4">Айбөх хүргэний хөвүүн</ref>: Мөнхдэй гүнжтэй ([[:zh:忙哥台|忙哥台]]) хуримлав. # Ци ван Тутөмөр хүргэн<ref name=":4" />: [[Сэнгэбула гүнж]]<nowiki/>тэй хуримлав. # Бужир хүргэн<ref>[[Дай Сэцэн|Дай сэцэн]]<nowiki/>гийн хөвгүүн Хухугийн ач хөвгүүн</ref>: Өгэжин гүнжтэй (斡可真公主) хуримлав.<ref>[https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7118 元史/卷118/列傳第五/特薛禪]</ref> == Эшлэл == [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] 9zfcnzg2h548gzmj4iwqn835ffirumo 859738 859737 2026-06-22T12:04:54Z Megzer 20491 [[Special:Contributions/~2026-36102-15|~2026-36102-15]] ([[User talk:~2026-36102-15|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/859737|859737]] засварыг цуцлах 859738 wikitext text/x-wiki '''Хонгирад''' (монголоор: {{MongolUnicode|ᠬᠣᠩᠭᠢᠷᠠᠳ}}; Хонгирад; хятадаар: 弘吉剌; пиньинь: ''hóngjílá'') нь Эргүнэ гүнээс гаралтай Дарлигин Монголчуудын нэг салбар язгуурын Монгол аймаг юм. Тэд [[Хөлөн нуур|Хөлөн]], [[Буйр нуур]]ын сав газраар нутаглаж байсан эртний Монгол аймаг. [[Чингис хаан]]ы их хатан [[Бөртэ үжин]] нь Хонгирадын Дай сэцэний охин болно. XIII-XIV зууны үед Монголын эзэнт гүрний үед Алтан ургийн олон хаад, хааны угсааны их бага ноёд, жанжид энэ аймагтай худ ургийн холбоотой байсан. Энэ аймгийн нэрийг монгол, хятад, перс хэлний түүхийн ном сударт Онгират, Конграт, Хунгират, Кунграт, Ванжила (王紀剌), Ёнжиле (雍吉烈), Хонжила (弘吉剌), Гуанжила (廣吉剌) зэргээр олон хэлбэрээр бичсэн байдаг. ==Гарал үүсэл== Ойрад (ойн ард) гэсэнтэй адил Хунгийн ард - Хунгийн арад - Хунгийнрад - Хунгийрад - Хунгирад - Хонгирад гэж үүссэн гэж үздэг. Хонгирад аймгийн тотем шүтлэг нь [[хун]] шувуу бөгөөд тэд өөрсдийгөө хун шувуунаас үүссэн гэх Алтанцөгцийн домог байдаг. Хонгирадуудтай нэг гарал үүсэлтэй [[Олхонууд]], Ихирэс, Харнууд, Хонхлуут, Элжигин, Горлос, Хингиадай гэх мэт олон овог бий. Рашид Аддины бичсэн [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]]: "...Алтан савнаас гурван хөвгүүн төржээ...'''Нэгдүгээр хөвүүн [[Журлук мэргэн]] тэр орчин үеийн хонгирадад хамрагдаж байгаа аймгуудын өвөг''', Хоёрдугаар хөвүүн нь [[Күбай Ширэ|Күбай Шира]]. Тэр хоёр хөвүүнтэй. [[Ихирэс|Ихирас]], [[Олхонууд|Олхунуд]] юм. Гуравдугаар хөвүүн нь [[Түсүбү Дауд]]. Түсүбү Дауд тэр хоёр хөвүүнтэй. Харануда, Кинклиуда нар билээ..."<ref>Рашид аддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж, тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Тэргүүн боть. т.117</ref> хэмээн өгүүлжээ. Мөн Хонгирадын нутгийн баримжааг ''"...Монгол, Хятадын хооронд үргэлжилсэн уткух хэрмийн Утажиэ гэдэг газар..."''<ref>Рашид аддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж, тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Тэргүүн боть. т.118</ref> гэсэн нь одоогийн [[Цагаан хэрэм]] эсвэл [[Чингисийн хэрмэн цав|Чингисийн далан]]<nowiki/>гийн орчмын нутгийг хэлсэн бололтой. Эргүнэ гүнээс гарахаар төмрийн хүдэртэй уулыг хайлуулан нүхлэн гарах үед хонгирад аймгийнхан бусад овог аймагтай хэлэлцэлгүй хамгийн түрүүнд гарахдаа бусад овгуудын голомтыг гишгэн гарсан тул үйлийн үрээр тэднийг хөлийн тулай өвчинтэй болсон гэжээ. [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] 1206 онд байгуулахад [[Дай Сэцэн|Дай сэцэнгийн]] хөвгүүн Алчи хүргэн гурван мянган хонгирадыг захирч мянганы [[ноён]] болж байв. [[Юань Улс|Юань Улсын]] үед аймгийн эзэн ноён нь Лу ван (鲁王) цол хүртэж, үе улиран залгамжлан, Боржигин овгийн хаадын гүнжтэй хуримлан хүргэн болж, монголын төрд алба хашиж байв. == Монголын эзэнт гүрний үе == === Их Монгол, Юань Улс === 12-р зууны үед Хонгирад аймаг [[Олхонууд|Олхунуд]], [[Ихирэс]], [[Харнууд]], Конклиуд, [[Горлос]], [[Элжигин]] аймгийн хамтаар [[Хамаг Монгол|Хамаг Монголын ханлигаас]] тусгаар оршиж, худалдаа наймаа хийж, монгол хаад ноёдтой худ ургийн харилцаатай байв. [[Монголын нууц товчоо|Монголын нууц товчоонд]] [[Дай Сэцэн|Дай сэцэнгийн]] хэлсэн өгүүлэмж нь энэ аймгийн ерөнхий чиг баримжааг мэдэж болно. ''"...Манай хонгирад хэдийнээс бусдын нутаг ба хүнийг булаан тэмцэлддэггүй.'' ''       Харь улсыг үл довтлон'' ''       Хацар сайт охидоо'' ''       Хасаг тэргэнд суулгаж'' ''       Хар буур хөллөж'' ''       Хатируулж одож'' ''       Хаан болсон та нарын'' ''       Хатан сууринд дэвшүүлж'' ''       Хамт суулгана.'' ''       Өөр иргэнийг үл тэмцэн'' ''       Өнгө сайт охидоо'' ''       Өлжгэтэй (суудалтай) тэргэнд суулгаж'' ''       Өл буур хөллөж'' ''       Үүсгэж одож'' ''       Өндөр суурь эзлэгчдийн'' ''       Өрөөл хань болгоно.'' ''Манай хонгирад хэдийнээс хацар гоо хатадтай, өнгө сайн охидтой тул зээгийн зүсээр, охидын өнгөөр явна..."''<ref>[https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/02_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm Монголын нууц товчоо/64 дэх зүйл]</ref> [[Чингис хаан|Тэмүжин хан]] 1206 онд эсгий туургатан монгол түрэг овог аймгуудыг нэгтгэж Их Монгол Улсыг байгуулахад Хонгирад нь Алчи буюу Анчин ноён гурван мянган өрхийг захиран оршиж байв. 1217 онд Алтан улсыг дайлах дайнд Мухулайд захируулсан таван аймгийн нэгд багтаж, зүрчид, хятадыг дайлах дайнд идэвхитэй оролцжээ. Чингис хааны зарлигаар хожмын хаад их хатнаа зөвхөн Хонгирад аймгаас авахыг гэрээслэж байсан нь уламжлагдаж [[Юань Улс]]<nowiki/>ыг мөхтөл тасралгүй үргэлжилж, [[Ил Хаант Улс]], [[Цагаадайн улс]], [[Зүчийн улс]]<nowiki/>ын хаад ноёд эхэндээ энэ ёсыг дагаж явсан ч, эх нутгаасаа алсран холдож, он жилийн уртад удаан сууснаар эзэлсэн орны хэл соёлд уусан шингэж, хонгирад аймгаас хатан авах ёс нь аажмаар орхигдсон. Хожим нь Юань Улсын үед хааны ордонд жил бүр 3000 толгой шүүсний ирэг нийлүүлэх албыг хариуцаж байснаа [[Төмөр Өлзийт хаан|Өлзийт хааны]] үеэс эхлэн 5000 толгой хонь нийлүүлэх болсон. Юань Улсын үед тэдний нутаг нь өргөжиж, хаадын соёрхосон нутаг бэлчээр, хятад дахь идэх хот хувийн газар эзэмшил нь тэднийг улс төрд нөлөө ихтэй хүчирхэг болгожээ. ===15-р зуунаас хойшх үе=== [[Даян хаан]]ы үед зүүн гарын [[Халх]] түмний өврийн таван отогд харъяалагдах болсон. Даян хааны хөвгүүн [[Алчуболд]]ын хөвүүн Хурхач Хасар ноён өөрийн таван хөвүүний нэг [[Буйма догшин]] ноёнд Хонгирад отогийг өгч захируулжээ. Энэ үед тэдний нутаг нь говийн өмнөх [[Хянганы нуруу]]ны орчмоор нутаглах болжээ. [[Манж]] [[Чин гүрэн]]д эзлэгдсний дараа [[Баарин]] аймагт харъяалуулав. Одоо цагт [[Монгол Улс]]<nowiki/>ын дотор [[Халх|Халхын]] дотор овгийн байдалтай шингэж, [[Хятад|Хятадын]] [[Өвөр Монгол]], [[Ганьсү муж|Гансү муж]]; 13-р зуунд дундад азид цэрэг удирдан очсон зарим хонгирадын ноёд цэргүүдийн үр хойчис нь [[Казахстан|Казахстаны]] Бага Жуз, [[Узбекистан]]<nowiki/>ы [[Каракалпакстан|Каракалпак]] зэрэг газарт тархан суурьшжээ. == Хонгирад аймгаас гаралтай хатад == # [[Чингис хаан|Чингис хааны]] их хатан [[Бөртэ үжин]]: Дай сэцэнгийн охин. # [[Зүчи|Зүчи ханы]] их хатан [[Өгий үжин]] # [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] их хатан [[Борогчин]] # Мөнх хааны [[Хутугтай хатан|Хутагтай хатан]]: Зөвхөн Юань улсын сударт Дай сэцэнгийн ач хөвүүн Мөнхчингийн (忙哥陳) охин<ref>{{Cite web |title=Юань улсын судар: 114-р дэвтэр - Хатад татвар нэг(元史/卷114 - 后妃一) |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7114 |access-date=2025-12-19 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> гэсэн байдаг. [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] [[ихирэс]] аймгийн Буха хүргэний хүү Уладайн охин гэжээ. # [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] Есүр хатан (?-1265): Хутагтай хатны охин дүү # Хубилай хааны хатан [[Тэгүлүн]]: Дай сэцэнгийн ач Толин ноёны охин. # [[Хубилай хаан|Хубилай сэцэн хааны]] [[Чаби хатан]]: Анчин ноёны охин. # Хубилай сэцэн хааны [[Намбуй хатан]] # [[Чингим]] хунтайжийн их хатан [[Хөхжин хатан|Хөхчин]] # [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр Өлзийт хааны]] [[Шириндарь хатан]]: Улужин хүргэний охин.<ref name=":5">[https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7114 元史/卷114/后妃一]</ref> # [[Дармабала|Дармабал]] вангийн [[Тажи хатан]] # [[Хайсан хүлэг хаан]]<nowiki/>ы их хатан [[Жэнгэ хатан|Жэнгэ]]: Толин ноёны хөвүүн Бэнбулагийн охин.<ref name=":5" /> # Хайсан хүлэг хаан<nowiki/>ы бага хатан [[Сүхшир хатан|Сүхшир]]<ref>Анчин ноёны жич хөвүүн Харжигийн охин</ref> # [[Аюурбарбад буянт хаан|Аюурбарбад Буянт хааны]] [[Раднашири хатан|Анашишир хатан]] # [[Гамала|Гаммала жинь вангийн]] [[Буянхэрмиш]] хатан # [[Есөнтөмөр хаан|Есөнтөмөр хааны]] их хатан [[Бабухан хатан|Бабухан]]: Анчин ноёны ач хөвүүн Олиучарын охин.<ref name=":5" /> # Есөнтөмөр хааны эгч дүү бага хатад [[Бихан хатан|Бихан]]<ref name=":0">Хонгирадын Гүн ван Майжухангийн охин</ref>, [[Сүхдарь хатан|Сүхдарь]]<ref name=":0" /> # [[Тугтөмөр Заяат хаан|Тугтөмөр заяат хааны]] их хатан [[Будшир хатан|Будшир]]: Дивубал ван, [[Сэнгэраги гүнж]] нарын охин. # [[Ринчинбал эрдэнэцогт хаан|Ринчинбал хааны]] их хатан [[Дарьтэмиш хатан|Дарьитмиш хатан]] # [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр ухаант хааны]] их хатан [[Баянхутаг хатан|Баянхутаг]]: Юйдэ ван Болдтөмөрийн охин.<ref name=":5" /> # Тогоонтөмөр хааны бага хатан Мунашири (?-1348 оны 1 сар<ref>{{Cite web |title=Юань улсын судар: 41-р дэвтэр (元史/卷041) |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7041 |access-date=2025-12-19 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref>; [[:zh:木纳失里|木纳失里]]) == Хааны хүргэн болсон хонгирадын ноёд == # [[Чигү хүргэн]]<ref name=":1">[[Дай Сэцэн|Дай сэцэн]]<nowiki/>гийн хөвүүн Анчин ноёны хөвүүн</ref>: [[Чингис хаан]]<nowiki/>ы охин [[Түмэлүн]] гүнжийн нөхөр # Тогочар ноён: Чингис хааны<nowiki/> охин Толай гүнжийн нөхөр # Очин хүргэн<ref name=":1" />: [[Тулуй ноён|Тулуй ноёны]] охин [[Есүбух гүнж|Есүбуха]]<nowiki/>гийн нөхөр # [[Начин хүргэн]]<ref name=":1" />: Чингис хааны ач охин Сэцэгэн ([[:zh:薛只干|薛只干]]) гүнжийн нөхөр # Нахэ хүргэн: [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]] хааны охин [[Сорхохан]] гүнжийн нөхөр # Улужин хүргэн<ref name=":2">Дай сэцэнгийн ач хөвүүн Начин ноёны хөвүүн</ref>: [[Хубилай хаан|Хубилай сэцэн хааны]] охин [[Өлзий гүнж]], [[Нангиажин гүнж]] нарын нөхөр. [[Шириндарь хатан|Шириндарь хатны]] аав. # Зинин жүн ван Төмөр хүргэн<ref name=":2" /> 1277 онд Нангиажин гүнжтэй хуримласан. # Манждай хүргэн<ref name=":2" />: 1290 онд Нангиажин гүнжтэй хуримлав. [[Нангиажин гүнж]]<nowiki/>ийг өөд болсны дараа [[Нангабула]] гүнжтэй хуримлав. # Анчин ноёны ач хөвгүүн Наха хүргэн: [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] охин [[Сорхохан]] гүнжтэй хуримлав. # Лу ван Дивабал хүргэн: 1307 онд [[Дармабала|Дармабал]] вангийн (1264-1292) охин [[Сэнгэраги гүнж|Сэнгэраги]] (1284-1332) гүнжтэй хуримласан. # Лу ван Аригшир<ref>Лу ван Дивубалын хөвүүн</ref> хүргэн: 1311 онд Дармабалын охин [[Доржбал гүнж]]<nowiki/>тэ<nowiki/>й хуримлав. # Дивабал вангийн дүү Лу ван Сэнгэбул хүргэн: [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр Өлзийт хааны]] охин [[Пуна гүнж]]<nowiki/>тэй<nowiki/> хуримлав. # Майжухан хүргэн: Байдаш гүнжтэй хуримлав. # Долуобэн хүргэн<ref>[[Дай Сэцэн|Дай сэцэн]]<nowiki/>гийн удамчир</ref>: Булухан гүнж, [[Хөхлүн гүнж]] нартай хуримлаж байсан. # Хуайду хүргэн<ref name=":3">Чигү хүргэний ач хөвгүүн</ref>: Онгибаху гүнжтэй хуримлав. # Айбөх хүргэн<ref name=":3" />: Цайжин гүнжтэй хуримлав. # Нинпү жүн ван Чанжи<ref name=":4">Айбөх хүргэний хөвүүн</ref>: Мөнхдэй гүнжтэй ([[:zh:忙哥台|忙哥台]]) хуримлав. # Ци ван Тутөмөр хүргэн<ref name=":4" />: [[Сэнгэбула гүнж]]<nowiki/>тэй хуримлав. # Бужир хүргэн<ref>[[Дай Сэцэн|Дай сэцэн]]<nowiki/>гийн хөвгүүн Хухугийн ач хөвгүүн</ref>: Өгэжин гүнжтэй (斡可真公主) хуримлав.<ref>[https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7118 元史/卷118/列傳第五/特薛禪]</ref> == Эшлэл == [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] 32ozypu73bcg9x0ve7z97j72cpqhh0k 859775 859738 2026-06-22T15:07:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 859775 wikitext text/x-wiki '''Хонгирад''' (монголоор: {{MongolUnicode|ᠬᠣᠩᠭᠢᠷᠠᠳ}}; Хонгирад; хятадаар: 弘吉剌; пиньинь: ''hóngjílá'') нь Эргүнэ гүнээс гаралтай Дарлигин Монголчуудын нэг салбар язгуурын Монгол аймаг юм. Тэд [[Хөлөн нуур|Хөлөн]], [[Буйр нуур]]ын сав газраар нутаглаж байсан эртний Монгол аймаг. [[Чингис хаан]]ы их хатан [[Бөртэ үжин]] нь Хонгирадын Дай сэцэний охин болно. 13-14-р зууны үед Монголын эзэнт гүрний үед Алтан ургийн олон хаад, хааны угсааны их бага ноёд, жанжид энэ аймагтай худ ургийн холбоотой байсан. Энэ аймгийн нэрийг монгол, хятад, перс хэлний түүхийн ном сударт Онгират, Конграт, Хунгират, Кунграт, Ванжила (王紀剌), Ёнжиле (雍吉烈), Хонжила (弘吉剌), Гуанжила (廣吉剌) зэргээр олон хэлбэрээр бичсэн байдаг. ==Гарал үүсэл== Ойрад (ойн ард) гэсэнтэй адил Хунгийн ард - Хунгийн арад - Хунгийнрад - Хунгийрад - Хунгирад - Хонгирад гэж үүссэн гэж үздэг. Хонгирад аймгийн титем шүтлэг нь [[хун]] шувуу бөгөөд тэд өөрсдийгөө хун шувуунаас үүссэн гэх Алтанцөгцийн домог байдаг. Хонгирадуудтай нэг гарал үүсэлтэй [[Олхонууд]], Ихирэс, Харнууд, Хонхлуут, Элжигин, Горлос, Хингиадай гэх мэт олон овог бий. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] бичсэн [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]]: "...Алтан савнаас гурван хөвгүүн төржээ...'''Нэгдүгээр хөвүүн [[Журлук мэргэн]] тэр орчин үеийн хонгирадад хамрагдаж байгаа аймгуудын өвөг''', Хоёрдугаар хөвүүн нь [[Күбай Ширэ|Күбай Шира]]. Тэр хоёр хөвүүнтэй. [[Ихирэс|Ихирас]], [[Олхонууд|Олхунуд]] юм. Гуравдугаар хөвүүн нь [[Түсүбү Дауд]]. Түсүбү Дауд тэр хоёр хөвүүнтэй. Харануда, Кинклиуда нар билээ..."<ref>Рашид аддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж, тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Тэргүүн боть. т.117</ref> хэмээн өгүүлжээ. Мөн Хонгирадын нутгийн баримжааг ''"...Монгол, Хятадын хооронд үргэлжилсэн уткух хэрмийн Утажиэ гэдэг газар..."''<ref>Рашид аддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж, тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Тэргүүн боть. т.118</ref> гэсэн нь одоогийн [[Цагаан хэрэм]] эсвэл [[Чингисийн хэрмэн цав|Чингисийн далан]]<nowiki/>гийн орчмын нутгийг хэлсэн бололтой. Эргүнэ гүнээс гарахаар төмрийн хүдэртэй уулыг хайлуулан нүхлэн гарах үед хонгирад аймгийнхан бусад овог аймагтай хэлэлцэлгүй хамгийн түрүүнд гарахдаа бусад овгуудын голомтыг гишгэн гарсан тул үйлийн үрээр тэднийг хөлийн тулай өвчинтэй болсон гэжээ. [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] 1206 онд байгуулахад [[Дай Сэцэн|Дай сэцэнгийн]] хөвгүүн Алчи хүргэн гурван мянган хонгирадыг захирч мянганы [[ноён]] болж байв. [[Юань Улс|Юань Улсын]] үед аймгийн эзэн ноён нь Лу ван (鲁王) цол хүртэж, үе улиран залгамжлан, Боржигин овгийн хаадын гүнжтэй хуримлан хүргэн болж, монголын төрд алба хашиж байв. == Монголын эзэнт гүрний үе == === Их Монгол, Юань Улс === 12-р зууны үед Хонгирад аймаг [[Олхонууд|Олхунуд]], [[Ихирэс]], [[Харнууд]], Конклиуд, [[Горлос]], [[Элжигин]] аймгийн хамтаар [[Хамаг Монгол|Хамаг Монголын ханлигаас]] тусгаар оршиж, худалдаа наймаа хийж, монгол хаад ноёдтой худ ургийн харилцаатай байв. [[Монголын нууц товчоо|Монголын нууц товчоонд]] [[Дай Сэцэн|Дай сэцэнгийн]] хэлсэн өгүүлэмж нь энэ аймгийн ерөнхий чиг баримжааг мэдэж болно. ''"...Манай хонгирад хэдийнээс бусдын нутаг ба хүнийг булаан тэмцэлддэггүй.'' ''       Харь улсыг үл довтлон'' ''       Хацар сайт охидоо'' ''       Хасаг тэргэнд суулгаж'' ''       Хар буур хөллөж'' ''       Хатируулж одож'' ''       Хаан болсон та нарын'' ''       Хатан сууринд дэвшүүлж'' ''       Хамт суулгана.'' ''       Өөр иргэнийг үл тэмцэн'' ''       Өнгө сайт охидоо'' ''       Өлжгэтэй (суудалтай) тэргэнд суулгаж'' ''       Өл буур хөллөж'' ''       Үүсгэж одож'' ''       Өндөр суурь эзлэгчдийн'' ''       Өрөөл хань болгоно.'' ''Манай хонгирад хэдийнээс хацар гоо хатадтай, өнгө сайн охидтой тул зээгийн зүсээр, охидын өнгөөр явна..."''<ref>[https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/02_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm Монголын нууц товчоо/64 дэх зүйл]</ref> [[Чингис хаан|Тэмүжин хан]] [[1206 он|1206]] онд эсгий туургатан монгол түрэг овог аймгуудыг нэгтгэж Их Монгол Улсыг байгуулахад Хонгирад нь Алчи буюу Анчин ноён гурван мянган өрхийг захиран оршиж байв. 1217 онд Алтан улсыг дайлах дайнд [[Мухулай|Мухулайд]] захируулсан таван аймгийн нэгд багтаж, зүрчид, хятадыг дайлах дайнд идэвхитэй оролцжээ. Чингис хааны зарлигаар хожмын хаад их хатнаа зөвхөн Хонгирад аймгаас авахыг гэрээслэж байсан нь уламжлагдаж [[Юань Улс]]<nowiki/>ыг мөхтөл тасралгүй үргэлжилж, [[Ил Хаант Улс]], [[Цагаадайн улс]], [[Зүчийн улс]]<nowiki/>ын хаад ноёд эхэндээ энэ ёсыг дагаж явсан ч, эх нутгаасаа алсран холдож, он жилийн уртад удаан сууснаар эзэлсэн орны хэл соёлд уусан шингэж, хонгирад аймгаас хатан авах ёс нь аажмаар орхигдсон. Хожим нь Юань Улсын үед хааны ордонд жил бүр 3000 толгой шүүсний ирэг нийлүүлэх албыг хариуцаж байснаа [[Төмөр Өлзийт хаан|Өлзийт хааны]] үеэс эхлэн 5000 толгой хонь нийлүүлэх болсон. Юань Улсын үед тэдний нутаг нь өргөжиж, хаадын соёрхосон нутаг бэлчээр, хятад дахь идэх хот хувийн газар эзэмшил нь тэднийг улс төрд нөлөө ихтэй хүчирхэг болгожээ. ===15-р зуунаас хойшх үе=== [[Даян хаан]]ы үед зүүн гарын [[Халх]] түмний өврийн таван отогд харъяалагдах болсон. Даян хааны хөвгүүн [[Алчуболд]]ын хөвүүн Хурхач Хасар ноён өөрийн таван хөвүүний нэг [[Буйма догшин]] ноёнд Хонгирад отогийг өгч захируулжээ. Энэ үед тэдний нутаг нь говийн өмнөх [[Хянганы нуруу]]ны орчмоор нутаглах болжээ. [[Манж]] [[Чин гүрэн]]д эзлэгдсний дараа [[Баарин]] аймагт харъяалуулав. Одоо цагт [[Монгол Улс]]<nowiki/>ын дотор [[Халх|Халхын]] дотор овгийн байдалтай шингэж, [[Хятад|Хятадын]] [[Өвөр Монгол]], [[Ганьсү муж|Гансү муж]]; 13-р зуунд Дундад Азид цэрэг удирдан очсон зарим хонгирадын ноёд цэргүүдийн үр хойчис нь [[Казахстан|Казахстаны]] Бага Жуз, [[Узбекистан]]<nowiki/>ы [[Каракалпакстан|Каракалпак]] зэрэг газарт тархан суурьшжээ. == Хонгирад аймгаас гаралтай хатад == # [[Чингис хаан|Чингис хааны]] их хатан [[Бөртэ үжин]]: Дай сэцэнгийн охин. # [[Зүчи|Зүчи ханы]] их хатан [[Өгий үжин]] # [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] их хатан [[Борогчин]] # Мөнх хааны [[Хутугтай хатан|Хутагтай хатан]]: Зөвхөн Юань улсын сударт Дай сэцэнгийн ач хөвүүн Мөнхчингийн (忙哥陳) охин<ref>{{Cite web |title=Юань улсын судар: 114-р дэвтэр - Хатад татвар нэг(元史/卷114 - 后妃一) |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7114 |access-date=2025-12-19 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> гэсэн байдаг. [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] [[ихирэс]] аймгийн Буха хүргэний хүү Уладайн охин гэжээ. # [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] Есүр хатан (?-1265): Хутагтай хатны охин дүү # Хубилай хааны хатан [[Тэгүлүн]]: Дай сэцэнгийн ач Толин ноёны охин. # [[Хубилай хаан|Хубилай сэцэн хааны]] [[Чаби хатан]]: Анчин ноёны охин. # Хубилай сэцэн хааны [[Намбуй хатан]] # [[Чингим]] хунтайжийн их хатан [[Хөхжин хатан|Хөхчин]] # [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр Өлзийт хааны]] [[Шириндарь хатан]]: Улужин хүргэний охин.<ref name=":5">[https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7114 元史/卷114/后妃一]</ref> # [[Дармабала|Дармабал]] вангийн [[Тажи хатан]] # [[Хайсан хүлэг хаан]]<nowiki/>ы их хатан [[Жэнгэ хатан|Жэнгэ]]: Толин ноёны хөвүүн Бэнбулагийн охин.<ref name=":5" /> # Хайсан хүлэг хаан<nowiki/>ы бага хатан [[Сүхшир хатан|Сүхшир]]<ref>Анчин ноёны жич хөвүүн Харжигийн охин</ref> # [[Аюурбарбад буянт хаан|Аюурбарбад Буянт хааны]] [[Раднашири хатан|Анашишир хатан]] # [[Гамала|Гаммала жинь вангийн]] [[Буянхэрмиш]] хатан # [[Есөнтөмөр хаан|Есөнтөмөр хааны]] их хатан [[Бабухан хатан|Бабухан]]: Анчин ноёны ач хөвүүн Олиучарын охин.<ref name=":5" /> # Есөнтөмөр хааны эгч дүү бага хатад [[Бихан хатан|Бихан]]<ref name=":0">Хонгирадын Гүн ван Майжухангийн охин</ref>, [[Сүхдарь хатан|Сүхдарь]]<ref name=":0" /> # [[Тугтөмөр Заяат хаан|Тугтөмөр заяат хааны]] их хатан [[Будшир хатан|Будшир]]: Дивубал ван, [[Сэнгэраги гүнж]] нарын охин. # [[Ринчинбал эрдэнэцогт хаан|Ринчинбал хааны]] их хатан [[Дарьтэмиш хатан|Дарьитмиш хатан]] # [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр ухаант хааны]] их хатан [[Баянхутаг хатан|Баянхутаг]]: Юйдэ ван Болдтөмөрийн охин.<ref name=":5" /> # Тогоонтөмөр хааны бага хатан Мунашири (?-1348 оны 1 сар<ref>{{Cite web |title=Юань улсын судар: 41-р дэвтэр (元史/卷041) |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7041 |access-date=2025-12-19 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref>; [[:zh:木纳失里|木纳失里]]) == Хааны хүргэн болсон хонгирадын ноёд == # [[Чигү хүргэн]]<ref name=":1">[[Дай Сэцэн|Дай сэцэн]]<nowiki/>гийн хөвүүн Анчин ноёны хөвүүн</ref>: [[Чингис хаан]]<nowiki/>ы охин [[Түмэлүн]] гүнжийн нөхөр # Тогочар ноён: Чингис хааны<nowiki/> охин Толай гүнжийн нөхөр # Очин хүргэн<ref name=":1" />: [[Тулуй ноён|Тулуй ноёны]] охин [[Есүбух гүнж|Есүбуха]]<nowiki/>гийн нөхөр # [[Начин хүргэн]]<ref name=":1" />: Чингис хааны ач охин Сэцэгэн ([[:zh:薛只干|薛只干]]) гүнжийн нөхөр # Нахэ хүргэн: [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]] хааны охин [[Сорхохан]] гүнжийн нөхөр # Улужин хүргэн<ref name=":2">Дай сэцэнгийн ач хөвүүн Начин ноёны хөвүүн</ref>: [[Хубилай хаан|Хубилай сэцэн хааны]] охин [[Өлзий гүнж]], [[Нангиажин гүнж]] нарын нөхөр. [[Шириндарь хатан|Шириндарь хатны]] аав. # Зинин жүн ван Төмөр хүргэн<ref name=":2" /> 1277 онд Нангиажин гүнжтэй хуримласан. # Манждай хүргэн<ref name=":2" />: 1290 онд Нангиажин гүнжтэй хуримлав. [[Нангиажин гүнж]]<nowiki/>ийг өөд болсны дараа [[Нангабула]] гүнжтэй хуримлав. # Анчин ноёны ач хөвгүүн Наха хүргэн: [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] охин [[Сорхохан]] гүнжтэй хуримлав. # Лу ван Дивабал хүргэн: 1307 онд [[Дармабала|Дармабал]] вангийн (1264-1292) охин [[Сэнгэраги гүнж|Сэнгэраги]] (1284-1332) гүнжтэй хуримласан. # Лу ван Аригшир<ref>Лу ван Дивубалын хөвүүн</ref> хүргэн: 1311 онд Дармабалын охин [[Доржбал гүнж]]<nowiki/>тэ<nowiki/>й хуримлав. # Дивабал вангийн дүү Лу ван Сэнгэбул хүргэн: [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр Өлзийт хааны]] охин [[Пуна гүнж]]<nowiki/>тэй<nowiki/> хуримлав. # Майжухан хүргэн: Байдаш гүнжтэй хуримлав. # Долуобэн хүргэн<ref>[[Дай Сэцэн|Дай сэцэн]]<nowiki/>гийн удамчир</ref>: Булухан гүнж, [[Хөхлүн гүнж]] нартай хуримлаж байсан. # Хуайду хүргэн<ref name=":3">Чигү хүргэний ач хөвгүүн</ref>: Онгибаху гүнжтэй хуримлав. # Айбөх хүргэн<ref name=":3" />: Цайжин гүнжтэй хуримлав. # Нинпү жүн ван Чанжи<ref name=":4">Айбөх хүргэний хөвүүн</ref>: Мөнхдэй гүнжтэй ([[:zh:忙哥台|忙哥台]]) хуримлав. # Ци ван Тутөмөр хүргэн<ref name=":4" />: [[Сэнгэбула гүнж]]<nowiki/>тэй хуримлав. # Бужир хүргэн<ref>[[Дай Сэцэн|Дай сэцэн]]<nowiki/>гийн хөвгүүн Хухугийн ач хөвгүүн</ref>: Өгэжин гүнжтэй (斡可真公主) хуримлав.<ref>[https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7118 元史/卷118/列傳第五/特薛禪]</ref> == Эшлэл == [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] hrp64lp1f35zatmzvebso7lyql3iidz 0 28859 859769 779909 2026-06-22T13:47:24Z Makenzis 48528 859769 wikitext text/x-wiki {{Redirect5|Динамо}} {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Динамо Загреб | current = | image = | fullname = Građanski nogometni klub Dinamo Zagreb | nickname = | founded = 1911 оны 4 сарын 26</br><small>(Prvi Hrvatski Građanski Športski Klub нэртэйгээр)</small> | ground = [[Максимир цэнгэлдэх хүрээлэн|Максимир]] | capacity = 35.123 | chairman = {{HRV|Ziel=Мирко Баришич}} | manager = | coach = {{HRV|Ziel=Ненад Белица}} | league = [[Хорватын Нэгдүгээр Хөлбөмбөгийн Лиг|Хорватын Нэгдүгээр Лиг]] | season = 2025/26 | position = Нэгдүгээр байр | website = https://gnkdinamo.hr/ | pattern_la1 = _dzagreb1920h | pattern_b1 = _dzagreb1920h | pattern_ra1 = _dzagreb1920h | pattern_sh1 = _adidasblue | pattern_so1 = _3_stripes_white | leftarm1 = 0000FF | body1 = 0000FF | rightarm1 = 0000FF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = _sufc1819a | pattern_b2 = _sufc1819a | pattern_ra2 = _sufc1819a | pattern_sh2 = _adidasblack | pattern_so2 = _3_stripes_black | leftarm2 = CCFF00 | body2 = CCFF00 | rightarm2 = CCFF00 | shorts2 = CCFF00 | socks2 = CCFF00 | pattern_la3 = _dzagreb1920t | pattern_b3 = _dzagreb1920t | pattern_ra3 = _dzagreb1920t | pattern_sh3 = _dzagreb1920t | pattern_so3 = _dzagreb1920t | leftarm3 = 000066 | body3 = 0000FF | rightarm3 = 000066 | shorts3 = 000066 | socks3 = 000066 }} [[File:Dinamo Zagreb Fans.JPG|thumb|Динамогийн хөгжөөн дэмжигчид]] '''[[Загреб]]ын Динамо''' ({{lang-hr|Građanski nogometni klub Dinamo Zagreb}}, ''GNK Dinamo Zagreb'') — [[Европын аваргуудын лиг]]ийн хэсгийн шатанд дөрвөн удаа тоглож байсан (1998/1999, 1999/2000, 2011/2012, [[Европын хөлбөмбөгийн Аваргуудын лиг - 2012/2013|2012/2013]]), Европын цомтой багуудын цомын тэмцээний хагас шигшээд үлдэж байсан (1961), Югославын есөн удаагийн аварга (1923, 1926, 1928, 1937, 1940, 1948, 1954, 1958, 1982), Хорватын арван дөрвөн удаагийн аварга (1993, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2003, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2018, 2019, 2020, 2021, 2022, 2023, 2024), Югославын цомын долоо, Хорватын цомын арван хоёр удаагийн эзэн, хуучин [[Югослав]]ынх байсан, одоо бол [[Хорват]] улсын гэх [[Загреб]] хотын [[хөлбөмбөгийн баг]]. == Цахим холбоос == {{Commonscat|NK Dinamo Zagreb|Динамо Загреб}} * [http://www.gnkdinamo.hr/ Динамо Загреб хөлбөмбөгийн клубийн албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Динамо Загреб| ]] [[Ангилал:Хорватын хөлбөмбөгийн клуб|Загреб #Динамо]] [[Ангилал:1911 онд байгуулагдсан]] jow0vyq8cmxinmsgwkxl0zji81z53n7 0 33715 859812 858504 2026-06-22T20:55:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859812 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Zinedine zidane wcf 2006.jpg|thumb|[[Зинедин Зидан]] [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ - 2006|2006 оны ДАШТ]]-д]] [[Зураг:Maillot géant équipe de France.jpg|thumb|Аварга том хөлбөмбөгийн цамц]] '''[[Франц]] улсын [[хөлбөмбөг]]ийн [[шигшээ баг]]''' ([[Франц хэл|франц]]. ''Équipe nationale de France de football'') — Франц улсыг хөлбөмбөгийн олон улсын тэмцээн болон төрөл бүрийн аварга шалгаруулах тэмцээнд төлөөлдөг баг. Удирдах байгууллага нь — Францын хөлбөмбөгийн Холбоо юм. Тус Холбоо нь 1904 оноос [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]], 1954 оноос УЕФА-гийн гишүүн юм. Францууд энэхүү хөлбөмбөгийн хоёр байгууллагын үндсийг тавилцсан юм. Франц улс 1998, 2018 онд [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|дэлхийн хоёр]] бөгөөд 1984, 2000 онд Европын хоёр удаагийн аварга болж байсан түүхтэй. Францын шигшээ баг [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн хоёрдугаар дайны]] өмнөх гурван дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцсон. Францчууд нийтдээ 16 удаа дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний сүүлийн шатанд оролцсон байна. Тэд 1958 онд Жаст Фонтейн, Рэймонд Копа нартай хүрэл медаль хүртэж байсан дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд анхны амжилтаа үзүүлж байжээ. Дараа нь 1980-аад оны эхэн үе хүртэл шигшээ баг тийм ч сайн үр дүн үзүүлээгүй ч [[Мишель Идальго]], дараа нь түүний хуучин тоглогчоор удирдуулсан [[Мишель Платини]], [[Жан Тиган]], Ален Гиресс, Луис Фернандес нарын үе гарч ирснээр Анри Мишелийн тэргүүлсэн Францын шигшээ баг анх 1982 оны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд 4-р байр эзэлж, дараа нь нэг жилийн дараа 1984 онд Европын аварга, Лос Анжелесийн Олимпын наадамд түрүүлж, 1986 оны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд тэд 1958 оны амжилтыг давтсан байна. Арван жилийн дараа Эйме Жакет-аар удирдуулсан францчууд Евро 96-д хүрэл медаль хүртэж, улмаар 1998 оны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний финалд шалгарсан. 2000 онд Рожер Лемеррегийн удирдлага дор тэд Европын аварга, 2001 онд Холбооны орнуудын цомын аварга болсон. 2006 онд хоёр ч амжилтгүй тэмцээний дараа Раймонд Доменек тэргүүтэй францчууд ДАШТ-ий финалд шалгарсан. Шийдвэрлэх тоглолтод “гурван өнгөт”-ийн туршлагатай баг Италийн шигшээ багт торгуулийн цохилтоор хожигдсон. Дэлхийн аваргын дараа багийн ахлагч [[Зинедин Зидан]] багаа орхисон байна. Өмнөд Африкт болсон ДАШТ-ий дараа мэргэн бууч [[Тьерри Анри]] зодог тайлж шигшээ багаа орхиж буйгаа зарласан. 2016 онд [[Дидье Дешам|Дидье Дешамын]] удирдлаган дор шигшээ баг Европын дэд аварга болж, 2018 онд дэлхийн хоёр дахь аварга болсон. 2022 оны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд тэд финалд [[Аргентин|Аргентинд]] хожигдсон. == Шигшээгийн түүхэнд == [[Уго Льорис]] шигшээ багийнхаа төлөө хамгийн олон тоглолтод оролцсон - 145 тоглолт; Шигшээ багийн мэргэн буучаар [[Оливье Жиру]] (56 гоол) тодорчээ. Тус багийн ахлах дасгалжуулагчаар 2012 оны долдугаар сарын 8-нд энэ албан тушаалд томилогдсон Дидье Дешам ажиллаж байна. {| class="wikitable" style="text-align: center;" !colspan=9|[[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] |- !Он !Амжилт !Байр !{{Tooltip|Тг|Тоглосон тоо}} !{{Tooltip|Хо|Хожсон тоо}} !{{Tooltip|Тэ|Тэнцсэн тоо}} !{{Tooltip|Хд|Хожигдсон тоо}} !{{Tooltip|Об|Оруулсан бөмбөгийн тоо}} !{{Tooltip|Аб|Алдсан бөмбөгийн тоо}} |- |{{flagicon|Уругвай}} 1930||Хэсгийн шат||7-р байр||3||1||0||2||4||3 |- |{{flagicon|Итали|1861}} 1934||Нэгийн даваа||9-р байр||1||0||0||1||2||3 |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Франц}} 1938||Шөвгийн найм||6-р байр||2||1||0||1||4||4 |- |{{flagicon|Бразил|1889}} 1950||colspan=8|''Орох эрх хүртээгүй'' |- |{{flagicon|Швейцар}} 1954||Хэсгийн шат||11-р байр||2||1||0||1||3||3 |- style="background:#c96;" |{{flagicon|Швед}} 1958||'''3-р байр'''||'''3-р байр'''||'''6'''||'''4'''||'''0'''||'''2'''||'''23'''||'''15''' |- |{{flagicon|Чили}} 1962||colspan=8|''Орох эрх хүртээгүй'' |- |{{flagicon|Англи}} 1966||Хэсгийн шат||13-р байр||3||0||1||2||2||5 |- |{{flagicon|Мексик}} 1970||rowspan=2 colspan=8|''Орох эрх хүртээгүй'' |- |{{flagicon|Баруун Герман}} 1974 |- |{{flagicon|Аргентин}} 1978||Хэсгийн шат||12-р байр||3||1||0||2||5||5 |- style="background:#9acdff;" |{{flagicon|Испани}} 1982||'''4-р байр'''||'''4-р байр'''||'''7'''||'''3'''||'''2'''||'''2'''||'''16'''||'''12''' |- style="background:#c96;" |{{flagicon|Мексик}} 1986||'''3-р байр'''||'''3-р байр'''||'''7'''||'''4'''||'''2'''||'''1'''||'''12'''||'''6''' |- |{{flagicon|Итали}} 1990||rowspan=2 colspan=8|''Орох эрх хүртээгүй'' |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} 1994 |- style="background:gold;" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Франц}} 1998||'''Түрүү'''||'''1-р байр'''||'''7'''||'''6'''||'''1'''||'''0'''||'''15'''||'''2''' |- |{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} {{flagicon|Япон}} [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ - 2002|2002]]||Хэсгийн шат||28-р байр||3||0||1||2||0||3 |- style="background:silver;" |{{flagicon|Герман}} [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ - 2006|2006]]||'''Үзүүр'''||'''2-р байр'''||'''7'''||'''4'''||'''3'''||'''0'''||'''9'''||'''3''' |- |{{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ - 2010|2010]]||Хэсгийн шат||29-р байр||3||0||1||2||1||4 |- |{{flagicon|Бразил}} [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ - 2014|2014]]||Шөвгийн найм||7-р байр||5||3||1||1||10||3 |- style="background:gold;" |{{flagicon|Орос}} [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ - 2018|2018]]||'''Түрүү'''||'''1-р байр'''||'''7'''||'''6'''||'''1'''||'''0'''||'''14'''||'''6''' |- |{{flagicon|Катар}} [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ - 2022|2022]] | Ирээдүйд шийдэгдэнэ |- |'''Нийлбэр'''||colspan=2| '''15/21''' ('''Аварга''') ||'''59'''||'''28'''||'''12'''||'''19'''||'''106'''||'''71''' |- |} == Францын шигшээ багийн 2023 оны бүрэлдэхүүн == Дараах тоглогчдыг Герман (2024.03.23) болон Чили (2023.03.26) багуудтай нөхөрсөг тоглолтонд ерөнхий дасгалжуулагч Дидье Дешам шигшээ багт дуудаж оролцуулсан тоглогчид. 2023 оны 11-р сарын 21-ний өдрийн байдлаар: {| class="wikitable" !№ !Байрлал !Тоглогч !Төрсөн огноо / нас !Тоглолт !Гол !Клуб |- | |Хаалагч |Майк Меньян |1995.07.03 (28 нас) |14 |0 |[[Милан ХББ]] |- | |Хаалагч |Альфонс Ареола |1993.02.27 (31 нас) |5 |0 |[[Вест Хэм Юнайтед]] |- | |Хаалагч |Брис Самба |1994.04.26 (29 нас) |3 |0 |Ланс |- ! colspan="9" | |- | |Хамгаалагч |Бенжамен Павар |1996.03.28 (28 нас) |53 |5 |[[Интер ХББ]] |- | |Хамгаалагч |Люка Эрнандес |1996.02.14 (28 нас) |37 |0 |[[Пари Сен-Жермен]] |- | |Хамгаалагч |Жюль Кунде |1998.11.12 (25 нас) |26 |0 |[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] |- | |Хамгаалагч |[[Тео Эрнандес]] |1997.10.06 (26 нас) |23 |2 |[[Милан ХББ]] |- | |Хамгаалагч |Дайо Упамекано |1998.10.27 (25 нас) |18 |2 |[[Бавари Мюнхен]] |- | |Хамгаалагч |Вильям Салиба |2001.03.24 (23 нас) |13 |0 |[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал (Лондон)]] |- | |Хамгаалагч |Ибраима Конате |1999.05.25 (24 нас) |13 |0 |[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн клуб)|Ливерүүл]] |- | |Хамгаалагч |Жонатан Клосс |1992.09.25 (31 нас) |12 |1 |[[Олимпик Марсель]] |- ! colspan="9" | |- | |Хагас хам |Адриен Рабьо |1995.04.03 (29 нас) |43 |4 |[[Ювентус ХББ]] |- | |Хагас хам |Орельен Чуамени |2000.01.27 (24 нас) |31 |3 |[[Реал Мадрид]] |- | |Хагас хам |[[Юссуф Фофана]] |1999.01.10 (25 нас) |17 |3 |[[Монако ХББ]] |- | |Хагас хам |Эдуарду Камавинга |2002.11.10 (21 нас) |15 |1 |[[Реал Мадрид]] |- | |Хагас хам |Маттео Гендузи |1999.04.14 (24 нас) |8 |1 |[[Лацио ХББ]] |- | |Хагас хам |Варрен Заир-Эмри |2006.03.08 (18 нас) |2 |1 |[[Пари Сен-Жермен]] |- ! colspan="9" | |- | |Довтлогч |[[Оливье Жиру]] |1986.09.30 (37 нас) |131 |57 |[[Милан ХББ]] |- | |Довтлогч |[[Килиан Мбаппе]] |1998.12.20 (25 нас) |77 |46 |[[Пари Сен-Жермен]] |- | |Довтлогч |[[Усман Дембеле]] |1997.05.15 (26 нас) |43 |5 |Пари Сен-Жермен |- | |Довтлогч |[[Маркус Тюрам]] |1997.08.06 (26 нас) |18 |2 |[[Интер ХББ]] |- | |Довтлогч |Рандаль Коло Муани |1998.12.05 (25 нас) |15 |3 |[[Пари Сен-Жермен]] |- | |Довтлогч |[[Мусса Диаби]] |1999.07.07 (24 нас) |11 |0 |[[Астон Вилла]] |} === Францын 20-р зууны шилдэг тоглогчид === {| class="wikitable" !Байршил !Тоглогч !Нийт оноо |- |1 | align="center" |[[Мишель Платини]] |'''143''' |- |2 | align="center" |[[Зинедин Зидан]] |'''121''' |- |3 | align="center" |Раймон Копа |'''88''' |- |4 | align="center" |[[Лоран Блан]] |'''28''' |- |5 | align="center" |Жюст Фонтен |'''22''' |- |6 | align="center" |[[Мариус Трезор]] |'''17''' |- |7 | align="center" |[[Ален Жиресс]] |'''15''' |- |8 | align="center" |[[Жан-Пьер Папен]] |'''12''' |- |9 | align="center" |[[Дидье Дешам]] |'''9''' |- |10 | align="center" |[[Эрик Кантона]] |'''8''' |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|France national association football team|Францын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} * [https://web.archive.org/web/20110316050621/http://www.fff.fr/ Албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Европын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] [[Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]] [[Ангилал:Францын үндэсний шигшээ баг|Хөлбөмбөг]] mz6p02d4x9ql4olbxnex4ajhul3lyig 0 35253 859768 855742 2026-06-22T13:43:52Z Megzer 20491 859768 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хатан | image = YuanEmpressAlbumAWifeOfIrinchinbal.jpg | succession = [[Хятад хатдын жагсаалт|Юань улсын хатан]] болон [[Монгол хатад|Монголын хатан]] | reign = 1325?–1368 | predecessor = [[Бабуша хатан]] | successor = [[Данашир хатан]] | consort = yes | spouse = [[Ринчинбал хаан]] | house = [[Хонгирад]] | house-type = Аймаг | father = | mother = }} '''Дарьтэмиш'''<ref>Идэр Д., Чинзориг Б., Содбилэг Ч. '''Их Юань хэмээх Их Монгол Улс'''. (Монголын эзэнт гүрний түүх). Дэд боть. Уб., 2019. 138 дахь тал</ref> ([[хятадаар]]: 答里也忒迷失, Dá lǐ yě tè míshī) (1325? – 1368) — [[хонгирад]] аймгийн [[монгол үндэстэн|монгол]] хүн бөгөөд 1332 онд 7 настай [[Ринчинбал хаан]]тай хуримлсан боловч 40 хоноод бэлэвсэрч, үүнээс хойш 32 жил өөр хүнтэй гэрлэхгүй амьдраад, монголчууд [[Дайду]] нийслэлийг алддаг 1368 онд таалал төгсчээ. Тайванийн ордон музейд байгаа энэ хатны хөргийн тайлбарт: Нинзун хуандийн хатан "'''Эсэнтүрмиш'''" (宁宗皇帝后 "'''额森图噜默色'''", Ningzong huangdihou "Esen tulu mose") гэсэн тайлбартай хадгалагдаж байна. {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал= [[Монгол хатад#Их Юань Улсын хатад|Юань улсын их хатан]] |он= 1332 он |өмнө= [[Будшир хатан|Будшир]] |дараа= [[Данашир хатан|Данашир]] }} {{end}} == Эшлэл == [[Ангилал:Хонгирад]] [[Ангилал:Монгол хатан]] [[Ангилал:Юань улсын хатан]] [[Ангилал:1368 онд өнгөрсөн]] 409zkdpzwbxqri6to9t23em9l146ul2 0 37636 859780 827737 2026-06-22T15:51:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 859780 wikitext text/x-wiki {{short description|1939 neutrality pact between Nazi Germany and the Soviet Union}} {{Инфобокс гэрээ |name = Молотов–Риббентропын гэрээ{{efn|{{langx|ru|Пакт Молотова-Риббентропа}}; {{langx|de|Molotow-Ribbentrop-Pakt}}}} |long_name = Зөвлөлт Холбоот Улс ба Герман Улс хоорондын харилцан үл довтлолцох гэрээ{{efn|{{langx|ru|Договор о Ненападении между Германией и Союзом Советских Социалистических Республик}}; {{langx|de|Nichtangriffsvertrag zwischen Deutschland und der Union der Sozialistischen Sowjetrepubliken}}}} |image = Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg |image_width = 200 |caption = [[Москвагийн кремль|Кремльд]] гэрээнд гарын үсэг зурсны дараа гар барьж буй [[Иосиф Сталин|Сталин]], [[Иоахим фон Риббентроп|Риббентроп]] нар |type = |date_drafted = |date_signed = {{start date and age|1939|08|23|df=y}} |location_signed = [[Москва]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |date_sealed = |date_effective = |condition_effective = |date_expiration = 8 сарын 23, 1949<br />(төлөвлөсөн){{Clear}}6 сарын 22, 1941<br />([[Барбаросса ажиллагаа|дуусгавар болсон]]){{Clear}}7 сарын 30, 1941<br />([[Сикорски–Майскийн гэрээ|албан ёсоор хүчингүй болсон гэж зарлав]]) |signatories = {{flagicon image| Flag of Germany (1935–1945).svg}} [[Иоахим фон Риббентроп ]]<br />{{flagicon image| Flag of the USSR (1936-1955).svg}} [[Вячеслав Молотов]] |parties ={{plainlist| * {{flagcountry|Нацист Герман}} * {{flagcountry|Зөвлөлт Холбоот Улс|1936}}}} |depositor = |languages = {{hlist|Герман|Орос}} |wikisource = Молотов–Риббентропын гэрээ }} '''Зөвлөлт-Германы Харилцан үл довтлолцох Гэрээ''' ([[Орос хэл|орос]]. Договор о ненападении между Германией и СССР, [[Герман хэл|герман]]. ''Deutsch-sowjetischer Nichtangriffspakt)'' гэж [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] болон фашист Германы хооронд Москва хотноо 1939 оны 8-р сарын 23-нд байгуулсан харилцан бие бие рүүгээ халдан довтлохгүй үүрэг хүлээхээр байгуулсан Гэрээ юм. Германы Гадаад хэргийн сайд [[Иоахим фон Риббентроп]], ЗХУ-ын Гадаад хэргийн Коммисар [[Вячеслав Молотов]] нар уг "Харилцан үл довтлох тухай" гэрээнд гарын үсэг зурсан юм. Зөвлөлт-Германы харилцан үл довтлох гэрээг ЗХУ, Японы хооронд [[Халхын голын дайн|Халхын голын дайны]] үеэр байгуулсан юм. Гэрээний дагуу гэрээнд оролцогч талууд бие биедээ халдахаас татгалзаж, аль нэг нь гуравдагч этгээдийн цэргийн ажиллагааны бай болсон тохиолдолд төвийг сахих амлалт өгсөн. Түүнчлэн талууд "нөгөө талын эсрэг шууд болон шууд бусаар чиглэсэн" бусад гүрнүүдтэй холбоо тогтоохоос татгалзсан. Мөн Талуудын ашиг сонирхлыг хөндсөн асуудлаар харилцан мэдээлэл солилцохоор тохирсон байна. Энэхүү гэрээний дагалдах нууц протоколд тухайн хоёр улс европ тивийн хэмжээнд нөлөөллийн хүрээгээ харилцан тохиролцох замаар хувааж авсан байна. Үүний дагуу [[Балтын тэнгис|Балтийн тэнгис]] орчмын Эстони, Латви, Литва болон Финланд, Польш мөн Бессараби, баруун Белорусс, Украины нутаг дэвсгэрийг хувааж авахаар тохирсон байна. [[Файл:Molotov–Ribbentrop Pact Page 1.jpg|thumb|Гэрээний 1-р хуудас]] [[Файл:Молотов и Риббентроп.jpg|thumb]] Энэхүү Гэрээг олон улсад '''''"Молотов-Риббентроп"-ын Пакт''''' гэж нэрлэдэг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Molotov-Ribbentrop Pact|Зөвлөлт-Германы Харилцан үл довтлолцох гэрээ}} * [[Файл:Molotov–Ribbentrop Pact Page 2.jpg|thumb|Гэрээний 2-р хуудас]]{{DNB-Portal|4011957-9|TEXT=Literatur zum|NAME=Зөвлөлт-Германы Харилцан үл довтлолцох гэрээ}} * [https://i.imgur.com/d6uO0IA.jpg Сталин Риббентропын хоёрын гарын үсэгтэй газрын зургийн гэрэл зураг] [[Ангилал:Олон улсын эрх зүйн гэрээ]] [[Ангилал:20-р зууны гэрээ]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны улс төр]] [[Ангилал:ЗХУ-ын гадаад бодлого]] [[Ангилал:Германы эзэнт гүрний гадаад бодлого (1933–1945)]] [[Ангилал:Герман-Зөвлөлтийн харилцаа]] [[Ангилал:20-р зууны Эстонийн түүх]] [[Ангилал:20-р зууны Латвийн түүх]] [[Ангилал:20-р зууны Литвын түүх]] [[Ангилал:Хоёрдугаар Польшийн Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:20-р зууны Финландын түүх]] [[Ангилал:20-р зууны Румыны түүх]] [[Ангилал:Молдавын түүх]] [[Ангилал:1939 оны улс төр]] rzeez1p8fmdi63nsvn5d3kn2u7ycb29 0 39993 859852 820116 2026-06-22T23:03:52Z Enkhsaihan2005 64429 859852 wikitext text/x-wiki {{Short description|Приднестрийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Distinguish|Тересполь}} {{Инфобокс суурин | name = Тирасполь | native_name = Тираспол | settlement_type = [[Хотын захиргаа (Румын, Молдав)|Хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | image1 = House of Soviets (42912066861).jpg{{!}}Хотын захиргаа | image2 = Собор Рождества Христова, Тирасполь.jpg{{!}}Church of the Nativity | image3 = Театр Тирасполь.jpg{{!}}State drama theater of Transnistria | image4 = Music Hall (42846092711 cropped).jpg{{!}}Palace of Culture | image5 = Верховный совет и правительство ПМР.jpg{{!}}[[Supreme Council (Transnistria)|The Supreme Council of Transnistria]] building | caption1 = Хотын захиргаа | caption2 = [[Христийн мэндэлсний сүм, Тирасполь|Христийн мэндэлсний сүм]] | caption3 = {{ill|Приднестрийн Улсын Драм, Инээдмийн Театр|lt=Драмын театр|ru|3=Приднестровский государственный театр драмы и комедии}} | caption4 = Соёлын ордон | caption5 = [[Дээд Зөвлөл (Приднестр)|Приднестрийн Дээд Зөвлөл]] }} | image_flag = Flag of Tiraspol.svg | flag_size = | image_shield = Coat of arms of Tiraspol 1847.svg | shield_size = 70px | anthem = "{{ill|Алдартай бай, манай хот!|ru|Гимн Тирасполя}}" | mapsize = 230px | map_caption = Приднестр дэх Тирасполийн байршил | pushpin_map = Молдав Приднестр#Молдав#Европ | pushpin_relief = 0 | coordinates = {{Coord|46|50|25|N|29|38|36|E|region:MD-TIR_type:city(134,000)|format=dec|display=inline,title}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Молдав}} (''де-юре)''<br>{{flag|Приднестр}} (''де-факто''){{efn|{{Transnistria-note}}}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1792 | established_title2 = Хотын статус | established_date2 = 1795{{sfn|Cucerescu|Rosca|2015|p=188}} | leader_title = Засаг дарга | leader_name = [[Илона Тюряева]]<ref>{{Cite web|url=https://president.gospmr.org/pravovye-akty/ukazi/ob-osvobojdenii-ot-doljnosti-glavi-gosudarstvennoy-administratsii-goroda-tiraspolj-i-goroda-dnestrovsk-dovgopola-oa-i-naznachenii-na-doljnostj-glavi-gosudarstvennoy-administratsii-goroda-tiraspolj-i-goroda-dnestrovsk-tyuryaevoy-ip.html|title=Указ Президента ПМР от 20 ноября 2024 года № 505|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/6IEC7EQ4Z?|archive-date=2024-11-20|access-date=2026-06-22|url-status=live}}</ref> | elevation_m = 26 | population_total = 126306<ref>{{Cite web |title=Пленарное заседание столичного городского совета народных депутатов |website=tirasadmin.gospmr.org |url=https://tirasadmin.gospmr.org/chto-obsudili-na-sessii-tiraspolskogo-gorsoveta}}</ref> | population_as_of = 2025 | area_code = +373 533 | official_name = | area_total_km2 = 55.56 | website = {{URL|https://tirasadmin.gospmr.org/}} }} '''Тира́споль''' ([[Молдав хэл|молдаваар]] Тираспол, [[Украин хэл|украинаар]] Тирасполь) — [[Молдав]]ын 135 мянган хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.mepmr.org/pdf/stat-2013.pdf Статистический ежегодник - 2013]. {{ref-ru}}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery perrow="5" widths="250 px" heights="150 px" caption=""> Тирасполь. Дом Советов..JPG Тирасполь. Жилой дом.jpg ГУП Почта Приднестровья.jpg </gallery></center> ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Category:Tiraspol|Тирасполийн зургийн цомог}} * [https://web.archive.org/web/20181112232813/http://www.tirasadmin.org/ Хотын цахим хуудас] (оросоор) [[Ангилал:Приднестрийн суурин]] [[Ангилал:Тирасполь| ]] [[Ангилал:Приднестрийн засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Днестр мөрний суурин]] p39ky3djnahy2vcsljxe1mi6ktf2u9j 0 40003 859853 616007 2026-06-22T23:12:55Z Enkhsaihan2005 64429 859853 wikitext text/x-wiki {{Short description|Молдавын хоёр дахь том хот}} {{Distinguish|Белз}} {{Инфобокс суурин | official_name = Бэлць | native_name = Bălți | other_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 |image1 =Primăria Bălți 2.JPG{{!}}Тусгаар тогтнолын талбай болон хотын захиргаа |image2 =Eparhia Bălți.jpg{{!}}Bishop's Palace |image3 =Catedrala. Sf. Const si Elen. din Bălți.JPG{{!}}Sts. Constantine and Helen Cathedral |image4 =Teatrul Vasile Alecsandri, Bălți.jpg |image5 =Alecu Russo State University, Balti, Moldova (49256067681).jpg{{!}}Rectorate of the Alecu Russo State University of Bălți |caption1 = Тусгаар тогтнолын талбай, хотын захиргаа |caption2 = Бишопын ордон |caption3 = [[Гэгээн Константин ба Хелений сүм, Бэлць|Цогчин дуган]] |caption4 = Үндэсний Театр |caption5 = [[Алеку Руссогийн Бэлцийн улсын их сургууль]] }} | image_flag = Flag of Bălți.png | image_seal = Coat of Arms of Balti.png | image_map = Balti in Moldova (semi-secession).svg | map_caption = Молдав дахь Бэлцийн байршил | pushpin_map = Молдав | pushpin_label = Бэлць | pushpin_map_caption = Молдав дахь байршил | coordinates = {{coord|47|46|N|27|55|E|region:MD|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{MDA}} | subdivision_type2 = [[Молдавын суурин газрын жагсаалт|Коммун]] | subdivision_name2 = [[Садовое]], [[Елизавета, Молдав|Елизавета]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1620<ref>{{Cite journal |last=Марсалковски |first=Тео-Теодор |date=2007 |title=Geneza municipiului Bălți: concept urbanistic și prima atestareza municipiului Bălți: concept urbanistic și prima atestare |url=http://dspace.usarb.md:8080/jspui/bitstream/123456789/2373/1/Marsalcovschi_Teo_Teodor_Geneza_municipiului_Balti.pdf |journal=Anuarul Catedrei Disciplini Socioumanistice |volume=2007/2008 |pages=6–28}}</ref><ref>{{Cite web|last=Руслан |first=Михалевский |date=2009-11-06 |title=Год рождения Бельц — 1620-й |url=http://www.baltigraphia.me/2009/11/1620.html}}</ref><ref>{{Cite web|last=Руслан |first=Михалевский |date=2016-02-23 |title=Академия наук: 1421 год не является датой первого упоминания о Бельцах |url=http://esp.md/sobytiya/2016/02/23/akademiya-nauk-1421-god-ne-yavlyaetsya-datoy-pervogo-upominaniya-o-belcah?qt-widget_socials=0 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Энчиук |first=Николаэ |date=2019 |title=Orașul și județul Bălți de la începuturi până în anul Marii Uniri |url=https://ibn.idsi.md/ro/vizualizare_articol/81638 |journal=Dialogica, revista de studii culturale si literatura |volume=1 |pages=104–115 |issn=2587-3695}}</ref> | established_title2 = Хотын эрх | established_date2 = 1803<ref>[[Теодор Кодреску|Кодреску, Т]]. ''[https://www.scribd.com/document/367897033/Uricariul-Volumul-08-Condica-Liuzilor Uricarul sau Colecțiune de diferite acte care pot servi la Istoria românilor. Volumenul VIII]''. Iași: Tipo-litografia Buciumului român, 1881, p. 290.</ref><ref name=halippa1817>[[Ион Халиппа|Халиппа, И. Н.]] ''[http://oldchisinau.com/lib/files/PoDannymPerepisi1817g-Halippa%28BGUAK1907%29.pdf Роспись землевладения и сословного строя населения Бессарабии по данным переписи 1817 года]'' // Труды Бессарабской губернской ученой архивной комиссии. — Кишинёв: Типо-литография Э. Шлиомовича, 1907. — Т. 3. — С. 83, 84. — 596 с.</ref> | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_title = [[Бэлць хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Александр Петков]] | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | area_metro_km2 = 77.6 | elevation_m = 59 | population_footnotes = <ref>{{Cite web |date=2026-02-27 |title=Rezultatele finale ale Recensământului Populației și Locuințelor 2024 |url=https://statistica.gov.md/ro/statistic_indicator_details/60 |access-date=2026-06-22 |website=Rezultatele finale ale Recensământului Populației și Locuințelor 2024 |language=ro}}</ref> | population_total = 90954 | population_as_of = [[2024 оны Молдавын хүн амын тооллого|2024]] | population_density_km2 = auto | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = MD-3100 | area_code = +373 231 X-XX-XX | blank_name = [[Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BL XX 000/ XXX 000 | website = [http://www.balti.md/ Official website] | name = | population_metro = 94,546 | population_metro_footnotes = | population_density_metro_km2 = auto | population_rank = 2 | settlement_type = [[Хотын захиргаа (Румын, Молдав)|Хотын захиргаа]] | leader_party = [[Бидний нам (Молдав)|Бидний нам]] }} '''Бэлць''' ({{IPA|ˈbəltsʲ}}], Bălţi, Балць, Бельцы) — [[Молдав улс|Молдав]]ын 145 мянган хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&idc=168&id=4004 Численность постоянного населения Республики Молдова на 1 января 2013 года, в территориальном разрезе]. {{ref-ru}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist|colwidth=30em}} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Category:Bălți|Бэлцийн зургийн цомог}} [[Ангилал:Бэлць| ]] [[Ангилал:Молдавын хот]] [[Ангилал:Молдавын суурин]] lp99yus03ifwi3h3jxc7rg33edybh95 0 45766 859788 859165 2026-06-22T17:29:28Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859788 wikitext text/x-wiki {{Short description|Техасын нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Остин, Техас | native_name = Austin | settlement_type = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл]] | named_for = [[Стивен Ф. Остин]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Skyline of Austin, Texas (cropped).jpg | caption1 = Хотын төвийн үзэмж | image2 = 2025 Texas State Capitol 03.jpg | caption2 = [[Техасын Төрийн Ордон]] | image3 = Driskill Hotel Exterior.jpg | caption3 = [[Дрискилл зочид буудал]] | image4 = Zilker Park 2017-01-20.jpg | caption4 = [[Зилкер Парк]] | image5 = The Clock Tower (69174981).jpeg | caption5 = [[Остин дахь Техасын их сургууль|Остины ИС]] дахь цагийн цамхаг | image6 = Paramount Theater - Austin, Texas - DSC08308.jpg | caption6 = [[Парамаунт театр (Остин, Техас)|Парамаунт театр]] | image7 = Laguna Gloria.jpg | caption7 = [[Лагуна Глориа]] }} | image_flag = Flag of Austin, Texas.svg | flag_size = | flag_link = Остины далбаа | image_seal = Seal of Austin, TX.svg | seal_size = | image_blank_emblem = Austin TX logo.svg | blank_emblem_type = Лого | blank_emblem_link = | image_shield = Coat of arms of Austin, Texas.svg | nicknames = Дэлхийн амьд хөгжмийн нийслэл, [[Цахиур толгод]], ATX, Нил ягаан өнгийн титмийн хот | motto = [[Остиныг хачирхалтай байлга]] (албан бус) | mapframe = yes | mapframe-point = none | pushpin_map = Техас#АНУ | pushpin_map_caption = Техас дахь байршил##АНУ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|30|16|2|N|97|44|35|W|region:US-TX_type:city(964,000)|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Техасын тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Техас}} | subdivision_name2 = [[Тревис тойрог, Техас|Тревис]], [[Хейс тойрог, Техас|Хейс]], [[Уильямсон тойрог, Техас|Уильямсон]] | established_title = Суурьшил | established_date = 1835 | established_title2 = Нэгдсэн | established_date2 = 12 сарын 27, 1839 | government_type = [[Зөвлөл-менежерийн засгийн газар|Зөвлөл-менежер]] | leader_title = [[Остин хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Кирк Ватсон]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]){{efn|name=pledged}} | leader_title1 = Биет | leader_name1 = [[Остин хотын зөвлөл]] | leader_title2 = [[Хотын менежер]] | leader_name2 = Т.Ц. Броднакс<ref name="CityGovernment" /> | area_footnotes = <ref name="2019 Gazetteer" /> | area_total_sq_mi = 326.51 | area_land_sq_mi = 319.94 | area_water_sq_mi = 6.57 | area_total_km2 = 845.66 | area_land_km2 = 828.64 | area_water_km2 = 17.02 | area_metro_km2 = 11099.91 | elevation_footnotes = <ref name=gnis/> | elevation_ft = 607 | population_total = 961855 | population_as_of = 2020 | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|32-т]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|12-т]]<br />Техаст [[Техасын хотын жагсаалт|4-т]] | population_footnotes = <ref name="a760">{{cite web | title=U.S. Census Bureau QuickFacts: Austin city, Texas | website=Census Bureau QuickFacts | date=2025-07-01 | url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/austincitytexas/LFE041223 | access-date=2026-06-17}}</ref> | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop" /> | population_metro = 2550637 ([[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|АНУ: 25-д]]) | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name="a760"/> | population_urban = 1809888 ([[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|АНУ: 29-д]]) | population_density_urban_km2 = 1,127.8 | population_density_urban_sq_mi = 2,921.0 | population_density_sq_mi = 3006.36 | population_est = 1002632 {{gain}} | population_density_km2 = 1160.76 | population_demonym = Остинчууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Austin-Round Rock, TX (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP12420|website=fred.stlouisfed.org|access-date=2026-06-17|archive-date=2024-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110062547/https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP12420|url-status=live}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $248.110 тэрбум (2023) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 73301, 73344, 78681, 78701–78705, 78708–78739, 78741–78742, 78744–78768, 78772–78774, 78778–78779, 78783, 78799 | area_code = [[Бүс нутгийн код 512 ба 737|512 & 737]] | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | website = {{URL|austintexas.gov}} | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 48-05000<ref name="Census 2010" /> | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 1384879<ref name="GNIS" /> | timezone = [[Төв цагийн бүс|CST]] | utc_offset = −6 | timezone_DST = [[Төв цагийн бүс|CDT]] | utc_offset_DST = −5 }} '''Остин''' ({{lang-en|Austin}} [{{IPA|ˈɔːstɪn}}]) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Техас]] мужийн нийслэл [[хот]] юм. 2022 оны байдлаар Остин хотын хүн ам 974,447 байсан. == Түүх == 1835 онд Техасын тусгаар тогтнолын дайн эхэлсэн бөгөөд үүний үр дүнд өөрийн ерөнхийлөгч, конгресс, мөнгөний системтэй шинэ улс бий болоод Ватерлоо (Waterloo [{{IPA|ˈwɔːtəɹˌluː}}]) гэх нэртэй нийслэл байгуулагдсан ба дараа нь 1838 онд тухайн үед тусгаар Бүгд Найрамдах Техас Улсыг үндэслэгч [[Стивен Ф. Остин|Стивен Остины]] нэрээр өөрчлөн нэрлэжээ. 1845 онд Техасын дөрөв дэх ерөнхийлөгч Ансон Жонс, Конгресс нар засгийн газар болон нийслэлийн статусыг Остин руу буцаахаар санал хураалт явуулсан. Үүний зэрэгцээ Техас улсыг [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн Нэгдсэн Улстай]] нэгтгэх шийдвэр гаргасан байна. 20-р зууны дунд үеэс Остин хот нь Техас мужийн хамгийн том метрополитан хотуудын нэг байсан болсон бөгөөд Остин хагас дамжуулагч, програм хангамжийн салбарт өндөр технологийн томоохон төв болж хөгжиж эхэлсэн. Тус хотод байрлах [[Остин дахь Техасын их сургууль]] нь АНУ-ын хамгийн том их сургуулиудын нэг болжээ. === Хүн амын өсөлт === {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо<ref>[http://www.texasalmanac.com/sites/default/files/images/CityPopHist%20web.pdf Texasalmanac] (PDF; 1,2&nbsp;MB). Abgerufen am 4. Oktober 2012</ref> |- |1850 | align="right" | 629 |- |1860 | align="right" | 3.494 |- |1870 | align="right" | 4.428 |- |1880 | align="right" | 11.013 |- |1890 | align="right" | 14.575 |- |1900 | align="right" | 22.258 |- |1910 | align="right" | 29.860 |- |1920 | align="right" | 34.876 |- |1930 | align="right" | 53.120 |- |1940 | align="right" | 87.930 |- |1950 | align="right" | 132.459 |- |1960 | align="right" | 186.545 |- |1970 | align="right" | 251.808 |- |1980 | align="right" | 345.496 |- |1990 | align="right" | 472.020 |- |2000 | align="right" | 656.562 |- |2010 | align="right" | 790.390 |- |2014 | align="right" | 865.504 |} == Засаг захиргаа == Хотын гол удирдах байгууллага нь 11 гишүүнтэй Хотын зөвлөл бөгөөд тэдний 10 нь дүүргээр сонгогддог бөгөөд 1 нь Остины бүх иргэдийн сонгуулиар сонгогдсон хотын дарга юм. Хотын даргад туслахын тулд хотын менежерийг хөлсөлдөг. Хотын дарга болон үлдсэн хотын зөвлөлийн гишүүдийн сонгууль нь нам бус, олонхийн саналын системийг ашигладаг. 2014 оны 11-р сар хүртэл Остин нь Техасын цорын ганц томоохон хот хэвээр байсан бөгөөд хотын зөвлөлийн гишүүн бүрийг дүүргээр биш, харин хотын бүх оршин суугчид сонгодог байв. Хотын дарга нь Кирк Ватсон юм. Тэрээр 2022 оны 11-р сарын 8-нд сонгогдож, 2023 оны 1-р сарын 6-нд албан тушаалаа авсан. {{Том зураг|Austin panorama 2018.png|1000|Остин хотын төв}} == Эдийн засаг == Остин бол Их Остины метрополитан бүсийн хамгийн том бүрэлдэхүүн хот бөгөөд 2010 онд 86 тэрбум долларын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээтэй байсан. Энэ хотыг АНУ-ын хамгийн том өндөр технологийн төвүүдийн нэг гэж үздэг. Жил бүр [[Техасын Их Сургууль|Техасын Их Сургуулийн]] мянга мянган инженер, компьютерийн шинжлэх ухааны төгсөгчид технологи, аюулгүй байдлын компаниудад ажилд ордог. Метрополитан бүсийн орон сууцны үнэ [[Цахиурын хөндий|Цахиурын хөндийнхөөс]] хамаагүй бага боловч Техасын бусад бүс нутгаас хамаагүй өндөр байдаг ажээ. Мөн тус хотод хайтек-компаниудын төв офис байралдаг байна. Үүнд: 3M, AMD, Apple, Applied Materials, ARM, Buffalo Technology, Cirrus Logic, Cisco Systems, Bioware, Blizzard Entertainment, eBay/PayPal, Electronic Arts, Facebook, Flextronics, Google, Hewlett-Packard, HomeAway, Hoover’s, HostGator, Intel Corporation, National Instruments, Nvidia, Oracle, Qualcomm, Rackspace, RetailMeNot, Rooster Teeth, Samsung, Silicon Labs, Spansion, Troux Technologies, Xerox, United Devices, Tesla болон Wargaming.net. зэрэг юм. Остин хот нь эм зүй, биотехнологийн төв болж хөгжиж байна. Тус хотод ойролцоогоор 240 биологийн шинжлэх ухааны компаниуд байрладаг бөгөөд тэдгээрийн28% орчим нь эм зүй, биотехнологийн салбарт ажилладаг. == Уур амьсгал == Остин хот чийглэг субтропик уур амьсгалтай бөгөөд [[Мексикийн булан|Мексикийн булангаас]] чийглэг салхи давамгайлдаг маш халуун, урт зун, зөөлөн, богино өвөлтэй гэж тодорхойлогддог. Остин хотод жилд дунджаар 872 мм хур тунадас унадаг бөгөөд ихэнх нь хавар болдог. Жилийн энэ улиралд хүчтэй аадар бороо орох нь элбэг тохиолддог ч хар салхи тийм их биш байдаг. Остинд тэнгэр цэлмэг эсвэл хэсэгчлэн үүлэрхэг байдаг бөгөөд жилд бараг 2650 цаг буюу боломжит дээд хэмжээнээс 60.3% нартай байдаг. Остинд зун нь ерөнхийдөө халуун, чийглэг байдаг бөгөөд өдрийн хамгийн өндөр температур 7, 8-р сард дунджаар +35°C орчим байдаг. Жилд дунджаар 109 хоногт температур +32.2°C-аас давж, жилд 12 хоногт температур +37.8°C-аас дээш нэмэгддэг. +44°C дээд хэм хоёр удаа бүртгэгдсэн: 2000 оны 9-р сарын 5, 2011 оны 8-р сарын 28-нд. Остин хотод өвөл зөөлөн, харьцангуй хуурай байдаг. Өдөр тутмын дундаж хамгийн бага температур жилд 88 хоног +7.2°C -аас доош, дундаж температур жилд 18 хоног 0°C -аас доош унадаг. Хамгийн бага температур 1949 оны 1-р сарын 31-нд -19°C бүртгэгдсэн байна. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = [[Кэмп-Мэбри]], Остин, Техас (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1897–одоо) |collapsed = Y |single line = Y |Jan high F = 62.5 |Feb high F = 66.5 |Mar high F = 73.3 |Apr high F = 80.3 |May high F = 86.9 |Jun high F = 93.2 |Jul high F = 96.6 |Aug high F = 97.8 |Sep high F = 91.4 |Oct high F = 82.5 |Nov high F = 71.5 |Dec high F = 63.9 |year high F= 80.5 |Jan mean F = 52.2 |Feb mean F = 56.1 |Mar mean F = 62.8 |Apr mean F = 69.6 |May mean F = 76.8 |Jun mean F = 83.0 |Jul mean F = 85.8 |Aug mean F = 86.5 |Sep mean F = 80.8 |Oct mean F = 71.6 |Nov mean F = 61.0 |Dec mean F = 53.6 |year mean F = |Jan low F = 41.8 |Feb low F = 45.8 |Mar low F = 52.2 |Apr low F = 58.9 |May low F = 66.8 |Jun low F = 72.9 |Jul low F = 75.0 |Aug low F = 75.1 |Sep low F = 70.1 |Oct low F = 60.8 |Nov low F = 50.5 |Dec low F = 43.4 |year low F= 59.4 |Jan avg record high F = 80.1 |Feb avg record high F = 84.2 |Mar avg record high F = 87.7 |Apr avg record high F = 91.8 |May avg record high F = 95.5 |Jun avg record high F = 99.5 |Jul avg record high F =102.3 |Aug avg record high F =103.9 |Sep avg record high F = 99.9 |Oct avg record high F = 93.7 |Nov avg record high F = 85.3 |Dec avg record high F = 80.5 |year avg record high F=105.3 |Jan avg record low F = 27.1 |Feb avg record low F = 30.3 |Mar avg record low F = 34.8 |Apr avg record low F = 42.8 |May avg record low F = 53.4 |Jun avg record low F = 65.0 |Jul avg record low F = 70.1 |Aug avg record low F = 69.3 |Sep avg record low F = 58.5 |Oct avg record low F = 43.7 |Nov avg record low F = 33.8 |Dec avg record low F = 28.6 |year avg record low F= 24.2 |Jan record high F = 90 |Feb record high F = 99 |Mar record high F = 98 |Apr record high F = 99 |May record high F = 104 |Jun record high F = 109 |Jul record high F = 109 |Aug record high F = 112 |Sep record high F = 112 |Oct record high F = 101 |Nov record high F = 93 |Dec record high F = 90 |Jan record low F = −2 |Feb record low F = −1 |Mar record low F = 18 |Apr record low F = 30 |May record low F = 40 |Jun record low F = 51 |Jul record low F = 57 |Aug record low F = 58 |Sep record low F = 41 |Oct record low F = 30 |Nov record low F = 20 |Dec record low F = 4 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 2.64 |Feb precipitation inch = 1.89 |Mar precipitation inch = 2.88 |Apr precipitation inch = 2.42 |May precipitation inch = 5.04 |Jun precipitation inch = 3.68 |Jul precipitation inch = 1.96 |Aug precipitation inch = 2.74 |Sep precipitation inch = 3.45 |Oct precipitation inch = 3.91 |Nov precipitation inch = 2.92 |Dec precipitation inch = 2.72 |year precipitation inch=36.25 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.0 |Nov snow inch = 0.0 |Dec snow inch = 0.0 |Jan snow inch = 0.0 |Feb snow inch = 0.2 |Mar snow inch = 0.0 |Apr snow inch = 0.0 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |year snow inch= 0.2 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 7.6 |Feb precipitation days = 7.7 |Mar precipitation days = 8.9 |Apr precipitation days = 7.1 |May precipitation days = 8.9 |Jun precipitation days = 7.4 |Jul precipitation days = 4.9 |Aug precipitation days = 4.8 |Sep precipitation days = 7.1 |Oct precipitation days = 7.0 |Nov precipitation days = 6.9 |Dec precipitation days = 7.5 |year precipitation days=85.8 |unit snow days = 0.1 инч |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.0 |Nov snow days = 0.0 |Dec snow days = 0.1 |Jan snow days = 0.2 |Feb snow days = 0.3 |Mar snow days = 0.0 |Apr snow days = 0.0 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |year snow days =0.6 |Jan sun = 163.8 |Jan percentsun = 51 |Feb sun = 169.3 |Feb percentsun = 54 |Mar sun = 205.9 |Mar percentsun = 55 |Apr sun = 205.8 |Apr percentsun = 53 |May sun = 227.1 |May percentsun = 54 |Jun sun = 285.5 |Jun percentsun = 68 |Jul sun = 317.2 |Jul percentsun = 74 |Aug sun = 297.9 |Aug percentsun = 73 |Sep sun = 233.8 |Sep percentsun = 63 |Oct sun = 215.6 |Oct percentsun = 61 |Nov sun = 168.3 |Nov percentsun = 53 |Dec sun = 153.5 |Dec percentsun = 48 |year percentsun = 60 |Jan humidity = 67.2 |Feb humidity = 66.0 |Mar humidity = 64.2 |Apr humidity = 66.4 |May humidity = 71.4 |Jun humidity = 69.5 |Jul humidity = 65.1 |Aug humidity = 63.8 |Sep humidity = 68.4 |Oct humidity = 67.1 |Nov humidity = 68.7 |Dec humidity = 67.6 |year humidity= 67.1 | Jan dew point C = 2.3 | Feb dew point C = 4.2 | Mar dew point C = 7.9 | Apr dew point C = 12.8 | May dew point C = 17.4 | Jun dew point C = 20.1 | Jul dew point C = 20.5 | Aug dew point C = 20.2 | Sep dew point C = 18.6 | Oct dew point C = 13.6 | Nov dew point C = 8.7 | Dec dew point C = 4.1 |Jan uv = 4 |Feb uv = 6 |Mar uv = 8 |Apr uv = 9 |May uv = 10 |Jun uv = 11 |Jul uv = 11 |Aug uv = 10 |Sep uv = 9 |Oct uv = 7 |Nov uv = 5 |Dec uv = 4 |source 1 = NOAA (харьцангуй чийгшил ба нар 1961–1990),<ref name = NOAA > {{cite web |url=https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=ewx |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-06-17 }} </ref><ref name = "NOAA txt"> {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00013958&format=pdf |title = Station Name: TX Austin-Camp Mabry |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |work = U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991–2020) |access-date = 2026-06-17 }} </ref><ref name= noaasun > {{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72254.TXT |title = WMO Climate Normals for Austin/Municipal AP TX 1961&ndash;1990 |access-date = 2026-06-17 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа }} </ref> |source 2 = Weather Atlas<ref name="Weather Atlas">{{cite web |url=https://www.weather-us.com/en/texas-usa/austin-climate |title=Austin, Texas, USA - Monthly weather forecast and Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=2026-06-17 }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (UV индекс) }} == Музей болон хотын бусад үзвэрүүд == Остин хотод олон тооны музей байдаг бөгөөд хамгийн алдартай нь Техасын дурсгалын музей, Блантоны урлагийн музей, Боб Буллокийн Техасын түүхийн музей, Остины урлагийн музей, Харри Рэнсом төвийн галерей юм. Хамгийн алдартай жуулчдын сонирхлыг татдаг газруудын нэг бол Техас мужийн Капитоли, мөн Капитоли барихаас өмнөх 1886 онд баригдсан мужийн хамгийн эртний зочид буудал болох Дрискилл зочид буудал юм. Остин хотод мөн ерөнхийлөгч [[Линдон Жонсон|Линдон Жонсоны]] номын сан, музей байрладаг бөгөөд тэнд Жонсоны засаг захиргааны баримт бичиг, эд өлгийн зүйлс, түүний дотор ерөнхийлөгчийн лимузин, Зууван оффисын хуулбар мөн байдаг ажээ. == Тээвэр == Остин хотын нийт оршин суугчдын 73% нь машинаар ганцаараа, 10% нь машинаар, 6% нь гэрээсээ, 5% нь автобусаар, 2% нь алхаж, 1% нь дугуйгаар ажилладаг. == Цахим холбоос == {{Commons|Austin, Texas|Остин}} * [http://www.austintexas.org/ Албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Остин (Техас)| ]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Техасын суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл]] [[Ангилал:Техасын тойргийн төв]] 0wvguugs7zrcsn5lplq2g4tahr5mihj 0 46164 859777 855895 2026-06-22T15:39:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 859777 wikitext text/x-wiki [[Файл:Great Patriotic War collage.jpg|thumb]] '''Зөвлөлтийн Аугаа их эх орны дайн''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Великая Отечественная война,'' 1941 оны 6-р сарын 22-ноос 1945 оны 5-р сарын 9-нд ) буюу '''[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]]''' '''[[Дорнод фронт (Дэлхийн хоёрдугаар дайн)|Дорнод фронт]]''' - Зөвлөлтийн үед болон дараа нь [[Орос]]ын түүхэнд 1941-1945 оны Зөвлөлт-Германы дайныг ийнхүү нэрлэдэг. Дайны үеэр Зөвлөлт Холбоот Улс Гитлерийн эсрэг эвслийн нэг хэсэг болж Герман болон түүний Европын холбоотнуудын зэвсэгт хүчинд хамгийн их хохирол учруулж, улмаар тэднийг Европт ялагдал хүлээхэд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн. Гурван жилийн турш (1941-1944) Германы цэргийн хүчний дийлэнх хэсгийг ЗХУ-ын эсрэг дорнод фронтод байрлуулсан. 1944 оны 6-р сард Нормандид газардсаны дараа Гитлерийн эсрэг эвслийн холбоотны хүчин Зүүн фронтод Вермахтын хуурай замын идэвхтэй армийн гуравны хоёр хүртэлх хувийг хадгалсаар байв. 1945-1946 онд болсон [[Нюрнбергийн шүүх хурал]] нь Германы түрэмгий дайн, дайны гэмт хэрэг, хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэргийг үнэлж, нацист дайны гэмт хэрэгтнүүдийг ялласан байна. == Нэршил == Германтай хийсэн дайнтай холбоотой "Эх орны дайн" гэсэн хэллэг анх 1941 оны 6-р сарын 22-нд ЗХУ-ын Гадаад харилцааны Ардын комиссар [[Вячеслав Молотов|Вячеслав Молотовын]] радиогоор хэлсэн үгэнд гарч хэрэглэх болсон байна. 1980-аад оноос энэ нэр томьёо шүүмжлэлд өртөх болсноос 1991 онд [[Зөвлөлт]] задарсны дараа бүрэлдэхүүнд нь байсан 15 улсын 11 нь буюу [[Азербайжан]], [[Гүрж]], [[Латви]], [[Литва]], [[Тажикистан]], [[Туркменистан]], [[Узбекистан]], [[Казахстан]], [[Киргиз]], [[Эстони]] улсууд (2014 оны байдлаар) энэ нэр томьёог хэрэглэхээс татгалзах болсон байна. Улмаар [[Туркменистан]] Аугаа их эх орны дайн нэр томьёог хэрэглэхийг бүрмөсөн хориглож оронд нь "1941-1945 оны Зөвлөлт-Германы дайн" гэж нэрлэх болжээ. Эдгээр улсууд Хаант Оросын цэрэгт эзлэгдэн олон зуун жилийн турш ихээхэн хохирол амсч 1910-аад оны сүүлээс 1940-ээд оны дунд үе хүртэл Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнээс гарч тусгаар тогтнолоо сэргээхийн төлөө тэмцэж байв. Тэд Зөвлөлт Германы дайн нь Оросын үндэстний цөөнхүүдэд хамааралгүй харин Зөвлөлт өөрөө олон үндэстнийг цэргийн хүчээр дарангуйлан захирсан улс байсан гэж үздэг байна. Зөвлөлт Германы эсрэг байлдаж байсан ч сүүлдээ өөрөө Зүүн Европын орнуудад цэргийн хүчээр нөлөөгөө тогтоосон, Финландыг 1940 онд эзлэх гэж оролдсон зэрэг нь энэ нэрийг хэрэглэх нь зохисгүй гэж үзэхэд хүргэжээ. Гэвч ОХУ-д урьдын адил энэ нэр томьёог хэрэглэсэн хэвээр байна. Барууны орны судлаачид энэ "Аугаа их эх орны дайн" гэсэн нэрний оронд "[[Дорнод фронт (Дэлхийн хоёрдугаар дайн)|Дорнод фронт]]" гэсэн нэрийг хэрэглэдэг болсон. ==Мөн үзэх== *[[Оросын түүх]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Eastern Front (World War II)|Дэлхийн хоёрдугаар дайны дорнод фронт}} * [https://web.archive.org/web/20101218033423/http://net-film.ru/en/topic-world-war-ii-page-1/ Баримтат кинонууд] [[Ангилал:Герман-Зөвлөлтийн дайн| ]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн германы зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:1940-д он]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:Европын дайн]] q6n6bxugkymbbv893xl9d983jm748la 0 53683 859841 821589 2026-06-22T22:18:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859841 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нэгж | bgcolour = | нэр = Цельсийн градус | зураг = | зургийнтайлбар = | стандард = [[СИ]]-н уламжлагдсан нэгж | хэмжигдэхүүн = [[Температур]] | extralabel = Томьёоны тэмдэглэгээ | extradata = <math>\vartheta\, (t)</math> | тэмдэглэгээ = <math>\mathrm{^\circ C}</math> | тэмдэглэгээ2 = | эрдэмтэн = [[Андерс Цельс]] | нэгжүүд1 = [[СИ]]-системд | шилжүүлэг1 =<math>\mathrm{\left\{ \vartheta \right\}{}_{^\circ C} = \left\{ T \right\}_K - 273{,}15}</math> }} '''Цельсийн градус''' нь [[температур]]ын хэмжилтийн нэгж юм. ==Тодорхойлолт== Температур цельс нь [[термодинамикийн температур]]тай эквивалент: :<math>\vartheta \equiv T</math> Цельсийн температурын [[Физикийн хэмжигдхүүн|тоон утга]] болон түүнд хамаарах термодинамикийн температурын хооронд дараах харилцаа үйлчилнэ: :<math>\left\{ \vartheta\right\}_\mathrm{^\circ C} = \left\{ T \right\}_\mathrm{K} - 273{,}15 </math> (Угалзан хаалт нь цельсийн градус болон [[кельвин]] нэгжүүдийг хэрэглэх үед зөвхөн тоон утга байгааг илэрхийлнэ) Шинэ тодорхойлолтоор усны хайлах болон буцлах цэгийн цельсийн болон кельвиний хэмжээсийг яг 0&nbsp;°С болон 100&nbsp;°С хэм биш харин 0,002519&nbsp;°С болон 99,9839&nbsp;°С хэм гэж тогтоосон байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.lsbu.ac.uk/water/data.html#c1 |wayback=20111029012352 |text=Лондоны South Bank University-ийн цахим хуудсан дээрх усны тухай мэдээлэл |archiv-bot=2025-06-13 02:43:57 InternetArchiveBot }} (англиар)</ref> ==Түүх== Цельсийн хэмжээсийг анх 1742<ref>A. Celsius '' Observationer om twänne beständiga. Grader på en Thermometer'' Kungliga Vetenskapsakademiens handlingar 1742 S.171–180 [https://books.google.de/books?id=FR9KAAAAcAAJ&pg=PA171#v=onepage&q&f=false Швед хэлээр гоогле-н ном хайлт дээр]</ref><ref name="Smorodinskij">Jakow Abramowitsch Smorodinskij, Paul Ziesche: ''Was ist Temperatur? Begriff, Geschichte, Labor und Kosmos''. [[Verlag Harri Deutsch|Harri Deutsch]], Thun 2000. Seite&nbsp;11 </ref> онд шведийн <ref name="Boltzmann constant">{{Webarchiv|url=https://www.neonics.co.th/%E0%B8%AB%E0%B8%A1%E0%B8%A7%E0%B8%94%E0%B8%AB%E0%B8%A1%E0%B8%B9%E0%B9%88%E0%B8%AA%E0%B8%B4%E0%B8%99%E0%B8%84%E0%B9%89%E0%B8%B2/%E0%B9%80%E0%B8%84%E0%B8%A3%E0%B8%B7%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%94%E0%B8%AD%E0%B8%B8%E0%B8%93%E0%B8%AB%E0%B8%A0%E0%B8%B9%E0%B8%A1%E0%B8%B4 |wayback=20210410141132 |text=Temperature measure & Sensor Technology |archiv-bot=2026-06-22 22:18:36 InternetArchiveBot }} (2019).</ref> астрономич Андерс Цельс нь температурын скалаг зуу хуваан танилцуулж байжээ. Tогтмол цэгээр 1730 онд танилцуулж байсан [[Реомюра-хуваарилалт]]ыг ашигласан ба энэ нь усны хөлдөх температураас буцлах температурын хооронд даралтыг хэвийн даралтанд буюу агаарын даралт нь 1013,25 гектопаскал эсвэл 760 [[Торр|миллиметр мөнгөн усны баганаар]].<ref name="Weischet">Joachim Blüthgen, Wolfgang Weischet: ''Allgemeine Klimageographie. Lehrbuch der Allgemeinen Geographie''. [[Verlag Walter de Gruyter|de Gruyter]], Berlin/New York 1980. Seite&nbsp;118.</ref> авчээ. Энэ сонгож авсан хэсгийн хоорондоx зайг 100 ижил зайд хувааснаа град хэмээн нэрлээд [[Мөнгөн усны термометр|мөнгөн усны термометр]]ээр хэмжсэн байна. Үүнээс уламжлан "зууны хуваарилалттай термометр" хэмээн түүхэнд нэрлэгдэх болов. Өнөөгийн хэрэглэж байгаа цельсийн хуваарилалтаас Цельсийн хуваарилалт нь 0° утганд усны буцлах температур, харин 100° утганд хөлдөх утгыг хэрэглэж байснаараа өөр байжээ.<ref name="Weischet"/> Ингэснээр биетийг халаах тусам температурын тоон утга нь буурч байв. Орчин үеийн цельсийн температурын хуваарилалтанд буцлах температурын утгыг 100° болон хөлдөх температурын утгыг 0°-р хэрэглэдэг бөгөөд үүнийг Цельсийн найз Карл фон Линне түүнийг нар барсны дараахан буюу 1744 онд өөрчлөн хэрэглэжээ.<ref name="Weischet"/><ref name="Smorodinskij"/><ref>Nikos Psarros ''Die Chemie und ihre Methoden'' John Wiley & Sons, 2008 ISBN 9783527624638 S.109</ref> 1948 онд буюу бараг 200 жилийн дараа олон улсын 9 дэх хэмжилт болон жингийн нэгдсэн хуралдаанаар Цельсийн хийсэн ажилд хүндэтгэл үзүүлэн тэр хүртэл хэрэглэж ирсэн температурын хуваарилалтын хоорондын зай центиградусыг өөрчлөн цельсийн градус болгон хэрэглэх болжээ. ==Термодинамикийн температур болон цельсийн температурын томьёоны тэмдэглээ== Цельсийн температурын томьёоны тэмдэг нь <math>\vartheta</math> (ялгах зорилгоор бас <math>\theta</math> хэрэглэнэ) (''[[Грек үсэг|тета]]'') болон жижиг "т" үсэг нь стандарт бөгөөд мөн том Т үсгийг буруугаар хэрэглээд байдаг. Том Т үсэг нь уг нь абсолют температурыг "кельвинээр" илэрхийлдэг юм. ==Температурын өөрчлөлт== Температурын өөрчлөлт <math>\Delta\vartheta</math> гэдэг нь цаг хугацаа эсвэл газрын байршлаар ялгаа бүхий хоёр хэмжилтийн цэгийн температурын ялгааг хэлнэ. Температурын өөрчлөлтийн нэгжийг [[Олон улсын нэгжийн систем|олон улсын нэгжийн системд]] кельвинээр хэрэглэнэ. Кельвин болон цельсийн градусын нэгжийн тоон утгууд нь температурын өөрчлөлт дээр хэрэглэхэд хоорондоо таардаг: :<math>\left\{ \Delta \vartheta \right\}_\mathrm{{}^\circ C} = \left\{ \Delta T\right\}_\mathrm{K}</math> ;Жишээлбэл: :<math>\Delta\vartheta = \Delta T</math> хоёр температурын өөрчлөлтийг олох байлаа гэж бодъё <math>\vartheta_b = T_b = 2\,\mathrm{{}^\circ C} = 275{,}15\,\mathrm{K}</math> бол <math>\vartheta_a = T_a = 1\,\mathrm{{}^\circ C} = 274{,}15\,\mathrm{K}</math>. :Эндээс: :: <math>\begin{align} \Delta\vartheta = \vartheta_b - \vartheta_a & \equiv \Delta T = T_b - T_a \\ \Delta\vartheta = 2\,\mathrm{{}^\circ C} - 1\,\mathrm{{}^\circ C} &\equiv \Delta T = 275{,}15\,\mathrm{K} - 274{,}15\,\mathrm{K} \\ \Delta\vartheta = 1\,\mathrm{K}\ (= 1\,\mathrm{{}^\circ C}) &\equiv \Delta T = 1\,\mathrm{K}\ \ (\ne -272{,}15\,\mathrm{{}^\circ C}) \end{align}</math> ===Температурын хуваарилалт=== {{Загвар:Температурын хуваарь}} ===Температурын харьцуулалт=== {| class="wikitable" width="100%" style="text-align:right;" |+ Сонгож авсан температурын утгуудыг төрөл бүрийн нэгжээр |- class="hintergrundfarbe5" !width="*"| Хэмжилтийн утга \ [[Хэмжилтийн нэгж|Нэгж]] !width="12%"| [[Фаренгейтын градус]] !width="12%"| [[Ранкины хуваарилалт|Ранкины градус]] !width="12%"| [[Реомюрагийн хуваарилалт|Реомюра]] !width="12%"| [[Цельсийн градус]] !width="12%"| [[Кельвин]] |- ! style="text-align:left" | [[Нар|Нарны]] гадаргуу дээрх дундаж температур | 9 941 °F | 10 400 °Ra | 4 404 °R | 5 505 °C | 5 778 K |- ! style="text-align:left" | [[Төмөр|Төмрийн]] [[хайлах температур]] | 2 795 °F | 3 255 °Ra | 1 228 °R | 1 535 °C | 1 808 K |- ! style="text-align:left" | [[Хар тугалга|Хар тугалганы]] хайлах температур | 621,43 °F | 1081,10 °Ra | 261,97 °R | 327,46 °C | 600,61 K |- ! style="text-align:left" | [[Ус|Усны ]] [[Буцлах цэг|буцлах цэг]] ([[хэвийн даралт]]анд) | 212 °F | 671,67 °Ra | style="background-color:#efefef" | '''80 °R''' | style="background-color:#efefef" | '''100 °C''' | 373,15 K |- ! style="text-align:left" | [[Халууны туйл|Хамгийн өндөр гадна агаарын хэмжсэн температур]] | 136,04 °F | 595,71 °Ra | 46,24 °R | 57,80 °C | 330,95 K |- ! style="text-align:left" | Хүний [[Биеийн температур|биеийн температур]] фарангейтаар | style="background-color:#efefef" | '''96 °F''' | 555,67 °Ra | 28,44 °R | 35,56 °C | 308,71 K |- ! style="text-align:left" | Усны [[Гурван фазын цэг|гурван фазын цэг]] | 32,02 °F | 491,69 °Ra | 0,01 °R | 0,01 °C | style="background-color:#efefef" | '''273,16 K''' |- ! style="text-align:left" | Усны [[Хөлдөлтийн цэг|хөлдөлтийн цэг]] (хэвийн даралтанд) | style="background-color:#efefef" | '''32 °F''' | 491,67 °Ra | style="background-color:#efefef" | '''0 °R''' | style="background-color:#efefef" | '''0 °C''' | 273,15 K |- ! style="text-align:left" | [[Мөнгөн ус]]ны хайлах температур | −37,89 °F | 421,78 °Ra | −31,06 °R | −38,83 °C | 234,32 K |- ! style="text-align:left" | [[Хүйтний туйл|Хамгийн бага гадаа хэмжсэн агаарын температур]] | −128,56 °F | 331,11 °Ra | −71,36 °R | −89,2 °C | 183,95 K |- ! style="text-align:left" | [[Этанол]]ын хөлдөлтийн цэг | −173,92 °F | 285,75 °Ra | −91,52 °R | −114,40 °C | 158,75 K |- ! style="text-align:left" | [[Азот]]ын буцлах цэг | −320,44 °F | 139,23 °Ra | −156,64 °R | −195,80 °C | 77,35 K |- ! style="text-align:left" | [[Абсолют тэг хэм]] | −459,67 °F | style="background-color:#efefef" | '''0 °Ra''' | −218,52 °R | −273,15 °C | style="background-color:#efefef" | '''0 K''' |- | colspan="6" style="text-align:left; border-top:3px grey solid;" | ''Тайлбар: Саарал дэвсгэрээр тэмдэглэсэн нүднүүдээр тухайн нэгжийн уламжлалт тогтоосон цэгийг тодорхойлон тэмдэглэв.'' |}<noinclude> ==Эшлэл== {{Лавлах холбоос}} {{commonscat}} {{Олон улсын СИ системийн нэгжүүд}} [[Ангилал:СИ-системийн нэгж]] [[Ангилал:Температурын нэгж]] j3eensvnyw6z4p324ivnfe9wkqluru2 0 58718 859797 714432 2026-06-22T18:52:37Z Enkhsaihan2005 64429 859797 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Солонгосын Ёсү дахь дүүжин гүүр}} {{Инфобокс гүүр | bridge_name = И Сүнь-шиний гүүр | native_name = 이순신대교 | native_name_lang = ko | image = Yi Sun-sin Bridge.jpg | image_size = | alt = | caption = | official_name = | other_name = | carries = И Сүнь-шин-тэро | crosses = Өмнөд тэнгис | locale = [[Ёсү]], [[Өмнөд Чолла муж]], [[Өмнөд Солонгос]] | owner = | maint = | id = | architect = | designer = Ёшин корпораци | engineering = Ёшин корпораци | design = [[Дүүжин гүүр]] | material = | length = {{convert|2260|m}} | width = {{convert|27|m}} | height = {{convert|270|m}} | mainspan = {{convert|1545|m}} | spans = | pierswater = | load = | clearance = 80м | below = | life = | builder = Daelim Industrial Co. | fabricator = | begin = 2007 оны 11 сар | complete = | cost = | open = 2012 оны 5 сарын 12 | inaugurated = | toll = байхгүй | traffic = | preceded = | followed = | heritage = | collapsed = | closed = | replaces = | coordinates = {{coord|34.899237|127.704808|region:KR-46|display=inline,title}} }} '''И Сүнь-шиний гүүр''' ({{lang-ko|이순신대교}} ''isunsindaegyo'') — [[Өмнөд Солонгос]]ын [[Ёсү]]-[[Куанъян]] хоёр хотыг холбосон дүүжин [[гүүр]]. Ёнжун арал дээр [[Иньчоний нисэх буудал]] байдаг. Гүүрийг 1993 онд төлөвлөж, 1995-2000 оны хоронд барьсан. 2012 онд нээгдсэн. 1545 м урт. Гүүрийн загварыг Юшинь компани гаргаж, Тэлим компани барьж босгожээ. 16-р зуунд Японы халдлагыг ялан ухраасан [[И Сүнь-шинь]] тэнгисийн цэргийн жанжны нэрээр нэрлэгдсэн. Гүүрийн дээгүүр автомашины замтай. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Yi Sun-sin Bridge|И Сүнь-шиний гүүр}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Азийн гүүр]] [[Ангилал:Дүүжин гүүр]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын замын гүүр]] [[Ангилал:2010-аад онд барьсан]] [[Ангилал:Куан-Ян]] [[Ангилал:Япон тэнгис]] [[Ангилал:Өмнөд Чолла]] os15egc2w3nwpuq9j1k8ijcze1xcazo 10 62046 859778 853031 2026-06-22T15:40:30Z Enkhsaihan2005 64429 859778 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | child = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|yes}} | autoheaders = yes | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | headerstyle = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||background-color:#ededed;color:#000;}} | title = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|<div style="font-weight:bold; text-align:center;">Building details</div>}} | above = {{if empty|{{{name|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | subheader = {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}} | imagestyle = text-align: center | captionstyle = text-align: center | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1.1}}|alt={{{logo_alt|}}}}} | caption1 = {{{logo_caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1.1}}|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}} | caption2 = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}}} | image3 = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|{{Location map|{{{pushpin_map|}}} |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |float = center |mark = {{if empty|{{{pushpin_mark|}}}|Red pog.svg}} |marksize= 7 |label = {{{pushpin_label|}}} |relief = {{{pushpin_relief|}}} |border = infobox |caption = {{if empty|{{{pushpin_map_caption|}}}|Байршил: {{#invoke:Location map|data|{{{pushpin_map|}}}|name}}}} |width = {{{pushpin_mapsize|}}} }} |<!-- else if map_type is blank -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}}<!-- end if map_type -->}} | caption3 = {{#if:{{{pushpin_map|}}} |<!-- leave blank -->| {{{map_caption|}}} }} | image4 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{embed|}}}|no|yes}} | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-type = landmark | mapframe-marker = building | mapframe-marker-color = #919090 | mapframe-stroke-color = #525252 | mapframe-stroke-width = 3 | mapframe-shape-fill = #dbdbdb | mapframe-caption = Interactive map of the {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} area }} | label1 = Хуучин нэр | data1 = {{if empty|{{{former_names|}}}|{{{former_name|}}}}} | class1 = nickname | label2 = Бусад нэр | data2 = {{if empty|{{{alternate_names|}}}|{{{alternate_name|}}}}} | class2 = nickname | label3 = Нэрийн гарал | data3 = {{{etymology|}}} | label4 = Зочид буудлын сүлжээ | data4 = {{{hotel_chain|}}} | header5 = Өндөр | data6 = {{#if:{{{highest_start|}}}{{{highest_end|}}} |Tallest in {{if empty|{{{highest_region|}}}|the world}}<!-- --> {{#if:{{both|{{{highest_start|}}}|{{{highest_end|}}}}} |from {{{highest_start|}}} to {{{highest_end|}}} |{{#if:{{{highest_start|}}}|since {{{highest_start}}} }}<!-- -->{{#if:{{{highest_end|}}}|until {{{highest_end}}} }}<!-- -->}}{{ref label|{{if empty|{{{highest_reflabel|}}}|talleststatus}}|I|}} }} | label7 = Preceded by | data7 = {{{highest_prev|}}} | label8 = Surpassed by | data8 = {{{highest_next|}}} | header9 = Ерөнхий мэдээлэл | label10 = Төлөв | class10 = category | data10 = {{#if:{{{status|}}}|{{#switch:{{lc:{{{status|}}}}} | built | completed | finished | complete = Дууссан | destroyed = Сүйрсэн | demolished = Нураагдсан | on hold = Царцсан | incomplete | unfinished | under construction = Баригдаж буй | cancelled | canceled | never built = Баригдаагүй | topped out | topped-out = [[Topping out|Topped-out]] | planned | proposed = Санал болгосон | approved = Approved | #default = {{{status|}}} }}|{{#if:{{{cancelled|}}}{{{canceled|}}}|Never built|{{#if:{{{topped_out|}}}|[[Topping out|Topped-out]]}} }} }} | label11 = Төрөл | data11 = {{{building_type|}}} | class11 = category | label12 = Архитектурын хэв маяг | data12 = {{{architectural_style|}}} | class12 = category | label13 = Ангилал | data13 = {{{classification|}}} | class13 = category | class14 = label | label14 = Байршил | data14 = {{csv|{{{location|}}}|{{{address|}}}|{{{location_town|}}}|{{{location_city|}}}|{{{location_country|}}}}} | label18 = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]] | data18 = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark|{{#if:{{{location_country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{location_country}}}}}}}}}|}} | label19 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&nbsp;position}} | data19 = {{{grid_position|}}} | label20 = Өндөрлөг | data20 = {{{altitude|}}} | label21 = Одоогийн түрээслэгчид | data21 = {{{current_tenants|}}} | label22 = Named for | data22 = {{{namesake|}}} | label23 = Барьсан огноо | data23 = {{{years_built|}}} | label24 = Groundbreaking | data24 = {{{groundbreaking_date|}}} | label25 = Барьж эхэлсэн | data25 = {{{construction_start_date|}}} | label26 = Барьж дууссан | data26 = {{{construction_stop_date|}}} | label27 = Topped-out | data27 = {{{topped_out_date|}}} | rowclass28= note | label28 = {{#if:{{{est_completion|}}}|Estimated completion|{{#if:{{{completion_date|}}}|Дууссан}} }} | data28 = {{if empty|{{{est_completion|}}}|{{{completion_date|}}} }} | label29 = {{#if:{{{opened_date|}}}|{{#iferror:{{#ifexpr: {{#time:U|{{Plain text|1={{MultiReplace|1={{{opened_date}}}|2=%<.*%>|3=|4=%s|5=}}}}}}>{{#time:U}} |Opening|Opened}}|Opened}}|Opening}} | data29 = {{if empty|{{{opened_date|}}}|{{{opening_date|}}}}} | label30 = Inaugurated | data30 = {{{inauguration_date|}}} | label31 = Relocated | data31 = {{{relocated_date|}}} | label32 = Renovated | data32 = {{{renovation_date|}}} | label33 = Closed | data33 = {{{closing_date|}}} | rowclass34= note | label34 = Destroyed | data34 = {{{destruction_date|}}} | label35 = Нураагдсан | data35 = {{{demolished_date|}}} | label36 = Cost | data36 = {{{cost|}}} | label37 = Renovation cost | data37 = {{{ren_cost|}}} | label38 = Client | data38 = {{{client|}}} | label39 = Owner | data39 = {{{owner|}}} | label40 = {{#if:{{{governing_body|}}}|Governing body|{{#if:{{{landlord|}}}|Landlord|Operator}}}} | data40 = {{if empty|{{{governing_body|}}}|{{{landlord|}}}|{{{operator|}}}}} | label41 = Affiliation | data41 = {{{affiliation|}}} | header42 = Өндөр | label43 = Өндөр | data43 = {{{height|}}} | label44 = Architectural | data44 = {{{architectural|}}} | label45 = Tip | data45 = {{{tip|}}} | label46 = Antenna spire | data46 = {{{antenna_spire|}}} | label47 = Roof | data47 = {{{roof|}}} | label48 = Top floor | data48 = {{{top_floor|}}} | label49 = Observatory | data49 = {{{observatory|}}} | header50 = Хэмжээ | label51 = Diameter | data51 = {{{diameter|}}} | label52 = Circumference | data52 = {{{circumference|}}} | label53 = Weight | data53 = {{{weight|}}} | label54 = Бусад хэмжээс | data54 = {{{other_dimensions|}}} | header55 = Техникийн мэдээлэл | label56 = Structural system | data56 = {{{structural_system|}}} | class56 = category | label57 = Material | data57 = {{{material|}}} | class57 = category | label58 = Size | data58 = {{{size|}}} | label59 = Floor count | data59 = {{{floor_count|}}} | label60 = Суурь талбай | data60 = {{{floor_area|}}} | label61 = Lifts/elevators | data61 = {{{elevator_count|}}} | label62 = Grounds | data62 = {{{grounds_area|}}} | header63 = Зураг төсөл ба барилга | label64 = Архитектор{{pluralize from text|{{{architect|}}}|plural=ууд}} | data64 = {{{architect|}}} | label65 = Архитектурын фирм | data65 = {{{architecture_firm|}}} | label66 = Developer | data66 = {{{developer|}}} | label67 = Engineer | data67 = {{{engineer|}}} | label68 = Structural engineer | data68 = {{{structural_engineer|}}} | label69 = Services engineer | data69 = {{{services_engineer|}}} | label70 = Civil engineer | data70 = {{{civil_engineer|}}} | label71 = Other designers | data71 = {{{other_designers|}}} | label72 = Quantity surveyor | data72 = {{{quantity_surveyor|}}} | label73 = Main contractor | data73 = {{if empty|{{{main_contractor|}}}|{{{main_contractors|}}}}} | rowclass74 = note | label74 = Awards and prizes | data74 = {{{awards|}}} | label75 = Designations | data75 = {{{designations|}}} | label76 = Known for | data76 = {{{known_for|}}} | header77 = Renovating team | rowclass78 = note | label78 = Architect{{pluralize from text|{{{ren_architect|}}}|plural=s}} | data78 = {{{ren_architect|}}} | label79 = Renovating firm | data79 = {{{ren_firm|}}} | label80 = Engineer | data80 = {{{ren_engineer|}}} | label81 = Structural engineer | data81 = {{{ren_str_engineer|}}} | label82 = Services engineer | data82 = {{{ren_serv_engineer|}}} | label83 = Civil engineer | data83 = {{{ren_civ_engineer|}}} | label84 = Other designers | data84 = {{{ren_oth_designers|}}} | label85 = Quantity surveyor | data85 = {{{ren_qty_surveyor|}}} | label86 = Main contractor | data86 = {{{ren_contractor|}}} | rowclass87 = note | label87 = Awards and prizes | data87 = {{{ren_awards|}}} | header88 = Other information | label89 = Seating type | data89 = {{{seating_type|}}} | label90 = Seating capacity | data90 = {{{seating_capacity|}}} | label91 = Number of stores | data91 = {{{number_of_stores|}}} | label92 = Number of anchors | data92 = {{{number_of_anchors|}}} | label93 = Number of {{#if:{{{number_of_units|}}}|units|rooms}} | data93 = {{if empty|{{{number_of_units|}}}|{{{number_of_rooms|}}}}} | label94 = Number of suites | data94 = {{{number_of_suites|}}} | label95 = Number of restaurants | data95 = {{{number_of_restaurants|}}} | label96 = Number of bars | data96 = {{{number_of_bars|}}} | label97 = Facilities | data97 = {{{facilities|}}} | label98 = Parking | data98 = {{{parking|}}} | label99 = Public transit access | data99 = {{{public_transit|}}} | header100 = Вэбсайт | data101 = {{{website|}}} | header102 = _BLANK_ | data103 = {{{nrhp|}}} | data104 = {{{embedded|}}} | data105 = {{{module|}}} | header106 = References | data107 = {{{references|}}} | belowstyle = {{{belowstyle|}}} | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- end of infobox -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox building with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox building]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| address | affiliation | alt | alternate_name | alternate_names | altitude | antenna_spire | architect | architectural | architectural_style | architecture_firm | awards | belowstyle | building_type | canceled | cancelled | caption | circumference | civil_engineer | classification | client | closing_date | completion_date | construction_start_date | construction_stop_date | coordinates | cost | current_tenants | demolished_date | designations | destruction_date | developer | diameter | elevator_count | embed | embedded | engineer | est_completion | etymology | facilities | floor_area | floor_count | footnotes | former_name | former_names | governing_body | grid_name | grid_position | groundbreaking_date | grounds_area | height | highest_end | highest_next | highest_prev | highest_reflabel | highest_region | highest_start | hotel_chain | image | image_alt | image_caption | image_map | image_size | image_upright | inauguration_date | known_for | landlord | location | location_city | location_country | location_town | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | main_contractor | main_contractors | map_alt | map_caption | map_size | material | module | name | namesake | native_name | native_name_lang | nrhp | number_of_anchors | number_of_bars | number_of_restaurants | number_of_rooms | number_of_stores | number_of_suites | number_of_units | observatory | opened_date | opening_date | operator | other_designers | other_dimensions | owner | parking | public_transit | pushpin_label | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_mapsize | pushpin_mark | pushpin_relief | quantity_surveyor | references | relocated_date | ren_architect | ren_awards | ren_civ_engineer | ren_contractor | ren_cost | ren_engineer | ren_firm | ren_oth_designers | ren_qty_surveyor | ren_serv_engineer | ren_str_engineer | renovation_date | roof | seating_capacity | seating_type | services_engineer | size | status | structural_engineer | structural_system | tip | top_floor | topped_out | topped_out_date | website | weight | years_built }}<!-- -->{{main other|1={{#if:{{{topped_out|}}}|[[Category:Pages using infobox building with topped out]]}}{{#if:{{{canceled|}}}{{{cancelled|}}}|[[Category:Pages using infobox building with cancelled]]}}<!-- -->{{#if:{{both|{{{height|}}}|{{{architectural|}}}{{{tip|}}}{{{antenna_spire|}}}{{{roof|}}}{{{top_floor|}}}{{{observatory|}}}}}|[[Category:Pages using infobox building with parameter errors]]}} }}<!-- -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox building]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox building with conflicting parameters}} | former_names; former_name | caption; image_caption | alt; image_alt | alternate_names; alternate_name | est_completion; completion_date | opened_date; opening_date | governing_body; landlord; operator | main_contractor; main_contractors | number_of_units; number_of_rooms }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> esdftbc7xzgwb09zl20g4yw4y52vkkn 0 62878 859794 847673 2026-06-22T18:31:52Z Enkhsaihan2005 64429 859794 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын Улаанбаатар хотын гүүр}} {{Инфобокс гүүр | name = Энхтайвны гүүр | image = Peace Bridge (Ulaanbaatar).jpg | image_size = | image_upright = | alt = | caption = | coordinates = {{coord|47.9076|106.9129|type:landmark_region:MN|display=inline,title}} | os_grid_reference = | qid = | fetchwikidata = | onlysourced = | carries = | crosses = [[Сэлбэ гол]] | locale = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | starts = | ends = | official_name = | other_name = | named_for = | owner = | maint = | heritage = | id = | id_type = | website = | preceded = <!-- or |upstream= --> | followed = <!-- or |downstream= --> | design = | material = | material1 = | material2 = | length = 379 м | width = | height = | depth = | traversable = | towpath = | mainspan = | number_spans = | piers_in_water = | load = | clearance_above = | clearance_below = | lanes = | life = | diameter = | first_length = | first_diameter = | second_length = | second_diameter = | third_length = | third_diameter = | capacity = | num_track = | track_gauge = | structure_gauge = | electrification = | architect = | designer = | contracted_designer = | winner = | engineering = | builder = | fabricator = | built = | begin = 1958 | complete = 1963 | cost = | opened = <!-- or |opening= |open= --> | inaugurated = <!-- or |dedicated= --> | rebuilt = | collapsed = | destroyed = | closed = | demolished = | replaces = | replaced_by = | traffic = | toll = | extra = <!-- extra = module = embed = --> | references = }} '''Энхтайваны гүүр''' нь [[Монгол]] улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын төвд байх [[гүүр]] юм. 1958 онд [[Хятад]]ын засгийн газрын буцалтгүй тусламжаар баригджээ.<ref>{{cite web|url=https://www.touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=61|title=ЭНХ ТАЙВНЫ ГҮҮР|website=Tourist Info Center|access-date=2025-10-28}}</ref> Хотыг зүүнээс баруун тийш нэвт гарсан төмөр зам болон [[Сэлбэ|Сэлбэ гол]] дээгүүр хойноос урагш чиглэж тавигдсан тус гүүр нь хотын төвийг [[Хан-Уул]] дүүрэгтэй холбох гол зам болно. Мөн доогуур нь [[Нарны зам]] нэвт гардаг. Гүүрийн баруун хойно 5-р хороолол, зүүн хойно [[Үндэсний соёл амралтын хүрээлэн]], зүүн урд [[Төв цэнгэлдэх хүрээлэн]], баруун урд 120 мянгат байрлана. ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{commonscat|Peace Bridge (Ulaanbaatar)}} [[Ангилал:Төмөр бетон гүүр]] [[Ангилал:Азийн гүүр]] [[Ангилал:Монголын замын гүүр]] [[Ангилал:1950-иад онд барьсан]] [[Ангилал:Төмөр ба бетон]] [[Ангилал:Улаанбаатарын тээврийн байгууламж]] {{bridge-stub}} {{Mongolia-stub}} ly92k52svsz754omp00lfagt5cq103m 859795 859794 2026-06-22T18:43:53Z Enkhsaihan2005 64429 859795 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын Улаанбаатар хотын гүүр}} {{Инфобокс гүүр | name = Энхтайвны гүүр | image = Peace Bridge (Ulaanbaatar).jpg | image_size = | image_upright = | alt = | caption = | coordinates = {{coord|47.9076|106.9129|type:landmark_region:MN|display=inline,title}} | os_grid_reference = | qid = | fetchwikidata = | onlysourced = | carries = | crosses = [[Сэлбэ]] | locale = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | starts = | ends = | official_name = | other_name = | named_for = | owner = | maint = | heritage = | id = | id_type = | website = | preceded = <!-- or |upstream= --> | followed = <!-- or |downstream= --> | design = | material = | material1 = | material2 = | length = 379 м | width = | height = | depth = | traversable = | towpath = | mainspan = | number_spans = | piers_in_water = | load = | clearance_above = | clearance_below = | lanes = | life = | diameter = | first_length = | first_diameter = | second_length = | second_diameter = | third_length = | third_diameter = | capacity = | num_track = | track_gauge = | structure_gauge = | electrification = | architect = | designer = | contracted_designer = | winner = | engineering = | builder = | fabricator = | built = | begin = 1958 | complete = 1963 | cost = | opened = <!-- or |opening= |open= --> | inaugurated = <!-- or |dedicated= --> | rebuilt = | collapsed = | destroyed = | closed = | demolished = | replaces = | replaced_by = | traffic = | toll = | extra = <!-- extra = module = embed = --> | references = }} '''Энхтайваны гүүр''' нь [[Монгол]] улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын төвд байх [[гүүр]] юм. 1958 онд [[Хятад]]ын засгийн газрын буцалтгүй тусламжаар баригджээ.<ref>{{cite web|url=https://www.touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=61|title=ЭНХ ТАЙВНЫ ГҮҮР|website=Tourist Info Center|access-date=2025-10-28}}</ref> Хотыг зүүнээс баруун тийш нэвт гарсан төмөр зам болон [[Сэлбэ|Сэлбэ гол]] дээгүүр хойноос урагш чиглэж тавигдсан тус гүүр нь хотын төвийг [[Хан-Уул]] дүүрэгтэй холбох гол зам болно. Мөн доогуур нь [[Нарны зам]] нэвт гардаг. Гүүрийн баруун хойно 5-р хороолол, зүүн хойно [[Үндэсний соёл амралтын хүрээлэн]], зүүн урд [[Төв цэнгэлдэх хүрээлэн]], баруун урд 120 мянгат байрлана. ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{commonscat|Peace Bridge (Ulaanbaatar)}} [[Ангилал:Төмөр бетон гүүр]] [[Ангилал:Азийн гүүр]] [[Ангилал:Монголын замын гүүр]] [[Ангилал:1950-иад онд барьсан]] [[Ангилал:Төмөр ба бетон]] [[Ангилал:Улаанбаатарын тээврийн байгууламж]] {{bridge-stub}} {{Mongolia-stub}} eul02mt214kekymx2vscq8a378ves81 10 64368 859793 813124 2026-06-22T17:58:36Z Enkhsaihan2005 64429 859793 wikitext text/x-wiki {{main other|{{#if:{{Has short description}} |<!--Do nothing--> |{{#invoke:Type in location|main|Bridge|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P276|qid={{{qid|}}}|name=locale|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{locale|{{{location|}}}}}}}}}}}}}}{{Инфобокс | bodyclass = vcard | autoheaders = y | child = {{{child|{{{embed|}}}}}} | headerstyle = background-color: #efefef;color:inherit; | above = <div style="display:inline;" class="fn org">{{If empty|{{{name|}}}|{{{bridge_name|}}}|{{{aqueduct_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div><!-- -->{{#if:{{{native_name|}}}|<br /><div style="display:inline;" class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#invoke:WikidataIB|getValue|P18|qid={{{qid|}}}|name=image|maxvals=1|noicon=true|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{image|}}}}}|size={{{image_size|}}}|upright={{{image_upright|1.14}}}|sizedefault=250px|maxsize=325px|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{#if:{{{image|}}}|{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P18|qid={{{qid|}}}|qual=P2096|qualsonly=y|lang=en|name=caption|maxvals=1|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}}}}} | label1 = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]] | data1 = {{#invoke:WikidataIB|getCoords|qid={{{qid|}}}|name=coordinates|fetchwikidata=coordinates|format={{{coord_format|}}}|{{{coordinates|}}}}} | label2 = [[Ordnance Survey National Grid|OS grid reference]] | data2 = {{gbmappingsmall|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P613|qid={{{qid|}}}|noicon=true|name=os_grid_reference|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{os_grid_reference|}}}}}}} | label3 = Carrie{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|d|s}} | data3 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2505|qid={{{qid|}}}|name=carries|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{carries|}}}}} | label4 = Гатла{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|даг байсан|даг}} | data4 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P177|qid={{{qid|}}}|name=crosses|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{crosses|}}}}} | label5 = Байршил | data5 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P276|qid={{{qid|}}}|name=locale|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{locale|{{{location|}}}}}}}} | class5 = label | label6 = Эх{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|элсэн|лэнэ}} | data6 = {{{starts|}}} | label7 = Дуус{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|сан|на}} | data7 = {{{ends|}}} | label8 = Албан ёсны нэр | data8 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1448|qid={{{qid|}}}|name=official_name|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{official_name|}}}}} | label9 = Бусад{{pluralize from text|{{{other_name|{{{also_known_as|}}}}}}|likely=(с)|plural=с}} | data9 = {{{other_name|{{{also_known_as|}}}}}} | class9 = nickname | label10 = Нэрийн гарал | data10 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P138|qid={{{qid|}}}|name=named_for|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{named_for|}}}}} | label11 = Эзэмшигч | data11 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P127|qid={{{qid|}}}|name=owner|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{owner|}}}}} | label12 = Засвар үйлчилгээ | data12 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P126|qid={{{qid|}}}|name=maintained|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{maint|{{{maintained|}}}}}}}} | label13 = Өвийн статус | data13 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1435|qid={{{qid|}}}|name=heritage|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{heritage|}}}}} | class13 = category | label14 = {{#if:{{{id_type|}}}|{{{id_type}}}|[[National Bridge Inventory#ID numbers|ID number]]}} | data14 = {{#if:{{{id_type|}}}|{{{id|}}}|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P3676|qid={{{qid|}}}|name=id|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{id|}}}}}}} | label15 = Вэбсайт | data15 = {{URL2|{{wdib|P856|qid={{{qid|}}}|name=website|fwd={{{fetchwikidata|}}}|osd={{{onlysourced|no}}}|{{{website|}}}}}}} | label16 = {{#if:{{{preceded|}}}|Preceded by|Next upstream}} | data16 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2673|qid={{{qid|}}}|name=upstream|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{#if:{{{preceded|}}}|{{{preceded|}}}|{{{upstream|}}}}}}} | label17 = {{#if:{{{followed|}}}|Followed by|Next downstream}} | data17 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2674|qid={{{qid|}}}|name=downstream|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{#if:{{{followed|}}}|{{{followed|}}}|{{{downstream|}}}}}}} | header26 = Үзүүлэлт | label27 = Хийц | data27 = {{{design|}}} | class27 = category | label28 = Материал | data28 = {{#invoke:String2 | ucfirst | {{#invoke:WikidataIB|getValue|P186|qid={{{qid|}}}|name=material|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{material|}}}}}}} | class28 = category | label29 = Trough construction | data29 = {{{material1|}}} | label30 = Pier construction | data30 = {{{material2|}}} | label31 = Нийт урт | data31 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2043|qid={{{qid|}}}|name=length|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{length|}}}}} | label32 = Өргөн | data32 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2049|qid={{{qid|}}}|name=width|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{width|}}}}} | label33 = Өндөр | data33 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2048|qid={{{qid|}}}|name=height|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{height|}}}}} | label34 = Усны гүн | data34 = {{{depth|}}} | label35 = Traversable? | data35 = {{{traversable|{{{passable|}}}}}} | label36 = [[Towpath]]s | data36 = {{{towpath|}}} | label37 = Тулгуур хоорондын зай | data37 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2787|qid={{{qid|}}}|name=mainspan|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{mainspan|}}}}} | label38 = {{abbr|No.|Number}} of spans | data38 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1314|qid={{{qid|}}}|name=spans|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{number_spans|{{{spans|}}}}}}}} | label39 = Piers in water | data39 = {{{piers_in_water|{{{pierswater|}}}}}} | label40 = Даац | data40 = {{{load|}}} | label41 = Нэвтрэх өндөр | data41 = {{{clearance_above|{{{clearance|}}}}}} | label42 = Доогуур нэвтрэх өндөр | data42 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2793|qid={{{qid|}}}|name=below|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{clearance_below|{{{below|}}}}}}}} | label43 = {{abbr|No.|Number}} of [[lane]]s | data43 = {{{lanes|}}} | label44 = Design life | data44 = {{{life|}}} | label45 = Diameter | data45 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2386|qid={{{qid|}}}|name=diameter|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{diameter|}}}}} | label46 = First section length | data46 = {{{first_length|}}} | label47 = First section diameter | data47 = {{{first_diameter|}}} | label48 = Second section length | data48 = {{{second_length|}}} | label49 = Second section diameter | data49 = {{{second_diameter|}}} | label50 = Third section length | data50 = {{{third_length|}}} | label51 = Third section diameter | data51 = {{{third_diameter|}}} | label52 = Өдөрт нэвтрэх автомашин | data52 = {{{capacity|}}} | header55 = Rail characteristics | label56 = {{abbr|No.|Number}} of [[Track (rail transport)|tracks]] | data56 = {{{num_track|{{{notrack|}}}}}} | label57 = [[Track gauge]] | data57 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1064|qid={{{qid|}}}|name=gauge|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{track_gauge|{{{gauge|}}}}}}}} | label58 = [[Structure gauge]] | data58 = {{{structure_gauge|}}} | label59 = [[Railway electrification|Electrified]] | data59 = {{{electrification|}}} | header60 = Түүх | label61 = Архитектор | data61 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P84|qid={{{qid|}}}|name=architect|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{architect|}}}}} | label62 = Дизайнер | data62 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P287|qid={{{qid|}}}|name=designer|uselbl=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{designer|}}}}} | label63 = Contracted lead designer | data63 = {{{contracted_designer|}}} | label64 = Successful competition design | data64 = {{{winner|}}} | label65 = Engineering design by | data65 = {{{engineering|}}} | label66 = {{nowrap|Барьсан}} | data66 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P193|qid={{{qid|}}}|name=builder|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{builder|}}}}} | label67 = Fabrication by | data67 = {{{fabricator|}}} | label68 = Built | data68 = {{{built|}}} | label69 = Барьж эхэлсэн | data69 = {{{begin|}}} | label70 = Дууссан | data70 = {{{complete|}}} | label71 = Өртөг | data71 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2130|qid={{{qid|}}}|unitabbr=true|name=cost|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{cost|}}}}} | label72 = {{#if:{{{opening|}}}|Opening|Opened}} | data72 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P571|qid={{{qid|}}}|name=open|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{if empty|{{{opening|}}}|{{{open|}}}|{{{opened|}}}}}}} | label73 = {{#if:{{{dedicated|}}}|Dedicated|Inaugurated}} | data73 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1619|qid={{{qid|}}}|name=inaugurated|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{if empty|{{{dedicated|}}}|{{{inaugurated|}}}}}}} | label74 = Rebuilt | data74 = {{{rebuilt|}}} | label75 = Collapsed | data75 = {{{collapsed|}}} | label76 = Destroyed | data76 = {{{destroyed|}}} | label77 = Closed | data77 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P3999|qid={{{qid|}}}|name=closed|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{closed|}}}}} | label78 = Demolished | data78 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P576|qid={{{qid|}}}|name=demolished|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{demolished|}}}}} | label79 = Replace{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|d|s}} | data79 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1398|qid={{{qid|}}}|name=replaces|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{replaces|}}}}} | label80 = Replaced by | data80 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P167|qid={{{qid|}}}|name=replaced_by|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{replaced_by|}}}}} | header81 = Statistics | label82 = [[Annual average daily traffic|Daily traffic]] | data82 = {{{traffic|}}} | label83 = Toll | data83 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2555|qid={{{qid|}}}|name=toll|unitabbr=true|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{toll|}}}}} | header84 = {{#if:{{{extra|}}}|<nowiki />}} | rowstyle84 = display:none; | data84 = {{{embedded|{{{extra|}}}}}} | header85 = Байршил | data86 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = yes | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-marker = bridge | mapframe-type = landmark | mapframe-caption = Интерактив газрын зураг }} | header91 = References | data92 = {{{references|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox bridge with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox bridge]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| also_known_as | alt | aqueduct_name | architect | begin | below | bridge_name | builder | built | capacity | caption | carries | child | clearance | clearance_above | clearance_below | closed | collapsed | complete | contracted_designer | coord_format | coordinates | cost | crosses | dedicated | demolished | depth | design | designer | destroyed | diameter | downstream | electrification | embed | embedded | ends | engineering | extra | fabricator | fetchwikidata | first_diameter | first_length | followed | gauge | height | heritage | id | id_type | image | image_caption | image_size | image_upright | inaugurated | lanes | length | life | load | locale | location | mainspan | maint | maintained | material | material1 | material2 | name | named_for | native_name | native_name_lang | notrack | num_track | number_spans | official_name | onlysourced | open | opened | opening | os_grid_reference | other_name | owner | passable | piers_in_water | pierswater | preceded | qid | rebuilt | references | replaced_by | replaces | second_diameter | second_length | spans | starts | structure_gauge | third_diameter | third_length | toll | towpath | track_gauge | traffic | traversable | upstream | website | width | winner }}{{Main other| {{#if:{{{id|}}}|[[Category:Pages using infobox bridge with id]] }}{{#if:{{{clearance|}}}|[[Category:Pages using infobox bridge with clearance]] }}{{#if:{{{extra|}}}|{{#switch:{{str left|{{{extra}}}|3}} |<tr=[[Category:Pages using infobox bridge with extra embedded table]] |<di=[[Category:Pages using infobox bridge with extra embedded div]] |#default=[[Category:Pages using infobox bridge with extra]] }} }}{{#if:{{{coordinates|}}}||{{#if:{{#property:P625}}|[[Category:Pages using infobox bridge with empty coordinates parameter]]|<!--no coordinates on Wikidata-->}}}}}}<noinclude> {{documentation}}<!-- PLEASE ADD THIS TEMPLATE'S CATEGORIES TO THE /doc SUBPAGE, THANKS --> </noinclude> 1jg3bwmrlrzte0hbpx3iq10boljn3nb 859796 859793 2026-06-22T18:52:19Z Enkhsaihan2005 64429 859796 wikitext text/x-wiki {{main other|{{#if:{{Has short description}} |<!--Do nothing--> |{{#invoke:Type in location|main|Bridge|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P276|qid={{{qid|}}}|name=locale|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{locale|{{{location|}}}}}}}}}}}}}}{{Инфобокс | bodyclass = vcard | autoheaders = y | child = {{{child|{{{embed|}}}}}} | headerstyle = background-color: #efefef;color:inherit; | above = <div style="display:inline;" class="fn org">{{If empty|{{{name|}}}|{{{bridge_name|}}}|{{{aqueduct_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div><!-- -->{{#if:{{{native_name|}}}|<br /><div style="display:inline;" class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#invoke:WikidataIB|getValue|P18|qid={{{qid|}}}|name=image|maxvals=1|noicon=true|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{image|}}}}}|size={{{image_size|}}}|upright={{{image_upright|1.14}}}|sizedefault=250px|maxsize=325px|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{#if:{{{image|}}}|{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P18|qid={{{qid|}}}|qual=P2096|qualsonly=y|lang=en|name=caption|maxvals=1|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}}}}} | label1 = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]] | data1 = {{#invoke:WikidataIB|getCoords|qid={{{qid|}}}|name=coordinates|fetchwikidata=coordinates|format={{{coord_format|}}}|{{{coordinates|}}}}} | label2 = [[Ordnance Survey National Grid|OS grid reference]] | data2 = {{gbmappingsmall|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P613|qid={{{qid|}}}|noicon=true|name=os_grid_reference|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{os_grid_reference|}}}}}}} | label3 = Carrie{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|d|s}} | data3 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2505|qid={{{qid|}}}|name=carries|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{carries|}}}}} | label4 = Гатла{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|даг байсан|даг}} | data4 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P177|qid={{{qid|}}}|name=crosses|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{crosses|}}}}} | label5 = Байршил | data5 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P276|qid={{{qid|}}}|name=locale|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{locale|{{{location|}}}}}}}} | class5 = label | label6 = Эх{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|элсэн|лэнэ}} | data6 = {{{starts|}}} | label7 = Дуус{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|сан|на}} | data7 = {{{ends|}}} | label8 = Албан ёсны нэр | data8 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1448|qid={{{qid|}}}|name=official_name|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{official_name|}}}}} | label9 = Бусад{{pluralize from text|{{{other_name|{{{also_known_as|}}}}}}|likely=(с)|plural=с}} | data9 = {{{other_name|{{{also_known_as|}}}}}} | class9 = nickname | label10 = Нэрийн гарал | data10 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P138|qid={{{qid|}}}|name=named_for|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{named_for|}}}}} | label11 = Эзэмшигч | data11 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P127|qid={{{qid|}}}|name=owner|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{owner|}}}}} | label12 = Засвар үйлчилгээ | data12 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P126|qid={{{qid|}}}|name=maintained|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{maint|{{{maintained|}}}}}}}} | label13 = Өвийн статус | data13 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1435|qid={{{qid|}}}|name=heritage|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{heritage|}}}}} | class13 = category | label14 = {{#if:{{{id_type|}}}|{{{id_type}}}|[[National Bridge Inventory#ID numbers|ID number]]}} | data14 = {{#if:{{{id_type|}}}|{{{id|}}}|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P3676|qid={{{qid|}}}|name=id|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{id|}}}}}}} | label15 = Вэбсайт | data15 = {{URL2|{{wdib|P856|qid={{{qid|}}}|name=website|fwd={{{fetchwikidata|}}}|osd={{{onlysourced|no}}}|{{{website|}}}}}}} | label16 = {{#if:{{{preceded|}}}|Preceded by|Next upstream}} | data16 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2673|qid={{{qid|}}}|name=upstream|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{#if:{{{preceded|}}}|{{{preceded|}}}|{{{upstream|}}}}}}} | label17 = {{#if:{{{followed|}}}|Followed by|Next downstream}} | data17 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2674|qid={{{qid|}}}|name=downstream|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{#if:{{{followed|}}}|{{{followed|}}}|{{{downstream|}}}}}}} | header26 = Үзүүлэлт | label27 = Хийц | data27 = {{{design|}}} | class27 = category | label28 = Материал | data28 = {{#invoke:String2 | ucfirst | {{#invoke:WikidataIB|getValue|P186|qid={{{qid|}}}|name=material|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{material|}}}}}}} | class28 = category | label29 = Trough construction | data29 = {{{material1|}}} | label30 = Pier construction | data30 = {{{material2|}}} | label31 = Нийт урт | data31 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2043|qid={{{qid|}}}|name=length|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{length|}}}}} | label32 = Өргөн | data32 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2049|qid={{{qid|}}}|name=width|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{width|}}}}} | label33 = Өндөр | data33 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2048|qid={{{qid|}}}|name=height|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{height|}}}}} | label34 = Усны гүн | data34 = {{{depth|}}} | label35 = Traversable? | data35 = {{{traversable|{{{passable|}}}}}} | label36 = [[Towpath]]s | data36 = {{{towpath|}}} | label37 = Тулгуур хоорондын зай | data37 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2787|qid={{{qid|}}}|name=mainspan|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{mainspan|}}}}} | label38 = {{abbr|No.|Number}} of spans | data38 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1314|qid={{{qid|}}}|name=spans|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{number_spans|{{{spans|}}}}}}}} | label39 = Piers in water | data39 = {{{piers_in_water|{{{pierswater|}}}}}} | label40 = Даац | data40 = {{{load|}}} | label41 = Нэвтрэх өндөр | data41 = {{{clearance_above|{{{clearance|}}}}}} | label42 = Доогуур нэвтрэх өндөр | data42 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2793|qid={{{qid|}}}|name=below|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{clearance_below|{{{below|}}}}}}}} | label43 = {{abbr|No.|Number}} of [[lane]]s | data43 = {{{lanes|}}} | label44 = Design life | data44 = {{{life|}}} | label45 = Diameter | data45 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2386|qid={{{qid|}}}|name=diameter|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{diameter|}}}}} | label46 = First section length | data46 = {{{first_length|}}} | label47 = First section diameter | data47 = {{{first_diameter|}}} | label48 = Second section length | data48 = {{{second_length|}}} | label49 = Second section diameter | data49 = {{{second_diameter|}}} | label50 = Third section length | data50 = {{{third_length|}}} | label51 = Third section diameter | data51 = {{{third_diameter|}}} | label52 = Хүчин чадал | data52 = {{{capacity|}}} | header55 = Rail characteristics | label56 = {{abbr|No.|Number}} of [[Track (rail transport)|tracks]] | data56 = {{{num_track|{{{notrack|}}}}}} | label57 = [[Track gauge]] | data57 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1064|qid={{{qid|}}}|name=gauge|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{track_gauge|{{{gauge|}}}}}}}} | label58 = [[Structure gauge]] | data58 = {{{structure_gauge|}}} | label59 = [[Railway electrification|Electrified]] | data59 = {{{electrification|}}} | header60 = Түүх | label61 = Архитектор | data61 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P84|qid={{{qid|}}}|name=architect|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{architect|}}}}} | label62 = Дизайнер | data62 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P287|qid={{{qid|}}}|name=designer|uselbl=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{designer|}}}}} | label63 = Contracted lead designer | data63 = {{{contracted_designer|}}} | label64 = Successful competition design | data64 = {{{winner|}}} | label65 = Engineering design by | data65 = {{{engineering|}}} | label66 = {{nowrap|Барьсан}} | data66 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P193|qid={{{qid|}}}|name=builder|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{builder|}}}}} | label67 = Fabrication by | data67 = {{{fabricator|}}} | label68 = Built | data68 = {{{built|}}} | label69 = Барьж эхэлсэн | data69 = {{{begin|}}} | label70 = Дууссан | data70 = {{{complete|}}} | label71 = Өртөг | data71 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2130|qid={{{qid|}}}|unitabbr=true|name=cost|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{cost|}}}}} | label72 = {{#if:{{{opening|}}}|Opening|Opened}} | data72 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P571|qid={{{qid|}}}|name=open|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{if empty|{{{opening|}}}|{{{open|}}}|{{{opened|}}}}}}} | label73 = {{#if:{{{dedicated|}}}|Dedicated|Inaugurated}} | data73 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1619|qid={{{qid|}}}|name=inaugurated|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{if empty|{{{dedicated|}}}|{{{inaugurated|}}}}}}} | label74 = Rebuilt | data74 = {{{rebuilt|}}} | label75 = Collapsed | data75 = {{{collapsed|}}} | label76 = Destroyed | data76 = {{{destroyed|}}} | label77 = Closed | data77 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P3999|qid={{{qid|}}}|name=closed|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{closed|}}}}} | label78 = Demolished | data78 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P576|qid={{{qid|}}}|name=demolished|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{demolished|}}}}} | label79 = Replace{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|d|s}} | data79 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1398|qid={{{qid|}}}|name=replaces|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{replaces|}}}}} | label80 = Replaced by | data80 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P167|qid={{{qid|}}}|name=replaced_by|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{replaced_by|}}}}} | header81 = Статистик | label82 = [[Өдөрт нэвтрэх автомашин]] | data82 = {{{traffic|}}} | label83 = Хураамж | data83 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2555|qid={{{qid|}}}|name=toll|unitabbr=true|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{toll|}}}}} | header84 = {{#if:{{{extra|}}}|<nowiki />}} | rowstyle84 = display:none; | data84 = {{{embedded|{{{extra|}}}}}} | header85 = Байршил | data86 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = yes | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-marker = bridge | mapframe-type = landmark | mapframe-caption = Интерактив газрын зураг }} | header91 = References | data92 = {{{references|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox bridge with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox bridge]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| also_known_as | alt | aqueduct_name | architect | begin | below | bridge_name | builder | built | capacity | caption | carries | child | clearance | clearance_above | clearance_below | closed | collapsed | complete | contracted_designer | coord_format | coordinates | cost | crosses | dedicated | demolished | depth | design | designer | destroyed | diameter | downstream | electrification | embed | embedded | ends | engineering | extra | fabricator | fetchwikidata | first_diameter | first_length | followed | gauge | height | heritage | id | id_type | image | image_caption | image_size | image_upright | inaugurated | lanes | length | life | load | locale | location | mainspan | maint | maintained | material | material1 | material2 | name | named_for | native_name | native_name_lang | notrack | num_track | number_spans | official_name | onlysourced | open | opened | opening | os_grid_reference | other_name | owner | passable | piers_in_water | pierswater | preceded | qid | rebuilt | references | replaced_by | replaces | second_diameter | second_length | spans | starts | structure_gauge | third_diameter | third_length | toll | towpath | track_gauge | traffic | traversable | upstream | website | width | winner }}{{Main other| {{#if:{{{id|}}}|[[Category:Pages using infobox bridge with id]] }}{{#if:{{{clearance|}}}|[[Category:Pages using infobox bridge with clearance]] }}{{#if:{{{extra|}}}|{{#switch:{{str left|{{{extra}}}|3}} |<tr=[[Category:Pages using infobox bridge with extra embedded table]] |<di=[[Category:Pages using infobox bridge with extra embedded div]] |#default=[[Category:Pages using infobox bridge with extra]] }} }}{{#if:{{{coordinates|}}}||{{#if:{{#property:P625}}|[[Category:Pages using infobox bridge with empty coordinates parameter]]|<!--no coordinates on Wikidata-->}}}}}}<noinclude> {{documentation}}<!-- PLEASE ADD THIS TEMPLATE'S CATEGORIES TO THE /doc SUBPAGE, THANKS --> </noinclude> 7acnxo4hjesri6klpdfxyhs1vgji5aq 859804 859796 2026-06-22T19:43:21Z Enkhsaihan2005 64429 859804 wikitext text/x-wiki {{main other|{{#if:{{Has short description}} |<!--Do nothing--> |{{#invoke:Type in location|main|Bridge|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P276|qid={{{qid|}}}|name=locale|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{locale|{{{location|}}}}}}}}}}}}}}{{Инфобокс | bodyclass = vcard | autoheaders = y | child = {{{child|{{{embed|}}}}}} | headerstyle = background-color: #efefef;color:inherit; | above = <div style="display:inline;" class="fn org">{{If empty|{{{name|}}}|{{{bridge_name|}}}|{{{aqueduct_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div><!-- -->{{#if:{{{native_name|}}}|<br /><div style="display:inline;" class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#invoke:WikidataIB|getValue|P18|qid={{{qid|}}}|name=image|maxvals=1|noicon=true|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{image|}}}}}|size={{{image_size|}}}|upright={{{image_upright|1.14}}}|sizedefault=250px|maxsize=325px|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{#if:{{{image|}}}|{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P18|qid={{{qid|}}}|qual=P2096|qualsonly=y|lang=en|name=caption|maxvals=1|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}}}}} | label1 = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]] | data1 = {{#invoke:WikidataIB|getCoords|qid={{{qid|}}}|name=coordinates|fetchwikidata=coordinates|format={{{coord_format|}}}|{{{coordinates|}}}}} | label2 = [[Ordnance Survey National Grid|OS grid reference]] | data2 = {{gbmappingsmall|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P613|qid={{{qid|}}}|noicon=true|name=os_grid_reference|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{os_grid_reference|}}}}}}} | label3 = Тээвэрлэ{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|сэн|дэг}} | data3 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2505|qid={{{qid|}}}|name=carries|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{carries|}}}}} | label4 = Гатла{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|даг байсан|даг}} | data4 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P177|qid={{{qid|}}}|name=crosses|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{crosses|}}}}} | label5 = Байршил | data5 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P276|qid={{{qid|}}}|name=locale|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{locale|{{{location|}}}}}}}} | class5 = label | label6 = Эх{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|элсэн|лэнэ}} | data6 = {{{starts|}}} | label7 = Дуус{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|сан|на}} | data7 = {{{ends|}}} | label8 = Албан ёсны нэр | data8 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1448|qid={{{qid|}}}|name=official_name|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{official_name|}}}}} | label9 = Бусад{{pluralize from text|{{{other_name|{{{also_known_as|}}}}}}|likely=(с)|plural=с}} | data9 = {{{other_name|{{{also_known_as|}}}}}} | class9 = nickname | label10 = Нэрийн гарал | data10 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P138|qid={{{qid|}}}|name=named_for|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{named_for|}}}}} | label11 = Эзэмшигч | data11 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P127|qid={{{qid|}}}|name=owner|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{owner|}}}}} | label12 = Засвар үйлчилгээ | data12 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P126|qid={{{qid|}}}|name=maintained|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{maint|{{{maintained|}}}}}}}} | label13 = Өвийн статус | data13 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1435|qid={{{qid|}}}|name=heritage|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{heritage|}}}}} | class13 = category | label14 = {{#if:{{{id_type|}}}|{{{id_type}}}|[[National Bridge Inventory#ID numbers|ID number]]}} | data14 = {{#if:{{{id_type|}}}|{{{id|}}}|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P3676|qid={{{qid|}}}|name=id|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{id|}}}}}}} | label15 = Вэбсайт | data15 = {{URL2|{{wdib|P856|qid={{{qid|}}}|name=website|fwd={{{fetchwikidata|}}}|osd={{{onlysourced|no}}}|{{{website|}}}}}}} | label16 = {{#if:{{{preceded|}}}|Preceded by|Next upstream}} | data16 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2673|qid={{{qid|}}}|name=upstream|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{#if:{{{preceded|}}}|{{{preceded|}}}|{{{upstream|}}}}}}} | label17 = {{#if:{{{followed|}}}|Followed by|Next downstream}} | data17 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2674|qid={{{qid|}}}|name=downstream|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{#if:{{{followed|}}}|{{{followed|}}}|{{{downstream|}}}}}}} | header26 = Үзүүлэлт | label27 = Хийц | data27 = {{{design|}}} | class27 = category | label28 = Материал | data28 = {{#invoke:String2 | ucfirst | {{#invoke:WikidataIB|getValue|P186|qid={{{qid|}}}|name=material|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{material|}}}}}}} | class28 = category | label29 = Trough construction | data29 = {{{material1|}}} | label30 = Pier construction | data30 = {{{material2|}}} | label31 = Нийт урт | data31 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2043|qid={{{qid|}}}|name=length|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{length|}}}}} | label32 = Өргөн | data32 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2049|qid={{{qid|}}}|name=width|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{width|}}}}} | label33 = Өндөр | data33 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2048|qid={{{qid|}}}|name=height|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{height|}}}}} | label34 = Усны гүн | data34 = {{{depth|}}} | label35 = Traversable? | data35 = {{{traversable|{{{passable|}}}}}} | label36 = [[Towpath]]s | data36 = {{{towpath|}}} | label37 = Тулгуур хоорондын зай | data37 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2787|qid={{{qid|}}}|name=mainspan|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{mainspan|}}}}} | label38 = {{abbr|No.|Number}} of spans | data38 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1314|qid={{{qid|}}}|name=spans|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{number_spans|{{{spans|}}}}}}}} | label39 = Piers in water | data39 = {{{piers_in_water|{{{pierswater|}}}}}} | label40 = Даац | data40 = {{{load|}}} | label41 = Нэвтрэх өндөр | data41 = {{{clearance_above|{{{clearance|}}}}}} | label42 = Доогуур нэвтрэх өндөр | data42 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2793|qid={{{qid|}}}|name=below|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{clearance_below|{{{below|}}}}}}}} | label43 = {{abbr|No.|Number}} of [[lane]]s | data43 = {{{lanes|}}} | label44 = Design life | data44 = {{{life|}}} | label45 = Diameter | data45 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2386|qid={{{qid|}}}|name=diameter|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{diameter|}}}}} | label46 = First section length | data46 = {{{first_length|}}} | label47 = First section diameter | data47 = {{{first_diameter|}}} | label48 = Second section length | data48 = {{{second_length|}}} | label49 = Second section diameter | data49 = {{{second_diameter|}}} | label50 = Third section length | data50 = {{{third_length|}}} | label51 = Third section diameter | data51 = {{{third_diameter|}}} | label52 = Хүчин чадал | data52 = {{{capacity|}}} | header55 = Rail characteristics | label56 = {{abbr|No.|Number}} of [[Track (rail transport)|tracks]] | data56 = {{{num_track|{{{notrack|}}}}}} | label57 = [[Track gauge]] | data57 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1064|qid={{{qid|}}}|name=gauge|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{track_gauge|{{{gauge|}}}}}}}} | label58 = [[Structure gauge]] | data58 = {{{structure_gauge|}}} | label59 = [[Railway electrification|Electrified]] | data59 = {{{electrification|}}} | header60 = Түүх | label61 = Архитектор | data61 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P84|qid={{{qid|}}}|name=architect|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{architect|}}}}} | label62 = Дизайнер | data62 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P287|qid={{{qid|}}}|name=designer|uselbl=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{designer|}}}}} | label63 = Contracted lead designer | data63 = {{{contracted_designer|}}} | label64 = Successful competition design | data64 = {{{winner|}}} | label65 = Engineering design by | data65 = {{{engineering|}}} | label66 = {{nowrap|Барьсан}} | data66 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P193|qid={{{qid|}}}|name=builder|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{builder|}}}}} | label67 = Fabrication by | data67 = {{{fabricator|}}} | label68 = Built | data68 = {{{built|}}} | label69 = Барьж эхэлсэн | data69 = {{{begin|}}} | label70 = Дууссан | data70 = {{{complete|}}} | label71 = Өртөг | data71 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2130|qid={{{qid|}}}|unitabbr=true|name=cost|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{cost|}}}}} | label72 = {{#if:{{{opening|}}}|Opening|Opened}} | data72 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P571|qid={{{qid|}}}|name=open|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{if empty|{{{opening|}}}|{{{open|}}}|{{{opened|}}}}}}} | label73 = {{#if:{{{dedicated|}}}|Dedicated|Inaugurated}} | data73 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1619|qid={{{qid|}}}|name=inaugurated|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{if empty|{{{dedicated|}}}|{{{inaugurated|}}}}}}} | label74 = Rebuilt | data74 = {{{rebuilt|}}} | label75 = Collapsed | data75 = {{{collapsed|}}} | label76 = Destroyed | data76 = {{{destroyed|}}} | label77 = Closed | data77 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P3999|qid={{{qid|}}}|name=closed|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{closed|}}}}} | label78 = Demolished | data78 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P576|qid={{{qid|}}}|name=demolished|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{demolished|}}}}} | label79 = Replace{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|d|s}} | data79 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1398|qid={{{qid|}}}|name=replaces|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{replaces|}}}}} | label80 = Replaced by | data80 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P167|qid={{{qid|}}}|name=replaced_by|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{replaced_by|}}}}} | header81 = Статистик | label82 = [[Өдөрт нэвтрэх автомашин]] | data82 = {{{traffic|}}} | label83 = Хураамж | data83 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2555|qid={{{qid|}}}|name=toll|unitabbr=true|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{toll|}}}}} | header84 = {{#if:{{{extra|}}}|<nowiki />}} | rowstyle84 = display:none; | data84 = {{{embedded|{{{extra|}}}}}} | header85 = Байршил | data86 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = yes | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-marker = bridge | mapframe-type = landmark | mapframe-caption = Интерактив газрын зураг }} | header91 = References | data92 = {{{references|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox bridge with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox bridge]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| also_known_as | alt | aqueduct_name | architect | begin | below | bridge_name | builder | built | capacity | caption | carries | child | clearance | clearance_above | clearance_below | closed | collapsed | complete | contracted_designer | coord_format | coordinates | cost | crosses | dedicated | demolished | depth | design | designer | destroyed | diameter | downstream | electrification | embed | embedded | ends | engineering | extra | fabricator | fetchwikidata | first_diameter | first_length | followed | gauge | height | heritage | id | id_type | image | image_caption | image_size | image_upright | inaugurated | lanes | length | life | load | locale | location | mainspan | maint | maintained | material | material1 | material2 | name | named_for | native_name | native_name_lang | notrack | num_track | number_spans | official_name | onlysourced | open | opened | opening | os_grid_reference | other_name | owner | passable | piers_in_water | pierswater | preceded | qid | rebuilt | references | replaced_by | replaces | second_diameter | second_length | spans | starts | structure_gauge | third_diameter | third_length | toll | towpath | track_gauge | traffic | traversable | upstream | website | width | winner }}{{Main other| {{#if:{{{id|}}}|[[Category:Pages using infobox bridge with id]] }}{{#if:{{{clearance|}}}|[[Category:Pages using infobox bridge with clearance]] }}{{#if:{{{extra|}}}|{{#switch:{{str left|{{{extra}}}|3}} |<tr=[[Category:Pages using infobox bridge with extra embedded table]] |<di=[[Category:Pages using infobox bridge with extra embedded div]] |#default=[[Category:Pages using infobox bridge with extra]] }} }}{{#if:{{{coordinates|}}}||{{#if:{{#property:P625}}|[[Category:Pages using infobox bridge with empty coordinates parameter]]|<!--no coordinates on Wikidata-->}}}}}}<noinclude> {{documentation}}<!-- PLEASE ADD THIS TEMPLATE'S CATEGORIES TO THE /doc SUBPAGE, THANKS --> </noinclude> ly45iucy64wy9on5tlybd1gmxv6g5uy 859813 859804 2026-06-22T21:02:57Z Enkhsaihan2005 64429 859813 wikitext text/x-wiki {{main other|{{#if:{{Has short description}} |<!--Do nothing--> |{{#invoke:Type in location|main|Bridge|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P276|qid={{{qid|}}}|name=locale|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{locale|{{{location|}}}}}}}}}}}}}}{{Инфобокс | bodyclass = vcard | autoheaders = y | child = {{{child|{{{embed|}}}}}} | headerstyle = background-color: #efefef;color:inherit; | above = <div style="display:inline;" class="fn org">{{If empty|{{{name|}}}|{{{bridge_name|}}}|{{{aqueduct_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div><!-- -->{{#if:{{{native_name|}}}|<br /><div style="display:inline;" class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#invoke:WikidataIB|getValue|P18|qid={{{qid|}}}|name=image|maxvals=1|noicon=true|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{image|}}}}}|size={{{image_size|}}}|upright={{{image_upright|1.14}}}|sizedefault=250px|maxsize=325px|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{#if:{{{image|}}}|{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P18|qid={{{qid|}}}|qual=P2096|qualsonly=y|lang=en|name=caption|maxvals=1|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}}}}} | label1 = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]] | data1 = {{#invoke:WikidataIB|getCoords|qid={{{qid|}}}|name=coordinates|fetchwikidata=coordinates|format={{{coord_format|}}}|{{{coordinates|}}}}} | label2 = [[Ordnance Survey National Grid|OS grid reference]] | data2 = {{gbmappingsmall|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P613|qid={{{qid|}}}|noicon=true|name=os_grid_reference|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{os_grid_reference|}}}}}}} | label3 = Тээвэрлэ{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|сэн|дэг}} | data3 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2505|qid={{{qid|}}}|name=carries|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{carries|}}}}} | label4 = Гатла{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|даг байсан|даг}} | data4 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P177|qid={{{qid|}}}|name=crosses|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{crosses|}}}}} | label5 = Байршил | data5 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P276|qid={{{qid|}}}|name=locale|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{locale|{{{location|}}}}}}}} | class5 = label | label6 = Эх{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|элсэн|лэнэ}} | data6 = {{{starts|}}} | label7 = Дуус{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|сан|на}} | data7 = {{{ends|}}} | label8 = Албан ёсны нэр | data8 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1448|qid={{{qid|}}}|name=official_name|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{official_name|}}}}} | label9 = Бусад{{pluralize from text|{{{other_name|{{{also_known_as|}}}}}}|likely=(с)|plural=с}} | data9 = {{{other_name|{{{also_known_as|}}}}}} | class9 = nickname | label10 = Нэрийн гарал | data10 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P138|qid={{{qid|}}}|name=named_for|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{named_for|}}}}} | label11 = Эзэмшигч | data11 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P127|qid={{{qid|}}}|name=owner|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{owner|}}}}} | label12 = Засвар үйлчилгээ | data12 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P126|qid={{{qid|}}}|name=maintained|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{maint|{{{maintained|}}}}}}}} | label13 = Өвийн статус | data13 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1435|qid={{{qid|}}}|name=heritage|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{heritage|}}}}} | class13 = category | label14 = {{#if:{{{id_type|}}}|{{{id_type}}}|[[National Bridge Inventory#ID numbers|ID number]]}} | data14 = {{#if:{{{id_type|}}}|{{{id|}}}|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P3676|qid={{{qid|}}}|name=id|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{id|}}}}}}} | label15 = Вэбсайт | data15 = {{URL2|{{wdib|P856|qid={{{qid|}}}|name=website|fwd={{{fetchwikidata|}}}|osd={{{onlysourced|no}}}|{{{website|}}}}}}} | label16 = {{#if:{{{preceded|}}}|Preceded by|Next upstream}} | data16 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2673|qid={{{qid|}}}|name=upstream|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{#if:{{{preceded|}}}|{{{preceded|}}}|{{{upstream|}}}}}}} | label17 = {{#if:{{{followed|}}}|Followed by|Next downstream}} | data17 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2674|qid={{{qid|}}}|name=downstream|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{#if:{{{followed|}}}|{{{followed|}}}|{{{downstream|}}}}}}} | header26 = Үзүүлэлт | label27 = Хийц | data27 = {{{design|}}} | class27 = category | label28 = Материал | data28 = {{#invoke:String2 | ucfirst | {{#invoke:WikidataIB|getValue|P186|qid={{{qid|}}}|name=material|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{material|}}}}}}} | class28 = category | label29 = Trough construction | data29 = {{{material1|}}} | label30 = Pier construction | data30 = {{{material2|}}} | label31 = Нийт урт | data31 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2043|qid={{{qid|}}}|name=length|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{length|}}}}} | label32 = Өргөн | data32 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2049|qid={{{qid|}}}|name=width|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{width|}}}}} | label33 = Өндөр | data33 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2048|qid={{{qid|}}}|name=height|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{height|}}}}} | label34 = Усны гүн | data34 = {{{depth|}}} | label35 = Traversable? | data35 = {{{traversable|{{{passable|}}}}}} | label36 = [[Towpath]]s | data36 = {{{towpath|}}} | label37 = Тулгуур хоорондын зай | data37 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2787|qid={{{qid|}}}|name=mainspan|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{mainspan|}}}}} | label38 = {{abbr|No.|Number}} of spans | data38 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1314|qid={{{qid|}}}|name=spans|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{number_spans|{{{spans|}}}}}}}} | label39 = Piers in water | data39 = {{{piers_in_water|{{{pierswater|}}}}}} | label40 = Даац | data40 = {{{load|}}} | label41 = Нэвтрэх өндөр | data41 = {{{clearance_above|{{{clearance|}}}}}} | label42 = Доогуур нэвтрэх өндөр | data42 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2793|qid={{{qid|}}}|name=below|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{clearance_below|{{{below|}}}}}}}} | label43 = {{abbr|No.|Number}} of [[lane]]s | data43 = {{{lanes|}}} | label44 = Ашиглалтын хугацаа | data44 = {{{life|}}} | label45 = Diameter | data45 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2386|qid={{{qid|}}}|name=diameter|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{diameter|}}}}} | label46 = First section length | data46 = {{{first_length|}}} | label47 = First section diameter | data47 = {{{first_diameter|}}} | label48 = Second section length | data48 = {{{second_length|}}} | label49 = Second section diameter | data49 = {{{second_diameter|}}} | label50 = Third section length | data50 = {{{third_length|}}} | label51 = Third section diameter | data51 = {{{third_diameter|}}} | label52 = Хүчин чадал | data52 = {{{capacity|}}} | header55 = Rail characteristics | label56 = {{abbr|No.|Number}} of [[Track (rail transport)|tracks]] | data56 = {{{num_track|{{{notrack|}}}}}} | label57 = [[Track gauge]] | data57 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1064|qid={{{qid|}}}|name=gauge|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{track_gauge|{{{gauge|}}}}}}}} | label58 = [[Structure gauge]] | data58 = {{{structure_gauge|}}} | label59 = [[Railway electrification|Electrified]] | data59 = {{{electrification|}}} | header60 = Түүх | label61 = Архитектор | data61 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P84|qid={{{qid|}}}|name=architect|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{architect|}}}}} | label62 = Дизайнер | data62 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P287|qid={{{qid|}}}|name=designer|uselbl=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{designer|}}}}} | label63 = Contracted lead designer | data63 = {{{contracted_designer|}}} | label64 = Successful competition design | data64 = {{{winner|}}} | label65 = Engineering design by | data65 = {{{engineering|}}} | label66 = {{nowrap|Барьсан}} | data66 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P193|qid={{{qid|}}}|name=builder|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{builder|}}}}} | label67 = Fabrication by | data67 = {{{fabricator|}}} | label68 = Built | data68 = {{{built|}}} | label69 = Барьж эхэлсэн | data69 = {{{begin|}}} | label70 = Дууссан | data70 = {{{complete|}}} | label71 = Өртөг | data71 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2130|qid={{{qid|}}}|unitabbr=true|name=cost|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{cost|}}}}} | label72 = {{#if:{{{opening|}}}|Нээлт|Нээгдсэн}} | data72 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P571|qid={{{qid|}}}|name=open|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{if empty|{{{opening|}}}|{{{open|}}}|{{{opened|}}}}}}} | label73 = {{#if:{{{dedicated|}}}|Dedicated|Албан ёсны нээлт}} | data73 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1619|qid={{{qid|}}}|name=inaugurated|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{if empty|{{{dedicated|}}}|{{{inaugurated|}}}}}}} | label74 = Rebuilt | data74 = {{{rebuilt|}}} | label75 = Collapsed | data75 = {{{collapsed|}}} | label76 = Destroyed | data76 = {{{destroyed|}}} | label77 = Closed | data77 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P3999|qid={{{qid|}}}|name=closed|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{closed|}}}}} | label78 = Demolished | data78 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P576|qid={{{qid|}}}|name=demolished|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{demolished|}}}}} | label79 = Replace{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|d|s}} | data79 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1398|qid={{{qid|}}}|name=replaces|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{replaces|}}}}} | label80 = Replaced by | data80 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P167|qid={{{qid|}}}|name=replaced_by|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{replaced_by|}}}}} | header81 = Статистик | label82 = [[Өдөрт нэвтрэх автомашин]] | data82 = {{{traffic|}}} | label83 = Хураамж | data83 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2555|qid={{{qid|}}}|name=toll|unitabbr=true|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{toll|}}}}} | header84 = {{#if:{{{extra|}}}|<nowiki />}} | rowstyle84 = display:none; | data84 = {{{embedded|{{{extra|}}}}}} | header85 = Байршил | data86 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = yes | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-marker = bridge | mapframe-type = landmark | mapframe-caption = Интерактив газрын зураг }} | header91 = References | data92 = {{{references|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox bridge with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox bridge]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| also_known_as | alt | aqueduct_name | architect | begin | below | bridge_name | builder | built | capacity | caption | carries | child | clearance | clearance_above | clearance_below | closed | collapsed | complete | contracted_designer | coord_format | coordinates | cost | crosses | dedicated | demolished | depth | design | designer | destroyed | diameter | downstream | electrification | embed | embedded | ends | engineering | extra | fabricator | fetchwikidata | first_diameter | first_length | followed | gauge | height | heritage | id | id_type | image | image_caption | image_size | image_upright | inaugurated | lanes | length | life | load | locale | location | mainspan | maint | maintained | material | material1 | material2 | name | named_for | native_name | native_name_lang | notrack | num_track | number_spans | official_name | onlysourced | open | opened | opening | os_grid_reference | other_name | owner | passable | piers_in_water | pierswater | preceded | qid | rebuilt | references | replaced_by | replaces | second_diameter | second_length | spans | starts | structure_gauge | third_diameter | third_length | toll | towpath | track_gauge | traffic | traversable | upstream | website | width | winner }}{{Main other| {{#if:{{{id|}}}|[[Category:Pages using infobox bridge with id]] }}{{#if:{{{clearance|}}}|[[Category:Pages using infobox bridge with clearance]] }}{{#if:{{{extra|}}}|{{#switch:{{str left|{{{extra}}}|3}} |<tr=[[Category:Pages using infobox bridge with extra embedded table]] |<di=[[Category:Pages using infobox bridge with extra embedded div]] |#default=[[Category:Pages using infobox bridge with extra]] }} }}{{#if:{{{coordinates|}}}||{{#if:{{#property:P625}}|[[Category:Pages using infobox bridge with empty coordinates parameter]]|<!--no coordinates on Wikidata-->}}}}}}<noinclude> {{documentation}}<!-- PLEASE ADD THIS TEMPLATE'S CATEGORIES TO THE /doc SUBPAGE, THANKS --> </noinclude> 5273gf9dz93wr6gf7w99usyu875nid5 859814 859813 2026-06-22T21:07:11Z Enkhsaihan2005 64429 859814 wikitext text/x-wiki {{main other|{{#if:{{Has short description}} |<!--Do nothing--> |{{#invoke:Type in location|main|Bridge|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P276|qid={{{qid|}}}|name=locale|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{locale|{{{location|}}}}}}}}}}}}}}{{Инфобокс | bodyclass = vcard | autoheaders = y | child = {{{child|{{{embed|}}}}}} | headerstyle = background-color: #efefef;color:inherit; | above = <div style="display:inline;" class="fn org">{{If empty|{{{name|}}}|{{{bridge_name|}}}|{{{aqueduct_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div><!-- -->{{#if:{{{native_name|}}}|<br /><div style="display:inline;" class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#invoke:WikidataIB|getValue|P18|qid={{{qid|}}}|name=image|maxvals=1|noicon=true|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{image|}}}}}|size={{{image_size|}}}|upright={{{image_upright|1.14}}}|sizedefault=250px|maxsize=325px|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{#if:{{{image|}}}|{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P18|qid={{{qid|}}}|qual=P2096|qualsonly=y|lang=en|name=caption|maxvals=1|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}}}}} | label1 = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]] | data1 = {{#invoke:WikidataIB|getCoords|qid={{{qid|}}}|name=coordinates|fetchwikidata=coordinates|format={{{coord_format|}}}|{{{coordinates|}}}}} | label2 = [[Ordnance Survey National Grid|OS grid reference]] | data2 = {{gbmappingsmall|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P613|qid={{{qid|}}}|noicon=true|name=os_grid_reference|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{os_grid_reference|}}}}}}} | label3 = Тээвэрлэ{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|сэн|дэг}} | data3 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2505|qid={{{qid|}}}|name=carries|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{carries|}}}}} | label4 = Гатла{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|даг байсан|даг}} | data4 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P177|qid={{{qid|}}}|name=crosses|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{crosses|}}}}} | label5 = Байршил | data5 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P276|qid={{{qid|}}}|name=locale|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{locale|{{{location|}}}}}}}} | class5 = label | label6 = Эх{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|элсэн|лэнэ}} | data6 = {{{starts|}}} | label7 = Дуус{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|сан|на}} | data7 = {{{ends|}}} | label8 = Албан ёсны нэр | data8 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1448|qid={{{qid|}}}|name=official_name|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{official_name|}}}}} | label9 = Бусад{{pluralize from text|{{{other_name|{{{also_known_as|}}}}}}|likely=(с)|plural=с}} | data9 = {{{other_name|{{{also_known_as|}}}}}} | class9 = nickname | label10 = Нэрийн гарал | data10 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P138|qid={{{qid|}}}|name=named_for|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{named_for|}}}}} | label11 = Эзэмшигч | data11 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P127|qid={{{qid|}}}|name=owner|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{owner|}}}}} | label12 = Засвар үйлчилгээ | data12 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P126|qid={{{qid|}}}|name=maintained|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{maint|{{{maintained|}}}}}}}} | label13 = Өвийн статус | data13 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1435|qid={{{qid|}}}|name=heritage|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{heritage|}}}}} | class13 = category | label14 = {{#if:{{{id_type|}}}|{{{id_type}}}|[[National Bridge Inventory#ID numbers|ID number]]}} | data14 = {{#if:{{{id_type|}}}|{{{id|}}}|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P3676|qid={{{qid|}}}|name=id|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{id|}}}}}}} | label15 = Вэбсайт | data15 = {{URL2|{{wdib|P856|qid={{{qid|}}}|name=website|fwd={{{fetchwikidata|}}}|osd={{{onlysourced|no}}}|{{{website|}}}}}}} | label16 = {{#if:{{{preceded|}}}|Preceded by|Next upstream}} | data16 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2673|qid={{{qid|}}}|name=upstream|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{#if:{{{preceded|}}}|{{{preceded|}}}|{{{upstream|}}}}}}} | label17 = {{#if:{{{followed|}}}|Followed by|Next downstream}} | data17 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2674|qid={{{qid|}}}|name=downstream|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{#if:{{{followed|}}}|{{{followed|}}}|{{{downstream|}}}}}}} | header26 = Үзүүлэлт | label27 = Хийц | data27 = {{{design|}}} | class27 = category | label28 = Материал | data28 = {{#invoke:String2 | ucfirst | {{#invoke:WikidataIB|getValue|P186|qid={{{qid|}}}|name=material|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{material|}}}}}}} | class28 = category | label29 = Trough construction | data29 = {{{material1|}}} | label30 = Pier construction | data30 = {{{material2|}}} | label31 = Нийт урт | data31 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2043|qid={{{qid|}}}|name=length|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{length|}}}}} | label32 = Өргөн | data32 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2049|qid={{{qid|}}}|name=width|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{width|}}}}} | label33 = Өндөр | data33 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2048|qid={{{qid|}}}|name=height|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{height|}}}}} | label34 = Усны гүн | data34 = {{{depth|}}} | label35 = Traversable? | data35 = {{{traversable|{{{passable|}}}}}} | label36 = [[Towpath]]s | data36 = {{{towpath|}}} | label37 = Тулгуур хоорондын зай | data37 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2787|qid={{{qid|}}}|name=mainspan|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{mainspan|}}}}} | label38 = Ташааны тоо | data38 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1314|qid={{{qid|}}}|name=spans|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{number_spans|{{{spans|}}}}}}}} | label39 = Piers in water | data39 = {{{piers_in_water|{{{pierswater|}}}}}} | label40 = Даац | data40 = {{{load|}}} | label41 = Нэвтрэх өндөр | data41 = {{{clearance_above|{{{clearance|}}}}}} | label42 = Доогуур нэвтрэх өндөр | data42 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2793|qid={{{qid|}}}|name=below|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{clearance_below|{{{below|}}}}}}}} | label43 = {{abbr|No.|Number}} of [[lane]]s | data43 = {{{lanes|}}} | label44 = Ашиглалтын хугацаа | data44 = {{{life|}}} | label45 = Diameter | data45 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2386|qid={{{qid|}}}|name=diameter|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{diameter|}}}}} | label46 = First section length | data46 = {{{first_length|}}} | label47 = First section diameter | data47 = {{{first_diameter|}}} | label48 = Second section length | data48 = {{{second_length|}}} | label49 = Second section diameter | data49 = {{{second_diameter|}}} | label50 = Third section length | data50 = {{{third_length|}}} | label51 = Third section diameter | data51 = {{{third_diameter|}}} | label52 = Хүчин чадал | data52 = {{{capacity|}}} | header55 = Rail characteristics | label56 = {{abbr|No.|Number}} of [[Track (rail transport)|tracks]] | data56 = {{{num_track|{{{notrack|}}}}}} | label57 = [[Track gauge]] | data57 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1064|qid={{{qid|}}}|name=gauge|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{track_gauge|{{{gauge|}}}}}}}} | label58 = [[Structure gauge]] | data58 = {{{structure_gauge|}}} | label59 = [[Railway electrification|Electrified]] | data59 = {{{electrification|}}} | header60 = Түүх | label61 = Архитектор | data61 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P84|qid={{{qid|}}}|name=architect|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{architect|}}}}} | label62 = Дизайнер | data62 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P287|qid={{{qid|}}}|name=designer|uselbl=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{designer|}}}}} | label63 = Contracted lead designer | data63 = {{{contracted_designer|}}} | label64 = Successful competition design | data64 = {{{winner|}}} | label65 = Engineering design by | data65 = {{{engineering|}}} | label66 = {{nowrap|Барьсан}} | data66 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P193|qid={{{qid|}}}|name=builder|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{builder|}}}}} | label67 = Fabrication by | data67 = {{{fabricator|}}} | label68 = Built | data68 = {{{built|}}} | label69 = Барьж эхэлсэн | data69 = {{{begin|}}} | label70 = Дууссан | data70 = {{{complete|}}} | label71 = Өртөг | data71 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2130|qid={{{qid|}}}|unitabbr=true|name=cost|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{cost|}}}}} | label72 = {{#if:{{{opening|}}}|Нээлт|Нээгдсэн}} | data72 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P571|qid={{{qid|}}}|name=open|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{if empty|{{{opening|}}}|{{{open|}}}|{{{opened|}}}}}}} | label73 = {{#if:{{{dedicated|}}}|Dedicated|Албан ёсны нээлт}} | data73 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1619|qid={{{qid|}}}|name=inaugurated|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{if empty|{{{dedicated|}}}|{{{inaugurated|}}}}}}} | label74 = Rebuilt | data74 = {{{rebuilt|}}} | label75 = Collapsed | data75 = {{{collapsed|}}} | label76 = Destroyed | data76 = {{{destroyed|}}} | label77 = Closed | data77 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P3999|qid={{{qid|}}}|name=closed|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{closed|}}}}} | label78 = Demolished | data78 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P576|qid={{{qid|}}}|name=demolished|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{demolished|}}}}} | label79 = Replace{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|d|s}} | data79 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1398|qid={{{qid|}}}|name=replaces|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{replaces|}}}}} | label80 = Replaced by | data80 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P167|qid={{{qid|}}}|name=replaced_by|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{replaced_by|}}}}} | header81 = Статистик | label82 = [[Өдөрт нэвтрэх автомашин]] | data82 = {{{traffic|}}} | label83 = Хураамж | data83 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2555|qid={{{qid|}}}|name=toll|unitabbr=true|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{toll|}}}}} | header84 = {{#if:{{{extra|}}}|<nowiki />}} | rowstyle84 = display:none; | data84 = {{{embedded|{{{extra|}}}}}} | header85 = Байршил | data86 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = yes | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-marker = bridge | mapframe-type = landmark | mapframe-caption = Интерактив газрын зураг }} | header91 = References | data92 = {{{references|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox bridge with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox bridge]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| also_known_as | alt | aqueduct_name | architect | begin | below | bridge_name | builder | built | capacity | caption | carries | child | clearance | clearance_above | clearance_below | closed | collapsed | complete | contracted_designer | coord_format | coordinates | cost | crosses | dedicated | demolished | depth | design | designer | destroyed | diameter | downstream | electrification | embed | embedded | ends | engineering | extra | fabricator | fetchwikidata | first_diameter | first_length | followed | gauge | height | heritage | id | id_type | image | image_caption | image_size | image_upright | inaugurated | lanes | length | life | load | locale | location | mainspan | maint | maintained | material | material1 | material2 | name | named_for | native_name | native_name_lang | notrack | num_track | number_spans | official_name | onlysourced | open | opened | opening | os_grid_reference | other_name | owner | passable | piers_in_water | pierswater | preceded | qid | rebuilt | references | replaced_by | replaces | second_diameter | second_length | spans | starts | structure_gauge | third_diameter | third_length | toll | towpath | track_gauge | traffic | traversable | upstream | website | width | winner }}{{Main other| {{#if:{{{id|}}}|[[Category:Pages using infobox bridge with id]] }}{{#if:{{{clearance|}}}|[[Category:Pages using infobox bridge with clearance]] }}{{#if:{{{extra|}}}|{{#switch:{{str left|{{{extra}}}|3}} |<tr=[[Category:Pages using infobox bridge with extra embedded table]] |<di=[[Category:Pages using infobox bridge with extra embedded div]] |#default=[[Category:Pages using infobox bridge with extra]] }} }}{{#if:{{{coordinates|}}}||{{#if:{{#property:P625}}|[[Category:Pages using infobox bridge with empty coordinates parameter]]|<!--no coordinates on Wikidata-->}}}}}}<noinclude> {{documentation}}<!-- PLEASE ADD THIS TEMPLATE'S CATEGORIES TO THE /doc SUBPAGE, THANKS --> </noinclude> 0j8k2mipqidagb2fe62stfww2l2dujv 859822 859814 2026-06-22T21:38:05Z Enkhsaihan2005 64429 859822 wikitext text/x-wiki {{main other|{{#if:{{Has short description}} |<!--Do nothing--> |{{#invoke:Type in location|main|Bridge|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P276|qid={{{qid|}}}|name=locale|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{locale|{{{location|}}}}}}}}}}}}}}{{Инфобокс | bodyclass = vcard | autoheaders = y | child = {{{child|{{{embed|}}}}}} | headerstyle = background-color: #efefef;color:inherit; | above = <div style="display:inline;" class="fn org">{{If empty|{{{name|}}}|{{{bridge_name|}}}|{{{aqueduct_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div><!-- -->{{#if:{{{native_name|}}}|<br /><div style="display:inline;" class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#invoke:WikidataIB|getValue|P18|qid={{{qid|}}}|name=image|maxvals=1|noicon=true|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{image|}}}}}|size={{{image_size|}}}|upright={{{image_upright|1.14}}}|sizedefault=250px|maxsize=325px|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{#if:{{{image|}}}|{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P18|qid={{{qid|}}}|qual=P2096|qualsonly=y|lang=en|name=caption|maxvals=1|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}}}}} | label1 = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]] | data1 = {{#invoke:WikidataIB|getCoords|qid={{{qid|}}}|name=coordinates|fetchwikidata=coordinates|format={{{coord_format|}}}|{{{coordinates|}}}}} | label2 = [[Ordnance Survey National Grid|OS grid reference]] | data2 = {{gbmappingsmall|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P613|qid={{{qid|}}}|noicon=true|name=os_grid_reference|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{os_grid_reference|}}}}}}} | label3 = Тээвэрлэ{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|сэн|дэг}} | data3 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2505|qid={{{qid|}}}|name=carries|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{carries|}}}}} | label4 = Гатла{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|даг байсан|даг}} | data4 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P177|qid={{{qid|}}}|name=crosses|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{crosses|}}}}} | label5 = Байршил | data5 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P276|qid={{{qid|}}}|name=locale|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{locale|{{{location|}}}}}}}} | class5 = label | label6 = Эх{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|элсэн|лэнэ}} | data6 = {{{starts|}}} | label7 = Дуус{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|сан|на}} | data7 = {{{ends|}}} | label8 = Албан ёсны нэр | data8 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1448|qid={{{qid|}}}|name=official_name|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{official_name|}}}}} | label9 = Бусад{{pluralize from text|{{{other_name|{{{also_known_as|}}}}}}|likely=(с)|plural=с}} | data9 = {{{other_name|{{{also_known_as|}}}}}} | class9 = nickname | label10 = Нэрийн гарал | data10 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P138|qid={{{qid|}}}|name=named_for|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{named_for|}}}}} | label11 = Эзэмшигч | data11 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P127|qid={{{qid|}}}|name=owner|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{owner|}}}}} | label12 = Засвар үйлчилгээ | data12 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P126|qid={{{qid|}}}|name=maintained|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{maint|{{{maintained|}}}}}}}} | label13 = Өвийн статус | data13 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1435|qid={{{qid|}}}|name=heritage|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{heritage|}}}}} | class13 = category | label14 = {{#if:{{{id_type|}}}|{{{id_type}}}|[[National Bridge Inventory#ID numbers|ID number]]}} | data14 = {{#if:{{{id_type|}}}|{{{id|}}}|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P3676|qid={{{qid|}}}|name=id|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{id|}}}}}}} | label15 = Вэбсайт | data15 = {{URL2|{{wdib|P856|qid={{{qid|}}}|name=website|fwd={{{fetchwikidata|}}}|osd={{{onlysourced|no}}}|{{{website|}}}}}}} | label16 = {{#if:{{{preceded|}}}|Өмнөх|Next upstream}} | data16 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2673|qid={{{qid|}}}|name=upstream|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{#if:{{{preceded|}}}|{{{preceded|}}}|{{{upstream|}}}}}}} | label17 = {{#if:{{{followed|}}}|Дараах|Next downstream}} | data17 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2674|qid={{{qid|}}}|name=downstream|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{#if:{{{followed|}}}|{{{followed|}}}|{{{downstream|}}}}}}} | header26 = Үзүүлэлт | label27 = Хийц | data27 = {{{design|}}} | class27 = category | label28 = Материал | data28 = {{#invoke:String2 | ucfirst | {{#invoke:WikidataIB|getValue|P186|qid={{{qid|}}}|name=material|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{material|}}}}}}} | class28 = category | label29 = Товшны бүтэц | data29 = {{{material1|}}} | label30 = Тулгуурын бүтэц | data30 = {{{material2|}}} | label31 = Нийт урт | data31 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2043|qid={{{qid|}}}|name=length|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{length|}}}}} | label32 = Өргөн | data32 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2049|qid={{{qid|}}}|name=width|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{width|}}}}} | label33 = Өндөр | data33 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2048|qid={{{qid|}}}|name=height|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{height|}}}}} | label34 = Усны гүн | data34 = {{{depth|}}} | label35 = Traversable? | data35 = {{{traversable|{{{passable|}}}}}} | label36 = [[Towpath]]s | data36 = {{{towpath|}}} | label37 = Тулгуур хоорондын зай | data37 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2787|qid={{{qid|}}}|name=mainspan|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{mainspan|}}}}} | label38 = Ташааны тоо | data38 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1314|qid={{{qid|}}}|name=spans|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{number_spans|{{{spans|}}}}}}}} | label39 = Piers in water | data39 = {{{piers_in_water|{{{pierswater|}}}}}} | label40 = Даац | data40 = {{{load|}}} | label41 = Нэвтрэх өндөр | data41 = {{{clearance_above|{{{clearance|}}}}}} | label42 = Доогуур нэвтрэх өндөр | data42 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2793|qid={{{qid|}}}|name=below|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{clearance_below|{{{below|}}}}}}}} | label43 = Эгнээний тоо | data43 = {{{lanes|}}} | label44 = Ашиглалтын хугацаа | data44 = {{{life|}}} | label45 = Diameter | data45 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2386|qid={{{qid|}}}|name=diameter|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{diameter|}}}}} | label46 = First section length | data46 = {{{first_length|}}} | label47 = First section diameter | data47 = {{{first_diameter|}}} | label48 = Second section length | data48 = {{{second_length|}}} | label49 = Second section diameter | data49 = {{{second_diameter|}}} | label50 = Third section length | data50 = {{{third_length|}}} | label51 = Third section diameter | data51 = {{{third_diameter|}}} | label52 = Хүчин чадал | data52 = {{{capacity|}}} | header55 = Төмөр замын үзүүлэлт | label56 = {{abbr|No.|Number}} of [[Track (rail transport)|tracks]] | data56 = {{{num_track|{{{notrack|}}}}}} | label57 = [[Төмөр замын цариг]] | data57 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1064|qid={{{qid|}}}|name=gauge|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{track_gauge|{{{gauge|}}}}}}}} | label58 = [[Structure gauge]] | data58 = {{{structure_gauge|}}} | label59 = [[Төмөр замын цахилгаанжуулалт|Цахилгаанжуулалт]] | data59 = {{{electrification|}}} | header60 = Түүх | label61 = Архитектор | data61 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P84|qid={{{qid|}}}|name=architect|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{architect|}}}}} | label62 = Дизайнер | data62 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P287|qid={{{qid|}}}|name=designer|uselbl=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{designer|}}}}} | label63 = Contracted lead designer | data63 = {{{contracted_designer|}}} | label64 = Successful competition design | data64 = {{{winner|}}} | label65 = Engineering design by | data65 = {{{engineering|}}} | label66 = {{nowrap|Барьсан}} | data66 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P193|qid={{{qid|}}}|name=builder|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{builder|}}}}} | label67 = Fabrication by | data67 = {{{fabricator|}}} | label68 = Built | data68 = {{{built|}}} | label69 = Барьж эхэлсэн | data69 = {{{begin|}}} | label70 = Дууссан | data70 = {{{complete|}}} | label71 = Өртөг | data71 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2130|qid={{{qid|}}}|unitabbr=true|name=cost|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{cost|}}}}} | label72 = {{#if:{{{opening|}}}|Нээлт|Нээгдсэн}} | data72 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P571|qid={{{qid|}}}|name=open|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{if empty|{{{opening|}}}|{{{open|}}}|{{{opened|}}}}}}} | label73 = {{#if:{{{dedicated|}}}|Dedicated|Албан ёсны нээлт}} | data73 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1619|qid={{{qid|}}}|name=inaugurated|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{if empty|{{{dedicated|}}}|{{{inaugurated|}}}}}}} | label74 = Rebuilt | data74 = {{{rebuilt|}}} | label75 = Collapsed | data75 = {{{collapsed|}}} | label76 = Destroyed | data76 = {{{destroyed|}}} | label77 = Closed | data77 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P3999|qid={{{qid|}}}|name=closed|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{closed|}}}}} | label78 = Demolished | data78 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P576|qid={{{qid|}}}|name=demolished|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{demolished|}}}}} | label79 = Replace{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|d|s}} | data79 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1398|qid={{{qid|}}}|name=replaces|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{replaces|}}}}} | label80 = Replaced by | data80 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P167|qid={{{qid|}}}|name=replaced_by|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{replaced_by|}}}}} | header81 = Статистик | label82 = [[Өдөрт нэвтрэх автомашин]] | data82 = {{{traffic|}}} | label83 = Хураамж | data83 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2555|qid={{{qid|}}}|name=toll|unitabbr=true|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{toll|}}}}} | header84 = {{#if:{{{extra|}}}|<nowiki />}} | rowstyle84 = display:none; | data84 = {{{embedded|{{{extra|}}}}}} | header85 = Байршил | data86 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = yes | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-marker = bridge | mapframe-type = landmark | mapframe-caption = Интерактив газрын зураг }} | header91 = References | data92 = {{{references|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox bridge with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox bridge]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| also_known_as | alt | aqueduct_name | architect | begin | below | bridge_name | builder | built | capacity | caption | carries | child | clearance | clearance_above | clearance_below | closed | collapsed | complete | contracted_designer | coord_format | coordinates | cost | crosses | dedicated | demolished | depth | design | designer | destroyed | diameter | downstream | electrification | embed | embedded | ends | engineering | extra | fabricator | fetchwikidata | first_diameter | first_length | followed | gauge | height | heritage | id | id_type | image | image_caption | image_size | image_upright | inaugurated | lanes | length | life | load | locale | location | mainspan | maint | maintained | material | material1 | material2 | name | named_for | native_name | native_name_lang | notrack | num_track | number_spans | official_name | onlysourced | open | opened | opening | os_grid_reference | other_name | owner | passable | piers_in_water | pierswater | preceded | qid | rebuilt | references | replaced_by | replaces | second_diameter | second_length | spans | starts | structure_gauge | third_diameter | third_length | toll | towpath | track_gauge | traffic | traversable | upstream | website | width | winner }}{{Main other| {{#if:{{{id|}}}|[[Category:Pages using infobox bridge with id]] }}{{#if:{{{clearance|}}}|[[Category:Pages using infobox bridge with clearance]] }}{{#if:{{{extra|}}}|{{#switch:{{str left|{{{extra}}}|3}} |<tr=[[Category:Pages using infobox bridge with extra embedded table]] |<di=[[Category:Pages using infobox bridge with extra embedded div]] |#default=[[Category:Pages using infobox bridge with extra]] }} }}{{#if:{{{coordinates|}}}||{{#if:{{#property:P625}}|[[Category:Pages using infobox bridge with empty coordinates parameter]]|<!--no coordinates on Wikidata-->}}}}}}<noinclude> {{documentation}}<!-- PLEASE ADD THIS TEMPLATE'S CATEGORIES TO THE /doc SUBPAGE, THANKS --> </noinclude> sl3cj491ht82nn5yott8pszpar4dj49 859823 859822 2026-06-22T21:39:25Z Enkhsaihan2005 64429 859823 wikitext text/x-wiki {{main other|{{#if:{{Has short description}} |<!--Do nothing--> |{{#invoke:Type in location|main|Bridge|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P276|qid={{{qid|}}}|name=locale|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{locale|{{{location|}}}}}}}}}}}}}}{{Инфобокс | bodyclass = vcard | autoheaders = y | child = {{{child|{{{embed|}}}}}} | headerstyle = background-color: #efefef;color:inherit; | above = <div style="display:inline;" class="fn org">{{If empty|{{{name|}}}|{{{bridge_name|}}}|{{{aqueduct_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div><!-- -->{{#if:{{{native_name|}}}|<br /><div style="display:inline;" class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#invoke:WikidataIB|getValue|P18|qid={{{qid|}}}|name=image|maxvals=1|noicon=true|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{image|}}}}}|size={{{image_size|}}}|upright={{{image_upright|1.14}}}|sizedefault=250px|maxsize=325px|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{#if:{{{image|}}}|{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P18|qid={{{qid|}}}|qual=P2096|qualsonly=y|lang=en|name=caption|maxvals=1|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}}}}} | label1 = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]] | data1 = {{#invoke:WikidataIB|getCoords|qid={{{qid|}}}|name=coordinates|fetchwikidata=coordinates|format={{{coord_format|}}}|{{{coordinates|}}}}} | label2 = [[Ordnance Survey National Grid|OS grid reference]] | data2 = {{gbmappingsmall|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P613|qid={{{qid|}}}|noicon=true|name=os_grid_reference|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{os_grid_reference|}}}}}}} | label3 = Тээвэрлэ{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|сэн|дэг}} | data3 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2505|qid={{{qid|}}}|name=carries|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{carries|}}}}} | label4 = Гатла{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|даг байсан|даг}} | data4 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P177|qid={{{qid|}}}|name=crosses|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{crosses|}}}}} | label5 = Байршил | data5 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P276|qid={{{qid|}}}|name=locale|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{locale|{{{location|}}}}}}}} | class5 = label | label6 = Эх{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|элсэн|лэнэ}} | data6 = {{{starts|}}} | label7 = Дуус{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|сан|на}} | data7 = {{{ends|}}} | label8 = Албан ёсны нэр | data8 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1448|qid={{{qid|}}}|name=official_name|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{official_name|}}}}} | label9 = Бусад{{pluralize from text|{{{other_name|{{{also_known_as|}}}}}}|likely=(с)|plural=с}} | data9 = {{{other_name|{{{also_known_as|}}}}}} | class9 = nickname | label10 = Нэрийн гарал | data10 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P138|qid={{{qid|}}}|name=named_for|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{named_for|}}}}} | label11 = Эзэмшигч | data11 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P127|qid={{{qid|}}}|name=owner|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{owner|}}}}} | label12 = Засвар үйлчилгээ | data12 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P126|qid={{{qid|}}}|name=maintained|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{maint|{{{maintained|}}}}}}}} | label13 = Өвийн статус | data13 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1435|qid={{{qid|}}}|name=heritage|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{heritage|}}}}} | class13 = category | label14 = {{#if:{{{id_type|}}}|{{{id_type}}}|[[National Bridge Inventory#ID numbers|ID number]]}} | data14 = {{#if:{{{id_type|}}}|{{{id|}}}|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P3676|qid={{{qid|}}}|name=id|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{{id|}}}}}}} | label15 = Вэбсайт | data15 = {{URL2|{{wdib|P856|qid={{{qid|}}}|name=website|fwd={{{fetchwikidata|}}}|osd={{{onlysourced|no}}}|{{{website|}}}}}}} | label16 = {{#if:{{{preceded|}}}|Өмнөх|Next upstream}} | data16 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2673|qid={{{qid|}}}|name=upstream|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{#if:{{{preceded|}}}|{{{preceded|}}}|{{{upstream|}}}}}}} | label17 = {{#if:{{{followed|}}}|Дараах|Next downstream}} | data17 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2674|qid={{{qid|}}}|name=downstream|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|no}}}|{{#if:{{{followed|}}}|{{{followed|}}}|{{{downstream|}}}}}}} | header26 = Үзүүлэлт | label27 = Хийц | data27 = {{{design|}}} | class27 = category | label28 = Материал | data28 = {{#invoke:String2 | ucfirst | {{#invoke:WikidataIB|getValue|P186|qid={{{qid|}}}|name=material|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{material|}}}}}}} | class28 = category | label29 = Товшны бүтэц | data29 = {{{material1|}}} | label30 = Тулгуурын бүтэц | data30 = {{{material2|}}} | label31 = Нийт урт | data31 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2043|qid={{{qid|}}}|name=length|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{length|}}}}} | label32 = Өргөн | data32 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2049|qid={{{qid|}}}|name=width|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{width|}}}}} | label33 = Өндөр | data33 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2048|qid={{{qid|}}}|name=height|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{height|}}}}} | label34 = Усны гүн | data34 = {{{depth|}}} | label35 = Traversable? | data35 = {{{traversable|{{{passable|}}}}}} | label36 = [[Towpath]]s | data36 = {{{towpath|}}} | label37 = Тулгуур хоорондын зай | data37 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2787|qid={{{qid|}}}|name=mainspan|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{mainspan|}}}}} | label38 = Ташааны тоо | data38 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1314|qid={{{qid|}}}|name=spans|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{number_spans|{{{spans|}}}}}}}} | label39 = Piers in water | data39 = {{{piers_in_water|{{{pierswater|}}}}}} | label40 = Даац | data40 = {{{load|}}} | label41 = Нэвтрэх өндөр | data41 = {{{clearance_above|{{{clearance|}}}}}} | label42 = Доогуур нэвтрэх өндөр | data42 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2793|qid={{{qid|}}}|name=below|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{clearance_below|{{{below|}}}}}}}} | label43 = Эгнээний тоо | data43 = {{{lanes|}}} | label44 = Ашиглалтын хугацаа | data44 = {{{life|}}} | label45 = Diameter | data45 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2386|qid={{{qid|}}}|name=diameter|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{diameter|}}}}} | label46 = First section length | data46 = {{{first_length|}}} | label47 = First section diameter | data47 = {{{first_diameter|}}} | label48 = Second section length | data48 = {{{second_length|}}} | label49 = Second section diameter | data49 = {{{second_diameter|}}} | label50 = Third section length | data50 = {{{third_length|}}} | label51 = Third section diameter | data51 = {{{third_diameter|}}} | label52 = Хүчин чадал | data52 = {{{capacity|}}} | header55 = Төмөр замын үзүүлэлт | label56 = Замын тоо | data56 = {{{num_track|{{{notrack|}}}}}} | label57 = [[Төмөр замын цариг]] | data57 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1064|qid={{{qid|}}}|name=gauge|convert=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{track_gauge|{{{gauge|}}}}}}}} | label58 = [[Structure gauge]] | data58 = {{{structure_gauge|}}} | label59 = [[Төмөр замын цахилгаанжуулалт|Цахилгаанжуулалт]] | data59 = {{{electrification|}}} | header60 = Түүх | label61 = Архитектор | data61 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P84|qid={{{qid|}}}|name=architect|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{architect|}}}}} | label62 = Дизайнер | data62 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P287|qid={{{qid|}}}|name=designer|uselbl=yes|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{designer|}}}}} | label63 = Contracted lead designer | data63 = {{{contracted_designer|}}} | label64 = Successful competition design | data64 = {{{winner|}}} | label65 = Engineering design by | data65 = {{{engineering|}}} | label66 = {{nowrap|Барьсан}} | data66 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P193|qid={{{qid|}}}|name=builder|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{builder|}}}}} | label67 = Fabrication by | data67 = {{{fabricator|}}} | label68 = Built | data68 = {{{built|}}} | label69 = Барьж эхэлсэн | data69 = {{{begin|}}} | label70 = Дууссан | data70 = {{{complete|}}} | label71 = Өртөг | data71 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2130|qid={{{qid|}}}|unitabbr=true|name=cost|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{cost|}}}}} | label72 = {{#if:{{{opening|}}}|Нээлт|Нээгдсэн}} | data72 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P571|qid={{{qid|}}}|name=open|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{if empty|{{{opening|}}}|{{{open|}}}|{{{opened|}}}}}}} | label73 = {{#if:{{{dedicated|}}}|Dedicated|Албан ёсны нээлт}} | data73 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1619|qid={{{qid|}}}|name=inaugurated|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{if empty|{{{dedicated|}}}|{{{inaugurated|}}}}}}} | label74 = Rebuilt | data74 = {{{rebuilt|}}} | label75 = Collapsed | data75 = {{{collapsed|}}} | label76 = Destroyed | data76 = {{{destroyed|}}} | label77 = Closed | data77 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P3999|qid={{{qid|}}}|name=closed|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{closed|}}}}} | label78 = Demolished | data78 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P576|qid={{{qid|}}}|name=demolished|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{demolished|}}}}} | label79 = Replace{{#if:{{{collapsed|}}}{{{destroyed|}}}{{{demolished|}}}|d|s}} | data79 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1398|qid={{{qid|}}}|name=replaces|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{replaces|}}}}} | label80 = Replaced by | data80 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P167|qid={{{qid|}}}|name=replaced_by|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{replaced_by|}}}}} | header81 = Статистик | label82 = [[Өдөрт нэвтрэх автомашин]] | data82 = {{{traffic|}}} | label83 = Хураамж | data83 = {{#invoke:WikidataIB|getValue|P2555|qid={{{qid|}}}|name=toll|unitabbr=true|fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}|onlysourced={{{onlysourced|yes}}}|{{{toll|}}}}} | header84 = {{#if:{{{extra|}}}|<nowiki />}} | rowstyle84 = display:none; | data84 = {{{embedded|{{{extra|}}}}}} | header85 = Байршил | data86 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = yes | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-marker = bridge | mapframe-type = landmark | mapframe-caption = Интерактив газрын зураг }} | header91 = References | data92 = {{{references|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox bridge with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox bridge]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| also_known_as | alt | aqueduct_name | architect | begin | below | bridge_name | builder | built | capacity | caption | carries | child | clearance | clearance_above | clearance_below | closed | collapsed | complete | contracted_designer | coord_format | coordinates | cost | crosses | dedicated | demolished | depth | design | designer | destroyed | diameter | downstream | electrification | embed | embedded | ends | engineering | extra | fabricator | fetchwikidata | first_diameter | first_length | followed | gauge | height | heritage | id | id_type | image | image_caption | image_size | image_upright | inaugurated | lanes | length | life | load | locale | location | mainspan | maint | maintained | material | material1 | material2 | name | named_for | native_name | native_name_lang | notrack | num_track | number_spans | official_name | onlysourced | open | opened | opening | os_grid_reference | other_name | owner | passable | piers_in_water | pierswater | preceded | qid | rebuilt | references | replaced_by | replaces | second_diameter | second_length | spans | starts | structure_gauge | third_diameter | third_length | toll | towpath | track_gauge | traffic | traversable | upstream | website | width | winner }}{{Main other| {{#if:{{{id|}}}|[[Category:Pages using infobox bridge with id]] }}{{#if:{{{clearance|}}}|[[Category:Pages using infobox bridge with clearance]] }}{{#if:{{{extra|}}}|{{#switch:{{str left|{{{extra}}}|3}} |<tr=[[Category:Pages using infobox bridge with extra embedded table]] |<di=[[Category:Pages using infobox bridge with extra embedded div]] |#default=[[Category:Pages using infobox bridge with extra]] }} }}{{#if:{{{coordinates|}}}||{{#if:{{#property:P625}}|[[Category:Pages using infobox bridge with empty coordinates parameter]]|<!--no coordinates on Wikidata-->}}}}}}<noinclude> {{documentation}}<!-- PLEASE ADD THIS TEMPLATE'S CATEGORIES TO THE /doc SUBPAGE, THANKS --> </noinclude> semi2ut1l38ddzdjt7ebwngy0luvhx3 10 65109 859874 661334 2026-06-23T09:39:25Z Enkhsaihan2005 64429 859874 wikitext text/x-wiki {{инфобокс | bodyclass = vcard | titleclass = fn org | title = {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} | above = {{{nicknames|}}} | abovestyle = font-style: italics | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}}} | caption = {{{logo_caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}}} | caption2 = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{track_map|}}}|size={{{track_map_size|}}}}} | caption3 = {{{track_map_caption|}}} | headerstyle = background-color: #dedede;color:inherit; | label1 = Байршил | class1 = label | data1 = {{{location|}}} | label2 = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]] | data2 = {{{coordinates|}}} | label3 = Багтаамж | data3 = {{{capacity|}}} | label4 = [[List of motor racing circuits by FIA Grade|FIA Grade]] | data4 = {{{fia_grade|}}} | label5 = Эзэмшигч | data5 = {{{owner|}}} | label6 = Оператор | data6 = {{{operator|}}} | label7 = Хаяг | data7 = {{{address|}}} | label8 = Шав тавьсан | data8 = {{{broke_ground|}}} | label9 = Нээгдсэн | data9 = {{{opened|}}} | label10 = Хаагдсан | data10 = {{{closed|}}} | label11 = Барилгын өртөг | data11 = {{{construction_cost|}}} | label12 = Архитектор | data12 = {{{architect|}}} | label13 = Хуучин нэр | class13 = nickname | data13 = {{{former_names|}}} | label14 = Чухал арга хэмжээ | data14 = {{{events|}}} | label15 = Вэбсайт | data15 = {{#if:{{{homepage|{{{website|}}}}}} |{{#ifeq:{{{homepage|{{{website|}}}}}}|hide||{{{homepage|{{{website|}}}}}} }} |{{#if:{{#property:P856}} |{{#statements:P856}} <!-- using #statements: instead of #property: so that it properly handles linking multiple URLs --> }} }} | header16 = {{{layout|}}} | label17 = Гадаргуу | data17 = {{{surface|}}} | label18 = Урт | data18 = {{#if:{{{length_m|}}}|{{convinfobox|{{{length_m|}}}|m|{{{length_mi|}}}|mi|order={{#if:{{{miles_first|}}}|flip}}}}|<!-- -->{{convinfobox|{{{length_km|}}}|km|{{{length_mi|}}}|mi|order={{#if:{{{miles_first|}}}|flip}}}}}} | label19 = Эргэлт | data19 = {{{turns|}}} | label20 = Banking | data20 = {{{banking|}}} | label21 = Замын дээд амжилт | data21 = {{{record_time|}}} {{#if:{{{record_driver|}}}{{{record_car|}}}|({{csv|{{{record_driver|}}}|{{{record_car|}}}|{{{record_year|}}}|{{{record_class|}}}}})}} | header22 = {{{layout2|}}} | label23 = Гадаргуу | data23 = {{{surface2|}}} | label24 = Урт | data24 = {{convinfobox|{{{length2_km|}}}|km|{{{length2_mi|}}}|mi|order={{#if:{{{miles_first|}}}|flip}}}} | label25 = Эргэлт | data25 = {{{turns2|}}} | label26 = Banking | data26 = {{{banking2|}}} | label27 = Замын дээд амжилт | data27 = {{{record_time2|}}} {{#if:{{{record_driver2|}}}{{{record_car2|}}}|({{csv|{{{record_driver2|}}}|{{{record_car2|}}}|{{{record_year2|}}}|{{{record_class2|}}}}})}} | header28 = {{{layout3|}}} | label29 = Гадаргуу | data29 = {{{surface3|}}} | label30 = Урт | data30 = {{convinfobox|{{{length3_km|}}}|km|{{{length3_mi|}}}|mi|order={{#if:{{{miles_first|}}}|flip}}}} | label31 = Эргэлт | data31 = {{{turns3|}}} | label32 = Banking | data32 = {{{banking3|}}} | label33 = Замын дээд амжилт | data33 = {{{record_time3|}}} {{#if:{{{record_driver3|}}}{{{record_car3|}}}|({{csv|{{{record_driver3|}}}|{{{record_car3|}}}|{{{record_year3|}}}|{{{record_class3|}}}}})}} | header34 = {{{layout4|}}} | label35 = Гадаргуу | data35 = {{{surface4|}}} | label36 = Урт | data36 = {{convinfobox|{{{length4_km|}}}|km|{{{length4_mi|}}}|mi|order={{#if:{{{miles_first|}}}|flip}}}} | label37 = Эргэлт | data37 = {{{turns4|}}} | label38 = Banking | data38 = {{{banking4|}}} | label39 = Замын дээд амжилт | data39 = {{{record_time4|}}} {{#if:{{{record_driver4|}}}{{{record_car4|}}}|({{csv|{{{record_driver4|}}}|{{{record_car4|}}}|{{{record_year4|}}}|{{{record_class4|}}}}})}} | header40 = {{{layout5|}}} | label41 = Гадаргуу | data41 = {{{surface5|}}} | label42 = Урт | data42 = {{convinfobox|{{{length5_km|}}}|km|{{{length5_mi|}}}|mi|order={{#if:{{{miles_first|}}}|flip}}}} | label43 = Эргэлт | data43 = {{{turns5|}}} | label44 = Banking | data44 = {{{banking5|}}} | label45 = Замын дээд амжилт | data45 = {{{record_time5|}}} {{#if:{{{record_driver5|}}}{{{record_car5|}}}|({{csv|{{{record_driver5|}}}|{{{record_car5|}}}|{{{record_year5|}}}|{{{record_class5|}}}}})}} | header46 = {{{layout6|}}} | label47 = Гадаргуу | data47 = {{{surface6|}}} | label48 = Урт | data48 = {{convinfobox|{{{length6_km|}}}|km|{{{length6_mi|}}}|mi|order={{#if:{{{miles_first|}}}|flip}}}} | label49 = Эргэлт | data49 = {{{turns6|}}} | label50 = Banking | data50 = {{{banking6|}}} | label51 = Замын дээд амжилт | data51 = {{{record_time6|}}} {{#if:{{{record_driver6|}}}{{{record_car6|}}}|({{csv|{{{record_driver6|}}}|{{{record_car6|}}}|{{{record_year6|}}}|{{{record_class6|}}}}})}} | header52 = {{{layout7|}}} | label53 = Гадаргуу | data53 = {{{surface7|}}} | label54 = Урт | data54 = {{convinfobox|{{{length7_km|}}}|km|{{{length7_mi|}}}|mi|order={{#if:{{{miles_first|}}}|flip}}}} | label55 = Эргэлт | data55 = {{{turns7|}}} | label56 = Banking | data56 = {{{banking7|}}} | label57 = Замын дээд амжилт | data57 = {{{record_time7|}}} {{#if:{{{record_driver7|}}}{{{record_car7|}}}|({{csv|{{{record_driver7|}}}|{{{record_car7|}}}|{{{record_year7|}}}|{{{record_class7|}}}}})}} | header58 = {{{layout8|}}} | label59 = Гадаргуу | data59 = {{{surface8|}}} | label60 = Урт | data60 = {{convinfobox|{{{length8_km|}}}|km|{{{length8_mi|}}}|mi|order={{#if:{{{miles_first|}}}|flip}}}} | label61 = Эргэлт | data61 = {{{turns8|}}} | label62 = Banking | data62 = {{{banking8|}}} | label63 = Замын дээд амжилт | data63 = {{{record_time8|}}} {{#if:{{{record_driver8|}}}{{{record_car8|}}}|({{csv|{{{record_driver8|}}}|{{{record_car8|}}}|{{{record_year8|}}}|{{{record_class8|}}}}})}} | header64 = {{{layout9|}}} | label65 = Гадаргуу | data65 = {{{surface9|}}} | label66 = Урт | data66 = {{convinfobox|{{{length9_km|}}}|km|{{{length9_mi|}}}|mi|order={{#if:{{{miles_first|}}}|flip}}}} | label67 = Эргэлт | data67 = {{{turns9|}}} | label68 = Banking | data68 = {{{banking9|}}} | label69 = Замын дээд амжилт | data69 = {{{record_time9|}}} {{#if:{{{record_driver9|}}}{{{record_car9|}}}|({{csv|{{{record_driver9|}}}|{{{record_car9|}}}|{{{record_year9|}}}|{{{record_class9|}}}}})}} | header70 = {{{layout10|}}} | label71 = Гадаргуу | data71 = {{{surface10|}}} | label72 = Урт | data72 = {{convinfobox|{{{length10_km|}}}|km|{{{length10_mi|}}}|mi|order={{#if:{{{miles_first|}}}|flip}}}} | label73 = Эргэлт | data73 = {{{turns10|}}} | label74 = Banking | data74 = {{{banking10|}}} | label75 = Замын дээд амжилт | data75 = {{{record_time10|}}} {{#if:{{{record_driver10|}}}{{{record_car10|}}}|({{csv|{{{record_driver10|}}}|{{{record_car10|}}}|{{{record_year10|}}}|{{{record_class10|}}}}})}} | header76 = {{{layout11|}}} | label77 = Гадаргуу | data77 = {{{surface11|}}} | label78 = Урт | data78 = {{convinfobox|{{{length11_km|}}}|km|{{{length11_mi|}}}|mi|order={{#if:{{{miles_first|}}}|flip}}}} | label79 = Эргэлт | data79 = {{{turns11|}}} | label80 = Banking | data80 = {{{banking11|}}} | label81 = Замын дээд амжилт | data81 = {{{record_time11|}}} {{#if:{{{record_driver11|}}}{{{record_car11|}}}|({{csv|{{{record_driver11|}}}|{{{record_car11|}}}|{{{record_year11|}}}|{{{record_class11|}}}}})}} | header82 = {{{layout12|}}} | label83 = Гадаргуу | data83 = {{{surface12|}}} | label84 = Урт | data84 = {{convinfobox|{{{length12_km|}}}|km|{{{length12_mi|}}}|mi|order={{#if:{{{miles_first|}}}|flip}}}} | label85 = Эргэлт | data85 = {{{turns12|}}} | label86 = Banking | data86 = {{{banking12|}}} | label87 = Замын дээд амжилт | data87 = {{{record_time12|}}} {{#if:{{{record_driver12|}}}{{{record_car12|}}}|({{csv|{{{record_driver12|}}}|{{{record_car12|}}}|{{{record_year12|}}}|{{{record_class12|}}}}})}} | header88 = {{{layout13|}}} | label89 = Гадаргуу | data89 = {{{surface13|}}} | label90 = Урт | data90 = {{convinfobox|{{{length13_km|}}}|km|{{{length13_mi|}}}|mi|order={{#if:{{{miles_first|}}}|flip}}}} | label91 = Эргэлт | data91 = {{{turns13|}}} | label92 = Banking | data92 = {{{banking13|}}} | label93 = Замын дээд амжилт | data93 = {{{record_time13|}}} {{#if:{{{record_driver13|}}}{{{record_car13|}}}|({{csv|{{{record_driver13|}}}|{{{record_car13|}}}|{{{record_year13|}}}|{{{record_class13|}}}}})}} | header94 = {{{layout14|}}} | label95 = Гадаргуу | data95 = {{{surface14|}}} | label96 = Урт | data96 = {{convinfobox|{{{length14_km|}}}|km|{{{length14_mi|}}}|mi|order={{#if:{{{miles_first|}}}|flip}}}} | label97 = Эргэлт | data97 = {{{turns14|}}} | label98 = Banking | data98 = {{{banking14|}}} | label99 = Замын дээд амжилт | data99 = {{{record_time14|}}} {{#if:{{{record_driver14|}}}{{{record_car14|}}}|({{csv|{{{record_driver14|}}}|{{{record_car14|}}}|{{{record_year14|}}}|{{{record_class14|}}}}})}} | header100 = {{{layout15|}}} | label101 = Гадаргуу | data101 = {{{surface15|}}} | label102 = Урт | data102 = {{convinfobox|{{{length15_km|}}}|km|{{{length15_mi|}}}|mi|order={{#if:{{{miles_first|}}}|flip}}}} | label103 = Эргэлт | data103 = {{{turns15|}}} | label104 = Banking | data104 = {{{banking15|}}} | label105 = Замын дээд амжилт | data105 = {{{record_time15|}}} {{#if:{{{record_driver15|}}}{{{record_car15|}}}|({{csv|{{{record_driver15|}}}|{{{record_car15|}}}|{{{record_year15|}}}|{{{record_class15|}}}}})}} | header106 = {{{layout16|}}} | label107 = Гадаргуу | data107 = {{{surface16|}}} | label108 = Урт | data108 = {{convinfobox|{{{length16_km|}}}|km|{{{length16_mi|}}}|mi|order={{#if:{{{miles_first|}}}|flip}}}} | label109 = Эргэлт | data109 = {{{turns16|}}} | label110 = Banking | data110 = {{{banking16|}}} | label111 = Замын дээд амжилт | data111 = {{{record_time16|}}} {{#if:{{{record_driver16|}}}{{{record_car16|}}}|({{csv|{{{record_driver16|}}}|{{{record_car16|}}}|{{{record_year16|}}}|{{{record_class16|}}}}})}} | data112 = {{{nrhp|{{{embedded|}}}}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox motorsport venue with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox motorsport venue]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| address | architect | banking | regexp1 = banking[1-9][0-6]* | broke_ground | capacity | caption | closed | construction_cost | coordinates | embedded | events | fia_grade | former_names | homepage | image | image_caption | image_size | layout | length_m | regexp2 = layout[1-9][0-6]* | length_mi | regexp3 = length[1-9][0-6]*_mi | length_km | regexp4 = length[1-9][0-6]*_km | location | logo | logo_caption | logo_size | miles_first | name | nicknames | nrhp | opened | operator | owner | record_car | regexp5 = record_car[1-9][0-6]* | record_class | regexp6 = record_class[1-9][0-6]* | record_driver | regexp7 = record_driver[1-9][0-6]* | record_time | regexp8 = record_time[1-9][0-6]* | record_year | regexp9 = record_year[1-9][0-6]* | surface | regexp10 = surface[1-9][0-6]*| track_map | track_map_caption | track_map_size | turns | regexp11 = turns[1-9][0-6]* | website }}<noinclude>{{documentation}}<!-- please place category links on the /doc sub-page, not here --></noinclude> 8pmarz7rlqm3c3jolpjlcpn21ufhvni 0 65481 859806 827566 2026-06-22T19:46:44Z Yayan550 105495 /* */ Replace logo 859806 wikitext text/x-wiki {{Short description|Франц дахь спортын арга хэмжээ}} {{Инфобокс Олимпын наадам|2030|Өвлийн|Олимп| |image = 2030 Winter Olympics logo (English).svg |image_size = 150 |alt = |caption = Түр зуурын лого |location = [[Францын Альп]], Франц |motto = |nations = |athletes = |events = |opening = 2 сарын 1, 2030 |closing = 2 сарын 17, 2030 |opened_by = |closed_by = |cauldron = |stadium = TBC (нээлтийн ёслол)<br />[[Английн далайн эрэг]] (хаалтын ёслол)<ref>{{Cite web|date=2024-07-26|title=Olympic Winter Games French Alps 2030: Top facts you need to know about the host|url=https://olympics.com/en/news/olympic-winter-games-french-alps-2030-top-facts-you-need-to-know-about-the-host|access-date=2025-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724134422/https://olympics.com/en/news/olympic-winter-games-french-alps-2030-top-facts-you-need-to-know-about-the-host |archive-date=2024-07-24 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2024-04-26|title=A Closing Ceremony Outside The Stadium|url=https://www.francsjeux.com/en/short/a-closing-ceremony-outside-the-stadium|access-date=2025-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809080336/https://www.francsjeux.com/en/short/a-closing-ceremony-outside-the-stadium |archive-date=2024-08-09 |url-status=live}}</ref> |winter_prev = ''[[2026 оны Өвлийн Олимп|Милан Кортина 2026]]'' |winter_next = ''[[2034 оны Өвлийн Олимп|Солт-Лэйк Сити–<br />Юта 2034]]'' |summer_prev = ''[[2028 оны Зуны Олимп|Лос-Анжелес 2028]]'' |summer_next = ''[[2032 оны Зуны Олимп|Брисбэн 2032]]'' }} '''2030 оны өвлийн олимп''' ({{lang-en|2030 Winter Olympics}}, {{lang-fr|Jeux Olympiques d'été de 2030}}), албан ёсоор '''Өвлийн олимпын XXVI наадам''' нь [[2030]] онд зохиогдох [[өвлийн олимп]] юм. Уг наадмыг зохион явуулах албан ёсны хүсэлтээ хотууд 2021 он гэхэд ОУОХ-нд ирүүлж, [[2024]] оны [[7 сарын 24]]-нд болох ОУОХ-ны чуулганаар Францын Альпад зохион байгуулах эрхийг өгөв. == Нэрээ дэвшүүлсэн хотууд == * [[Европ]]: ** {{FRA}}, '''[[Францын Альп]]''' ** {{POL}}, [[Варшав]] ** {{CZE}}, [[Праг]] ** {{NOR}}, [[Лиллехаммер]] * [[Ази]]: ** {{JPN}}, [[Саппоро]] ** {{KAZ}}, [[Алматы]] ==Эшлэл== {{Reflist}} {{Олимп}} [[Ангилал:Олимп]] d0wz3rjtd9egnzo446h6sluxo9mxzao 0 65969 859739 782265 2026-06-22T12:28:49Z Megzer 20491 859739 wikitext text/x-wiki '''Эфү''' ([[манж бичиг]]: {{МонголЮникод|ᡝᡶ᠋ᡠ}}; [[хятад үсэг|хятад ханз]]:額駙, Éfù) нь [[хүргэн]] гэсэн утгатай [[Манж үндэстэн|манж]] үг бөгөөд [[Чин улс]]ын [[Айсингиоро]] овгийн хаад ноёд өөрийн удмын [[Гүнж|гүнж]], гэгэ нарын хүргэнд өгч байсан цол гуншин юм. Манжийн харъяаны бүх монгол аймаг, хошуудаас зөвхөн өвөр монголын 13 хошуу, ар монголын 5-6 хошуудаас бэлтгэл эфү буюу бэлтгэл хүргэнд сонгогдох эрхтэй байсан бөгөөд цөөнгүй тооны ноёд, тайж нар манжийн хаад ноёдын гүнж, гэгэтэй хуримлаж, манжийн эфү буюу хүргэн болж байсан. Энэ дотроос Хорчины 6 хошуу, Алашаа хошуу, Зостын чуулганы Харчин хошууд, Халхын [[Эфү Цэрэн|Цэрэн]] чин вангийн хошууны ноёд онцгойлон тогтмол шахуу манжтай худ ургийн зузаан харилцаатай явж ирсэн. [[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг|ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг]] хэмээх хуулийн 25-р бүлгийн 828-р зүйлд бэлтгэл эфүд сонгогдох эрхтэй дараах 13 хошууг{{sfn|ӨМСХХ|1989b|pp=447-448}} тэмдэглэжээ: # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] (Хошой Түшээт чин вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] (Хошой Бодлоготой чин вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу|Хорчин зүүн гарын дундад хошуу]] (Хошой Дархан чин вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] (Төрийн Засагт жүн вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] (Хошой Бинт чин вангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин баруун гарын хошуу]] (Төрийн Дүүрэн жүн вангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин дундад хошуу]] (Тэргүүн зэргийн тавнангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин зүүн гарын хошуу]] (Тэргүүн зэргийн тавнангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] (Төрийн Дархан бэйлийн хошуу) # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Баарин баруун хошуу]] (Төрийн жүн вангийн хошуу), # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Онниудын баруун гарын хошуу]] (Төрийн Дүүрэн жүн вангийн хошуу), # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Аухан зүүн гарын хошуу]] (Төрийн жүн вангийн хошуу), # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Найман хошуу (Зуу Удын чуулган)|Найманы Дархан жүн вангийн хошуу]]. == Зэрэг дэв == Эфү нар нь ямар угсаа гаралтай эхнэр авснаас хамаарч тодорхой эрх мэдэл, дэсэд хуваагдаж байжээ. * Гүрний [[гүнж]] ([[Манж хэл|манж]]:{{МонголЮникод|ᡤᡠᡵᡠᠨ ᡳ<br>ᡤᡠᠩᠵᡠ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 固倫公主; [[Хаан|Хааны]] их хатнаас төрсөн охин)-тэй гэрлэвэл '''Гүрний эфү''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|ᡤᡠᡵᡠᠨ  ᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Хошой гүнж (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡤᡠᠩᠵᡠ}}; хятад: 和硕公主; Хааны бага хатан эсвэл хааны өргөмөл охин)-тэй гэрлэвэл '''Хошой гүнжийн хошой эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ ᡤᡠᠩᠵᡠ ᡳ<br>ᡥᠣᡧᠣᡳ ᡝᡶᡠ}}), * Хошой [[гэгэ]] (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 郡主; [[Чин ван|Хошой чин ван]]гийн авхай)-тэй гэрлэвэл '''Хошой эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Төрийн гэгэ (манж:{{MongolUnicode|ᡩᠣᡵᠣᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 縣主; [[Жүн ван|Төрийн жүн вангийн]] авхай)-тэй гэрлэвэл '''Төрийн эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡩᠣᡵᠣᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Төрийн бэйлийн охин төрийн гэгэ (манж:{{MongolUnicode|ᠪᡝᡳᠯᡝ ᡳ ᠵᡠᡳ<br>ᡩᠣᡵᠣᡳ ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 郡君; [[Бэйл|Төрийн бэйл]] эсвэл Чин вангийн бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл '''Төрийн бэйлийн эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡩᠣᡵᠣᡳ ᠪᡝᡳᠯᡝ<br>ᡳ ᡝᡶᡠ}}), * Хошууны гэгэ (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡡᠰᠠᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 縣君; [[Бэйс|Хошууны бэйс]] эсвэл Жүн вангийн бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл '''Хошууны эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡡᠰᠠᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Гүнгийн охин гэгэ (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡠᠩ ᠨᡳ<br>ᠵᡠᡳ ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 鄉君; [[Түшээ гүн]], [[Туслагч гүн]] эсвэл Бэйлийн бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл '''Гүнгийн гэгийн эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡠᠩ ᠨᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ ᡳ ᡝᡶᡠ}}) * 5-р зэргийн гэгэ (五品, [[Бэйс|Бэйсийн]] бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл бэйсийн эфү * 6-р зэргийн гэгэ (六品, [[Гүн|Гүнгийн]] бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл гүнгийн эфү гэж тус бүрт нь ялгаатай цол өгч нэрлэдэг байсан.{{sfn|Чин улсын түүхийн ноорог - 117-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7117 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}</ref><ref>{{Cite web |title=Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь - 3 дугаар дэвтэр |url=https://archive.wul.waseda.ac.jp/kosho/ho05/ho05_01928/ho05_01928_0003/ho05_01928_0003.html |access-date=2024-06-02 |website=archive.wul.waseda.ac.jp |page=6-7, 8 |language=Манж, Төвд, Монгол, Хотон, Хятад}}</ref><ref>{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Их Чин Улсын бүгд хууль - 1-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}</ref> == Цалин, хамжлага өрх, эрх мэдэл == Чин улсын хуулинд хаад ноёдын гүнж, гэгэ болон тэдний нөхөрүүд ямар хэмжээний эрх мэдэл, цалин пүнлүү, хамжлага өрх, хиа захирах зэргийг тодорхойлсон байдаг. === Хамжлага өрх === Гүрний эфү нь 40 хамжлага өрх, Хошой Эфү нь 30 хамжлага өрх, төрийн эфү 20 хамжлага өрх захирах эрхтэй байв.<ref name=":0">{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Дай Чин гүрний бүгд хууль - 79-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%83%E5%8D%81%E4%B9%9D |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}</ref> === Хиа захирах тоо === * Гүрний гүнж 50 хиа - Гүрний эфү 25 хиа<ref name=":0" /> * Хошой гүнж 40 хиа, * Хошой гэгэ 35 хиа - хошой гэгийн хошой эфү 25 хиа <ref name=":0" /> * Төрийн гэгэ 30 хиа - төрийн эфү 10 хиа<ref name=":0" /> * Бэйлийн гэгэ 25 хиа, * Хошууны гэгэ 20 хиа, * Гүнгийн гэгэ 10 хиа - гүнгийн эфү 6 хиа<ref name=":0" /> === Морь тэжээх тоо === Чин улсын төрөөс ар, өвөр монгол аймаг хошууны гүнж гэг, тэдний нөхөрүүдийн унаж эдлэх адууны тоог эрэмбэ дэс бүрээр нь нарийн тогтоожээ. * Гүрний [[Гүнж|гүнжийн]] тэжээх морь 45, унах морь 15 - Гүрний болон Хошой эфү тэжээх морь 25, унах морь 6<ref name=":0" /> * Хошой гүнжийн тэжээх морь 40, унах морь 13<ref name=":0" /> * Хошой гэгийн тэжээх морь 35, унах морь 10,<ref name=":0" /> * Төрийн гэгийн тэжээх морь 30, унах морь 8 - Төрийн эфү, Бэйлийн эфүгийн тэжээх морь 20, унах морь 4<ref name=":0" /> * Бэйлийн гэгийн тэжээх морь 25, унах морь 6,<ref name=":0" /> * Хошууны гэгийн тэжээх морь 20, унах морь 4 - Хошууны эфүгийн тэжээх морь 10, унах морь 3<ref name=":0" /> * Гүнгийн гэгийн тэжээх морь 8, унах морь 3 - Гүнгийн эфүгийн тэжээх морь 6, унах морь 1<ref name=":0" /> тус тус байдаг. === Жилийн цалин === Чин улсын хаад ноёдын гүнж, гэгэ тэдний эфү гэх хүргэнд жилийн цалинг хоёр төрлөөр олгож байсан. Эхнийх нь гүнж, нөхрийн хамт Чин улсын нийслэл [[Бээжин]] хотод очсон үед мөнгө, амуу будаа өгч, нутагтаа харьсан үед мөнгө, торго өгч байсан.<ref name=":2">{{Cite book |title=Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг |publisher=Өвөр Монголын Соёлын хэвлэлийн хороо |year=1989 |isbn=7-80506-054-1 |edition=1 |volume=1 |location=Хөх хот |pages=251-256 |language=Монгол бичиг}}</ref> Хэрэв монгол ноёны манж гэргий нас нөгчсний дараа дахин гэрлэх бол эфү цолыг хураалгаж, сул цалин авах эрхээ хураалгадаг байсан.<ref>{{Cite book |title=Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг |publisher=Өвөр Монголын Соёлын хэвлэлийн хороо |year=1989 |edition=1 |location=Хөх хот |pages=448 |language=Монгол бичиг}}</ref> {| class="wikitable mw-collapsible" |+Гүнж, гэгэ, эфүгийн жилийн цалин пүнлүү<ref name=":0" /><ref name=":2" /> ! rowspan="2" |Цол ! colspan="2" |Нийслэл хот дахь жилийн цалин ! colspan="2" |Монгол нутагтаа харьсны дараах цалин |- |[[Чин Улсын Бүгд Хууль|Чин гүрний бүгд хууль]]: 79-р бүлэг |[[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг|ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг]]: 13-р бүлэг |Чин гүрний бүгд хууль: 79-р бүлэг |ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг: 13-р бүлэг |- |Гүрний гүнж | colspan="2" |400 [[лан]] мөнгө, 200 таар<ref name=":2" /> будаа | colspan="2" |1000 лан мөнгө, торго 30 |- |Гүрний гүнжийн эфү | colspan="2" |300 лан мөнгө, 150 таар (石, ши) будаа | colspan="2" |300 лан, торго 10 |- |Хошой гүнж | colspan="2" |300 лан мөнгө, 150 таар будаа |200 лан, торго 12 |400 лан, торго 15 |- |Хошой гүнжийн эфү | colspan="2" |255 лан мөнгө, 127 таар 5 доу (斗) будаа |200 лан, торго 9 |255 лан, торго 9 |- |Хошой гэгэ |250 лан мөнгө, 125 таар будаа |160 лан, 80 таар будаа |150 лан, торго 10 |160 лан, торго 12 |- |Хошой эфү |230 лан мөнгө, 115 таар будаа |100 лан, 50 таар |100 лан, торго 8 |100 лан, торго 8 |- |Төрийн гэгэ |220 лан мөнгө, 110 таар будаа |110 лан, 55 таар |100 лан, торго 8 |110 лан, торго 10 |- |Төрийн эфү |180 лан мөнгө, 90 таар будаа |60 лан, 30 таар |50 лан, торго 5 |60 лан, торго 6 |- |Төрийн бэйлийн охин төрийн гэгэ |190 лан мөнгө, 95 таар будаа |60 лан, 30 таар |50 лан, торго 6 |60 лан, торго 8 |- |Төрийн бэйлийн гэгийн эфү |155 лан мөнгө, 77 таар 5 доу будаа |50 лан, 25 таар |40 лан, торго 4 |50 лан, торго 5 |- |Хошууны гэгэ |160 лан мөнгө, 80 таар будаа |50 лан, 25 таар |40 лан, торго 5 |50 лан, торго 6 |- |Хошууны эфү |135 лан мөнгө, 65 таар будаа |40 лан, 20 таар |30 лан, торго 3 |40 лан, торго 4 |- |Гүнгийн гэгэ |130 лан мөнгө, 65 таар будаа |40 лан, 20 таар |30 лан, торго 4. |40 лан, торго 5 |- |Гүнгийн эфү |105 лан мөнгө, 52 таар 3 доу будаа<ref name=":1">{{Cite web |title=Дай Чин гүрний Бүгд хууль (钦定大清会典则例) - 51-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8%E5%89%87%E4%BE%8B/%E5%8D%B7%E4%BA%94%E5%8D%81%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}</ref> |Цалин олгохгүй | colspan="2" |Цалин олгохгүй |} 1 ши буюу таар нь ойролцоогоор 100 литрийн багтаамжтай савны хэмжээ, 1 доу нь ойролцоогоор 1000 литр багтаамжтай савтай тэнцэнэ. == Мөн үзэх == * [[Гүнж]] * [[Хүргэн]] * [[Чин улсын гүнж нарын жагсаалт]] == Эшлэл == {{Reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |title=Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг |publisher=Өвөр Монголын Соёлын хэвлэлийн хороо|ref=ӨМСХХ|volume=1 |year=1989a |edition=1 |location=Хөх хот |language=Монгол бичиг}} *{{Cite book |title=Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг |publisher=Өвөр Монголын Соёлын хэвлэлийн хороо|ref=ӨМСХХ|volume=2 |year=1989b |edition=1 |location=Хөх хот |language=Монгол бичиг}} *{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Дай Чин гүрний Бүгд хууль (钦定大清会典则例) - 79-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%83%E5%8D%81%E4%B9%9D |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}} *{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Дай Чин гүрний Бүгд хууль (钦定大清会典则例) - 51-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8%E5%89%87%E4%BE%8B/%E5%8D%B7%E4%BA%94%E5%8D%81%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}} *{{Cite web |title=Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь - 3 дугаар дэвтэр |url=https://archive.wul.waseda.ac.jp/kosho/ho05/ho05_01928/ho05_01928_0003/ho05_01928_0003.html |access-date=2024-06-02 |website=archive.wul.waseda.ac.jp |page=6-7, 8 |language=Манж, Төвд, Монгол, Хотон, Хятад}}</ref><ref>{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Их Чин Улсын бүгд хууль - 1-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}} [[Ангилал:Цол]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Хэргэм]] nwx6couyvsver403n58qdj0jtpi24ty 859748 859739 2026-06-22T12:34:49Z Megzer 20491 859748 wikitext text/x-wiki '''Эфү''' ([[манж бичиг]]: {{МонголЮникод|ᡝᡶ᠋ᡠ}}; [[хятад үсэг|хятад ханз]]:額駙, Éfù) нь [[хүргэн]] гэсэн утгатай [[Манж үндэстэн|манж]] үг бөгөөд [[Чин улс]]ын [[Айсингиоро]] овгийн хаад ноёд өөрийн удмын [[Гүнж|гүнж]], гэгэ нарын хүргэнд өгч байсан цол гуншин юм. Манжийн харъяаны бүх монгол аймаг, хошуудаас зөвхөн өвөр монголын 13 хошуу, ар монголын 5-6 хошуудаас бэлтгэл эфү буюу бэлтгэл хүргэнд сонгогдох эрхтэй байсан бөгөөд цөөнгүй тооны ноёд, тайж нар манжийн хаад ноёдын гүнж, гэгэтэй хуримлаж, манжийн эфү буюу хүргэн болж байсан. Энэ дотроос Хорчины 6 хошуу, Алашаа хошуу, Зостын чуулганы Харчин хошууд, Халхын [[Эфү Цэрэн|Цэрэн]] чин вангийн хошууны ноёд онцгойлон тогтмол шахуу манжтай худ ургийн зузаан харилцаатай явж ирсэн. [[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг|ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг]] хэмээх хуулийн 25-р бүлгийн 828-р зүйлд бэлтгэл эфүд сонгогдох эрхтэй дараах 13 хошууг{{sfn|ӨМСХХ|1989b|pp=447-448}} тэмдэглэжээ: # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] (Хошой Түшээт чин вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] (Хошой Бодлоготой чин вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу|Хорчин зүүн гарын дундад хошуу]] (Хошой Дархан чин вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] (Төрийн Засагт жүн вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] (Хошой Бинт чин вангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин баруун гарын хошуу]] (Төрийн Дүүрэн жүн вангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин дундад хошуу]] (Тэргүүн зэргийн тавнангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин зүүн гарын хошуу]] (Тэргүүн зэргийн тавнангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] (Төрийн Дархан бэйлийн хошуу) # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Баарин баруун хошуу]] (Төрийн жүн вангийн хошуу), # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Онниудын баруун гарын хошуу]] (Төрийн Дүүрэн жүн вангийн хошуу), # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Аухан зүүн гарын хошуу]] (Төрийн жүн вангийн хошуу), # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Найман хошуу (Зуу Удын чуулган)|Найманы Дархан жүн вангийн хошуу]]. == Зэрэг дэв == Эфү нар нь ямар угсаа гаралтай эхнэр авснаас хамаарч тодорхой эрх мэдэл, дэсэд хуваагдаж байжээ. * Гүрний [[гүнж]] ([[Манж хэл|манж]]:{{МонголЮникод|ᡤᡠᡵᡠᠨ ᡳ<br>ᡤᡠᠩᠵᡠ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 固倫公主; [[Хаан|Хааны]] их хатнаас төрсөн охин)-тэй гэрлэвэл '''Гүрний эфү''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|ᡤᡠᡵᡠᠨ  ᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Хошой гүнж (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡤᡠᠩᠵᡠ}}; хятад: 和硕公主; Хааны бага хатан эсвэл хааны өргөмөл охин)-тэй гэрлэвэл '''Хошой гүнжийн хошой эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ ᡤᡠᠩᠵᡠ ᡳ<br>ᡥᠣᡧᠣᡳ ᡝᡶᡠ}}), * Хошой [[гэгэ]] (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 郡主; [[Чин ван|Хошой чин ван]]гийн авхай)-тэй гэрлэвэл '''Хошой эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Төрийн гэгэ (манж:{{MongolUnicode|ᡩᠣᡵᠣᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 縣主; [[Жүн ван|Төрийн жүн вангийн]] авхай)-тэй гэрлэвэл '''Төрийн эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡩᠣᡵᠣᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Төрийн бэйлийн охин төрийн гэгэ (манж:{{MongolUnicode|ᠪᡝᡳᠯᡝ ᡳ ᠵᡠᡳ<br>ᡩᠣᡵᠣᡳ ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 郡君; [[Бэйл|Төрийн бэйл]] эсвэл Чин вангийн бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл '''Төрийн бэйлийн эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡩᠣᡵᠣᡳ ᠪᡝᡳᠯᡝ<br>ᡳ ᡝᡶᡠ}}), * Хошууны гэгэ (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡡᠰᠠᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 縣君; [[Бэйс|Хошууны бэйс]] эсвэл Жүн вангийн бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл '''Хошууны эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡡᠰᠠᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Гүнгийн охин гэгэ (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡠᠩ ᠨᡳ<br>ᠵᡠᡳ ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 鄉君; [[Түшээ гүн]], [[Туслагч гүн]] эсвэл Бэйлийн бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл '''Гүнгийн гэгийн эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡠᠩ ᠨᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ ᡳ ᡝᡶᡠ}}) * 5-р зэргийн гэгэ (五品, [[Бэйс|Бэйсийн]] бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл бэйсийн эфү * 6-р зэргийн гэгэ (六品, [[Гүн|Гүнгийн]] бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл гүнгийн эфү гэж тус бүрт нь ялгаатай цол өгч нэрлэдэг байсан.{{sfn|Чин улсын түүхийн ноорог - 117-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7117 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}</ref><ref>{{Cite web |title=Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь - 3 дугаар дэвтэр |url=https://archive.wul.waseda.ac.jp/kosho/ho05/ho05_01928/ho05_01928_0003/ho05_01928_0003.html |access-date=2024-06-02 |website=archive.wul.waseda.ac.jp |page=6-7, 8 |language=Манж, Төвд, Монгол, Хотон, Хятад}}</ref><ref>{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Их Чин Улсын бүгд хууль - 1-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}</ref> == Цалин, хамжлага өрх, эрх мэдэл == Чин улсын хуулинд хаад ноёдын гүнж, гэгэ болон тэдний нөхөрүүд ямар хэмжээний эрх мэдэл, цалин пүнлүү, хамжлага өрх, хиа захирах зэргийг тодорхойлсон байдаг. === Хамжлага өрх === Гүрний эфү нь 40 хамжлага өрх, Хошой Эфү нь 30 хамжлага өрх, төрийн эфү 20 хамжлага өрх захирах эрхтэй байв.<ref name=":0">{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Дай Чин гүрний бүгд хууль - 79-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%83%E5%8D%81%E4%B9%9D |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}</ref> === Хиа захирах тоо === * Гүрний гүнж 50 хиа - Гүрний эфү 25 хиа<ref name=":0" /> * Хошой гүнж 40 хиа, * Хошой гэгэ 35 хиа - хошой гэгийн хошой эфү 25 хиа <ref name=":0" /> * Төрийн гэгэ 30 хиа - төрийн эфү 10 хиа<ref name=":0" /> * Бэйлийн гэгэ 25 хиа, * Хошууны гэгэ 20 хиа, * Гүнгийн гэгэ 10 хиа - гүнгийн эфү 6 хиа<ref name=":0" /> === Морь тэжээх тоо === Чин улсын төрөөс ар, өвөр монгол аймаг хошууны гүнж гэг, тэдний нөхөрүүдийн унаж эдлэх адууны тоог эрэмбэ дэс бүрээр нь нарийн тогтоожээ. * Гүрний [[Гүнж|гүнжийн]] тэжээх морь 45, унах морь 15 - Гүрний болон Хошой эфү тэжээх морь 25, унах морь 6<ref name=":0" /> * Хошой гүнжийн тэжээх морь 40, унах морь 13<ref name=":0" /> * Хошой гэгийн тэжээх морь 35, унах морь 10,<ref name=":0" /> * Төрийн гэгийн тэжээх морь 30, унах морь 8 - Төрийн эфү, Бэйлийн эфүгийн тэжээх морь 20, унах морь 4<ref name=":0" /> * Бэйлийн гэгийн тэжээх морь 25, унах морь 6,<ref name=":0" /> * Хошууны гэгийн тэжээх морь 20, унах морь 4 - Хошууны эфүгийн тэжээх морь 10, унах морь 3<ref name=":0" /> * Гүнгийн гэгийн тэжээх морь 8, унах морь 3 - Гүнгийн эфүгийн тэжээх морь 6, унах морь 1<ref name=":0" /> тус тус байдаг. === Жилийн цалин === Чин улсын хаад ноёдын гүнж, гэгэ тэдний эфү гэх хүргэнд жилийн цалинг хоёр төрлөөр олгож байсан. Эхнийх нь гүнж, нөхрийн хамт Чин улсын нийслэл [[Бээжин]] хотод очсон үед мөнгө, амуу будаа өгч, нутагтаа харьсан үед мөнгө, торго өгч байсан.<ref name=":2">{{Cite book |title=Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг |publisher=Өвөр Монголын Соёлын хэвлэлийн хороо |year=1989 |isbn=7-80506-054-1 |edition=1 |volume=1 |location=Хөх хот |pages=251-256 |language=Монгол бичиг}}</ref> Хэрэв монгол ноёны манж гэргий нас нөгчсний дараа дахин гэрлэх бол эфү цолыг хураалгаж, сул цалин авах эрхээ хураалгадаг байсан.<ref>{{Cite book |title=Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг |publisher=Өвөр Монголын Соёлын хэвлэлийн хороо |year=1989 |edition=1 |location=Хөх хот |pages=448 |language=Монгол бичиг}}</ref> {| class="wikitable mw-collapsible" |+Гүнж, гэгэ, эфүгийн жилийн цалин пүнлүү<ref name=":0" /><ref name=":2" /> ! rowspan="2" |Цол ! colspan="2" |Нийслэл хот дахь жилийн цалин ! colspan="2" |Монгол нутагтаа харьсны дараах цалин |- |[[Чин Улсын Бүгд Хууль|Чин гүрний бүгд хууль]]: 79-р бүлэг |[[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг|ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг]]: 13-р бүлэг |Чин гүрний бүгд хууль: 79-р бүлэг |ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг: 13-р бүлэг |- |Гүрний гүнж | colspan="2" |400 [[лан]] мөнгө, 200 таар<ref name=":2" /> будаа | colspan="2" |1000 лан мөнгө, торго 30 |- |Гүрний гүнжийн эфү | colspan="2" |300 лан мөнгө, 150 таар (石, ши) будаа | colspan="2" |300 лан, торго 10 |- |Хошой гүнж | colspan="2" |300 лан мөнгө, 150 таар будаа |200 лан, торго 12 |400 лан, торго 15 |- |Хошой гүнжийн эфү | colspan="2" |255 лан мөнгө, 127 таар 5 доу (斗) будаа |200 лан, торго 9 |255 лан, торго 9 |- |Хошой гэгэ |250 лан мөнгө, 125 таар будаа |160 лан, 80 таар будаа |150 лан, торго 10 |160 лан, торго 12 |- |Хошой эфү |230 лан мөнгө, 115 таар будаа |100 лан, 50 таар |100 лан, торго 8 |100 лан, торго 8 |- |Төрийн гэгэ |220 лан мөнгө, 110 таар будаа |110 лан, 55 таар |100 лан, торго 8 |110 лан, торго 10 |- |Төрийн эфү |180 лан мөнгө, 90 таар будаа |60 лан, 30 таар |50 лан, торго 5 |60 лан, торго 6 |- |Төрийн бэйлийн охин төрийн гэгэ |190 лан мөнгө, 95 таар будаа |60 лан, 30 таар |50 лан, торго 6 |60 лан, торго 8 |- |Төрийн бэйлийн гэгийн эфү |155 лан мөнгө, 77 таар 5 доу будаа |50 лан, 25 таар |40 лан, торго 4 |50 лан, торго 5 |- |Хошууны гэгэ |160 лан мөнгө, 80 таар будаа |50 лан, 25 таар |40 лан, торго 5 |50 лан, торго 6 |- |Хошууны эфү |135 лан мөнгө, 65 таар будаа |40 лан, 20 таар |30 лан, торго 3 |40 лан, торго 4 |- |Гүнгийн гэгэ |130 лан мөнгө, 65 таар будаа |40 лан, 20 таар |30 лан, торго 4. |40 лан, торго 5 |- |Гүнгийн эфү |105 лан мөнгө, 52 таар 3 доу будаа<ref name=":1">{{Cite web |title=Дай Чин гүрний Бүгд хууль (钦定大清会典则例) - 51-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8%E5%89%87%E4%BE%8B/%E5%8D%B7%E4%BA%94%E5%8D%81%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}</ref> |Цалин олгохгүй | colspan="2" |Цалин олгохгүй |} 1 ши буюу таар нь ойролцоогоор 100 литрийн багтаамжтай савны хэмжээ, 1 доу нь ойролцоогоор 1000 литр багтаамжтай савтай тэнцэнэ. == Мөн үзэх == * [[Гүнж]] * [[Хүргэн]] * [[Чин улсын гүнж нарын жагсаалт]] == Эшлэл == {{Reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |title=Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг |publisher=Өвөр Монголын Соёлын хэвлэлийн хороо|ref={{harvid|ӨМСХХ|1989a}}|volume=1 |year=1989 |edition=1 |location=Хөх хот |language=Монгол бичиг}} *{{Cite book |title=Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг |publisher=Өвөр Монголын Соёлын хэвлэлийн хороо|ref={{harvid|ӨМСХХ|1989b}}|volume=2 |year=1989b |edition=1 |location=Хөх хот |language=Монгол бичиг}} *{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Дай Чин гүрний Бүгд хууль (钦定大清会典则例) - 79-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%83%E5%8D%81%E4%B9%9D |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}} *{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Дай Чин гүрний Бүгд хууль (钦定大清会典则例) - 51-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8%E5%89%87%E4%BE%8B/%E5%8D%B7%E4%BA%94%E5%8D%81%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}} *{{Cite web |title=Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь - 3 дугаар дэвтэр |url=https://archive.wul.waseda.ac.jp/kosho/ho05/ho05_01928/ho05_01928_0003/ho05_01928_0003.html |access-date=2024-06-02 |website=archive.wul.waseda.ac.jp |page=6-7, 8 |language=Манж, Төвд, Монгол, Хотон, Хятад}}</ref><ref>{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Их Чин Улсын бүгд хууль - 1-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}} [[Ангилал:Цол]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Хэргэм]] ewdr7kmo7fsg4y4r6k2nei9gucqmlev 859761 859748 2026-06-22T12:52:22Z Megzer 20491 859761 wikitext text/x-wiki '''Эфү''' ([[манж бичиг]]: {{МонголЮникод|ᡝᡶ᠋ᡠ}}; [[хятад үсэг|хятад ханз]]:額駙, Éfù) нь [[хүргэн]] гэсэн утгатай [[Манж үндэстэн|манж]] үг бөгөөд [[Чин улс]]ын [[Айсингиоро]] овгийн хаад ноёд өөрийн удмын [[Гүнж|гүнж]], гэгэ нарын хүргэнд өгч байсан цол гуншин юм. Манжийн харъяаны бүх монгол аймаг, хошуудаас зөвхөн өвөр монголын 13 хошуу, ар монголын 5-6 хошуудаас бэлтгэл эфү буюу бэлтгэл хүргэнд сонгогдох эрхтэй байсан бөгөөд цөөнгүй тооны ноёд, тайж нар манжийн хаад ноёдын гүнж, гэгэтэй хуримлаж, манжийн эфү буюу хүргэн болж байсан. Энэ дотроос Хорчины 6 хошуу, Алашаа хошуу, Зостын чуулганы Харчин хошууд, Халхын [[Эфү Цэрэн|Цэрэн]] чин вангийн хошууны ноёд онцгойлон тогтмол шахуу манжтай худ ургийн зузаан харилцаатай явж ирсэн. [[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг|ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг]] хэмээх хуулийн 25-р бүлгийн 828-р зүйлд бэлтгэл эфүд сонгогдох эрхтэй дараах 13 хошууг{{sfn|ӨМСХХ|1989b|pp=447-448}} тэмдэглэжээ: # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] (Хошой Түшээт чин вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] (Хошой Бодлоготой чин вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу|Хорчин зүүн гарын дундад хошуу]] (Хошой Дархан чин вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] (Төрийн Засагт жүн вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] (Хошой Бинт чин вангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин баруун гарын хошуу]] (Төрийн Дүүрэн жүн вангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин дундад хошуу]] (Тэргүүн зэргийн тавнангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин зүүн гарын хошуу]] (Тэргүүн зэргийн тавнангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] (Төрийн Дархан бэйлийн хошуу) # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Баарин баруун хошуу]] (Төрийн жүн вангийн хошуу), # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Онниудын баруун гарын хошуу]] (Төрийн Дүүрэн жүн вангийн хошуу), # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Аухан зүүн гарын хошуу]] (Төрийн жүн вангийн хошуу), # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Найман хошуу (Зуу Удын чуулган)|Найманы Дархан жүн вангийн хошуу]]. == Зэрэг дэв == Эфү нар нь ямар угсаа гаралтай эхнэр авснаас хамаарч тодорхой эрх мэдэл, дэсэд хуваагдаж байжээ. * Гүрний [[гүнж]] ([[Манж хэл|манж]]:{{МонголЮникод|ᡤᡠᡵᡠᠨ ᡳ<br>ᡤᡠᠩᠵᡠ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 固倫公主; [[Хаан|Хааны]] их хатнаас төрсөн охин)-тэй гэрлэвэл '''Гүрний эфү''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|ᡤᡠᡵᡠᠨ  ᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Хошой гүнж (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡤᡠᠩᠵᡠ}}; хятад: 和硕公主; Хааны бага хатан эсвэл хааны өргөмөл охин)-тэй гэрлэвэл '''Хошой гүнжийн хошой эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ ᡤᡠᠩᠵᡠ ᡳ<br>ᡥᠣᡧᠣᡳ ᡝᡶᡠ}}), * Хошой [[гэгэ]] (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 郡主; [[Чин ван|Хошой чин ван]]гийн авхай)-тэй гэрлэвэл '''Хошой эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Төрийн гэгэ (манж:{{MongolUnicode|ᡩᠣᡵᠣᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 縣主; [[Жүн ван|Төрийн жүн вангийн]] авхай)-тэй гэрлэвэл '''Төрийн эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡩᠣᡵᠣᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Төрийн бэйлийн охин төрийн гэгэ (манж:{{MongolUnicode|ᠪᡝᡳᠯᡝ ᡳ ᠵᡠᡳ<br>ᡩᠣᡵᠣᡳ ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 郡君; [[Бэйл|Төрийн бэйл]] эсвэл Чин вангийн бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл '''Төрийн бэйлийн эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡩᠣᡵᠣᡳ ᠪᡝᡳᠯᡝ<br>ᡳ ᡝᡶᡠ}}), * Хошууны гэгэ (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡡᠰᠠᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 縣君; [[Бэйс|Хошууны бэйс]] эсвэл Жүн вангийн бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл '''Хошууны эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡡᠰᠠᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Гүнгийн охин гэгэ (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡠᠩ ᠨᡳ<br>ᠵᡠᡳ ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 鄉君; [[Түшээ гүн]], [[Туслагч гүн]] эсвэл Бэйлийн бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл '''Гүнгийн гэгийн эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡠᠩ ᠨᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ ᡳ ᡝᡶᡠ}}) * 5-р зэргийн гэгэ (五品, [[Бэйс|Бэйсийн]] бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл бэйсийн эфү * 6-р зэргийн гэгэ (六品, [[Гүн|Гүнгийн]] бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл гүнгийн эфү гэж тус бүрт нь ялгаатай цол өгч нэрлэдэг байсан.{{sfn|Чин улсын түүхийн ноорог - 117-р дэвтэр|2024-06-02}}<ref>{{Cite web |title=Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь - 3 дугаар дэвтэр |url=https://archive.wul.waseda.ac.jp/kosho/ho05/ho05_01928/ho05_01928_0003/ho05_01928_0003.html |access-date=2024-06-02 |website=archive.wul.waseda.ac.jp |page=6-7, 8 |language=Манж, Төвд, Монгол, Хотон, Хятад}}</ref><ref>{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Их Чин Улсын бүгд хууль - 1-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}</ref> == Цалин, хамжлага өрх, эрх мэдэл == Чин улсын хуулинд хаад ноёдын гүнж, гэгэ болон тэдний нөхөрүүд ямар хэмжээний эрх мэдэл, цалин пүнлүү, хамжлага өрх, хиа захирах зэргийг тодорхойлсон байдаг. === Хамжлага өрх === Гүрний эфү нь 40 хамжлага өрх, Хошой Эфү нь 30 хамжлага өрх, төрийн эфү 20 хамжлага өрх захирах эрхтэй байв.<ref name=":0">{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Дай Чин гүрний бүгд хууль - 79-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%83%E5%8D%81%E4%B9%9D |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}</ref> === Хиа захирах тоо === * Гүрний гүнж 50 хиа - Гүрний эфү 25 хиа<ref name=":0" /> * Хошой гүнж 40 хиа, * Хошой гэгэ 35 хиа - хошой гэгийн хошой эфү 25 хиа <ref name=":0" /> * Төрийн гэгэ 30 хиа - төрийн эфү 10 хиа<ref name=":0" /> * Бэйлийн гэгэ 25 хиа, * Хошууны гэгэ 20 хиа, * Гүнгийн гэгэ 10 хиа - гүнгийн эфү 6 хиа<ref name=":0" /> === Морь тэжээх тоо === Чин улсын төрөөс ар, өвөр монгол аймаг хошууны гүнж гэг, тэдний нөхөрүүдийн унаж эдлэх адууны тоог эрэмбэ дэс бүрээр нь нарийн тогтоожээ. * Гүрний [[Гүнж|гүнжийн]] тэжээх морь 45, унах морь 15 - Гүрний болон Хошой эфү тэжээх морь 25, унах морь 6<ref name=":0" /> * Хошой гүнжийн тэжээх морь 40, унах морь 13<ref name=":0" /> * Хошой гэгийн тэжээх морь 35, унах морь 10,<ref name=":0" /> * Төрийн гэгийн тэжээх морь 30, унах морь 8 - Төрийн эфү, Бэйлийн эфүгийн тэжээх морь 20, унах морь 4<ref name=":0" /> * Бэйлийн гэгийн тэжээх морь 25, унах морь 6,<ref name=":0" /> * Хошууны гэгийн тэжээх морь 20, унах морь 4 - Хошууны эфүгийн тэжээх морь 10, унах морь 3<ref name=":0" /> * Гүнгийн гэгийн тэжээх морь 8, унах морь 3 - Гүнгийн эфүгийн тэжээх морь 6, унах морь 1<ref name=":0" /> тус тус байдаг. === Жилийн цалин === Чин улсын хаад ноёдын гүнж, гэгэ тэдний эфү гэх хүргэнд жилийн цалинг хоёр төрлөөр олгож байсан. Эхнийх нь гүнж, нөхрийн хамт Чин улсын нийслэл [[Бээжин]] хотод очсон үед мөнгө, амуу будаа өгч, нутагтаа харьсан үед мөнгө, торго өгч байсан.{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=251-256}} Хэрэв монгол ноёны манж гэргий нас нөгчсний дараа дахин гэрлэх бол эфү цолыг хураалгаж, сул цалин авах эрхээ хураалгадаг байсан.{{sfn|ӨМСХХ|1989b|pp=448}} {| class="wikitable mw-collapsible" |+Гүнж, гэгэ, эфүгийн жилийн цалин пүнлүү<ref name=":0" />{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=251-256}} ! rowspan="2" |Цол ! colspan="2" |Нийслэл хот дахь жилийн цалин ! colspan="2" |Монгол нутагтаа харьсны дараах цалин |- |[[Чин Улсын Бүгд Хууль|Чин гүрний бүгд хууль]]: 79-р бүлэг |[[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг|ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг]]: 13-р бүлэг |Чин гүрний бүгд хууль: 79-р бүлэг |ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг: 13-р бүлэг |- |Гүрний гүнж | colspan="2" |400 [[лан]] мөнгө, 200 таар будаа{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=252}} | colspan="2" |1000 лан мөнгө, торго 30{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=252}} |- |Гүрний гүнжийн эфү | colspan="2" |300 лан мөнгө, 150 таар (石, ши) будаа{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254}} | colspan="2" |300 лан, торго 10{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254}} |- |Хошой гүнж | colspan="2" |300 лан мөнгө, 150 таар будаа{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=253}} |200 лан, торго 12 |400 лан, торго 15{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=253}} |- |Хошой гүнжийн эфү | colspan="2" |255 лан мөнгө, 127 таар 5 доу (斗) будаа |200 лан, торго 9 |255 лан, торго 9 |- |Хошой гэг |250 лан мөнгө, 125 таар будаа |160 лан, 80 таар будаа{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=253}} |150 лан, торго 10 |160 лан, торго 12{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=253}} |- |Хошой эфү |230 лан мөнгө, 115 таар будаа |100 лан, 50 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |100 лан, торго 8 |100 лан, торго 8{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Төрийн гэгэ |220 лан мөнгө, 110 таар будаа |110 лан, 55 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |100 лан, торго 8 |110 лан, торго 10{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Төрийн эфү |180 лан мөнгө, 90 таар будаа |60 лан, 30 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |50 лан, торго 5 |60 лан, торго 6{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Төрийн бэйлийн охин төрийн гэг |190 лан мөнгө, 95 таар будаа |60 лан, 30 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |50 лан, торго 6 |60 лан, торго 8{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Төрийн бэйлийн гэгийн эфү |155 лан мөнгө, 77 таар 5 доу будаа |50 лан, 25 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |40 лан, торго 4 |50 лан, торго 5{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Хошууны гэгэ |160 лан мөнгө, 80 таар будаа |50 лан, 25 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |40 лан, торго 5 |50 лан, торго 6{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Хошууны эфү |135 лан мөнгө, 65 таар будаа |40 лан, 20 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |30 лан, торго 3 |40 лан, торго 4{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Гүнгийн гэгэ |130 лан мөнгө, 65 таар будаа |40 лан, 20 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |30 лан, торго 4. |40 лан, торго 5{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Гүнгийн эфү |105 лан мөнгө, 52 таар 3 доу будаа<ref name=":1">{{Cite web |title=Дай Чин гүрний Бүгд хууль (钦定大清会典则例) - 51-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8%E5%89%87%E4%BE%8B/%E5%8D%B7%E4%BA%94%E5%8D%81%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}</ref> |Цалин олгохгүй | colspan="2" |Цалин олгохгүй |} 1 ши буюу таар нь ойролцоогоор 100 литрийн багтаамжтай савны хэмжээ, 1 доу нь ойролцоогоор 1000 литр багтаамжтай савтай тэнцэнэ. == Мөн үзэх == * [[Гүнж]] * [[Хүргэн]] * [[Чин улсын гүнж нарын жагсаалт]] == Эшлэл == {{Reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |title=Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг |publisher=Өвөр Монголын Соёлын хэвлэлийн хороо|ref={{harvid|ӨМСХХ|1989a}}|volume=1 |year=1989 |edition=1 |location=Хөх хот |language=Монгол бичиг}} *{{Cite book |title=Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг |publisher=Өвөр Монголын Соёлын хэвлэлийн хороо|ref={{harvid|ӨМСХХ|1989b}}|volume=2 |year=1989b |edition=1 |location=Хөх хот |language=Монгол бичиг}} *{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Дай Чин гүрний Бүгд хууль (钦定大清会典则例) - 79-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%83%E5%8D%81%E4%B9%9D |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}} *{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Дай Чин гүрний Бүгд хууль (钦定大清会典则例) - 51-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8%E5%89%87%E4%BE%8B/%E5%8D%B7%E4%BA%94%E5%8D%81%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}} *{{Cite web |title=Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь - 3 дугаар дэвтэр |url=https://archive.wul.waseda.ac.jp/kosho/ho05/ho05_01928/ho05_01928_0003/ho05_01928_0003.html |access-date=2024-06-02 |website=archive.wul.waseda.ac.jp |page=6-7, 8 |language=Манж, Төвд, Монгол, Хотон, Хятад}}</ref><ref>{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Их Чин Улсын бүгд хууль - 1-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}} [[Ангилал:Цол]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Хэргэм]] oqtidm8pi0pwjyhb5ebxvx3hau5dp4s 859762 859761 2026-06-22T12:54:34Z Megzer 20491 859762 wikitext text/x-wiki '''Эфү''' ([[манж бичиг]]: {{МонголЮникод|ᡝᡶ᠋ᡠ}}; [[хятад үсэг|хятад ханз]]:額駙, Éfù) нь [[хүргэн]] гэсэн утгатай [[Манж үндэстэн|манж]] үг бөгөөд [[Чин улс]]ын [[Айсингиоро]] овгийн хаад ноёд өөрийн удмын [[Гүнж|гүнж]], гэгэ нарын хүргэнд өгч байсан цол гуншин юм. Манжийн харъяаны бүх монгол аймаг, хошуудаас зөвхөн өвөр монголын 13 хошуу, ар монголын 5-6 хошуудаас бэлтгэл эфү буюу бэлтгэл хүргэнд сонгогдох эрхтэй байсан бөгөөд цөөнгүй тооны ноёд, тайж нар манжийн хаад ноёдын гүнж, гэгэтэй хуримлаж, манжийн эфү буюу хүргэн болж байсан. Энэ дотроос Хорчины 6 хошуу, Алашаа хошуу, Зостын чуулганы Харчин хошууд, Халхын [[Эфү Цэрэн|Цэрэн]] чин вангийн хошууны ноёд онцгойлон тогтмол шахуу манжтай худ ургийн зузаан харилцаатай явж ирсэн. [[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг|ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг]] хэмээх хуулийн 25-р бүлгийн 828-р зүйлд бэлтгэл эфүд сонгогдох эрхтэй дараах 13 хошууг{{sfn|ӨМСХХ|1989b|pp=447-448}} тэмдэглэжээ: # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] (Хошой Түшээт чин вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] (Хошой Бодлоготой чин вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу|Хорчин зүүн гарын дундад хошуу]] (Хошой Дархан чин вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] (Төрийн Засагт жүн вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] (Хошой Бинт чин вангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин баруун гарын хошуу]] (Төрийн Дүүрэн жүн вангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин дундад хошуу]] (Тэргүүн зэргийн тавнангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин зүүн гарын хошуу]] (Тэргүүн зэргийн тавнангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] (Төрийн Дархан бэйлийн хошуу) # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Баарин баруун хошуу]] (Төрийн жүн вангийн хошуу), # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Онниудын баруун гарын хошуу]] (Төрийн Дүүрэн жүн вангийн хошуу), # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Аухан зүүн гарын хошуу]] (Төрийн жүн вангийн хошуу), # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Найман хошуу (Зуу Удын чуулган)|Найманы Дархан жүн вангийн хошуу]]. == Зэрэг дэв == Эфү нар нь ямар угсаа гаралтай эхнэр авснаас хамаарч тодорхой эрх мэдэл, дэсэд хуваагдаж байжээ. * Гүрний [[гүнж]] ([[Манж хэл|манж]]:{{МонголЮникод|ᡤᡠᡵᡠᠨ ᡳ<br>ᡤᡠᠩᠵᡠ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 固倫公主; [[Хаан|Хааны]] их хатнаас төрсөн охин)-тэй гэрлэвэл '''Гүрний эфү''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|ᡤᡠᡵᡠᠨ  ᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Хошой гүнж (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡤᡠᠩᠵᡠ}}; хятад: 和硕公主; Хааны бага хатан эсвэл хааны өргөмөл охин)-тэй гэрлэвэл '''Хошой гүнжийн хошой эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ ᡤᡠᠩᠵᡠ ᡳ<br>ᡥᠣᡧᠣᡳ ᡝᡶᡠ}}), * Хошой [[гэгэ]] (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 郡主; [[Чин ван|Хошой чин ван]]гийн авхай)-тэй гэрлэвэл '''Хошой эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Төрийн гэгэ (манж:{{MongolUnicode|ᡩᠣᡵᠣᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 縣主; [[Жүн ван|Төрийн жүн вангийн]] авхай)-тэй гэрлэвэл '''Төрийн эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡩᠣᡵᠣᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Төрийн бэйлийн охин төрийн гэгэ (манж:{{MongolUnicode|ᠪᡝᡳᠯᡝ ᡳ ᠵᡠᡳ<br>ᡩᠣᡵᠣᡳ ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 郡君; [[Бэйл|Төрийн бэйл]] эсвэл Чин вангийн бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл '''Төрийн бэйлийн эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡩᠣᡵᠣᡳ ᠪᡝᡳᠯᡝ<br>ᡳ ᡝᡶᡠ}}), * Хошууны гэгэ (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡡᠰᠠᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 縣君; [[Бэйс|Хошууны бэйс]] эсвэл Жүн вангийн бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл '''Хошууны эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡡᠰᠠᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Гүнгийн охин гэгэ (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡠᠩ ᠨᡳ<br>ᠵᡠᡳ ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 鄉君; [[Түшээ гүн]], [[Туслагч гүн]] эсвэл Бэйлийн бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл '''Гүнгийн гэгийн эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡠᠩ ᠨᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ ᡳ ᡝᡶᡠ}}) * 5-р зэргийн гэгэ (五品, [[Бэйс|Бэйсийн]] бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл бэйсийн эфү * 6-р зэргийн гэгэ (六品, [[Гүн|Гүнгийн]] бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл гүнгийн эфү гэж тус бүрт нь ялгаатай цол өгч нэрлэдэг байсан.{{sfn|Чин улсын түүхийн ноорог - 117-р дэвтэр}}<ref>{{Cite web |title=Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь - 3 дугаар дэвтэр |url=https://archive.wul.waseda.ac.jp/kosho/ho05/ho05_01928/ho05_01928_0003/ho05_01928_0003.html |access-date=2024-06-02 |website=archive.wul.waseda.ac.jp |page=6-7, 8 |language=Манж, Төвд, Монгол, Хотон, Хятад}}</ref><ref>{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Их Чин Улсын бүгд хууль - 1-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}</ref> == Цалин, хамжлага өрх, эрх мэдэл == Чин улсын хуулинд хаад ноёдын гүнж, гэгэ болон тэдний нөхөрүүд ямар хэмжээний эрх мэдэл, цалин пүнлүү, хамжлага өрх, хиа захирах зэргийг тодорхойлсон байдаг. === Хамжлага өрх === Гүрний эфү нь 40 хамжлага өрх, Хошой Эфү нь 30 хамжлага өрх, төрийн эфү 20 хамжлага өрх захирах эрхтэй байв.<ref name=":0">{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Дай Чин гүрний бүгд хууль - 79-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%83%E5%8D%81%E4%B9%9D |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}</ref> === Хиа захирах тоо === * Гүрний гүнж 50 хиа - Гүрний эфү 25 хиа<ref name=":0" /> * Хошой гүнж 40 хиа, * Хошой гэгэ 35 хиа - хошой гэгийн хошой эфү 25 хиа <ref name=":0" /> * Төрийн гэгэ 30 хиа - төрийн эфү 10 хиа<ref name=":0" /> * Бэйлийн гэгэ 25 хиа, * Хошууны гэгэ 20 хиа, * Гүнгийн гэгэ 10 хиа - гүнгийн эфү 6 хиа<ref name=":0" /> === Морь тэжээх тоо === Чин улсын төрөөс ар, өвөр монгол аймаг хошууны гүнж гэг, тэдний нөхөрүүдийн унаж эдлэх адууны тоог эрэмбэ дэс бүрээр нь нарийн тогтоожээ. * Гүрний [[Гүнж|гүнжийн]] тэжээх морь 45, унах морь 15 - Гүрний болон Хошой эфү тэжээх морь 25, унах морь 6<ref name=":0" /> * Хошой гүнжийн тэжээх морь 40, унах морь 13<ref name=":0" /> * Хошой гэгийн тэжээх морь 35, унах морь 10,<ref name=":0" /> * Төрийн гэгийн тэжээх морь 30, унах морь 8 - Төрийн эфү, Бэйлийн эфүгийн тэжээх морь 20, унах морь 4<ref name=":0" /> * Бэйлийн гэгийн тэжээх морь 25, унах морь 6,<ref name=":0" /> * Хошууны гэгийн тэжээх морь 20, унах морь 4 - Хошууны эфүгийн тэжээх морь 10, унах морь 3<ref name=":0" /> * Гүнгийн гэгийн тэжээх морь 8, унах морь 3 - Гүнгийн эфүгийн тэжээх морь 6, унах морь 1<ref name=":0" /> тус тус байдаг. === Жилийн цалин === Чин улсын хаад ноёдын гүнж, гэгэ тэдний эфү гэх хүргэнд жилийн цалинг хоёр төрлөөр олгож байсан. Эхнийх нь гүнж, нөхрийн хамт Чин улсын нийслэл [[Бээжин]] хотод очсон үед мөнгө, амуу будаа өгч, нутагтаа харьсан үед мөнгө, торго өгч байсан.{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=251-256}} Хэрэв монгол ноёны манж гэргий нас нөгчсний дараа дахин гэрлэх бол эфү цолыг хураалгаж, сул цалин авах эрхээ хураалгадаг байсан.{{sfn|ӨМСХХ|1989b|pp=448}} {| class="wikitable mw-collapsible" |+Гүнж, гэгэ, эфүгийн жилийн цалин пүнлүү<ref name=":0" />{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=251-256}} ! rowspan="2" |Цол ! colspan="2" |Нийслэл хот дахь жилийн цалин ! colspan="2" |Монгол нутагтаа харьсны дараах цалин |- |[[Чин Улсын Бүгд Хууль|Чин гүрний бүгд хууль]]: 79-р бүлэг |[[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг|ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг]]: 13-р бүлэг |Чин гүрний бүгд хууль: 79-р бүлэг |ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг: 13-р бүлэг |- |Гүрний гүнж | colspan="2" |400 [[лан]] мөнгө, 200 таар будаа{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=252}} | colspan="2" |1000 лан мөнгө, торго 30{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=252}} |- |Гүрний гүнжийн эфү | colspan="2" |300 лан мөнгө, 150 таар (石, ши) будаа{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254}} | colspan="2" |300 лан, торго 10{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254}} |- |Хошой гүнж | colspan="2" |300 лан мөнгө, 150 таар будаа{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=253}} |200 лан, торго 12 |400 лан, торго 15{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=253}} |- |Хошой гүнжийн эфү | colspan="2" |255 лан мөнгө, 127 таар 5 доу (斗) будаа |200 лан, торго 9 |255 лан, торго 9 |- |Хошой гэг |250 лан мөнгө, 125 таар будаа |160 лан, 80 таар будаа{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=253}} |150 лан, торго 10 |160 лан, торго 12{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=253}} |- |Хошой эфү |230 лан мөнгө, 115 таар будаа |100 лан, 50 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |100 лан, торго 8 |100 лан, торго 8{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Төрийн гэгэ |220 лан мөнгө, 110 таар будаа |110 лан, 55 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |100 лан, торго 8 |110 лан, торго 10{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Төрийн эфү |180 лан мөнгө, 90 таар будаа |60 лан, 30 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |50 лан, торго 5 |60 лан, торго 6{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Төрийн бэйлийн охин төрийн гэг |190 лан мөнгө, 95 таар будаа |60 лан, 30 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |50 лан, торго 6 |60 лан, торго 8{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Төрийн бэйлийн гэгийн эфү |155 лан мөнгө, 77 таар 5 доу будаа |50 лан, 25 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |40 лан, торго 4 |50 лан, торго 5{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Хошууны гэгэ |160 лан мөнгө, 80 таар будаа |50 лан, 25 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |40 лан, торго 5 |50 лан, торго 6{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Хошууны эфү |135 лан мөнгө, 65 таар будаа |40 лан, 20 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |30 лан, торго 3 |40 лан, торго 4{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Гүнгийн гэгэ |130 лан мөнгө, 65 таар будаа |40 лан, 20 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |30 лан, торго 4. |40 лан, торго 5{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Гүнгийн эфү |105 лан мөнгө, 52 таар 3 доу будаа<ref name=":1">{{Cite web |title=Дай Чин гүрний Бүгд хууль (钦定大清会典则例) - 51-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8%E5%89%87%E4%BE%8B/%E5%8D%B7%E4%BA%94%E5%8D%81%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}</ref> |Цалин олгохгүй | colspan="2" |Цалин олгохгүй |} 1 ши буюу таар нь ойролцоогоор 100 литрийн багтаамжтай савны хэмжээ, 1 доу нь ойролцоогоор 1000 литр багтаамжтай савтай тэнцэнэ. == Мөн үзэх == * [[Гүнж]] * [[Хүргэн]] * [[Чин улсын гүнж нарын жагсаалт]] == Эшлэл == {{Reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |title=Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг |publisher=Өвөр Монголын Соёлын хэвлэлийн хороо|ref={{harvid|ӨМСХХ|1989a}}|volume=1 |year=1989 |edition=1 |location=Хөх хот |language=Монгол бичиг}} *{{Cite book |title=Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг |publisher=Өвөр Монголын Соёлын хэвлэлийн хороо|ref={{harvid|ӨМСХХ|1989b}}|volume=2 |year=1989b |edition=1 |location=Хөх хот |language=Монгол бичиг}} *{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Дай Чин гүрний Бүгд хууль (钦定大清会典则例) - 79-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%83%E5%8D%81%E4%B9%9D |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}} *{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Дай Чин гүрний Бүгд хууль (钦定大清会典则例) - 51-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8%E5%89%87%E4%BE%8B/%E5%8D%B7%E4%BA%94%E5%8D%81%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}} *{{Cite web |title=Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь - 3 дугаар дэвтэр |url=https://archive.wul.waseda.ac.jp/kosho/ho05/ho05_01928/ho05_01928_0003/ho05_01928_0003.html |access-date=2024-06-02 |website=archive.wul.waseda.ac.jp |page=6-7, 8 |language=Манж, Төвд, Монгол, Хотон, Хятад}}</ref><ref>{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Их Чин Улсын бүгд хууль - 1-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}} [[Ангилал:Цол]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Хэргэм]] 1oecpyyii9wwejfkcybv6losttxm8cn 859763 859762 2026-06-22T12:56:08Z Megzer 20491 859763 wikitext text/x-wiki '''Эфү''' ([[манж бичиг]]: {{МонголЮникод|ᡝᡶ᠋ᡠ}}; [[хятад үсэг|хятад ханз]]:額駙, Éfù) нь [[хүргэн]] гэсэн утгатай [[Манж үндэстэн|манж]] үг бөгөөд [[Чин улс]]ын [[Айсингиоро]] овгийн хаад ноёд өөрийн удмын [[Гүнж|гүнж]], гэгэ нарын хүргэнд өгч байсан цол гуншин юм. Манжийн харъяаны бүх монгол аймаг, хошуудаас зөвхөн өвөр монголын 13 хошуу, ар монголын 5-6 хошуудаас бэлтгэл эфү буюу бэлтгэл хүргэнд сонгогдох эрхтэй байсан бөгөөд цөөнгүй тооны ноёд, тайж нар манжийн хаад ноёдын гүнж, гэгэтэй хуримлаж, манжийн эфү буюу хүргэн болж байсан. Энэ дотроос Хорчины 6 хошуу, Алашаа хошуу, Зостын чуулганы Харчин хошууд, Халхын [[Эфү Цэрэн|Цэрэн]] чин вангийн хошууны ноёд онцгойлон тогтмол шахуу манжтай худ ургийн зузаан харилцаатай явж ирсэн. [[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг|ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг]] хэмээх хуулийн 25-р бүлгийн 828-р зүйлд бэлтгэл эфүд сонгогдох эрхтэй дараах 13 хошууг{{sfn|ӨМСХХ|1989b|pp=447-448}} тэмдэглэжээ: # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] (Хошой Түшээт чин вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] (Хошой Бодлоготой чин вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу|Хорчин зүүн гарын дундад хошуу]] (Хошой Дархан чин вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] (Төрийн Засагт жүн вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] (Хошой Бинт чин вангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин баруун гарын хошуу]] (Төрийн Дүүрэн жүн вангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин дундад хошуу]] (Тэргүүн зэргийн тавнангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин зүүн гарын хошуу]] (Тэргүүн зэргийн тавнангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] (Төрийн Дархан бэйлийн хошуу) # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Баарин баруун хошуу]] (Төрийн жүн вангийн хошуу), # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Онниудын баруун гарын хошуу]] (Төрийн Дүүрэн жүн вангийн хошуу), # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Аухан зүүн гарын хошуу]] (Төрийн жүн вангийн хошуу), # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Найман хошуу (Зуу Удын чуулган)|Найманы Дархан жүн вангийн хошуу]]. == Зэрэг дэв == Эфү нар нь ямар угсаа гаралтай эхнэр авснаас хамаарч тодорхой эрх мэдэл, дэсэд хуваагдаж байжээ. * Гүрний [[гүнж]] ([[Манж хэл|манж]]:{{МонголЮникод|ᡤᡠᡵᡠᠨ ᡳ<br>ᡤᡠᠩᠵᡠ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 固倫公主; [[Хаан|Хааны]] их хатнаас төрсөн охин)-тэй гэрлэвэл '''Гүрний эфү''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|ᡤᡠᡵᡠᠨ  ᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Хошой гүнж (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡤᡠᠩᠵᡠ}}; хятад: 和硕公主; Хааны бага хатан эсвэл хааны өргөмөл охин)-тэй гэрлэвэл '''Хошой гүнжийн хошой эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ ᡤᡠᠩᠵᡠ ᡳ<br>ᡥᠣᡧᠣᡳ ᡝᡶᡠ}}), * Хошой [[гэгэ]] (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 郡主; [[Чин ван|Хошой чин ван]]гийн авхай)-тэй гэрлэвэл '''Хошой эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Төрийн гэгэ (манж:{{MongolUnicode|ᡩᠣᡵᠣᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 縣主; [[Жүн ван|Төрийн жүн вангийн]] авхай)-тэй гэрлэвэл '''Төрийн эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡩᠣᡵᠣᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Төрийн бэйлийн охин төрийн гэгэ (манж:{{MongolUnicode|ᠪᡝᡳᠯᡝ ᡳ ᠵᡠᡳ<br>ᡩᠣᡵᠣᡳ ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 郡君; [[Бэйл|Төрийн бэйл]] эсвэл Чин вангийн бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл '''Төрийн бэйлийн эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡩᠣᡵᠣᡳ ᠪᡝᡳᠯᡝ<br>ᡳ ᡝᡶᡠ}}), * Хошууны гэгэ (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡡᠰᠠᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 縣君; [[Бэйс|Хошууны бэйс]] эсвэл Жүн вангийн бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл '''Хошууны эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡡᠰᠠᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Гүнгийн охин гэгэ (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡠᠩ ᠨᡳ<br>ᠵᡠᡳ ᡤᡝᡤᡝ}}; хятад: 鄉君; [[Түшээ гүн]], [[Туслагч гүн]] эсвэл Бэйлийн бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл '''Гүнгийн гэгийн эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡠᠩ ᠨᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ ᡳ ᡝᡶᡠ}}) * 5-р зэргийн гэгэ (五品, [[Бэйс|Бэйсийн]] бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл бэйсийн эфү * 6-р зэргийн гэгэ (六品, [[Гүн|Гүнгийн]] бага хатнаас төрсөн авхай)-тэй гэрлэвэл гүнгийн эфү гэж тус бүрт нь ялгаатай цол өгч нэрлэдэг байсан.<ref>{{Cite web |title=Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь - 3 дугаар дэвтэр |url=https://archive.wul.waseda.ac.jp/kosho/ho05/ho05_01928/ho05_01928_0003/ho05_01928_0003.html |access-date=2024-06-02 |website=archive.wul.waseda.ac.jp |page=6-7, 8 |language=Манж, Төвд, Монгол, Хотон, Хятад}}</ref><ref>{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Их Чин Улсын бүгд хууль - 1-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}</ref> == Цалин, хамжлага өрх, эрх мэдэл == Чин улсын хуулинд хаад ноёдын гүнж, гэгэ болон тэдний нөхөрүүд ямар хэмжээний эрх мэдэл, цалин пүнлүү, хамжлага өрх, хиа захирах зэргийг тодорхойлсон байдаг. === Хамжлага өрх === Гүрний эфү нь 40 хамжлага өрх, Хошой Эфү нь 30 хамжлага өрх, төрийн эфү 20 хамжлага өрх захирах эрхтэй байв.<ref name=":0">{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Дай Чин гүрний бүгд хууль - 79-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%83%E5%8D%81%E4%B9%9D |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}</ref> === Хиа захирах тоо === * Гүрний гүнж 50 хиа - Гүрний эфү 25 хиа<ref name=":0" /> * Хошой гүнж 40 хиа, * Хошой гэгэ 35 хиа - хошой гэгийн хошой эфү 25 хиа <ref name=":0" /> * Төрийн гэгэ 30 хиа - төрийн эфү 10 хиа<ref name=":0" /> * Бэйлийн гэгэ 25 хиа, * Хошууны гэгэ 20 хиа, * Гүнгийн гэгэ 10 хиа - гүнгийн эфү 6 хиа<ref name=":0" /> === Морь тэжээх тоо === Чин улсын төрөөс ар, өвөр монгол аймаг хошууны гүнж гэг, тэдний нөхөрүүдийн унаж эдлэх адууны тоог эрэмбэ дэс бүрээр нь нарийн тогтоожээ. * Гүрний [[Гүнж|гүнжийн]] тэжээх морь 45, унах морь 15 - Гүрний болон Хошой эфү тэжээх морь 25, унах морь 6<ref name=":0" /> * Хошой гүнжийн тэжээх морь 40, унах морь 13<ref name=":0" /> * Хошой гэгийн тэжээх морь 35, унах морь 10,<ref name=":0" /> * Төрийн гэгийн тэжээх морь 30, унах морь 8 - Төрийн эфү, Бэйлийн эфүгийн тэжээх морь 20, унах морь 4<ref name=":0" /> * Бэйлийн гэгийн тэжээх морь 25, унах морь 6,<ref name=":0" /> * Хошууны гэгийн тэжээх морь 20, унах морь 4 - Хошууны эфүгийн тэжээх морь 10, унах морь 3<ref name=":0" /> * Гүнгийн гэгийн тэжээх морь 8, унах морь 3 - Гүнгийн эфүгийн тэжээх морь 6, унах морь 1<ref name=":0" /> тус тус байдаг. === Жилийн цалин === Чин улсын хаад ноёдын гүнж, гэгэ тэдний эфү гэх хүргэнд жилийн цалинг хоёр төрлөөр олгож байсан. Эхнийх нь гүнж, нөхрийн хамт Чин улсын нийслэл [[Бээжин]] хотод очсон үед мөнгө, амуу будаа өгч, нутагтаа харьсан үед мөнгө, торго өгч байсан.{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=251-256}} Хэрэв монгол ноёны манж гэргий нас нөгчсний дараа дахин гэрлэх бол эфү цолыг хураалгаж, сул цалин авах эрхээ хураалгадаг байсан.{{sfn|ӨМСХХ|1989b|pp=448}} {| class="wikitable mw-collapsible" |+Гүнж, гэгэ, эфүгийн жилийн цалин пүнлүү<ref name=":0" />{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=251-256}} ! rowspan="2" |Цол ! colspan="2" |Нийслэл хот дахь жилийн цалин ! colspan="2" |Монгол нутагтаа харьсны дараах цалин |- |[[Чин Улсын Бүгд Хууль|Чин гүрний бүгд хууль]]: 79-р бүлэг |[[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг|ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг]]: 13-р бүлэг |Чин гүрний бүгд хууль: 79-р бүлэг |ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг: 13-р бүлэг |- |Гүрний гүнж | colspan="2" |400 [[лан]] мөнгө, 200 таар будаа{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=252}} | colspan="2" |1000 лан мөнгө, торго 30{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=252}} |- |Гүрний гүнжийн эфү | colspan="2" |300 лан мөнгө, 150 таар (石, ши) будаа{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254}} | colspan="2" |300 лан, торго 10{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254}} |- |Хошой гүнж | colspan="2" |300 лан мөнгө, 150 таар будаа{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=253}} |200 лан, торго 12 |400 лан, торго 15{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=253}} |- |Хошой гүнжийн эфү | colspan="2" |255 лан мөнгө, 127 таар 5 доу (斗) будаа |200 лан, торго 9 |255 лан, торго 9 |- |Хошой гэг |250 лан мөнгө, 125 таар будаа |160 лан, 80 таар будаа{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=253}} |150 лан, торго 10 |160 лан, торго 12{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=253}} |- |Хошой эфү |230 лан мөнгө, 115 таар будаа |100 лан, 50 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |100 лан, торго 8 |100 лан, торго 8{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Төрийн гэгэ |220 лан мөнгө, 110 таар будаа |110 лан, 55 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |100 лан, торго 8 |110 лан, торго 10{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Төрийн эфү |180 лан мөнгө, 90 таар будаа |60 лан, 30 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |50 лан, торго 5 |60 лан, торго 6{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Төрийн бэйлийн охин төрийн гэг |190 лан мөнгө, 95 таар будаа |60 лан, 30 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |50 лан, торго 6 |60 лан, торго 8{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Төрийн бэйлийн гэгийн эфү |155 лан мөнгө, 77 таар 5 доу будаа |50 лан, 25 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |40 лан, торго 4 |50 лан, торго 5{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Хошууны гэгэ |160 лан мөнгө, 80 таар будаа |50 лан, 25 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |40 лан, торго 5 |50 лан, торго 6{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Хошууны эфү |135 лан мөнгө, 65 таар будаа |40 лан, 20 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |30 лан, торго 3 |40 лан, торго 4{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Гүнгийн гэгэ |130 лан мөнгө, 65 таар будаа |40 лан, 20 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |30 лан, торго 4. |40 лан, торго 5{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Гүнгийн эфү |105 лан мөнгө, 52 таар 3 доу будаа<ref name=":1">{{Cite web |title=Дай Чин гүрний Бүгд хууль (钦定大清会典则例) - 51-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8%E5%89%87%E4%BE%8B/%E5%8D%B7%E4%BA%94%E5%8D%81%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}</ref> |Цалин олгохгүй | colspan="2" |Цалин олгохгүй |} 1 ши буюу таар нь ойролцоогоор 100 литрийн багтаамжтай савны хэмжээ, 1 доу нь ойролцоогоор 1000 литр багтаамжтай савтай тэнцэнэ. == Мөн үзэх == * [[Гүнж]] * [[Хүргэн]] * [[Чин улсын гүнж нарын жагсаалт]] == Эшлэл == {{Reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |title=Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг |publisher=Өвөр Монголын Соёлын хэвлэлийн хороо|ref={{harvid|ӨМСХХ|1989a}}|volume=1 |year=1989 |edition=1 |location=Хөх хот |language=Монгол бичиг}} *{{Cite book |title=Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг |publisher=Өвөр Монголын Соёлын хэвлэлийн хороо|ref={{harvid|ӨМСХХ|1989b}}|volume=2 |year=1989b |edition=1 |location=Хөх хот |language=Монгол бичиг}} *{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Дай Чин гүрний Бүгд хууль (钦定大清会典则例) - 79-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%83%E5%8D%81%E4%B9%9D |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}} *{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Дай Чин гүрний Бүгд хууль (钦定大清会典则例) - 51-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8%E5%89%87%E4%BE%8B/%E5%8D%B7%E4%BA%94%E5%8D%81%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}} *{{Cite web |title=Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь - 3 дугаар дэвтэр |url=https://archive.wul.waseda.ac.jp/kosho/ho05/ho05_01928/ho05_01928_0003/ho05_01928_0003.html |access-date=2024-06-02 |website=archive.wul.waseda.ac.jp |page=6-7, 8 |language=Манж, Төвд, Монгол, Хотон, Хятад}} *{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Их Чин Улсын бүгд хууль - 1-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}} [[Ангилал:Цол]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Хэргэм]] ryynpy075ft8knhj3c4f0dzt67comrf 859764 859763 2026-06-22T13:06:53Z Megzer 20491 859764 wikitext text/x-wiki '''Эфү''' ([[манж бичиг]]: {{МонголЮникод|ᡝᡶ᠋ᡠ}}; [[хятад үсэг|хятад ханз]]:額駙, Éfù) нь [[хүргэн]] гэсэн утгатай [[Манж үндэстэн|манж]] үг бөгөөд [[Чин улс]]ын [[Айсингиоро]] овгийн хаад ноёд өөрийн удмын [[Гүнж|гүнж]], гэгэ нарын хүргэнд өгч байсан цол гуншин юм. Манжийн харъяаны бүх монгол аймаг, хошуудаас зөвхөн өвөр монголын 13 хошуу, ар монголын 5-6 хошуудаас бэлтгэл эфү буюу бэлтгэл хүргэнд сонгогдох эрхтэй байсан бөгөөд цөөнгүй тооны ноёд, тайж нар манжийн хаад ноёдын гүнж, гэгэтэй хуримлаж, манжийн эфү буюу хүргэн болж байсан. Энэ дотроос Хорчины 6 хошуу, Алашаа хошуу, Зостын чуулганы Харчин хошууд, Халхын [[Эфү Цэрэн|Цэрэн]] чин вангийн хошууны ноёд онцгойлон тогтмол шахуу манжтай худ ургийн зузаан харилцаатай явж ирсэн. [[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг|ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг]] хэмээх хуулийн 25-р бүлгийн 828-р зүйлд бэлтгэл эфүд сонгогдох эрхтэй дараах 13 хошууг{{sfn|ӨМСХХ|1989b|pp=447-448}} тэмдэглэжээ: # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] (Хошой Түшээт чин вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] (Хошой Бодлоготой чин вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу|Хорчин зүүн гарын дундад хошуу]] (Хошой Дархан чин вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] (Төрийн Засагт жүн вангийн хошуу), # [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] (Хошой Бинт чин вангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин баруун гарын хошуу]] (Төрийн Дүүрэн жүн вангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин дундад хошуу]] (Тэргүүн зэргийн тавнангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин зүүн гарын хошуу]] (Тэргүүн зэргийн тавнангийн хошуу), # [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] (Төрийн Дархан бэйлийн хошуу) # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Баарин баруун хошуу]] (Төрийн жүн вангийн хошуу), # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Онниудын баруун гарын хошуу]] (Төрийн Дүүрэн жүн вангийн хошуу), # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Аухан зүүн гарын хошуу]] (Төрийн жүн вангийн хошуу), # [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Найман хошуу (Зуу Удын чуулган)|Найманы Дархан жүн вангийн хошуу]]. == Зэрэг дэв == Эфү нар нь ямар угсаа гаралтай эхнэр авснаас хамаарч тодорхой эрх мэдэл, дэсэд хуваагдаж байжээ. * Гүрний [[гүнж]] ([[Манж хэл|манж]]:{{МонголЮникод|ᡤᡠᡵᡠᠨ ᡳ<br>ᡤᡠᠩᠵᡠ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 固倫公主; [[Хаан|Хааны]] их хатнаас төрсөн охин)-тэй гэрлэвэл '''Гүрний эфү''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|ᡤᡠᡵᡠᠨ  ᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Хошой гүнж ({{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡤᡠᠩᠵᡠ}}; 和硕公主; Хааны бага хатан эсвэл хааны өргөмөл охин)-тэй гэрлэвэл '''Хошой гүнжийн хошой эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ ᡤᡠᠩᠵᡠ ᡳ<br>ᡥᠣᡧᠣᡳ ᡝᡶᡠ}}), * Хошой гэг ({{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ}}; 郡主; [[Чин ван|Хошой чин ван]]гийн их хатнаас төрсөн охин)-тэй гэрлэвэл '''Хошой эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Төрийн гэг ({{MongolUnicode|ᡩᠣᡵᠣᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ}}; 縣主; [[Жүн ван|Төрийн жүн вангийн]] их хатнаас төрсөн охин)-тэй гэрлэвэл '''Төрийн эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡩᠣᡵᠣᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Төрийн бэйлийн охин төрийн гэг ({{MongolUnicode|ᠪᡝᡳᠯᡝ ᡳ ᠵᡠᡳ<br>ᡩᠣᡵᠣᡳ ᡤᡝᡤᡝ}}; 郡君; [[Бэйл|Төрийн бэйл]] эсвэл Чин вангийн бага хатан, татвар эмээс төрсөн охин)-тэй гэрлэвэл '''Төрийн бэйлийн эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡩᠣᡵᠣᡳ ᠪᡝᡳᠯᡝ<br>ᡳ ᡝᡶᡠ}}), * Хошууны гэг ({{MongolUnicode|ᡤᡡᠰᠠᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ}}; 縣君; [[Бэйс|Хошууны бэйс]] эсвэл Жүн вангийн бага хатан, татвар эмээс төрсөн охин)-тэй гэрлэвэл '''Хошууны эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡡᠰᠠᡳ<br>ᡝᡶᡠ}}), * Гүнгийн охин гэг ({{MongolUnicode|ᡤᡠᠩ ᠨᡳ<br>ᠵᡠᡳ ᡤᡝᡤᡝ}}; 鄉君; [[Түшээ гүн]], [[Туслагч гүн]] эсвэл Бэйлийн бага хатан, татвар эмээс төрсөн охин)-тэй гэрлэвэл '''Гүнгийн гэгийн эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡠᠩ ᠨᡳ<br>ᡤᡝᡤᡝ ᡳ ᡝᡶᡠ}}) * 5-р зэргийн гэг (五品, [[Бэйс|Бэйсийн]] бага хатан, татвар эмээс төрсөн охин)-тэй гэрлэвэл бэйсийн эфү * 6-р зэргийн гэг (六品, [[Гүн|Гүнгийн]] бага хатан, татвар эмээс төрсөн охин)-тэй гэрлэвэл гүнгийн эфү гэж тус бүрт нь ялгаатай цол өгч нэрлэдэг байсан.<ref>{{Cite web |title=Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь - 3 дугаар дэвтэр |url=https://archive.wul.waseda.ac.jp/kosho/ho05/ho05_01928/ho05_01928_0003/ho05_01928_0003.html |access-date=2024-06-02 |website=archive.wul.waseda.ac.jp |page=6-7, 8 |language=Манж, Төвд, Монгол, Хотон, Хятад}}</ref><ref>{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Их Чин Улсын бүгд хууль - 1-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}</ref> == Цалин, хамжлага өрх, эрх мэдэл == Чин улсын хуулинд хаад ноёдын гүнж, гэгэ болон тэдний нөхөрүүд ямар хэмжээний эрх мэдэл, цалин пүнлүү, хамжлага өрх, хиа захирах зэргийг тодорхойлсон байдаг. === Хамжлага өрх === Гүрний эфү нь 40 хамжлага өрх, Хошой Эфү нь 30 хамжлага өрх, төрийн эфү 20 хамжлага өрх захирах эрхтэй байв.<ref name=":0">{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Дай Чин гүрний бүгд хууль - 79-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%83%E5%8D%81%E4%B9%9D |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}</ref> === Хиа захирах тоо === * Гүрний гүнж 50 хиа - Гүрний эфү 25 хиа<ref name=":0" /> * Хошой гүнж 40 хиа, * Хошой гэгэ 35 хиа - хошой гэгийн хошой эфү 25 хиа <ref name=":0" /> * Төрийн гэгэ 30 хиа - төрийн эфү 10 хиа<ref name=":0" /> * Бэйлийн гэгэ 25 хиа, * Хошууны гэгэ 20 хиа, * Гүнгийн гэгэ 10 хиа - гүнгийн эфү 6 хиа<ref name=":0" /> === Морь тэжээх тоо === Чин улсын төрөөс ар, өвөр монгол аймаг хошууны гүнж гэг, тэдний нөхөрүүдийн унаж эдлэх адууны тоог эрэмбэ дэс бүрээр нь нарийн тогтоожээ. * Гүрний [[Гүнж|гүнжийн]] тэжээх морь 45, унах морь 15 - Гүрний болон Хошой эфү тэжээх морь 25, унах морь 6<ref name=":0" /> * Хошой гүнжийн тэжээх морь 40, унах морь 13<ref name=":0" /> * Хошой гэгийн тэжээх морь 35, унах морь 10,<ref name=":0" /> * Төрийн гэгийн тэжээх морь 30, унах морь 8 - Төрийн эфү, Бэйлийн эфүгийн тэжээх морь 20, унах морь 4<ref name=":0" /> * Бэйлийн гэгийн тэжээх морь 25, унах морь 6,<ref name=":0" /> * Хошууны гэгийн тэжээх морь 20, унах морь 4 - Хошууны эфүгийн тэжээх морь 10, унах морь 3<ref name=":0" /> * Гүнгийн гэгийн тэжээх морь 8, унах морь 3 - Гүнгийн эфүгийн тэжээх морь 6, унах морь 1<ref name=":0" /> тус тус байдаг. === Жилийн цалин === Чин улсын хаад ноёдын гүнж, гэг тэдний эфү гэх хүргэнд жилийн цалинг хоёр төрлөөр олгож байсан. Эхнийх нь гүнж, нөхрийн хамт Чин улсын нийслэл [[Бээжин]] хотод очсон үед мөнгө, амуу будаагаар тооцон, монгол нутагт харьсан үед мөнгө, торго өгч байсан.{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=251-256}} Хэрэв монгол ноёны манж гэргий нас нөгчсний дараа дахин гэрлэх бол эфү цолыг хураалгаж, сул цалин авах эрхээ мөн хураалгадаг байсан.{{sfn|ӨМСХХ|1989b|pp=448}} {| class="wikitable mw-collapsible" |+Гүнж, гэгэ, эфүгийн жилийн цалин пүнлүү<ref name=":0" />{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=251-256}} ! rowspan="2" |Цол ! colspan="2" |Нийслэл хот дахь жилийн цалин ! colspan="2" |Монгол нутагтаа харьсны дараах цалин |- |[[Чин Улсын Бүгд Хууль|Чин гүрний бүгд хууль]]: 79-р бүлэг |[[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг|ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг]]: 13-р бүлэг |Чин гүрний бүгд хууль: 79-р бүлэг |ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг: 13-р бүлэг |- |Гүрний [[гүнж]] | colspan="2" |400 [[лан]] мөнгө, 200 таар будаа{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=252}} | colspan="2" |1000 лан мөнгө, торго 30{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=252}} |- |Гүрний гүнжийн эфү | colspan="2" |300 лан мөнгө, 150 таар (石, ши) будаа{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254}} | colspan="2" |300 лан, торго 10{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254}} |- |Хошой гүнж | colspan="2" |300 лан мөнгө, 150 таар будаа{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=253}} |200 лан, торго 12 |400 лан, торго 15{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=253}} |- |Хошой гүнжийн эфү | colspan="2" |255 лан мөнгө, 127 таар 5 доу (斗) будаа |200 лан, торго 9 |255 лан, торго 9 |- |Хошой [[гэг]] |250 лан мөнгө, 125 таар будаа |160 лан, 80 таар будаа{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=253}} |150 лан, торго 10 |160 лан, торго 12{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=253}} |- |Хошой эфү |230 лан мөнгө, 115 таар будаа |100 лан, 50 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |100 лан, торго 8 |100 лан, торго 8{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Төрийн гэгэ |220 лан мөнгө, 110 таар будаа |110 лан, 55 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |100 лан, торго 8 |110 лан, торго 10{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Төрийн эфү |180 лан мөнгө, 90 таар будаа |60 лан, 30 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |50 лан, торго 5 |60 лан, торго 6{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Төрийн бэйлийн охин төрийн гэг |190 лан мөнгө, 95 таар будаа |60 лан, 30 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |50 лан, торго 6 |60 лан, торго 8{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Төрийн бэйлийн гэгийн эфү |155 лан мөнгө, 77 таар 5 доу будаа |50 лан, 25 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |40 лан, торго 4 |50 лан, торго 5{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Хошууны гэг |160 лан мөнгө, 80 таар будаа |50 лан, 25 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |40 лан, торго 5 |50 лан, торго 6{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Хошууны эфү |135 лан мөнгө, 65 таар будаа |40 лан, 20 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |30 лан, торго 3 |40 лан, торго 4{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Гүнгийн гэг |130 лан мөнгө, 65 таар будаа |40 лан, 20 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |30 лан, торго 4. |40 лан, торго 5{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} |- |Гүнгийн эфү |105 лан мөнгө, 52 таар 3 доу будаа<ref name=":1">{{Cite web |title=Дай Чин гүрний Бүгд хууль (钦定大清会典则例) - 51-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8%E5%89%87%E4%BE%8B/%E5%8D%B7%E4%BA%94%E5%8D%81%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}</ref> |Цалин олгохгүй | colspan="2" |Цалин олгохгүй |} 1 ши буюу таар нь ойролцоогоор 100 литрийн багтаамжтай савны хэмжээ, 1 доу нь ойролцоогоор 1000 литр багтаамжтай савтай тэнцэнэ. == Мөн үзэх == * [[Гүнж]] * [[Хүргэн]] * [[Чин улсын гүнж нарын жагсаалт]] == Эшлэл == {{Reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |title=Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг |publisher=Өвөр Монголын Соёлын хэвлэлийн хороо|ref={{harvid|ӨМСХХ|1989a}}|volume=1 |year=1989 |edition=1 |location=Хөх хот |language=Монгол бичиг}} *{{Cite book |title=Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг |publisher=Өвөр Монголын Соёлын хэвлэлийн хороо|ref={{harvid|ӨМСХХ|1989b}}|volume=2 |year=1989b |edition=1 |location=Хөх хот |language=Монгол бичиг}} *{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Дай Чин гүрний Бүгд хууль (钦定大清会典则例) - 79-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%83%E5%8D%81%E4%B9%9D |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}} *{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Дай Чин гүрний Бүгд хууль (钦定大清会典则例) - 51-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8%E5%89%87%E4%BE%8B/%E5%8D%B7%E4%BA%94%E5%8D%81%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}} *{{Cite web |title=Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь - 3 дугаар дэвтэр |url=https://archive.wul.waseda.ac.jp/kosho/ho05/ho05_01928/ho05_01928_0003/ho05_01928_0003.html |access-date=2024-06-02 |website=archive.wul.waseda.ac.jp |page=6-7, 8 |language=Манж, Төвд, Монгол, Хотон, Хятад}} *{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Их Чин Улсын бүгд хууль - 1-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}} [[Ангилал:Цол]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Хэргэм]] iv5mkwrfhpzcefb7za5gxq5kgrjr4ql 0 66614 859808 859354 2026-06-22T20:30:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859808 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-06-22 20:30:53 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] k3tq63pxlv3uvskbt9olb1wuh63hxf9 0 76437 859844 809436 2026-06-22T22:38:40Z Enkhsaihan2005 64429 859844 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн Тэмцээн | name = 2018 оны Хөлбөмбөгийн Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн | kontinent = | jahr = | land = {{RUS|2=Оросын Холбооны Улс}} | untertitel = ''2018 FIFA World Cup Russia'' | bild = 2018 FIFA World Cup Russia (Wordmark).svg | bildgroesse = 200 | bildunterschrift = | bewerber = 211 | teilnehmer = 32 | sieger = {{FRA|Францын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} | anzahl = 2 | erstes spiel = 6-р сарын 14 ([[Лужники олимпын цэнгэлдэх хүрээлэн|Москва]]) | endspiel = 7-р сарын 15 (Москва) | spiele = 64 | tore = 169 | zuschauer = {{#expr: <!--A групп-->+ 78011 + 27015 + 64468 + 42678 + 41970 + 36823 <!--B групп-->+ 62548 + 43866 + 78011 + 42718 + 41685 + 33973 <!--C групп-->+ 41279 + 40502 + 40727 + 32789 + 78011 + 44073 <!--D групп-->+ 44190 + 31136 + 43319 + 40904 + 64468 + 43472 <!--E групп-->+ 41432 + 43109 + 64468 + 33167 + 44190 + 43319 <!--F групп-->+ 78011 + 42300 + 43472 + 44287 + 41835 + 33061 <!--G групп-->+ 43257 + 41064 + 44190 + 43319 + 33973 + 37168 <!--H групп-->+ 40842 + 44190 + 32572 + 42873 + 42189 + 41970 <!--Шөвгийн найм-->+ 42873 + 44287 + 78011 + 40851 + 41970 + 41466 + 64042 + 44190 <!--Шөвгийн дөрөв-->+ 43319 + 42873 + 39991 + 44287 <!--Хагас шигшээ-->+ 64286 + 78011 <!--3-р байрын төлөө-->+ 64406 <!--Аваргын төлөө-->+ 78011 }} | torschützenkönig = {{ENG|Ziel=Харри Кейн}} (6 гоол) | bester spieler = {{HRV|Ziel=Лука Модрич}} | bester torhüter = {{BEL|Ziel=Тибо Куртуа}} | gelbe karten = 219 | gelbrote karten = 2 | rote karten = 2 | strafstöße = 29 }} '''2018 оны Хөлбөмбөгийн Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн ''' ([[Орос хэл|оросоор]] Чемпионат мира по футболу 2018, [[Англи хэл|англиар]] 2018 FIFA World Cup) нь 21 дэх удаагаа зохион байгуулагдаж буй тэмцээн юм. Одоогоор Орос улсад 6-р сарын 14-нээс эхлэн явагдаж байгаа бөгөөд 2018 оны 7-р сарын 15-нд сүүлийн тоглолтоо хийснээр 2018 оны [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] дуусах болно. [[Зүүн Европ]]т зохион байгуулагдаж буй хөлбөмбөгийн анхны дэлхийн аваргын тэмцээн [[Европ|Европ тив]]д зохиогдсон 11 дахь удаагийн дэлхийн аврага шалгаруулах тэмцээн. Европ болон ази тивийн бүс нутгийг хамран зохиогдож буй анхны спортын тэмцээн юм. 14.2 тэрбум долларын өртөгтэйгээр зохиогдож буй уг тэмцээн нь дэлхийн хамгийн үнэтэй хөлбөмбөгийн тэмцээн юм. 2018 оны уг дэлхийн аврагын хамгийн том онцлог нь  видео туслах шүүгч буюу [[video assistant referees]] (VARs) гэх төхөөрөмжийг шинээр нэвтрүүлсэн явдал юм. Дөрвөн жилийн дараах ээлжит тэмцээн буюу 2022 оны Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн [[Баруун Ази|Баруун Өмнөд Ази]] тивийн төлөөлөл [[Катар|Катар улс]]ад зохион байгуулагдана. == Тэмцээний тов == [[2018]], [[2022]] оны ДАШТ-ийг зохион байгуулах тендерийн журам 2009 оны 1-р сард эхэлсэн бөгөөд үндэсний хороо 2009 оны 2-р сарын 2 хүртэл улс орнуудын сонирхлыг бүртгэж байжээ. Есөн улс 2018 оны [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-ийг [[зохион байгуулах эрх]]ийн төлөө саналаа ирүүлж [[Мексик]], [[Индонез]] 2010 оны 2-р сард [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-н зохион байгуулах эрхээс татгалзсан. Зохион байгуулах эрх авах шалгаруулалтын явцад [[Европын Холбоо|UEFA]]-ийн бус гурван улс ([[Австрали]], [[Япон]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]])-ыг 2018 хөлбөмбөгийн ДАШТ-ийг зохион байгуулах эрхээс хасаж, [[Европын Холбоо|UEFA (Европын холбоо)]]-ын улс орнуудыг 2022 оны [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-ийг зохион байгуулах эрхээс хассан. Иймээс 2018 оны ДАШТ зохион байгуулах эрх авахаар [[европ]]ын 4 улс өрсөлдөж ([[Англи]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Нидерланд]] / [[Бельги]], [[Португал]] / [[Испани]]) 2010 оны 12-р сарын 2-нд [[Цюрих]]т болсон 22 гишүүнтэй [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА-гийн Гүйцэтгэх Хороо]]ны сонгуульт хурлаар [[Оросын Холбооны Улс|Орос]] улс зохион байгуулах эрхээ авсан юм. == Тоглолт зохиогдох хотууд == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !colspan=2|[[Москва]] ![[Санкт-Петербург]] ![[Сочи]] |- |[[Лужники цэнгэлдэх хүрээлэн]] |[[Открытие Арена]]<br />'''{{small|(Спартак цэнгэлдэх хүрээлэн)}}''' |[[Газпром Арена]]<br />'''{{small|(Санкт-Петербург цэнгэлдэх хүрээлэн)}}''' |[[Фишт олимпын цэнгэлдэх хүрээлэн]]<br />'''{{small|(Фишт цэнгэлдэх хүрээлэн)}}''' |- |Багтаамж: '''78,011'''<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=810/index.html |title=Luzhniki Stadium |website=FIFA.com |publisher=Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116193913/http://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=810/index.html |archive-date=2017-11-16 |access-date=2026-06-22}}</ref> |Багтаамж: '''44,190'''<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5030706/index.html |title=Spartak Stadium |website=FIFA.com |publisher=Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614171629/https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5030706/index.html |archive-date=2018-06-14 |access-date=2026-06-22}}</ref> |Багтаамж: '''64,468'''<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031303/index.html |title=Saint Petersburg Stadium |website=FIFA.com |publisher=Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо |archive-url=https://web.archive.org/web/20171206005821/https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031303/index.html |archive-date=2017-12-06 |access-date=2026-06-22}}</ref> |Багтаамж: '''44,287'''<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031302/index.html |title=Fisht Stadium |website=FIFA.com |publisher=Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615083459/https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031302/index.html |archive-date=2018-06-15 |access-date=2026-06-22}}</ref> |- |[[File:Olympiastadion Luschniki.jpg|200x200px]] |[[File:Stadium Spartak in Moscow (cropped).jpg|frameless|200x200px]] |[[File:Spb 06-2017 img40 Krestovsky Stadium (cropped).jpg|200x200px]] |[[File:Sochi adler aerial view 2018 23.jpg|200x200px]] |- ![[Волгоград]] !rowspan=8 colspan=2|{{Location map+ |Европын Орос |width=412 |float=center |caption=2018 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ийг зохион байгуулагч хотуудын байршил. |places= {{Location map~ |Европын Орос |lat_deg=55|lat_min=45|lon_deg=37|lon_min=37|position=left |mark=Blue pog.svg|marksize=10|label=[[Москва]]}} {{Location map~ |Европын Орос |lat_deg=59|lat_min=58|lon_deg=30|lon_min=13|position=right |label=[[Санкт-Петербург]]}} {{Location map~ |Европын Орос |lat_deg=54|lat_min=53|lon_deg=20|lon_min=29|position=right |label=[[Калининград]]}} {{Location map~ |Европын Орос |lat_deg=56|lat_min=16|lon_deg=43|lon_min=53|position=top |label=[[Доод Новгород]]}} {{Location map~ |Европын Орос |lat_deg=55|lat_min=49|lon_deg=49|lon_min=09|position=right |label=[[Казань]]}} {{Location map~ |Европын Орос |lat_deg=53|lat_min=14|lon_deg=50|lon_min=16|position=right |label=[[Самара]]}} {{Location map~ |Европын Орос |lat_deg=48|lat_min=44|lon_deg=44|lon_min=32|position=right|label=[[Волгоград]]}} {{Location map~ |Европын Орос |lat_deg=54|lat_min=10|lon_deg=45|lon_min=11|position=left|label=[[Саранск]]}} {{Location map~ |Европын Орос |lat_deg=43|lat_min=34|lon_deg=39|lon_min=51|position=right |label=[[Сочи]]}} {{Location map~ |Европын Орос |lat_deg=47|lat_min=14|lon_deg=39|lon_min=43|position=right |label=[[Донын Ростов]]}} {{Location map~ |Европын Орос |lat_deg=56|lat_min=50|lon_deg=60|lon_min=35|position=left|label=[[Екатеринбург]]}} }} ![[Донын Ростов]] |- |[[Волгоград Арена]] |[[Ростов Арена]] |- |Багтаамж: '''43,713'''<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5000569/index.html |title=Volgograd Arena |website=FIFA.com |publisher=Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015020710/http://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5000569/index.html |archive-date=2017-10-15 |access-date=2026-06-22}}</ref> |Багтаамж: '''43,472'''<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5000547/index.html |title=Rostov Arena |website=FIFA.com |publisher=Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615083318/https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5000547/index.html |archive-date=2018-06-15 |access-date=2026-06-22}}</ref> |- |[[File:Volgograd arena aerial view 1.jpg|200x200px]] |[[File:Rostov Arena 2021.jpg|200x200px]] |- ![[Доод Новгород]] ![[Казань]] |- |[[Доод Новгород цэнгэлдэх хүрээлэн]] |[[Казань Арена]] |- |Багтаамж: '''43,319'''<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5001165/index.html |title=Nizhny Novgorod Stadium |website=FIFA.com |publisher=Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615083412/https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5001165/index.html |archive-date=2018-06-15 |access-date=2026-06-22}}</ref> |Багтаамж: '''42,873'''<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5028773/index.html |title=Kazan Arena |website=FIFA.com |publisher=Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615083439/https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5028773/index.html |archive-date=2018-06-15 |access-date=2026-06-22}}</ref> |- |[[File:Nizhny Novgorod Stadium asv2019-05.jpg|204x204px]] |[[File:Kazan-kazanarena-b.jpg|200x200px]] |- ![[Самара]] ![[Саранск]] ![[Калининград]] ![[Екатеринбург]] |- |[[Самара Арена]] |[[Мордова Арена]] |[[Калининградын цэнгэлдэх хүрээлэн]] |[[Төв цэнгэлдэх хүрээлэн (Екатеринбург)|Төв цэнгэлдэх хүрээлэн]]<br />'''{{small|(Екатеринбург Арена)}}''' |- |Багтаамж: '''41,970'''<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5001246/index.html |title=Samara Arena |website=FIFA.com |publisher=Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612163614/https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5001246/index.html |archive-date=2018-06-12 |access-date=2026-06-22}}</ref> |Багтаамж: '''41,685'''<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031301/index.html |title=Mordovia Arena |website=FIFA.com |publisher=Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо |archive-url=https://web.archive.org/web/20180514213744/http://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031301/index.html |archive-date=2018-05-14 |access-date=2026-06-22}}</ref> |Багтаамж: '''33,973'''<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5000437/index.html |title=Kaliningrad Stadium |website=FIFA.com |publisher=Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо |archive-url=https://web.archive.org/web/20171008114652/http://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5000437/index.html |archive-date=2017-10-08 |access-date=2026-06-22}}</ref> |Багтаамж: '''33,061'''<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031304/index.html |title=Ekaterinburg Arena |website=FIFA.com |publisher=Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331173605/http://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031304/index.html |archive-date=2018-03-31 |access-date=2026-06-22}}</ref> |- |[[File:Samara Arena.jpg|200x200px]] |[[File:MordoviaArenaStadium.jpg|200x200px]] |[[File:Kaliningrad stadium - 2018-04-07.jpg|alt=|200x200px]] |[[File:E-burg asv2019-05 img22 Central Stadium.jpg|204x204px]] |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|2018 FIFA World Cup|2018 оны Хөлбөмбөгийн Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн }} * [https://www.fifa.com/worldcup/archive/russia2018/ FIFA.com 2018 website] * [https://web.archive.org/web/20180620035520/https://resources.fifa.com/image/upload/2018-fifa-world-cup-russiatm-match-schedule-2667162-2667165.pdf?cloudid=z5mwiwbzi0fcagofsnd1 2018 FIFA World Cup Russia – Match Schedule] == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} [[Ангилал:2018 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн| ]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|#2018]] [[Ангилал:Оросын спортын арга хэмжээ|Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] [[Ангилал:2018 оны хөлбөмбөгийн арга хэмжээ|Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] kzkdhd0nyrmqwfoct1uznhlg2rxbzix 0 76568 859803 547859 2026-06-22T19:42:59Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Орхоны бичээс]] 859803 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Орхоны бичээс]] 4cqh0t00bnpv60zfdxchd06fby6b15x 0 92229 859855 850175 2026-06-23T01:13:01Z Avirmed Batsaikhan 53733 859855 wikitext text/x-wiki '''Логийн Цог''' ([[1952 он]]ы [[6 сарын 23|зургаадугаар сарын 23]]-нд<ref>{{Cite web |url=http://2016.ardiinelch.mn/allpoll.php?id=69&page=2 |title=ardiinelch.mn |access-date=2021-06-30 |archive-date=2021-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182301/http://2016.ardiinelch.mn/allpoll.php?id=69&page=2 |url-status=dead }}</ref> [[Улаанбаатар]]т төрсөн) -Улсын Их Хурлын гишүүн, Хууль зүйн сайдын албан тушаал хашиж байсан. 1970 онд 10-н жилийн 1-р дунд сургууль, 1977 онд ЗХУ-ын Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн хуулийн факультет, 1988 онд ЗХУ-ын КНТХ-ны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академи тус тус төгссөн. Тэрбээр 1977-1986 онд Улсын Прокурорын газарт хэлтсийн прокурор, хэлтсийн дарга, 1988-1990 онд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намын]] төв хорооны дэргэдэх намын хянан шалгах хороонд байцаагч, 1990-1992 онд Улсын Бага Хурлын Хууль зүйн байнгын хорооны дарга, 1996-1999 онд Монгол Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, улмаар  1999 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хууль зүйн сайдын албыг хашиж байв. Л.Цог Улсын Их Хурлын 2012 оны зургаа дахь удаагийн сонгуулиар Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдож, улмаар МАХН-МҮАН-ын "Шударга ёс" эвслээс УИХ-ын дэд даргаар сонгогдон ажиллаж байсан. Орос хэлтэй. == Эх сурвалж == <references/> {{DEFAULTSORT:Цог, Логийн}} [[Ангилал:Монголын хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын Улсын прокурор]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1952 онд төрсөн]] r6yq207ie3y6qif2stqgypieass70v6 0 98737 859849 741842 2026-06-22T22:55:40Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Бендер]] to [[Бендер, Молдав]] 741842 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Приднестрийн суурин |NameRumänisch = Tighina / Bender |NameRussisch = Бендеры |NameUkrainisch = Бендери |Wappen = Coat of arms of Bendery.svg |Flagge = Bendery-Flag-2003b.png |Rajon = Бендер хотын тойрог |Gegründet = 1408 |lat_deg = 46 | lat_min = 49 | lat_sec = 50 |lon_deg = 29 | lon_min = 28 | lon_sec = 16 |Höhe = 15 |Einwohner = 93751 |EinwohnerStand = 2010<ref>{{Webarchiv | url=http://mepmr.org/zip/gss/soc.eco.razv.all.09.zip | wayback=20100908160006 | text=''СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКОЕ РАЗВИТИЕ ПРИДНЕСТРОВСКОЙ МОЛДАВСКОЙ РЕСПУБЛИКИ 2009''}}, S. 74 (Stand: 1. Januar 2010)</ref> |Metropolregion = |Fläche = 97.29 |Zeitzone = [[Дорнод Европын цаг]] |Telefonvorwahl = (+373) 552 |Postleitzahl = 3200 – 3252 |Kfz-Kennzeichen = |Gemeindeart = |Gliederung = |Bürgermeister = |BürgermeisterStand = |Partei = |AnschriftStraße = |AnschriftOrt = |Webpräsenz = bendery-ga.org |Schutzpatron = |Stadtfest = |Karte = |Kartenbreite = 260 |Beschriftung = }} '''Бендер''' ({{lang-ru|Бендеры}}; мөн {{lang-ru|Тигина}}; {{lang-uk|Бендери}}) нь [[Днестр мөрөн|Днестр мөрний]] баруун хөвөөнд орших [[Приднестр]]ийн буюу [[Молдав]] [[улс]]ын хот юм. 1992 оноос хойш тус хотыг Приднестр эрх мэдэлдээ авсан. Нийт 93.751 хүн амтай (2012 оны мэдээ) энэхүү хот нь олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй Приднестр улсад хоёрдугаар том хотод эрэмбэлэгдэх бол Молдав улсдаа хүн ам ихтэйгээрээ дөрөвдүгээрт ордог. == Зургийн цомог == <center><gallery perrow="5" widths="250 px" heights="150 px" caption=""> Bender Dniester Bridge.JPG Парк Горького 3.jpg Alexandru cel Bun Bendery.jpg 19-01-18-Prednistrowien-RalfR-14.jpg Preobrajenskii sobor v Benderah.jpg Transnistrienfortress.jpg </gallery></center> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bender}} * [https://web.archive.org/web/20151209081150/http://bendery-ga.org/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Приднестрийн суурин]] [[Ангилал:Приднестрийн засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Днестр мөрний суурин]] iszt1pguidbz6a2akjjia7319bb980z 859851 859849 2026-06-22T22:59:34Z Enkhsaihan2005 64429 859851 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Бендер<!-- See [http://www.statistica.md/statistics/dat/1272/en/Geografia_1999_2006_en.pdf ADMINISTRATIVE-TERRITORIAL DIVISION OF THE REPUBLIC OF MOLDOVA, as of January 1, 2007]--> | other_name = Тигина<ref name=Kaba>{{cite book|last=Kaba|first=John|title=Politico-economic Review of Basarabia|year=1919|publisher=Америкийн тусламжийн захиргаа|location=АНУ|pages=14–15|url=http://www.wdl.org/en/item/7313/view/1/14/}}</ref> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Bender Fortress. Northern side 02.JPG{{!}}Bender Fortress | image2 = Catedrala „Schimbarea la Față”.jpg{{!}}Transfiguration Cathedral | image3 = Bender Dniester Bridge.JPG{{!}}Railway bridge over the Dniester with the fortress in background | image4 = Complexul de clădiri ale nodului de cale ferată 1.jpg{{!}}Bender-1 railway station | image5 = Church and Park Alexander Nevsky.jpg{{!}}Fortress church }} | image_flag = Bendery-Flag.jpg | image_shield = Coat of Arms of Bendery 2.svg | image_map = Naddniestrze-Bender.png | map_caption = Бендер хотын захиргаа (улаан) | pushpin_map = Молдав Приднестр#Молдав#Европ | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Приднестр болон Молдав дахь байршил | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|46|50|N|29|29|E|region:MD|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] (''де-юре'') | subdivision_name = {{flag|Молдав}} | subdivision_type1 = Улс (''де-факто'') | subdivision_name1 = {{flag|Приднестр}}{{efn|{{Transnistria-note}}}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1408 | leader_title = Бендер хотын захиргааны дарга | leader_name = Роман Иванченко<ref>{{Cite web|title=Глава Государственной администрации города Бендеры » Государственная администрация г.Бендеры|url=https://bendery.gospmr.org/glava.html|website=bendery.gospmr.org|access-date=2026-06-22}}</ref> | area_total_km2 = 97.29 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 15 | population_footnotes = | population_total = 83,919 | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | website = {{URL|https://bendery.gospmr.org/}} | blank_info = [[Далайн уур амьсгал|Cfb]] | pushpin_relief = y | mapframe = yes | mapframe-wikidata = yes | settlement_type = [[Хотын захиргаа (Румын, Молдав)|Хотын захиргаа]] | image_map1 = Bender in Moldova.svg | map_caption1 = Молдав дахь байршил }} '''Бендер''' ({{lang-ru|Бендеры}}; мөн {{lang-ru|Тигина}}; {{lang-uk|Бендери}}) нь [[Днестр мөрөн|Днестр мөрний]] баруун хөвөөнд орших [[Приднестр]]ийн буюу [[Молдав]] [[улс]]ын хот юм. 1992 оноос хойш тус хотыг Приднестр эрх мэдэлдээ авсан. Нийт 93.751 хүн амтай (2012 оны мэдээ) энэхүү хот нь олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй Приднестр улсад хоёрдугаар том хотод эрэмбэлэгдэх бол Молдав улсдаа хүн ам ихтэйгээрээ дөрөвдүгээрт ордог. == Зургийн цомог == <center><gallery perrow="5" widths="250 px" heights="150 px" caption=""> Bender Dniester Bridge.JPG Парк Горького 3.jpg Alexandru cel Bun Bendery.jpg 19-01-18-Prednistrowien-RalfR-14.jpg Preobrajenskii sobor v Benderah.jpg Transnistrienfortress.jpg </gallery></center> ==Тэмдэглэл== {{notelist}} == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bender}} * [https://web.archive.org/web/20151209081150/http://bendery-ga.org/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Приднестрийн суурин]] [[Ангилал:Приднестрийн засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Днестр мөрний суурин]] pmv704u94enl6z78yzb3fm3tymnsiit 0 98740 859847 750196 2026-06-22T22:54:39Z Enkhsaihan2005 64429 859847 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | image_skyline = Camenca 02.jpg | image_caption = | image_flag = Camenca PMR Flagge.jpg | image_shield = Camenca PMR Wappen.jpg | pushpin_map = Молдав#Молдав Приднестр | subdivision_type = Улс (''де-юре'') | subdivision_name = {{flag|Молдав}} | subdivision_type1 = Улс (''де-факто'') | subdivision_name1 = [[Приднестр]]{{efn|{{Transnistria-note}}}} | area_total_km2 = | population_as_of = 2019 | population_total = 8,705 | population_density_km2 = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|48|01|N|28|43|E|region:MD|display=inline}} | blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info = [[Чийглэг эх газрын уур амьсгал#Зөөлөн/сэрүүн зуны дэд төрөл|Dfb]] | website = {{URL|https://camenca.gospmr.org/}} }} '''Каменка''' ({{lang-ru|Каменка}}, {{lang-uk|Кам’янка}}) нь [[Приднестр]]ийн буюу [[Молдав]] [[улс]]ын 9400 орчим оршин суугчтай хот юм. Энэ хот нь түүнтэй [[Каменка район|ижил нэртэй]] [[район]]ы захиргааны төв бөгөөд [[Днестр мөрөн|Днестр мөрний]] эрэг дээр оршдог. == Tүүх == Өнөөгийн Каменка хотын оршин буй бүс нутаг нь эрт дундад зууны үед [[Киевийн Русь|Киевийн Русийн]] нутаг дэвсгэр байсан ба дараа нь [[Галиц-Волынийн Вант Улс]]ад, сүүлд [[Литвын Их Вант Улс]]ад, түүний дараа [[Польш-Литва|Польш-Литва Улсад]] харьяалагдаж байжээ. Хотын талаар хамгийн анх 1609 оны бичигт дурдагдсан байдаг бөгөөд энэ нь уг хотыг 1608 онд үүсгэн байгуулагдсан гэх шалтгаан болдог аж.<ref>{{Cite web |url=http://camenca.org/sample-page/ghj-ct-z |title=Каменка хотын түүх |access-date=2020-05-07 |archive-date=2014-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140508051930/http://camenca.org/sample-page/ghj-ct-z |url-status=dead }}</ref> 1793 онд Приднестрийн нутагт [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Орос Улс]] цөмрөн орж ирснээр Каменка ч мөн Оросуудад эзлэгдэв. [[Октябрийн хувьсгал]]ын дараа тус бүс нутаг нь Зөвлөлт Оросын мэдэлд түүний нэгэн Бүгд Найрамдах Улс болох [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улс|ЗСБН Украин Улсын]] харьяанд байж байгаад, 1940 оноос [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улс|ЗСБН Молдав Улсад]] харьяалагдах болов. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Приднестр нь түр хугацаанд [[Румын|Румын Улсын]] эзэмшилд очсон тул Каменка ч бас Румыны мэдэлд байсныг 1944 онд Зөвлөлт Орос буцаан авсан байна. 1991 онд ЗХУ задран унасны дараа Молдав улс Приднестрийг өөрийн мэдлийнх хэмээн мэдэгдсэн. Гэвч дотоодын зөрчлөөс үүдэн Приднестр Молдаваас салсан байна. Хэдийгээр Молдав Приднестрийг зэвсгийн хүчээр эргүүлэн авахыг оролдсон боловч Транснистрийн цэрэгт ялагдал хүлээсэн байдаг. 1992 оноос эхлэн Приднестр нь Молдаваас [[де-факто]] тусгаар тогносон боловч олон улсад өнөөг хүртэл нэг ч улс тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрөөгүй ба Молдавын нэг хэсэг хэмээн үздэг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Camenca|Каменка}} * [https://web.archive.org/web/20200510090358/http://camenca.org/ camenca.org – Каменка хот ба Каменка районы албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Приднестрийн суурин]] [[Ангилал:Днестр мөрний суурин]] 97jyrx82g0wdrnwhs5vk4aj8xfuixbu 859848 859847 2026-06-22T22:55:08Z Enkhsaihan2005 64429 859848 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | image_skyline = Camenca 02.jpg | image_caption = | image_flag = Camenca PMR Flagge.jpg | image_shield = Camenca PMR Wappen.jpg | pushpin_map = Молдав#Молдав Приднестр | subdivision_type = Улс (''де-юре'') | subdivision_name = {{flag|Молдав}} | subdivision_type1 = Улс (''де-факто'') | subdivision_name1 = [[Приднестр]]{{efn|{{Transnistria-note}}}} | area_total_km2 = | population_as_of = 2019 | population_total = 8,705 | population_density_km2 = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|48|01|N|28|43|E|region:MD|display=inline}} | blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info = [[Чийглэг эх газрын уур амьсгал#Зөөлөн/сэрүүн зуны дэд төрөл|Dfb]] | website = {{URL|https://camenca.gospmr.org/}} }} '''Каменка''' ({{lang-ru|Каменка}}, {{lang-uk|Кам’янка}}) нь [[Приднестр]]ийн буюу [[Молдав]] [[улс]]ын 9400 орчим оршин суугчтай хот юм. Энэ хот нь түүнтэй [[Каменка район|ижил нэртэй]] [[район]]ы захиргааны төв бөгөөд [[Днестр мөрөн|Днестр мөрний]] эрэг дээр оршдог. == Tүүх == Өнөөгийн Каменка хотын оршин буй бүс нутаг нь эрт дундад зууны үед [[Киевийн Русь|Киевийн Русийн]] нутаг дэвсгэр байсан ба дараа нь [[Галиц-Волынийн Вант Улс]]ад, сүүлд [[Литвын Их Вант Улс]]ад, түүний дараа [[Польш-Литва|Польш-Литва Улсад]] харьяалагдаж байжээ. Хотын талаар хамгийн анх 1609 оны бичигт дурдагдсан байдаг бөгөөд энэ нь уг хотыг 1608 онд үүсгэн байгуулагдсан гэх шалтгаан болдог аж.<ref>{{Cite web |url=http://camenca.org/sample-page/ghj-ct-z |title=Каменка хотын түүх |access-date=2020-05-07 |archive-date=2014-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140508051930/http://camenca.org/sample-page/ghj-ct-z |url-status=dead }}</ref> 1793 онд Приднестрийн нутагт [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Орос Улс]] цөмрөн орж ирснээр Каменка ч мөн Оросуудад эзлэгдэв. [[Октябрийн хувьсгал]]ын дараа тус бүс нутаг нь Зөвлөлт Оросын мэдэлд түүний нэгэн Бүгд Найрамдах Улс болох [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улс|ЗСБН Украин Улсын]] харьяанд байж байгаад, 1940 оноос [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улс|ЗСБН Молдав Улсад]] харьяалагдах болов. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Приднестр нь түр хугацаанд [[Румын|Румын Улсын]] эзэмшилд очсон тул Каменка ч бас Румыны мэдэлд байсныг 1944 онд Зөвлөлт Орос буцаан авсан байна. 1991 онд ЗХУ задран унасны дараа Молдав улс Приднестрийг өөрийн мэдлийнх хэмээн мэдэгдсэн. Гэвч дотоодын зөрчлөөс үүдэн Приднестр Молдаваас салсан байна. Хэдийгээр Молдав Приднестрийг зэвсгийн хүчээр эргүүлэн авахыг оролдсон боловч Транснистрийн цэрэгт ялагдал хүлээсэн байдаг. 1992 оноос эхлэн Приднестр нь Молдаваас [[де-факто]] тусгаар тогносон боловч олон улсад өнөөг хүртэл нэг ч улс тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрөөгүй ба Молдавын нэг хэсэг хэмээн үздэг. ==Тэмдэглэл== {{notelist}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Camenca|Каменка}} * [https://web.archive.org/web/20200510090358/http://camenca.org/ camenca.org – Каменка хот ба Каменка районы албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Приднестрийн суурин]] [[Ангилал:Днестр мөрний суурин]] bom9q89qetr6lf3enfnp2k63o1ep29i 0 101519 859801 625155 2026-06-22T19:42:39Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Рено Формула Нэгт]] 859801 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Рено Формула Нэгт]] a6rmbfnrrr0vrjamqfrbeblvcy3ztr5 0 105119 859791 859507 2026-06-22T17:48:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859791 wikitext text/x-wiki {{Short description|Маврикийн нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Порт-Луи | official_name = | native_name = {{native name|mfe|Porlwi}}<br />{{native name|fr|Port-Louis}} | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = Нийслэл | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1/1 |image1 = Port_Louis_Skyline.JPG |caption1 = Порт-Луигийн тэнгэрийн хаяа |image2 = Champ de Mars.jpg |caption2 = Champ de Mars |image3 = Mauritius port louis.jpg |caption3 = Агаараас авсан зураг |image4 = 2007-09-09 Mauritius 26.jpg |caption4 = Харбор |image5 = Company Gardens in Port Louis.JPG |caption5 = Компанийн цэцэрлэг |image6 = Mauritius 23.08.2009 13-56-13.jpg |caption6 = Каудун усны эрэг }} | image_flag = Flag of Port Louis, Mauritius.svg | image_shield = Coat of arms of Port Louis, Mauritius.svg | motto = "Concordia et Progressio" <br />([[Латин хэл|Латин]]: "Эв найрамдал ба дэвшил") | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Маврики#Африк | pushpin_map_caption = [[Маврики]] дэх байршил | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|20|9|52|S|57|30|15|E|region:MU|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Маврики}} | subdivision_type1 = [[Маврикийн тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = [[Порт-Луи тойрог]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1638 | established_title2 = Суурин | established_date2 = 8 сарын 25, 1966 | established_title3 = Хот | established_date3 = 12 сарын 12, 2011 | government_type = [[Порт-Луи хотын захиргааны зөвлөл|Хотын захиргаа]] | government_footnotes = <ref name="mem">{{Cite web |title=Municipal & District Councils in Mauritius |url=http://www.govmu.org/portal/site/mlge/menuitem.f9c1c444c628df3cb3347524e2b521ca/#br |website=govmu.org |publisher=Маврикийн засгийн газар |access-date=2026-06-20 }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | leader_party = | leader_title = [[Порт-Луи хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = Аслам Хосеналли | leader_title1 = Дэд дарга | leader_name1 = Жованни Лакле | leader_name2 = {{Collapsible list | title = Гишүүдийн жагсаалт | frame_style = border:none; padding: 0; | title_style = <!-- (optional) --> | list_style = text-align:left;display:none; | 1 = • | 2 = • }} | area_total_km2 = 46.7 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_footnotes = <ref name="t183">{{cite web | title=Mauritius: Districts, Major Towns & Villages | website= citypopulation.de| publisher= Thomas Brinkhoff | date=1983-07-21 | url=https://www.citypopulation.de/en/mauritius/cities/ | access-date=2026-06-20}}</ref> | population_total = 140,403 | population_as_of = 2022 | population_metro = 557431 | population_metro_footnotes = <ref name="q588">{{cite web | title=Stats in the city visualisation | website= settlement.emergency.copernicus.eu| publisher= Global Human Settlement, Copernicus, European Union | url=https://human-settlement.emergency.copernicus.eu/ucdb2024visual.php | access-date=2026-06-20}}</ref> | population_rank = 1-р байр | population_density_km2 = auto | population_urban = 300000 | population_urban_footnotes = <ref name="d951">{{cite web | title=What is the Capital of Mauritius? Port Louis | website= countryaah.com| publisher= | date=2019-06-02 | url=https://www.countryaah.com/mauritius-faqs/ | access-date=2026-06-20}}</ref> | timezone = [[Маврикийн цаг|MUT]] | utc_offset = +04:00 | website = {{URL|www.mccpl.mu|Municipal Council}} }} '''Порт-Луи''' ({{lang-fr|Port-Louis}}) нь [[Африк|Африк тивийн]] дорно зүгт [[Энэтхэгийн далай]]д орших арлын улс [[Маврики]]йн нийслэл юм. Тус хот нь 150.000 оршин суугчтай бөгөөд энэ тоогоороо тус улсын хамгийн том хотод тооцогдохын сацуу арлын улсын эдийн засаг, соёлын төв болно. == Газар зүй == === Байршил === Порт-Луи хот нь арлын баруун хойд эрэг дээр оршино. Хотын ар талаар орших уулын өвөр хотыг зүүн өмнөөс салхилах салхины урсгалаас хамгаална. Тэнгис тал руу жижиг толгод байх ба тэндээс хотыг ерөнхийд нь харах боломжийг олгоно. === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Порт-Луи | metric first = yes | single line = yes | Jan high C = 31.5 | Feb high C = 31.4 | Mar high C = 31.5 | Apr high C = 30.7 | May high C = 29.3 | Jun high C = 27.6 | Jul high C = 26.7 | Aug high C = 26.8 | Sep high C = 27.7 | Oct high C = 28.8 | Nov high C = 30.2 | Dec high C = 31.1 | year high C = | Jan mean C = 27.8 | Feb mean C = 27.7 | Mar mean C = 27.7 | Apr mean C = 26.9 | May mean C = 25.4 | Jun mean C = 23.8 | Jul mean C = 23.0 | Aug mean C = 23.0 | Sep mean C = 23.6 | Oct mean C = 24.6 | Nov mean C = 26.0 | Dec mean C = 27.2 | Jan low C = 24.1 | Feb low C = 24.0 | Mar low C = 23.8 | Apr low C = 23.0 | May low C = 21.5 | Jun low C = 19.9 | Jul low C = 19.3 | Aug low C = 19.1 | Sep low C = 19.4 | Oct low C = 20.4 | Nov low C = 21.8 | Dec low C = 23.2 | year low C = | Jan rain mm = 131 | Feb rain mm = 160 | Mar rain mm = 83 | Apr rain mm = 87 | May rain mm = 48 | Jun rain mm = 24 | Jul rain mm = 18 | Aug rain mm = 19 | Sep rain mm = 17 | Oct rain mm = 15 | Nov rain mm = 24 | Dec rain mm = 85 | rain colour = green | unit rain days = 1.0 мм | Jan rain days = 9 | Feb rain days = 10 | Mar rain days = 8 | Apr rain days = 7 | May rain days = 6 | Jun rain days = 4 | Jul rain days = 4 | Aug rain days = 5 | Sep rain days = 3 | Oct rain days = 3 | Nov rain days = 3 | Dec rain days = 6 | year rain days = | Jan humidity = 81.2 | Feb humidity = 82.0 | Mar humidity = 81.5 | Apr humidity = 80.9 | May humidity = 77.9 | Jun humidity = 74.8 | Jul humidity = 75.4 | Aug humidity = 74.1 | Sep humidity = 74.1 | Oct humidity = 74.5 | Nov humidity = 75.8 | Dec humidity = 77.4 | year humidity = | Jan sun = 248 | Feb sun = 226 | Mar sun = 217 | Apr sun = 240 | May sun = 248 | Jun sun = 210 | Jul sun = 217 | Aug sun = 217 | Sep sun = 240 | Oct sun = 279 | Nov sun = 270 | Dec sun = 279 | year sun = | source 1 = Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага.<ref name="WMO">{{Cite web |title=World Weather Information Service - Port Louis |url=http://worldweather.wmo.int/178/c01219.htm |access-date=2026-06-20 |website=worldweather.wmo.int |archive-date=2018-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704124535/http://worldweather.wmo.int/178/c01219.htm |url-status=dead}}</ref> | source 2 = BBC Weather,<ref name="weather1">{{Cite web |title=Average Conditions Port Louis, Mauritius |url=http://www.bbc.co.uk/weather/934154 |website=bbc.co.uk |access-date=2026-06-20}}</ref> Weather.Directory<ref name="Weather.Directory">{{cite web|url=https://weather.directory/mu/port-louis |title= Port Louis Weather & Climate Guide |website= Weather.directory |access-date= 2026-06-20}}</ref> | date = 2010 }} == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Port Louis|Порт-Луи}} * [https://web.archive.org/web/20061103212413/http://mpl.intnet.mu/home.htm Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Африкийн нийслэл]] [[Ангилал:Маврикийн суурин]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Порт-Луи| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:1638 онд байгуулагдсан]] 8in05g21fad2d9n8ti1ydu2bd0e1vl4 0 105908 859816 859512 2026-06-22T21:07:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859816 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:שנות_ה-_50-.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-06-22 21:07:58 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] su09kq4j5qbgdjamizkpw9plc22x57a 0 106249 859756 828083 2026-06-22T12:48:05Z Enkhsaihan2005 64429 859756 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын хотгор}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс газрын хэлбэр | name = Дархадын хотгор | other_name = | type = [[Хотгор]] | image = DarhadynHotgor2.JPG | image_size = | alt = | caption = <!-- map --> | pushpin_map = Монгол | pushpin_relief = yes | map_image = | map_caption = <!-- location --> | location = | coordinates = {{coord|source:Wikidata|format=dms|display=it}} | coordinates_ref = | range = [[Улаан тайга]], [[Хорьдол Сарьдагийн нуруу]] | part_of = | water_bodies = [[Доод цагаан нуур]], [[Шишгэд гол]] | elevation_m = 1530-1600 | elevation_ref = | surface_elevation_ft = <!-- or |surface_elevation_m = --> | surface_elevation_ref = | highest_point = | highest_elevation = | highest_coords = | length = {{convert|160|km|mi|abbr=on}} | width = {{convert|40|km|mi|abbr=on}} | area = {{convert|4270|km2|mi2|abbr=on}} | depth = | drop = | formed_by = | geology = <!-- or |type = --> | age = | orogeny = | volcanic_arc/belt = | volcanic_arc = | volcanic_belt = | volcanic_field = | last_eruption = | topo = | operator = | designation = | free_label_1 = | free_data_1 = | free_label_2 = | free_data_2 = | website = | embed = }} '''Дархадын хотгор''' нь [[Монгол Улс]]ын [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгийн баруун хойд хэсэгт орших томоохон хөндий юм. [[Улаан тайга]] болон [[Хорьдол Сарьдагийн нуруу|Хорьдол сарьдаг]]ийн хооронд, далайн түвшнээс дээш дунджаар 1600 м өргөгдсөн, 160&nbsp;км орчим урт, 40&nbsp;км орчим өргөнтэй тус хөндий нь 4270&nbsp;км² талбайг эзлэн оршино. Дархадын хотгор нь олон нуур, голтой бөгөөд хамгийн том нь [[Доод цагаан нуур]] болон [[Шишгэд гол]] юм. Засаг захиргааны хувьд Хөвсгөл аймгийн [[Улаан-Уул сум|Улаан-Уул]], [[Рэнчинлхүмбэ сум|Рэнчинлхүмбэ]], [[Цагааннуур сум (Хөвсгөл)|Цагааннуур]] сумдын нутагт харьяалагддаг. Байгаль экологийн өвөрмөц сонин зүй тогтол бүхий энэ бүс нутагт Монголын төдийгүй дэлхийд ховордсон ургамал амьтны баялаг нөөц бий. Дархадын хотгорын “Ээр хаш” хэмээх газарт Монголын хамгийн өндөр [[шинэс]] мод ургадаг. Доод Цагааннуур болон Тарган нууранд нь [[дархадын цагаан загас]]ны нөөц хамгийн ихээр байдаг. Судлаачид үүнийг Дархадын цагаан загасны хамгийн сүүлчийн том нөөц гэж үздэг. Дархадын хотгорт Хөвсгөлийн их тайгын 70% нь оршдог бөгөөд Монголын хамгийн том хөхтөн [[хандгай]], [[Цаа буга|цаа бугын]] өлгий нутаг билээ. Америкийн эрдэмтэд Дархадын хотгорыг судалж үзээд “дэлхийн байгаль экологийн өв сан”-д бүртгэх нь зүйтэй хэмээн санал оруулжээ. Цаа бугын тэжээл болох цагаан хөвд нь зөвхөн Дархадын хотгорт ургадгаараа онцлог. [[Цаатан]] ард түмэн нь 2 хуваагдан Хөвсгөлийн  баруун, зүүн тайгад амьдардаг бөгөөд уугуул цаатнуудын 60% нь зүүн тайга буюу Дархадын хотгорт амьдардаг ажээ. Сүүлийн үед цаа бугын идэш тэжээл ховордож, цус ойртож байгаагийн улмаас цаатан иргэдийн аж амьдралд хүндээр тусаж байгаа билээ. Үндэсний цөөнх болсон энэ ард түмэнд дэлхийн хүмүүнлэгийн байгууллагууд анхаарал хандуулж эхлээд байгаа юм. [[Ангилал:Азийн хөндий]] [[Ангилал:Монголын хөндий]] [[Ангилал:Монгол орны нам доор, хотгор газар]] [[Ангилал:Хотгор]] [[Ангилал:Хөвсгөл аймгийн газар зүй]] {{Mongolia-stub}} h58mxi9g37r42pp4vhlqpk2x2g3p57r 10 106381 859757 640055 2026-06-22T12:48:32Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Инфобокс Хөндий]] to [[Загвар:Инфобокс хөндий]] 640055 wikitext text/x-wiki <onlyinclude>{| class="infobox float-right toptextcells" {{#if:{{{NEBENBOX|}}}||id="Загвар-Инфобокс-Хөндий"}} summary="Инфобокс Хөндий" style="border:1px solid #bbb; margin:0px 0px 1em 1em; background-color:#f2f2f4; width:310px;" !colspan="2" style="background-color:#e7dcc3; text-align:center"| {{#if: {{{NAME|<noinclude>-</noinclude>}}}|{{{NAME}}}|{{#invoke:WLink|getArticleBase}}}} |- {{#ifeq: {{{BILD|}}}|none|<!-- Зураг байхгүй, зургийн хүсэлт гарахгүй -->|{{#if: {{{BILD|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller; padding:3px" {{!}} [[File:{{{BILD}}}|{{#if: {{{BILD-BREITE|<noinclude>-</noinclude>}}}|{{{BILD-BREITE}}}|294x300px}}|center|{{{BILDBESCHREIBUNG|}}}]] {{{BILDBESCHREIBUNG<includeonly>|</includeonly>}}}|{{#if:{{{NEBENBOX|}}}|<!--Зургийн хүсэлт хэрэггүй-->| {{!}} colspan="2" {{!}} {{#ifeq: {{NAMESPACE}} | {{ns:0}} |{{Зургийн хүсэлт/Жагсаалтын бүртгэл|BREITENGRAD={{{BREITENGRAD|}}}|LÄNGENGRAD={{{LÄNGENGRAD|}}}|ORT={{#invoke:WLink|getArticleBase}}}}}}}} }} {{!}}-}} {{#if: {{{LAGE|}}}{{{REGION-ISO|}}}<noinclude>-</noinclude>| {{!}} Нутгийн байрлал {{!}} {{#if:{{{LAGE|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{LAGE}}} | {{Бүс нутгийн ISO код|{{{REGION-ISO}}}}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{{NEBENBOX|}}}|}} }} }} |- {{#if: {{{GEWÄSSER|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} [[Ус зүй]] {{!}} {{{GEWÄSSER}}} }} |- {{#if: {{{GEBIRGE|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} [[Нуруу]] {{!}} {{{GEBIRGE}}} }} |- {{!}} {{КоординатСИСТЕМ|{{{REGION-ISO|}}}|Газар&nbsp;зүйн&nbsp;байрлал}} {{!}} {{Coordinate|text=/ <!--Koord oder Lagewunsch--> |article={{#if:{{{NEBENBOX|}}}||{{#if:{{{BREITENGRAD|}}}|/}}}} |NS={{{BREITENGRAD|}}} |EW={{{LÄNGENGRAD|}}} |type=landscape |elevation={{{HÖHE|}}} |region={{{REGION-ISO|}}} |dim={{#if:{{{LÄNGE|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{DezimalkommaZuPunkt|{{{LÄNGE}}}}}*1000}}|5000}}|5000}} |dim={{#if:{{{BREITE|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{DezimalkommaZuPunkt|{{{BREITE}}}}}*1000}}|5000}}|5000}}| |name={{#if:{{{NEBENBOX|}}}|{{#if: {{{NAME|}}}|{{{NAME}}}|{{#invoke:WLink|getArticleBase}}}}|{{{NAME|}}}}} }} |- {{#if: {{{TOPO-KARTE|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} [[Байр зүйн газрын зураг|Байр зүйн зураг]] {{!}} {{{TOPO-KARTE}}} }} |- {{#if:{{{KARTE|}}}| {{!}} colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller; padding:3px" {{!}} [[File:{{{KARTE}}}|294x300px|center|Газрын зураг: {{#if: {{{NAME|}}}|{{{NAME}}}|{{#invoke:WLink|getArticleBase}}}}]] {{!}}- |{{#if: {{{BREITENGRAD|}}}| {{#ifeq: {{{POSKARTE|x}}}|none |<!--fehlermeldung unten--> |{{!}} colspan="2" style="vertical-align:middle; text-align:center; background-color:#f2f2f4; padding:0px;" {{!}} {{ Байршлын карт {{#if: {{{POSKARTE|}}}||ISO 3166-2 }} |1={{#if: {{{POSKARTE|}}}|{{{POSKARTE|}}}|{{ParmPart|1|{{{REGION-ISO|}}}}} }} |label= {{#invoke:WLink|getArticleBase}}<!--wird nicht angezeigt, {{NAME}} liefert aber u.U. BKL Fehler--> |position=none |lat={{{BREITENGRAD|}}} |long={{{LÄNGENGRAD|}}} |type=landscape |elevation={{{HÖHE|}}} |region={{{REGION-ISO|}}} |dim=5000 |name={{#if:{{{NEBENBOX|}}}|{{#if: {{{NAME|}}}|{{{NAME}}}|{{#invoke:WLink|getArticleBase}}}}|{{{NAME|}}}}} |width=300x300 |float=center |border=none |caption=<!--keine Karten-Beschrifung--> <!-- |mark=RedMountain.svg | marksize=12 --> |maptype = relief |Alternativkarte = {{{ALTERNATIVKARTE|}}} }}<!--call--> }}<!--ifeq--> }}<!--BREITENGRAD--> }}<!--KARTE--> |- {{#if: {{{TYP|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} [[Хөндийн хэлбэр|Төрөл]] {{!}} {{{TYP}}} }} |- {{#if: {{{GESTEIN|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} [[Чулуулаг]] {{!}} {{{GESTEIN}}} }} |- {{#if: {{{HÖHE|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} [[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Өндөр]] {{!}} {{#if:{{{HÖHE_VON|}}}|{{{HÖHE_VON|}}} -&nbsp;}}{{Өндөр|{{{HÖHE|}}}|{{{HÖHE-BEZUG|}}}|link={{#if:{{{HÖHE-BEZUG|}}}|true|false}} }} {{{HÖHE-ANMERKUNG|}}} }} |- {{#if: {{{LÄNGE|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} Урт {{!}} {{{LÄNGE-PREFIX|}}} {{Хэмжээс|{{{LÄNGE}}}|км|1|м|1000|round=1}}{{{NACHWEIS-LÄNGE|}}} }} |- {{#if: {{{BREITE|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} Өргөн {{!}} {{{BREITE-PREFIX|}}} {{Хэмжээс|{{{BREITE}}}|км|1|м|1000|round=1}}{{{NACHWEIS-BREITE|}}} }} |- {{#if: {{{FLÄCHE|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} Талбай {{!}} {{{FLÄCHE-PREFIX|}}} {{Хэмжээс|{{{FLÄCHE}}}|км²|1|га|100|round=1}}{{{NACHWEIS-FLÄCHE|}}} }} |- {{#if: {{{KLIMA|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} Уур амьсгал {{!}} {{{KLIMA}}} }} |- {{#if: {{{FLORA|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} Ургамлын аймаг {{!}} {{{FLORA}}} }} |- {{#if: {{{NUTZUNG|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} Ашиглалт {{!}} {{{NUTZUNG}}} }} |- {{#if: {{{BESONDERHEITEN|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} Онцлог {{!}} {{{BESONDERHEITEN}}} }} |- |}<!-- *** out of table -->{{#ifeq:{{{BILD|}}}| none|[[Ангилал:Википедиа:Зургийн хүсэлт нуусан|{{FULLPAGENAME}}]] |{{#if:{{{BILDBESCHREIBUNG|}}}|<div style="display:none">[[Загвар:Инфобокс Хөндий/Засвар/Зургийн тайлбар дутуу]]</div>}} }}<!-- -->{{ISO Kat|Region-ISO={{{REGION-ISO|}}}|Kat-Root=Хөндий|Kat-Schema=in|Kat-Kontinent=ja|maxlevel=1}}<!-- -->{{#ifeq: {{{POSKARTE|x}}}|none|<div style="display:none">[[Загвар:Координат/Засвар/БайрКарт тохиромжгүй|w1]]</div>}}<!-- --></onlyinclude><noinclude>{{Dokumentation}} [[Ангилал:Загвар:Зургийн хүсэлттэй|Хөндий]] </noinclude> lghi5mqjkdz1ysnnvaavrd4dlqm91zd 859760 859757 2026-06-22T12:51:46Z Enkhsaihan2005 64429 859760 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | child = {{#if:{{{embed|}}}|yes}} | decat = {{#if:{{{embed|}}}|yes}} | bodyclass = vcard | bodystyle = line-height: 1.5em; | abovestyle = background-color: #e7dcc3; color:inherit; | aboveclass = fn org | above = {{#if:{{{embed|}}}|{{{name|}}}|{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}}} | title = {{{embed|}}} | headerstyle = background-color: #e7dcc3; color:inherit; | subheader = {{{other_name|}}} | suheaderclass = nickname | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{photo|}}}|size={{if empty|{{{photo_size|}}}|{{{photo_width|}}} }}|sizedefault=272px|maxsize=288px|alt={{{photo_alt|}}}}} | caption = {{{photo_caption|}}} | image2 = {{#if:{{{map|}}} | {{location map|{{{map}}} | border = infobox | float = center | alt = {{{map_alt|}}} | width = {{if empty|{{{map_size|}}}|{{{map_width|}}}}} | default_width = 272 | max_width = 288 | caption = {{if empty|{{{map_caption|}}}|{{{location|}}} }} | relief = {{{relief|}}} | label = {{if empty|{{{label|}}}|{{{name|}}} }} | position = {{{label_position|}}} | coordinates = {{if empty|{{{coordinates|}}}|{{{coords|}}}}} }} | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{if empty|{{{map_image|}}}|{{{image_map|}}}}}|size={{if empty|{{{map_size|}}}|{{{mapsize|}}}|{{{map_width|}}} }}|sizedefault=272px|maxsize=288px|alt={{{map_alt|}}}}} }} |caption2 = {{#if:{{{map|}}} || {{{map_caption|}}} }} | label3 = Floor elevation | data3 = {{#if:{{{elevation|}}} | {{{elevation|}}}|{{convinfobox|{{{elevation_m|}}}|m|{{{elevation_ft|}}}|ft}} }}<!-- -->{{#if:{{{elevation_ref|}}} | {{{elevation_ref|}}} }} | label4 = Long-axis direction | data4 = {{#if:{{{length|}}}{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}||<!-- -->{{if empty|{{{direction|}}}|{{{orientation|}}}|{{{length_orientation|}}}}}}} | label5 = Урт | data5 = {{#if:{{{length|}}}|{{{length}}}|{{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}|<!-- -->{{convinfobox|{{{length_km|}}}|km|{{{length_mi|}}}|mi}} }} }}<!-- -->{{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{length|}}}|<!-- -->{{#if:{{{direction|}}}{{{orientation|}}}{{{length_orientation|}}}|<!-- -->&#32;{{if empty|{{{direction|}}}|{{{orientation|}}}|{{{length_orientation|}}}}} }}<!-- -->{{#if:{{{length_note|}}}|&thinsp;{{{length_note}}} }} }} | label6 = Өргөн | data6 = {{#if:{{{width|}}}|{{{width}}}|{{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|<!-- -->{{convinfobox|{{{width_km|}}}|km|{{{width_mi|}}}|mi}} }} }}<!-- -->{{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}{{{width|}}}<!-- -->|{{#if:{{{width_orientation|}}}|&#32;{{{width_orientation}}} }}<!-- -->{{#if:{{{width_note|}}}|&thinsp;{{{width_note}}} }} }} | label7 = Талбай | data7 = {{#if:{{{area|}}}|{{{area}}}|{{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_mi2|}}}|<!-- -->{{convinfobox|{{{area_km2|}}}|km2|{{{area_mi2|}}}|mi2}} }} }}<!-- -->{{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_mi2|}}}{{{area|}}}|<!-- -->{{#if:{{{area_note|}}}|&thinsp;{{{area_note}}} }} }} | label8 = Гүн | data8 = {{#if:{{{depth|}}}|{{{depth}}}|{{#if:{{{depth_m|}}}{{{depth_ft|}}}|<!-- -->{{convinfobox|{{{depth_m|}}}|m|{{{depth_ft|}}}|ft}} }} }}<!-- -->{{#if:{{{depth_m|}}}{{{depth_ft|}}}{{{depth|}}}|<!-- -->{{#if:{{{depth_note|}}}|&thinsp;{{{depth_note}}} }} }} | header10 = {{#if:{{{native_name|}}}{{{translation|}}}|Нэршил}} | class11 = nickname | label11 = Уугуул нэр | data11 = {{native name checker|{{{native_name|}}}}} | label12 = Монгол орчуулга | data12 = {{{translation|}}} | header15 = {{#if:{{{type|}}}{{{age|}}}|Геологи}} | label16 = Төрөл | data16 = {{{type|}}} | label17 = Насжилт | data17 = {{{age|}}} | header20 = {{#if:{{{embed|}}}||{{#if:{{{location|}}}{{{country|}}}{{{country1|}}}{{{state|}}}{{{state1|}}}{{{region|}}}{{{region1|}}}{{{district|}}}{{{district1|}}}{{{city|}}}{{{city1|}}}{{{towns|}}}{{{boundaries|}}}{{{border|}}}{{{border1|}}}{{{coordinates|}}}{{{coords|}}}{{{topo|}}}{{{traversed|}}}{{{range|}}}{{{traversed|}}}{{{river|}}}{{{river1|}}}{{{lake|}}}{{{lake1|}}}{{{watercourses|}}}|Газар зүй}} }} | class21 = label | label21 = Байршил | data21 = {{#if:{{{map|}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{location|}}} }}|{{{location|}}} }} | class22 = label | label22 = {{#if:{{{country_type|}}}|{{{country_type}}}|{{#if:{{{country1|}}}|Улс|Улс}} }} | data22 = {{#invoke:Compact list|main|country}} | class23 = label | label23 = {{#if:{{{state_type|}}}|{{{state_type}}}|{{#if:{{{state1|}}}|Муж|Муж}}}} | data23 = {{#invoke:Compact list|main|state}} | class24 = label | label24 = {{#if:{{{region_type|}}} | {{{region_type}}} | {{#if:{{{state|}}} | {{#if:{{{region1|}}}|Бүс нутаг|Бүс нутаг}} | {{#if:{{{region1|}}}|Муж|Муж}} }} }} | data24 = {{#invoke:Compact list|main|region}} | class25 = label | label25 = {{#if:{{{district_type|}}}|{{{district_type}}}|{{#if:{{{district1|}}}|Тойрог|Тойрог}} }} | data25 = {{#invoke:Compact list|main|district}} | label26 = {{#if:{{{city_type|}}}|{{{city_type}}}|Хүн ам {{#if:{{{city1|}}}{{{towns|}}}|centers|center}}}} | data26 = {{if empty|{{{towns|}}}|{{#invoke:Compact list|main|city}}}} | label27 = Хиллэдэг | data27 = {{if empty|{{{boundaries|}}}|{{#invoke:Compact list|main|border}}}} | label28 = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]] | data28 = {{#if:{{{coordinates|}}}{{{coords|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{if empty|{{{coordinates|}}}|{{{coords|}}}}}|type:river|{{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}{{{area_mi2|}}}{{{area_km2|}}}|dim:{{Infobox dim|length_km={{{length_km|}}}|length_mi={{{length_mi|}}}|width_km={{{width_km|}}}|width_mi={{{width_mi|}}}|area_mi2={{{area_mi2|}}}|area_km2={{{area_km2|}}}}}}}}}<!-- -->&thinsp;{{if empty|{{{coordinates_ref|}}}|{{{coords_ref|}}} }} }} |label29 = [[Топографын газрын зураг|Топо газрын зураг]] |data29 = {{{topo|}}} |label30 = Нуруу |data30 = {{{range|}}} |label31 = Traversed by |data31 = {{{traversed|}}} |label32 = {{#if:{{{river1|}}}{{{watercourses|}}}|Гол, мөрөн|Гол, мөрөн}} |data32 = {{if empty|{{{watercourses|}}}|{{#invoke:Compact list|main|river}}}} |label33 = {{#if:{{{lake1|}}}|Нуур|Нуур}} |data33 = {{#invoke:Compact list|main|lake}} | header34 = {{#if:{{{mapframe|}}}|Байршил}} | data35 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{map|}}}{{{map_image|}}}{{{image_map|}}}|no|yes}} | mapframe-coord = {{if empty|{{{mapframe-coordinates|}}}|{{{mapframe-coord|}}}|{{{coordinates|}}}|{{{coords|}}}}} | mapframe-shape = yes | mapframe-frame-width = {{min|288|{{if empty|{{{mapframe-frame-width|}}}|272}}}} | mapframe-marker = natural | mapframe-type = river | mapframe-length_km = {{{length_km|}}} | mapframe-length_mi = {{{length_mi|}}} | mapframe-width_km = {{{width_km|}}} | mapframe-width_mi = {{{width_mi|}}} | mapframe-area_mi2 = {{{area_mi2|}}} | mapframe-area_km2 = {{{area_km2|}}} | mapframe-caption = Interactive map of {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}} }} | data99 = {{{module|}}} |below = {{{footnotes|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox valley with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox valley]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| age | area | area_km2 | area_mi2 | area_note | border | boundaries | city | city_type | coordinates | coordinates_ref | coords | coords_ref | country | country_type | depth | depth_m | depth_ft | depth_note | direction | district | district_type | elevation | elevation_ft | elevation_m | elevation_ref | embed | footnotes | image_map | label | label_position | lake | length | length_km | length_mi | length_note | length_orientation | location | map | map_alt | map_caption | map_image | map_size | map_width | mapsize | module | name | native_name | orientation | other_name | photo | photo_alt | photo_caption | photo_size | photo_width | range | region | region_type | relief | river | state | state_type | topo | towns | traversed | translation | type | watercourses | width | width_mi | width_km | width_note | width_orientation | regexp1=border_?%d+ | regexp2=city_?%d+ | regexp3=country_?%d+ | regexp4=district_?%d+ | regexp5=lake_?%d+ | regexp6 =region_?%d+ | regexp7=river_?%d+ | regexp8=state_?%d+ }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox valley]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox valley with conflicting parameters}} | photo_size; photo_width | coordinates; coords | map_image; image_map | map_size; mapsize; map_width | direction; orientation; length_orientation | coordinates_ref; coords_ref | mapframe-coordinates; mapframe-coord; }}<noinclude> {{documentation}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES TO THE /doc SUBPAGE, THANKS --> </noinclude> hm5g71z6kmwj3or8mimdrdn9ts3b889 828 113459 859834 856741 2026-06-22T22:11:44Z Enkhsaihan2005 64429 859834 Scribunto text/plain local lang_obj = mw.language.getContentLanguage(); local this_wiki_lang_tag = lang_obj.code; -- get this wiki's language tag --[[--------------------------< L A N G _ N A M E _ T A B L E >------------------------------------------------ primary table of tables that decode: lang -> language tags and names script -> ISO 15924 script tags region -> ISO 3166 region tags variant -> iana registered variant tags suppressed -> map of scripts tags and their associated language tags all of these data come from separate modules that are derived from the IANA language-subtag-registry file key_to_lower() avoids the metatable trap and sets all keys in the subtables to lowercase. Many language codes have multiple associated names; Module:lang is only concerned with the first name so key_to_lower() only fetches the first name. ]] local function key_to_lower (module, src_type) local out = {}; local source_t = (('var_sup' == src_type) and require (module)) or mw.loadData (module); -- fetch data from this module; require() avoids metatable trap for variant data if 'var_sup' == src_type then for k, v in pairs (source_t) do out[k:lower()] = v; -- for variant and suppressed everything is needed end elseif 'lang' == src_type and source_t.active then -- for ~/iana_languages (active) for k, v in pairs (source_t.active) do out[k:lower()] = v[1]; -- ignore multiple names; take first name only end elseif 'lang_dep' == src_type and source_t.deprecated then -- for ~/iana_languages (deprecated) for k, v in pairs (source_t.deprecated) do out[k:lower()] = v[1]; -- ignore multiple names; take first name only end else -- here for all other sources for k, v in pairs (source_t) do out[k:lower()] = v[1]; -- ignore multiple names; take first name only end end return out; end local lang_name_table_t = { lang = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana languages', 'lang'), lang_dep = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana languages', 'lang_dep'), script = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana scripts'), -- script keys are capitalized; set to lower region = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana regions'), -- region keys are uppercase; set to lower variant = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana variants', 'var_sup'), suppressed = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana suppressed scripts', 'var_sup'), -- script keys are capitalized; set to lower } --[[--------------------------< I 1 8 N M E D I A W I K I O V E R R I D E >-------------------------------- For internationalization; not used at en.wiki The language names taken from the IANA language-subtag-registry file are given in English. That may not be ideal. Translating ~8,000 language names is also not ideal. MediaWiki maintains (much) shorter lists of language names in most languages for which there is a Wikipedia edition. When desired, Module:Lang can use the MediaWiki language list for the local language. Caveat lector: the list of MediaWiki language names for your language may not be complete or may not exist at all. When incomplete, MediaWiki's list will 'fall back' to another language (typically English). When that happens add an appropriate entry to the override table below. Caveat lector: the list of MediaWiki language names for your language may not be correct. At en.wiki, the MediaWiki language names do not agree with the IANA language names for these ISO 639-1 tags. Often it is simply spelling differences: bh: IANA: Bihari languages MW: Bhojpuri – the ISO 639-3 tag for Bhojpuri is bho bn: IANA: Bengali MW: Bangla – Bengali is the exonym, Bangla is the endonym dv: IANA: Dhivehi MW: Divehi el: IANA: Modern Greek MW: Greek ht: IANA: Haitian MW: Haitian Creole ky: IANA: Kirghiz MW: Kyrgyz li: IANA: Limburgan MW: Limburgish or: IANA: Oriya MW: Odia os: IANA: Ossetian MW: Ossetic "pa: IANA: Panjabi MW: Punjabi "ps: IANA: Pushto MW: Pashto "to: IANA: Tonga MW: Tongan "ug: IANA: Uighur MW: Uyghur use the override table to override language names that are incorrect for your project To see the list of names that MediaWiki has for your language, enter this in the Debug colsole: =mw.dumpObject (mw.language.fetchLanguageNames ('<tag>', 'all')) (replacing <tag> with the language tag for your language) Use of the MediaWiki language names lists is enabled when media_wiki_override_enable is set to boolean true. ]] local media_wiki_override_enable = false; -- set to true to override IANA names with MediaWiki names; always false at en.wiki -- caveat lector: the list of MediaWiki language names for your language may not be complete or may not exist at all if true == media_wiki_override_enable then local mw_languages_by_tag_t = mw.language.fetchLanguageNames (this_wiki_lang_tag, 'all'); -- get a table of language tag/name pairs known to MediaWiki for tag, name in pairs (mw_languages_by_tag_t) do -- loop through each tag/name pair in the MediaWiki list if lang_name_table_t.lang[tag] then -- if the tag is in the main list lang_name_table_t.lang[tag] = name; -- overwrite exisiting name with the name from MediaWiki end end end --[[--------------------------< O V E R R I D E >-------------------------------------------------------------- Language codes and names in this table override the BCP47 names in lang_name_table. indexes in this table shall always be lower case ]] local override = { ------------------------------< I S O _ 6 3 9 - 1 >------------------------------------------------------------ ["ab"] = "Абхаз", -- to match en.wiki article name ["ca-valencia"] = "Valencian", ["cu"] = "Church Slavonic", -- 2nd IANA name; ["de-at"] = "Austrian German", -- these code-region and code-variant tags to match en.wiki article names ["de-ch"] = "Swiss Standard German", ["en-au"] = "Australian English", ["en-ca"] = "Canadian English", ["en-emodeng"] = "Early Modern English", ["en-gb"] = "British English", ["en-ie"] = "Irish English", ["en-in"] = "Indian English", ["en-nz"] = "New Zealand English", ["en-us"] = "American English", ["en-za"] = "South African English", ["fr-ca"] = "Quebec French", ["fr-gallo"] = "Gallo", ["fy"] = "West Frisian", -- Western Frisian ["mo"] = "Moldovan", -- Moldavian (deprecated code); to match en.wiki article title ["nl-be"] = "Flemish", -- match MediaWiki ["oc-gascon"] = "Gascon", ["oc-provenc"] = "Provençal", ["ps"] = "Пушту", -- Pushto ["pt-br"] = "Бразилын Португал", -- match MediaWiki ["ro-md"] = "Moldovan", -- 'not deprecated' form ["ro-cyrl-md"] = "Moldovan", -- 'not deprecated' form ["tw-asante"] = "Asante Twi", ["ug"] = "Уйгур", -- these ISO 639-1 language-name overrides imported from Module:Language/data/wp_languages (since deleted) --<begin do-not-edit except to comment out>-- ["av"] = "Авар", -- Avaric ["bo"] = "Стандарт Төвөд", -- Төвөд ["el"] = "Грек", -- Modern Greek -- ["en-SA"] = "South African English", -- English; no; SA is not South Africa it Saudi Arabia; ZA is South Africa ["ff"] = "Фула", -- Fulah ["ht"] = "Хаитийн Креол", -- Haitian ["hz"] = "Отжихереро", -- Herero ["ii"] = "И", -- Sichuan Yi ["ki"] = "Gikuyu", -- Kikuyu ["kl"] = "Гренланд", -- Kalaallisut ["ky"] = "Киргиз", -- Kirghiz ["lg"] = "Луганда", -- Ganda ["li"] = "Лимбург", -- Limburgan ["mi"] = "Маори", -- Maori ["na"] = "Науру", -- Nauru ["nb"] = "Бүкмол", -- Norwegian Bokmål ["nd"] = "Хойд Ндебеле", -- North Ndebele ["nn"] = "Нюнорск", -- Норвегийн Нюнорск ["nr"] = "Өмнөд Ндебеле", -- South Ndebele ["ny"] = "Ньянжа", -- Nyanja ["oj"] = "Ojibwe", -- Ojibwa ["or"] = "Odia", -- Oriya ["pa"] = "Панжаби", -- Пунжаби ["rn"] = "Кирунди", -- Rundi ["sl"] = "Словени", -- Slovenian ["ss"] = "Свати", -- Swati ["st"] = "Сото", -- Southern Sotho ["to"] = "Тонга", -- Tonga --<end do-not-edit except to comment out>-- ------------------------------< I S O _ 6 3 9 - 2, - 3, - 5 >---------------------------------------------- ["alv"] = "Atlantic–Congo languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["arc"] = "Imperial Aramaic (700-300 BCE)", -- Official Aramaic (700-300 BCE), Imperial Aramaic (700-300 BCE); to match en.wiki article title uses ISO639-2 'preferred' name ["art"] = "constructed", -- to match en.wiki article; lowercase for category name ["ast-es"] = "Leonese", -- ast in IANA is Asturian; Leonese is a dialect ["bea"] = "Dane-zaa", -- Beaver; to match en.wiki article title ["bhd"] = "Bhadarwahi", -- Bhadrawahi; to match en.wiki article title ["bla"] = "Blackfoot", -- Siksika; to match en.wiki article title ["blc"] = "Nuxalk", -- Bella Coola; to match en.wiki article title ["bua"] = "Буриад", -- Buriat; this is a macro language; these four use wp preferred transliteration; ["bxm"] = "Mongolian Buryat", -- Mongolia Buriat; these three all redirect to Buryat ["bxr"] = "Оросын Буриад", -- Russia Buriat; ["bxu"] = "Chinese Buryat", -- China Buriat; ["byr"] = "Yipma", -- Baruya, Yipma ["clm"] = "Klallam", -- Clallam; to match en.wiki article title ["egy"] = "Ancient Egyptian", -- Egyptian (Ancient); distinguish from contemporary arz: Egyptian Arabic ["ems"] = "Alutiiq", -- Pacific Gulf Yupik; to match en.wiki article title ["esx"] = "Eskimo–Aleut languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["frr"] = "Хойд Фриз", -- Northern Frisian ["frs"] = "East Frisian Low Saxon", -- Eastern Frisian ["gsw-fr"] = "Эльзасын", -- match MediaWiki ["haa"] = "Hän", -- Han; to match en.wiki article title ["hei"] = "Heiltsuk–Oowekyala", -- Heiltsuk; to match en.wiki article title ["hmx"] = "Hmong–Mien languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["ilo"] = "Ilocano", -- Iloko; to match en.wiki article title ["jam"] = "Ямайкын Креол", -- Jamaican Creole English ["lij-mc"] = "Монако", -- Ligurian as spoken in Monaco ["luo"] = "Dholuo", -- IANA (primary) /ISO 639-3: Luo (Kenya and Tanzania); IANA (secondary): Dholuo ["mhr"] = "Meadow Mari", -- Eastern Mari ["mid"] = "Modern Mandaic", -- Mandaic ['mis'] = "Кодлогдоогүй", -- Uncoded languages; capitalization; special scope, not collective scope; ["mkh"] = "Mon–Khmer languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["mla"] = "Tamambo", -- Malo ['mte'] = "Mono-Alu", -- Mono (Solomon Islands) ['mul'] = "multiple", -- Multiple languages; capitalization; special scope, not collective scope; ["nan-tw"] = "Taiwanese Hokkien", -- make room for IANA / 639-3 nan Min Nan Chinese; match en.wiki article title ["new"] = "Невар", -- Newari, Nepal Bhasa; to match en,wiki article title ["ngf"] = "Trans–New Guinea languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["nic"] = "Niger–Congo languages", -- Niger-Kordofanian languages; to match en,wiki article title ["nrf"] = "Норман", -- not quite a collective - IANA name: Jèrriais + Guernésiais; categorizes to Norman-language text ["nrf-gg"] = "Гернси", -- match MediaWiki ["nrf-je"] = "Жерси", -- match MediaWiki ["nzi"] = "Nzema", -- Nzima; to match en.wiki article title ["oma"] = "Omaha–Ponca", -- to match en.wiki article title (endash) ["orv"] = "Эртний Орос", -- Old Russian ["pfl"] = "Пфальцийн Герман", -- Пфальц; to match en.wiki article ["pie"] = "Piro Pueblo", -- Piro; to match en.wiki article ["pms"] = "Пьемонт", -- Piemontese; to match en.wiki article title ["pnb"] = "Punjabi (Western)", -- Western Panjabi; dab added to override import from ~/wp languages and distinguish pnb from pa in reverse look up tag_from_name() ['qwm'] = "Cuman", -- Kuman (Russia); to match en.wiki article name ["rop"] = "Australian Kriol", -- Kriol; en.wiki article is a dab; point to correct en.wiki article ["sco-ulster"] = "Ulster Scots", ["sdo"] = "Bukar–Sadong", -- Bukar-Sadung Bidayuh; to match en.wiki article title ["smp"] = "Samaritan Hebrew", -- to match en.wiki article title ["stq"] = "Сатерландын Фриз", -- Saterfriesisch ["und"] = "тодорхойгүй", -- capitalization to match existing category ["wrg"] = "Warrongo", -- Warungu ["xal-ru"] = "Kalmyk", -- to match en.wiki article title ["xgf"] = "Tongva", -- ISO 639-3 is Gabrielino-Fernandeño ["yuf"] = "Havasupai–Hualapai", -- Havasupai-Walapai-Yavapai; to match en.wiki article title ["zxx"] = "no linguistic content", -- capitalization -- these ISO 639-2, -3 language-name overrides imported from Module:Language/data/wp_languages --<begin do-not-edit except to comment out>-- ["ace"] = "Acehnese", -- Achinese ["aec"] = "Sa'idi Arabic", -- Saidi Arabic ["akl"] = "Aklan", -- Aklanon ["alt"] = "Алтай", -- Southern Altai ["apm"] = "Mescalero-Chiricahua", -- Mescalero-Chiricahua Apache ["bal"] = "Balochi", -- Baluchi -- ["bcl"] = "Central Bicolano", -- Central Bikol ["bin"] = "Edo", -- Bini ["bpy"] = "Bishnupriya Manipuri", -- Bishnupriya ["chg"] = "Цагадайн", -- Chagatai ["ckb"] = "Sorani Kurdish", -- Central Kurdish ["cnu"] = "Shenwa", -- Chenoua ["coc"] = "Cocopah", -- Cocopa ["diq"] = "Zazaki", -- Dimli ["fit"] = "Meänkieli", -- Tornedalen Finnish ["fkv"] = "Квен", -- Kven Finnish ["frk"] = "Old Frankish", -- Frankish ["gez"] = "Ge'ez", -- Geez ["gju"] = "Gujari", -- Gujari ["gsw"] = "Алеманн Герман", -- Swiss German ["gul"] = "Gullah", -- Sea Island Creole English ["hak"] = "Hakka", -- Hakka Chinese ["hbo"] = "Biblical Hebrew", -- Ancient Hebrew ["hnd"] = "Hindko", -- Southern Hindko -- ["ikt"] = "Inuvialuk", -- Inuinnaqtun ["kaa"] = "Каракалпак", -- Kara-Kalpak ["khb"] = "Tai Lü", -- Lü ["kmr"] = "Kurmanji Kurdish", -- Northern Kurdish ["kpo"] = "Kposo", -- Ikposo ["krj"] = "Kinaray-a", -- Kinaray-A ["ktz"] = "Juǀ'hoan", -- Juǀʼhoan ["lez"] = "Лезги", -- Lezghian ["liv"] = "Ливони", -- Liv ["lng"] = "Lombardic", -- Langobardic ["mia"] = "Майами-Иллиной", -- Miami ["miq"] = "Miskito", -- Mískito ["mix"] = "Mixtec", -- Mixtepec Mixtec ["mni"] = "Мейтей", -- Manipuri ["mrj"] = "Hill Mari", -- Western Mari ["mww"] = "White Hmong", -- Hmong Daw ["nds-nl"] = "Dutch Low Saxon", -- Low German -- ["new"] = "Nepal Bhasa", -- Newari ["nso"] = "Хойд Сото", -- Pedi -- ["nwc"] = "Classical Nepal Bhasa", -- Classical Newari, Classical Nepal Bhasa, Old Newari ["ood"] = "Оодхам", -- Tohono O'odham ["otk"] = "Эртний Түрэг", -- Old Turkish ["pal"] = "Middle Persian", -- Pahlavi ["pam"] = "Капампанган", -- Pampanga ["phr"] = "Potwari", -- Pahari-Potwari ["pka"] = "Jain Prakrit", -- Ardhamāgadhī Prākrit -- ["pnb"] = "Punjabi", -- Western Panjabi ["psu"] = "Shauraseni", -- Sauraseni Prākrit ["rap"] = "Рапа Нуй", -- Rapanui ["rar"] = "Күүк Арлын Маори", -- Rarotongan ["rmu"] = "Scandoromani", -- Tavringer Romani ["rom"] = "Romani", -- Romany ["rup"] = "Aromanian", -- Macedo-Romanian ["ryu"] = "Окинава", -- Central Okinawan ["sdc"] = "Sassarese", -- Sassarese Sardinian ["sdn"] = "Gallurese", -- Gallurese Sardinian ["shp"] = "Shipibo", -- Shipibo-Conibo ["src"] = "Logudorese", -- Logudorese Sardinian ["sro"] = "Campidanese", -- Campidanese Sardinian ["tkl"] = "Tokelauan", -- Tokelau ["tvl"] = "Тувалу", -- Тувалу ["tyv"] = "Тува", -- Tuvinian ["vls"] = "West Flemish", -- Vlaams ["wep"] = "Вестфали", -- Westphalien ["xal"] = "Ойрад", -- Kalmyk ["xcl"] = "Old Armenian", -- Classical Armenian ["yua"] = "Юкатек Маяа", -- Yucateco --<end do-not-edit except to comment out>-- ------------------------------< P R I V A T E _ U S E _ T A G S >---------------------------------------------- ["akk-x-latbabyl"] = "Late Babylonian Akkadian", ["akk-x-midassyr"] = "Middle Assyrian Akkadian", ["akk-x-midbabyl"] = "Middle Babylonian Akkadian", ["akk-x-neoassyr"] = "Neo-Assyrian Akkadian", ["akk-x-neobabyl"] = "Neo-Babylonian Akkadian", ["akk-x-old"] = "Old Akkadian", ["akk-x-oldassyr"] = "Old Assyrian Akkadian", ["akk-x-oldbabyl"] = "Old Babylonian Akkadian", ["alg-x-proto"] = "Proto-Algonquian", -- alg in IANA is Algonquian languages ["ca-x-old"] = "Old Catalan", ["cel-x-combrit"] = "Common Brittonic", -- cel in IANA is Celtic languages ["cel-x-proto"] = "Proto-Celtic", ["egy-x-demotic"] = "Demotic Egyptian", ["egy-x-late"] = "Late Egyptian", ["egy-x-middle"] = "Middle Egyptian", ["egy-x-old"] = "Old Egyptian", ["gem-x-proto"] = "Proto-Germanic", -- gem in IANA is Germanic languages ["gmw-x-ecg"] = "East Central German", ["grc-x-aeolic"] = "Aeolic Greek", -- these grc-x-... codes are preferred alternates to the non-standard catchall code grc-gre ["grc-x-attic"] = "Attic Greek", ["grc-x-biblical"] = "Biblical Greek", ["grc-x-byzant"] = "Byzantine Greek", ["grc-x-classic"] = "Classical Greek", ["grc-x-doric"] = "Doric Greek", ["grc-x-hellen"] = "Hellenistic Greek", ["grc-x-ionic"] = "Ionic Greek", ["grc-x-koine"] = "Койне Грек", ["grc-x-medieval"] = "Medieval Greek", ["grc-x-patris"] = "Patristic Greek", ["grk-x-proto"] = "Proto-Greek", -- grk in IANA is Greek languages ["iir-x-proto"] = "Proto-Indo-Iranian", -- iir in IANA is Indo-Iranian Languages ["inc-x-mitanni"] = "Mitanni-Aryan", -- inc in IANA is Indic languages ["inc-x-proto"] = "Proto-Indo-Aryan", ["ine-x-anatolia"] = "Anatolian languages", ["ine-x-proto"] = "Proto-Indo-European", ["ira-x-proto"] = "Proto-Iranian", -- ira in IANA is Iranian languages ["itc-x-proto"] = "Proto-Italic", -- itc in IANA is Italic languages ["ksh-x-colog"] = "Colognian", -- en.wiki article is Colognian; ksh (Kölsch) redirects there ["la-x-medieval"] = "Medieval Latin", ["la-x-new"] = "New Latin", ["lmo-x-berg"] = "Bergamasque", -- lmo in IANA is Lombard; Bergamasque is a dialect ["lmo-x-cremish"] = "Cremish", -- lmo in IANA is Lombard; Cremish is a dialect ["lmo-x-milanese"] = "Milanese", -- lmo in IANA is Lombard; Milanese is a dialect ["mis-x-ripuar"] = "Ripuarian", -- replaces improper use of ksh in wp_languages ["prg-x-old"] = "Old Prussian", ["sem-x-ammonite"] = "Ammonite", ["sem-x-aramaic"] = "Aramaic", ["sem-x-canaan"] = "Canaanite languages", ["sem-x-dumaitic"] = "Dumaitic", ["sem-x-egurage"] = "Eastern Gurage", ["sem-x-hatran"] = "Hatran Aramaic", ["sem-x-oldsoara"] = "Old South Arabian", ["sem-x-palmyren"] = "Palmyrene Aramaic", ["sem-x-proto"] = "Proto-Semitic", ["sem-x-taymanit"] = "Taymanitic", ["sla-x-proto"] = "Proto-Slavic", -- sla in IANA is Slavic languages ["yuf-x-hav"] = "Havasupai", -- IANA name for these three is Havasupai-Walapai-Yavapai ["yuf-x-wal"] = "Walapai", ["yuf-x-yav"] = "Yavapai", ["xsc-x-pontic"] = "Pontic Scythian", -- xsc in IANA is Scythian ["xsc-x-saka"] = "Saka", ["xsc-x-sarmat"] = "Sarmatian", } --[[--------------------------< A R T I C L E _ L I N K >------------------------------------------------------ for those rare occasions when article titles don't fit with the normal '<language name> language', this table maps language code to article title. Use of this table should be avoided and the use of redirects preferred as that is the long-standing method of handling article names that don't fit with the normal pattern ]] local article_name = { ['kue'] = "Kuman language (New Guinea)", -- Kuman (Papua New Guinea); to avoid Kuman dab page ["lij-mc"] = "Лигур хэл", -- Ligurian; see Template_talk:Lang#Ligurian_dab ['mbo'] = "Mbo language (Cameroon)", -- Mbo (Cameroon) ['mnh'] = "Mono language (Congo)", -- Mono (Democratic Republic of Congo); see Template_talk:Lang#Mono_languages ['mnr'] = "Mono language (California)", -- Mono (USA) ['mru'] = "Mono language (Cameroon)", -- Mono (Cameroon) ["snq"] = "Sangu language (Gabon)", -- Sangu (Gabon) ["toi"] = "Tonga language (Zambia and Zimbabwe)", -- Tonga (Zambia and Zimbabwe); to avoid Tonga language dab page ["vwa"] = "Awa language (China)", -- Awa (China); to avoid Awa dab page ["xlg"] = "Ligurian language (ancient)", -- see Template_talk:Lang#Ligurian_dab ["zmw"] = "Mbo language (Congo)", -- Mbo (Democratic Republic of Congo) } --[=[-------------------------< R T L _ S C R I P T S >-------------------------------------------------------- ISO 15924 scripts that are written right-to-left. Data in this table taken from [[ISO 15924#List of codes]] last update to this list: 2017-12-24 ]=] local rtl_scripts = { 'adlm', 'arab', 'aran', 'armi', 'avst', 'cprt', 'egyd', 'egyh', 'hatr', 'hebr', 'hung', 'inds', 'khar', 'lydi', 'mand', 'mani', 'mend', 'merc', 'mero', 'narb', 'nbat', 'nkoo', 'orkh', 'palm', 'phli', 'phlp', 'phlv', 'phnx', 'prti', 'rohg', 'samr', 'sarb', 'sogd', 'sogo', 'syrc', 'syre', 'syrj', 'syrn', 'thaa', 'wole', }; --[[--------------------------< T R A N S L I T _ T I T L E S >------------------------------------------------ This is a table of tables of transliteration standards and the language codes or language scripts that apply to those standards. This table is used to create the tool-tip text associated with the transliterated text displayed by some of the {{lang-??}} templates. These tables are more-or-less copied directly from {{transl}}. The standard 'NO_STD' is a construct to allow for the cases when no |std= parameter value is provided. ]] local translit_title_table = { ['ahl'] = { ['default'] = 'Academy of the Hebrew Language transliteration', }, ['ala'] = { ['default'] = 'American Library Association – Library of Congress transliteration', }, ['ala-lc'] = { ['default'] = 'American Library Association – Library of Congress transliteration', }, ['batr'] = { ['default'] = 'Bikdash Arabic Transliteration Rules', }, ['bgn/pcgn'] = { ['default'] = 'Board on Geographic Names / Permanent Committee on Geographical Names transliteration', }, ['din'] = { ['ar'] = 'DIN 31635 Arabic', ['fa'] = 'DIN 31635 Arabic', ['ku'] = 'DIN 31635 Arabic', ['ps'] = 'DIN 31635 Arabic', ['tg'] = 'DIN 31635 Arabic', ['ug'] = 'DIN 31635 Arabic', ['ur'] = 'DIN 31635 Arabic', ['arab'] = 'DIN 31635 Arabic', ['default'] = 'DIN transliteration', }, ['eae'] = { ['default'] = 'Encyclopaedia Aethiopica transliteration', }, ['hepburn'] = { ['default'] = 'Hepburn transliteration', }, ['hunterian'] = { ['default'] = 'Hunterian transliteration', }, ['iast'] = { ['default'] = 'International Alphabet of Sanskrit transliteration', }, ['iso'] = { -- when a transliteration standard is supplied ['ab'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['ba'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['be'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['bg'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['kk'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['ky'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['mn'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['ru'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['tg'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['uk'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['bua'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['sah'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['tut'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['xal'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['cyrl'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['ar'] = 'ISO 233 Arabic', ['ku'] = 'ISO 233 Arabic', ['ps'] = 'ISO 233 Arabic', ['ug'] = 'ISO 233 Arabic', ['ur'] = 'ISO 233 Arabic', ['arab'] = 'ISO 233 Arabic', ['he'] = 'ISO 259 Hebrew', ['yi'] = 'ISO 259 Hebrew', ['hebr'] = 'ISO 259 Hebrew', ['el'] = 'ISO 843 Greek', ['grc'] = 'ISO 843 Greek', ['ja'] = 'ISO 3602 Japanese', ['hira'] = 'ISO 3602 Japanese', ['hrkt'] = 'ISO 3602 Japanese', ['jpan'] = 'ISO 3602 Japanese', ['kana'] = 'ISO 3602 Japanese', ['zh'] = 'ISO 7098 Chinese', ['chi'] = 'ISO 7098 Chinese', ['cmn'] = 'ISO 7098 Chinese', ['zho'] = 'ISO 7098 Chinese', -- ['han'] = 'ISO 7098 Chinese', -- unicode alias of Hani? doesn't belong here? should be Hani? ['hans'] = 'ISO 7098 Chinese', ['hant'] = 'ISO 7098 Chinese', ['ka'] = 'ISO 9984 Georgian', ['kat'] = 'ISO 9984 Georgian', ['arm'] = 'ISO 9985 Armenian', ['hy'] = 'ISO 9985 Armenian', ['th'] = 'ISO 11940 Thai', ['tha'] = 'ISO 11940 Thai', ['ko'] = 'ISO 11941 Korean', ['kor'] = 'ISO 11941 Korean', ['awa'] = 'ISO 15919 Indic', ['bho'] = 'ISO 15919 Indic', ['bn'] = 'ISO 15919 Indic', ['bra'] = 'ISO 15919 Indic', ['doi'] = 'ISO 15919 Indic', ['dra'] = 'ISO 15919 Indic', ['gon'] = 'ISO 15919 Indic', ['gu'] = 'ISO 15919 Indic', ['hi'] = 'ISO 15919 Indic', ['hno'] = 'ISO 15919 Indic', ['inc'] = 'ISO 15919 Indic', ['kn'] = 'ISO 15919 Indic', ['kok'] = 'ISO 15919 Indic', ['ks'] = 'ISO 15919 Indic', ['mag'] = 'ISO 15919 Indic', ['mai'] = 'ISO 15919 Indic', ['ml'] = 'ISO 15919 Indic', ['mr'] = 'ISO 15919 Indic', ['ne'] = 'ISO 15919 Indic', ['new'] = 'ISO 15919 Indic', ['or'] = 'ISO 15919 Indic', ['pa'] = 'ISO 15919 Indic', ['pnb'] = 'ISO 15919 Indic', ['raj'] = 'ISO 15919 Indic', ['sa'] = 'ISO 15919 Indic', ['sat'] = 'ISO 15919 Indic', ['sd'] = 'ISO 15919 Indic', ['si'] = 'ISO 15919 Indic', ['skr'] = 'ISO 15919 Indic', ['ta'] = 'ISO 15919 Indic', ['tcy'] = 'ISO 15919 Indic', ['te'] = 'ISO 15919 Indic', ['beng'] = 'ISO 15919 Indic', ['brah'] = 'ISO 15919 Indic', ['deva'] = 'ISO 15919 Indic', ['gujr'] = 'ISO 15919 Indic', ['guru'] = 'ISO 15919 Indic', ['knda'] = 'ISO 15919 Indic', ['mlym'] = 'ISO 15919 Indic', ['orya'] = 'ISO 15919 Indic', ['sinh'] = 'ISO 15919 Indic', ['taml'] = 'ISO 15919 Indic', ['telu'] = 'ISO 15919 Indic', ['default'] = 'ISO transliteration', }, ['jyutping'] = { ['default'] = 'Jyutping transliteration', }, ['mlcts'] = { ['default'] = 'Myanmar Language Commission Transcription System', }, ['mr'] = { ['default'] = 'McCune–Reischauer transliteration', }, ['nihon-shiki'] = { ['default'] = 'Nihon-shiki transliteration', }, ['no_std'] = { -- when no transliteration standard is supplied ['akk'] = 'Semitic transliteration', ['sem'] = 'Semitic transliteration', ['phnx'] = 'Semitic transliteration', ['xsux'] = 'Cuneiform transliteration', }, ['pinyin'] = { ['default'] = 'Pinyin transliteration', }, ['rr'] = { ['default'] = 'Revised Romanization of Korean transliteration', }, ['rtgs'] = { ['default'] = 'Royal Thai General System of Transcription', }, ['satts'] = { ['default'] = 'Standard Arabic Technical Transliteration System transliteration', }, ['scientific'] = { ['default'] = 'scientific transliteration', }, ['ukrainian'] = { ['default'] = 'Ukrainian National system of romanization', }, ['ungegn'] = { ['default'] = 'United Nations Group of Experts on Geographical Names transliteration', }, ['wadegile'] = { ['default'] = 'Wade–Giles transliteration', }, ['wehr'] = { ['default'] = 'Hans Wehr transliteration', }, ['yaleko'] = { ['default'] = 'Yale romanization of Korean', } }; --[[--------------------------< E N G _ V A R >---------------------------------------------------------------- Used at en.wiki so that spelling of 'romanized' (US, default) can be changed to 'romanised' to match the envar specified by a {{Use xxx English}}. This is accomplished by setting |engvar=gb; can, should be omitted in articles that use American English; no need for the clutter. ]] local engvar_sel_t = { -- select either UK English or US English ['au'] = 'gb_t', -- these match IANA region codes (except in lower case) ['ca'] = 'us_t', ['gb'] = 'gb_t', ['ie'] = 'gb_t', ['in'] = 'gb_t', ['nz'] = 'gb_t', ['us'] = 'us_t', -- default engvar ['za'] = 'gb_t' }; local engvar_t = { ['gb_t'] = { ['romanisz_lc'] = 'romanisation', -- lower case ['romanisz_uc'] = 'Romanisation', -- upper case ['romanisz_pt'] = 'латин', -- past tense }, ['us_t'] = { -- default engvar ['romanisz_lc'] = 'romanization', -- lower case ['romanisz_uc'] = 'Romanization', -- upper case ['romanisz_pt'] = 'латин', -- past tense } } --[[--------------------------< E X P O R T S >---------------------------------------------------------------- ]] return { this_wiki_lang_tag = this_wiki_lang_tag, this_wiki_lang_dir = lang_obj:getDir(), -- wiki's language direction article_name = article_name, engvar_t = engvar_t, engvar_sel_t = engvar_sel_t, lang_name_table = lang_name_table_t, override = override, rtl_scripts = rtl_scripts, special_tags_table = special_tags_table, translit_title_table = translit_title_table, }; 4nhaxgf9gtwq4a1ufir1aaz8t4cvm3z 828 113460 859835 859533 2026-06-22T22:11:46Z Enkhsaihan2005 64429 859835 Scribunto text/plain -- File-Date: 2021-03-05 local active = { ["aa"] = {"Афар"}, ["ab"] = {"Абхаз"}, ["ae"] = {"Avestan"}, ["af"] = {"Африкаанс"}, ["ak"] = {"Акан"}, ["am"] = {"Амхар"}, ["an"] = {"Aragonese"}, ["ar"] = {"Араб"}, ["as"] = {"Ассам"}, ["av"] = {"Авар"}, ["ay"] = {"Аймара"}, ["az"] = {"Азербайжан"}, ["ba"] = {"Башкир"}, ["be"] = {"Беларусь"}, ["bg"] = {"Болгар"}, ["bh"] = {"Bihari languages"}, ["bi"] = {"Бислама"}, ["bm"] = {"Бамбара"}, ["bn"] = {"Бенгал", "Бангла"}, ["bo"] = {"Төвөд"}, ["br"] = {"Бретон"}, ["bs"] = {"Босни"}, ["ca"] = {"Каталан", "Валенси"}, ["ce"] = {"Чечень"}, ["ch"] = {"Chamorro"}, ["co"] = {"Корсика"}, ["cr"] = {"Cree"}, ["cs"] = {"Чех"}, ["cu"] = {"Church Slavic", "Church Slavonic", "Old Bulgarian", "Old Church Slavonic", "Old Slavonic"}, ["cv"] = {"Чуваш"}, ["cy"] = {"Уэльс"}, ["da"] = {"Дани"}, ["de"] = {"Герман"}, ["dv"] = {"Дивехи", "Мальдив"}, ["dz"] = {"Зонка"}, ["ee"] = {"Ewe"}, ["el"] = {"Modern Greek (1453-)"}, ["en"] = {"Англи"}, ["eo"] = {"Эсперанто"}, ["es"] = {"Испани", "Кастиль"}, ["et"] = {"Эстони"}, ["eu"] = {"Баск"}, ["fa"] = {"Перс"}, ["ff"] = {"Фула"}, ["fi"] = {"Фин"}, ["fj"] = {"Фижи"}, ["fo"] = {"Фарер"}, ["fr"] = {"Франц"}, ["fy"] = {"Western Frisian"}, ["ga"] = {"Ирланд"}, ["gd"] = {"Шотланд Гел", "Гел"}, ["gl"] = {"Галиси"}, ["gn"] = {"Гуарани"}, ["gu"] = {"Gujarati"}, ["gv"] = {"Manx"}, ["ha"] = {"Хауса"}, ["he"] = {"Еврей"}, ["hi"] = {"Хинди"}, ["ho"] = {"Хири Моту"}, ["hr"] = {"Хорват"}, ["ht"] = {"Хаити", "Хаитийн Креол"}, ["hu"] = {"Унгар"}, ["hy"] = {"Армени"}, ["hz"] = {"Хереро"}, ["ia"] = {"Interlingua (International Auxiliary Language Association)"}, ["id"] = {"Индонез"}, ["ie"] = {"Interlingue", "Occidental"}, ["ig"] = {"Игбо"}, ["ii"] = {"Сычуаны И", "Носу"}, ["ik"] = {"Inupiaq"}, ["io"] = {"Ido"}, ["is"] = {"Исланд"}, ["it"] = {"Итали"}, ["iu"] = {"Inuktitut"}, ["ja"] = {"Япон"}, ["jv"] = {"Javanese"}, ["ka"] = {"Гүрж"}, ["kg"] = {"Конго"}, ["ki"] = {"Kikuyu", "Gikuyu"}, ["kj"] = {"Кваньяма"}, ["kk"] = {"Казах"}, ["kl"] = {"Гренланд"}, ["km"] = {"Кхмер", "Төв Кхмер"}, ["kn"] = {"Каннада"}, ["ko"] = {"Солонгос"}, ["kr"] = {"Kanuri"}, ["ks"] = {"Kashmiri"}, ["ku"] = {"Курд"}, ["kv"] = {"Коми"}, ["kw"] = {"Корн"}, ["ky"] = {"Киргиз"}, ["la"] = {"Латин"}, ["lb"] = {"Люксембург"}, ["lg"] = {"Ганда", "Луганда"}, ["li"] = {"Лимбург"}, ["ln"] = {"Лингала"}, ["lo"] = {"Лаос"}, ["lt"] = {"Литва"}, ["lu"] = {"Luba-Katanga"}, ["lv"] = {"Латви"}, ["mg"] = {"Малагас"}, ["mh"] = {"Маршалл"}, ["mi"] = {"Маори"}, ["mk"] = {"Македон"}, ["ml"] = {"Malayalam"}, ["mn"] = {"Монгол"}, ["mr"] = {"Марати"}, ["ms"] = {"Малай"}, ["mt"] = {"Мальта"}, ["my"] = {"Бирм"}, ["na"] = {"Науру"}, ["nb"] = {"Норвегийн Бүкмол"}, ["nd"] = {"North Ndebele"}, ["ne"] = {"Балба"}, ["ng"] = {"Ndonga"}, ["nl"] = {"Нидерланд", "Flemish"}, ["nn"] = {"Норвегийн Нюнорск"}, ["no"] = {"Норвеги"}, ["nr"] = {"Өмнөд Ндебеле"}, ["nv"] = {"Navajo", "Navaho"}, ["ny"] = {"Ньянжа", "Чева", "Чичева"}, ["oc"] = {"Окситан"}, ["oj"] = {"Ojibwa"}, ["om"] = {"Оромо"}, ["or"] = {"Oriya (macrolanguage)", "Odia (macrolanguage)"}, ["os"] = {"Осети", "Осет"}, ["pa"] = {"Панжаби", "Пунжаби"}, ["pi"] = {"Pali"}, ["pl"] = {"Польш"}, ["ps"] = {"Пуштун", "Паштун"}, ["pt"] = {"Португал"}, ["qu"] = {"Кечуа"}, ["rm"] = {"Руманш"}, ["rn"] = {"Рунди"}, ["ro"] = {"Румын", "Молдав"}, ["ru"] = {"Орос"}, ["rw"] = {"Киняруанда"}, ["sa"] = {"Санскрит"}, ["sc"] = {"Сардини"}, ["sd"] = {"Синди"}, ["se"] = {"Хойд Сами"}, ["sg"] = {"Санго"}, ["sh"] = {"Серби-Хорват"}, ["si"] = {"Синхал"}, ["sk"] = {"Словак"}, ["sl"] = {"Словени"}, ["sm"] = {"Самоа"}, ["sn"] = {"Шона"}, ["so"] = {"Сомали"}, ["sq"] = {"Албани"}, ["sr"] = {"Серби"}, ["ss"] = {"Свати"}, ["st"] = {"Өмнөд Сото"}, ["su"] = {"Sundanese"}, ["sv"] = {"Швед"}, ["sw"] = {"Свахили"}, ["ta"] = {"Тамил"}, ["te"] = {"Телүгү"}, ["tg"] = {"Тажик"}, ["th"] = {"Тай"}, ["ti"] = {"Тигриня"}, ["tk"] = {"Туркмен"}, ["tl"] = {"Тагалог"}, ["tn"] = {"Тсвана"}, ["to"] = {"Tonga (Tonga Islands)"}, ["tr"] = {"Турк"}, ["ts"] = {"Тсонга"}, ["tt"] = {"Татар"}, ["tw"] = {"Twi"}, ["ty"] = {"Tahitian"}, ["ug"] = {"Уйгур"}, ["uk"] = {"Украин"}, ["ur"] = {"Урду"}, ["uz"] = {"Узбек"}, ["ve"] = {"Венда"}, ["vi"] = {"Вьетнам"}, ["vo"] = {"Volapük"}, ["wa"] = {"Walloon"}, ["wo"] = {"Wolof"}, ["xh"] = {"Коса"}, ["yi"] = {"Идиш"}, ["yo"] = {"Ёруба"}, ["za"] = {"Жуан"}, ["zh"] = {"Хятад"}, ["zu"] = {"Зулу"}, ["aaa"] = {"Ghotuo"}, ["aab"] = {"Alumu-Tesu"}, ["aac"] = {"Ari"}, ["aad"] = {"Amal"}, ["aae"] = {"Arbëreshë Albanian"}, ["aaf"] = {"Aranadan"}, ["aag"] = {"Ambrak"}, ["aah"] = {"Abu' Arapesh"}, ["aai"] = {"Arifama-Miniafia"}, ["aak"] = {"Ankave"}, ["aal"] = {"Afade"}, ["aan"] = {"Anambé"}, ["aao"] = {"Algerian Saharan Arabic"}, ["aap"] = {"Pará Arára"}, ["aaq"] = {"Eastern Abnaki"}, ["aas"] = {"Aasáx"}, ["aat"] = {"Arvanitika Albanian"}, ["aau"] = {"Abau"}, ["aav"] = {"Austro-Asiatic languages"}, ["aaw"] = {"Solong"}, ["aax"] = {"Mandobo Atas"}, ["aaz"] = {"Amarasi"}, ["aba"] = {"Abé"}, ["abb"] = {"Bankon"}, ["abc"] = {"Ambala Ayta"}, ["abd"] = {"Manide"}, ["abe"] = {"Western Abnaki"}, ["abf"] = {"Abai Sungai"}, ["abg"] = {"Abaga"}, ["abh"] = {"Tajiki Arabic"}, ["abi"] = {"Abidji"}, ["abj"] = {"Aka-Bea"}, ["abl"] = {"Lampung Nyo"}, ["abm"] = {"Abanyom"}, ["abn"] = {"Abua"}, ["abo"] = {"Abon"}, ["abp"] = {"Abellen Ayta"}, ["abq"] = {"Abaza"}, ["abr"] = {"Abron"}, ["abs"] = {"Ambonese Malay"}, ["abt"] = {"Ambulas"}, ["abu"] = {"Abure"}, ["abv"] = {"Baharna Arabic"}, ["abw"] = {"Pal"}, ["abx"] = {"Inabaknon"}, ["aby"] = {"Aneme Wake"}, ["abz"] = {"Abui"}, ["aca"] = {"Achagua"}, ["acb"] = {"Áncá"}, ["acd"] = {"Gikyode"}, ["ace"] = {"Achinese"}, ["acf"] = {"Saint Lucian Creole French"}, ["ach"] = {"Acoli"}, ["aci"] = {"Aka-Cari"}, ["ack"] = {"Aka-Kora"}, ["acl"] = {"Akar-Bale"}, ["acm"] = {"Mesopotamian Arabic"}, ["acn"] = {"Achang"}, ["acp"] = {"Eastern Acipa"}, ["acq"] = {"Ta'izzi-Adeni Arabic"}, ["acr"] = {"Achi"}, ["acs"] = {"Acroá"}, ["act"] = {"Achterhoeks"}, ["acu"] = {"Achuar-Shiwiar"}, ["acv"] = {"Achumawi"}, ["acw"] = {"Hijazi Arabic"}, ["acx"] = {"Omani Arabic"}, ["acy"] = {"Cypriot Arabic"}, ["acz"] = {"Acheron"}, ["ada"] = {"Adangme"}, ["adb"] = {"Atauran"}, ["add"] = {"Lidzonka", "Dzodinka"}, ["ade"] = {"Adele"}, ["adf"] = {"Dhofari Arabic"}, ["adg"] = {"Andegerebinha"}, ["adh"] = {"Adhola"}, ["adi"] = {"Adi"}, ["adj"] = {"Adioukrou"}, ["adl"] = {"Galo"}, ["adn"] = {"Adang"}, ["ado"] = {"Abu"}, ["adq"] = {"Adangbe"}, ["adr"] = {"Adonara"}, ["ads"] = {"Adamorobe Sign Language"}, ["adt"] = {"Adnyamathanha"}, ["adu"] = {"Aduge"}, ["adw"] = {"Amundava"}, ["adx"] = {"Amdo Tibetan"}, ["ady"] = {"Adyghe", "Adygei"}, ["adz"] = {"Adzera"}, ["aea"] = {"Areba"}, ["aeb"] = {"Tunisian Arabic"}, ["aec"] = {"Saidi Arabic"}, ["aed"] = {"Argentine Sign Language"}, ["aee"] = {"Northeast Pashai", "Northeast Pashayi"}, ["aek"] = {"Haeke"}, ["ael"] = {"Ambele"}, ["aem"] = {"Arem"}, ["aen"] = {"Armenian Sign Language"}, ["aeq"] = {"Aer"}, ["aer"] = {"Eastern Arrernte"}, ["aes"] = {"Alsea"}, ["aeu"] = {"Akeu"}, ["aew"] = {"Ambakich"}, ["aey"] = {"Amele"}, ["aez"] = {"Aeka"}, ["afa"] = {"Afro-Asiatic languages"}, ["afb"] = {"Gulf Arabic"}, ["afd"] = {"Andai"}, ["afe"] = {"Putukwam"}, ["afg"] = {"Afghan Sign Language"}, ["afh"] = {"Afrihili"}, ["afi"] = {"Akrukay", "Chini"}, ["afk"] = {"Nanubae"}, ["afn"] = {"Defaka"}, ["afo"] = {"Eloyi"}, ["afp"] = {"Tapei"}, ["afs"] = {"Afro-Seminole Creole"}, ["aft"] = {"Afitti"}, ["afu"] = {"Awutu"}, ["afz"] = {"Obokuitai"}, ["aga"] = {"Aguano"}, ["agb"] = {"Legbo"}, ["agc"] = {"Agatu"}, ["agd"] = {"Agarabi"}, ["age"] = {"Angal"}, ["agf"] = {"Arguni"}, ["agg"] = {"Angor"}, ["agh"] = {"Ngelima"}, ["agi"] = {"Agariya"}, ["agj"] = {"Argobba"}, ["agk"] = {"Isarog Agta"}, ["agl"] = {"Fembe"}, ["agm"] = {"Angaataha"}, ["agn"] = {"Agutaynen"}, ["ago"] = {"Tainae"}, ["agq"] = {"Aghem"}, ["agr"] = {"Aguaruna"}, ["ags"] = {"Esimbi"}, ["agt"] = {"Central Cagayan Agta"}, ["agu"] = {"Aguacateco"}, ["agv"] = {"Remontado Dumagat"}, ["agw"] = {"Kahua"}, ["agx"] = {"Агуль"}, ["agy"] = {"Southern Alta"}, ["agz"] = {"Mt. Iriga Agta"}, ["aha"] = {"Ahanta"}, ["ahb"] = {"Axamb"}, ["ahg"] = {"Qimant"}, ["ahh"] = {"Aghu"}, ["ahi"] = {"Tiagbamrin Aizi"}, ["ahk"] = {"Akha"}, ["ahl"] = {"Igo"}, ["ahm"] = {"Mobumrin Aizi"}, ["ahn"] = {"Àhàn"}, ["aho"] = {"Ahom"}, ["ahp"] = {"Aproumu Aizi"}, ["ahr"] = {"Ahirani"}, ["ahs"] = {"Ashe"}, ["aht"] = {"Ahtena"}, ["aia"] = {"Arosi"}, ["aib"] = {"Ainu (China)"}, ["aic"] = {"Ainbai"}, ["aid"] = {"Alngith"}, ["aie"] = {"Amara"}, ["aif"] = {"Agi"}, ["aig"] = {"Antigua and Barbuda Creole English"}, ["aih"] = {"Ai-Cham"}, ["aii"] = {"Assyrian Neo-Aramaic"}, ["aij"] = {"Lishanid Noshan"}, ["aik"] = {"Ake"}, ["ail"] = {"Aimele"}, ["aim"] = {"Aimol"}, ["ain"] = {"Ainu (Japan)"}, ["aio"] = {"Aiton"}, ["aip"] = {"Burumakok"}, ["aiq"] = {"Aimaq"}, ["air"] = {"Airoran"}, ["ait"] = {"Arikem"}, ["aiw"] = {"Aari"}, ["aix"] = {"Aighon"}, ["aiy"] = {"Ali"}, ["aja"] = {"Aja (South Sudan)"}, ["ajg"] = {"Aja (Benin)"}, ["aji"] = {"Ajië"}, ["ajn"] = {"Andajin"}, ["ajp"] = {"South Levantine Arabic"}, ["ajt"] = {"Judeo-Tunisian Arabic"}, ["aju"] = {"Judeo-Moroccan Arabic"}, ["ajw"] = {"Ajawa"}, ["ajz"] = {"Amri Karbi"}, ["akb"] = {"Batak Angkola"}, ["akc"] = {"Mpur"}, ["akd"] = {"Ukpet-Ehom"}, ["ake"] = {"Akawaio"}, ["akf"] = {"Akpa"}, ["akg"] = {"Anakalangu"}, ["akh"] = {"Angal Heneng"}, ["aki"] = {"Aiome"}, ["akj"] = {"Aka-Jeru"}, ["akk"] = {"Akkadian"}, ["akl"] = {"Aklanon"}, ["akm"] = {"Aka-Bo"}, ["ako"] = {"Akurio"}, ["akp"] = {"Siwu"}, ["akq"] = {"Ak"}, ["akr"] = {"Araki"}, ["aks"] = {"Akaselem"}, ["akt"] = {"Akolet"}, ["aku"] = {"Akum"}, ["akv"] = {"Akhvakh"}, ["akw"] = {"Akwa"}, ["akx"] = {"Aka-Kede"}, ["aky"] = {"Aka-Kol"}, ["akz"] = {"Alabama"}, ["ala"] = {"Alago"}, ["alc"] = {"Qawasqar"}, ["ald"] = {"Alladian"}, ["ale"] = {"Aleut"}, ["alf"] = {"Alege"}, ["alg"] = {"Algonquian languages"}, ["alh"] = {"Alawa"}, ["ali"] = {"Amaimon"}, ["alj"] = {"Alangan"}, ["alk"] = {"Alak"}, ["all"] = {"Allar"}, ["alm"] = {"Amblong"}, ["aln"] = {"Gheg Albanian"}, ["alo"] = {"Larike-Wakasihu"}, ["alp"] = {"Alune"}, ["alq"] = {"Algonquin"}, ["alr"] = {"Alutor"}, ["als"] = {"Tosk Albanian"}, ["alt"] = {"Өмнөд Алтай"}, ["alu"] = {"'Are'are"}, ["alv"] = {"Atlantic-Congo languages"}, ["alw"] = {"Alaba-K’abeena", "Wanbasana"}, ["alx"] = {"Amol"}, ["aly"] = {"Alyawarr"}, ["alz"] = {"Alur"}, ["ama"] = {"Amanayé"}, ["amb"] = {"Ambo"}, ["amc"] = {"Amahuaca"}, ["ame"] = {"Yanesha'"}, ["amf"] = {"Hamer-Banna"}, ["amg"] = {"Amurdak"}, ["ami"] = {"Amis"}, ["amj"] = {"Amdang"}, ["amk"] = {"Ambai"}, ["aml"] = {"War-Jaintia"}, ["amm"] = {"Ama (Papua New Guinea)"}, ["amn"] = {"Amanab"}, ["amo"] = {"Amo"}, ["amp"] = {"Alamblak"}, ["amq"] = {"Amahai"}, ["amr"] = {"Amarakaeri"}, ["ams"] = {"Southern Amami-Oshima"}, ["amt"] = {"Amto"}, ["amu"] = {"Guerrero Amuzgo"}, ["amv"] = {"Ambelau"}, ["amw"] = {"Western Neo-Aramaic"}, ["amx"] = {"Anmatyerre"}, ["amy"] = {"Ami"}, ["amz"] = {"Atampaya"}, ["ana"] = {"Andaqui"}, ["anb"] = {"Andoa"}, ["anc"] = {"Ngas"}, ["and"] = {"Ansus"}, ["ane"] = {"Xârâcùù"}, ["anf"] = {"Animere"}, ["ang"] = {"Хуучин Англи (ca. 450-1100)"}, ["anh"] = {"Nend"}, ["ani"] = {"Andi"}, ["anj"] = {"Anor"}, ["ank"] = {"Goemai"}, ["anl"] = {"Anu-Hkongso Chin"}, ["anm"] = {"Anal"}, ["ann"] = {"Obolo"}, ["ano"] = {"Andoque"}, ["anp"] = {"Angika"}, ["anq"] = {"Jarawa (India)"}, ["anr"] = {"Andh"}, ["ans"] = {"Anserma"}, ["ant"] = {"Antakarinya", "Antikarinya"}, ["anu"] = {"Anuak"}, ["anv"] = {"Denya"}, ["anw"] = {"Anaang"}, ["anx"] = {"Andra-Hus"}, ["any"] = {"Anyin"}, ["anz"] = {"Anem"}, ["aoa"] = {"Angolar"}, ["aob"] = {"Abom"}, ["aoc"] = {"Pemon"}, ["aod"] = {"Andarum"}, ["aoe"] = {"Angal Enen"}, ["aof"] = {"Bragat"}, ["aog"] = {"Angoram"}, ["aoi"] = {"Anindilyakwa"}, ["aoj"] = {"Mufian"}, ["aok"] = {"Arhö"}, ["aol"] = {"Alor"}, ["aom"] = {"Ömie"}, ["aon"] = {"Bumbita Arapesh"}, ["aor"] = {"Aore"}, ["aos"] = {"Taikat"}, ["aot"] = {"Atong (India)", "A'tong"}, ["aou"] = {"A'ou"}, ["aox"] = {"Atorada"}, ["aoz"] = {"Uab Meto"}, ["apa"] = {"Apache languages"}, ["apb"] = {"Sa'a"}, ["apc"] = {"North Levantine Arabic"}, ["apd"] = {"Sudanese Arabic"}, ["ape"] = {"Bukiyip"}, ["apf"] = {"Pahanan Agta"}, ["apg"] = {"Ampanang"}, ["aph"] = {"Athpariya"}, ["api"] = {"Apiaká"}, ["apj"] = {"Jicarilla Apache"}, ["apk"] = {"Kiowa Apache"}, ["apl"] = {"Lipan Apache"}, ["apm"] = {"Mescalero-Chiricahua Apache"}, ["apn"] = {"Apinayé"}, ["apo"] = {"Ambul"}, ["app"] = {"Apma"}, ["apq"] = {"A-Pucikwar"}, ["apr"] = {"Arop-Lokep"}, ["aps"] = {"Arop-Sissano"}, ["apt"] = {"Apatani"}, ["apu"] = {"Apurinã"}, ["apv"] = {"Alapmunte"}, ["apw"] = {"Western Apache"}, ["apx"] = {"Aputai"}, ["apy"] = {"Apalaí"}, ["apz"] = {"Safeyoka"}, ["aqa"] = {"Alacalufan languages"}, ["aqc"] = {"Archi"}, ["aqd"] = {"Ampari Dogon"}, ["aqg"] = {"Arigidi"}, ["aqk"] = {"Aninka"}, ["aql"] = {"Algic languages"}, ["aqm"] = {"Atohwaim"}, ["aqn"] = {"Northern Alta"}, ["aqp"] = {"Atakapa"}, ["aqr"] = {"Arhâ"}, ["aqt"] = {"Angaité"}, ["aqz"] = {"Akuntsu"}, ["arb"] = {"Стандарт Араб"}, ["arc"] = {"Official Aramaic (700-300 BCE)", "Imperial Aramaic (700-300 BCE)"}, ["ard"] = {"Arabana"}, ["are"] = {"Western Arrarnta"}, ["arh"] = {"Arhuaco"}, ["ari"] = {"Arikara"}, ["arj"] = {"Arapaso"}, ["ark"] = {"Arikapú"}, ["arl"] = {"Arabela"}, ["arn"] = {"Mapudungun", "Mapuche"}, ["aro"] = {"Araona"}, ["arp"] = {"Arapaho"}, ["arq"] = {"Algerian Arabic"}, ["arr"] = {"Karo (Brazil)"}, ["ars"] = {"Najdi Arabic"}, ["art"] = {"Artificial languages"}, ["aru"] = {"Aruá (Amazonas State)", "Arawá"}, ["arv"] = {"Arbore"}, ["arw"] = {"Arawak"}, ["arx"] = {"Aruá (Rodonia State)"}, ["ary"] = {"Moroccan Arabic"}, ["arz"] = {"Египетийн Араб"}, ["asa"] = {"Asu (Tanzania)"}, ["asb"] = {"Assiniboine"}, ["asc"] = {"Casuarina Coast Asmat"}, ["ase"] = {"American Sign Language"}, ["asf"] = {"Auslan", "Australian Sign Language"}, ["asg"] = {"Cishingini"}, ["ash"] = {"Abishira"}, ["asi"] = {"Buruwai"}, ["asj"] = {"Sari"}, ["ask"] = {"Ashkun"}, ["asl"] = {"Asilulu"}, ["asn"] = {"Xingú Asuriní"}, ["aso"] = {"Dano"}, ["asp"] = {"Algerian Sign Language"}, ["asq"] = {"Austrian Sign Language"}, ["asr"] = {"Asuri"}, ["ass"] = {"Ipulo"}, ["ast"] = {"Asturian", "Asturleonese", "Bable", "Leonese"}, ["asu"] = {"Tocantins Asurini"}, ["asv"] = {"Asoa"}, ["asw"] = {"Australian Aborigines Sign Language"}, ["asx"] = {"Muratayak"}, ["asy"] = {"Yaosakor Asmat"}, ["asz"] = {"As"}, ["ata"] = {"Pele-Ata"}, ["atb"] = {"Zaiwa"}, ["atc"] = {"Atsahuaca"}, ["atd"] = {"Ata Manobo"}, ["ate"] = {"Atemble"}, ["atg"] = {"Ivbie North-Okpela-Arhe"}, ["ath"] = {"Athapascan languages"}, ["ati"] = {"Attié"}, ["atj"] = {"Atikamekw"}, ["atk"] = {"Ati"}, ["atl"] = {"Mt. Iraya Agta"}, ["atm"] = {"Ata"}, ["atn"] = {"Ashtiani"}, ["ato"] = {"Atong (Cameroon)"}, ["atp"] = {"Pudtol Atta"}, ["atq"] = {"Aralle-Tabulahan"}, ["atr"] = {"Waimiri-Atroari"}, ["ats"] = {"Gros Ventre"}, ["att"] = {"Pamplona Atta"}, ["atu"] = {"Reel"}, ["atv"] = {"Northern Altai"}, ["atw"] = {"Atsugewi"}, ["atx"] = {"Arutani"}, ["aty"] = {"Aneityum"}, ["atz"] = {"Arta"}, ["aua"] = {"Asumboa"}, ["aub"] = {"Alugu"}, ["auc"] = {"Waorani"}, ["aud"] = {"Anuta"}, ["auf"] = {"Arauan languages"}, ["aug"] = {"Aguna"}, ["auh"] = {"Aushi"}, ["aui"] = {"Anuki"}, ["auj"] = {"Awjilah"}, ["auk"] = {"Heyo"}, ["aul"] = {"Aulua"}, ["aum"] = {"Asu (Nigeria)"}, ["aun"] = {"Molmo One"}, ["auo"] = {"Auyokawa"}, ["aup"] = {"Makayam"}, ["auq"] = {"Anus", "Korur"}, ["aur"] = {"Aruek"}, ["aus"] = {"Australian languages"}, ["aut"] = {"Austral"}, ["auu"] = {"Auye"}, ["auw"] = {"Awyi"}, ["aux"] = {"Aurá"}, ["auy"] = {"Awiyaana"}, ["auz"] = {"Uzbeki Arabic"}, ["avb"] = {"Avau"}, ["avd"] = {"Alviri-Vidari"}, ["avi"] = {"Avikam"}, ["avk"] = {"Kotava"}, ["avl"] = {"Eastern Egyptian Bedawi Arabic"}, ["avm"] = {"Angkamuthi"}, ["avn"] = {"Avatime"}, ["avo"] = {"Agavotaguerra"}, ["avs"] = {"Aushiri"}, ["avt"] = {"Au"}, ["avu"] = {"Avokaya"}, ["avv"] = {"Avá-Canoeiro"}, ["awa"] = {"Awadhi"}, ["awb"] = {"Awa (Papua New Guinea)"}, ["awc"] = {"Cicipu"}, ["awd"] = {"Arawakan languages"}, ["awe"] = {"Awetí"}, ["awg"] = {"Anguthimri"}, ["awh"] = {"Awbono"}, ["awi"] = {"Aekyom"}, ["awk"] = {"Awabakal"}, ["awm"] = {"Arawum"}, ["awn"] = {"Awngi"}, ["awo"] = {"Awak"}, ["awr"] = {"Awera"}, ["aws"] = {"South Awyu"}, ["awt"] = {"Araweté"}, ["awu"] = {"Central Awyu"}, ["awv"] = {"Jair Awyu"}, ["aww"] = {"Awun"}, ["awx"] = {"Awara"}, ["awy"] = {"Edera Awyu"}, ["axb"] = {"Abipon"}, ["axe"] = {"Ayerrerenge"}, ["axg"] = {"Mato Grosso Arára"}, ["axk"] = {"Yaka (Central African Republic)"}, ["axl"] = {"Lower Southern Aranda"}, ["axm"] = {"Middle Armenian"}, ["axx"] = {"Xârâgurè"}, ["aya"] = {"Awar"}, ["ayb"] = {"Ayizo Gbe"}, ["ayc"] = {"Southern Aymara"}, ["ayd"] = {"Ayabadhu"}, ["aye"] = {"Ayere"}, ["ayg"] = {"Ginyanga"}, ["ayh"] = {"Hadrami Arabic"}, ["ayi"] = {"Leyigha"}, ["ayk"] = {"Akuku"}, ["ayl"] = {"Libyan Arabic"}, ["ayn"] = {"Sanaani Arabic"}, ["ayo"] = {"Ayoreo"}, ["ayp"] = {"North Mesopotamian Arabic"}, ["ayq"] = {"Ayi (Papua New Guinea)"}, ["ayr"] = {"Central Aymara"}, ["ays"] = {"Sorsogon Ayta"}, ["ayt"] = {"Magbukun Ayta"}, ["ayu"] = {"Ayu"}, ["ayz"] = {"Mai Brat"}, ["aza"] = {"Azha"}, ["azb"] = {"South Azerbaijani"}, ["azc"] = {"Uto-Aztecan languages"}, ["azd"] = {"Eastern Durango Nahuatl"}, ["azg"] = {"San Pedro Amuzgos Amuzgo"}, ["azj"] = {"North Azerbaijani"}, ["azm"] = {"Ipalapa Amuzgo"}, ["azn"] = {"Western Durango Nahuatl"}, ["azo"] = {"Awing"}, ["azt"] = {"Faire Atta"}, ["azz"] = {"Highland Puebla Nahuatl"}, ["baa"] = {"Babatana"}, ["bab"] = {"Bainouk-Gunyuño"}, ["bac"] = {"Badui"}, ["bad"] = {"Banda languages"}, ["bae"] = {"Baré"}, ["baf"] = {"Nubaca"}, ["bag"] = {"Tuki"}, ["bah"] = {"Bahamas Creole English"}, ["bai"] = {"Bamileke languages"}, ["baj"] = {"Barakai"}, ["bal"] = {"Baluchi"}, ["ban"] = {"Бали"}, ["bao"] = {"Waimaha"}, ["bap"] = {"Bantawa"}, ["bar"] = {"Бавари"}, ["bas"] = {"Basa (Cameroon)"}, ["bat"] = {"Baltic languages"}, ["bau"] = {"Bada (Nigeria)"}, ["bav"] = {"Vengo"}, ["baw"] = {"Bambili-Bambui"}, ["bax"] = {"Bamun"}, ["bay"] = {"Batuley"}, ["bba"] = {"Baatonum"}, ["bbb"] = {"Barai"}, ["bbc"] = {"Batak Toba"}, ["bbd"] = {"Bau"}, ["bbe"] = {"Bangba"}, ["bbf"] = {"Baibai"}, ["bbg"] = {"Barama"}, ["bbh"] = {"Bugan"}, ["bbi"] = {"Barombi"}, ["bbj"] = {"Ghomálá'"}, ["bbk"] = {"Babanki"}, ["bbl"] = {"Bats"}, ["bbm"] = {"Babango"}, ["bbn"] = {"Uneapa"}, ["bbo"] = {"Northern Bobo Madaré", "Konabéré"}, ["bbp"] = {"West Central Banda"}, ["bbq"] = {"Bamali"}, ["bbr"] = {"Girawa"}, ["bbs"] = {"Bakpinka"}, ["bbt"] = {"Mburku"}, ["bbu"] = {"Kulung (Nigeria)"}, ["bbv"] = {"Karnai"}, ["bbw"] = {"Baba"}, ["bbx"] = {"Bubia"}, ["bby"] = {"Befang"}, ["bca"] = {"Central Bai"}, ["bcb"] = {"Bainouk-Samik"}, ["bcc"] = {"Southern Balochi"}, ["bcd"] = {"North Babar"}, ["bce"] = {"Bamenyam"}, ["bcf"] = {"Bamu"}, ["bcg"] = {"Baga Pokur"}, ["bch"] = {"Bariai"}, ["bci"] = {"Baoulé"}, ["bcj"] = {"Bardi"}, ["bck"] = {"Bunuba"}, ["bcl"] = {"Central Bikol"}, ["bcm"] = {"Bannoni"}, ["bcn"] = {"Bali (Nigeria)"}, ["bco"] = {"Kaluli"}, ["bcp"] = {"Bali (Democratic Republic of Congo)"}, ["bcq"] = {"Bench"}, ["bcr"] = {"Babine"}, ["bcs"] = {"Kohumono"}, ["bct"] = {"Bendi"}, ["bcu"] = {"Awad Bing"}, ["bcv"] = {"Shoo-Minda-Nye"}, ["bcw"] = {"Bana"}, ["bcy"] = {"Bacama"}, ["bcz"] = {"Bainouk-Gunyaamolo"}, ["bda"] = {"Bayot"}, ["bdb"] = {"Basap"}, ["bdc"] = {"Emberá-Baudó"}, ["bdd"] = {"Bunama"}, ["bde"] = {"Bade"}, ["bdf"] = {"Biage"}, ["bdg"] = {"Bonggi"}, ["bdh"] = {"Baka (South Sudan)"}, ["bdi"] = {"Burun"}, ["bdj"] = {"Bai (South Sudan)", "Bai"}, ["bdk"] = {"Budukh"}, ["bdl"] = {"Indonesian Bajau"}, ["bdm"] = {"Buduma"}, ["bdn"] = {"Baldemu"}, ["bdo"] = {"Morom"}, ["bdp"] = {"Bende"}, ["bdq"] = {"Bahnar"}, ["bdr"] = {"West Coast Bajau"}, ["bds"] = {"Burunge"}, ["bdt"] = {"Bokoto"}, ["bdu"] = {"Oroko"}, ["bdv"] = {"Bodo Parja"}, ["bdw"] = {"Baham"}, ["bdx"] = {"Budong-Budong"}, ["bdy"] = {"Bandjalang"}, ["bdz"] = {"Badeshi"}, ["bea"] = {"Beaver"}, ["beb"] = {"Bebele"}, ["bec"] = {"Iceve-Maci"}, ["bed"] = {"Bedoanas"}, ["bee"] = {"Byangsi"}, ["bef"] = {"Benabena"}, ["beg"] = {"Belait"}, ["beh"] = {"Biali"}, ["bei"] = {"Bekati'"}, ["bej"] = {"Beja", "Bedawiyet"}, ["bek"] = {"Bebeli"}, ["bem"] = {"Bemba (Zambia)"}, ["beo"] = {"Beami"}, ["bep"] = {"Besoa"}, ["beq"] = {"Beembe"}, ["ber"] = {"Бербер хэлнүүд"}, ["bes"] = {"Besme"}, ["bet"] = {"Guiberoua Béte"}, ["beu"] = {"Blagar"}, ["bev"] = {"Daloa Bété"}, ["bew"] = {"Betawi"}, ["bex"] = {"Jur Modo"}, ["bey"] = {"Beli (Papua New Guinea)"}, ["bez"] = {"Bena (Tanzania)"}, ["bfa"] = {"Bari"}, ["bfb"] = {"Pauri Bareli"}, ["bfc"] = {"Panyi Bai", "Northern Bai"}, ["bfd"] = {"Bafut"}, ["bfe"] = {"Betaf", "Tena"}, ["bff"] = {"Bofi"}, ["bfg"] = {"Busang Kayan"}, ["bfh"] = {"Blafe"}, ["bfi"] = {"British Sign Language"}, ["bfj"] = {"Bafanji"}, ["bfk"] = {"Ban Khor Sign Language"}, ["bfl"] = {"Banda-Ndélé"}, ["bfm"] = {"Mmen"}, ["bfn"] = {"Bunak"}, ["bfo"] = {"Malba Birifor"}, ["bfp"] = {"Beba"}, ["bfq"] = {"Badaga"}, ["bfr"] = {"Bazigar"}, ["bfs"] = {"Southern Bai"}, ["bft"] = {"Balti"}, ["bfu"] = {"Gahri"}, ["bfw"] = {"Bondo"}, ["bfx"] = {"Bantayanon"}, ["bfy"] = {"Bagheli"}, ["bfz"] = {"Mahasu Pahari"}, ["bga"] = {"Gwamhi-Wuri"}, ["bgb"] = {"Bobongko"}, ["bgc"] = {"Haryanvi"}, ["bgd"] = {"Rathwi Bareli"}, ["bge"] = {"Bauria"}, ["bgf"] = {"Bangandu"}, ["bgg"] = {"Bugun"}, ["bgi"] = {"Giangan"}, ["bgj"] = {"Bangolan"}, ["bgk"] = {"Bit", "Buxinhua"}, ["bgl"] = {"Bo (Laos)"}, ["bgn"] = {"Western Balochi"}, ["bgo"] = {"Baga Koga"}, ["bgp"] = {"Eastern Balochi"}, ["bgq"] = {"Bagri"}, ["bgr"] = {"Bawm Chin"}, ["bgs"] = {"Tagabawa"}, ["bgt"] = {"Bughotu"}, ["bgu"] = {"Mbongno"}, ["bgv"] = {"Warkay-Bipim"}, ["bgw"] = {"Bhatri"}, ["bgx"] = {"Balkan Gagauz Turkish"}, ["bgy"] = {"Benggoi"}, ["bgz"] = {"Banggai"}, ["bha"] = {"Bharia"}, ["bhb"] = {"Bhili"}, ["bhc"] = {"Biga"}, ["bhd"] = {"Bhadrawahi"}, ["bhe"] = {"Bhaya"}, ["bhf"] = {"Odiai"}, ["bhg"] = {"Binandere"}, ["bhh"] = {"Bukharic"}, ["bhi"] = {"Bhilali"}, ["bhj"] = {"Bahing"}, ["bhl"] = {"Bimin"}, ["bhm"] = {"Bathari"}, ["bhn"] = {"Bohtan Neo-Aramaic"}, ["bho"] = {"Bhojpuri"}, ["bhp"] = {"Bima"}, ["bhq"] = {"Tukang Besi South"}, ["bhr"] = {"Bara Malagasy"}, ["bhs"] = {"Buwal"}, ["bht"] = {"Bhattiyali"}, ["bhu"] = {"Bhunjia"}, ["bhv"] = {"Bahau"}, ["bhw"] = {"Biak"}, ["bhx"] = {"Bhalay"}, ["bhy"] = {"Bhele"}, ["bhz"] = {"Bada (Indonesia)"}, ["bia"] = {"Badimaya"}, ["bib"] = {"Bissa", "Bisa"}, ["bid"] = {"Bidiyo"}, ["bie"] = {"Bepour"}, ["bif"] = {"Biafada"}, ["big"] = {"Biangai"}, ["bik"] = {"Bikol"}, ["bil"] = {"Bile"}, ["bim"] = {"Bimoba"}, ["bin"] = {"Bini", "Edo"}, ["bio"] = {"Nai"}, ["bip"] = {"Bila"}, ["biq"] = {"Bipi"}, ["bir"] = {"Bisorio"}, ["bit"] = {"Berinomo"}, ["biu"] = {"Biete"}, ["biv"] = {"Southern Birifor"}, ["biw"] = {"Kol (Cameroon)"}, ["bix"] = {"Bijori"}, ["biy"] = {"Birhor"}, ["biz"] = {"Baloi"}, ["bja"] = {"Budza"}, ["bjb"] = {"Banggarla"}, ["bjc"] = {"Bariji"}, ["bje"] = {"Biao-Jiao Mien"}, ["bjf"] = {"Barzani Jewish Neo-Aramaic"}, ["bjg"] = {"Bidyogo"}, ["bjh"] = {"Bahinemo"}, ["bji"] = {"Burji"}, ["bjj"] = {"Kanauji"}, ["bjk"] = {"Barok"}, ["bjl"] = {"Bulu (Papua New Guinea)"}, ["bjm"] = {"Bajelani"}, ["bjn"] = {"Banjar"}, ["bjo"] = {"Mid-Southern Banda"}, ["bjp"] = {"Fanamaket"}, ["bjr"] = {"Binumarien"}, ["bjs"] = {"Bajan"}, ["bjt"] = {"Balanta-Ganja"}, ["bju"] = {"Busuu"}, ["bjv"] = {"Bedjond"}, ["bjw"] = {"Bakwé"}, ["bjx"] = {"Banao Itneg"}, ["bjy"] = {"Bayali"}, ["bjz"] = {"Baruga"}, ["bka"] = {"Kyak"}, ["bkc"] = {"Baka (Cameroon)"}, ["bkd"] = {"Binukid", "Talaandig"}, ["bkf"] = {"Beeke"}, ["bkg"] = {"Buraka"}, ["bkh"] = {"Bakoko"}, ["bki"] = {"Baki"}, ["bkj"] = {"Pande"}, ["bkk"] = {"Brokskat"}, ["bkl"] = {"Berik"}, ["bkm"] = {"Kom (Cameroon)"}, ["bkn"] = {"Bukitan"}, ["bko"] = {"Kwa'"}, ["bkp"] = {"Boko (Democratic Republic of Congo)"}, ["bkq"] = {"Bakairí"}, ["bkr"] = {"Bakumpai"}, ["bks"] = {"Northern Sorsoganon"}, ["bkt"] = {"Boloki"}, ["bku"] = {"Buhid"}, ["bkv"] = {"Bekwarra"}, ["bkw"] = {"Bekwel"}, ["bkx"] = {"Baikeno"}, ["bky"] = {"Bokyi"}, ["bkz"] = {"Bungku"}, ["bla"] = {"Siksika"}, ["blb"] = {"Bilua"}, ["blc"] = {"Bella Coola"}, ["bld"] = {"Bolango"}, ["ble"] = {"Balanta-Kentohe"}, ["blf"] = {"Buol"}, ["blh"] = {"Kuwaa"}, ["bli"] = {"Bolia"}, ["blj"] = {"Bolongan"}, ["blk"] = {"Pa'o Karen", "Pa'O"}, ["bll"] = {"Biloxi"}, ["blm"] = {"Beli (South Sudan)"}, ["bln"] = {"Southern Catanduanes Bikol"}, ["blo"] = {"Anii"}, ["blp"] = {"Blablanga"}, ["blq"] = {"Baluan-Pam"}, ["blr"] = {"Blang"}, ["bls"] = {"Balaesang"}, ["blt"] = {"Tai Dam"}, ["blv"] = {"Kibala", "Bolo"}, ["blw"] = {"Balangao"}, ["blx"] = {"Mag-Indi Ayta"}, ["bly"] = {"Notre"}, ["blz"] = {"Balantak"}, ["bma"] = {"Lame"}, ["bmb"] = {"Bembe"}, ["bmc"] = {"Biem"}, ["bmd"] = {"Baga Manduri"}, ["bme"] = {"Limassa"}, ["bmf"] = {"Bom-Kim"}, ["bmg"] = {"Bamwe"}, ["bmh"] = {"Kein"}, ["bmi"] = {"Bagirmi"}, ["bmj"] = {"Bote-Majhi"}, ["bmk"] = {"Ghayavi"}, ["bml"] = {"Bomboli"}, ["bmm"] = {"Northern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bmn"] = {"Bina (Papua New Guinea)"}, ["bmo"] = {"Bambalang"}, ["bmp"] = {"Bulgebi"}, ["bmq"] = {"Bomu"}, ["bmr"] = {"Muinane"}, ["bms"] = {"Bilma Kanuri"}, ["bmt"] = {"Biao Mon"}, ["bmu"] = {"Somba-Siawari"}, ["bmv"] = {"Bum"}, ["bmw"] = {"Bomwali"}, ["bmx"] = {"Baimak"}, ["bmz"] = {"Baramu"}, ["bna"] = {"Bonerate"}, ["bnb"] = {"Bookan"}, ["bnc"] = {"Bontok"}, ["bnd"] = {"Banda (Indonesia)"}, ["bne"] = {"Bintauna"}, ["bnf"] = {"Masiwang"}, ["bng"] = {"Benga"}, ["bni"] = {"Bangi"}, ["bnj"] = {"Eastern Tawbuid"}, ["bnk"] = {"Bierebo"}, ["bnl"] = {"Boon"}, ["bnm"] = {"Batanga"}, ["bnn"] = {"Bunun"}, ["bno"] = {"Bantoanon"}, ["bnp"] = {"Bola"}, ["bnq"] = {"Bantik"}, ["bnr"] = {"Butmas-Tur"}, ["bns"] = {"Bundeli"}, ["bnt"] = {"Bantu languages"}, ["bnu"] = {"Bentong"}, ["bnv"] = {"Bonerif", "Beneraf", "Edwas"}, ["bnw"] = {"Bisis"}, ["bnx"] = {"Bangubangu"}, ["bny"] = {"Bintulu"}, ["bnz"] = {"Beezen"}, ["boa"] = {"Bora"}, ["bob"] = {"Aweer"}, ["boe"] = {"Mundabli"}, ["bof"] = {"Bolon"}, ["bog"] = {"Bamako Sign Language"}, ["boh"] = {"Boma"}, ["boi"] = {"Barbareño"}, ["boj"] = {"Anjam"}, ["bok"] = {"Bonjo"}, ["bol"] = {"Bole"}, ["bom"] = {"Berom"}, ["bon"] = {"Bine"}, ["boo"] = {"Tiemacèwè Bozo"}, ["bop"] = {"Bonkiman"}, ["boq"] = {"Bogaya"}, ["bor"] = {"Borôro"}, ["bot"] = {"Bongo"}, ["bou"] = {"Bondei"}, ["bov"] = {"Tuwuli"}, ["bow"] = {"Rema"}, ["box"] = {"Buamu"}, ["boy"] = {"Bodo (Central African Republic)"}, ["boz"] = {"Tiéyaxo Bozo"}, ["bpa"] = {"Daakaka"}, ["bpd"] = {"Banda-Banda"}, ["bpe"] = {"Bauni"}, ["bpg"] = {"Bonggo"}, ["bph"] = {"Botlikh"}, ["bpi"] = {"Bagupi"}, ["bpj"] = {"Binji"}, ["bpk"] = {"Orowe", "'Ôrôê"}, ["bpl"] = {"Broome Pearling Lugger Pidgin"}, ["bpm"] = {"Biyom"}, ["bpn"] = {"Dzao Min"}, ["bpo"] = {"Anasi"}, ["bpp"] = {"Kaure"}, ["bpq"] = {"Banda Malay"}, ["bpr"] = {"Koronadal Blaan"}, ["bps"] = {"Sarangani Blaan"}, ["bpt"] = {"Barrow Point"}, ["bpu"] = {"Bongu"}, ["bpv"] = {"Bian Marind"}, ["bpw"] = {"Bo (Papua New Guinea)"}, ["bpx"] = {"Palya Bareli"}, ["bpy"] = {"Bishnupriya"}, ["bpz"] = {"Bilba"}, ["bqa"] = {"Tchumbuli"}, ["bqb"] = {"Bagusa"}, ["bqc"] = {"Boko (Benin)", "Boo"}, ["bqd"] = {"Bung"}, ["bqf"] = {"Baga Kaloum"}, ["bqg"] = {"Bago-Kusuntu"}, ["bqh"] = {"Baima"}, ["bqi"] = {"Bakhtiari"}, ["bqj"] = {"Bandial"}, ["bqk"] = {"Banda-Mbrès"}, ["bql"] = {"Bilakura"}, ["bqm"] = {"Wumboko"}, ["bqn"] = {"Bulgarian Sign Language"}, ["bqo"] = {"Balo"}, ["bqp"] = {"Busa"}, ["bqq"] = {"Biritai"}, ["bqr"] = {"Burusu"}, ["bqs"] = {"Bosngun"}, ["bqt"] = {"Bamukumbit"}, ["bqu"] = {"Boguru"}, ["bqv"] = {"Koro Wachi", "Begbere-Ejar"}, ["bqw"] = {"Buru (Nigeria)"}, ["bqx"] = {"Baangi"}, ["bqy"] = {"Bengkala Sign Language"}, ["bqz"] = {"Bakaka"}, ["bra"] = {"Braj"}, ["brb"] = {"Lave"}, ["brc"] = {"Berbice Creole Dutch"}, ["brd"] = {"Baraamu"}, ["brf"] = {"Bira"}, ["brg"] = {"Baure"}, ["brh"] = {"Brahui"}, ["bri"] = {"Mokpwe"}, ["brj"] = {"Bieria"}, ["brk"] = {"Birked"}, ["brl"] = {"Birwa"}, ["brm"] = {"Barambu"}, ["brn"] = {"Boruca"}, ["bro"] = {"Brokkat"}, ["brp"] = {"Barapasi"}, ["brq"] = {"Breri"}, ["brr"] = {"Birao"}, ["brs"] = {"Baras"}, ["brt"] = {"Bitare"}, ["bru"] = {"Eastern Bru"}, ["brv"] = {"Western Bru"}, ["brw"] = {"Bellari"}, ["brx"] = {"Bodo (India)"}, ["bry"] = {"Burui"}, ["brz"] = {"Bilbil"}, ["bsa"] = {"Abinomn"}, ["bsb"] = {"Brunei Bisaya"}, ["bsc"] = {"Bassari", "Oniyan"}, ["bse"] = {"Wushi"}, ["bsf"] = {"Bauchi"}, ["bsg"] = {"Bashkardi"}, ["bsh"] = {"Kati"}, ["bsi"] = {"Bassossi"}, ["bsj"] = {"Bangwinji"}, ["bsk"] = {"Burushaski"}, ["bsl"] = {"Basa-Gumna"}, ["bsm"] = {"Busami"}, ["bsn"] = {"Barasana-Eduria"}, ["bso"] = {"Buso"}, ["bsp"] = {"Baga Sitemu"}, ["bsq"] = {"Bassa"}, ["bsr"] = {"Bassa-Kontagora"}, ["bss"] = {"Akoose"}, ["bst"] = {"Basketo"}, ["bsu"] = {"Bahonsuai"}, ["bsv"] = {"Baga Sobané"}, ["bsw"] = {"Baiso"}, ["bsx"] = {"Yangkam"}, ["bsy"] = {"Sabah Bisaya"}, ["bta"] = {"Bata"}, ["btc"] = {"Bati (Cameroon)"}, ["btd"] = {"Batak Dairi"}, ["bte"] = {"Gamo-Ningi"}, ["btf"] = {"Birgit"}, ["btg"] = {"Gagnoa Bété"}, ["bth"] = {"Biatah Bidayuh"}, ["bti"] = {"Burate"}, ["btj"] = {"Bacanese Malay"}, ["btk"] = {"Batak languages"}, ["btm"] = {"Batak Mandailing"}, ["btn"] = {"Ratagnon"}, ["bto"] = {"Rinconada Bikol"}, ["btp"] = {"Budibud"}, ["btq"] = {"Batek"}, ["btr"] = {"Baetora"}, ["bts"] = {"Batak Simalungun"}, ["btt"] = {"Bete-Bendi"}, ["btu"] = {"Batu"}, ["btv"] = {"Bateri"}, ["btw"] = {"Butuanon"}, ["btx"] = {"Batak Karo"}, ["bty"] = {"Bobot"}, ["btz"] = {"Batak Alas-Kluet"}, ["bua"] = {"Buriat"}, ["bub"] = {"Bua"}, ["buc"] = {"Bushi"}, ["bud"] = {"Ntcham"}, ["bue"] = {"Beothuk"}, ["buf"] = {"Bushoong"}, ["bug"] = {"Buginese"}, ["buh"] = {"Younuo Bunu"}, ["bui"] = {"Bongili"}, ["buj"] = {"Basa-Gurmana"}, ["buk"] = {"Bugawac"}, ["bum"] = {"Bulu (Cameroon)"}, ["bun"] = {"Sherbro"}, ["buo"] = {"Terei"}, ["bup"] = {"Busoa"}, ["buq"] = {"Brem"}, ["bus"] = {"Bokobaru"}, ["but"] = {"Bungain"}, ["buu"] = {"Budu"}, ["buv"] = {"Bun"}, ["buw"] = {"Bubi"}, ["bux"] = {"Boghom"}, ["buy"] = {"Bullom So"}, ["buz"] = {"Bukwen"}, ["bva"] = {"Barein"}, ["bvb"] = {"Bube"}, ["bvc"] = {"Baelelea"}, ["bvd"] = {"Baeggu"}, ["bve"] = {"Berau Malay"}, ["bvf"] = {"Boor"}, ["bvg"] = {"Bonkeng"}, ["bvh"] = {"Bure"}, ["bvi"] = {"Belanda Viri"}, ["bvj"] = {"Baan"}, ["bvk"] = {"Bukat"}, ["bvl"] = {"Bolivian Sign Language"}, ["bvm"] = {"Bamunka"}, ["bvn"] = {"Buna"}, ["bvo"] = {"Bolgo"}, ["bvp"] = {"Bumang"}, ["bvq"] = {"Birri"}, ["bvr"] = {"Burarra"}, ["bvt"] = {"Bati (Indonesia)"}, ["bvu"] = {"Bukit Malay"}, ["bvv"] = {"Baniva"}, ["bvw"] = {"Boga"}, ["bvx"] = {"Dibole"}, ["bvy"] = {"Baybayanon"}, ["bvz"] = {"Bauzi"}, ["bwa"] = {"Bwatoo"}, ["bwb"] = {"Namosi-Naitasiri-Serua"}, ["bwc"] = {"Bwile"}, ["bwd"] = {"Bwaidoka"}, ["bwe"] = {"Bwe Karen"}, ["bwf"] = {"Boselewa"}, ["bwg"] = {"Barwe"}, ["bwh"] = {"Bishuo"}, ["bwi"] = {"Baniwa"}, ["bwj"] = {"Láá Láá Bwamu"}, ["bwk"] = {"Bauwaki"}, ["bwl"] = {"Bwela"}, ["bwm"] = {"Biwat"}, ["bwn"] = {"Wunai Bunu"}, ["bwo"] = {"Boro (Ethiopia)", "Borna (Ethiopia)"}, ["bwp"] = {"Mandobo Bawah"}, ["bwq"] = {"Southern Bobo Madaré"}, ["bwr"] = {"Bura-Pabir"}, ["bws"] = {"Bomboma"}, ["bwt"] = {"Bafaw-Balong"}, ["bwu"] = {"Buli (Ghana)"}, ["bww"] = {"Bwa"}, ["bwx"] = {"Bu-Nao Bunu"}, ["bwy"] = {"Cwi Bwamu"}, ["bwz"] = {"Bwisi"}, ["bxa"] = {"Tairaha"}, ["bxb"] = {"Belanda Bor"}, ["bxc"] = {"Molengue"}, ["bxd"] = {"Pela"}, ["bxe"] = {"Birale"}, ["bxf"] = {"Bilur", "Minigir"}, ["bxg"] = {"Bangala"}, ["bxh"] = {"Buhutu"}, ["bxi"] = {"Pirlatapa"}, ["bxj"] = {"Bayungu"}, ["bxk"] = {"Bukusu", "Lubukusu"}, ["bxl"] = {"Jalkunan"}, ["bxm"] = {"Mongolia Buriat"}, ["bxn"] = {"Burduna"}, ["bxo"] = {"Barikanchi"}, ["bxp"] = {"Bebil"}, ["bxq"] = {"Beele"}, ["bxr"] = {"Орос Буриад"}, ["bxs"] = {"Busam"}, ["bxu"] = {"China Buriat"}, ["bxv"] = {"Berakou"}, ["bxw"] = {"Bankagooma"}, ["bxz"] = {"Binahari"}, ["bya"] = {"Batak"}, ["byb"] = {"Bikya"}, ["byc"] = {"Ubaghara"}, ["byd"] = {"Benyadu'"}, ["bye"] = {"Pouye"}, ["byf"] = {"Bete"}, ["byg"] = {"Baygo"}, ["byh"] = {"Bhujel"}, ["byi"] = {"Buyu"}, ["byj"] = {"Bina (Nigeria)"}, ["byk"] = {"Biao"}, ["byl"] = {"Bayono"}, ["bym"] = {"Bidjara"}, ["byn"] = {"Bilin", "Blin"}, ["byo"] = {"Biyo"}, ["byp"] = {"Bumaji"}, ["byq"] = {"Basay"}, ["byr"] = {"Baruya", "Yipma"}, ["bys"] = {"Burak"}, ["byt"] = {"Berti"}, ["byv"] = {"Medumba"}, ["byw"] = {"Belhariya"}, ["byx"] = {"Qaqet"}, ["byz"] = {"Banaro"}, ["bza"] = {"Bandi"}, ["bzb"] = {"Andio"}, ["bzc"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bzd"] = {"Bribri"}, ["bze"] = {"Jenaama Bozo"}, ["bzf"] = {"Boikin"}, ["bzg"] = {"Babuza"}, ["bzh"] = {"Mapos Buang"}, ["bzi"] = {"Bisu"}, ["bzj"] = {"Belize Kriol English"}, ["bzk"] = {"Nicaragua Creole English"}, ["bzl"] = {"Boano (Sulawesi)"}, ["bzm"] = {"Bolondo"}, ["bzn"] = {"Boano (Maluku)"}, ["bzo"] = {"Bozaba"}, ["bzp"] = {"Kemberano"}, ["bzq"] = {"Buli (Indonesia)"}, ["bzr"] = {"Biri"}, ["bzs"] = {"Brazilian Sign Language"}, ["bzt"] = {"Brithenig"}, ["bzu"] = {"Burmeso"}, ["bzv"] = {"Naami"}, ["bzw"] = {"Basa (Nigeria)"}, ["bzx"] = {"Kɛlɛngaxo Bozo"}, ["bzy"] = {"Obanliku"}, ["bzz"] = {"Evant"}, ["caa"] = {"Chortí"}, ["cab"] = {"Garifuna"}, ["cac"] = {"Chuj"}, ["cad"] = {"Caddo"}, ["cae"] = {"Lehar", "Laalaa"}, ["caf"] = {"Southern Carrier"}, ["cag"] = {"Nivaclé"}, ["cah"] = {"Cahuarano"}, ["cai"] = {"Central American Indian languages"}, ["caj"] = {"Chané"}, ["cak"] = {"Kaqchikel", "Cakchiquel"}, ["cal"] = {"Carolinian"}, ["cam"] = {"Cemuhî"}, ["can"] = {"Chambri"}, ["cao"] = {"Chácobo"}, ["cap"] = {"Chipaya"}, ["caq"] = {"Car Nicobarese"}, ["car"] = {"Galibi Carib"}, ["cas"] = {"Tsimané"}, ["cau"] = {"Caucasian languages"}, ["cav"] = {"Cavineña"}, ["caw"] = {"Callawalla"}, ["cax"] = {"Chiquitano"}, ["cay"] = {"Cayuga"}, ["caz"] = {"Canichana"}, ["cba"] = {"Chibchan languages"}, ["cbb"] = {"Cabiyarí"}, ["cbc"] = {"Carapana"}, ["cbd"] = {"Carijona"}, ["cbg"] = {"Chimila"}, ["cbi"] = {"Chachi"}, ["cbj"] = {"Ede Cabe"}, ["cbk"] = {"Chavacano"}, ["cbl"] = {"Bualkhaw Chin"}, ["cbn"] = {"Nyahkur"}, ["cbo"] = {"Izora"}, ["cbq"] = {"Tsucuba", "Cuba"}, ["cbr"] = {"Cashibo-Cacataibo"}, ["cbs"] = {"Cashinahua"}, ["cbt"] = {"Chayahuita"}, ["cbu"] = {"Candoshi-Shapra"}, ["cbv"] = {"Cacua"}, ["cbw"] = {"Kinabalian"}, ["cby"] = {"Carabayo"}, ["ccc"] = {"Chamicuro"}, ["ccd"] = {"Cafundo Creole"}, ["cce"] = {"Chopi"}, ["ccg"] = {"Samba Daka"}, ["cch"] = {"Atsam"}, ["ccj"] = {"Kasanga"}, ["ccl"] = {"Cutchi-Swahili"}, ["ccm"] = {"Malaccan Creole Malay"}, ["ccn"] = {"North Caucasian languages"}, ["cco"] = {"Comaltepec Chinantec"}, ["ccp"] = {"Chakma"}, ["ccr"] = {"Cacaopera"}, ["ccs"] = {"South Caucasian languages"}, ["cda"] = {"Choni"}, ["cdc"] = {"Chadic languages"}, ["cdd"] = {"Caddoan languages"}, ["cde"] = {"Chenchu"}, ["cdf"] = {"Chiru"}, ["cdh"] = {"Chambeali"}, ["cdi"] = {"Chodri"}, ["cdj"] = {"Churahi"}, ["cdm"] = {"Chepang"}, ["cdn"] = {"Chaudangsi"}, ["cdo"] = {"Min Dong Chinese"}, ["cdr"] = {"Cinda-Regi-Tiyal"}, ["cds"] = {"Chadian Sign Language"}, ["cdy"] = {"Chadong"}, ["cdz"] = {"Koda"}, ["cea"] = {"Lower Chehalis"}, ["ceb"] = {"Cebuano"}, ["ceg"] = {"Chamacoco"}, ["cek"] = {"Eastern Khumi Chin"}, ["cel"] = {"Celtic languages"}, ["cen"] = {"Cen"}, ["cet"] = {"Centúúm"}, ["cey"] = {"Ekai Chin"}, ["cfa"] = {"Dijim-Bwilim"}, ["cfd"] = {"Cara"}, ["cfg"] = {"Como Karim"}, ["cfm"] = {"Falam Chin"}, ["cga"] = {"Changriwa"}, ["cgc"] = {"Kagayanen"}, ["cgg"] = {"Chiga"}, ["cgk"] = {"Chocangacakha"}, ["chb"] = {"Chibcha"}, ["chc"] = {"Catawba"}, ["chd"] = {"Highland Oaxaca Chontal"}, ["chf"] = {"Tabasco Chontal"}, ["chg"] = {"Цагадайн"}, ["chh"] = {"Chinook"}, ["chj"] = {"Ojitlán Chinantec"}, ["chk"] = {"Chuukese"}, ["chl"] = {"Cahuilla"}, ["chm"] = {"Mari (Russia)"}, ["chn"] = {"Chinook jargon"}, ["cho"] = {"Choctaw"}, ["chp"] = {"Chipewyan", "Dene Suline"}, ["chq"] = {"Quiotepec Chinantec"}, ["chr"] = {"Cherokee"}, ["cht"] = {"Cholón"}, ["chw"] = {"Chuwabu"}, ["chx"] = {"Chantyal"}, ["chy"] = {"Cheyenne"}, ["chz"] = {"Ozumacín Chinantec"}, ["cia"] = {"Cia-Cia"}, ["cib"] = {"Ci Gbe"}, ["cic"] = {"Chickasaw"}, ["cid"] = {"Chimariko"}, ["cie"] = {"Cineni"}, ["cih"] = {"Chinali"}, ["cik"] = {"Chitkuli Kinnauri"}, ["cim"] = {"Cimbrian"}, ["cin"] = {"Cinta Larga"}, ["cip"] = {"Chiapanec"}, ["cir"] = {"Tiri", "Haméa", "Méa"}, ["ciw"] = {"Chippewa"}, ["ciy"] = {"Chaima"}, ["cja"] = {"Western Cham"}, ["cje"] = {"Chru"}, ["cjh"] = {"Upper Chehalis"}, ["cji"] = {"Chamalal"}, ["cjk"] = {"Chokwe"}, ["cjm"] = {"Eastern Cham"}, ["cjn"] = {"Chenapian"}, ["cjo"] = {"Ashéninka Pajonal"}, ["cjp"] = {"Cabécar"}, ["cjs"] = {"Shor"}, ["cjv"] = {"Chuave"}, ["cjy"] = {"Jinyu Chinese"}, ["ckb"] = {"Central Kurdish"}, ["ckh"] = {"Chak"}, ["ckl"] = {"Cibak"}, ["ckm"] = {"Chakavian"}, ["ckn"] = {"Kaang Chin"}, ["cko"] = {"Anufo"}, ["ckq"] = {"Kajakse"}, ["ckr"] = {"Kairak"}, ["cks"] = {"Tayo"}, ["ckt"] = {"Чукот"}, ["cku"] = {"Koasati"}, ["ckv"] = {"Kavalan"}, ["ckx"] = {"Caka"}, ["cky"] = {"Cakfem-Mushere"}, ["ckz"] = {"Cakchiquel-Quiché Mixed Language"}, ["cla"] = {"Ron"}, ["clc"] = {"Chilcotin"}, ["cld"] = {"Chaldean Neo-Aramaic"}, ["cle"] = {"Lealao Chinantec"}, ["clh"] = {"Chilisso"}, ["cli"] = {"Chakali"}, ["clj"] = {"Laitu Chin"}, ["clk"] = {"Idu-Mishmi"}, ["cll"] = {"Chala"}, ["clm"] = {"Clallam"}, ["clo"] = {"Lowland Oaxaca Chontal"}, ["clt"] = {"Lautu Chin"}, ["clu"] = {"Caluyanun"}, ["clw"] = {"Chulym"}, ["cly"] = {"Eastern Highland Chatino"}, ["cma"] = {"Maa"}, ["cmc"] = {"Chamic languages"}, ["cme"] = {"Cerma"}, ["cmg"] = {"Classical Mongolian"}, ["cmi"] = {"Emberá-Chamí"}, ["cml"] = {"Campalagian"}, ["cmm"] = {"Michigamea"}, ["cmn"] = {"Умард Хятад"}, ["cmo"] = {"Central Mnong"}, ["cmr"] = {"Mro-Khimi Chin"}, ["cms"] = {"Messapic"}, ["cmt"] = {"Camtho"}, ["cna"] = {"Changthang"}, ["cnb"] = {"Chinbon Chin"}, ["cnc"] = {"Côông"}, ["cng"] = {"Northern Qiang"}, ["cnh"] = {"Hakha Chin", "Haka Chin"}, ["cni"] = {"Asháninka"}, ["cnk"] = {"Khumi Chin"}, ["cnl"] = {"Lalana Chinantec"}, ["cno"] = {"Con"}, ["cnp"] = {"Northern Ping Chinese", "Northern Pinghua"}, ["cnr"] = {"Монтенегро"}, ["cns"] = {"Central Asmat"}, ["cnt"] = {"Tepetotutla Chinantec"}, ["cnu"] = {"Chenoua"}, ["cnw"] = {"Ngawn Chin"}, ["cnx"] = {"Middle Cornish"}, ["coa"] = {"Кокос Арлуудын Малай"}, ["cob"] = {"Chicomuceltec"}, ["coc"] = {"Cocopa"}, ["cod"] = {"Cocama-Cocamilla"}, ["coe"] = {"Koreguaje"}, ["cof"] = {"Colorado"}, ["cog"] = {"Chong"}, ["coh"] = {"Chonyi-Dzihana-Kauma", "Chichonyi-Chidzihana-Chikauma"}, ["coj"] = {"Cochimi"}, ["cok"] = {"Santa Teresa Cora"}, ["col"] = {"Columbia-Wenatchi"}, ["com"] = {"Comanche"}, ["con"] = {"Cofán"}, ["coo"] = {"Comox"}, ["cop"] = {"Coptic"}, ["coq"] = {"Coquille"}, ["cot"] = {"Caquinte"}, ["cou"] = {"Wamey"}, ["cov"] = {"Cao Miao"}, ["cow"] = {"Cowlitz"}, ["cox"] = {"Nanti"}, ["coz"] = {"Chochotec"}, ["cpa"] = {"Palantla Chinantec"}, ["cpb"] = {"Ucayali-Yurúa Ashéninka"}, ["cpc"] = {"Ajyíninka Apurucayali"}, ["cpe"] = {"English-based creoles and pidgins"}, ["cpf"] = {"French-based creoles and pidgins"}, ["cpg"] = {"Cappadocian Greek"}, ["cpi"] = {"Chinese Pidgin English"}, ["cpn"] = {"Cherepon"}, ["cpo"] = {"Kpeego"}, ["cpp"] = {"Portuguese-based creoles and pidgins"}, ["cps"] = {"Capiznon"}, ["cpu"] = {"Pichis Ashéninka"}, ["cpx"] = {"Pu-Xian Chinese"}, ["cpy"] = {"South Ucayali Ashéninka"}, ["cqd"] = {"Chuanqiandian Cluster Miao"}, ["cra"] = {"Chara"}, ["crb"] = {"Island Carib"}, ["crc"] = {"Lonwolwol"}, ["crd"] = {"Coeur d'Alene"}, ["crf"] = {"Caramanta"}, ["crg"] = {"Michif"}, ["crh"] = {"Крымын татар"}, ["cri"] = {"Sãotomense"}, ["crj"] = {"Southern East Cree"}, ["crk"] = {"Plains Cree"}, ["crl"] = {"Northern East Cree"}, ["crm"] = {"Moose Cree"}, ["crn"] = {"El Nayar Cora"}, ["cro"] = {"Crow"}, ["crp"] = {"Creoles and pidgins"}, ["crq"] = {"Iyo'wujwa Chorote"}, ["crr"] = {"Carolina Algonquian"}, ["crs"] = {"Seselwa Creole French"}, ["crt"] = {"Iyojwa'ja Chorote"}, ["crv"] = {"Chaura"}, ["crw"] = {"Chrau"}, ["crx"] = {"Carrier"}, ["cry"] = {"Cori"}, ["crz"] = {"Cruzeño"}, ["csa"] = {"Chiltepec Chinantec"}, ["csb"] = {"Kashubian"}, ["csc"] = {"Catalan Sign Language", "Lengua de señas catalana", "Llengua de Signes Catalana"}, ["csd"] = {"Chiangmai Sign Language"}, ["cse"] = {"Czech Sign Language"}, ["csf"] = {"Cuba Sign Language"}, ["csg"] = {"Chilean Sign Language"}, ["csh"] = {"Asho Chin"}, ["csi"] = {"Coast Miwok"}, ["csj"] = {"Songlai Chin"}, ["csk"] = {"Jola-Kasa"}, ["csl"] = {"Chinese Sign Language"}, ["csm"] = {"Central Sierra Miwok"}, ["csn"] = {"Colombian Sign Language"}, ["cso"] = {"Sochiapam Chinantec", "Sochiapan Chinantec"}, ["csp"] = {"Southern Ping Chinese", "Southern Pinghua"}, ["csq"] = {"Croatia Sign Language"}, ["csr"] = {"Costa Rican Sign Language"}, ["css"] = {"Southern Ohlone"}, ["cst"] = {"Northern Ohlone"}, ["csu"] = {"Central Sudanic languages"}, ["csv"] = {"Sumtu Chin"}, ["csw"] = {"Swampy Cree"}, ["csx"] = {"Cambodian Sign Language"}, ["csy"] = {"Siyin Chin"}, ["csz"] = {"Coos"}, ["cta"] = {"Tataltepec Chatino"}, ["ctc"] = {"Chetco"}, ["ctd"] = {"Tedim Chin"}, ["cte"] = {"Tepinapa Chinantec"}, ["ctg"] = {"Chittagonian"}, ["cth"] = {"Thaiphum Chin"}, ["ctl"] = {"Tlacoatzintepec Chinantec"}, ["ctm"] = {"Chitimacha"}, ["ctn"] = {"Chhintange"}, ["cto"] = {"Emberá-Catío"}, ["ctp"] = {"Western Highland Chatino"}, ["cts"] = {"Northern Catanduanes Bikol"}, ["ctt"] = {"Wayanad Chetti"}, ["ctu"] = {"Chol"}, ["cty"] = {"Moundadan Chetty"}, ["ctz"] = {"Zacatepec Chatino"}, ["cua"] = {"Cua"}, ["cub"] = {"Cubeo"}, ["cuc"] = {"Usila Chinantec"}, ["cug"] = {"Chungmboko", "Cung"}, ["cuh"] = {"Chuka", "Gichuka"}, ["cui"] = {"Cuiba"}, ["cuj"] = {"Mashco Piro"}, ["cuk"] = {"San Blas Kuna"}, ["cul"] = {"Culina", "Kulina"}, ["cuo"] = {"Cumanagoto"}, ["cup"] = {"Cupeño"}, ["cuq"] = {"Cun"}, ["cur"] = {"Chhulung"}, ["cus"] = {"Cushitic languages"}, ["cut"] = {"Teutila Cuicatec"}, ["cuu"] = {"Tai Ya"}, ["cuv"] = {"Cuvok"}, ["cuw"] = {"Chukwa"}, ["cux"] = {"Tepeuxila Cuicatec"}, ["cuy"] = {"Cuitlatec"}, ["cvg"] = {"Chug"}, ["cvn"] = {"Valle Nacional Chinantec"}, ["cwa"] = {"Kabwa"}, ["cwb"] = {"Maindo"}, ["cwd"] = {"Woods Cree"}, ["cwe"] = {"Kwere"}, ["cwg"] = {"Chewong", "Cheq Wong"}, ["cwt"] = {"Kuwaataay"}, ["cya"] = {"Nopala Chatino"}, ["cyb"] = {"Cayubaba"}, ["cyo"] = {"Cuyonon"}, ["czh"] = {"Huizhou Chinese"}, ["czk"] = {"Knaanic"}, ["czn"] = {"Zenzontepec Chatino"}, ["czo"] = {"Min Zhong Chinese"}, ["czt"] = {"Zotung Chin"}, ["daa"] = {"Dangaléat"}, ["dac"] = {"Dambi"}, ["dad"] = {"Marik"}, ["dae"] = {"Duupa"}, ["dag"] = {"Dagbani"}, ["dah"] = {"Gwahatike"}, ["dai"] = {"Day"}, ["daj"] = {"Dar Fur Daju"}, ["dak"] = {"Дакота"}, ["dal"] = {"Dahalo"}, ["dam"] = {"Damakawa"}, ["dao"] = {"Daai Chin"}, ["daq"] = {"Dandami Maria"}, ["dar"] = {"Дарган"}, ["das"] = {"Daho-Doo"}, ["dau"] = {"Dar Sila Daju"}, ["dav"] = {"Taita", "Dawida"}, ["daw"] = {"Davawenyo"}, ["dax"] = {"Dayi"}, ["day"] = {"Land Dayak languages"}, ["daz"] = {"Dao"}, ["dba"] = {"Bangime"}, ["dbb"] = {"Deno"}, ["dbd"] = {"Dadiya"}, ["dbe"] = {"Dabe"}, ["dbf"] = {"Edopi"}, ["dbg"] = {"Dogul Dom Dogon"}, ["dbi"] = {"Doka"}, ["dbj"] = {"Ida'an"}, ["dbl"] = {"Dyirbal"}, ["dbm"] = {"Duguri"}, ["dbn"] = {"Duriankere"}, ["dbo"] = {"Dulbu"}, ["dbp"] = {"Duwai"}, ["dbq"] = {"Daba"}, ["dbr"] = {"Dabarre"}, ["dbt"] = {"Ben Tey Dogon"}, ["dbu"] = {"Bondum Dom Dogon"}, ["dbv"] = {"Dungu"}, ["dbw"] = {"Bankan Tey Dogon"}, ["dby"] = {"Dibiyaso"}, ["dcc"] = {"Deccan"}, ["dcr"] = {"Negerhollands"}, ["dda"] = {"Dadi Dadi"}, ["ddd"] = {"Dongotono"}, ["dde"] = {"Doondo"}, ["ddg"] = {"Fataluku"}, ["ddi"] = {"West Goodenough"}, ["ddj"] = {"Jaru"}, ["ddn"] = {"Dendi (Benin)"}, ["ddo"] = {"Dido"}, ["ddr"] = {"Dhudhuroa"}, ["dds"] = {"Donno So Dogon"}, ["ddw"] = {"Dawera-Daweloor"}, ["dec"] = {"Dagik"}, ["ded"] = {"Dedua"}, ["dee"] = {"Dewoin"}, ["def"] = {"Dezfuli"}, ["deg"] = {"Degema"}, ["deh"] = {"Dehwari"}, ["dei"] = {"Demisa"}, ["dek"] = {"Dek"}, ["del"] = {"Delaware"}, ["dem"] = {"Dem"}, ["den"] = {"Слави (Атабаска)"}, ["dep"] = {"Pidgin Delaware"}, ["deq"] = {"Dendi (Central African Republic)"}, ["der"] = {"Deori"}, ["des"] = {"Desano"}, ["dev"] = {"Domung"}, ["dez"] = {"Dengese"}, ["dga"] = {"Southern Dagaare"}, ["dgb"] = {"Bunoge Dogon"}, ["dgc"] = {"Casiguran Dumagat Agta"}, ["dgd"] = {"Dagaari Dioula"}, ["dge"] = {"Degenan"}, ["dgg"] = {"Doga"}, ["dgh"] = {"Dghwede"}, ["dgi"] = {"Northern Dagara"}, ["dgk"] = {"Dagba"}, ["dgl"] = {"Andaandi", "Dongolawi"}, ["dgn"] = {"Dagoman"}, ["dgo"] = {"Dogri (individual language)"}, ["dgr"] = {"Dogrib", "Tłı̨chǫ"}, ["dgs"] = {"Dogoso"}, ["dgt"] = {"Ndra'ngith"}, ["dgw"] = {"Daungwurrung"}, ["dgx"] = {"Doghoro"}, ["dgz"] = {"Daga"}, ["dhd"] = {"Dhundari"}, ["dhg"] = {"Dhangu-Djangu", "Dhangu", "Djangu"}, ["dhi"] = {"Dhimal"}, ["dhl"] = {"Dhalandji"}, ["dhm"] = {"Zemba"}, ["dhn"] = {"Dhanki"}, ["dho"] = {"Dhodia"}, ["dhr"] = {"Dhargari"}, ["dhs"] = {"Dhaiso"}, ["dhu"] = {"Dhurga"}, ["dhv"] = {"Dehu", "Drehu"}, ["dhw"] = {"Dhanwar (Nepal)"}, ["dhx"] = {"Dhungaloo"}, ["dia"] = {"Dia"}, ["dib"] = {"South Central Dinka"}, ["dic"] = {"Lakota Dida"}, ["did"] = {"Didinga"}, ["dif"] = {"Dieri", "Diyari"}, ["dig"] = {"Digo", "Chidigo"}, ["dih"] = {"Kumiai"}, ["dii"] = {"Dimbong"}, ["dij"] = {"Dai"}, ["dik"] = {"Southwestern Dinka"}, ["dil"] = {"Dilling"}, ["dim"] = {"Dime"}, ["din"] = {"Dinka"}, ["dio"] = {"Dibo"}, ["dip"] = {"Northeastern Dinka"}, ["diq"] = {"Dimli (individual language)"}, ["dir"] = {"Dirim"}, ["dis"] = {"Dimasa"}, ["diu"] = {"Diriku"}, ["diw"] = {"Northwestern Dinka"}, ["dix"] = {"Dixon Reef"}, ["diy"] = {"Diuwe"}, ["diz"] = {"Ding"}, ["dja"] = {"Djadjawurrung"}, ["djb"] = {"Djinba"}, ["djc"] = {"Dar Daju Daju"}, ["djd"] = {"Djamindjung", "Ngaliwurru"}, ["dje"] = {"Zarma"}, ["djf"] = {"Djangun"}, ["dji"] = {"Djinang"}, ["djj"] = {"Djeebbana"}, ["djk"] = {"Eastern Maroon Creole", "Businenge Tongo", "Nenge"}, ["djm"] = {"Jamsay Dogon"}, ["djn"] = {"Jawoyn", "Djauan"}, ["djo"] = {"Jangkang"}, ["djr"] = {"Djambarrpuyngu"}, ["dju"] = {"Kapriman"}, ["djw"] = {"Djawi"}, ["dka"] = {"Dakpakha"}, ["dkg"] = {"Kadung"}, ["dkk"] = {"Dakka"}, ["dkr"] = {"Kuijau"}, ["dks"] = {"Southeastern Dinka"}, ["dkx"] = {"Mazagway"}, ["dlg"] = {"Dolgan"}, ["dlk"] = {"Dahalik"}, ["dlm"] = {"Dalmatian"}, ["dln"] = {"Darlong"}, ["dma"] = {"Duma"}, ["dmb"] = {"Mombo Dogon"}, ["dmc"] = {"Gavak"}, ["dmd"] = {"Madhi Madhi"}, ["dme"] = {"Dugwor"}, ["dmf"] = {"Medefaidrin"}, ["dmg"] = {"Upper Kinabatangan"}, ["dmk"] = {"Domaaki"}, ["dml"] = {"Dameli"}, ["dmm"] = {"Dama"}, ["dmn"] = {"Mande languages"}, ["dmo"] = {"Kemedzung"}, ["dmr"] = {"East Damar"}, ["dms"] = {"Dampelas"}, ["dmu"] = {"Dubu", "Tebi"}, ["dmv"] = {"Dumpas"}, ["dmw"] = {"Mudburra"}, ["dmx"] = {"Dema"}, ["dmy"] = {"Demta", "Sowari"}, ["dna"] = {"Upper Grand Valley Dani"}, ["dnd"] = {"Daonda"}, ["dne"] = {"Ndendeule"}, ["dng"] = {"Dungan"}, ["dni"] = {"Lower Grand Valley Dani"}, ["dnj"] = {"Dan"}, ["dnk"] = {"Dengka"}, ["dnn"] = {"Dzùùngoo"}, ["dno"] = {"Ndrulo", "Northern Lendu"}, ["dnr"] = {"Danaru"}, ["dnt"] = {"Mid Grand Valley Dani"}, ["dnu"] = {"Danau"}, ["dnv"] = {"Danu"}, ["dnw"] = {"Western Dani"}, ["dny"] = {"Dení"}, ["doa"] = {"Dom"}, ["dob"] = {"Dobu"}, ["doc"] = {"Northern Dong"}, ["doe"] = {"Doe"}, ["dof"] = {"Domu"}, ["doh"] = {"Dong"}, ["doi"] = {"Dogri (macrolanguage)"}, ["dok"] = {"Dondo"}, ["dol"] = {"Doso"}, ["don"] = {"Toura (Papua New Guinea)"}, ["doo"] = {"Dongo"}, ["dop"] = {"Lukpa"}, ["doq"] = {"Dominican Sign Language"}, ["dor"] = {"Dori'o"}, ["dos"] = {"Dogosé"}, ["dot"] = {"Dass"}, ["dov"] = {"Dombe"}, ["dow"] = {"Doyayo"}, ["dox"] = {"Bussa"}, ["doy"] = {"Dompo"}, ["doz"] = {"Dorze"}, ["dpp"] = {"Papar"}, ["dra"] = {"Dravidian languages"}, ["drb"] = {"Dair"}, ["drc"] = {"Minderico"}, ["drd"] = {"Darmiya"}, ["dre"] = {"Dolpo"}, ["drg"] = {"Rungus"}, ["dri"] = {"C'Lela"}, ["drl"] = {"Paakantyi"}, ["drn"] = {"West Damar"}, ["dro"] = {"Daro-Matu Melanau"}, ["drq"] = {"Dura"}, ["drs"] = {"Gedeo"}, ["drt"] = {"Drents"}, ["dru"] = {"Rukai"}, ["dry"] = {"Darai"}, ["dsb"] = {"Доод Сорб"}, ["dse"] = {"Dutch Sign Language"}, ["dsh"] = {"Daasanach"}, ["dsi"] = {"Disa"}, ["dsl"] = {"Danish Sign Language"}, ["dsn"] = {"Dusner"}, ["dso"] = {"Desiya"}, ["dsq"] = {"Tadaksahak"}, ["dta"] = {"Дагуур"}, ["dtb"] = {"Labuk-Kinabatangan Kadazan"}, ["dtd"] = {"Ditidaht"}, ["dth"] = {"Adithinngithigh"}, ["dti"] = {"Ana Tinga Dogon"}, ["dtk"] = {"Tene Kan Dogon"}, ["dtm"] = {"Tomo Kan Dogon"}, ["dtn"] = {"Daatsʼíin"}, ["dto"] = {"Tommo So Dogon"}, ["dtp"] = {"Kadazan Dusun", "Central Dusun"}, ["dtr"] = {"Lotud"}, ["dts"] = {"Toro So Dogon"}, ["dtt"] = {"Toro Tegu Dogon"}, ["dtu"] = {"Tebul Ure Dogon"}, ["dty"] = {"Dotyali"}, ["dua"] = {"Duala"}, ["dub"] = {"Dubli"}, ["duc"] = {"Duna"}, ["due"] = {"Umiray Dumaget Agta"}, ["duf"] = {"Dumbea", "Drubea"}, ["dug"] = {"Duruma", "Chiduruma"}, ["duh"] = {"Dungra Bhil"}, ["dui"] = {"Dumun"}, ["duk"] = {"Uyajitaya"}, ["dul"] = {"Alabat Island Agta"}, ["dum"] = {"Middle Dutch (ca. 1050-1350)"}, ["dun"] = {"Dusun Deyah"}, ["duo"] = {"Dupaninan Agta"}, ["dup"] = {"Duano"}, ["duq"] = {"Dusun Malang"}, ["dur"] = {"Dii"}, ["dus"] = {"Dumi"}, ["duu"] = {"Drung"}, ["duv"] = {"Duvle"}, ["duw"] = {"Dusun Witu"}, ["dux"] = {"Duungooma"}, ["duy"] = {"Dicamay Agta"}, ["duz"] = {"Duli-Gey"}, ["dva"] = {"Duau"}, ["dwa"] = {"Diri"}, ["dwk"] = {"Dawik Kui"}, ["dwr"] = {"Dawro"}, ["dws"] = {"Dutton World Speedwords"}, ["dwu"] = {"Dhuwal"}, ["dww"] = {"Dawawa"}, ["dwy"] = {"Dhuwaya"}, ["dwz"] = {"Dewas Rai"}, ["dya"] = {"Dyan"}, ["dyb"] = {"Dyaberdyaber"}, ["dyd"] = {"Dyugun"}, ["dyg"] = {"Villa Viciosa Agta"}, ["dyi"] = {"Djimini Senoufo"}, ["dym"] = {"Yanda Dom Dogon"}, ["dyn"] = {"Dyangadi", "Dhanggatti"}, ["dyo"] = {"Jola-Fonyi"}, ["dyu"] = {"Дьюла"}, ["dyy"] = {"Djabugay", "Dyaabugay"}, ["dza"] = {"Tunzu"}, ["dze"] = {"Djiwarli"}, ["dzg"] = {"Dazaga"}, ["dzl"] = {"Dzalakha"}, ["dzn"] = {"Dzando"}, ["eaa"] = {"Karenggapa"}, ["ebc"] = {"Beginci"}, ["ebg"] = {"Ebughu"}, ["ebk"] = {"Eastern Bontok"}, ["ebo"] = {"Teke-Ebo"}, ["ebr"] = {"Ebrié"}, ["ebu"] = {"Embu", "Kiembu"}, ["ecr"] = {"Eteocretan"}, ["ecs"] = {"Ecuadorian Sign Language"}, ["ecy"] = {"Eteocypriot"}, ["eee"] = {"E"}, ["efa"] = {"Efai"}, ["efe"] = {"Efe"}, ["efi"] = {"Efik"}, ["ega"] = {"Ega"}, ["egl"] = {"Эмиль"}, ["ego"] = {"Eggon"}, ["egx"] = {"Egyptian languages"}, ["egy"] = {"Egyptian (Ancient)"}, ["ehs"] = {"Miyakubo Sign Language"}, ["ehu"] = {"Ehueun"}, ["eip"] = {"Eipomek"}, ["eit"] = {"Eitiep"}, ["eiv"] = {"Askopan"}, ["eja"] = {"Ejamat"}, ["eka"] = {"Ekajuk"}, ["eke"] = {"Ekit"}, ["ekg"] = {"Ekari"}, ["eki"] = {"Eki"}, ["ekk"] = {"Standard Estonian"}, ["ekl"] = {"Kol (Bangladesh)", "Kol"}, ["ekm"] = {"Elip"}, ["eko"] = {"Koti"}, ["ekp"] = {"Ekpeye"}, ["ekr"] = {"Yace"}, ["eky"] = {"Eastern Kayah"}, ["ele"] = {"Elepi"}, ["elh"] = {"El Hugeirat"}, ["eli"] = {"Nding"}, ["elk"] = {"Elkei"}, ["elm"] = {"Eleme"}, ["elo"] = {"El Molo"}, ["elu"] = {"Elu"}, ["elx"] = {"Elamite"}, ["ema"] = {"Emai-Iuleha-Ora"}, ["emb"] = {"Embaloh"}, ["eme"] = {"Emerillon"}, ["emg"] = {"Eastern Meohang"}, ["emi"] = {"Mussau-Emira"}, ["emk"] = {"Зүүн Манинкакан"}, ["emm"] = {"Mamulique"}, ["emn"] = {"Eman"}, ["emp"] = {"Northern Emberá"}, ["emq"] = {"Eastern Minyag"}, ["ems"] = {"Pacific Gulf Yupik"}, ["emu"] = {"Eastern Muria"}, ["emw"] = {"Emplawas"}, ["emx"] = {"Erromintxela"}, ["emy"] = {"Epigraphic Mayan"}, ["emz"] = {"Mbessa"}, ["ena"] = {"Apali"}, ["enb"] = {"Markweeta"}, ["enc"] = {"En"}, ["end"] = {"Ende"}, ["enf"] = {"Forest Enets"}, ["enh"] = {"Tundra Enets"}, ["enl"] = {"Enlhet"}, ["enm"] = {"Дунд Англи (1100-1500)"}, ["enn"] = {"Engenni"}, ["eno"] = {"Enggano"}, ["enq"] = {"Enga"}, ["enr"] = {"Emumu", "Emem"}, ["enu"] = {"Enu"}, ["env"] = {"Enwan (Edu State)"}, ["enw"] = {"Enwan (Akwa Ibom State)"}, ["enx"] = {"Enxet"}, ["eot"] = {"Beti (Côte d'Ivoire)"}, ["epi"] = {"Epie"}, ["era"] = {"Eravallan"}, ["erg"] = {"Sie"}, ["erh"] = {"Eruwa"}, ["eri"] = {"Ogea"}, ["erk"] = {"South Efate"}, ["ero"] = {"Horpa"}, ["err"] = {"Erre"}, ["ers"] = {"Ersu"}, ["ert"] = {"Eritai"}, ["erw"] = {"Erokwanas"}, ["ese"] = {"Ese Ejja"}, ["esg"] = {"Aheri Gondi"}, ["esh"] = {"Eshtehardi"}, ["esi"] = {"North Alaskan Inupiatun"}, ["esk"] = {"Northwest Alaska Inupiatun"}, ["esl"] = {"Egypt Sign Language"}, ["esm"] = {"Esuma"}, ["esn"] = {"Salvadoran Sign Language"}, ["eso"] = {"Estonian Sign Language"}, ["esq"] = {"Esselen"}, ["ess"] = {"Central Siberian Yupik"}, ["esu"] = {"Central Yupik"}, ["esx"] = {"Eskimo-Aleut languages"}, ["esy"] = {"Eskayan"}, ["etb"] = {"Etebi"}, ["etc"] = {"Etchemin"}, ["eth"] = {"Ethiopian Sign Language"}, ["etn"] = {"Eton (Vanuatu)"}, ["eto"] = {"Eton (Cameroon)"}, ["etr"] = {"Edolo"}, ["ets"] = {"Yekhee"}, ["ett"] = {"Etruscan"}, ["etu"] = {"Ejagham"}, ["etx"] = {"Eten"}, ["etz"] = {"Semimi"}, ["euq"] = {"Basque (family)"}, ["eve"] = {"Even"}, ["evh"] = {"Uvbie"}, ["evn"] = {"Хамниган"}, ["ewo"] = {"Ewondo"}, ["ext"] = {"Extremaduran"}, ["eya"] = {"Eyak"}, ["eyo"] = {"Keiyo"}, ["eza"] = {"Ezaa"}, ["eze"] = {"Uzekwe"}, ["faa"] = {"Fasu"}, ["fab"] = {"Fa d'Ambu"}, ["fad"] = {"Wagi"}, ["faf"] = {"Fagani"}, ["fag"] = {"Finongan"}, ["fah"] = {"Baissa Fali"}, ["fai"] = {"Faiwol"}, ["faj"] = {"Faita"}, ["fak"] = {"Fang (Cameroon)"}, ["fal"] = {"South Fali"}, ["fam"] = {"Fam"}, ["fan"] = {"Fang (Equatorial Guinea)"}, ["fap"] = {"Paloor"}, ["far"] = {"Fataleka"}, ["fat"] = {"Fanti"}, ["fau"] = {"Fayu"}, ["fax"] = {"Fala"}, ["fay"] = {"Southwestern Fars"}, ["faz"] = {"Northwestern Fars"}, ["fbl"] = {"West Albay Bikol"}, ["fcs"] = {"Quebec Sign Language"}, ["fer"] = {"Feroge"}, ["ffi"] = {"Foia Foia"}, ["ffm"] = {"Maasina Fulfulde"}, ["fgr"] = {"Fongoro"}, ["fia"] = {"Nobiin"}, ["fie"] = {"Fyer"}, ["fif"] = {"Faifi"}, ["fil"] = {"Филиппин", "Пилипино"}, ["fip"] = {"Fipa"}, ["fir"] = {"Firan"}, ["fit"] = {"Tornedalen Finnish"}, ["fiu"] = {"Finno-Ugrian languages"}, ["fiw"] = {"Fiwaga"}, ["fkk"] = {"Kirya-Konzəl"}, ["fkv"] = {"Kven Finnish"}, ["fla"] = {"Kalispel-Pend d'Oreille"}, ["flh"] = {"Foau"}, ["fli"] = {"Fali"}, ["fll"] = {"North Fali"}, ["fln"] = {"Flinders Island"}, ["flr"] = {"Fuliiru"}, ["fly"] = {"Flaaitaal", "Tsotsitaal"}, ["fmp"] = {"Fe'fe'"}, ["fmu"] = {"Far Western Muria"}, ["fnb"] = {"Fanbak"}, ["fng"] = {"Fanagalo"}, ["fni"] = {"Fania"}, ["fod"] = {"Foodo"}, ["foi"] = {"Foi"}, ["fom"] = {"Foma"}, ["fon"] = {"Fon"}, ["for"] = {"Fore"}, ["fos"] = {"Siraya"}, ["fox"] = {"Formosan languages"}, ["fpe"] = {"Fernando Po Creole English"}, ["fqs"] = {"Fas"}, ["frc"] = {"Cajun French"}, ["frd"] = {"Fordata"}, ["frk"] = {"Frankish"}, ["frm"] = {"Middle French (ca. 1400-1600)"}, ["fro"] = {"Old French (842-ca. 1400)"}, ["frp"] = {"Arpitan", "Francoprovençal"}, ["frq"] = {"Forak"}, ["frr"] = {"Хойд Фриз"}, ["frs"] = {"Зүүн Фриз"}, ["frt"] = {"Fortsenal"}, ["fse"] = {"Finnish Sign Language"}, ["fsl"] = {"French Sign Language"}, ["fss"] = {"Finland-Swedish Sign Language", "finlandssvenskt teckenspråk", "suomenruotsalainen viittomakieli"}, ["fub"] = {"Adamawa Fulfulde"}, ["fuc"] = {"Pulaar"}, ["fud"] = {"East Futuna"}, ["fue"] = {"Borgu Fulfulde"}, ["fuf"] = {"Пулар"}, ["fuh"] = {"Western Niger Fulfulde"}, ["fui"] = {"Bagirmi Fulfulde"}, ["fuj"] = {"Ko"}, ["fum"] = {"Fum"}, ["fun"] = {"Fulniô"}, ["fuq"] = {"Central-Eastern Niger Fulfulde"}, ["fur"] = {"Friulian"}, ["fut"] = {"Futuna-Aniwa"}, ["fuu"] = {"Furu"}, ["fuv"] = {"Nigerian Fulfulde"}, ["fuy"] = {"Fuyug"}, ["fvr"] = {"Fur"}, ["fwa"] = {"Fwâi"}, ["fwe"] = {"Fwe"}, ["gaa"] = {"Ga"}, ["gab"] = {"Gabri"}, ["gac"] = {"Mixed Great Andamanese"}, ["gad"] = {"Gaddang"}, ["gae"] = {"Guarequena"}, ["gaf"] = {"Gende"}, ["gag"] = {"Гагауз"}, ["gah"] = {"Alekano"}, ["gai"] = {"Borei"}, ["gaj"] = {"Gadsup"}, ["gak"] = {"Gamkonora"}, ["gal"] = {"Galolen"}, ["gam"] = {"Kandawo"}, ["gan"] = {"Gan Chinese"}, ["gao"] = {"Gants"}, ["gap"] = {"Gal"}, ["gaq"] = {"Gata'"}, ["gar"] = {"Galeya"}, ["gas"] = {"Adiwasi Garasia"}, ["gat"] = {"Kenati"}, ["gau"] = {"Mudhili Gadaba"}, ["gaw"] = {"Nobonob"}, ["gax"] = {"Borana-Arsi-Guji Oromo"}, ["gay"] = {"Gayo"}, ["gaz"] = {"West Central Oromo"}, ["gba"] = {"Gbaya (Central African Republic)"}, ["gbb"] = {"Kaytetye"}, ["gbd"] = {"Karajarri"}, ["gbe"] = {"Niksek"}, ["gbf"] = {"Gaikundi"}, ["gbg"] = {"Gbanziri"}, ["gbh"] = {"Defi Gbe"}, ["gbi"] = {"Galela"}, ["gbj"] = {"Bodo Gadaba"}, ["gbk"] = {"Gaddi"}, ["gbl"] = {"Gamit"}, ["gbm"] = {"Garhwali"}, ["gbn"] = {"Mo'da"}, ["gbo"] = {"Northern Grebo"}, ["gbp"] = {"Gbaya-Bossangoa"}, ["gbq"] = {"Gbaya-Bozoum"}, ["gbr"] = {"Gbagyi"}, ["gbs"] = {"Gbesi Gbe"}, ["gbu"] = {"Gagadu"}, ["gbv"] = {"Gbanu"}, ["gbw"] = {"Gabi-Gabi"}, ["gbx"] = {"Eastern Xwla Gbe"}, ["gby"] = {"Gbari"}, ["gbz"] = {"Zoroastrian Dari"}, ["gcc"] = {"Mali"}, ["gcd"] = {"Ganggalida"}, ["gce"] = {"Galice"}, ["gcf"] = {"Guadeloupean Creole French"}, ["gcl"] = {"Grenadian Creole English"}, ["gcn"] = {"Gaina"}, ["gcr"] = {"Гвианын Креол Франц"}, ["gct"] = {"Colonia Tovar German"}, ["gda"] = {"Gade Lohar"}, ["gdb"] = {"Pottangi Ollar Gadaba"}, ["gdc"] = {"Gugu Badhun"}, ["gdd"] = {"Gedaged"}, ["gde"] = {"Gude"}, ["gdf"] = {"Guduf-Gava"}, ["gdg"] = {"Ga'dang"}, ["gdh"] = {"Gadjerawang", "Gajirrabeng"}, ["gdi"] = {"Gundi"}, ["gdj"] = {"Gurdjar"}, ["gdk"] = {"Gadang"}, ["gdl"] = {"Dirasha"}, ["gdm"] = {"Laal"}, ["gdn"] = {"Umanakaina"}, ["gdo"] = {"Ghodoberi"}, ["gdq"] = {"Mehri"}, ["gdr"] = {"Wipi"}, ["gds"] = {"Ghandruk Sign Language"}, ["gdt"] = {"Kungardutyi"}, ["gdu"] = {"Gudu"}, ["gdx"] = {"Godwari"}, ["gea"] = {"Geruma"}, ["geb"] = {"Kire"}, ["gec"] = {"Gboloo Grebo"}, ["ged"] = {"Gade"}, ["gef"] = {"Gerai"}, ["geg"] = {"Gengle"}, ["geh"] = {"Hutterite German", "Hutterisch"}, ["gei"] = {"Gebe"}, ["gej"] = {"Gen"}, ["gek"] = {"Ywom"}, ["gel"] = {"ut-Ma'in"}, ["gem"] = {"Germanic languages"}, ["geq"] = {"Geme"}, ["ges"] = {"Geser-Gorom"}, ["gev"] = {"Eviya"}, ["gew"] = {"Gera"}, ["gex"] = {"Garre"}, ["gey"] = {"Enya"}, ["gez"] = {"Geez"}, ["gfk"] = {"Patpatar"}, ["gft"] = {"Gafat"}, ["gga"] = {"Gao"}, ["ggb"] = {"Gbii"}, ["ggd"] = {"Gugadj"}, ["gge"] = {"Gurr-goni"}, ["ggg"] = {"Gurgula"}, ["ggk"] = {"Kungarakany"}, ["ggl"] = {"Ganglau"}, ["ggt"] = {"Gitua"}, ["ggu"] = {"Gagu", "Gban"}, ["ggw"] = {"Gogodala"}, ["gha"] = {"Ghadamès"}, ["ghc"] = {"Hiberno-Scottish Gaelic"}, ["ghe"] = {"Southern Ghale"}, ["ghh"] = {"Northern Ghale"}, ["ghk"] = {"Geko Karen"}, ["ghl"] = {"Ghulfan"}, ["ghn"] = {"Ghanongga"}, ["gho"] = {"Ghomara"}, ["ghr"] = {"Ghera"}, ["ghs"] = {"Guhu-Samane"}, ["ght"] = {"Kuke", "Kutang Ghale"}, ["gia"] = {"Kija"}, ["gib"] = {"Gibanawa"}, ["gic"] = {"Gail"}, ["gid"] = {"Gidar"}, ["gie"] = {"Gaɓogbo", "Guébie"}, ["gig"] = {"Goaria"}, ["gih"] = {"Githabul"}, ["gii"] = {"Girirra"}, ["gil"] = {"Гильберт"}, ["gim"] = {"Gimi (Eastern Highlands)"}, ["gin"] = {"Hinukh"}, ["gip"] = {"Gimi (West New Britain)"}, ["giq"] = {"Green Gelao"}, ["gir"] = {"Red Gelao"}, ["gis"] = {"North Giziga"}, ["git"] = {"Gitxsan"}, ["giu"] = {"Mulao"}, ["giw"] = {"White Gelao"}, ["gix"] = {"Gilima"}, ["giy"] = {"Giyug"}, ["giz"] = {"South Giziga"}, ["gjk"] = {"Kachi Koli"}, ["gjm"] = {"Gunditjmara"}, ["gjn"] = {"Gonja"}, ["gjr"] = {"Gurindji Kriol"}, ["gju"] = {"Gujari"}, ["gka"] = {"Guya"}, ["gkd"] = {"Magɨ (Madang Province)"}, ["gke"] = {"Ndai"}, ["gkn"] = {"Gokana"}, ["gko"] = {"Kok-Nar"}, ["gkp"] = {"Guinea Kpelle"}, ["gku"] = {"ǂUngkue"}, ["glb"] = {"Belning"}, ["glc"] = {"Bon Gula"}, ["gld"] = {"Nanai"}, ["glh"] = {"Northwest Pashai", "Northwest Pashayi"}, ["glj"] = {"Gula Iro"}, ["glk"] = {"Gilaki"}, ["gll"] = {"Garlali"}, ["glo"] = {"Galambu"}, ["glr"] = {"Glaro-Twabo"}, ["glu"] = {"Gula (Chad)"}, ["glw"] = {"Glavda"}, ["gly"] = {"Gule"}, ["gma"] = {"Gambera"}, ["gmb"] = {"Gula'alaa"}, ["gmd"] = {"Mághdì"}, ["gme"] = {"East Germanic languages"}, ["gmg"] = {"Magɨyi"}, ["gmh"] = {"Middle High German (ca. 1050-1500)"}, ["gml"] = {"Middle Low German"}, ["gmm"] = {"Gbaya-Mbodomo"}, ["gmn"] = {"Gimnime"}, ["gmq"] = {"North Germanic languages"}, ["gmr"] = {"Mirning", "Mirniny"}, ["gmu"] = {"Gumalu"}, ["gmv"] = {"Gamo"}, ["gmw"] = {"West Germanic languages"}, ["gmx"] = {"Magoma"}, ["gmy"] = {"Mycenaean Greek"}, ["gmz"] = {"Mgbolizhia"}, ["gna"] = {"Kaansa"}, ["gnb"] = {"Gangte"}, ["gnc"] = {"Guanche"}, ["gnd"] = {"Zulgo-Gemzek"}, ["gne"] = {"Ganang"}, ["gng"] = {"Ngangam"}, ["gnh"] = {"Lere"}, ["gni"] = {"Gooniyandi"}, ["gnj"] = {"Ngen"}, ["gnk"] = {"ǁGana"}, ["gnl"] = {"Gangulu"}, ["gnm"] = {"Ginuman"}, ["gnn"] = {"Gumatj"}, ["gno"] = {"Northern Gondi"}, ["gnq"] = {"Gana"}, ["gnr"] = {"Gureng Gureng"}, ["gnt"] = {"Guntai"}, ["gnu"] = {"Gnau"}, ["gnw"] = {"Western Bolivian Guaraní"}, ["gnz"] = {"Ganzi"}, ["goa"] = {"Guro"}, ["gob"] = {"Playero"}, ["goc"] = {"Gorakor"}, ["god"] = {"Godié"}, ["goe"] = {"Gongduk"}, ["gof"] = {"Gofa"}, ["gog"] = {"Gogo"}, ["goh"] = {"Old High German (ca. 750-1050)"}, ["goi"] = {"Gobasi"}, ["goj"] = {"Gowlan"}, ["gok"] = {"Gowli"}, ["gol"] = {"Gola"}, ["gom"] = {"Goan Konkani"}, ["gon"] = {"Gondi"}, ["goo"] = {"Gone Dau"}, ["gop"] = {"Yeretuar"}, ["goq"] = {"Gorap"}, ["gor"] = {"Gorontalo"}, ["gos"] = {"Gronings"}, ["got"] = {"Gothic"}, ["gou"] = {"Gavar"}, ["gow"] = {"Gorowa"}, ["gox"] = {"Gobu"}, ["goy"] = {"Goundo"}, ["goz"] = {"Gozarkhani"}, ["gpa"] = {"Gupa-Abawa"}, ["gpe"] = {"Ghanaian Pidgin English"}, ["gpn"] = {"Taiap"}, ["gqa"] = {"Ga'anda"}, ["gqi"] = {"Guiqiong"}, ["gqn"] = {"Guana (Brazil)"}, ["gqr"] = {"Gor"}, ["gqu"] = {"Qau"}, ["gra"] = {"Rajput Garasia"}, ["grb"] = {"Grebo"}, ["grc"] = {"Эртний Грек"}, ["grd"] = {"Guruntum-Mbaaru"}, ["grg"] = {"Madi"}, ["grh"] = {"Gbiri-Niragu"}, ["gri"] = {"Ghari"}, ["grj"] = {"Southern Grebo"}, ["grk"] = {"Greek languages"}, ["grm"] = {"Kota Marudu Talantang"}, ["gro"] = {"Groma"}, ["grq"] = {"Gorovu"}, ["grr"] = {"Taznatit"}, ["grs"] = {"Gresi"}, ["grt"] = {"Garo"}, ["gru"] = {"Kistane"}, ["grv"] = {"Central Grebo"}, ["grw"] = {"Gweda"}, ["grx"] = {"Guriaso"}, ["gry"] = {"Barclayville Grebo"}, ["grz"] = {"Guramalum"}, ["gse"] = {"Ghanaian Sign Language"}, ["gsg"] = {"German Sign Language"}, ["gsl"] = {"Gusilay"}, ["gsm"] = {"Guatemalan Sign Language"}, ["gsn"] = {"Nema", "Gusan"}, ["gso"] = {"Southwest Gbaya"}, ["gsp"] = {"Wasembo"}, ["gss"] = {"Greek Sign Language"}, ["gsw"] = {"Швейцарын Герман", "Алеманн", "Эльзасын"}, ["gta"] = {"Guató"}, ["gtu"] = {"Aghu-Tharnggala"}, ["gua"] = {"Shiki"}, ["gub"] = {"Guajajára"}, ["guc"] = {"Wayuu"}, ["gud"] = {"Yocoboué Dida"}, ["gue"] = {"Gurindji"}, ["guf"] = {"Gupapuyngu"}, ["gug"] = {"Paraguayan Guaraní"}, ["guh"] = {"Guahibo"}, ["gui"] = {"Eastern Bolivian Guaraní"}, ["guk"] = {"Gumuz"}, ["gul"] = {"Sea Island Creole English"}, ["gum"] = {"Guambiano"}, ["gun"] = {"Mbyá Guaraní"}, ["guo"] = {"Guayabero"}, ["gup"] = {"Gunwinggu"}, ["guq"] = {"Aché"}, ["gur"] = {"Farefare"}, ["gus"] = {"Guinean Sign Language"}, ["gut"] = {"Maléku Jaíka"}, ["guu"] = {"Yanomamö"}, ["guw"] = {"Gun"}, ["gux"] = {"Gourmanchéma"}, ["guz"] = {"Gusii", "Ekegusii"}, ["gva"] = {"Guana (Paraguay)"}, ["gvc"] = {"Guanano"}, ["gve"] = {"Duwet"}, ["gvf"] = {"Golin"}, ["gvj"] = {"Guajá"}, ["gvl"] = {"Gulay"}, ["gvm"] = {"Gurmana"}, ["gvn"] = {"Kuku-Yalanji"}, ["gvo"] = {"Gavião Do Jiparaná"}, ["gvp"] = {"Pará Gavião"}, ["gvr"] = {"Gurung"}, ["gvs"] = {"Gumawana"}, ["gvy"] = {"Guyani"}, ["gwa"] = {"Mbato"}, ["gwb"] = {"Gwa"}, ["gwc"] = {"Gawri", "Kalami"}, ["gwd"] = {"Gawwada"}, ["gwe"] = {"Gweno"}, ["gwf"] = {"Gowro"}, ["gwg"] = {"Moo"}, ["gwi"] = {"Gwichʼin"}, ["gwj"] = {"ǀGwi"}, ["gwm"] = {"Awngthim"}, ["gwn"] = {"Gwandara"}, ["gwr"] = {"Gwere"}, ["gwt"] = {"Gawar-Bati"}, ["gwu"] = {"Guwamu"}, ["gww"] = {"Kwini"}, ["gwx"] = {"Gua"}, ["gxx"] = {"Wè Southern"}, ["gya"] = {"Northwest Gbaya"}, ["gyb"] = {"Garus"}, ["gyd"] = {"Kayardild"}, ["gye"] = {"Gyem"}, ["gyf"] = {"Gungabula"}, ["gyg"] = {"Gbayi"}, ["gyi"] = {"Gyele"}, ["gyl"] = {"Gayil"}, ["gym"] = {"Ngäbere"}, ["gyn"] = {"Guyanese Creole English"}, ["gyo"] = {"Gyalsumdo"}, ["gyr"] = {"Guarayu"}, ["gyy"] = {"Gunya"}, ["gyz"] = {"Geji", "Gyaazi"}, ["gza"] = {"Ganza"}, ["gzi"] = {"Gazi"}, ["gzn"] = {"Gane"}, ["haa"] = {"Han"}, ["hab"] = {"Hanoi Sign Language"}, ["hac"] = {"Gurani"}, ["had"] = {"Hatam"}, ["hae"] = {"Eastern Oromo"}, ["haf"] = {"Haiphong Sign Language"}, ["hag"] = {"Hanga"}, ["hah"] = {"Hahon"}, ["hai"] = {"Haida"}, ["haj"] = {"Hajong"}, ["hak"] = {"Hakka Chinese"}, ["hal"] = {"Halang"}, ["ham"] = {"Hewa"}, ["han"] = {"Hangaza"}, ["hao"] = {"Hakö"}, ["hap"] = {"Hupla"}, ["haq"] = {"Ha"}, ["har"] = {"Harari"}, ["has"] = {"Haisla"}, ["hav"] = {"Havu"}, ["haw"] = {"Hawaiian"}, ["hax"] = {"Southern Haida"}, ["hay"] = {"Haya"}, ["haz"] = {"Hazaragi"}, ["hba"] = {"Hamba"}, ["hbb"] = {"Huba"}, ["hbn"] = {"Heiban"}, ["hbo"] = {"Ancient Hebrew"}, ["hbu"] = {"Habu"}, ["hca"] = {"Andaman Creole Hindi"}, ["hch"] = {"Huichol"}, ["hdn"] = {"Northern Haida"}, ["hds"] = {"Honduras Sign Language"}, ["hdy"] = {"Hadiyya"}, ["hea"] = {"Northern Qiandong Miao"}, ["hed"] = {"Herdé"}, ["heg"] = {"Helong"}, ["heh"] = {"Hehe"}, ["hei"] = {"Heiltsuk"}, ["hem"] = {"Hemba"}, ["hgm"] = {"Haiǁom"}, ["hgw"] = {"Haigwai"}, ["hhi"] = {"Hoia Hoia"}, ["hhr"] = {"Kerak"}, ["hhy"] = {"Hoyahoya"}, ["hia"] = {"Lamang"}, ["hib"] = {"Hibito"}, ["hid"] = {"Hidatsa"}, ["hif"] = {"Фижи Хинди"}, ["hig"] = {"Kamwe"}, ["hih"] = {"Pamosu"}, ["hii"] = {"Hinduri"}, ["hij"] = {"Hijuk"}, ["hik"] = {"Seit-Kaitetu"}, ["hil"] = {"Hiligaynon"}, ["him"] = {"Himachali languages", "Western Pahari languages"}, ["hio"] = {"Tsoa"}, ["hir"] = {"Himarimã"}, ["hit"] = {"Hittite"}, ["hiw"] = {"Hiw"}, ["hix"] = {"Hixkaryána"}, ["hji"] = {"Haji"}, ["hka"] = {"Kahe"}, ["hke"] = {"Hunde"}, ["hkh"] = {"Khah", "Poguli"}, ["hkk"] = {"Hunjara-Kaina Ke"}, ["hkn"] = {"Mel-Khaonh"}, ["hks"] = {"Hong Kong Sign Language", "Heung Kong Sau Yue"}, ["hla"] = {"Halia"}, ["hlb"] = {"Halbi"}, ["hld"] = {"Halang Doan"}, ["hle"] = {"Hlersu"}, ["hlt"] = {"Matu Chin"}, ["hlu"] = {"Hieroglyphic Luwian"}, ["hma"] = {"Southern Mashan Hmong", "Southern Mashan Miao"}, ["hmb"] = {"Humburi Senni Songhay"}, ["hmc"] = {"Central Huishui Hmong", "Central Huishui Miao"}, ["hmd"] = {"Large Flowery Miao", "A-hmaos", "Da-Hua Miao"}, ["hme"] = {"Eastern Huishui Hmong", "Eastern Huishui Miao"}, ["hmf"] = {"Hmong Don"}, ["hmg"] = {"Southwestern Guiyang Hmong"}, ["hmh"] = {"Southwestern Huishui Hmong", "Southwestern Huishui Miao"}, ["hmi"] = {"Northern Huishui Hmong", "Northern Huishui Miao"}, ["hmj"] = {"Ge", "Gejia"}, ["hmk"] = {"Maek"}, ["hml"] = {"Luopohe Hmong", "Luopohe Miao"}, ["hmm"] = {"Central Mashan Hmong", "Central Mashan Miao"}, ["hmn"] = {"Хмонг", "Монг"}, ["hmp"] = {"Northern Mashan Hmong", "Northern Mashan Miao"}, ["hmq"] = {"Eastern Qiandong Miao"}, ["hmr"] = {"Hmar"}, ["hms"] = {"Southern Qiandong Miao"}, ["hmt"] = {"Hamtai"}, ["hmu"] = {"Hamap"}, ["hmv"] = {"Hmong Dô"}, ["hmw"] = {"Western Mashan Hmong", "Western Mashan Miao"}, ["hmx"] = {"Hmong-Mien languages"}, ["hmy"] = {"Southern Guiyang Hmong", "Southern Guiyang Miao"}, ["hmz"] = {"Hmong Shua", "Sinicized Miao"}, ["hna"] = {"Mina (Cameroon)"}, ["hnd"] = {"Southern Hindko"}, ["hne"] = {"Chhattisgarhi"}, ["hng"] = {"Hungu"}, ["hnh"] = {"ǁAni"}, ["hni"] = {"Hani"}, ["hnj"] = {"Hmong Njua", "Mong Leng", "Mong Njua"}, ["hnn"] = {"Hanunoo"}, ["hno"] = {"Northern Hindko"}, ["hns"] = {"Карибын Хиндустани"}, ["hnu"] = {"Hung"}, ["hoa"] = {"Hoava"}, ["hob"] = {"Mari (Madang Province)"}, ["hoc"] = {"Ho"}, ["hod"] = {"Holma"}, ["hoe"] = {"Horom"}, ["hoh"] = {"Hobyót"}, ["hoi"] = {"Holikachuk"}, ["hoj"] = {"Hadothi", "Haroti"}, ["hok"] = {"Hokan languages"}, ["hol"] = {"Holu"}, ["hom"] = {"Homa"}, ["hoo"] = {"Holoholo"}, ["hop"] = {"Hopi"}, ["hor"] = {"Horo"}, ["hos"] = {"Ho Chi Minh City Sign Language"}, ["hot"] = {"Hote", "Malê"}, ["hov"] = {"Hovongan"}, ["how"] = {"Honi"}, ["hoy"] = {"Holiya"}, ["hoz"] = {"Hozo"}, ["hpo"] = {"Hpon"}, ["hps"] = {"Hawai'i Sign Language (HSL)", "Hawai'i Pidgin Sign Language"}, ["hra"] = {"Hrangkhol"}, ["hrc"] = {"Niwer Mil"}, ["hre"] = {"Hre"}, ["hrk"] = {"Haruku"}, ["hrm"] = {"Horned Miao"}, ["hro"] = {"Haroi"}, ["hrp"] = {"Nhirrpi"}, ["hrt"] = {"Hértevin"}, ["hru"] = {"Hruso"}, ["hrw"] = {"Warwar Feni"}, ["hrx"] = {"Hunsrik"}, ["hrz"] = {"Harzani"}, ["hsb"] = {"Дээд Сорб"}, ["hsh"] = {"Hungarian Sign Language"}, ["hsl"] = {"Hausa Sign Language"}, ["hsn"] = {"Xiang Chinese"}, ["hss"] = {"Harsusi"}, ["hti"] = {"Hoti"}, ["hto"] = {"Minica Huitoto"}, ["hts"] = {"Hadza"}, ["htu"] = {"Hitu"}, ["htx"] = {"Middle Hittite"}, ["hub"] = {"Huambisa"}, ["huc"] = {"ǂHua", "ǂʼAmkhoe"}, ["hud"] = {"Huaulu"}, ["hue"] = {"San Francisco Del Mar Huave"}, ["huf"] = {"Humene"}, ["hug"] = {"Huachipaeri"}, ["huh"] = {"Huilliche"}, ["hui"] = {"Huli"}, ["huj"] = {"Northern Guiyang Hmong", "Northern Guiyang Miao"}, ["huk"] = {"Hulung"}, ["hul"] = {"Hula"}, ["hum"] = {"Hungana"}, ["huo"] = {"Hu"}, ["hup"] = {"Hupa"}, ["huq"] = {"Tsat"}, ["hur"] = {"Halkomelem"}, ["hus"] = {"Huastec"}, ["hut"] = {"Humla"}, ["huu"] = {"Murui Huitoto"}, ["huv"] = {"San Mateo Del Mar Huave"}, ["huw"] = {"Hukumina"}, ["hux"] = {"Nüpode Huitoto"}, ["huy"] = {"Hulaulá"}, ["huz"] = {"Hunzib"}, ["hvc"] = {"Haitian Vodoun Culture Language"}, ["hve"] = {"San Dionisio Del Mar Huave"}, ["hvk"] = {"Haveke"}, ["hvn"] = {"Sabu"}, ["hvv"] = {"Santa María Del Mar Huave"}, ["hwa"] = {"Wané"}, ["hwc"] = {"Hawai'i Creole English", "Hawai'i Pidgin"}, ["hwo"] = {"Hwana"}, ["hya"] = {"Hya"}, ["hyw"] = {"Western Armenian"}, ["hyx"] = {"Armenian (family)"}, ["iai"] = {"Iaai"}, ["ian"] = {"Iatmul"}, ["iar"] = {"Purari"}, ["iba"] = {"Iban"}, ["ibb"] = {"Ibibio"}, ["ibd"] = {"Iwaidja"}, ["ibe"] = {"Akpes"}, ["ibg"] = {"Ibanag"}, ["ibh"] = {"Bih"}, ["ibl"] = {"Ibaloi"}, ["ibm"] = {"Agoi"}, ["ibn"] = {"Ibino"}, ["ibr"] = {"Ibuoro"}, ["ibu"] = {"Ibu"}, ["iby"] = {"Ibani"}, ["ica"] = {"Ede Ica"}, ["ich"] = {"Etkywan"}, ["icl"] = {"Icelandic Sign Language"}, ["icr"] = {"Islander Creole English"}, ["ida"] = {"Idakho-Isukha-Tiriki", "Luidakho-Luisukha-Lutirichi"}, ["idb"] = {"Indo-Portuguese"}, ["idc"] = {"Idon", "Ajiya"}, ["idd"] = {"Ede Idaca"}, ["ide"] = {"Idere"}, ["idi"] = {"Idi"}, ["idr"] = {"Indri"}, ["ids"] = {"Idesa"}, ["idt"] = {"Idaté"}, ["idu"] = {"Idoma"}, ["ifa"] = {"Amganad Ifugao"}, ["ifb"] = {"Batad Ifugao", "Ayangan Ifugao"}, ["ife"] = {"Ifè"}, ["iff"] = {"Ifo"}, ["ifk"] = {"Tuwali Ifugao"}, ["ifm"] = {"Teke-Fuumu"}, ["ifu"] = {"Mayoyao Ifugao"}, ["ify"] = {"Keley-I Kallahan"}, ["igb"] = {"Ebira"}, ["ige"] = {"Igede"}, ["igg"] = {"Igana"}, ["igl"] = {"Igala"}, ["igm"] = {"Kanggape"}, ["ign"] = {"Ignaciano"}, ["igo"] = {"Isebe"}, ["igs"] = {"Interglossa"}, ["igw"] = {"Igwe"}, ["ihb"] = {"Iha Based Pidgin"}, ["ihi"] = {"Ihievbe"}, ["ihp"] = {"Iha"}, ["ihw"] = {"Bidhawal"}, ["iin"] = {"Thiin"}, ["iir"] = {"Indo-Iranian languages"}, ["ijc"] = {"Izon"}, ["ije"] = {"Biseni"}, ["ijj"] = {"Ede Ije"}, ["ijn"] = {"Kalabari"}, ["ijo"] = {"Ijo languages"}, ["ijs"] = {"Southeast Ijo"}, ["ike"] = {"Eastern Canadian Inuktitut"}, ["iki"] = {"Iko"}, ["ikk"] = {"Ika"}, ["ikl"] = {"Ikulu"}, ["iko"] = {"Olulumo-Ikom"}, ["ikp"] = {"Ikpeshi"}, ["ikr"] = {"Ikaranggal"}, ["iks"] = {"Inuit Sign Language"}, ["ikt"] = {"Inuinnaqtun", "Western Canadian Inuktitut"}, ["ikv"] = {"Iku-Gora-Ankwa"}, ["ikw"] = {"Ikwere"}, ["ikx"] = {"Ik"}, ["ikz"] = {"Ikizu"}, ["ila"] = {"Ile Ape"}, ["ilb"] = {"Ila"}, ["ilg"] = {"Garig-Ilgar"}, ["ili"] = {"Ili Turki"}, ["ilk"] = {"Ilongot"}, ["ilm"] = {"Iranun (Malaysia)"}, ["ilo"] = {"Iloko"}, ["ilp"] = {"Iranun (Philippines)"}, ["ils"] = {"International Sign"}, ["ilu"] = {"Ili'uun"}, ["ilv"] = {"Ilue"}, ["ima"] = {"Mala Malasar"}, ["imi"] = {"Anamgura"}, ["iml"] = {"Miluk"}, ["imn"] = {"Imonda"}, ["imo"] = {"Imbongu"}, ["imr"] = {"Imroing"}, ["ims"] = {"Marsian"}, ["imy"] = {"Milyan"}, ["inb"] = {"Inga"}, ["inc"] = {"Indic languages"}, ["ine"] = {"Indo-European languages"}, ["ing"] = {"Degexit'an"}, ["inh"] = {"Ингуш"}, ["inj"] = {"Jungle Inga"}, ["inl"] = {"Indonesian Sign Language"}, ["inm"] = {"Minaean"}, ["inn"] = {"Isinai"}, ["ino"] = {"Inoke-Yate"}, ["inp"] = {"Iñapari"}, ["ins"] = {"Indian Sign Language"}, ["int"] = {"Intha"}, ["inz"] = {"Ineseño"}, ["ior"] = {"Inor"}, ["iou"] = {"Tuma-Irumu"}, ["iow"] = {"Iowa-Oto"}, ["ipi"] = {"Ipili"}, ["ipo"] = {"Ipiko"}, ["iqu"] = {"Iquito"}, ["iqw"] = {"Ikwo"}, ["ira"] = {"Iranian languages"}, ["ire"] = {"Iresim"}, ["irh"] = {"Irarutu"}, ["iri"] = {"Rigwe", "Irigwe"}, ["irk"] = {"Iraqw"}, ["irn"] = {"Irántxe"}, ["iro"] = {"Iroquoian languages"}, ["irr"] = {"Ir"}, ["iru"] = {"Irula"}, ["irx"] = {"Kamberau"}, ["iry"] = {"Iraya"}, ["isa"] = {"Isabi"}, ["isc"] = {"Isconahua"}, ["isd"] = {"Isnag"}, ["ise"] = {"Italian Sign Language"}, ["isg"] = {"Irish Sign Language"}, ["ish"] = {"Esan"}, ["isi"] = {"Nkem-Nkum"}, ["isk"] = {"Ishkashimi"}, ["ism"] = {"Masimasi"}, ["isn"] = {"Isanzu"}, ["iso"] = {"Isoko"}, ["isr"] = {"Israeli Sign Language"}, ["ist"] = {"Istriot"}, ["isu"] = {"Isu (Menchum Division)"}, ["itb"] = {"Binongan Itneg"}, ["itc"] = {"Italic languages"}, ["itd"] = {"Southern Tidung"}, ["ite"] = {"Itene"}, ["iti"] = {"Inlaod Itneg"}, ["itk"] = {"Judeo-Italian"}, ["itl"] = {"Itelmen"}, ["itm"] = {"Itu Mbon Uzo"}, ["ito"] = {"Itonama"}, ["itr"] = {"Iteri"}, ["its"] = {"Isekiri"}, ["itt"] = {"Maeng Itneg"}, ["itv"] = {"Itawit"}, ["itw"] = {"Ito"}, ["itx"] = {"Itik"}, ["ity"] = {"Moyadan Itneg"}, ["itz"] = {"Itzá"}, ["ium"] = {"Iu Mien"}, ["ivb"] = {"Ibatan"}, ["ivv"] = {"Ivatan"}, ["iwk"] = {"I-Wak"}, ["iwm"] = {"Iwam"}, ["iwo"] = {"Iwur"}, ["iws"] = {"Sepik Iwam"}, ["ixc"] = {"Ixcatec"}, ["ixl"] = {"Ixil"}, ["iya"] = {"Iyayu"}, ["iyo"] = {"Mesaka"}, ["iyx"] = {"Yaka (Congo)"}, ["izh"] = {"Ingrian"}, ["izr"] = {"Izere"}, ["izz"] = {"Izii"}, ["jaa"] = {"Jamamadí"}, ["jab"] = {"Hyam"}, ["jac"] = {"Popti'", "Jakalteko"}, ["jad"] = {"Jahanka"}, ["jae"] = {"Yabem"}, ["jaf"] = {"Jara"}, ["jah"] = {"Jah Hut"}, ["jaj"] = {"Zazao"}, ["jak"] = {"Jakun"}, ["jal"] = {"Yalahatan"}, ["jam"] = {"Ямайкын Креол"}, ["jan"] = {"Jandai"}, ["jao"] = {"Yanyuwa"}, ["jaq"] = {"Yaqay"}, ["jas"] = {"New Caledonian Javanese"}, ["jat"] = {"Jakati"}, ["jau"] = {"Yaur"}, ["jax"] = {"Jambi Malay"}, ["jay"] = {"Yan-nhangu", "Nhangu"}, ["jaz"] = {"Jawe"}, ["jbe"] = {"Judeo-Berber"}, ["jbi"] = {"Badjiri"}, ["jbj"] = {"Arandai"}, ["jbk"] = {"Barikewa"}, ["jbm"] = {"Bijim"}, ["jbn"] = {"Nafusi"}, ["jbo"] = {"Lojban"}, ["jbr"] = {"Jofotek-Bromnya"}, ["jbt"] = {"Jabutí"}, ["jbu"] = {"Jukun Takum"}, ["jbw"] = {"Yawijibaya"}, ["jcs"] = {"Jamaican Country Sign Language"}, ["jct"] = {"Krymchak"}, ["jda"] = {"Jad"}, ["jdg"] = {"Jadgali"}, ["jdt"] = {"Judeo-Tat"}, ["jeb"] = {"Jebero"}, ["jee"] = {"Jerung"}, ["jeh"] = {"Jeh"}, ["jei"] = {"Yei"}, ["jek"] = {"Jeri Kuo"}, ["jel"] = {"Yelmek"}, ["jen"] = {"Dza"}, ["jer"] = {"Jere"}, ["jet"] = {"Manem"}, ["jeu"] = {"Jonkor Bourmataguil"}, ["jgb"] = {"Ngbee"}, ["jge"] = {"Judeo-Georgian"}, ["jgk"] = {"Gwak"}, ["jgo"] = {"Ngomba"}, ["jhi"] = {"Jehai"}, ["jhs"] = {"Jhankot Sign Language"}, ["jia"] = {"Jina"}, ["jib"] = {"Jibu"}, ["jic"] = {"Tol"}, ["jid"] = {"Bu (Kaduna State)"}, ["jie"] = {"Jilbe"}, ["jig"] = {"Jingulu", "Djingili"}, ["jih"] = {"sTodsde", "Shangzhai"}, ["jii"] = {"Jiiddu"}, ["jil"] = {"Jilim"}, ["jim"] = {"Jimi (Cameroon)"}, ["jio"] = {"Jiamao"}, ["jiq"] = {"Guanyinqiao", "Lavrung"}, ["jit"] = {"Jita"}, ["jiu"] = {"Youle Jinuo"}, ["jiv"] = {"Shuar"}, ["jiy"] = {"Buyuan Jinuo"}, ["jje"] = {"Jejueo"}, ["jjr"] = {"Bankal"}, ["jka"] = {"Kaera"}, ["jkm"] = {"Mobwa Karen"}, ["jko"] = {"Kubo"}, ["jkp"] = {"Paku Karen"}, ["jkr"] = {"Koro (India)"}, ["jks"] = {"Amami Koniya Sign Language"}, ["jku"] = {"Labir"}, ["jle"] = {"Ngile"}, ["jls"] = {"Jamaican Sign Language"}, ["jma"] = {"Dima"}, ["jmb"] = {"Zumbun"}, ["jmc"] = {"Machame"}, ["jmd"] = {"Yamdena"}, ["jmi"] = {"Jimi (Nigeria)"}, ["jml"] = {"Jumli"}, ["jmn"] = {"Makuri Naga"}, ["jmr"] = {"Kamara"}, ["jms"] = {"Mashi (Nigeria)"}, ["jmw"] = {"Mouwase"}, ["jmx"] = {"Western Juxtlahuaca Mixtec"}, ["jna"] = {"Jangshung"}, ["jnd"] = {"Jandavra"}, ["jng"] = {"Yangman"}, ["jni"] = {"Janji"}, ["jnj"] = {"Yemsa"}, ["jnl"] = {"Rawat"}, ["jns"] = {"Jaunsari"}, ["job"] = {"Joba"}, ["jod"] = {"Wojenaka"}, ["jog"] = {"Jogi"}, ["jor"] = {"Jorá"}, ["jos"] = {"Jordanian Sign Language"}, ["jow"] = {"Jowulu"}, ["jpa"] = {"Jewish Palestinian Aramaic"}, ["jpr"] = {"Judeo-Persian"}, ["jpx"] = {"Japanese (family)"}, ["jqr"] = {"Jaqaru"}, ["jra"] = {"Jarai"}, ["jrb"] = {"Judeo-Arabic"}, ["jrr"] = {"Jiru"}, ["jrt"] = {"Jakattoe"}, ["jru"] = {"Japrería"}, ["jsl"] = {"Japanese Sign Language"}, ["jua"] = {"Júma"}, ["jub"] = {"Wannu"}, ["juc"] = {"Jurchen"}, ["jud"] = {"Worodougou"}, ["juh"] = {"Hõne"}, ["jui"] = {"Ngadjuri"}, ["juk"] = {"Wapan"}, ["jul"] = {"Jirel"}, ["jum"] = {"Jumjum"}, ["jun"] = {"Juang"}, ["juo"] = {"Jiba"}, ["jup"] = {"Hupdë"}, ["jur"] = {"Jurúna"}, ["jus"] = {"Jumla Sign Language"}, ["jut"] = {"Jutish"}, ["juu"] = {"Ju"}, ["juw"] = {"Wãpha"}, ["juy"] = {"Juray"}, ["jvd"] = {"Javindo"}, ["jvn"] = {"Caribbean Javanese"}, ["jwi"] = {"Jwira-Pepesa"}, ["jya"] = {"Jiarong"}, ["jye"] = {"Judeo-Yemeni Arabic"}, ["jyy"] = {"Jaya"}, ["kaa"] = {"Кара-Калпак", "Каракалпак"}, ["kab"] = {"Kabyle"}, ["kac"] = {"Kachin", "Jingpho"}, ["kad"] = {"Adara"}, ["kae"] = {"Ketangalan"}, ["kaf"] = {"Katso"}, ["kag"] = {"Kajaman"}, ["kah"] = {"Kara (Central African Republic)"}, ["kai"] = {"Karekare"}, ["kaj"] = {"Jju"}, ["kak"] = {"Kalanguya", "Kayapa Kallahan"}, ["kam"] = {"Kamba (Kenya)"}, ["kao"] = {"Xaasongaxango"}, ["kap"] = {"Bezhta"}, ["kaq"] = {"Capanahua"}, ["kar"] = {"Karen languages"}, ["kav"] = {"Katukína"}, ["kaw"] = {"Кави"}, ["kax"] = {"Kao"}, ["kay"] = {"Kamayurá"}, ["kba"] = {"Kalarko"}, ["kbb"] = {"Kaxuiâna"}, ["kbc"] = {"Kadiwéu"}, ["kbd"] = {"Кабард"}, ["kbe"] = {"Kanju"}, ["kbg"] = {"Khamba"}, ["kbh"] = {"Camsá"}, ["kbi"] = {"Kaptiau"}, ["kbj"] = {"Kari"}, ["kbk"] = {"Grass Koiari"}, ["kbl"] = {"Kanembu"}, ["kbm"] = {"Iwal"}, ["kbn"] = {"Kare (Central African Republic)"}, ["kbo"] = {"Keliko"}, ["kbp"] = {"Kabiyè"}, ["kbq"] = {"Kamano"}, ["kbr"] = {"Kafa"}, ["kbs"] = {"Kande"}, ["kbt"] = {"Abadi"}, ["kbu"] = {"Kabutra"}, ["kbv"] = {"Dera (Indonesia)"}, ["kbw"] = {"Kaiep"}, ["kbx"] = {"Ap Ma"}, ["kby"] = {"Manga Kanuri"}, ["kbz"] = {"Duhwa"}, ["kca"] = {"Khanty"}, ["kcb"] = {"Kawacha"}, ["kcc"] = {"Lubila"}, ["kcd"] = {"Ngkâlmpw Kanum"}, ["kce"] = {"Kaivi"}, ["kcf"] = {"Ukaan"}, ["kcg"] = {"Tyap"}, ["kch"] = {"Vono"}, ["kci"] = {"Kamantan"}, ["kcj"] = {"Kobiana"}, ["kck"] = {"Kalanga"}, ["kcl"] = {"Kela (Papua New Guinea)", "Kala"}, ["kcm"] = {"Gula (Central African Republic)"}, ["kcn"] = {"Nubi"}, ["kco"] = {"Kinalakna"}, ["kcp"] = {"Kanga"}, ["kcq"] = {"Kamo"}, ["kcr"] = {"Katla"}, ["kcs"] = {"Koenoem"}, ["kct"] = {"Kaian"}, ["kcu"] = {"Kami (Tanzania)"}, ["kcv"] = {"Kete"}, ["kcw"] = {"Kabwari"}, ["kcx"] = {"Kachama-Ganjule"}, ["kcy"] = {"Korandje"}, ["kcz"] = {"Konongo"}, ["kda"] = {"Worimi"}, ["kdc"] = {"Kutu"}, ["kdd"] = {"Yankunytjatjara"}, ["kde"] = {"Makonde"}, ["kdf"] = {"Mamusi"}, ["kdg"] = {"Seba"}, ["kdh"] = {"Tem"}, ["kdi"] = {"Kumam"}, ["kdj"] = {"Karamojong"}, ["kdk"] = {"Numèè", "Kwényi"}, ["kdl"] = {"Tsikimba"}, ["kdm"] = {"Kagoma"}, ["kdn"] = {"Kunda"}, ["kdo"] = {"Kordofanian languages"}, ["kdp"] = {"Kaningdon-Nindem"}, ["kdq"] = {"Koch"}, ["kdr"] = {"Karaim"}, ["kdt"] = {"Kuy"}, ["kdu"] = {"Kadaru"}, ["kdw"] = {"Koneraw"}, ["kdx"] = {"Kam"}, ["kdy"] = {"Keder", "Keijar"}, ["kdz"] = {"Kwaja"}, ["kea"] = {"Kabuverdianu"}, ["keb"] = {"Kélé"}, ["kec"] = {"Keiga"}, ["ked"] = {"Kerewe"}, ["kee"] = {"Eastern Keres"}, ["kef"] = {"Kpessi"}, ["keg"] = {"Tese"}, ["keh"] = {"Keak"}, ["kei"] = {"Kei"}, ["kej"] = {"Kadar"}, ["kek"] = {"Kekchí"}, ["kel"] = {"Kela (Democratic Republic of Congo)"}, ["kem"] = {"Kemak"}, ["ken"] = {"Kenyang"}, ["keo"] = {"Kakwa"}, ["kep"] = {"Kaikadi"}, ["keq"] = {"Kamar"}, ["ker"] = {"Kera"}, ["kes"] = {"Kugbo"}, ["ket"] = {"Ket"}, ["keu"] = {"Akebu"}, ["kev"] = {"Kanikkaran"}, ["kew"] = {"West Kewa"}, ["kex"] = {"Kukna"}, ["key"] = {"Kupia"}, ["kez"] = {"Kukele"}, ["kfa"] = {"Kodava"}, ["kfb"] = {"Northwestern Kolami"}, ["kfc"] = {"Konda-Dora"}, ["kfd"] = {"Korra Koraga"}, ["kfe"] = {"Kota (India)"}, ["kff"] = {"Koya"}, ["kfg"] = {"Kudiya"}, ["kfh"] = {"Kurichiya"}, ["kfi"] = {"Kannada Kurumba"}, ["kfj"] = {"Kemiehua"}, ["kfk"] = {"Kinnauri"}, ["kfl"] = {"Kung"}, ["kfm"] = {"Khunsari"}, ["kfn"] = {"Kuk"}, ["kfo"] = {"Koro (Côte d'Ivoire)"}, ["kfp"] = {"Korwa"}, ["kfq"] = {"Korku"}, ["kfr"] = {"Kachhi", "Kutchi"}, ["kfs"] = {"Bilaspuri"}, ["kft"] = {"Kanjari"}, ["kfu"] = {"Katkari"}, ["kfv"] = {"Kurmukar"}, ["kfw"] = {"Kharam Naga"}, ["kfx"] = {"Kullu Pahari"}, ["kfy"] = {"Kumaoni"}, ["kfz"] = {"Koromfé"}, ["kga"] = {"Koyaga"}, ["kgb"] = {"Kawe"}, ["kge"] = {"Komering"}, ["kgf"] = {"Kube"}, ["kgg"] = {"Kusunda"}, ["kgi"] = {"Selangor Sign Language"}, ["kgj"] = {"Gamale Kham"}, ["kgk"] = {"Kaiwá"}, ["kgl"] = {"Kunggari"}, ["kgm"] = {"Karipúna"}, ["kgn"] = {"Karingani"}, ["kgo"] = {"Krongo"}, ["kgp"] = {"Kaingang"}, ["kgq"] = {"Kamoro"}, ["kgr"] = {"Abun"}, ["kgs"] = {"Kumbainggar"}, ["kgt"] = {"Somyev"}, ["kgu"] = {"Kobol"}, ["kgv"] = {"Karas"}, ["kgw"] = {"Karon Dori"}, ["kgx"] = {"Kamaru"}, ["kgy"] = {"Kyerung"}, ["kha"] = {"Khasi"}, ["khb"] = {"Lü"}, ["khc"] = {"Tukang Besi North"}, ["khd"] = {"Bädi Kanum"}, ["khe"] = {"Korowai"}, ["khf"] = {"Khuen"}, ["khg"] = {"Khams Tibetan"}, ["khh"] = {"Kehu"}, ["khi"] = {"Khoisan languages"}, ["khj"] = {"Kuturmi"}, ["khk"] = {"Halh Mongolian"}, ["khl"] = {"Lusi"}, ["khn"] = {"Khandesi"}, ["kho"] = {"Khotanese", "Sakan"}, ["khp"] = {"Kapori", "Kapauri"}, ["khq"] = {"Koyra Chiini Songhay"}, ["khr"] = {"Kharia"}, ["khs"] = {"Kasua"}, ["kht"] = {"Khamti"}, ["khu"] = {"Nkhumbi"}, ["khv"] = {"Khvarshi"}, ["khw"] = {"Ховар"}, ["khx"] = {"Kanu"}, ["khy"] = {"Kele (Democratic Republic of Congo)"}, ["khz"] = {"Keapara"}, ["kia"] = {"Kim"}, ["kib"] = {"Koalib"}, ["kic"] = {"Kickapoo"}, ["kid"] = {"Koshin"}, ["kie"] = {"Kibet"}, ["kif"] = {"Eastern Parbate Kham"}, ["kig"] = {"Kimaama", "Kimaghima"}, ["kih"] = {"Kilmeri"}, ["kii"] = {"Kitsai"}, ["kij"] = {"Kilivila"}, ["kil"] = {"Kariya"}, ["kim"] = {"Karagas"}, ["kio"] = {"Kiowa"}, ["kip"] = {"Sheshi Kham"}, ["kiq"] = {"Kosadle", "Kosare"}, ["kis"] = {"Kis"}, ["kit"] = {"Agob"}, ["kiu"] = {"Kirmanjki (individual language)"}, ["kiv"] = {"Kimbu"}, ["kiw"] = {"Northeast Kiwai"}, ["kix"] = {"Khiamniungan Naga"}, ["kiy"] = {"Kirikiri"}, ["kiz"] = {"Kisi"}, ["kja"] = {"Mlap"}, ["kjb"] = {"Q'anjob'al", "Kanjobal"}, ["kjc"] = {"Coastal Konjo"}, ["kjd"] = {"Southern Kiwai"}, ["kje"] = {"Kisar"}, ["kjg"] = {"Khmu"}, ["kjh"] = {"Khakas"}, ["kji"] = {"Zabana"}, ["kjj"] = {"Khinalugh"}, ["kjk"] = {"Highland Konjo"}, ["kjl"] = {"Western Parbate Kham"}, ["kjm"] = {"Kháng"}, ["kjn"] = {"Kunjen"}, ["kjo"] = {"Harijan Kinnauri"}, ["kjp"] = {"Pwo Eastern Karen"}, ["kjq"] = {"Western Keres"}, ["kjr"] = {"Kurudu"}, ["kjs"] = {"East Kewa"}, ["kjt"] = {"Phrae Pwo Karen"}, ["kju"] = {"Kashaya"}, ["kjv"] = {"Kaikavian Literary Language"}, ["kjx"] = {"Ramopa"}, ["kjy"] = {"Erave"}, ["kjz"] = {"Bumthangkha"}, ["kka"] = {"Kakanda"}, ["kkb"] = {"Kwerisa"}, ["kkc"] = {"Odoodee"}, ["kkd"] = {"Kinuku"}, ["kke"] = {"Kakabe"}, ["kkf"] = {"Kalaktang Monpa"}, ["kkg"] = {"Mabaka Valley Kalinga"}, ["kkh"] = {"Khün"}, ["kki"] = {"Kagulu"}, ["kkj"] = {"Kako"}, ["kkk"] = {"Kokota"}, ["kkl"] = {"Kosarek Yale"}, ["kkm"] = {"Kiong"}, ["kkn"] = {"Kon Keu"}, ["kko"] = {"Karko"}, ["kkp"] = {"Gugubera", "Koko-Bera"}, ["kkq"] = {"Kaeku"}, ["kkr"] = {"Kir-Balar"}, ["kks"] = {"Giiwo"}, ["kkt"] = {"Koi"}, ["kku"] = {"Tumi"}, ["kkv"] = {"Kangean"}, ["kkw"] = {"Teke-Kukuya"}, ["kkx"] = {"Kohin"}, ["kky"] = {"Guugu Yimidhirr", "Guguyimidjir"}, ["kkz"] = {"Kaska"}, ["kla"] = {"Klamath-Modoc"}, ["klb"] = {"Kiliwa"}, ["klc"] = {"Kolbila"}, ["kld"] = {"Gamilaraay"}, ["kle"] = {"Kulung (Nepal)"}, ["klf"] = {"Kendeje"}, ["klg"] = {"Tagakaulo"}, ["klh"] = {"Weliki"}, ["kli"] = {"Kalumpang"}, ["klj"] = {"Khalaj"}, ["klk"] = {"Kono (Nigeria)"}, ["kll"] = {"Kagan Kalagan"}, ["klm"] = {"Migum"}, ["kln"] = {"Kalenjin"}, ["klo"] = {"Kapya"}, ["klp"] = {"Kamasa"}, ["klq"] = {"Rumu"}, ["klr"] = {"Khaling"}, ["kls"] = {"Kalasha"}, ["klt"] = {"Nukna"}, ["klu"] = {"Klao"}, ["klv"] = {"Maskelynes"}, ["klw"] = {"Tado", "Lindu"}, ["klx"] = {"Koluwawa"}, ["kly"] = {"Kalao"}, ["klz"] = {"Kabola"}, ["kma"] = {"Konni"}, ["kmb"] = {"Kimbundu"}, ["kmc"] = {"Southern Dong"}, ["kmd"] = {"Majukayang Kalinga"}, ["kme"] = {"Bakole"}, ["kmf"] = {"Kare (Papua New Guinea)"}, ["kmg"] = {"Kâte"}, ["kmh"] = {"Kalam"}, ["kmi"] = {"Kami (Nigeria)"}, ["kmj"] = {"Kumarbhag Paharia"}, ["kmk"] = {"Limos Kalinga"}, ["kml"] = {"Tanudan Kalinga"}, ["kmm"] = {"Kom (India)"}, ["kmn"] = {"Awtuw"}, ["kmo"] = {"Kwoma"}, ["kmp"] = {"Gimme"}, ["kmq"] = {"Kwama"}, ["kmr"] = {"Northern Kurdish"}, ["kms"] = {"Kamasau"}, ["kmt"] = {"Kemtuik"}, ["kmu"] = {"Kanite"}, ["kmv"] = {"Karipúna Creole French"}, ["kmw"] = {"Komo (Democratic Republic of Congo)"}, ["kmx"] = {"Waboda"}, ["kmy"] = {"Koma"}, ["kmz"] = {"Khorasani Turkish"}, ["kna"] = {"Dera (Nigeria)"}, ["knb"] = {"Lubuagan Kalinga"}, ["knc"] = {"Central Kanuri"}, ["knd"] = {"Konda"}, ["kne"] = {"Kankanaey"}, ["knf"] = {"Mankanya"}, ["kng"] = {"Koongo"}, ["kni"] = {"Kanufi"}, ["knj"] = {"Western Kanjobal"}, ["knk"] = {"Kuranko"}, ["knl"] = {"Keninjal"}, ["knm"] = {"Kanamarí"}, ["knn"] = {"Konkani (individual language)"}, ["kno"] = {"Kono (Sierra Leone)"}, ["knp"] = {"Kwanja"}, ["knq"] = {"Kintaq"}, ["knr"] = {"Kaningra"}, ["kns"] = {"Kensiu"}, ["knt"] = {"Panoan Katukína"}, ["knu"] = {"Kono (Guinea)"}, ["knv"] = {"Tabo"}, ["knw"] = {"Kung-Ekoka"}, ["knx"] = {"Kendayan", "Salako"}, ["kny"] = {"Kanyok"}, ["knz"] = {"Kalamsé"}, ["koa"] = {"Konomala"}, ["koc"] = {"Kpati"}, ["kod"] = {"Kodi"}, ["koe"] = {"Kacipo-Bale Suri"}, ["kof"] = {"Kubi"}, ["kog"] = {"Cogui", "Kogi"}, ["koh"] = {"Koyo"}, ["koi"] = {"Komi-Permyak"}, ["kok"] = {"Konkani (macrolanguage)"}, ["kol"] = {"Kol (Papua New Guinea)"}, ["koo"] = {"Konzo"}, ["kop"] = {"Waube"}, ["koq"] = {"Kota (Gabon)"}, ["kos"] = {"Kosraean"}, ["kot"] = {"Lagwan"}, ["kou"] = {"Koke"}, ["kov"] = {"Kudu-Camo"}, ["kow"] = {"Kugama"}, ["koy"] = {"Koyukon"}, ["koz"] = {"Korak"}, ["kpa"] = {"Kutto"}, ["kpb"] = {"Mullu Kurumba"}, ["kpc"] = {"Curripaco"}, ["kpd"] = {"Koba"}, ["kpe"] = {"Kpelle"}, ["kpf"] = {"Komba"}, ["kpg"] = {"Kapingamarangi"}, ["kph"] = {"Kplang"}, ["kpi"] = {"Kofei"}, ["kpj"] = {"Karajá"}, ["kpk"] = {"Kpan"}, ["kpl"] = {"Kpala"}, ["kpm"] = {"Koho"}, ["kpn"] = {"Kepkiriwát"}, ["kpo"] = {"Ikposo"}, ["kpq"] = {"Korupun-Sela"}, ["kpr"] = {"Korafe-Yegha"}, ["kps"] = {"Tehit"}, ["kpt"] = {"Karata"}, ["kpu"] = {"Kafoa"}, ["kpv"] = {"Komi-Zyrian"}, ["kpw"] = {"Kobon"}, ["kpx"] = {"Mountain Koiali"}, ["kpy"] = {"Koryak"}, ["kpz"] = {"Kupsabiny"}, ["kqa"] = {"Mum"}, ["kqb"] = {"Kovai"}, ["kqc"] = {"Doromu-Koki"}, ["kqd"] = {"Koy Sanjaq Surat"}, ["kqe"] = {"Kalagan"}, ["kqf"] = {"Kakabai"}, ["kqg"] = {"Khe"}, ["kqh"] = {"Kisankasa"}, ["kqi"] = {"Koitabu"}, ["kqj"] = {"Koromira"}, ["kqk"] = {"Kotafon Gbe"}, ["kql"] = {"Kyenele"}, ["kqm"] = {"Khisa"}, ["kqn"] = {"Kaonde"}, ["kqo"] = {"Eastern Krahn"}, ["kqp"] = {"Kimré"}, ["kqq"] = {"Krenak"}, ["kqr"] = {"Kimaragang"}, ["kqs"] = {"Northern Kissi"}, ["kqt"] = {"Klias River Kadazan"}, ["kqu"] = {"Seroa"}, ["kqv"] = {"Okolod"}, ["kqw"] = {"Kandas"}, ["kqx"] = {"Mser"}, ["kqy"] = {"Koorete"}, ["kqz"] = {"Korana"}, ["kra"] = {"Kumhali"}, ["krb"] = {"Karkin"}, ["krc"] = {"Карачай-Балкар"}, ["krd"] = {"Kairui-Midiki"}, ["kre"] = {"Panará"}, ["krf"] = {"Koro (Vanuatu)"}, ["krh"] = {"Kurama"}, ["kri"] = {"Krio"}, ["krj"] = {"Kinaray-A"}, ["krk"] = {"Kerek"}, ["krl"] = {"Karelian"}, ["krn"] = {"Sapo"}, ["kro"] = {"Kru languages"}, ["krp"] = {"Korop"}, ["krr"] = {"Krung"}, ["krs"] = {"Gbaya (Sudan)"}, ["krt"] = {"Tumari Kanuri"}, ["kru"] = {"Kurukh"}, ["krv"] = {"Kavet"}, ["krw"] = {"Western Krahn"}, ["krx"] = {"Karon"}, ["kry"] = {"Kryts"}, ["krz"] = {"Sota Kanum"}, ["ksa"] = {"Shuwa-Zamani"}, ["ksb"] = {"Shambala"}, ["ksc"] = {"Southern Kalinga"}, ["ksd"] = {"Kuanua"}, ["kse"] = {"Kuni"}, ["ksf"] = {"Bafia"}, ["ksg"] = {"Kusaghe"}, ["ksh"] = {"Кёльн"}, ["ksi"] = {"Krisa", "I'saka"}, ["ksj"] = {"Uare"}, ["ksk"] = {"Kansa"}, ["ksl"] = {"Kumalu"}, ["ksm"] = {"Kumba"}, ["ksn"] = {"Kasiguranin"}, ["kso"] = {"Kofa"}, ["ksp"] = {"Kaba"}, ["ksq"] = {"Kwaami"}, ["ksr"] = {"Borong"}, ["kss"] = {"Southern Kisi"}, ["kst"] = {"Winyé"}, ["ksu"] = {"Khamyang"}, ["ksv"] = {"Kusu"}, ["ksw"] = {"S'gaw Karen"}, ["ksx"] = {"Kedang"}, ["ksy"] = {"Kharia Thar"}, ["ksz"] = {"Kodaku"}, ["kta"] = {"Katua"}, ["ktb"] = {"Kambaata"}, ["ktc"] = {"Kholok"}, ["ktd"] = {"Kokata", "Kukatha"}, ["kte"] = {"Nubri"}, ["ktf"] = {"Kwami"}, ["ktg"] = {"Kalkutung"}, ["kth"] = {"Karanga"}, ["kti"] = {"North Muyu"}, ["ktj"] = {"Plapo Krumen"}, ["ktk"] = {"Kaniet"}, ["ktl"] = {"Koroshi"}, ["ktm"] = {"Kurti"}, ["ktn"] = {"Karitiâna"}, ["kto"] = {"Kuot"}, ["ktp"] = {"Kaduo"}, ["ktq"] = {"Katabaga"}, ["kts"] = {"South Muyu"}, ["ktt"] = {"Ketum"}, ["ktu"] = {"Kituba (Democratic Republic of Congo)"}, ["ktv"] = {"Eastern Katu"}, ["ktw"] = {"Kato"}, ["ktx"] = {"Kaxararí"}, ["kty"] = {"Kango (Bas-Uélé District)"}, ["ktz"] = {"Juǀʼhoan", "Juǀʼhoansi"}, ["kub"] = {"Kutep"}, ["kuc"] = {"Kwinsu"}, ["kud"] = {"'Auhelawa"}, ["kue"] = {"Kuman (Papua New Guinea)"}, ["kuf"] = {"Western Katu"}, ["kug"] = {"Kupa"}, ["kuh"] = {"Kushi"}, ["kui"] = {"Kuikúro-Kalapálo", "Kalapalo"}, ["kuj"] = {"Kuria"}, ["kuk"] = {"Kepo'"}, ["kul"] = {"Kulere"}, ["kum"] = {"Кумык"}, ["kun"] = {"Kunama"}, ["kuo"] = {"Kumukio"}, ["kup"] = {"Kunimaipa"}, ["kuq"] = {"Karipuna"}, ["kus"] = {"Kusaal"}, ["kut"] = {"Kutenai"}, ["kuu"] = {"Upper Kuskokwim"}, ["kuv"] = {"Kur"}, ["kuw"] = {"Kpagua"}, ["kux"] = {"Kukatja"}, ["kuy"] = {"Kuuku-Ya'u"}, ["kuz"] = {"Kunza"}, ["kva"] = {"Bagvalal"}, ["kvb"] = {"Kubu"}, ["kvc"] = {"Kove"}, ["kvd"] = {"Kui (Indonesia)"}, ["kve"] = {"Kalabakan"}, ["kvf"] = {"Kabalai"}, ["kvg"] = {"Kuni-Boazi"}, ["kvh"] = {"Komodo"}, ["kvi"] = {"Kwang"}, ["kvj"] = {"Psikye"}, ["kvk"] = {"Korean Sign Language"}, ["kvl"] = {"Kayaw"}, ["kvm"] = {"Kendem"}, ["kvn"] = {"Border Kuna"}, ["kvo"] = {"Dobel"}, ["kvp"] = {"Kompane"}, ["kvq"] = {"Geba Karen"}, ["kvr"] = {"Kerinci"}, ["kvt"] = {"Lahta Karen", "Lahta"}, ["kvu"] = {"Yinbaw Karen"}, ["kvv"] = {"Kola"}, ["kvw"] = {"Wersing"}, ["kvx"] = {"Parkari Koli"}, ["kvy"] = {"Yintale Karen", "Yintale"}, ["kvz"] = {"Tsakwambo", "Tsaukambo"}, ["kwa"] = {"Dâw"}, ["kwb"] = {"Kwa"}, ["kwc"] = {"Likwala"}, ["kwd"] = {"Kwaio"}, ["kwe"] = {"Kwerba"}, ["kwf"] = {"Kwara'ae"}, ["kwg"] = {"Sara Kaba Deme"}, ["kwh"] = {"Kowiai"}, ["kwi"] = {"Awa-Cuaiquer"}, ["kwj"] = {"Kwanga"}, ["kwk"] = {"Kwakiutl"}, ["kwl"] = {"Kofyar"}, ["kwm"] = {"Kwambi"}, ["kwn"] = {"Квангали"}, ["kwo"] = {"Kwomtari"}, ["kwp"] = {"Kodia"}, ["kwr"] = {"Kwer"}, ["kws"] = {"Kwese"}, ["kwt"] = {"Kwesten"}, ["kwu"] = {"Kwakum"}, ["kwv"] = {"Sara Kaba Náà"}, ["kww"] = {"Kwinti"}, ["kwx"] = {"Khirwar"}, ["kwy"] = {"San Salvador Kongo"}, ["kwz"] = {"Kwadi"}, ["kxa"] = {"Kairiru"}, ["kxb"] = {"Krobu"}, ["kxc"] = {"Konso", "Khonso"}, ["kxd"] = {"Brunei"}, ["kxf"] = {"Manumanaw Karen", "Manumanaw"}, ["kxh"] = {"Karo (Ethiopia)"}, ["kxi"] = {"Keningau Murut"}, ["kxj"] = {"Kulfa"}, ["kxk"] = {"Zayein Karen"}, ["kxm"] = {"Northern Khmer"}, ["kxn"] = {"Kanowit-Tanjong Melanau"}, ["kxo"] = {"Kanoé"}, ["kxp"] = {"Wadiyara Koli"}, ["kxq"] = {"Smärky Kanum"}, ["kxr"] = {"Koro (Papua New Guinea)"}, ["kxs"] = {"Kangjia"}, ["kxt"] = {"Koiwat"}, ["kxv"] = {"Kuvi"}, ["kxw"] = {"Konai"}, ["kxx"] = {"Likuba"}, ["kxy"] = {"Kayong"}, ["kxz"] = {"Kerewo"}, ["kya"] = {"Kwaya"}, ["kyb"] = {"Butbut Kalinga"}, ["kyc"] = {"Kyaka"}, ["kyd"] = {"Karey"}, ["kye"] = {"Krache"}, ["kyf"] = {"Kouya"}, ["kyg"] = {"Keyagana"}, ["kyh"] = {"Karok"}, ["kyi"] = {"Kiput"}, ["kyj"] = {"Karao"}, ["kyk"] = {"Kamayo"}, ["kyl"] = {"Kalapuya"}, ["kym"] = {"Kpatili"}, ["kyn"] = {"Northern Binukidnon"}, ["kyo"] = {"Kelon"}, ["kyp"] = {"Kang"}, ["kyq"] = {"Kenga"}, ["kyr"] = {"Kuruáya"}, ["kys"] = {"Baram Kayan"}, ["kyt"] = {"Kayagar"}, ["kyu"] = {"Western Kayah"}, ["kyv"] = {"Kayort"}, ["kyw"] = {"Kudmali"}, ["kyx"] = {"Rapoisi"}, ["kyy"] = {"Kambaira"}, ["kyz"] = {"Kayabí"}, ["kza"] = {"Western Karaboro"}, ["kzb"] = {"Kaibobo"}, ["kzc"] = {"Bondoukou Kulango"}, ["kzd"] = {"Kadai"}, ["kze"] = {"Kosena"}, ["kzf"] = {"Da'a Kaili"}, ["kzg"] = {"Kikai"}, ["kzi"] = {"Kelabit"}, ["kzk"] = {"Kazukuru"}, ["kzl"] = {"Kayeli"}, ["kzm"] = {"Kais"}, ["kzn"] = {"Kokola"}, ["kzo"] = {"Kaningi"}, ["kzp"] = {"Kaidipang"}, ["kzq"] = {"Kaike"}, ["kzr"] = {"Karang"}, ["kzs"] = {"Sugut Dusun"}, ["kzu"] = {"Kayupulau"}, ["kzv"] = {"Komyandaret"}, ["kzw"] = {"Karirí-Xocó"}, ["kzx"] = {"Kamarian"}, ["kzy"] = {"Kango (Tshopo District)"}, ["kzz"] = {"Kalabra"}, ["laa"] = {"Southern Subanen"}, ["lab"] = {"Linear A"}, ["lac"] = {"Lacandon"}, ["lad"] = {"Ladino"}, ["lae"] = {"Pattani"}, ["laf"] = {"Lafofa"}, ["lag"] = {"Langi"}, ["lah"] = {"Lahnda"}, ["lai"] = {"Lambya"}, ["laj"] = {"Lango (Uganda)"}, ["lak"] = {"Laka (Nigeria)"}, ["lal"] = {"Lalia"}, ["lam"] = {"Lamba"}, ["lan"] = {"Laru"}, ["lap"] = {"Laka (Chad)"}, ["laq"] = {"Qabiao"}, ["lar"] = {"Larteh"}, ["las"] = {"Lama (Togo)"}, ["lau"] = {"Laba"}, ["law"] = {"Lauje"}, ["lax"] = {"Tiwa"}, ["lay"] = {"Lama Bai"}, ["laz"] = {"Aribwatsa"}, ["lbb"] = {"Label"}, ["lbc"] = {"Lakkia"}, ["lbe"] = {"Лак"}, ["lbf"] = {"Tinani"}, ["lbg"] = {"Laopang"}, ["lbi"] = {"La'bi"}, ["lbj"] = {"Ladakhi"}, ["lbk"] = {"Central Bontok"}, ["lbl"] = {"Libon Bikol"}, ["lbm"] = {"Lodhi"}, ["lbn"] = {"Rmeet"}, ["lbo"] = {"Laven"}, ["lbq"] = {"Wampar"}, ["lbr"] = {"Lohorung"}, ["lbs"] = {"Libyan Sign Language"}, ["lbt"] = {"Lachi"}, ["lbu"] = {"Labu"}, ["lbv"] = {"Lavatbura-Lamusong"}, ["lbw"] = {"Tolaki"}, ["lbx"] = {"Lawangan"}, ["lby"] = {"Lamalama", "Lamu-Lamu"}, ["lbz"] = {"Lardil"}, ["lcc"] = {"Legenyem"}, ["lcd"] = {"Lola"}, ["lce"] = {"Loncong", "Sekak"}, ["lcf"] = {"Lubu"}, ["lch"] = {"Luchazi"}, ["lcl"] = {"Lisela"}, ["lcm"] = {"Tungag"}, ["lcp"] = {"Western Lawa"}, ["lcq"] = {"Luhu"}, ["lcs"] = {"Lisabata-Nuniali"}, ["lda"] = {"Kla-Dan"}, ["ldb"] = {"Dũya"}, ["ldd"] = {"Luri"}, ["ldg"] = {"Lenyima"}, ["ldh"] = {"Lamja-Dengsa-Tola"}, ["ldi"] = {"Laari"}, ["ldj"] = {"Lemoro"}, ["ldk"] = {"Leelau"}, ["ldl"] = {"Kaan"}, ["ldm"] = {"Landoma"}, ["ldn"] = {"Láadan"}, ["ldo"] = {"Loo"}, ["ldp"] = {"Tso"}, ["ldq"] = {"Lufu"}, ["lea"] = {"Lega-Shabunda"}, ["leb"] = {"Lala-Bisa"}, ["lec"] = {"Leco"}, ["led"] = {"Lendu"}, ["lee"] = {"Lyélé"}, ["lef"] = {"Lelemi"}, ["leh"] = {"Lenje"}, ["lei"] = {"Lemio"}, ["lej"] = {"Lengola"}, ["lek"] = {"Leipon"}, ["lel"] = {"Lele (Democratic Republic of Congo)"}, ["lem"] = {"Nomaande"}, ["len"] = {"Lenca"}, ["leo"] = {"Leti (Cameroon)"}, ["lep"] = {"Lepcha"}, ["leq"] = {"Lembena"}, ["ler"] = {"Lenkau"}, ["les"] = {"Lese"}, ["let"] = {"Lesing-Gelimi", "Amio-Gelimi"}, ["leu"] = {"Kara (Papua New Guinea)"}, ["lev"] = {"Lamma"}, ["lew"] = {"Ledo Kaili"}, ["lex"] = {"Luang"}, ["ley"] = {"Lemolang"}, ["lez"] = {"Лезги"}, ["lfa"] = {"Lefa"}, ["lfn"] = {"Lingua Franca Nova"}, ["lga"] = {"Lungga"}, ["lgb"] = {"Laghu"}, ["lgg"] = {"Lugbara"}, ["lgh"] = {"Laghuu"}, ["lgi"] = {"Lengilu"}, ["lgk"] = {"Lingarak", "Neverver"}, ["lgl"] = {"Wala"}, ["lgm"] = {"Lega-Mwenga"}, ["lgn"] = {"T'apo", "Opuuo"}, ["lgq"] = {"Logba"}, ["lgr"] = {"Lengo"}, ["lgt"] = {"Pahi"}, ["lgu"] = {"Longgu"}, ["lgz"] = {"Ligenza"}, ["lha"] = {"Laha (Viet Nam)"}, ["lhh"] = {"Laha (Indonesia)"}, ["lhi"] = {"Lahu Shi"}, ["lhl"] = {"Lahul Lohar"}, ["lhm"] = {"Lhomi"}, ["lhn"] = {"Lahanan"}, ["lhp"] = {"Lhokpu"}, ["lhs"] = {"Mlahsö"}, ["lht"] = {"Lo-Toga"}, ["lhu"] = {"Lahu"}, ["lia"] = {"West-Central Limba"}, ["lib"] = {"Likum"}, ["lic"] = {"Hlai"}, ["lid"] = {"Nyindrou"}, ["lie"] = {"Likila"}, ["lif"] = {"Limbu"}, ["lig"] = {"Ligbi"}, ["lih"] = {"Lihir"}, ["lij"] = {"Лигур"}, ["lik"] = {"Lika"}, ["lil"] = {"Lillooet"}, ["lio"] = {"Liki"}, ["lip"] = {"Sekpele"}, ["liq"] = {"Libido"}, ["lir"] = {"Liberian English"}, ["lis"] = {"Lisu"}, ["liu"] = {"Logorik"}, ["liv"] = {"Liv"}, ["liw"] = {"Col"}, ["lix"] = {"Liabuku"}, ["liy"] = {"Banda-Bambari"}, ["liz"] = {"Libinza"}, ["lja"] = {"Golpa"}, ["lje"] = {"Rampi"}, ["lji"] = {"Laiyolo"}, ["ljl"] = {"Li'o"}, ["ljp"] = {"Lampung Api"}, ["ljw"] = {"Yirandali"}, ["ljx"] = {"Yuru"}, ["lka"] = {"Lakalei"}, ["lkb"] = {"Kabras", "Lukabaras"}, ["lkc"] = {"Kucong"}, ["lkd"] = {"Lakondê"}, ["lke"] = {"Kenyi"}, ["lkh"] = {"Lakha"}, ["lki"] = {"Laki"}, ["lkj"] = {"Remun"}, ["lkl"] = {"Laeko-Libuat"}, ["lkm"] = {"Kalaamaya"}, ["lkn"] = {"Lakon", "Vure"}, ["lko"] = {"Khayo", "Olukhayo"}, ["lkr"] = {"Päri"}, ["lks"] = {"Kisa", "Olushisa"}, ["lkt"] = {"Lakota"}, ["lku"] = {"Kungkari"}, ["lky"] = {"Lokoya"}, ["lla"] = {"Lala-Roba"}, ["llb"] = {"Lolo"}, ["llc"] = {"Lele (Guinea)"}, ["lld"] = {"Ladin"}, ["lle"] = {"Lele (Papua New Guinea)"}, ["llf"] = {"Hermit"}, ["llg"] = {"Lole"}, ["llh"] = {"Lamu"}, ["lli"] = {"Teke-Laali"}, ["llj"] = {"Ladji Ladji"}, ["llk"] = {"Lelak"}, ["lll"] = {"Lilau"}, ["llm"] = {"Lasalimu"}, ["lln"] = {"Lele (Chad)"}, ["llp"] = {"North Efate"}, ["llq"] = {"Lolak"}, ["lls"] = {"Lithuanian Sign Language"}, ["llu"] = {"Lau"}, ["llx"] = {"Lauan"}, ["lma"] = {"East Limba"}, ["lmb"] = {"Merei"}, ["lmc"] = {"Limilngan"}, ["lmd"] = {"Lumun"}, ["lme"] = {"Pévé"}, ["lmf"] = {"South Lembata"}, ["lmg"] = {"Lamogai"}, ["lmh"] = {"Lambichhong"}, ["lmi"] = {"Lombi"}, ["lmj"] = {"West Lembata"}, ["lmk"] = {"Lamkang"}, ["lml"] = {"Hano"}, ["lmn"] = {"Lambadi"}, ["lmo"] = {"Ломбард"}, ["lmp"] = {"Limbum"}, ["lmq"] = {"Lamatuka"}, ["lmr"] = {"Lamalera"}, ["lmu"] = {"Lamenu"}, ["lmv"] = {"Lomaiviti"}, ["lmw"] = {"Lake Miwok"}, ["lmx"] = {"Laimbue"}, ["lmy"] = {"Lamboya"}, ["lna"] = {"Langbashe"}, ["lnb"] = {"Mbalanhu"}, ["lnd"] = {"Lundayeh", "Lun Bawang"}, ["lng"] = {"Langobardic"}, ["lnh"] = {"Lanoh"}, ["lni"] = {"Daantanai'"}, ["lnj"] = {"Leningitij"}, ["lnl"] = {"South Central Banda"}, ["lnm"] = {"Langam"}, ["lnn"] = {"Lorediakarkar"}, ["lno"] = {"Lango (South Sudan)"}, ["lns"] = {"Lamnso'"}, ["lnu"] = {"Longuda"}, ["lnw"] = {"Lanima"}, ["lnz"] = {"Lonzo"}, ["loa"] = {"Loloda"}, ["lob"] = {"Lobi"}, ["loc"] = {"Inonhan"}, ["loe"] = {"Saluan"}, ["lof"] = {"Logol"}, ["log"] = {"Logo"}, ["loh"] = {"Narim"}, ["loi"] = {"Loma (Côte d'Ivoire)"}, ["loj"] = {"Lou"}, ["lok"] = {"Loko"}, ["lol"] = {"Mongo"}, ["lom"] = {"Loma (Liberia)"}, ["lon"] = {"Malawi Lomwe"}, ["loo"] = {"Lombo"}, ["lop"] = {"Lopa"}, ["loq"] = {"Lobala"}, ["lor"] = {"Téén"}, ["los"] = {"Loniu"}, ["lot"] = {"Otuho"}, ["lou"] = {"Louisiana Creole"}, ["lov"] = {"Lopi"}, ["low"] = {"Tampias Lobu"}, ["lox"] = {"Loun"}, ["loy"] = {"Loke"}, ["loz"] = {"Лози"}, ["lpa"] = {"Lelepa"}, ["lpe"] = {"Lepki"}, ["lpn"] = {"Long Phuri Naga"}, ["lpo"] = {"Lipo"}, ["lpx"] = {"Lopit"}, ["lra"] = {"Rara Bakati'"}, ["lrc"] = {"Northern Luri"}, ["lre"] = {"Laurentian"}, ["lrg"] = {"Laragia"}, ["lri"] = {"Marachi", "Olumarachi"}, ["lrk"] = {"Loarki"}, ["lrl"] = {"Lari"}, ["lrm"] = {"Marama", "Olumarama"}, ["lrn"] = {"Lorang"}, ["lro"] = {"Laro"}, ["lrr"] = {"Southern Yamphu"}, ["lrt"] = {"Larantuka Malay"}, ["lrv"] = {"Larevat"}, ["lrz"] = {"Lemerig"}, ["lsa"] = {"Lasgerdi"}, ["lsb"] = {"Burundian Sign Language", "Langue des Signes Burundaise"}, ["lsd"] = {"Lishana Deni"}, ["lse"] = {"Lusengo"}, ["lsh"] = {"Lish"}, ["lsi"] = {"Lashi"}, ["lsl"] = {"Latvian Sign Language"}, ["lsm"] = {"Saamia", "Olusamia"}, ["lsn"] = {"Tibetan Sign Language"}, ["lso"] = {"Laos Sign Language"}, ["lsp"] = {"Panamanian Sign Language", "Lengua de Señas Panameñas"}, ["lsr"] = {"Aruop"}, ["lss"] = {"Lasi"}, ["lst"] = {"Trinidad and Tobago Sign Language"}, ["lsv"] = {"Sivia Sign Language"}, ["lsy"] = {"Mauritian Sign Language"}, ["ltc"] = {"Late Middle Chinese"}, ["ltg"] = {"Латгал"}, ["lth"] = {"Thur"}, ["lti"] = {"Leti (Indonesia)"}, ["ltn"] = {"Latundê"}, ["lto"] = {"Tsotso", "Olutsotso"}, ["lts"] = {"Tachoni", "Lutachoni"}, ["ltu"] = {"Latu"}, ["lua"] = {"Luba-Lulua"}, ["luc"] = {"Aringa"}, ["lud"] = {"Ludian"}, ["lue"] = {"Luvale"}, ["luf"] = {"Laua"}, ["lui"] = {"Luiseno"}, ["luj"] = {"Luna"}, ["luk"] = {"Lunanakha"}, ["lul"] = {"Olu'bo"}, ["lum"] = {"Luimbi"}, ["lun"] = {"Lunda"}, ["luo"] = {"Luo (Kenya and Tanzania)", "Dholuo"}, ["lup"] = {"Lumbu"}, ["luq"] = {"Lucumi"}, ["lur"] = {"Laura"}, ["lus"] = {"Lushai"}, ["lut"] = {"Лушуцид"}, ["luu"] = {"Lumba-Yakkha"}, ["luv"] = {"Luwati"}, ["luw"] = {"Luo (Cameroon)"}, ["luy"] = {"Luyia", "Oluluyia"}, ["luz"] = {"Southern Luri"}, ["lva"] = {"Maku'a"}, ["lvi"] = {"Lavi"}, ["lvk"] = {"Lavukaleve"}, ["lvs"] = {"Standard Latvian"}, ["lvu"] = {"Levuka"}, ["lwa"] = {"Lwalu"}, ["lwe"] = {"Lewo Eleng"}, ["lwg"] = {"Wanga", "Oluwanga"}, ["lwh"] = {"White Lachi"}, ["lwl"] = {"Eastern Lawa"}, ["lwm"] = {"Laomian"}, ["lwo"] = {"Luwo"}, ["lws"] = {"Malawian Sign Language"}, ["lwt"] = {"Lewotobi"}, ["lwu"] = {"Lawu"}, ["lww"] = {"Lewo"}, ["lxm"] = {"Lakurumau"}, ["lya"] = {"Layakha"}, ["lyg"] = {"Lyngngam"}, ["lyn"] = {"Luyana"}, ["lzh"] = {"Literary Chinese"}, ["lzl"] = {"Litzlitz"}, ["lzn"] = {"Leinong Naga"}, ["lzz"] = {"Laz"}, ["maa"] = {"San Jerónimo Tecóatl Mazatec"}, ["mab"] = {"Yutanduchi Mixtec"}, ["mad"] = {"Madurese"}, ["mae"] = {"Bo-Rukul"}, ["maf"] = {"Mafa"}, ["mag"] = {"Magahi"}, ["mai"] = {"Maithili"}, ["maj"] = {"Jalapa De Díaz Mazatec"}, ["mak"] = {"Makasar"}, ["mam"] = {"Mam"}, ["man"] = {"Mandingo", "Manding"}, ["map"] = {"Austronesian languages"}, ["maq"] = {"Chiquihuitlán Mazatec"}, ["mas"] = {"Masai"}, ["mat"] = {"San Francisco Matlatzinca"}, ["mau"] = {"Huautla Mazatec"}, ["mav"] = {"Sateré-Mawé"}, ["maw"] = {"Mampruli"}, ["max"] = {"North Moluccan Malay"}, ["maz"] = {"Central Mazahua"}, ["mba"] = {"Higaonon"}, ["mbb"] = {"Western Bukidnon Manobo"}, ["mbc"] = {"Macushi"}, ["mbd"] = {"Dibabawon Manobo"}, ["mbe"] = {"Molale"}, ["mbf"] = {"Baba Malay"}, ["mbh"] = {"Mangseng"}, ["mbi"] = {"Ilianen Manobo"}, ["mbj"] = {"Nadëb"}, ["mbk"] = {"Malol"}, ["mbl"] = {"Maxakalí"}, ["mbm"] = {"Ombamba"}, ["mbn"] = {"Macaguán"}, ["mbo"] = {"Mbo (Cameroon)"}, ["mbp"] = {"Malayo"}, ["mbq"] = {"Maisin"}, ["mbr"] = {"Nukak Makú"}, ["mbs"] = {"Sarangani Manobo"}, ["mbt"] = {"Matigsalug Manobo"}, ["mbu"] = {"Mbula-Bwazza"}, ["mbv"] = {"Mbulungish"}, ["mbw"] = {"Maring"}, ["mbx"] = {"Mari (East Sepik Province)"}, ["mby"] = {"Memoni"}, ["mbz"] = {"Amoltepec Mixtec"}, ["mca"] = {"Maca"}, ["mcb"] = {"Machiguenga"}, ["mcc"] = {"Bitur"}, ["mcd"] = {"Sharanahua"}, ["mce"] = {"Itundujia Mixtec"}, ["mcf"] = {"Matsés"}, ["mcg"] = {"Mapoyo"}, ["mch"] = {"Maquiritari"}, ["mci"] = {"Mese"}, ["mcj"] = {"Mvanip"}, ["mck"] = {"Mbunda"}, ["mcl"] = {"Macaguaje"}, ["mcm"] = {"Malaccan Creole Portuguese"}, ["mcn"] = {"Masana"}, ["mco"] = {"Coatlán Mixe"}, ["mcp"] = {"Makaa"}, ["mcq"] = {"Ese"}, ["mcr"] = {"Menya"}, ["mcs"] = {"Mambai"}, ["mct"] = {"Mengisa"}, ["mcu"] = {"Cameroon Mambila"}, ["mcv"] = {"Minanibai"}, ["mcw"] = {"Mawa (Chad)"}, ["mcx"] = {"Mpiemo"}, ["mcy"] = {"South Watut"}, ["mcz"] = {"Mawan"}, ["mda"] = {"Mada (Nigeria)"}, ["mdb"] = {"Morigi"}, ["mdc"] = {"Male (Papua New Guinea)"}, ["mdd"] = {"Mbum"}, ["mde"] = {"Maba (Chad)"}, ["mdf"] = {"Moksha"}, ["mdg"] = {"Massalat"}, ["mdh"] = {"Maguindanaon"}, ["mdi"] = {"Mamvu"}, ["mdj"] = {"Mangbetu"}, ["mdk"] = {"Mangbutu"}, ["mdl"] = {"Maltese Sign Language"}, ["mdm"] = {"Mayogo"}, ["mdn"] = {"Mbati"}, ["mdp"] = {"Mbala"}, ["mdq"] = {"Mbole"}, ["mdr"] = {"Mandar"}, ["mds"] = {"Maria (Papua New Guinea)"}, ["mdt"] = {"Mbere"}, ["mdu"] = {"Mboko"}, ["mdv"] = {"Santa Lucía Monteverde Mixtec"}, ["mdw"] = {"Mbosi"}, ["mdx"] = {"Dizin"}, ["mdy"] = {"Male (Ethiopia)"}, ["mdz"] = {"Suruí Do Pará"}, ["mea"] = {"Menka"}, ["meb"] = {"Ikobi"}, ["mec"] = {"Marra"}, ["med"] = {"Melpa"}, ["mee"] = {"Mengen"}, ["mef"] = {"Megam"}, ["meh"] = {"Southwestern Tlaxiaco Mixtec"}, ["mei"] = {"Midob"}, ["mej"] = {"Meyah"}, ["mek"] = {"Mekeo"}, ["mel"] = {"Central Melanau"}, ["mem"] = {"Mangala"}, ["men"] = {"Mende (Sierra Leone)"}, ["meo"] = {"Kedah Malay"}, ["mep"] = {"Miriwoong"}, ["meq"] = {"Merey"}, ["mer"] = {"Meru"}, ["mes"] = {"Masmaje"}, ["met"] = {"Mato"}, ["meu"] = {"Motu"}, ["mev"] = {"Mano"}, ["mew"] = {"Maaka"}, ["mey"] = {"Хассания"}, ["mez"] = {"Menominee"}, ["mfa"] = {"Pattani Malay"}, ["mfb"] = {"Bangka"}, ["mfc"] = {"Mba"}, ["mfd"] = {"Mendankwe-Nkwen"}, ["mfe"] = {"Маврикийн Креол"}, ["mff"] = {"Naki"}, ["mfg"] = {"Mogofin"}, ["mfh"] = {"Matal"}, ["mfi"] = {"Wandala"}, ["mfj"] = {"Mefele"}, ["mfk"] = {"North Mofu"}, ["mfl"] = {"Putai"}, ["mfm"] = {"Marghi South"}, ["mfn"] = {"Cross River Mbembe"}, ["mfo"] = {"Mbe"}, ["mfp"] = {"Makassar Malay"}, ["mfq"] = {"Moba"}, ["mfr"] = {"Marrithiyel"}, ["mfs"] = {"Mexican Sign Language"}, ["mft"] = {"Mokerang"}, ["mfu"] = {"Mbwela"}, ["mfv"] = {"Mandjak"}, ["mfw"] = {"Mulaha"}, ["mfx"] = {"Melo"}, ["mfy"] = {"Mayo"}, ["mfz"] = {"Mabaan"}, ["mga"] = {"Middle Irish (900-1200)"}, ["mgb"] = {"Mararit"}, ["mgc"] = {"Morokodo"}, ["mgd"] = {"Moru"}, ["mge"] = {"Mango"}, ["mgf"] = {"Maklew"}, ["mgg"] = {"Mpumpong"}, ["mgh"] = {"Makhuwa-Meetto"}, ["mgi"] = {"Lijili"}, ["mgj"] = {"Abureni"}, ["mgk"] = {"Mawes"}, ["mgl"] = {"Maleu-Kilenge"}, ["mgm"] = {"Mambae"}, ["mgn"] = {"Mbangi"}, ["mgo"] = {"Meta'"}, ["mgp"] = {"Eastern Magar"}, ["mgq"] = {"Malila"}, ["mgr"] = {"Mambwe-Lungu"}, ["mgs"] = {"Manda (Tanzania)"}, ["mgt"] = {"Mongol"}, ["mgu"] = {"Mailu"}, ["mgv"] = {"Matengo"}, ["mgw"] = {"Matumbi"}, ["mgy"] = {"Mbunga"}, ["mgz"] = {"Mbugwe"}, ["mha"] = {"Manda (India)"}, ["mhb"] = {"Mahongwe"}, ["mhc"] = {"Mocho"}, ["mhd"] = {"Mbugu"}, ["mhe"] = {"Besisi", "Mah Meri"}, ["mhf"] = {"Mamaa"}, ["mhg"] = {"Margu"}, ["mhi"] = {"Ma'di"}, ["mhj"] = {"Mogholi"}, ["mhk"] = {"Mungaka"}, ["mhl"] = {"Mauwake"}, ["mhm"] = {"Makhuwa-Moniga"}, ["mhn"] = {"Mócheno"}, ["mho"] = {"Mashi (Zambia)"}, ["mhp"] = {"Balinese Malay"}, ["mhq"] = {"Mandan"}, ["mhr"] = {"Eastern Mari"}, ["mhs"] = {"Buru (Indonesia)"}, ["mht"] = {"Mandahuaca"}, ["mhu"] = {"Digaro-Mishmi", "Darang Deng"}, ["mhw"] = {"Mbukushu"}, ["mhx"] = {"Maru", "Lhaovo"}, ["mhy"] = {"Ma'anyan"}, ["mhz"] = {"Mor (Mor Islands)"}, ["mia"] = {"Майами"}, ["mib"] = {"Atatláhuca Mixtec"}, ["mic"] = {"Mi'kmaq", "Micmac"}, ["mid"] = {"Mandaic"}, ["mie"] = {"Ocotepec Mixtec"}, ["mif"] = {"Mofu-Gudur"}, ["mig"] = {"San Miguel El Grande Mixtec"}, ["mih"] = {"Chayuco Mixtec"}, ["mii"] = {"Chigmecatitlán Mixtec"}, ["mij"] = {"Abar", "Mungbam"}, ["mik"] = {"Mikasuki"}, ["mil"] = {"Peñoles Mixtec"}, ["mim"] = {"Alacatlatzala Mixtec"}, ["min"] = {"Minangkabau"}, ["mio"] = {"Pinotepa Nacional Mixtec"}, ["mip"] = {"Apasco-Apoala Mixtec"}, ["miq"] = {"Mískito"}, ["mir"] = {"Isthmus Mixe"}, ["mis"] = {"Кодлогдоогүй хэлнүүд"}, ["mit"] = {"Southern Puebla Mixtec"}, ["miu"] = {"Cacaloxtepec Mixtec"}, ["miw"] = {"Akoye"}, ["mix"] = {"Mixtepec Mixtec"}, ["miy"] = {"Ayutla Mixtec"}, ["miz"] = {"Coatzospan Mixtec"}, ["mjb"] = {"Makalero"}, ["mjc"] = {"San Juan Colorado Mixtec"}, ["mjd"] = {"Northwest Maidu"}, ["mje"] = {"Muskum"}, ["mjg"] = {"Tu"}, ["mjh"] = {"Mwera (Nyasa)"}, ["mji"] = {"Kim Mun"}, ["mjj"] = {"Mawak"}, ["mjk"] = {"Matukar"}, ["mjl"] = {"Mandeali"}, ["mjm"] = {"Medebur"}, ["mjn"] = {"Ma (Papua New Guinea)"}, ["mjo"] = {"Malankuravan"}, ["mjp"] = {"Malapandaram"}, ["mjq"] = {"Malaryan"}, ["mjr"] = {"Malavedan"}, ["mjs"] = {"Miship"}, ["mjt"] = {"Sauria Paharia"}, ["mju"] = {"Manna-Dora"}, ["mjv"] = {"Mannan"}, ["mjw"] = {"Karbi"}, ["mjx"] = {"Mahali"}, ["mjy"] = {"Mahican"}, ["mjz"] = {"Majhi"}, ["mka"] = {"Mbre"}, ["mkb"] = {"Mal Paharia"}, ["mkc"] = {"Siliput"}, ["mke"] = {"Mawchi"}, ["mkf"] = {"Miya"}, ["mkg"] = {"Mak (China)"}, ["mkh"] = {"Mon-Khmer languages"}, ["mki"] = {"Dhatki"}, ["mkj"] = {"Mokilese"}, ["mkk"] = {"Byep"}, ["mkl"] = {"Mokole"}, ["mkm"] = {"Moklen"}, ["mkn"] = {"Kupang Malay"}, ["mko"] = {"Mingang Doso"}, ["mkp"] = {"Moikodi"}, ["mkq"] = {"Bay Miwok"}, ["mkr"] = {"Malas"}, ["mks"] = {"Silacayoapan Mixtec"}, ["mkt"] = {"Vamale"}, ["mku"] = {"Konyanka Maninka"}, ["mkv"] = {"Mafea"}, ["mkw"] = {"Китуба (Конго)"}, ["mkx"] = {"Kinamiging Manobo"}, ["mky"] = {"East Makian"}, ["mkz"] = {"Makasae"}, ["mla"] = {"Malo"}, ["mlb"] = {"Mbule"}, ["mlc"] = {"Cao Lan"}, ["mle"] = {"Manambu"}, ["mlf"] = {"Mal"}, ["mlh"] = {"Mape"}, ["mli"] = {"Malimpung"}, ["mlj"] = {"Miltu"}, ["mlk"] = {"Ilwana", "Kiwilwana"}, ["mll"] = {"Malua Bay"}, ["mlm"] = {"Mulam"}, ["mln"] = {"Malango"}, ["mlo"] = {"Mlomp"}, ["mlp"] = {"Bargam"}, ["mlq"] = {"Western Maninkakan"}, ["mlr"] = {"Vame"}, ["mls"] = {"Masalit"}, ["mlu"] = {"To'abaita"}, ["mlv"] = {"Motlav", "Mwotlap"}, ["mlw"] = {"Moloko"}, ["mlx"] = {"Malfaxal", "Naha'ai"}, ["mlz"] = {"Malaynon"}, ["mma"] = {"Mama"}, ["mmb"] = {"Momina"}, ["mmc"] = {"Michoacán Mazahua"}, ["mmd"] = {"Maonan"}, ["mme"] = {"Mae"}, ["mmf"] = {"Mundat"}, ["mmg"] = {"North Ambrym"}, ["mmh"] = {"Mehináku"}, ["mmi"] = {"Musar"}, ["mmj"] = {"Majhwar"}, ["mmk"] = {"Mukha-Dora"}, ["mml"] = {"Man Met"}, ["mmm"] = {"Maii"}, ["mmn"] = {"Mamanwa"}, ["mmo"] = {"Mangga Buang"}, ["mmp"] = {"Siawi"}, ["mmq"] = {"Musak"}, ["mmr"] = {"Western Xiangxi Miao"}, ["mmt"] = {"Malalamai"}, ["mmu"] = {"Mmaala"}, ["mmv"] = {"Miriti"}, ["mmw"] = {"Emae"}, ["mmx"] = {"Madak"}, ["mmy"] = {"Migaama"}, ["mmz"] = {"Mabaale"}, ["mna"] = {"Mbula"}, ["mnb"] = {"Muna"}, ["mnc"] = {"Манж"}, ["mnd"] = {"Mondé"}, ["mne"] = {"Naba"}, ["mnf"] = {"Mundani"}, ["mng"] = {"Eastern Mnong"}, ["mnh"] = {"Mono (Democratic Republic of Congo)"}, ["mni"] = {"Манипури"}, ["mnj"] = {"Munji"}, ["mnk"] = {"Мандинка"}, ["mnl"] = {"Tiale"}, ["mnm"] = {"Mapena"}, ["mnn"] = {"Southern Mnong"}, ["mno"] = {"Manobo languages"}, ["mnp"] = {"Min Bei Chinese"}, ["mnq"] = {"Minriq"}, ["mnr"] = {"Mono (USA)"}, ["mns"] = {"Mansi"}, ["mnu"] = {"Mer"}, ["mnv"] = {"Rennell-Bellona"}, ["mnw"] = {"Mon"}, ["mnx"] = {"Manikion"}, ["mny"] = {"Manyawa"}, ["mnz"] = {"Moni"}, ["moa"] = {"Mwan"}, ["moc"] = {"Mocoví"}, ["mod"] = {"Mobilian"}, ["moe"] = {"Innu", "Montagnais"}, ["mog"] = {"Mongondow"}, ["moh"] = {"Mohawk"}, ["moi"] = {"Mboi"}, ["moj"] = {"Monzombo"}, ["mok"] = {"Morori"}, ["mom"] = {"Mangue"}, ["moo"] = {"Monom"}, ["mop"] = {"Mopán Maya"}, ["moq"] = {"Mor (Bomberai Peninsula)"}, ["mor"] = {"Moro"}, ["mos"] = {"Мооре"}, ["mot"] = {"Barí"}, ["mou"] = {"Mogum"}, ["mov"] = {"Mohave"}, ["mow"] = {"Moi (Congo)"}, ["mox"] = {"Molima"}, ["moy"] = {"Shekkacho"}, ["moz"] = {"Mukulu", "Gergiko"}, ["mpa"] = {"Mpoto"}, ["mpb"] = {"Malak Malak", "Mullukmulluk"}, ["mpc"] = {"Mangarrayi"}, ["mpd"] = {"Machinere"}, ["mpe"] = {"Majang"}, ["mpg"] = {"Marba"}, ["mph"] = {"Maung"}, ["mpi"] = {"Mpade"}, ["mpj"] = {"Martu Wangka", "Wangkajunga"}, ["mpk"] = {"Mbara (Chad)"}, ["mpl"] = {"Middle Watut"}, ["mpm"] = {"Yosondúa Mixtec"}, ["mpn"] = {"Mindiri"}, ["mpo"] = {"Miu"}, ["mpp"] = {"Migabac"}, ["mpq"] = {"Matís"}, ["mpr"] = {"Vangunu"}, ["mps"] = {"Dadibi"}, ["mpt"] = {"Mian"}, ["mpu"] = {"Makuráp"}, ["mpv"] = {"Mungkip"}, ["mpw"] = {"Mapidian"}, ["mpx"] = {"Misima-Panaeati"}, ["mpy"] = {"Mapia"}, ["mpz"] = {"Mpi"}, ["mqa"] = {"Maba (Indonesia)"}, ["mqb"] = {"Mbuko"}, ["mqc"] = {"Mangole"}, ["mqe"] = {"Matepi"}, ["mqf"] = {"Momuna"}, ["mqg"] = {"Kota Bangun Kutai Malay"}, ["mqh"] = {"Tlazoyaltepec Mixtec"}, ["mqi"] = {"Mariri"}, ["mqj"] = {"Mamasa"}, ["mqk"] = {"Rajah Kabunsuwan Manobo"}, ["mql"] = {"Mbelime"}, ["mqm"] = {"South Marquesan"}, ["mqn"] = {"Moronene"}, ["mqo"] = {"Modole"}, ["mqp"] = {"Manipa"}, ["mqq"] = {"Minokok"}, ["mqr"] = {"Mander"}, ["mqs"] = {"West Makian"}, ["mqt"] = {"Mok"}, ["mqu"] = {"Mandari"}, ["mqv"] = {"Mosimo"}, ["mqw"] = {"Murupi"}, ["mqx"] = {"Mamuju"}, ["mqy"] = {"Manggarai"}, ["mqz"] = {"Pano"}, ["mra"] = {"Mlabri"}, ["mrb"] = {"Marino"}, ["mrc"] = {"Maricopa"}, ["mrd"] = {"Western Magar"}, ["mre"] = {"Martha's Vineyard Sign Language"}, ["mrf"] = {"Elseng"}, ["mrg"] = {"Mising"}, ["mrh"] = {"Mara Chin"}, ["mrj"] = {"Western Mari"}, ["mrk"] = {"Hmwaveke"}, ["mrl"] = {"Mortlockese"}, ["mrm"] = {"Merlav", "Mwerlap"}, ["mrn"] = {"Cheke Holo"}, ["mro"] = {"Mru"}, ["mrp"] = {"Morouas"}, ["mrq"] = {"North Marquesan"}, ["mrr"] = {"Maria (India)"}, ["mrs"] = {"Maragus"}, ["mrt"] = {"Marghi Central"}, ["mru"] = {"Mono (Cameroon)"}, ["mrv"] = {"Mangareva"}, ["mrw"] = {"Maranao"}, ["mrx"] = {"Maremgi", "Dineor"}, ["mry"] = {"Mandaya"}, ["mrz"] = {"Marind"}, ["msb"] = {"Masbatenyo"}, ["msc"] = {"Sankaran Maninka"}, ["msd"] = {"Yucatec Maya Sign Language"}, ["mse"] = {"Musey"}, ["msf"] = {"Mekwei"}, ["msg"] = {"Moraid"}, ["msh"] = {"Masikoro Malagasy"}, ["msi"] = {"Sabah Malay"}, ["msj"] = {"Ma (Democratic Republic of Congo)"}, ["msk"] = {"Mansaka"}, ["msl"] = {"Molof", "Poule"}, ["msm"] = {"Agusan Manobo"}, ["msn"] = {"Vurës"}, ["mso"] = {"Mombum"}, ["msp"] = {"Maritsauá"}, ["msq"] = {"Caac"}, ["msr"] = {"Mongolian Sign Language"}, ["mss"] = {"West Masela"}, ["msu"] = {"Musom"}, ["msv"] = {"Maslam"}, ["msw"] = {"Mansoanka"}, ["msx"] = {"Moresada"}, ["msy"] = {"Aruamu"}, ["msz"] = {"Momare"}, ["mta"] = {"Cotabato Manobo"}, ["mtb"] = {"Anyin Morofo"}, ["mtc"] = {"Munit"}, ["mtd"] = {"Mualang"}, ["mte"] = {"Mono (Solomon Islands)"}, ["mtf"] = {"Murik (Papua New Guinea)"}, ["mtg"] = {"Una"}, ["mth"] = {"Munggui"}, ["mti"] = {"Maiwa (Papua New Guinea)"}, ["mtj"] = {"Moskona"}, ["mtk"] = {"Mbe'"}, ["mtl"] = {"Montol"}, ["mtm"] = {"Mator"}, ["mtn"] = {"Matagalpa"}, ["mto"] = {"Totontepec Mixe"}, ["mtp"] = {"Wichí Lhamtés Nocten"}, ["mtq"] = {"Muong"}, ["mtr"] = {"Mewari"}, ["mts"] = {"Yora"}, ["mtt"] = {"Mota"}, ["mtu"] = {"Tututepec Mixtec"}, ["mtv"] = {"Asaro'o"}, ["mtw"] = {"Southern Binukidnon"}, ["mtx"] = {"Tidaá Mixtec"}, ["mty"] = {"Nabi"}, ["mua"] = {"Mundang"}, ["mub"] = {"Mubi"}, ["muc"] = {"Ajumbu"}, ["mud"] = {"Mednyj Aleut"}, ["mue"] = {"Media Lengua"}, ["mug"] = {"Musgu"}, ["muh"] = {"Mündü"}, ["mui"] = {"Musi"}, ["muj"] = {"Mabire"}, ["muk"] = {"Mugom"}, ["mul"] = {"Multiple languages"}, ["mum"] = {"Maiwala"}, ["mun"] = {"Munda languages"}, ["muo"] = {"Nyong"}, ["mup"] = {"Malvi"}, ["muq"] = {"Eastern Xiangxi Miao"}, ["mur"] = {"Murle"}, ["mus"] = {"Creek"}, ["mut"] = {"Western Muria"}, ["muu"] = {"Yaaku"}, ["muv"] = {"Muthuvan"}, ["mux"] = {"Bo-Ung"}, ["muy"] = {"Muyang"}, ["muz"] = {"Mursi"}, ["mva"] = {"Manam"}, ["mvb"] = {"Mattole"}, ["mvd"] = {"Mamboru"}, ["mve"] = {"Marwari (Pakistan)"}, ["mvf"] = {"Peripheral Mongolian"}, ["mvg"] = {"Yucuañe Mixtec"}, ["mvh"] = {"Mulgi"}, ["mvi"] = {"Miyako"}, ["mvk"] = {"Mekmek"}, ["mvl"] = {"Mbara (Australia)"}, ["mvn"] = {"Minaveha"}, ["mvo"] = {"Marovo"}, ["mvp"] = {"Duri"}, ["mvq"] = {"Moere"}, ["mvr"] = {"Marau"}, ["mvs"] = {"Massep"}, ["mvt"] = {"Mpotovoro"}, ["mvu"] = {"Marfa"}, ["mvv"] = {"Tagal Murut"}, ["mvw"] = {"Machinga"}, ["mvx"] = {"Meoswar"}, ["mvy"] = {"Indus Kohistani"}, ["mvz"] = {"Mesqan"}, ["mwa"] = {"Mwatebu"}, ["mwb"] = {"Juwal"}, ["mwc"] = {"Are"}, ["mwe"] = {"Mwera (Chimwera)"}, ["mwf"] = {"Murrinh-Patha"}, ["mwg"] = {"Aiklep"}, ["mwh"] = {"Mouk-Aria"}, ["mwi"] = {"Labo", "Ninde"}, ["mwk"] = {"Kita Maninkakan"}, ["mwl"] = {"Mirandese"}, ["mwm"] = {"Sar"}, ["mwn"] = {"Nyamwanga"}, ["mwo"] = {"Central Maewo"}, ["mwp"] = {"Kala Lagaw Ya"}, ["mwq"] = {"Mün Chin"}, ["mwr"] = {"Marwari"}, ["mws"] = {"Mwimbi-Muthambi"}, ["mwt"] = {"Moken"}, ["mwu"] = {"Mittu"}, ["mwv"] = {"Mentawai"}, ["mww"] = {"Hmong Daw"}, ["mwz"] = {"Moingi"}, ["mxa"] = {"Northwest Oaxaca Mixtec"}, ["mxb"] = {"Tezoatlán Mixtec"}, ["mxc"] = {"Manyika"}, ["mxd"] = {"Modang"}, ["mxe"] = {"Mele-Fila"}, ["mxf"] = {"Malgbe"}, ["mxg"] = {"Mbangala"}, ["mxh"] = {"Mvuba"}, ["mxi"] = {"Mozarabic"}, ["mxj"] = {"Miju-Mishmi", "Geman Deng"}, ["mxk"] = {"Monumbo"}, ["mxl"] = {"Maxi Gbe"}, ["mxm"] = {"Meramera"}, ["mxn"] = {"Moi (Indonesia)"}, ["mxo"] = {"Mbowe"}, ["mxp"] = {"Tlahuitoltepec Mixe"}, ["mxq"] = {"Juquila Mixe"}, ["mxr"] = {"Murik (Malaysia)"}, ["mxs"] = {"Huitepec Mixtec"}, ["mxt"] = {"Jamiltepec Mixtec"}, ["mxu"] = {"Mada (Cameroon)"}, ["mxv"] = {"Metlatónoc Mixtec"}, ["mxw"] = {"Namo"}, ["mxx"] = {"Mahou", "Mawukakan"}, ["mxy"] = {"Southeastern Nochixtlán Mixtec"}, ["mxz"] = {"Central Masela"}, ["myb"] = {"Mbay"}, ["myc"] = {"Mayeka"}, ["mye"] = {"Myene"}, ["myf"] = {"Bambassi"}, ["myg"] = {"Manta"}, ["myh"] = {"Makah"}, ["myj"] = {"Mangayat"}, ["myk"] = {"Mamara Senoufo"}, ["myl"] = {"Moma"}, ["mym"] = {"Me'en"}, ["myn"] = {"Mayan languages"}, ["myo"] = {"Anfillo"}, ["myp"] = {"Pirahã"}, ["myr"] = {"Muniche"}, ["mys"] = {"Mesmes"}, ["myu"] = {"Mundurukú"}, ["myv"] = {"Erzya"}, ["myw"] = {"Muyuw"}, ["myx"] = {"Масаба"}, ["myy"] = {"Macuna"}, ["myz"] = {"Classical Mandaic"}, ["mza"] = {"Santa María Zacatepec Mixtec"}, ["mzb"] = {"Tumzabt"}, ["mzc"] = {"Madagascar Sign Language"}, ["mzd"] = {"Malimba"}, ["mze"] = {"Morawa"}, ["mzg"] = {"Monastic Sign Language"}, ["mzh"] = {"Wichí Lhamtés Güisnay"}, ["mzi"] = {"Ixcatlán Mazatec"}, ["mzj"] = {"Manya"}, ["mzk"] = {"Nigeria Mambila"}, ["mzl"] = {"Mazatlán Mixe"}, ["mzm"] = {"Mumuye"}, ["mzn"] = {"Mazanderani"}, ["mzo"] = {"Matipuhy"}, ["mzp"] = {"Movima"}, ["mzq"] = {"Mori Atas"}, ["mzr"] = {"Marúbo"}, ["mzs"] = {"Macanese"}, ["mzt"] = {"Mintil"}, ["mzu"] = {"Inapang"}, ["mzv"] = {"Manza"}, ["mzw"] = {"Deg"}, ["mzx"] = {"Mawayana"}, ["mzy"] = {"Mozambican Sign Language"}, ["mzz"] = {"Maiadomu"}, ["naa"] = {"Namla"}, ["nab"] = {"Southern Nambikuára"}, ["nac"] = {"Narak"}, ["nae"] = {"Naka'ela"}, ["naf"] = {"Nabak"}, ["nag"] = {"Naga Pidgin"}, ["nah"] = {"Nahuatl languages"}, ["nai"] = {"North American Indian languages"}, ["naj"] = {"Nalu"}, ["nak"] = {"Nakanai"}, ["nal"] = {"Nalik"}, ["nam"] = {"Ngan'gityemerri"}, ["nan"] = {"Min Nan Chinese"}, ["nao"] = {"Naaba"}, ["nap"] = {"Neapolitan"}, ["naq"] = {"Хоехое", "Нама (Намиби)"}, ["nar"] = {"Iguta"}, ["nas"] = {"Naasioi"}, ["nat"] = {"Ca̱hungwa̱rya̱", "Hungworo"}, ["naw"] = {"Nawuri"}, ["nax"] = {"Nakwi"}, ["nay"] = {"Ngarrindjeri"}, ["naz"] = {"Coatepec Nahuatl"}, ["nba"] = {"Nyemba"}, ["nbb"] = {"Ndoe"}, ["nbc"] = {"Chang Naga"}, ["nbd"] = {"Ngbinda"}, ["nbe"] = {"Konyak Naga"}, ["nbg"] = {"Nagarchal"}, ["nbh"] = {"Ngamo"}, ["nbi"] = {"Mao Naga"}, ["nbj"] = {"Ngarinyman"}, ["nbk"] = {"Nake"}, ["nbm"] = {"Ngbaka Ma'bo"}, ["nbn"] = {"Kuri"}, ["nbo"] = {"Nkukoli"}, ["nbp"] = {"Nnam"}, ["nbq"] = {"Nggem"}, ["nbr"] = {"Numana"}, ["nbs"] = {"Namibian Sign Language"}, ["nbt"] = {"Na"}, ["nbu"] = {"Rongmei Naga"}, ["nbv"] = {"Ngamambo"}, ["nbw"] = {"Southern Ngbandi"}, ["nby"] = {"Ningera"}, ["nca"] = {"Iyo"}, ["ncb"] = {"Central Nicobarese"}, ["ncc"] = {"Ponam"}, ["ncd"] = {"Nachering"}, ["nce"] = {"Yale"}, ["ncf"] = {"Notsi"}, ["ncg"] = {"Nisga'a"}, ["nch"] = {"Central Huasteca Nahuatl"}, ["nci"] = {"Classical Nahuatl"}, ["ncj"] = {"Northern Puebla Nahuatl"}, ["nck"] = {"Na-kara"}, ["ncl"] = {"Michoacán Nahuatl"}, ["ncm"] = {"Nambo"}, ["ncn"] = {"Nauna"}, ["nco"] = {"Sibe"}, ["ncq"] = {"Northern Katang"}, ["ncr"] = {"Ncane"}, ["ncs"] = {"Nicaraguan Sign Language"}, ["nct"] = {"Chothe Naga"}, ["ncu"] = {"Chumburung"}, ["ncx"] = {"Central Puebla Nahuatl"}, ["ncz"] = {"Natchez"}, ["nda"] = {"Ndasa"}, ["ndb"] = {"Kenswei Nsei"}, ["ndc"] = {"Ndau"}, ["ndd"] = {"Nde-Nsele-Nta"}, ["ndf"] = {"Nadruvian"}, ["ndg"] = {"Ndengereko"}, ["ndh"] = {"Ndali"}, ["ndi"] = {"Samba Leko"}, ["ndj"] = {"Ndamba"}, ["ndk"] = {"Ndaka"}, ["ndl"] = {"Ndolo"}, ["ndm"] = {"Ndam"}, ["ndn"] = {"Ngundi"}, ["ndp"] = {"Ndo"}, ["ndq"] = {"Ndombe"}, ["ndr"] = {"Ndoola"}, ["nds"] = {"Доод Герман", "Доод Саксон"}, ["ndt"] = {"Ndunga"}, ["ndu"] = {"Dugun"}, ["ndv"] = {"Ndut"}, ["ndw"] = {"Ndobo"}, ["ndx"] = {"Nduga"}, ["ndy"] = {"Lutos"}, ["ndz"] = {"Ndogo"}, ["nea"] = {"Eastern Ngad'a"}, ["neb"] = {"Toura (Côte d'Ivoire)"}, ["nec"] = {"Nedebang"}, ["ned"] = {"Nde-Gbite"}, ["nee"] = {"Nêlêmwa-Nixumwak"}, ["nef"] = {"Nefamese"}, ["neg"] = {"Negidal"}, ["neh"] = {"Nyenkha"}, ["nei"] = {"Neo-Hittite"}, ["nej"] = {"Neko"}, ["nek"] = {"Neku"}, ["nem"] = {"Nemi"}, ["nen"] = {"Nengone"}, ["neo"] = {"Ná-Meo"}, ["neq"] = {"North Central Mixe"}, ["ner"] = {"Yahadian"}, ["nes"] = {"Bhoti Kinnauri"}, ["net"] = {"Nete"}, ["neu"] = {"Neo"}, ["nev"] = {"Nyaheun"}, ["new"] = {"Невар", "Непал Бхаса"}, ["nex"] = {"Neme"}, ["ney"] = {"Neyo"}, ["nez"] = {"Nez Perce"}, ["nfa"] = {"Dhao"}, ["nfd"] = {"Ahwai"}, ["nfl"] = {"Ayiwo", "Äiwoo"}, ["nfr"] = {"Nafaanra"}, ["nfu"] = {"Mfumte"}, ["nga"] = {"Ngbaka"}, ["ngb"] = {"Northern Ngbandi"}, ["ngc"] = {"Ngombe (Democratic Republic of Congo)"}, ["ngd"] = {"Ngando (Central African Republic)"}, ["nge"] = {"Ngemba"}, ["ngf"] = {"Trans-New Guinea languages"}, ["ngg"] = {"Ngbaka Manza"}, ["ngh"] = {"Nǁng"}, ["ngi"] = {"Ngizim"}, ["ngj"] = {"Ngie"}, ["ngk"] = {"Dalabon"}, ["ngl"] = {"Lomwe"}, ["ngm"] = {"Ngatik Men's Creole"}, ["ngn"] = {"Ngwo"}, ["ngp"] = {"Ngulu"}, ["ngq"] = {"Ngurimi", "Ngoreme"}, ["ngr"] = {"Engdewu"}, ["ngs"] = {"Gvoko"}, ["ngt"] = {"Kriang", "Ngeq"}, ["ngu"] = {"Guerrero Nahuatl"}, ["ngv"] = {"Nagumi"}, ["ngw"] = {"Ngwaba"}, ["ngx"] = {"Nggwahyi"}, ["ngy"] = {"Tibea"}, ["ngz"] = {"Ngungwel"}, ["nha"] = {"Nhanda"}, ["nhb"] = {"Beng"}, ["nhc"] = {"Tabasco Nahuatl"}, ["nhd"] = {"Chiripá", "Ava Guaraní"}, ["nhe"] = {"Eastern Huasteca Nahuatl"}, ["nhf"] = {"Nhuwala"}, ["nhg"] = {"Tetelcingo Nahuatl"}, ["nhh"] = {"Nahari"}, ["nhi"] = {"Zacatlán-Ahuacatlán-Tepetzintla Nahuatl"}, ["nhk"] = {"Isthmus-Cosoleacaque Nahuatl"}, ["nhm"] = {"Morelos Nahuatl"}, ["nhn"] = {"Төв Нахуатл"}, ["nho"] = {"Takuu"}, ["nhp"] = {"Isthmus-Pajapan Nahuatl"}, ["nhq"] = {"Huaxcaleca Nahuatl"}, ["nhr"] = {"Naro"}, ["nht"] = {"Ometepec Nahuatl"}, ["nhu"] = {"Noone"}, ["nhv"] = {"Temascaltepec Nahuatl"}, ["nhw"] = {"Western Huasteca Nahuatl"}, ["nhx"] = {"Isthmus-Mecayapan Nahuatl"}, ["nhy"] = {"Northern Oaxaca Nahuatl"}, ["nhz"] = {"Santa María La Alta Nahuatl"}, ["nia"] = {"Nias"}, ["nib"] = {"Nakame"}, ["nic"] = {"Niger-Kordofanian languages"}, ["nid"] = {"Ngandi"}, ["nie"] = {"Niellim"}, ["nif"] = {"Nek"}, ["nig"] = {"Ngalakgan"}, ["nih"] = {"Nyiha (Tanzania)"}, ["nii"] = {"Nii"}, ["nij"] = {"Ngaju"}, ["nik"] = {"Southern Nicobarese"}, ["nil"] = {"Nila"}, ["nim"] = {"Nilamba"}, ["nin"] = {"Ninzo"}, ["nio"] = {"Nganasan"}, ["niq"] = {"Nandi"}, ["nir"] = {"Nimboran"}, ["nis"] = {"Nimi"}, ["nit"] = {"Southeastern Kolami"}, ["niu"] = {"Ниуэ"}, ["niv"] = {"Gilyak"}, ["niw"] = {"Nimo"}, ["nix"] = {"Hema"}, ["niy"] = {"Ngiti"}, ["niz"] = {"Ningil"}, ["nja"] = {"Nzanyi"}, ["njb"] = {"Nocte Naga"}, ["njd"] = {"Ndonde Hamba"}, ["njh"] = {"Lotha Naga"}, ["nji"] = {"Gudanji"}, ["njj"] = {"Njen"}, ["njl"] = {"Njalgulgule"}, ["njm"] = {"Angami Naga"}, ["njn"] = {"Liangmai Naga"}, ["njo"] = {"Ao Naga"}, ["njr"] = {"Njerep"}, ["njs"] = {"Nisa"}, ["njt"] = {"Ndyuka-Trio Pidgin"}, ["nju"] = {"Ngadjunmaya"}, ["njx"] = {"Kunyi"}, ["njy"] = {"Njyem"}, ["njz"] = {"Nyishi"}, ["nka"] = {"Nkoya"}, ["nkb"] = {"Khoibu Naga"}, ["nkc"] = {"Nkongho"}, ["nkd"] = {"Koireng"}, ["nke"] = {"Duke"}, ["nkf"] = {"Inpui Naga"}, ["nkg"] = {"Nekgini"}, ["nkh"] = {"Khezha Naga"}, ["nki"] = {"Thangal Naga"}, ["nkj"] = {"Nakai"}, ["nkk"] = {"Nokuku"}, ["nkm"] = {"Namat"}, ["nkn"] = {"Nkangala"}, ["nko"] = {"Nkonya"}, ["nkp"] = {"Niuatoputapu"}, ["nkq"] = {"Nkami"}, ["nkr"] = {"Nukuoro"}, ["nks"] = {"North Asmat"}, ["nkt"] = {"Nyika (Tanzania)"}, ["nku"] = {"Bouna Kulango"}, ["nkv"] = {"Nyika (Malawi and Zambia)"}, ["nkw"] = {"Nkutu"}, ["nkx"] = {"Nkoroo"}, ["nkz"] = {"Nkari"}, ["nla"] = {"Ngombale"}, ["nlc"] = {"Nalca"}, ["nle"] = {"East Nyala"}, ["nlg"] = {"Gela"}, ["nli"] = {"Grangali"}, ["nlj"] = {"Nyali"}, ["nlk"] = {"Ninia Yali"}, ["nll"] = {"Nihali"}, ["nlm"] = {"Mankiyali"}, ["nlo"] = {"Ngul"}, ["nlq"] = {"Lao Naga"}, ["nlu"] = {"Nchumbulu"}, ["nlv"] = {"Orizaba Nahuatl"}, ["nlw"] = {"Walangama"}, ["nlx"] = {"Nahali"}, ["nly"] = {"Nyamal"}, ["nlz"] = {"Nalögo"}, ["nma"] = {"Maram Naga"}, ["nmb"] = {"Big Nambas", "V'ënen Taut"}, ["nmc"] = {"Ngam"}, ["nmd"] = {"Ndumu"}, ["nme"] = {"Mzieme Naga"}, ["nmf"] = {"Tangkhul Naga (India)"}, ["nmg"] = {"Kwasio"}, ["nmh"] = {"Monsang Naga"}, ["nmi"] = {"Nyam"}, ["nmj"] = {"Ngombe (Central African Republic)"}, ["nmk"] = {"Namakura"}, ["nml"] = {"Ndemli"}, ["nmm"] = {"Manangba"}, ["nmn"] = {"ǃXóõ"}, ["nmo"] = {"Moyon Naga"}, ["nmp"] = {"Nimanbur"}, ["nmq"] = {"Nambya"}, ["nmr"] = {"Nimbari"}, ["nms"] = {"Letemboi"}, ["nmt"] = {"Namonuito"}, ["nmu"] = {"Northeast Maidu"}, ["nmv"] = {"Ngamini"}, ["nmw"] = {"Nimoa", "Rifao"}, ["nmx"] = {"Nama (Papua New Guinea)"}, ["nmy"] = {"Namuyi"}, ["nmz"] = {"Nawdm"}, ["nna"] = {"Nyangumarta"}, ["nnb"] = {"Nande"}, ["nnc"] = {"Nancere"}, ["nnd"] = {"West Ambae"}, ["nne"] = {"Ngandyera"}, ["nnf"] = {"Ngaing"}, ["nng"] = {"Maring Naga"}, ["nnh"] = {"Ngiemboon"}, ["nni"] = {"North Nuaulu"}, ["nnj"] = {"Nyangatom"}, ["nnk"] = {"Nankina"}, ["nnl"] = {"Northern Rengma Naga"}, ["nnm"] = {"Namia"}, ["nnn"] = {"Ngete"}, ["nnp"] = {"Wancho Naga"}, ["nnq"] = {"Ngindo"}, ["nnr"] = {"Narungga"}, ["nnt"] = {"Nanticoke"}, ["nnu"] = {"Dwang"}, ["nnv"] = {"Nugunu (Australia)"}, ["nnw"] = {"Southern Nuni"}, ["nny"] = {"Nyangga"}, ["nnz"] = {"Nda'nda'"}, ["noa"] = {"Woun Meu"}, ["noc"] = {"Nuk"}, ["nod"] = {"Northern Thai"}, ["noe"] = {"Nimadi"}, ["nof"] = {"Nomane"}, ["nog"] = {"Ногай"}, ["noh"] = {"Nomu"}, ["noi"] = {"Noiri"}, ["noj"] = {"Nonuya"}, ["nok"] = {"Nooksack"}, ["nol"] = {"Nomlaki"}, ["nom"] = {"Nocamán"}, ["non"] = {"Эртний Скандинав"}, ["nop"] = {"Numanggang"}, ["noq"] = {"Ngongo"}, ["nos"] = {"Eastern Nisu"}, ["not"] = {"Nomatsiguenga"}, ["nou"] = {"Ewage-Notu"}, ["nov"] = {"Novial"}, ["now"] = {"Nyambo"}, ["noy"] = {"Noy"}, ["noz"] = {"Nayi"}, ["npa"] = {"Nar Phu"}, ["npb"] = {"Nupbikha"}, ["npg"] = {"Ponyo-Gongwang Naga"}, ["nph"] = {"Phom Naga"}, ["npi"] = {"Nepali (individual language)"}, ["npl"] = {"Southeastern Puebla Nahuatl"}, ["npn"] = {"Mondropolon"}, ["npo"] = {"Pochuri Naga"}, ["nps"] = {"Nipsan"}, ["npu"] = {"Puimei Naga"}, ["npx"] = {"Noipx"}, ["npy"] = {"Napu"}, ["nqg"] = {"Southern Nago"}, ["nqk"] = {"Kura Ede Nago"}, ["nql"] = {"Ngendelengo"}, ["nqm"] = {"Ndom"}, ["nqn"] = {"Nen"}, ["nqo"] = {"Нко", "Нко"}, ["nqq"] = {"Kyan-Karyaw Naga"}, ["nqt"] = {"Nteng"}, ["nqy"] = {"Akyaung Ari Naga"}, ["nra"] = {"Ngom"}, ["nrb"] = {"Nara"}, ["nrc"] = {"Noric"}, ["nre"] = {"Southern Rengma Naga"}, ["nrf"] = {"Жерси", "Гернси"}, ["nrg"] = {"Narango"}, ["nri"] = {"Chokri Naga"}, ["nrk"] = {"Ngarla"}, ["nrl"] = {"Ngarluma"}, ["nrm"] = {"Narom"}, ["nrn"] = {"Norn"}, ["nrp"] = {"North Picene"}, ["nrr"] = {"Norra", "Nora"}, ["nrt"] = {"Northern Kalapuya"}, ["nru"] = {"Narua"}, ["nrx"] = {"Ngurmbur"}, ["nrz"] = {"Lala"}, ["nsa"] = {"Sangtam Naga"}, ["nsb"] = {"Lower Nossob"}, ["nsc"] = {"Nshi"}, ["nsd"] = {"Southern Nisu"}, ["nse"] = {"Nsenga"}, ["nsf"] = {"Northwestern Nisu"}, ["nsg"] = {"Ngasa"}, ["nsh"] = {"Ngoshie"}, ["nsi"] = {"Nigerian Sign Language"}, ["nsk"] = {"Naskapi"}, ["nsl"] = {"Norwegian Sign Language"}, ["nsm"] = {"Sumi Naga"}, ["nsn"] = {"Nehan"}, ["nso"] = {"Педи", "Хойд Сото", "Сепеди"}, ["nsp"] = {"Nepalese Sign Language"}, ["nsq"] = {"Northern Sierra Miwok"}, ["nsr"] = {"Maritime Sign Language"}, ["nss"] = {"Nali"}, ["nst"] = {"Tase Naga"}, ["nsu"] = {"Sierra Negra Nahuatl"}, ["nsv"] = {"Southwestern Nisu"}, ["nsw"] = {"Navut"}, ["nsx"] = {"Nsongo"}, ["nsy"] = {"Nasal"}, ["nsz"] = {"Nisenan"}, ["ntd"] = {"Northern Tidung"}, ["nte"] = {"Nathembo"}, ["ntg"] = {"Ngantangarra"}, ["nti"] = {"Natioro"}, ["ntj"] = {"Ngaanyatjarra"}, ["ntk"] = {"Ikoma-Nata-Isenye"}, ["ntm"] = {"Nateni"}, ["nto"] = {"Ntomba"}, ["ntp"] = {"Northern Tepehuan"}, ["ntr"] = {"Delo"}, ["ntu"] = {"Natügu"}, ["ntw"] = {"Nottoway"}, ["ntx"] = {"Tangkhul Naga (Myanmar)"}, ["nty"] = {"Mantsi"}, ["ntz"] = {"Natanzi"}, ["nua"] = {"Yuanga"}, ["nub"] = {"Nubian languages"}, ["nuc"] = {"Nukuini"}, ["nud"] = {"Ngala"}, ["nue"] = {"Ngundu"}, ["nuf"] = {"Nusu"}, ["nug"] = {"Nungali"}, ["nuh"] = {"Ndunda"}, ["nui"] = {"Ngumbi"}, ["nuj"] = {"Nyole"}, ["nuk"] = {"Nuu-chah-nulth", "Nuuchahnulth"}, ["nul"] = {"Nusa Laut"}, ["num"] = {"Niuafo'ou"}, ["nun"] = {"Anong"}, ["nuo"] = {"Nguôn"}, ["nup"] = {"Nupe-Nupe-Tako"}, ["nuq"] = {"Nukumanu"}, ["nur"] = {"Nukuria"}, ["nus"] = {"Nuer"}, ["nut"] = {"Nung (Viet Nam)"}, ["nuu"] = {"Ngbundu"}, ["nuv"] = {"Northern Nuni"}, ["nuw"] = {"Nguluwan"}, ["nux"] = {"Mehek"}, ["nuy"] = {"Nunggubuyu"}, ["nuz"] = {"Tlamacazapa Nahuatl"}, ["nvh"] = {"Nasarian"}, ["nvm"] = {"Namiae"}, ["nvo"] = {"Nyokon"}, ["nwa"] = {"Nawathinehena"}, ["nwb"] = {"Nyabwa"}, ["nwc"] = {"Classical Newari", "Classical Nepal Bhasa", "Old Newari"}, ["nwe"] = {"Ngwe"}, ["nwg"] = {"Ngayawung"}, ["nwi"] = {"Southwest Tanna"}, ["nwm"] = {"Nyamusa-Molo"}, ["nwo"] = {"Nauo"}, ["nwr"] = {"Nawaru"}, ["nwx"] = {"Middle Newar"}, ["nwy"] = {"Nottoway-Meherrin"}, ["nxa"] = {"Nauete"}, ["nxd"] = {"Ngando (Democratic Republic of Congo)"}, ["nxe"] = {"Nage"}, ["nxg"] = {"Ngad'a"}, ["nxi"] = {"Nindi"}, ["nxk"] = {"Koki Naga"}, ["nxl"] = {"South Nuaulu"}, ["nxm"] = {"Numidian"}, ["nxn"] = {"Ngawun"}, ["nxo"] = {"Ndambomo"}, ["nxq"] = {"Naxi"}, ["nxr"] = {"Ninggerum"}, ["nxx"] = {"Nafri"}, ["nyb"] = {"Nyangbo"}, ["nyc"] = {"Nyanga-li"}, ["nyd"] = {"Nyore", "Olunyole"}, ["nye"] = {"Nyengo"}, ["nyf"] = {"Giryama", "Kigiryama"}, ["nyg"] = {"Nyindu"}, ["nyh"] = {"Nyikina"}, ["nyi"] = {"Ama (Sudan)"}, ["nyj"] = {"Nyanga"}, ["nyk"] = {"Nyaneka"}, ["nyl"] = {"Nyeu"}, ["nym"] = {"Nyamwezi"}, ["nyn"] = {"Nyankole"}, ["nyo"] = {"Nyoro"}, ["nyp"] = {"Nyang'i"}, ["nyq"] = {"Nayini"}, ["nyr"] = {"Nyiha (Malawi)"}, ["nys"] = {"Nyungar"}, ["nyt"] = {"Nyawaygi"}, ["nyu"] = {"Nyungwe"}, ["nyv"] = {"Nyulnyul"}, ["nyw"] = {"Nyaw"}, ["nyx"] = {"Nganyaywana"}, ["nyy"] = {"Nyakyusa-Ngonde"}, ["nza"] = {"Tigon Mbembe"}, ["nzb"] = {"Njebi"}, ["nzd"] = {"Nzadi"}, ["nzi"] = {"Nzima"}, ["nzk"] = {"Nzakara"}, ["nzm"] = {"Zeme Naga"}, ["nzs"] = {"New Zealand Sign Language"}, ["nzu"] = {"Teke-Nzikou"}, ["nzy"] = {"Nzakambay"}, ["nzz"] = {"Nanga Dama Dogon"}, ["oaa"] = {"Orok"}, ["oac"] = {"Oroch"}, ["oar"] = {"Old Aramaic (up to 700 BCE)", "Ancient Aramaic (up to 700 BCE)"}, ["oav"] = {"Old Avar"}, ["obi"] = {"Obispeño"}, ["obk"] = {"Southern Bontok"}, ["obl"] = {"Oblo"}, ["obm"] = {"Moabite"}, ["obo"] = {"Obo Manobo"}, ["obr"] = {"Old Burmese"}, ["obt"] = {"Old Breton"}, ["obu"] = {"Obulom"}, ["oca"] = {"Ocaina"}, ["och"] = {"Old Chinese"}, ["ocm"] = {"Old Cham"}, ["oco"] = {"Old Cornish"}, ["ocu"] = {"Atzingo Matlatzinca"}, ["oda"] = {"Odut"}, ["odk"] = {"Od"}, ["odt"] = {"Old Dutch"}, ["odu"] = {"Odual"}, ["ofo"] = {"Ofo"}, ["ofs"] = {"Old Frisian"}, ["ofu"] = {"Efutop"}, ["ogb"] = {"Ogbia"}, ["ogc"] = {"Ogbah"}, ["oge"] = {"Old Georgian"}, ["ogg"] = {"Ogbogolo"}, ["ogo"] = {"Khana"}, ["ogu"] = {"Ogbronuagum"}, ["oht"] = {"Old Hittite"}, ["ohu"] = {"Old Hungarian"}, ["oia"] = {"Oirata"}, ["oin"] = {"Inebu One"}, ["ojb"] = {"Northwestern Ojibwa"}, ["ojc"] = {"Central Ojibwa"}, ["ojg"] = {"Eastern Ojibwa"}, ["ojp"] = {"Old Japanese"}, ["ojs"] = {"Severn Ojibwa"}, ["ojv"] = {"Ontong Java"}, ["ojw"] = {"Western Ojibwa"}, ["oka"] = {"Okanagan"}, ["okb"] = {"Okobo"}, ["okc"] = {"Kobo"}, ["okd"] = {"Okodia"}, ["oke"] = {"Okpe (Southwestern Edo)"}, ["okg"] = {"Koko Babangk"}, ["okh"] = {"Koresh-e Rostam"}, ["oki"] = {"Okiek"}, ["okj"] = {"Oko-Juwoi"}, ["okk"] = {"Kwamtim One"}, ["okl"] = {"Old Kentish Sign Language"}, ["okm"] = {"Middle Korean (10th-16th cent.)"}, ["okn"] = {"Oki-No-Erabu"}, ["oko"] = {"Old Korean (3rd-9th cent.)"}, ["okr"] = {"Kirike"}, ["oks"] = {"Oko-Eni-Osayen"}, ["oku"] = {"Oku"}, ["okv"] = {"Orokaiva"}, ["okx"] = {"Okpe (Northwestern Edo)"}, ["okz"] = {"Old Khmer"}, ["ola"] = {"Walungge"}, ["old"] = {"Mochi"}, ["ole"] = {"Olekha"}, ["olk"] = {"Olkol"}, ["olm"] = {"Oloma"}, ["olo"] = {"Livvi"}, ["olr"] = {"Olrat"}, ["olt"] = {"Old Lithuanian"}, ["olu"] = {"Kuvale"}, ["oma"] = {"Omaha-Ponca"}, ["omb"] = {"East Ambae"}, ["omc"] = {"Mochica"}, ["omg"] = {"Omagua"}, ["omi"] = {"Omi"}, ["omk"] = {"Omok"}, ["oml"] = {"Ombo"}, ["omn"] = {"Minoan"}, ["omo"] = {"Utarmbung"}, ["omp"] = {"Old Manipuri"}, ["omq"] = {"Oto-Manguean languages"}, ["omr"] = {"Old Marathi"}, ["omt"] = {"Omotik"}, ["omu"] = {"Omurano"}, ["omv"] = {"Omotic languages"}, ["omw"] = {"South Tairora"}, ["omx"] = {"Old Mon"}, ["omy"] = {"Old Malay"}, ["ona"] = {"Ona"}, ["onb"] = {"Lingao"}, ["one"] = {"Oneida"}, ["ong"] = {"Olo"}, ["oni"] = {"Onin"}, ["onj"] = {"Onjob"}, ["onk"] = {"Kabore One"}, ["onn"] = {"Onobasulu"}, ["ono"] = {"Onondaga"}, ["onp"] = {"Sartang"}, ["onr"] = {"Northern One"}, ["ons"] = {"Ono"}, ["ont"] = {"Ontenu"}, ["onu"] = {"Unua"}, ["onw"] = {"Old Nubian"}, ["onx"] = {"Onin Based Pidgin"}, ["ood"] = {"Тохоно Оодхам"}, ["oog"] = {"Ong"}, ["oon"] = {"Önge"}, ["oor"] = {"Oorlams"}, ["oos"] = {"Old Ossetic"}, ["opa"] = {"Okpamheri"}, ["opk"] = {"Kopkaka"}, ["opm"] = {"Oksapmin"}, ["opo"] = {"Opao"}, ["opt"] = {"Opata"}, ["opy"] = {"Ofayé"}, ["ora"] = {"Oroha"}, ["orc"] = {"Orma"}, ["ore"] = {"Orejón"}, ["org"] = {"Oring"}, ["orh"] = {"Орчон"}, ["orn"] = {"Orang Kanaq"}, ["oro"] = {"Orokolo"}, ["orr"] = {"Oruma"}, ["ors"] = {"Orang Seletar"}, ["ort"] = {"Adivasi Oriya"}, ["oru"] = {"Ormuri"}, ["orv"] = {"Эртний Орос"}, ["orw"] = {"Oro Win"}, ["orx"] = {"Oro"}, ["ory"] = {"Odia (individual language)", "Oriya (individual language)"}, ["orz"] = {"Ormu"}, ["osa"] = {"Osage"}, ["osc"] = {"Oscan"}, ["osi"] = {"Osing"}, ["osn"] = {"Old Sundanese"}, ["oso"] = {"Ososo"}, ["osp"] = {"Old Spanish"}, ["ost"] = {"Osatu"}, ["osu"] = {"Southern One"}, ["osx"] = {"Old Saxon"}, ["ota"] = {"Османы Турк (1500-1928)"}, ["otb"] = {"Old Tibetan"}, ["otd"] = {"Ot Danum"}, ["ote"] = {"Mezquital Otomi"}, ["oti"] = {"Oti"}, ["otk"] = {"Эртний Түрэг"}, ["otl"] = {"Tilapa Otomi"}, ["otm"] = {"Eastern Highland Otomi"}, ["otn"] = {"Tenango Otomi"}, ["oto"] = {"Отоми хэлнүүд"}, ["otq"] = {"Querétaro Otomi"}, ["otr"] = {"Otoro"}, ["ots"] = {"Estado de México Otomi"}, ["ott"] = {"Temoaya Otomi"}, ["otu"] = {"Otuke"}, ["otw"] = {"Ottawa"}, ["otx"] = {"Texcatepec Otomi"}, ["oty"] = {"Old Tamil"}, ["otz"] = {"Ixtenco Otomi"}, ["oua"] = {"Tagargrent"}, ["oub"] = {"Glio-Oubi"}, ["oue"] = {"Oune"}, ["oui"] = {"Old Uighur"}, ["oum"] = {"Ouma"}, ["ovd"] = {"Elfdalian", "Övdalian"}, ["owi"] = {"Owiniga"}, ["owl"] = {"Old Welsh"}, ["oyb"] = {"Oy"}, ["oyd"] = {"Oyda"}, ["oym"] = {"Wayampi"}, ["oyy"] = {"Oya'oya"}, ["ozm"] = {"Koonzime"}, ["paa"] = {"Papuan languages"}, ["pab"] = {"Parecís"}, ["pac"] = {"Pacoh"}, ["pad"] = {"Paumarí"}, ["pae"] = {"Pagibete"}, ["paf"] = {"Paranawát"}, ["pag"] = {"Pangasinan"}, ["pah"] = {"Tenharim"}, ["pai"] = {"Pe"}, ["pak"] = {"Parakanã"}, ["pal"] = {"Pahlavi"}, ["pam"] = {"Пампанга", "Капампанган"}, ["pao"] = {"Northern Paiute"}, ["pap"] = {"Папиаменто"}, ["paq"] = {"Parya"}, ["par"] = {"Panamint", "Timbisha"}, ["pas"] = {"Papasena"}, ["pau"] = {"Палау"}, ["pav"] = {"Pakaásnovos"}, ["paw"] = {"Pawnee"}, ["pax"] = {"Pankararé"}, ["pay"] = {"Pech"}, ["paz"] = {"Pankararú"}, ["pbb"] = {"Páez"}, ["pbc"] = {"Patamona"}, ["pbe"] = {"Mezontla Popoloca"}, ["pbf"] = {"Coyotepec Popoloca"}, ["pbg"] = {"Paraujano"}, ["pbh"] = {"E'ñapa Woromaipu"}, ["pbi"] = {"Parkwa"}, ["pbl"] = {"Mak (Nigeria)"}, ["pbm"] = {"Puebla Mazatec"}, ["pbn"] = {"Kpasam"}, ["pbo"] = {"Papel"}, ["pbp"] = {"Badyara"}, ["pbr"] = {"Pangwa"}, ["pbs"] = {"Central Pame"}, ["pbt"] = {"Southern Pashto"}, ["pbu"] = {"Northern Pashto"}, ["pbv"] = {"Pnar"}, ["pby"] = {"Pyu (Papua New Guinea)"}, ["pca"] = {"Santa Inés Ahuatempan Popoloca"}, ["pcb"] = {"Pear"}, ["pcc"] = {"Bouyei"}, ["pcd"] = {"Picard"}, ["pce"] = {"Ruching Palaung"}, ["pcf"] = {"Paliyan"}, ["pcg"] = {"Paniya"}, ["pch"] = {"Pardhan"}, ["pci"] = {"Duruwa"}, ["pcj"] = {"Parenga"}, ["pck"] = {"Paite Chin"}, ["pcl"] = {"Pardhi"}, ["pcm"] = {"Nigerian Pidgin"}, ["pcn"] = {"Piti"}, ["pcp"] = {"Pacahuara"}, ["pcw"] = {"Pyapun"}, ["pda"] = {"Anam"}, ["pdc"] = {"Pennsylvania German"}, ["pdi"] = {"Pa Di"}, ["pdn"] = {"Podena", "Fedan"}, ["pdo"] = {"Padoe"}, ["pdt"] = {"Plautdietsch"}, ["pdu"] = {"Kayan"}, ["pea"] = {"Peranakan Indonesian"}, ["peb"] = {"Eastern Pomo"}, ["ped"] = {"Mala (Papua New Guinea)"}, ["pee"] = {"Taje"}, ["pef"] = {"Northeastern Pomo"}, ["peg"] = {"Pengo"}, ["peh"] = {"Баоань"}, ["pei"] = {"Chichimeca-Jonaz"}, ["pej"] = {"Northern Pomo"}, ["pek"] = {"Penchal"}, ["pel"] = {"Pekal"}, ["pem"] = {"Phende"}, ["peo"] = {"Old Persian (ca. 600-400 B.C.)"}, ["pep"] = {"Kunja"}, ["peq"] = {"Southern Pomo"}, ["pes"] = {"Iranian Persian"}, ["pev"] = {"Pémono"}, ["pex"] = {"Petats"}, ["pey"] = {"Petjo"}, ["pez"] = {"Eastern Penan"}, ["pfa"] = {"Pááfang"}, ["pfe"] = {"Pere"}, ["pfl"] = {"Пфальц"}, ["pga"] = {"Sudanese Creole Arabic"}, ["pgd"] = {"Gāndhārī"}, ["pgg"] = {"Pangwali"}, ["pgi"] = {"Pagi"}, ["pgk"] = {"Rerep"}, ["pgl"] = {"Primitive Irish"}, ["pgn"] = {"Paelignian"}, ["pgs"] = {"Pangseng"}, ["pgu"] = {"Pagu"}, ["pgz"] = {"Papua New Guinean Sign Language"}, ["pha"] = {"Pa-Hng"}, ["phd"] = {"Phudagi"}, ["phg"] = {"Phuong"}, ["phh"] = {"Phukha"}, ["phi"] = {"Philippine languages"}, ["phk"] = {"Phake"}, ["phl"] = {"Phalura", "Palula"}, ["phm"] = {"Phimbi"}, ["phn"] = {"Phoenician"}, ["pho"] = {"Phunoi"}, ["phq"] = {"Phana'"}, ["phr"] = {"Pahari-Potwari"}, ["pht"] = {"Phu Thai"}, ["phu"] = {"Phuan"}, ["phv"] = {"Pahlavani"}, ["phw"] = {"Phangduwali"}, ["pia"] = {"Pima Bajo"}, ["pib"] = {"Yine"}, ["pic"] = {"Pinji"}, ["pid"] = {"Piaroa"}, ["pie"] = {"Piro"}, ["pif"] = {"Pingelapese"}, ["pig"] = {"Pisabo"}, ["pih"] = {"Pitcairn-Norfolk"}, ["pii"] = {"Pini"}, ["pij"] = {"Pijao"}, ["pil"] = {"Yom"}, ["pim"] = {"Powhatan"}, ["pin"] = {"Piame"}, ["pio"] = {"Piapoco"}, ["pip"] = {"Pero"}, ["pir"] = {"Piratapuyo"}, ["pis"] = {"Pijin"}, ["pit"] = {"Pitta Pitta"}, ["piu"] = {"Pintupi-Luritja"}, ["piv"] = {"Pileni", "Vaeakau-Taumako"}, ["piw"] = {"Pimbwe"}, ["pix"] = {"Piu"}, ["piy"] = {"Piya-Kwonci"}, ["piz"] = {"Pije"}, ["pjt"] = {"Pitjantjatjara"}, ["pka"] = {"Ardhamāgadhī Prākrit"}, ["pkb"] = {"Pokomo", "Kipfokomo"}, ["pkc"] = {"Paekche"}, ["pkg"] = {"Pak-Tong"}, ["pkh"] = {"Pankhu"}, ["pkn"] = {"Pakanha"}, ["pko"] = {"Pökoot"}, ["pkp"] = {"Pukapuka"}, ["pkr"] = {"Attapady Kurumba"}, ["pks"] = {"Pakistan Sign Language"}, ["pkt"] = {"Maleng"}, ["pku"] = {"Paku"}, ["pla"] = {"Miani"}, ["plb"] = {"Polonombauk"}, ["plc"] = {"Central Palawano"}, ["pld"] = {"Polari"}, ["ple"] = {"Palu'e"}, ["plf"] = {"Central Malayo-Polynesian languages"}, ["plg"] = {"Pilagá"}, ["plh"] = {"Paulohi"}, ["plj"] = {"Polci"}, ["plk"] = {"Kohistani Shina"}, ["pll"] = {"Shwe Palaung"}, ["pln"] = {"Palenquero"}, ["plo"] = {"Oluta Popoluca"}, ["plq"] = {"Palaic"}, ["plr"] = {"Palaka Senoufo"}, ["pls"] = {"San Marcos Tlacoyalco Popoloca", "San Marcos Tlalcoyalco Popoloca"}, ["plt"] = {"Plateau Malagasy"}, ["plu"] = {"Palikúr"}, ["plv"] = {"Southwest Palawano"}, ["plw"] = {"Brooke's Point Palawano"}, ["ply"] = {"Bolyu"}, ["plz"] = {"Paluan"}, ["pma"] = {"Paama"}, ["pmb"] = {"Pambia"}, ["pmd"] = {"Pallanganmiddang"}, ["pme"] = {"Pwaamei"}, ["pmf"] = {"Pamona"}, ["pmh"] = {"Māhārāṣṭri Prākrit"}, ["pmi"] = {"Northern Pumi"}, ["pmj"] = {"Southern Pumi"}, ["pmk"] = {"Pamlico"}, ["pml"] = {"Lingua Franca"}, ["pmm"] = {"Pomo"}, ["pmn"] = {"Pam"}, ["pmo"] = {"Pom"}, ["pmq"] = {"Northern Pame"}, ["pmr"] = {"Paynamar"}, ["pms"] = {"Пьемонт"}, ["pmt"] = {"Tuamotuan"}, ["pmw"] = {"Plains Miwok"}, ["pmx"] = {"Poumei Naga"}, ["pmy"] = {"Papuan Malay"}, ["pmz"] = {"Southern Pame"}, ["pna"] = {"Punan Bah-Biau"}, ["pnb"] = {"Western Panjabi"}, ["pnc"] = {"Pannei"}, ["pnd"] = {"Mpinda"}, ["pne"] = {"Western Penan"}, ["png"] = {"Pangu", "Pongu"}, ["pnh"] = {"Пенрин"}, ["pni"] = {"Aoheng"}, ["pnj"] = {"Pinjarup"}, ["pnk"] = {"Paunaka"}, ["pnl"] = {"Paleni"}, ["pnm"] = {"Punan Batu 1"}, ["pnn"] = {"Pinai-Hagahai"}, ["pno"] = {"Panobo"}, ["pnp"] = {"Pancana"}, ["pnq"] = {"Pana (Burkina Faso)"}, ["pnr"] = {"Panim"}, ["pns"] = {"Ponosakan"}, ["pnt"] = {"Pontic"}, ["pnu"] = {"Jiongnai Bunu"}, ["pnv"] = {"Pinigura"}, ["pnw"] = {"Banyjima", "Panytyima"}, ["pnx"] = {"Phong-Kniang"}, ["pny"] = {"Pinyin"}, ["pnz"] = {"Pana (Central African Republic)"}, ["poc"] = {"Poqomam"}, ["poe"] = {"San Juan Atzingo Popoloca"}, ["pof"] = {"Poke"}, ["pog"] = {"Potiguára"}, ["poh"] = {"Poqomchi'"}, ["poi"] = {"Highland Popoluca"}, ["pok"] = {"Pokangá"}, ["pom"] = {"Southeastern Pomo"}, ["pon"] = {"Pohnpeian"}, ["poo"] = {"Central Pomo"}, ["pop"] = {"Pwapwâ"}, ["poq"] = {"Texistepec Popoluca"}, ["pos"] = {"Sayula Popoluca"}, ["pot"] = {"Potawatomi"}, ["pov"] = {"Upper Guinea Crioulo"}, ["pow"] = {"San Felipe Otlaltepec Popoloca"}, ["pox"] = {"Polabian"}, ["poy"] = {"Pogolo"}, ["poz"] = {"Malayo-Polynesian languages"}, ["ppe"] = {"Papi"}, ["ppi"] = {"Paipai"}, ["ppk"] = {"Uma"}, ["ppl"] = {"Pipil", "Nicarao"}, ["ppm"] = {"Papuma"}, ["ppn"] = {"Papapana"}, ["ppo"] = {"Folopa"}, ["ppp"] = {"Pelende"}, ["ppq"] = {"Pei"}, ["pps"] = {"San Luís Temalacayuca Popoloca"}, ["ppt"] = {"Pare"}, ["ppu"] = {"Papora"}, ["pqa"] = {"Pa'a"}, ["pqe"] = {"Eastern Malayo-Polynesian languages"}, ["pqm"] = {"Malecite-Passamaquoddy"}, ["pqw"] = {"Western Malayo-Polynesian languages"}, ["pra"] = {"Prakrit languages"}, ["prc"] = {"Parachi"}, ["prd"] = {"Parsi-Dari"}, ["pre"] = {"Principense"}, ["prf"] = {"Paranan"}, ["prg"] = {"Прусс"}, ["prh"] = {"Porohanon"}, ["pri"] = {"Paicî"}, ["prk"] = {"Parauk"}, ["prl"] = {"Peruvian Sign Language"}, ["prm"] = {"Kibiri"}, ["prn"] = {"Prasuni"}, ["pro"] = {"Old Provençal (to 1500)", "Old Occitan (to 1500)"}, ["prp"] = {"Parsi"}, ["prq"] = {"Ashéninka Perené"}, ["prr"] = {"Puri"}, ["prs"] = {"Дари", "Дари Перс"}, ["prt"] = {"Phai"}, ["pru"] = {"Puragi"}, ["prw"] = {"Parawen"}, ["prx"] = {"Purik"}, ["prz"] = {"Providencia Sign Language"}, ["psa"] = {"Asue Awyu"}, ["psc"] = {"Persian Sign Language"}, ["psd"] = {"Plains Indian Sign Language"}, ["pse"] = {"Central Malay"}, ["psg"] = {"Penang Sign Language"}, ["psh"] = {"Southwest Pashai", "Southwest Pashayi"}, ["psi"] = {"Southeast Pashai", "Southeast Pashayi"}, ["psl"] = {"Puerto Rican Sign Language"}, ["psm"] = {"Pauserna"}, ["psn"] = {"Panasuan"}, ["pso"] = {"Polish Sign Language"}, ["psp"] = {"Philippine Sign Language"}, ["psq"] = {"Pasi"}, ["psr"] = {"Portuguese Sign Language"}, ["pss"] = {"Kaulong"}, ["pst"] = {"Central Pashto"}, ["psu"] = {"Sauraseni Prākrit"}, ["psw"] = {"Port Sandwich"}, ["psy"] = {"Piscataway"}, ["pta"] = {"Pai Tavytera"}, ["pth"] = {"Pataxó Hã-Ha-Hãe"}, ["pti"] = {"Pindiini", "Wangkatha"}, ["ptn"] = {"Patani"}, ["pto"] = {"Zo'é"}, ["ptp"] = {"Patep"}, ["ptq"] = {"Pattapu"}, ["ptr"] = {"Piamatsina"}, ["ptt"] = {"Enrekang"}, ["ptu"] = {"Bambam"}, ["ptv"] = {"Port Vato"}, ["ptw"] = {"Pentlatch"}, ["pty"] = {"Pathiya"}, ["pua"] = {"Western Highland Purepecha"}, ["pub"] = {"Purum"}, ["puc"] = {"Punan Merap"}, ["pud"] = {"Punan Aput"}, ["pue"] = {"Puelche"}, ["puf"] = {"Punan Merah"}, ["pug"] = {"Phuie"}, ["pui"] = {"Puinave"}, ["puj"] = {"Punan Tubu"}, ["pum"] = {"Puma"}, ["puo"] = {"Puoc"}, ["pup"] = {"Pulabu"}, ["puq"] = {"Puquina"}, ["pur"] = {"Puruborá"}, ["put"] = {"Putoh"}, ["puu"] = {"Punu"}, ["puw"] = {"Puluwatese"}, ["pux"] = {"Puare"}, ["puy"] = {"Purisimeño"}, ["pwa"] = {"Pawaia"}, ["pwb"] = {"Panawa"}, ["pwg"] = {"Gapapaiwa"}, ["pwi"] = {"Patwin"}, ["pwm"] = {"Molbog"}, ["pwn"] = {"Paiwan"}, ["pwo"] = {"Pwo Western Karen"}, ["pwr"] = {"Powari"}, ["pww"] = {"Pwo Northern Karen"}, ["pxm"] = {"Quetzaltepec Mixe"}, ["pye"] = {"Pye Krumen"}, ["pym"] = {"Fyam"}, ["pyn"] = {"Poyanáwa"}, ["pys"] = {"Paraguayan Sign Language", "Lengua de Señas del Paraguay"}, ["pyu"] = {"Puyuma"}, ["pyx"] = {"Pyu (Myanmar)"}, ["pyy"] = {"Pyen"}, ["pzn"] = {"Para Naga"}, ["qua"] = {"Quapaw"}, ["qub"] = {"Huallaga Huánuco Quechua"}, ["quc"] = {"K'iche'", "Quiché"}, ["qud"] = {"Calderón Highland Quichua"}, ["quf"] = {"Lambayeque Quechua"}, ["qug"] = {"Chimborazo Highland Quichua"}, ["quh"] = {"South Bolivian Quechua"}, ["qui"] = {"Quileute"}, ["quk"] = {"Chachapoyas Quechua"}, ["qul"] = {"North Bolivian Quechua"}, ["qum"] = {"Sipacapense"}, ["qun"] = {"Quinault"}, ["qup"] = {"Southern Pastaza Quechua"}, ["quq"] = {"Quinqui"}, ["qur"] = {"Yanahuanca Pasco Quechua"}, ["qus"] = {"Santiago del Estero Quichua"}, ["quv"] = {"Sacapulteco"}, ["quw"] = {"Tena Lowland Quichua"}, ["qux"] = {"Yauyos Quechua"}, ["quy"] = {"Ayacucho Quechua"}, ["quz"] = {"Cusco Quechua"}, ["qva"] = {"Ambo-Pasco Quechua"}, ["qvc"] = {"Cajamarca Quechua"}, ["qve"] = {"Eastern Apurímac Quechua"}, ["qvh"] = {"Huamalíes-Dos de Mayo Huánuco Quechua"}, ["qvi"] = {"Imbabura Highland Quichua"}, ["qvj"] = {"Loja Highland Quichua"}, ["qvl"] = {"Cajatambo North Lima Quechua"}, ["qvm"] = {"Margos-Yarowilca-Lauricocha Quechua"}, ["qvn"] = {"North Junín Quechua"}, ["qvo"] = {"Napo Lowland Quechua"}, ["qvp"] = {"Pacaraos Quechua"}, ["qvs"] = {"San Martín Quechua"}, ["qvw"] = {"Huaylla Wanca Quechua"}, ["qvy"] = {"Queyu"}, ["qvz"] = {"Northern Pastaza Quichua"}, ["qwa"] = {"Corongo Ancash Quechua"}, ["qwc"] = {"Classical Quechua"}, ["qwe"] = {"Quechuan (family)"}, ["qwh"] = {"Huaylas Ancash Quechua"}, ["qwm"] = {"Kuman (Russia)"}, ["qws"] = {"Sihuas Ancash Quechua"}, ["qwt"] = {"Kwalhioqua-Tlatskanai"}, ["qxa"] = {"Chiquián Ancash Quechua"}, ["qxc"] = {"Chincha Quechua"}, ["qxh"] = {"Panao Huánuco Quechua"}, ["qxl"] = {"Salasaca Highland Quichua"}, ["qxn"] = {"Northern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxo"] = {"Southern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxp"] = {"Puno Quechua"}, ["qxq"] = {"Qashqa'i"}, ["qxr"] = {"Cañar Highland Quichua"}, ["qxs"] = {"Southern Qiang"}, ["qxt"] = {"Santa Ana de Tusi Pasco Quechua"}, ["qxu"] = {"Arequipa-La Unión Quechua"}, ["qxw"] = {"Jauja Wanca Quechua"}, ["qya"] = {"Quenya"}, ["qyp"] = {"Quiripi"}, ["raa"] = {"Dungmali"}, ["rab"] = {"Camling"}, ["rac"] = {"Rasawa"}, ["rad"] = {"Rade"}, ["raf"] = {"Western Meohang"}, ["rag"] = {"Logooli", "Lulogooli"}, ["rah"] = {"Rabha"}, ["rai"] = {"Ramoaaina"}, ["raj"] = {"Rajasthani"}, ["rak"] = {"Tulu-Bohuai"}, ["ral"] = {"Ralte"}, ["ram"] = {"Canela"}, ["ran"] = {"Riantana"}, ["rao"] = {"Rao"}, ["rap"] = {"Рапануй"}, ["raq"] = {"Saam"}, ["rar"] = {"Rarotongan", "Маори"}, ["ras"] = {"Tegali"}, ["rat"] = {"Razajerdi"}, ["rau"] = {"Raute"}, ["rav"] = {"Sampang"}, ["raw"] = {"Rawang"}, ["rax"] = {"Rang"}, ["ray"] = {"Rapa"}, ["raz"] = {"Rahambuu"}, ["rbb"] = {"Rumai Palaung"}, ["rbk"] = {"Northern Bontok"}, ["rbl"] = {"Miraya Bikol"}, ["rbp"] = {"Barababaraba"}, ["rcf"] = {"Réunion Creole French"}, ["rdb"] = {"Rudbari"}, ["rea"] = {"Rerau"}, ["reb"] = {"Rembong"}, ["ree"] = {"Rejang Kayan"}, ["reg"] = {"Kara (Tanzania)"}, ["rei"] = {"Reli"}, ["rej"] = {"Rejang"}, ["rel"] = {"Rendille"}, ["rem"] = {"Remo"}, ["ren"] = {"Rengao"}, ["rer"] = {"Rer Bare"}, ["res"] = {"Reshe"}, ["ret"] = {"Retta"}, ["rey"] = {"Reyesano"}, ["rga"] = {"Roria"}, ["rge"] = {"Romano-Greek"}, ["rgk"] = {"Rangkas"}, ["rgn"] = {"Romagnol"}, ["rgr"] = {"Resígaro"}, ["rgs"] = {"Southern Roglai"}, ["rgu"] = {"Ringgou"}, ["rhg"] = {"Rohingya"}, ["rhp"] = {"Yahang"}, ["ria"] = {"Riang (India)"}, ["rif"] = {"Tarifit"}, ["ril"] = {"Riang Lang", "Riang (Myanmar)"}, ["rim"] = {"Nyaturu"}, ["rin"] = {"Nungu"}, ["rir"] = {"Ribun"}, ["rit"] = {"Ritharrngu"}, ["riu"] = {"Riung"}, ["rjg"] = {"Rajong"}, ["rji"] = {"Raji"}, ["rjs"] = {"Rajbanshi"}, ["rka"] = {"Kraol"}, ["rkb"] = {"Rikbaktsa"}, ["rkh"] = {"Rakahanga-Manihiki"}, ["rki"] = {"Rakhine"}, ["rkm"] = {"Marka"}, ["rkt"] = {"Rangpuri", "Kamta"}, ["rkw"] = {"Arakwal"}, ["rma"] = {"Rama"}, ["rmb"] = {"Rembarrnga"}, ["rmc"] = {"Carpathian Romani"}, ["rmd"] = {"Traveller Danish"}, ["rme"] = {"Angloromani"}, ["rmf"] = {"Kalo Finnish Romani"}, ["rmg"] = {"Traveller Norwegian"}, ["rmh"] = {"Murkim"}, ["rmi"] = {"Lomavren"}, ["rmk"] = {"Romkun"}, ["rml"] = {"Baltic Romani"}, ["rmm"] = {"Roma"}, ["rmn"] = {"Balkan Romani"}, ["rmo"] = {"Sinte Romani"}, ["rmp"] = {"Rempi"}, ["rmq"] = {"Caló"}, ["rms"] = {"Romanian Sign Language"}, ["rmt"] = {"Domari"}, ["rmu"] = {"Tavringer Romani"}, ["rmv"] = {"Romanova"}, ["rmw"] = {"Welsh Romani"}, ["rmx"] = {"Romam"}, ["rmy"] = {"Vlax Romani"}, ["rmz"] = {"Marma"}, ["rnd"] = {"Ruund"}, ["rng"] = {"Ronga"}, ["rnl"] = {"Ranglong"}, ["rnn"] = {"Roon"}, ["rnp"] = {"Rongpo"}, ["rnr"] = {"Nari Nari"}, ["rnw"] = {"Rungwa"}, ["roa"] = {"Romance languages"}, ["rob"] = {"Tae'"}, ["roc"] = {"Cacgia Roglai"}, ["rod"] = {"Rogo"}, ["roe"] = {"Ronji"}, ["rof"] = {"Rombo"}, ["rog"] = {"Northern Roglai"}, ["rol"] = {"Romblomanon"}, ["rom"] = {"Romany"}, ["roo"] = {"Rotokas"}, ["rop"] = {"Kriol"}, ["ror"] = {"Rongga"}, ["rou"] = {"Runga"}, ["row"] = {"Dela-Oenale"}, ["rpn"] = {"Repanbitip"}, ["rpt"] = {"Rapting"}, ["rri"] = {"Ririo"}, ["rro"] = {"Waima"}, ["rrt"] = {"Arritinngithigh"}, ["rsb"] = {"Romano-Serbian"}, ["rsl"] = {"Russian Sign Language"}, ["rsm"] = {"Miriwoong Sign Language"}, ["rtc"] = {"Rungtu Chin"}, ["rth"] = {"Ratahan"}, ["rtm"] = {"Rotuman"}, ["rts"] = {"Yurats"}, ["rtw"] = {"Rathawi"}, ["rub"] = {"Gungu"}, ["ruc"] = {"Ruuli"}, ["rue"] = {"Русин"}, ["ruf"] = {"Luguru"}, ["rug"] = {"Roviana"}, ["ruh"] = {"Ruga"}, ["rui"] = {"Rufiji"}, ["ruk"] = {"Che"}, ["ruo"] = {"Istro Romanian"}, ["rup"] = {"Macedo-Romanian", "Aromanian", "Arumanian"}, ["ruq"] = {"Megleno Romanian"}, ["rut"] = {"Рутуль"}, ["ruu"] = {"Lanas Lobu"}, ["ruy"] = {"Mala (Nigeria)"}, ["ruz"] = {"Ruma"}, ["rwa"] = {"Rawo"}, ["rwk"] = {"Rwa"}, ["rwl"] = {"Ruwila"}, ["rwm"] = {"Amba (Uganda)"}, ["rwo"] = {"Rawa"}, ["rwr"] = {"Marwari (India)"}, ["rxd"] = {"Ngardi"}, ["rxw"] = {"Karuwali", "Garuwali"}, ["ryn"] = {"Northern Amami-Oshima"}, ["rys"] = {"Yaeyama"}, ["ryu"] = {"Төв Окинава"}, ["rzh"] = {"Rāziḥī"}, ["saa"] = {"Saba"}, ["sab"] = {"Buglere"}, ["sac"] = {"Meskwaki"}, ["sad"] = {"Sandawe"}, ["sae"] = {"Sabanê"}, ["saf"] = {"Safaliba"}, ["sah"] = {"Якут"}, ["sai"] = {"South American Indian languages"}, ["saj"] = {"Sahu"}, ["sak"] = {"Sake"}, ["sal"] = {"Salishan languages"}, ["sam"] = {"Samaritan Aramaic"}, ["sao"] = {"Sause"}, ["saq"] = {"Samburu"}, ["sar"] = {"Saraveca"}, ["sas"] = {"Sasak"}, ["sat"] = {"Santali"}, ["sau"] = {"Saleman"}, ["sav"] = {"Saafi-Saafi"}, ["saw"] = {"Sawi"}, ["sax"] = {"Sa"}, ["say"] = {"Saya"}, ["saz"] = {"Saurashtra"}, ["sba"] = {"Ngambay"}, ["sbb"] = {"Simbo"}, ["sbc"] = {"Kele (Papua New Guinea)"}, ["sbd"] = {"Southern Samo"}, ["sbe"] = {"Saliba"}, ["sbf"] = {"Chabu", "Shabo"}, ["sbg"] = {"Seget"}, ["sbh"] = {"Sori-Harengan"}, ["sbi"] = {"Seti"}, ["sbj"] = {"Surbakhal"}, ["sbk"] = {"Safwa"}, ["sbl"] = {"Botolan Sambal"}, ["sbm"] = {"Sagala"}, ["sbn"] = {"Sindhi Bhil"}, ["sbo"] = {"Sabüm"}, ["sbp"] = {"Sangu (Tanzania)"}, ["sbq"] = {"Sileibi"}, ["sbr"] = {"Sembakung Murut"}, ["sbs"] = {"Subiya"}, ["sbt"] = {"Kimki"}, ["sbu"] = {"Stod Bhoti"}, ["sbv"] = {"Sabine"}, ["sbw"] = {"Simba"}, ["sbx"] = {"Seberuang"}, ["sby"] = {"Soli"}, ["sbz"] = {"Sara Kaba"}, ["scb"] = {"Chut"}, ["sce"] = {"Дуншян"}, ["scf"] = {"San Miguel Creole French"}, ["scg"] = {"Sanggau"}, ["sch"] = {"Sakachep"}, ["sci"] = {"Sri Lankan Creole Malay"}, ["sck"] = {"Sadri"}, ["scl"] = {"Shina"}, ["scn"] = {"Сицили"}, ["sco"] = {"Скот"}, ["scp"] = {"Hyolmo", "Helambu Sherpa"}, ["scq"] = {"Sa'och"}, ["scs"] = {"North Slavey"}, ["sct"] = {"Southern Katang"}, ["scu"] = {"Shumcho"}, ["scv"] = {"Sheni"}, ["scw"] = {"Sha"}, ["scx"] = {"Sicel"}, ["sda"] = {"Toraja-Sa'dan"}, ["sdb"] = {"Shabak"}, ["sdc"] = {"Sassarese Sardinian"}, ["sde"] = {"Surubu"}, ["sdf"] = {"Sarli"}, ["sdg"] = {"Savi"}, ["sdh"] = {"Өмнөд Курд"}, ["sdj"] = {"Suundi"}, ["sdk"] = {"Sos Kundi"}, ["sdl"] = {"Saudi Arabian Sign Language"}, ["sdn"] = {"Gallurese Sardinian"}, ["sdo"] = {"Bukar-Sadung Bidayuh"}, ["sdp"] = {"Sherdukpen"}, ["sdq"] = {"Semandang"}, ["sdr"] = {"Oraon Sadri"}, ["sds"] = {"Sened"}, ["sdt"] = {"Shuadit"}, ["sdu"] = {"Sarudu"}, ["sdv"] = {"Eastern Sudanic languages"}, ["sdx"] = {"Sibu Melanau"}, ["sdz"] = {"Sallands"}, ["sea"] = {"Semai"}, ["seb"] = {"Shempire Senoufo"}, ["sec"] = {"Sechelt"}, ["sed"] = {"Sedang"}, ["see"] = {"Seneca"}, ["sef"] = {"Cebaara Senoufo"}, ["seg"] = {"Segeju"}, ["seh"] = {"Sena"}, ["sei"] = {"Seri"}, ["sej"] = {"Sene"}, ["sek"] = {"Sekani"}, ["sel"] = {"Selkup"}, ["sem"] = {"Semitic languages"}, ["sen"] = {"Nanerigé Sénoufo"}, ["seo"] = {"Suarmin"}, ["sep"] = {"Sìcìté Sénoufo"}, ["seq"] = {"Senara Sénoufo"}, ["ser"] = {"Serrano"}, ["ses"] = {"Koyraboro Senni Songhai"}, ["set"] = {"Sentani"}, ["seu"] = {"Serui-Laut"}, ["sev"] = {"Nyarafolo Senoufo"}, ["sew"] = {"Sewa Bay"}, ["sey"] = {"Secoya"}, ["sez"] = {"Senthang Chin"}, ["sfb"] = {"Langue des signes de Belgique Francophone", "French Belgian Sign Language"}, ["sfe"] = {"Eastern Subanen"}, ["sfm"] = {"Small Flowery Miao"}, ["sfs"] = {"South African Sign Language"}, ["sfw"] = {"Sehwi"}, ["sga"] = {"Old Irish (to 900)"}, ["sgb"] = {"Mag-antsi Ayta"}, ["sgc"] = {"Kipsigis"}, ["sgd"] = {"Surigaonon"}, ["sge"] = {"Segai"}, ["sgg"] = {"Swiss-German Sign Language"}, ["sgh"] = {"Shughni"}, ["sgi"] = {"Suga"}, ["sgj"] = {"Surgujia"}, ["sgk"] = {"Sangkong"}, ["sgm"] = {"Singa"}, ["sgn"] = {"Sign languages"}, ["sgp"] = {"Singpho"}, ["sgr"] = {"Sangisari"}, ["sgs"] = {"Жемайт"}, ["sgt"] = {"Brokpake"}, ["sgu"] = {"Salas"}, ["sgw"] = {"Sebat Bet Gurage"}, ["sgx"] = {"Sierra Leone Sign Language"}, ["sgy"] = {"Sanglechi"}, ["sgz"] = {"Sursurunga"}, ["sha"] = {"Shall-Zwall"}, ["shb"] = {"Ninam"}, ["shc"] = {"Sonde"}, ["shd"] = {"Kundal Shahi"}, ["she"] = {"Sheko"}, ["shg"] = {"Shua"}, ["shh"] = {"Shoshoni"}, ["shi"] = {"Tachelhit"}, ["shj"] = {"Shatt"}, ["shk"] = {"Shilluk"}, ["shl"] = {"Shendu"}, ["shm"] = {"Shahrudi"}, ["shn"] = {"Shan"}, ["sho"] = {"Shanga"}, ["shp"] = {"Shipibo-Conibo"}, ["shq"] = {"Sala"}, ["shr"] = {"Shi"}, ["shs"] = {"Shuswap"}, ["sht"] = {"Shasta"}, ["shu"] = {"Chadian Arabic"}, ["shv"] = {"Shehri"}, ["shw"] = {"Shwai"}, ["shx"] = {"She"}, ["shy"] = {"Tachawit"}, ["shz"] = {"Syenara Senoufo"}, ["sia"] = {"Akkala Sami"}, ["sib"] = {"Sebop"}, ["sid"] = {"Sidamo"}, ["sie"] = {"Simaa"}, ["sif"] = {"Siamou"}, ["sig"] = {"Paasaal"}, ["sih"] = {"Zire", "Sîshëë"}, ["sii"] = {"Shom Peng"}, ["sij"] = {"Numbami"}, ["sik"] = {"Sikiana"}, ["sil"] = {"Tumulung Sisaala"}, ["sim"] = {"Mende (Papua New Guinea)"}, ["sio"] = {"Siouan languages"}, ["sip"] = {"Sikkimese"}, ["siq"] = {"Sonia"}, ["sir"] = {"Siri"}, ["sis"] = {"Siuslaw"}, ["sit"] = {"Sino-Tibetan languages"}, ["siu"] = {"Sinagen"}, ["siv"] = {"Sumariup"}, ["siw"] = {"Siwai"}, ["six"] = {"Sumau"}, ["siy"] = {"Sivandi"}, ["siz"] = {"Siwi"}, ["sja"] = {"Epena"}, ["sjb"] = {"Sajau Basap"}, ["sjd"] = {"Kildin Sami"}, ["sje"] = {"Pite Sami"}, ["sjg"] = {"Assangori"}, ["sjk"] = {"Kemi Sami"}, ["sjl"] = {"Sajalong", "Miji"}, ["sjm"] = {"Mapun"}, ["sjn"] = {"Sindarin"}, ["sjo"] = {"Xibe"}, ["sjp"] = {"Surjapuri"}, ["sjr"] = {"Siar-Lak"}, ["sjs"] = {"Senhaja De Srair"}, ["sjt"] = {"Ter Sami"}, ["sju"] = {"Уме Сами"}, ["sjw"] = {"Shawnee"}, ["ska"] = {"Skagit"}, ["skb"] = {"Saek"}, ["skc"] = {"Ma Manda"}, ["skd"] = {"Southern Sierra Miwok"}, ["ske"] = {"Seke (Vanuatu)"}, ["skf"] = {"Sakirabiá"}, ["skg"] = {"Sakalava Malagasy"}, ["skh"] = {"Sikule"}, ["ski"] = {"Sika"}, ["skj"] = {"Seke (Nepal)"}, ["skm"] = {"Kutong"}, ["skn"] = {"Kolibugan Subanon"}, ["sko"] = {"Seko Tengah"}, ["skp"] = {"Sekapan"}, ["skq"] = {"Sininkere"}, ["skr"] = {"Saraiki", "Seraiki"}, ["sks"] = {"Maia"}, ["skt"] = {"Sakata"}, ["sku"] = {"Sakao"}, ["skv"] = {"Skou"}, ["skw"] = {"Skepi Creole Dutch"}, ["skx"] = {"Seko Padang"}, ["sky"] = {"Sikaiana"}, ["skz"] = {"Sekar"}, ["sla"] = {"Slavic languages"}, ["slc"] = {"Sáliba"}, ["sld"] = {"Sissala"}, ["sle"] = {"Sholaga"}, ["slf"] = {"Swiss-Italian Sign Language"}, ["slg"] = {"Selungai Murut"}, ["slh"] = {"Southern Puget Sound Salish"}, ["sli"] = {"Lower Silesian"}, ["slj"] = {"Salumá"}, ["sll"] = {"Salt-Yui"}, ["slm"] = {"Pangutaran Sama"}, ["sln"] = {"Salinan"}, ["slp"] = {"Lamaholot"}, ["slq"] = {"Salchuq"}, ["slr"] = {"Салар"}, ["sls"] = {"Singapore Sign Language"}, ["slt"] = {"Sila"}, ["slu"] = {"Selaru"}, ["slw"] = {"Sialum"}, ["slx"] = {"Salampasu"}, ["sly"] = {"Selayar"}, ["slz"] = {"Ma'ya"}, ["sma"] = {"Өмнөд Сами"}, ["smb"] = {"Simbari"}, ["smc"] = {"Som"}, ["smd"] = {"Sama"}, ["smf"] = {"Auwe"}, ["smg"] = {"Simbali"}, ["smh"] = {"Samei"}, ["smi"] = {"Sami languages"}, ["smj"] = {"Луле-Сами"}, ["smk"] = {"Bolinao"}, ["sml"] = {"Central Sama"}, ["smm"] = {"Musasa"}, ["smn"] = {"Inari Sami"}, ["smp"] = {"Samaritan"}, ["smq"] = {"Samo"}, ["smr"] = {"Simeulue"}, ["sms"] = {"Skolt Sami"}, ["smt"] = {"Simte"}, ["smu"] = {"Somray"}, ["smv"] = {"Samvedi"}, ["smw"] = {"Sumbawa"}, ["smx"] = {"Samba"}, ["smy"] = {"Semnani"}, ["smz"] = {"Simeku"}, ["snb"] = {"Sebuyau"}, ["snc"] = {"Sinaugoro"}, ["sne"] = {"Bau Bidayuh"}, ["snf"] = {"Noon"}, ["sng"] = {"Sanga (Democratic Republic of Congo)"}, ["sni"] = {"Sensi"}, ["snj"] = {"Riverain Sango"}, ["snk"] = {"Сонинке"}, ["snl"] = {"Sangil"}, ["snm"] = {"Southern Ma'di"}, ["snn"] = {"Siona"}, ["sno"] = {"Snohomish"}, ["snp"] = {"Siane"}, ["snq"] = {"Sangu (Gabon)"}, ["snr"] = {"Sihan"}, ["sns"] = {"South West Bay", "Nahavaq"}, ["snu"] = {"Senggi", "Viid"}, ["snv"] = {"Sa'ban"}, ["snw"] = {"Selee"}, ["snx"] = {"Sam"}, ["sny"] = {"Saniyo-Hiyewe"}, ["snz"] = {"Kou"}, ["soa"] = {"Thai Song"}, ["sob"] = {"Sobei"}, ["soc"] = {"So (Democratic Republic of Congo)"}, ["sod"] = {"Songoora"}, ["soe"] = {"Songomeno"}, ["sog"] = {"Sogdian"}, ["soh"] = {"Aka"}, ["soi"] = {"Sonha"}, ["soj"] = {"Soi"}, ["sok"] = {"Sokoro"}, ["sol"] = {"Solos"}, ["son"] = {"Songhai languages"}, ["soo"] = {"Songo"}, ["sop"] = {"Songe"}, ["soq"] = {"Kanasi"}, ["sor"] = {"Somrai"}, ["sos"] = {"Seeku"}, ["sou"] = {"Southern Thai"}, ["sov"] = {"Sonsorol"}, ["sow"] = {"Sowanda"}, ["sox"] = {"Swo"}, ["soy"] = {"Miyobe"}, ["soz"] = {"Temi"}, ["spb"] = {"Sepa (Indonesia)"}, ["spc"] = {"Sapé"}, ["spd"] = {"Saep"}, ["spe"] = {"Sepa (Papua New Guinea)"}, ["spg"] = {"Sian"}, ["spi"] = {"Saponi"}, ["spk"] = {"Sengo"}, ["spl"] = {"Selepet"}, ["spm"] = {"Akukem"}, ["spn"] = {"Sanapaná"}, ["spo"] = {"Spokane"}, ["spp"] = {"Supyire Senoufo"}, ["spq"] = {"Loreto-Ucayali Spanish"}, ["spr"] = {"Saparua"}, ["sps"] = {"Saposa"}, ["spt"] = {"Spiti Bhoti"}, ["spu"] = {"Sapuan"}, ["spv"] = {"Sambalpuri", "Kosli"}, ["spx"] = {"South Picene"}, ["spy"] = {"Sabaot"}, ["sqa"] = {"Shama-Sambuga"}, ["sqh"] = {"Shau"}, ["sqj"] = {"Albanian languages"}, ["sqk"] = {"Albanian Sign Language"}, ["sqm"] = {"Suma"}, ["sqn"] = {"Susquehannock"}, ["sqo"] = {"Sorkhei"}, ["sqq"] = {"Sou"}, ["sqr"] = {"Siculo Arabic"}, ["sqs"] = {"Sri Lankan Sign Language"}, ["sqt"] = {"Soqotri"}, ["squ"] = {"Squamish"}, ["sqx"] = {"Kufr Qassem Sign Language (KQSL)"}, ["sra"] = {"Saruga"}, ["srb"] = {"Sora"}, ["src"] = {"Logudorese Sardinian"}, ["sre"] = {"Sara"}, ["srf"] = {"Nafi"}, ["srg"] = {"Sulod"}, ["srh"] = {"Sarikoli"}, ["sri"] = {"Siriano"}, ["srk"] = {"Serudung Murut"}, ["srl"] = {"Isirawa"}, ["srm"] = {"Saramaccan"}, ["srn"] = {"Sranan Tongo"}, ["sro"] = {"Campidanese Sardinian"}, ["srq"] = {"Sirionó"}, ["srr"] = {"Serer"}, ["srs"] = {"Sarsi"}, ["srt"] = {"Sauri"}, ["sru"] = {"Suruí"}, ["srv"] = {"Southern Sorsoganon"}, ["srw"] = {"Serua"}, ["srx"] = {"Sirmauri"}, ["sry"] = {"Sera"}, ["srz"] = {"Shahmirzadi"}, ["ssa"] = {"Nilo-Saharan languages"}, ["ssb"] = {"Southern Sama"}, ["ssc"] = {"Suba-Simbiti"}, ["ssd"] = {"Siroi"}, ["sse"] = {"Balangingi", "Bangingih Sama"}, ["ssf"] = {"Thao"}, ["ssg"] = {"Seimat"}, ["ssh"] = {"Shihhi Arabic"}, ["ssi"] = {"Sansi"}, ["ssj"] = {"Sausi"}, ["ssk"] = {"Sunam"}, ["ssl"] = {"Western Sisaala"}, ["ssm"] = {"Semnam"}, ["ssn"] = {"Waata"}, ["sso"] = {"Sissano"}, ["ssp"] = {"Spanish Sign Language"}, ["ssq"] = {"So'a"}, ["ssr"] = {"Swiss-French Sign Language"}, ["sss"] = {"Sô"}, ["sst"] = {"Sinasina"}, ["ssu"] = {"Susuami"}, ["ssv"] = {"Shark Bay"}, ["ssx"] = {"Samberigi"}, ["ssy"] = {"Saho"}, ["ssz"] = {"Sengseng"}, ["sta"] = {"Settla"}, ["stb"] = {"Northern Subanen"}, ["std"] = {"Sentinel"}, ["ste"] = {"Liana-Seti"}, ["stf"] = {"Seta"}, ["stg"] = {"Trieng"}, ["sth"] = {"Shelta"}, ["sti"] = {"Bulo Stieng"}, ["stj"] = {"Matya Samo"}, ["stk"] = {"Arammba"}, ["stl"] = {"Stellingwerfs"}, ["stm"] = {"Setaman"}, ["stn"] = {"Owa"}, ["sto"] = {"Stoney"}, ["stp"] = {"Southeastern Tepehuan"}, ["stq"] = {"Saterfriesisch"}, ["str"] = {"Straits Salish"}, ["sts"] = {"Shumashti"}, ["stt"] = {"Budeh Stieng"}, ["stu"] = {"Samtao"}, ["stv"] = {"Silt'e"}, ["stw"] = {"Satawalese"}, ["sty"] = {"Siberian Tatar"}, ["sua"] = {"Sulka"}, ["sub"] = {"Suku"}, ["suc"] = {"Western Subanon"}, ["sue"] = {"Suena"}, ["sug"] = {"Suganga"}, ["sui"] = {"Suki"}, ["suj"] = {"Shubi"}, ["suk"] = {"Sukuma"}, ["suo"] = {"Bouni"}, ["suq"] = {"Tirmaga-Chai Suri", "Suri"}, ["sur"] = {"Mwaghavul"}, ["sus"] = {"Susu"}, ["sut"] = {"Subtiaba"}, ["suv"] = {"Puroik"}, ["suw"] = {"Sumbwa"}, ["sux"] = {"Sumerian"}, ["suy"] = {"Suyá"}, ["suz"] = {"Sunwar"}, ["sva"] = {"Svan"}, ["svb"] = {"Ulau-Suain"}, ["svc"] = {"Vincentian Creole English"}, ["sve"] = {"Serili"}, ["svk"] = {"Slovakian Sign Language"}, ["svm"] = {"Slavomolisano"}, ["svs"] = {"Savosavo"}, ["svx"] = {"Skalvian"}, ["swb"] = {"Maore Comorian"}, ["swc"] = {"Congo Swahili"}, ["swf"] = {"Sere"}, ["swg"] = {"Шваби"}, ["swh"] = {"Свахили", "Кисвахили"}, ["swi"] = {"Sui"}, ["swj"] = {"Sira"}, ["swk"] = {"Malawi Sena"}, ["swl"] = {"Swedish Sign Language"}, ["swm"] = {"Samosa"}, ["swn"] = {"Sawknah"}, ["swo"] = {"Shanenawa"}, ["swp"] = {"Suau"}, ["swq"] = {"Sharwa"}, ["swr"] = {"Saweru"}, ["sws"] = {"Seluwasan"}, ["swt"] = {"Sawila"}, ["swu"] = {"Suwawa"}, ["swv"] = {"Shekhawati"}, ["sww"] = {"Sowa"}, ["swx"] = {"Suruahá"}, ["swy"] = {"Sarua"}, ["sxb"] = {"Suba"}, ["sxc"] = {"Sicanian"}, ["sxe"] = {"Sighu"}, ["sxg"] = {"Shuhi", "Shixing"}, ["sxk"] = {"Southern Kalapuya"}, ["sxl"] = {"Selian"}, ["sxm"] = {"Samre"}, ["sxn"] = {"Sangir"}, ["sxo"] = {"Sorothaptic"}, ["sxr"] = {"Saaroa"}, ["sxs"] = {"Sasaru"}, ["sxu"] = {"Дээд Саксон"}, ["sxw"] = {"Saxwe Gbe"}, ["sya"] = {"Siang"}, ["syb"] = {"Central Subanen"}, ["syc"] = {"Сонгодог Сири"}, ["syd"] = {"Samoyedic languages"}, ["syi"] = {"Seki"}, ["syk"] = {"Sukur"}, ["syl"] = {"Sylheti"}, ["sym"] = {"Maya Samo"}, ["syn"] = {"Senaya"}, ["syo"] = {"Suoy"}, ["syr"] = {"Syriac"}, ["sys"] = {"Sinyar"}, ["syw"] = {"Kagate"}, ["syx"] = {"Samay"}, ["syy"] = {"Al-Sayyid Bedouin Sign Language"}, ["sza"] = {"Semelai"}, ["szb"] = {"Ngalum"}, ["szc"] = {"Semaq Beri"}, ["szd"] = {"Seru"}, ["sze"] = {"Seze"}, ["szg"] = {"Sengele"}, ["szl"] = {"Силези"}, ["szn"] = {"Sula"}, ["szp"] = {"Suabo"}, ["szs"] = {"Solomon Islands Sign Language"}, ["szv"] = {"Isu (Fako Division)"}, ["szw"] = {"Sawai"}, ["szy"] = {"Sakizaya"}, ["taa"] = {"Lower Tanana"}, ["tab"] = {"Табасаран"}, ["tac"] = {"Lowland Tarahumara"}, ["tad"] = {"Tause"}, ["tae"] = {"Tariana"}, ["taf"] = {"Tapirapé"}, ["tag"] = {"Tagoi"}, ["tai"] = {"Tai languages"}, ["taj"] = {"Eastern Tamang"}, ["tak"] = {"Tala"}, ["tal"] = {"Tal"}, ["tan"] = {"Tangale"}, ["tao"] = {"Yami"}, ["tap"] = {"Taabwa"}, ["taq"] = {"Tamasheq"}, ["tar"] = {"Central Tarahumara"}, ["tas"] = {"Tay Boi"}, ["tau"] = {"Upper Tanana"}, ["tav"] = {"Tatuyo"}, ["taw"] = {"Tai"}, ["tax"] = {"Tamki"}, ["tay"] = {"Atayal"}, ["taz"] = {"Tocho"}, ["tba"] = {"Aikanã"}, ["tbc"] = {"Takia"}, ["tbd"] = {"Kaki Ae"}, ["tbe"] = {"Tanimbili"}, ["tbf"] = {"Mandara"}, ["tbg"] = {"North Tairora"}, ["tbh"] = {"Dharawal", "Thurawal"}, ["tbi"] = {"Gaam"}, ["tbj"] = {"Tiang"}, ["tbk"] = {"Calamian Tagbanwa"}, ["tbl"] = {"Tboli"}, ["tbm"] = {"Tagbu"}, ["tbn"] = {"Barro Negro Tunebo"}, ["tbo"] = {"Tawala"}, ["tbp"] = {"Taworta", "Diebroud"}, ["tbq"] = {"Tibeto-Burman languages"}, ["tbr"] = {"Tumtum"}, ["tbs"] = {"Tanguat"}, ["tbt"] = {"Tembo (Kitembo)"}, ["tbu"] = {"Tubar"}, ["tbv"] = {"Tobo"}, ["tbw"] = {"Tagbanwa"}, ["tbx"] = {"Kapin"}, ["tby"] = {"Tabaru"}, ["tbz"] = {"Ditammari"}, ["tca"] = {"Ticuna"}, ["tcb"] = {"Tanacross"}, ["tcc"] = {"Datooga"}, ["tcd"] = {"Tafi"}, ["tce"] = {"Southern Tutchone"}, ["tcf"] = {"Malinaltepec Me'phaa", "Malinaltepec Tlapanec"}, ["tcg"] = {"Tamagario"}, ["tch"] = {"Turks And Caicos Creole English"}, ["tci"] = {"Wára"}, ["tck"] = {"Tchitchege"}, ["tcl"] = {"Taman (Myanmar)"}, ["tcm"] = {"Tanahmerah"}, ["tcn"] = {"Tichurong"}, ["tco"] = {"Taungyo"}, ["tcp"] = {"Tawr Chin"}, ["tcq"] = {"Kaiy"}, ["tcs"] = {"Torres Strait Creole", "Yumplatok"}, ["tct"] = {"T'en"}, ["tcu"] = {"Southeastern Tarahumara"}, ["tcw"] = {"Tecpatlán Totonac"}, ["tcx"] = {"Toda"}, ["tcy"] = {"Tulu"}, ["tcz"] = {"Thado Chin"}, ["tda"] = {"Tagdal"}, ["tdb"] = {"Panchpargania"}, ["tdc"] = {"Emberá-Tadó"}, ["tdd"] = {"Tai Nüa"}, ["tde"] = {"Tiranige Diga Dogon"}, ["tdf"] = {"Talieng"}, ["tdg"] = {"Western Tamang"}, ["tdh"] = {"Thulung"}, ["tdi"] = {"Tomadino"}, ["tdj"] = {"Tajio"}, ["tdk"] = {"Tambas"}, ["tdl"] = {"Sur"}, ["tdm"] = {"Taruma"}, ["tdn"] = {"Tondano"}, ["tdo"] = {"Teme"}, ["tdq"] = {"Tita"}, ["tdr"] = {"Todrah"}, ["tds"] = {"Doutai"}, ["tdt"] = {"Tetun Dili"}, ["tdv"] = {"Toro"}, ["tdx"] = {"Tandroy-Mahafaly Malagasy"}, ["tdy"] = {"Tadyawan"}, ["tea"] = {"Temiar"}, ["teb"] = {"Tetete"}, ["tec"] = {"Terik"}, ["ted"] = {"Tepo Krumen"}, ["tee"] = {"Huehuetla Tepehua"}, ["tef"] = {"Teressa"}, ["teg"] = {"Teke-Tege"}, ["teh"] = {"Tehuelche"}, ["tei"] = {"Torricelli"}, ["tek"] = {"Ibali Teke"}, ["tem"] = {"Timne"}, ["ten"] = {"Tama (Colombia)"}, ["teo"] = {"Teso"}, ["tep"] = {"Tepecano"}, ["teq"] = {"Temein"}, ["ter"] = {"Tereno"}, ["tes"] = {"Tengger"}, ["tet"] = {"Тетум"}, ["teu"] = {"Soo"}, ["tev"] = {"Teor"}, ["tew"] = {"Tewa (USA)"}, ["tex"] = {"Tennet"}, ["tey"] = {"Tulishi"}, ["tez"] = {"Tetserret"}, ["tfi"] = {"Tofin Gbe"}, ["tfn"] = {"Tanaina"}, ["tfo"] = {"Tefaro"}, ["tfr"] = {"Teribe"}, ["tft"] = {"Ternate"}, ["tga"] = {"Sagalla"}, ["tgb"] = {"Tobilung"}, ["tgc"] = {"Tigak"}, ["tgd"] = {"Ciwogai"}, ["tge"] = {"Eastern Gorkha Tamang"}, ["tgf"] = {"Chalikha"}, ["tgh"] = {"Tobagonian Creole English"}, ["tgi"] = {"Lawunuia"}, ["tgj"] = {"Tagin"}, ["tgn"] = {"Tandaganon"}, ["tgo"] = {"Sudest"}, ["tgp"] = {"Tangoa"}, ["tgq"] = {"Tring"}, ["tgr"] = {"Tareng"}, ["tgs"] = {"Nume"}, ["tgt"] = {"Central Tagbanwa"}, ["tgu"] = {"Tanggu"}, ["tgv"] = {"Tingui-Boto"}, ["tgw"] = {"Tagwana Senoufo"}, ["tgx"] = {"Tagish"}, ["tgy"] = {"Togoyo"}, ["tgz"] = {"Tagalaka"}, ["thd"] = {"Kuuk Thaayorre", "Thayore"}, ["the"] = {"Chitwania Tharu"}, ["thf"] = {"Thangmi"}, ["thh"] = {"Northern Tarahumara"}, ["thi"] = {"Tai Long"}, ["thk"] = {"Tharaka", "Kitharaka"}, ["thl"] = {"Dangaura Tharu"}, ["thm"] = {"Aheu"}, ["thn"] = {"Thachanadan"}, ["thp"] = {"Thompson"}, ["thq"] = {"Kochila Tharu"}, ["thr"] = {"Rana Tharu"}, ["ths"] = {"Thakali"}, ["tht"] = {"Tahltan"}, ["thu"] = {"Thuri"}, ["thv"] = {"Tahaggart Tamahaq"}, ["thy"] = {"Tha"}, ["thz"] = {"Tayart Tamajeq"}, ["tia"] = {"Tidikelt Tamazight"}, ["tic"] = {"Tira"}, ["tif"] = {"Tifal"}, ["tig"] = {"Tigre"}, ["tih"] = {"Timugon Murut"}, ["tii"] = {"Tiene"}, ["tij"] = {"Tilung"}, ["tik"] = {"Tikar"}, ["til"] = {"Tillamook"}, ["tim"] = {"Timbe"}, ["tin"] = {"Tindi"}, ["tio"] = {"Teop"}, ["tip"] = {"Trimuris"}, ["tiq"] = {"Tiéfo"}, ["tis"] = {"Masadiit Itneg"}, ["tit"] = {"Tinigua"}, ["tiu"] = {"Adasen"}, ["tiv"] = {"Tiv"}, ["tiw"] = {"Tiwi"}, ["tix"] = {"Southern Tiwa"}, ["tiy"] = {"Tiruray"}, ["tiz"] = {"Tai Hongjin"}, ["tja"] = {"Tajuasohn"}, ["tjg"] = {"Tunjung"}, ["tji"] = {"Northern Tujia"}, ["tjj"] = {"Tjungundji"}, ["tjl"] = {"Tai Laing"}, ["tjm"] = {"Timucua"}, ["tjn"] = {"Tonjon"}, ["tjo"] = {"Temacine Tamazight"}, ["tjp"] = {"Tjupany"}, ["tjs"] = {"Southern Tujia"}, ["tju"] = {"Tjurruru"}, ["tjw"] = {"Djabwurrung"}, ["tka"] = {"Truká"}, ["tkb"] = {"Buksa"}, ["tkd"] = {"Tukudede"}, ["tke"] = {"Takwane"}, ["tkf"] = {"Tukumanféd"}, ["tkg"] = {"Tesaka Malagasy"}, ["tkl"] = {"Tokelau"}, ["tkm"] = {"Takelma"}, ["tkn"] = {"Toku-No-Shima"}, ["tkp"] = {"Tikopia"}, ["tkq"] = {"Tee"}, ["tkr"] = {"Цахур"}, ["tks"] = {"Takestani"}, ["tkt"] = {"Kathoriya Tharu"}, ["tku"] = {"Upper Necaxa Totonac"}, ["tkv"] = {"Mur Pano"}, ["tkw"] = {"Teanu"}, ["tkx"] = {"Tangko"}, ["tkz"] = {"Takua"}, ["tla"] = {"Southwestern Tepehuan"}, ["tlb"] = {"Tobelo"}, ["tlc"] = {"Yecuatla Totonac"}, ["tld"] = {"Talaud"}, ["tlf"] = {"Telefol"}, ["tlg"] = {"Tofanma"}, ["tlh"] = {"Klingon", "tlhIngan Hol"}, ["tli"] = {"Tlingit"}, ["tlj"] = {"Talinga-Bwisi"}, ["tlk"] = {"Taloki"}, ["tll"] = {"Tetela"}, ["tlm"] = {"Tolomako"}, ["tln"] = {"Talondo'"}, ["tlo"] = {"Talodi"}, ["tlp"] = {"Filomena Mata-Coahuitlán Totonac"}, ["tlq"] = {"Tai Loi"}, ["tlr"] = {"Talise"}, ["tls"] = {"Tambotalo"}, ["tlt"] = {"Sou Nama", "Teluti"}, ["tlu"] = {"Tulehu"}, ["tlv"] = {"Taliabu"}, ["tlx"] = {"Khehek"}, ["tly"] = {"Talysh"}, ["tma"] = {"Tama (Chad)"}, ["tmb"] = {"Katbol", "Avava"}, ["tmc"] = {"Tumak"}, ["tmd"] = {"Haruai"}, ["tme"] = {"Tremembé"}, ["tmf"] = {"Toba-Maskoy"}, ["tmg"] = {"Ternateño"}, ["tmh"] = {"Tamashek"}, ["tmi"] = {"Tutuba"}, ["tmj"] = {"Samarokena"}, ["tmk"] = {"Northwestern Tamang"}, ["tml"] = {"Tamnim Citak"}, ["tmm"] = {"Tai Thanh"}, ["tmn"] = {"Taman (Indonesia)"}, ["tmo"] = {"Temoq"}, ["tmq"] = {"Tumleo"}, ["tmr"] = {"Вавилоны Еврей-Арамей"}, ["tms"] = {"Tima"}, ["tmt"] = {"Tasmate"}, ["tmu"] = {"Iau"}, ["tmv"] = {"Tembo (Motembo)"}, ["tmw"] = {"Temuan"}, ["tmy"] = {"Tami"}, ["tmz"] = {"Tamanaku"}, ["tna"] = {"Tacana"}, ["tnb"] = {"Western Tunebo"}, ["tnc"] = {"Tanimuca-Retuarã"}, ["tnd"] = {"Angosturas Tunebo"}, ["tng"] = {"Tobanga"}, ["tnh"] = {"Maiani"}, ["tni"] = {"Tandia"}, ["tnk"] = {"Kwamera"}, ["tnl"] = {"Lenakel"}, ["tnm"] = {"Tabla"}, ["tnn"] = {"North Tanna"}, ["tno"] = {"Toromono"}, ["tnp"] = {"Whitesands"}, ["tnq"] = {"Taino"}, ["tnr"] = {"Ménik"}, ["tns"] = {"Tenis"}, ["tnt"] = {"Tontemboan"}, ["tnu"] = {"Tay Khang"}, ["tnv"] = {"Tangchangya"}, ["tnw"] = {"Tonsawang"}, ["tnx"] = {"Tanema"}, ["tny"] = {"Tongwe"}, ["tnz"] = {"Ten'edn"}, ["tob"] = {"Toba"}, ["toc"] = {"Coyutla Totonac"}, ["tod"] = {"Toma"}, ["tof"] = {"Gizrra"}, ["tog"] = {"Tonga (Nyasa)"}, ["toh"] = {"Gitonga"}, ["toi"] = {"Tonga (Zambia)"}, ["toj"] = {"Tojolabal"}, ["tol"] = {"Tolowa"}, ["tom"] = {"Tombulu"}, ["too"] = {"Xicotepec De Juárez Totonac"}, ["top"] = {"Papantla Totonac"}, ["toq"] = {"Toposa"}, ["tor"] = {"Togbo-Vara Banda"}, ["tos"] = {"Highland Totonac"}, ["tou"] = {"Tho"}, ["tov"] = {"Upper Taromi"}, ["tow"] = {"Jemez"}, ["tox"] = {"Tobian"}, ["toy"] = {"Topoiyo"}, ["toz"] = {"To"}, ["tpa"] = {"Taupota"}, ["tpc"] = {"Azoyú Me'phaa", "Azoyú Tlapanec"}, ["tpe"] = {"Tippera"}, ["tpf"] = {"Tarpia"}, ["tpg"] = {"Kula"}, ["tpi"] = {"Ток Писин"}, ["tpj"] = {"Tapieté"}, ["tpk"] = {"Tupinikin"}, ["tpl"] = {"Tlacoapa Me'phaa", "Tlacoapa Tlapanec"}, ["tpm"] = {"Tampulma"}, ["tpn"] = {"Tupinambá"}, ["tpo"] = {"Tai Pao"}, ["tpp"] = {"Pisaflores Tepehua"}, ["tpq"] = {"Tukpa"}, ["tpr"] = {"Tuparí"}, ["tpt"] = {"Tlachichilco Tepehua"}, ["tpu"] = {"Tampuan"}, ["tpv"] = {"Tanapag"}, ["tpw"] = {"Tupí"}, ["tpx"] = {"Acatepec Me'phaa", "Acatepec Tlapanec"}, ["tpy"] = {"Trumai"}, ["tpz"] = {"Tinputz"}, ["tqb"] = {"Tembé"}, ["tql"] = {"Lehali"}, ["tqm"] = {"Turumsa"}, ["tqn"] = {"Tenino"}, ["tqo"] = {"Toaripi"}, ["tqp"] = {"Tomoip"}, ["tqq"] = {"Tunni"}, ["tqr"] = {"Torona"}, ["tqt"] = {"Western Totonac"}, ["tqu"] = {"Touo"}, ["tqw"] = {"Tonkawa"}, ["tra"] = {"Tirahi"}, ["trb"] = {"Terebu"}, ["trc"] = {"Copala Triqui"}, ["trd"] = {"Turi"}, ["tre"] = {"East Tarangan"}, ["trf"] = {"Trinidadian Creole English"}, ["trg"] = {"Lishán Didán"}, ["trh"] = {"Turaka"}, ["tri"] = {"Trió"}, ["trj"] = {"Toram"}, ["trk"] = {"Turkic languages"}, ["trl"] = {"Traveller Scottish"}, ["trm"] = {"Tregami"}, ["trn"] = {"Trinitario"}, ["tro"] = {"Tarao Naga"}, ["trp"] = {"Kok Borok"}, ["trq"] = {"San Martín Itunyoso Triqui"}, ["trr"] = {"Taushiro"}, ["trs"] = {"Chicahuaxtla Triqui"}, ["trt"] = {"Tunggare"}, ["tru"] = {"Turoyo", "Surayt"}, ["trv"] = {"Taroko"}, ["trw"] = {"Torwali"}, ["trx"] = {"Tringgus-Sembaan Bidayuh"}, ["try"] = {"Turung"}, ["trz"] = {"Torá"}, ["tsa"] = {"Tsaangi"}, ["tsb"] = {"Tsamai"}, ["tsc"] = {"Tswa"}, ["tsd"] = {"Tsakonian"}, ["tse"] = {"Tunisian Sign Language"}, ["tsg"] = {"Tausug"}, ["tsh"] = {"Tsuvan"}, ["tsi"] = {"Tsimshian"}, ["tsj"] = {"Tshangla"}, ["tsk"] = {"Tseku"}, ["tsl"] = {"Ts'ün-Lao"}, ["tsm"] = {"Turkish Sign Language", "Türk İşaret Dili"}, ["tsp"] = {"Northern Toussian"}, ["tsq"] = {"Thai Sign Language"}, ["tsr"] = {"Akei"}, ["tss"] = {"Taiwan Sign Language"}, ["tst"] = {"Tondi Songway Kiini"}, ["tsu"] = {"Tsou"}, ["tsv"] = {"Tsogo"}, ["tsw"] = {"Tsishingini"}, ["tsx"] = {"Mubami"}, ["tsy"] = {"Tebul Sign Language"}, ["tsz"] = {"Purepecha"}, ["tta"] = {"Tutelo"}, ["ttb"] = {"Gaa"}, ["ttc"] = {"Tektiteko"}, ["ttd"] = {"Tauade"}, ["tte"] = {"Bwanabwana"}, ["ttf"] = {"Tuotomb"}, ["ttg"] = {"Tutong"}, ["tth"] = {"Upper Ta'oih"}, ["tti"] = {"Tobati"}, ["ttj"] = {"Tooro"}, ["ttk"] = {"Totoro"}, ["ttl"] = {"Totela"}, ["ttm"] = {"Northern Tutchone"}, ["ttn"] = {"Towei"}, ["tto"] = {"Lower Ta'oih"}, ["ttp"] = {"Tombelala"}, ["ttq"] = {"Tawallammat Tamajaq"}, ["ttr"] = {"Tera"}, ["tts"] = {"Northeastern Thai"}, ["ttt"] = {"Лалын Тат"}, ["ttu"] = {"Torau"}, ["ttv"] = {"Titan"}, ["ttw"] = {"Long Wat"}, ["tty"] = {"Sikaritai"}, ["ttz"] = {"Tsum"}, ["tua"] = {"Wiarumus"}, ["tub"] = {"Tübatulabal"}, ["tuc"] = {"Mutu"}, ["tud"] = {"Tuxá"}, ["tue"] = {"Tuyuca"}, ["tuf"] = {"Central Tunebo"}, ["tug"] = {"Tunia"}, ["tuh"] = {"Taulil"}, ["tui"] = {"Tupuri"}, ["tuj"] = {"Tugutil"}, ["tul"] = {"Tula"}, ["tum"] = {"Тумбука"}, ["tun"] = {"Tunica"}, ["tuo"] = {"Tucano"}, ["tup"] = {"Tupi languages"}, ["tuq"] = {"Tedaga"}, ["tus"] = {"Tuscarora"}, ["tut"] = {"Altaic languages"}, ["tuu"] = {"Tututni"}, ["tuv"] = {"Turkana"}, ["tuw"] = {"Tungus languages"}, ["tux"] = {"Tuxináwa"}, ["tuy"] = {"Tugen"}, ["tuz"] = {"Turka"}, ["tva"] = {"Vaghua"}, ["tvd"] = {"Tsuvadi"}, ["tve"] = {"Te'un"}, ["tvk"] = {"Southeast Ambrym"}, ["tvl"] = {"Тувалу"}, ["tvm"] = {"Tela-Masbuar"}, ["tvn"] = {"Tavoyan"}, ["tvo"] = {"Tidore"}, ["tvs"] = {"Taveta"}, ["tvt"] = {"Tutsa Naga"}, ["tvu"] = {"Tunen"}, ["tvw"] = {"Sedoa"}, ["tvx"] = {"Taivoan"}, ["tvy"] = {"Timor Pidgin"}, ["twa"] = {"Twana"}, ["twb"] = {"Western Tawbuid"}, ["twc"] = {"Teshenawa"}, ["twd"] = {"Twents"}, ["twe"] = {"Tewa (Indonesia)"}, ["twf"] = {"Northern Tiwa"}, ["twg"] = {"Tereweng"}, ["twh"] = {"Tai Dón"}, ["twl"] = {"Tawara"}, ["twm"] = {"Tawang Monpa"}, ["twn"] = {"Twendi"}, ["two"] = {"Tswapong"}, ["twp"] = {"Ere"}, ["twq"] = {"Tasawaq"}, ["twr"] = {"Southwestern Tarahumara"}, ["twt"] = {"Turiwára"}, ["twu"] = {"Termanu"}, ["tww"] = {"Tuwari"}, ["twx"] = {"Tewe"}, ["twy"] = {"Tawoyan"}, ["txa"] = {"Tombonuo"}, ["txb"] = {"Tokharian B"}, ["txc"] = {"Tsetsaut"}, ["txe"] = {"Totoli"}, ["txg"] = {"Tangut"}, ["txh"] = {"Thracian"}, ["txi"] = {"Ikpeng"}, ["txj"] = {"Tarjumo"}, ["txm"] = {"Tomini"}, ["txn"] = {"West Tarangan"}, ["txo"] = {"Toto"}, ["txq"] = {"Tii"}, ["txr"] = {"Tartessian"}, ["txs"] = {"Tonsea"}, ["txt"] = {"Citak"}, ["txu"] = {"Kayapó"}, ["txx"] = {"Tatana"}, ["txy"] = {"Tanosy Malagasy"}, ["tya"] = {"Tauya"}, ["tye"] = {"Kyanga"}, ["tyh"] = {"O'du"}, ["tyi"] = {"Teke-Tsaayi"}, ["tyj"] = {"Tai Do", "Tai Yo"}, ["tyl"] = {"Thu Lao"}, ["tyn"] = {"Kombai"}, ["typ"] = {"Thaypan"}, ["tyr"] = {"Tai Daeng"}, ["tys"] = {"Tày Sa Pa"}, ["tyt"] = {"Tày Tac"}, ["tyu"] = {"Kua"}, ["tyv"] = {"Тува"}, ["tyx"] = {"Teke-Tyee"}, ["tyy"] = {"Tiyaa"}, ["tyz"] = {"Tày"}, ["tza"] = {"Tanzanian Sign Language"}, ["tzh"] = {"Tzeltal"}, ["tzj"] = {"Tz'utujil"}, ["tzl"] = {"Talossan"}, ["tzm"] = {"Central Atlas Tamazight"}, ["tzn"] = {"Tugun"}, ["tzo"] = {"Tzotzil"}, ["tzx"] = {"Tabriak"}, ["uam"] = {"Uamué"}, ["uan"] = {"Kuan"}, ["uar"] = {"Tairuma"}, ["uba"] = {"Ubang"}, ["ubi"] = {"Ubi"}, ["ubl"] = {"Buhi'non Bikol"}, ["ubr"] = {"Ubir"}, ["ubu"] = {"Umbu-Ungu"}, ["uby"] = {"Ubykh"}, ["uda"] = {"Uda"}, ["ude"] = {"Udihe"}, ["udg"] = {"Muduga"}, ["udi"] = {"Udi"}, ["udj"] = {"Ujir"}, ["udl"] = {"Wuzlam"}, ["udm"] = {"Удмурт"}, ["udu"] = {"Uduk"}, ["ues"] = {"Kioko"}, ["ufi"] = {"Ufim"}, ["uga"] = {"Ugaritic"}, ["ugb"] = {"Kuku-Ugbanh"}, ["uge"] = {"Ughele"}, ["ugn"] = {"Ugandan Sign Language"}, ["ugo"] = {"Ugong"}, ["ugy"] = {"Uruguayan Sign Language"}, ["uha"] = {"Uhami"}, ["uhn"] = {"Damal"}, ["uis"] = {"Uisai"}, ["uiv"] = {"Iyive"}, ["uji"] = {"Tanjijili"}, ["uka"] = {"Kaburi"}, ["ukg"] = {"Ukuriguma"}, ["ukh"] = {"Ukhwejo"}, ["uki"] = {"Kui (India)"}, ["ukk"] = {"Muak Sa-aak"}, ["ukl"] = {"Ukrainian Sign Language"}, ["ukp"] = {"Ukpe-Bayobiri"}, ["ukq"] = {"Ukwa"}, ["uks"] = {"Urubú-Kaapor Sign Language", "Kaapor Sign Language"}, ["uku"] = {"Ukue"}, ["ukv"] = {"Kuku"}, ["ukw"] = {"Ukwuani-Aboh-Ndoni"}, ["uky"] = {"Kuuk-Yak"}, ["ula"] = {"Fungwa"}, ["ulb"] = {"Ulukwumi"}, ["ulc"] = {"Ulch"}, ["ule"] = {"Lule"}, ["ulf"] = {"Usku", "Afra"}, ["uli"] = {"Ulithian"}, ["ulk"] = {"Meriam Mir"}, ["ull"] = {"Ullatan"}, ["ulm"] = {"Ulumanda'"}, ["uln"] = {"Unserdeutsch"}, ["ulu"] = {"Uma' Lung"}, ["ulw"] = {"Ulwa"}, ["uma"] = {"Umatilla"}, ["umb"] = {"Umbundu"}, ["umc"] = {"Marrucinian"}, ["umd"] = {"Umbindhamu"}, ["umg"] = {"Morrobalama", "Umbuygamu"}, ["umi"] = {"Ukit"}, ["umm"] = {"Umon"}, ["umn"] = {"Makyan Naga"}, ["umo"] = {"Umotína"}, ["ump"] = {"Umpila"}, ["umr"] = {"Umbugarla"}, ["ums"] = {"Pendau"}, ["umu"] = {"Munsee"}, ["una"] = {"North Watut"}, ["und"] = {"Тодорхойгүй"}, ["une"] = {"Uneme"}, ["ung"] = {"Ngarinyin"}, ["uni"] = {"Uni"}, ["unk"] = {"Enawené-Nawé"}, ["unm"] = {"Unami"}, ["unn"] = {"Kurnai"}, ["unr"] = {"Mundari"}, ["unu"] = {"Unubahe"}, ["unx"] = {"Munda"}, ["unz"] = {"Unde Kaili"}, ["upi"] = {"Umeda"}, ["upv"] = {"Uripiv-Wala-Rano-Atchin"}, ["ura"] = {"Urarina"}, ["urb"] = {"Urubú-Kaapor", "Kaapor"}, ["urc"] = {"Urningangg"}, ["ure"] = {"Uru"}, ["urf"] = {"Uradhi"}, ["urg"] = {"Urigina"}, ["urh"] = {"Urhobo"}, ["uri"] = {"Urim"}, ["urj"] = {"Uralic languages"}, ["urk"] = {"Urak Lawoi'"}, ["url"] = {"Urali"}, ["urm"] = {"Urapmin"}, ["urn"] = {"Uruangnirin"}, ["uro"] = {"Ura (Papua New Guinea)"}, ["urp"] = {"Uru-Pa-In"}, ["urr"] = {"Lehalurup", "Löyöp"}, ["urt"] = {"Urat"}, ["uru"] = {"Urumi"}, ["urv"] = {"Uruava"}, ["urw"] = {"Sop"}, ["urx"] = {"Urimo"}, ["ury"] = {"Orya"}, ["urz"] = {"Uru-Eu-Wau-Wau"}, ["usa"] = {"Usarufa"}, ["ush"] = {"Ushojo"}, ["usi"] = {"Usui"}, ["usk"] = {"Usaghade"}, ["usp"] = {"Uspanteco"}, ["uss"] = {"us-Saare"}, ["usu"] = {"Uya"}, ["uta"] = {"Otank"}, ["ute"] = {"Ute-Southern Paiute"}, ["uth"] = {"ut-Hun"}, ["utp"] = {"Amba (Solomon Islands)"}, ["utr"] = {"Etulo"}, ["utu"] = {"Utu"}, ["uum"] = {"Urum"}, ["uun"] = {"Kulon-Pazeh"}, ["uur"] = {"Ura (Vanuatu)"}, ["uuu"] = {"U"}, ["uve"] = {"West Uvean", "Fagauvea"}, ["uvh"] = {"Uri"}, ["uvl"] = {"Lote"}, ["uwa"] = {"Kuku-Uwanh"}, ["uya"] = {"Doko-Uyanga"}, ["uzn"] = {"Northern Uzbek"}, ["uzs"] = {"Southern Uzbek"}, ["vaa"] = {"Vaagri Booli"}, ["vae"] = {"Vale"}, ["vaf"] = {"Vafsi"}, ["vag"] = {"Vagla"}, ["vah"] = {"Varhadi-Nagpuri"}, ["vai"] = {"Vai"}, ["vaj"] = {"Sekele", "Northwestern ǃKung", "Vasekele"}, ["val"] = {"Vehes"}, ["vam"] = {"Vanimo"}, ["van"] = {"Valman"}, ["vao"] = {"Vao"}, ["vap"] = {"Vaiphei"}, ["var"] = {"Huarijio"}, ["vas"] = {"Vasavi"}, ["vau"] = {"Vanuma"}, ["vav"] = {"Varli"}, ["vay"] = {"Wayu"}, ["vbb"] = {"Southeast Babar"}, ["vbk"] = {"Southwestern Bontok"}, ["vec"] = {"Венец"}, ["ved"] = {"Veddah"}, ["vel"] = {"Veluws"}, ["vem"] = {"Vemgo-Mabas"}, ["veo"] = {"Ventureño"}, ["vep"] = {"Veps"}, ["ver"] = {"Mom Jango"}, ["vgr"] = {"Vaghri"}, ["vgt"] = {"Vlaamse Gebarentaal", "Flemish Sign Language"}, ["vic"] = {"Virgin Islands Creole English"}, ["vid"] = {"Vidunda"}, ["vif"] = {"Vili"}, ["vig"] = {"Viemo"}, ["vil"] = {"Vilela"}, ["vin"] = {"Vinza"}, ["vis"] = {"Vishavan"}, ["vit"] = {"Viti"}, ["viv"] = {"Iduna"}, ["vka"] = {"Kariyarra"}, ["vkj"] = {"Kujarge"}, ["vkk"] = {"Kaur"}, ["vkl"] = {"Kulisusu"}, ["vkm"] = {"Kamakan"}, ["vkn"] = {"Koro Nulu"}, ["vko"] = {"Kodeoha"}, ["vkp"] = {"Korlai Creole Portuguese"}, ["vkt"] = {"Tenggarong Kutai Malay"}, ["vku"] = {"Kurrama"}, ["vkz"] = {"Koro Zuba"}, ["vlp"] = {"Valpei"}, ["vls"] = {"Vlaams"}, ["vma"] = {"Martuyhunira"}, ["vmb"] = {"Barbaram"}, ["vmc"] = {"Juxtlahuaca Mixtec"}, ["vmd"] = {"Mudu Koraga"}, ["vme"] = {"East Masela"}, ["vmf"] = {"Майны Франк"}, ["vmg"] = {"Lungalunga"}, ["vmh"] = {"Maraghei"}, ["vmi"] = {"Miwa"}, ["vmj"] = {"Ixtayutla Mixtec"}, ["vmk"] = {"Makhuwa-Shirima"}, ["vml"] = {"Malgana"}, ["vmm"] = {"Mitlatongo Mixtec"}, ["vmp"] = {"Soyaltepec Mazatec"}, ["vmq"] = {"Soyaltepec Mixtec"}, ["vmr"] = {"Marenje"}, ["vms"] = {"Moksela"}, ["vmu"] = {"Muluridyi"}, ["vmv"] = {"Valley Maidu"}, ["vmw"] = {"Makhuwa"}, ["vmx"] = {"Tamazola Mixtec"}, ["vmy"] = {"Ayautla Mazatec"}, ["vmz"] = {"Mazatlán Mazatec"}, ["vnk"] = {"Vano", "Lovono"}, ["vnm"] = {"Vinmavis", "Neve'ei"}, ["vnp"] = {"Vunapu"}, ["vor"] = {"Voro"}, ["vot"] = {"Votic"}, ["vra"] = {"Vera'a"}, ["vro"] = {"Võro"}, ["vrs"] = {"Varisi"}, ["vrt"] = {"Burmbar", "Banam Bay"}, ["vsi"] = {"Moldova Sign Language"}, ["vsl"] = {"Venezuelan Sign Language"}, ["vsv"] = {"Valencian Sign Language", "Llengua de signes valenciana"}, ["vto"] = {"Vitou"}, ["vum"] = {"Vumbu"}, ["vun"] = {"Vunjo"}, ["vut"] = {"Vute"}, ["vwa"] = {"Awa (China)"}, ["waa"] = {"Walla Walla"}, ["wab"] = {"Wab"}, ["wac"] = {"Wasco-Wishram"}, ["wad"] = {"Wamesa", "Wondama"}, ["wae"] = {"Walser"}, ["waf"] = {"Wakoná"}, ["wag"] = {"Wa'ema"}, ["wah"] = {"Watubela"}, ["wai"] = {"Wares"}, ["waj"] = {"Waffa"}, ["wak"] = {"Wakashan languages"}, ["wal"] = {"Wolaytta", "Wolaitta"}, ["wam"] = {"Wampanoag"}, ["wan"] = {"Wan"}, ["wao"] = {"Wappo"}, ["wap"] = {"Wapishana"}, ["waq"] = {"Wagiman"}, ["war"] = {"Waray (Philippines)"}, ["was"] = {"Washo"}, ["wat"] = {"Kaninuwa"}, ["wau"] = {"Waurá"}, ["wav"] = {"Waka"}, ["waw"] = {"Waiwai"}, ["wax"] = {"Watam", "Marangis"}, ["way"] = {"Wayana"}, ["waz"] = {"Wampur"}, ["wba"] = {"Warao"}, ["wbb"] = {"Wabo"}, ["wbe"] = {"Waritai"}, ["wbf"] = {"Wara"}, ["wbh"] = {"Wanda"}, ["wbi"] = {"Vwanji"}, ["wbj"] = {"Alagwa"}, ["wbk"] = {"Waigali"}, ["wbl"] = {"Wakhi"}, ["wbm"] = {"Wa"}, ["wbp"] = {"Warlpiri"}, ["wbq"] = {"Waddar"}, ["wbr"] = {"Wagdi"}, ["wbs"] = {"West Bengal Sign Language"}, ["wbt"] = {"Warnman"}, ["wbv"] = {"Wajarri"}, ["wbw"] = {"Woi"}, ["wca"] = {"Yanomámi"}, ["wci"] = {"Waci Gbe"}, ["wdd"] = {"Wandji"}, ["wdg"] = {"Wadaginam"}, ["wdj"] = {"Wadjiginy"}, ["wdk"] = {"Wadikali"}, ["wdu"] = {"Wadjigu"}, ["wdy"] = {"Wadjabangayi"}, ["wea"] = {"Wewaw"}, ["wec"] = {"Wè Western"}, ["wed"] = {"Wedau"}, ["weg"] = {"Wergaia"}, ["weh"] = {"Weh"}, ["wei"] = {"Kiunum"}, ["wem"] = {"Weme Gbe"}, ["wen"] = {"Sorbian languages"}, ["weo"] = {"Wemale"}, ["wep"] = {"Вестфали"}, ["wer"] = {"Weri"}, ["wes"] = {"Cameroon Pidgin"}, ["wet"] = {"Perai"}, ["weu"] = {"Rawngtu Chin"}, ["wew"] = {"Wejewa"}, ["wfg"] = {"Yafi", "Zorop"}, ["wga"] = {"Wagaya"}, ["wgb"] = {"Wagawaga"}, ["wgg"] = {"Wangkangurru", "Wangganguru"}, ["wgi"] = {"Wahgi"}, ["wgo"] = {"Waigeo"}, ["wgu"] = {"Wirangu"}, ["wgy"] = {"Warrgamay"}, ["wha"] = {"Sou Upaa", "Manusela"}, ["whg"] = {"North Wahgi"}, ["whk"] = {"Wahau Kenyah"}, ["whu"] = {"Wahau Kayan"}, ["wib"] = {"Southern Toussian"}, ["wic"] = {"Wichita"}, ["wie"] = {"Wik-Epa"}, ["wif"] = {"Wik-Keyangan"}, ["wig"] = {"Wik Ngathan"}, ["wih"] = {"Wik-Me'anha"}, ["wii"] = {"Minidien"}, ["wij"] = {"Wik-Iiyanh"}, ["wik"] = {"Wikalkan"}, ["wil"] = {"Wilawila"}, ["wim"] = {"Wik-Mungkan"}, ["win"] = {"Ho-Chunk"}, ["wir"] = {"Wiraféd"}, ["wiu"] = {"Wiru"}, ["wiv"] = {"Vitu"}, ["wiy"] = {"Wiyot"}, ["wja"] = {"Waja"}, ["wji"] = {"Warji"}, ["wka"] = {"Kw'adza"}, ["wkb"] = {"Kumbaran"}, ["wkd"] = {"Wakde", "Mo"}, ["wkl"] = {"Kalanadi"}, ["wkr"] = {"Keerray-Woorroong"}, ["wku"] = {"Kunduvadi"}, ["wkw"] = {"Wakawaka"}, ["wky"] = {"Wangkayutyuru"}, ["wla"] = {"Walio"}, ["wlc"] = {"Mwali Comorian"}, ["wle"] = {"Wolane"}, ["wlg"] = {"Kunbarlang"}, ["wlh"] = {"Welaun"}, ["wli"] = {"Waioli"}, ["wlk"] = {"Wailaki"}, ["wll"] = {"Wali (Sudan)"}, ["wlm"] = {"Middle Welsh"}, ["wlo"] = {"Wolio"}, ["wlr"] = {"Wailapa"}, ["wls"] = {"Wallisian"}, ["wlu"] = {"Wuliwuli"}, ["wlv"] = {"Wichí Lhamtés Vejoz"}, ["wlw"] = {"Walak"}, ["wlx"] = {"Wali (Ghana)"}, ["wly"] = {"Waling"}, ["wma"] = {"Mawa (Nigeria)"}, ["wmb"] = {"Wambaya"}, ["wmc"] = {"Wamas"}, ["wmd"] = {"Mamaindé"}, ["wme"] = {"Wambule"}, ["wmg"] = {"Western Minyag"}, ["wmh"] = {"Waima'a"}, ["wmi"] = {"Wamin"}, ["wmm"] = {"Maiwa (Indonesia)"}, ["wmn"] = {"Waamwang"}, ["wmo"] = {"Wom (Papua New Guinea)"}, ["wms"] = {"Wambon"}, ["wmt"] = {"Walmajarri"}, ["wmw"] = {"Mwani"}, ["wmx"] = {"Womo"}, ["wnb"] = {"Wanambre"}, ["wnc"] = {"Wantoat"}, ["wnd"] = {"Wandarang"}, ["wne"] = {"Waneci"}, ["wng"] = {"Wanggom"}, ["wni"] = {"Ndzwani Comorian"}, ["wnk"] = {"Wanukaka"}, ["wnm"] = {"Wanggamala"}, ["wnn"] = {"Wunumara"}, ["wno"] = {"Wano"}, ["wnp"] = {"Wanap"}, ["wnu"] = {"Usan"}, ["wnw"] = {"Wintu"}, ["wny"] = {"Wanyi", "Waanyi"}, ["woa"] = {"Kuwema", "Tyaraity"}, ["wob"] = {"Wè Northern"}, ["woc"] = {"Wogeo"}, ["wod"] = {"Wolani"}, ["woe"] = {"Woleaian"}, ["wof"] = {"Gambian Wolof"}, ["wog"] = {"Wogamusin"}, ["woi"] = {"Kamang"}, ["wok"] = {"Longto"}, ["wom"] = {"Wom (Nigeria)"}, ["won"] = {"Wongo"}, ["woo"] = {"Manombai"}, ["wor"] = {"Woria"}, ["wos"] = {"Hanga Hundi"}, ["wow"] = {"Wawonii"}, ["woy"] = {"Weyto"}, ["wpc"] = {"Maco"}, ["wrb"] = {"Waluwarra", "Warluwara"}, ["wrd"] = {"Warduji"}, ["wrg"] = {"Warungu", "Gudjal"}, ["wrh"] = {"Wiradjuri"}, ["wri"] = {"Wariyangga"}, ["wrk"] = {"Garrwa"}, ["wrl"] = {"Warlmanpa"}, ["wrm"] = {"Warumungu"}, ["wrn"] = {"Warnang"}, ["wro"] = {"Worrorra"}, ["wrp"] = {"Waropen"}, ["wrr"] = {"Wardaman"}, ["wrs"] = {"Waris"}, ["wru"] = {"Waru"}, ["wrv"] = {"Waruna"}, ["wrw"] = {"Gugu Warra"}, ["wrx"] = {"Wae Rana"}, ["wry"] = {"Merwari"}, ["wrz"] = {"Waray (Australia)"}, ["wsa"] = {"Warembori"}, ["wsg"] = {"Adilabad Gondi"}, ["wsi"] = {"Wusi"}, ["wsk"] = {"Waskia"}, ["wsr"] = {"Owenia"}, ["wss"] = {"Wasa"}, ["wsu"] = {"Wasu"}, ["wsv"] = {"Wotapuri-Katarqalai"}, ["wtf"] = {"Watiwa"}, ["wth"] = {"Wathawurrung"}, ["wti"] = {"Berta"}, ["wtk"] = {"Watakataui"}, ["wtm"] = {"Mewati"}, ["wtw"] = {"Wotu"}, ["wua"] = {"Wikngenchera"}, ["wub"] = {"Wunambal"}, ["wud"] = {"Wudu"}, ["wuh"] = {"Wutunhua"}, ["wul"] = {"Silimo"}, ["wum"] = {"Wumbvu"}, ["wun"] = {"Bungu"}, ["wur"] = {"Wurrugu"}, ["wut"] = {"Wutung"}, ["wuu"] = {"Wu Chinese"}, ["wuv"] = {"Wuvulu-Aua"}, ["wux"] = {"Wulna"}, ["wuy"] = {"Wauyai"}, ["wwa"] = {"Waama"}, ["wwb"] = {"Wakabunga"}, ["wwo"] = {"Wetamut", "Dorig"}, ["wwr"] = {"Warrwa"}, ["www"] = {"Wawa"}, ["wxa"] = {"Waxianghua"}, ["wxw"] = {"Wardandi"}, ["wya"] = {"Wyandot"}, ["wyb"] = {"Wangaaybuwan-Ngiyambaa"}, ["wyi"] = {"Woiwurrung"}, ["wym"] = {"Wymysorys"}, ["wyr"] = {"Wayoró"}, ["wyy"] = {"Western Fijian"}, ["xaa"] = {"Andalusian Arabic"}, ["xab"] = {"Sambe"}, ["xac"] = {"Kachari"}, ["xad"] = {"Adai"}, ["xae"] = {"Aequian"}, ["xag"] = {"Aghwan"}, ["xai"] = {"Kaimbé"}, ["xaj"] = {"Ararandewára"}, ["xak"] = {"Máku"}, ["xal"] = {"Халимаг", "Ойрад"}, ["xam"] = {"Цъхам"}, ["xan"] = {"Xamtanga"}, ["xao"] = {"Khao"}, ["xap"] = {"Apalachee"}, ["xaq"] = {"Aquitanian"}, ["xar"] = {"Karami"}, ["xas"] = {"Kamas"}, ["xat"] = {"Katawixi"}, ["xau"] = {"Kauwera"}, ["xav"] = {"Xavánte"}, ["xaw"] = {"Kawaiisu"}, ["xay"] = {"Kayan Mahakam"}, ["xbb"] = {"Lower Burdekin"}, ["xbc"] = {"Bactrian"}, ["xbd"] = {"Bindal"}, ["xbe"] = {"Bigambal"}, ["xbg"] = {"Bunganditj"}, ["xbi"] = {"Kombio"}, ["xbj"] = {"Birrpayi"}, ["xbm"] = {"Middle Breton"}, ["xbn"] = {"Kenaboi"}, ["xbo"] = {"Bolgarian"}, ["xbp"] = {"Bibbulman"}, ["xbr"] = {"Kambera"}, ["xbw"] = {"Kambiwá"}, ["xby"] = {"Batjala", "Batyala"}, ["xcb"] = {"Cumbric"}, ["xcc"] = {"Camunic"}, ["xce"] = {"Celtiberian"}, ["xcg"] = {"Cisalpine Gaulish"}, ["xch"] = {"Chemakum", "Chimakum"}, ["xcl"] = {"Classical Armenian"}, ["xcm"] = {"Comecrudo"}, ["xcn"] = {"Cotoname"}, ["xco"] = {"Chorasmian"}, ["xcr"] = {"Carian"}, ["xct"] = {"Classical Tibetan"}, ["xcu"] = {"Curonian"}, ["xcv"] = {"Chuvantsy"}, ["xcw"] = {"Coahuilteco"}, ["xcy"] = {"Cayuse"}, ["xda"] = {"Darkinyung"}, ["xdc"] = {"Dacian"}, ["xdk"] = {"Dharuk"}, ["xdm"] = {"Edomite"}, ["xdo"] = {"Kwandu"}, ["xdy"] = {"Malayic Dayak"}, ["xeb"] = {"Eblan"}, ["xed"] = {"Hdi"}, ["xeg"] = {"ǁXegwi"}, ["xel"] = {"Kelo"}, ["xem"] = {"Kembayan"}, ["xep"] = {"Epi-Olmec"}, ["xer"] = {"Xerénte"}, ["xes"] = {"Kesawai"}, ["xet"] = {"Xetá"}, ["xeu"] = {"Keoru-Ahia"}, ["xfa"] = {"Faliscan"}, ["xga"] = {"Galatian"}, ["xgb"] = {"Gbin"}, ["xgd"] = {"Gudang"}, ["xgf"] = {"Gabrielino-Fernandeño"}, ["xgg"] = {"Goreng"}, ["xgi"] = {"Garingbal"}, ["xgl"] = {"Galindan"}, ["xgm"] = {"Dharumbal", "Guwinmal"}, ["xgn"] = {"Mongolian languages"}, ["xgr"] = {"Garza"}, ["xgu"] = {"Unggumi"}, ["xgw"] = {"Guwa"}, ["xha"] = {"Harami"}, ["xhc"] = {"Hunnic"}, ["xhd"] = {"Hadrami"}, ["xhe"] = {"Khetrani"}, ["xhr"] = {"Hernican"}, ["xht"] = {"Hattic"}, ["xhu"] = {"Hurrian"}, ["xhv"] = {"Khua"}, ["xib"] = {"Iberian"}, ["xii"] = {"Xiri"}, ["xil"] = {"Illyrian"}, ["xin"] = {"Xinca"}, ["xir"] = {"Xiriâna"}, ["xis"] = {"Kisan"}, ["xiv"] = {"Indus Valley Language"}, ["xiy"] = {"Xipaya"}, ["xjb"] = {"Minjungbal"}, ["xjt"] = {"Jaitmatang"}, ["xka"] = {"Kalkoti"}, ["xkb"] = {"Northern Nago"}, ["xkc"] = {"Kho'ini"}, ["xkd"] = {"Mendalam Kayan"}, ["xke"] = {"Kereho"}, ["xkf"] = {"Khengkha"}, ["xkg"] = {"Kagoro"}, ["xki"] = {"Kenyan Sign Language"}, ["xkj"] = {"Kajali"}, ["xkk"] = {"Kaco'"}, ["xkl"] = {"Mainstream Kenyah"}, ["xkn"] = {"Kayan River Kayan"}, ["xko"] = {"Kiorr"}, ["xkp"] = {"Kabatei"}, ["xkq"] = {"Koroni"}, ["xkr"] = {"Xakriabá"}, ["xks"] = {"Kumbewaha"}, ["xkt"] = {"Kantosi"}, ["xku"] = {"Kaamba"}, ["xkv"] = {"Kgalagadi"}, ["xkw"] = {"Kembra"}, ["xkx"] = {"Karore"}, ["xky"] = {"Uma' Lasan"}, ["xkz"] = {"Kurtokha"}, ["xla"] = {"Kamula"}, ["xlb"] = {"Loup B"}, ["xlc"] = {"Lycian"}, ["xld"] = {"Lydian"}, ["xle"] = {"Lemnian"}, ["xlg"] = {"Ligurian (Ancient)"}, ["xli"] = {"Liburnian"}, ["xln"] = {"Alanic"}, ["xlo"] = {"Loup A"}, ["xlp"] = {"Lepontic"}, ["xls"] = {"Lusitanian"}, ["xlu"] = {"Cuneiform Luwian"}, ["xly"] = {"Elymian"}, ["xma"] = {"Mushungulu"}, ["xmb"] = {"Mbonga"}, ["xmc"] = {"Makhuwa-Marrevone"}, ["xmd"] = {"Mbudum"}, ["xme"] = {"Median"}, ["xmf"] = {"Mingrelian"}, ["xmg"] = {"Mengaka"}, ["xmh"] = {"Kugu-Muminh"}, ["xmj"] = {"Majera"}, ["xmk"] = {"Ancient Macedonian"}, ["xml"] = {"Malaysian Sign Language"}, ["xmm"] = {"Manado Malay"}, ["xmn"] = {"Manichaean Middle Persian"}, ["xmo"] = {"Morerebi"}, ["xmp"] = {"Kuku-Mu'inh"}, ["xmq"] = {"Kuku-Mangk"}, ["xmr"] = {"Meroitic"}, ["xms"] = {"Moroccan Sign Language"}, ["xmt"] = {"Matbat"}, ["xmu"] = {"Kamu"}, ["xmv"] = {"Antankarana Malagasy", "Tankarana Malagasy"}, ["xmw"] = {"Tsimihety Malagasy"}, ["xmx"] = {"Maden"}, ["xmy"] = {"Mayaguduna"}, ["xmz"] = {"Mori Bawah"}, ["xna"] = {"Ancient North Arabian"}, ["xnb"] = {"Kanakanabu"}, ["xnd"] = {"Na-Dene languages"}, ["xng"] = {"Middle Mongolian"}, ["xnh"] = {"Kuanhua"}, ["xni"] = {"Ngarigu"}, ["xnj"] = {"Ngoni (Tanzania)"}, ["xnk"] = {"Nganakarti"}, ["xnm"] = {"Ngumbarl"}, ["xnn"] = {"Northern Kankanay"}, ["xno"] = {"Англи-Норман"}, ["xnq"] = {"Ngoni (Mozambique)"}, ["xnr"] = {"Kangri"}, ["xns"] = {"Kanashi"}, ["xnt"] = {"Narragansett"}, ["xnu"] = {"Nukunul"}, ["xny"] = {"Nyiyaparli"}, ["xnz"] = {"Kenzi", "Mattoki"}, ["xoc"] = {"O'chi'chi'"}, ["xod"] = {"Kokoda"}, ["xog"] = {"Сога"}, ["xoi"] = {"Kominimung"}, ["xok"] = {"Xokleng"}, ["xom"] = {"Komo (Sudan)"}, ["xon"] = {"Konkomba"}, ["xoo"] = {"Xukurú"}, ["xop"] = {"Kopar"}, ["xor"] = {"Korubo"}, ["xow"] = {"Kowaki"}, ["xpa"] = {"Pirriya"}, ["xpb"] = {"Northeastern Tasmanian", "Pyemmairrener"}, ["xpc"] = {"Pecheneg"}, ["xpd"] = {"Oyster Bay Tasmanian"}, ["xpe"] = {"Liberia Kpelle"}, ["xpf"] = {"Southeast Tasmanian", "Nuenonne"}, ["xpg"] = {"Phrygian"}, ["xph"] = {"North Midlands Tasmanian", "Tyerrenoterpanner"}, ["xpi"] = {"Pictish"}, ["xpj"] = {"Mpalitjanh"}, ["xpk"] = {"Kulina Pano"}, ["xpl"] = {"Port Sorell Tasmanian"}, ["xpm"] = {"Pumpokol"}, ["xpn"] = {"Kapinawá"}, ["xpo"] = {"Pochutec"}, ["xpp"] = {"Puyo-Paekche"}, ["xpq"] = {"Mohegan-Pequot"}, ["xpr"] = {"Parthian"}, ["xps"] = {"Pisidian"}, ["xpt"] = {"Punthamara"}, ["xpu"] = {"Punic"}, ["xpv"] = {"Northern Tasmanian", "Tommeginne"}, ["xpw"] = {"Northwestern Tasmanian", "Peerapper"}, ["xpx"] = {"Southwestern Tasmanian", "Toogee"}, ["xpy"] = {"Puyo"}, ["xpz"] = {"Bruny Island Tasmanian"}, ["xqa"] = {"Karakhanid"}, ["xqt"] = {"Qatabanian"}, ["xra"] = {"Krahô"}, ["xrb"] = {"Eastern Karaboro"}, ["xrd"] = {"Gundungurra"}, ["xre"] = {"Kreye"}, ["xrg"] = {"Minang"}, ["xri"] = {"Krikati-Timbira"}, ["xrm"] = {"Armazic"}, ["xrn"] = {"Arin"}, ["xrr"] = {"Raetic"}, ["xrt"] = {"Aranama-Tamique"}, ["xru"] = {"Marriammu"}, ["xrw"] = {"Karawa"}, ["xsa"] = {"Sabaean"}, ["xsb"] = {"Sambal"}, ["xsc"] = {"Scythian"}, ["xsd"] = {"Sidetic"}, ["xse"] = {"Sempan"}, ["xsh"] = {"Shamang"}, ["xsi"] = {"Sio"}, ["xsj"] = {"Subi"}, ["xsl"] = {"South Slavey"}, ["xsm"] = {"Kasem"}, ["xsn"] = {"Sanga (Nigeria)"}, ["xso"] = {"Solano"}, ["xsp"] = {"Silopi"}, ["xsq"] = {"Makhuwa-Saka"}, ["xsr"] = {"Sherpa"}, ["xss"] = {"Assan"}, ["xsu"] = {"Sanumá"}, ["xsv"] = {"Sudovian"}, ["xsy"] = {"Saisiyat"}, ["xta"] = {"Alcozauca Mixtec"}, ["xtb"] = {"Chazumba Mixtec"}, ["xtc"] = {"Katcha-Kadugli-Miri"}, ["xtd"] = {"Diuxi-Tilantongo Mixtec"}, ["xte"] = {"Ketengban"}, ["xtg"] = {"Transalpine Gaulish"}, ["xth"] = {"Yitha Yitha"}, ["xti"] = {"Sinicahua Mixtec"}, ["xtj"] = {"San Juan Teita Mixtec"}, ["xtl"] = {"Tijaltepec Mixtec"}, ["xtm"] = {"Magdalena Peñasco Mixtec"}, ["xtn"] = {"Northern Tlaxiaco Mixtec"}, ["xto"] = {"Tokharian A"}, ["xtp"] = {"San Miguel Piedras Mixtec"}, ["xtq"] = {"Tumshuqese"}, ["xtr"] = {"Early Tripuri"}, ["xts"] = {"Sindihui Mixtec"}, ["xtt"] = {"Tacahua Mixtec"}, ["xtu"] = {"Cuyamecalco Mixtec"}, ["xtv"] = {"Thawa"}, ["xtw"] = {"Tawandê"}, ["xty"] = {"Yoloxochitl Mixtec"}, ["xua"] = {"Alu Kurumba"}, ["xub"] = {"Betta Kurumba"}, ["xud"] = {"Umiida"}, ["xug"] = {"Kunigami"}, ["xuj"] = {"Jennu Kurumba"}, ["xul"] = {"Нгунавал", "Нунукул"}, ["xum"] = {"Umbrian"}, ["xun"] = {"Unggaranggu"}, ["xuo"] = {"Kuo"}, ["xup"] = {"Upper Umpqua"}, ["xur"] = {"Urartian"}, ["xut"] = {"Kuthant"}, ["xuu"] = {"Kxoe", "Khwedam"}, ["xve"] = {"Venetic"}, ["xvi"] = {"Kamviri"}, ["xvn"] = {"Vandalic"}, ["xvo"] = {"Volscian"}, ["xvs"] = {"Vestinian"}, ["xwa"] = {"Kwaza"}, ["xwc"] = {"Woccon"}, ["xwd"] = {"Wadi Wadi"}, ["xwe"] = {"Xwela Gbe"}, ["xwg"] = {"Kwegu"}, ["xwj"] = {"Wajuk"}, ["xwk"] = {"Wangkumara"}, ["xwl"] = {"Western Xwla Gbe"}, ["xwo"] = {"Written Oirat"}, ["xwr"] = {"Kwerba Mamberamo"}, ["xwt"] = {"Wotjobaluk"}, ["xww"] = {"Wemba Wemba"}, ["xxb"] = {"Boro (Ghana)"}, ["xxk"] = {"Ke'o"}, ["xxm"] = {"Minkin"}, ["xxr"] = {"Koropó"}, ["xxt"] = {"Tambora"}, ["xya"] = {"Yaygir"}, ["xyb"] = {"Yandjibara"}, ["xyj"] = {"Mayi-Yapi"}, ["xyk"] = {"Mayi-Kulan"}, ["xyl"] = {"Yalakalore"}, ["xyt"] = {"Mayi-Thakurti"}, ["xyy"] = {"Yorta Yorta"}, ["xzh"] = {"Zhang-Zhung"}, ["xzm"] = {"Zemgalian"}, ["xzp"] = {"Ancient Zapotec"}, ["yaa"] = {"Yaminahua"}, ["yab"] = {"Yuhup"}, ["yac"] = {"Pass Valley Yali"}, ["yad"] = {"Yagua"}, ["yae"] = {"Pumé"}, ["yaf"] = {"Yaka (Democratic Republic of Congo)"}, ["yag"] = {"Yámana"}, ["yah"] = {"Yazgulyam"}, ["yai"] = {"Yagnobi"}, ["yaj"] = {"Banda-Yangere"}, ["yak"] = {"Yakama"}, ["yal"] = {"Yalunka"}, ["yam"] = {"Yamba"}, ["yan"] = {"Mayangna"}, ["yao"] = {"Yao"}, ["yap"] = {"Yapese"}, ["yaq"] = {"Yaqui"}, ["yar"] = {"Yabarana"}, ["yas"] = {"Nugunu (Cameroon)"}, ["yat"] = {"Yambeta"}, ["yau"] = {"Yuwana"}, ["yav"] = {"Yangben"}, ["yaw"] = {"Yawalapití"}, ["yax"] = {"Yauma"}, ["yay"] = {"Agwagwune"}, ["yaz"] = {"Lokaa"}, ["yba"] = {"Yala"}, ["ybb"] = {"Yemba"}, ["ybe"] = {"West Yugur"}, ["ybh"] = {"Yakha"}, ["ybi"] = {"Yamphu"}, ["ybj"] = {"Hasha"}, ["ybk"] = {"Bokha"}, ["ybl"] = {"Yukuben"}, ["ybm"] = {"Yaben"}, ["ybn"] = {"Yabaâna"}, ["ybo"] = {"Yabong"}, ["ybx"] = {"Yawiyo"}, ["yby"] = {"Yaweyuha"}, ["ych"] = {"Chesu"}, ["ycl"] = {"Lolopo"}, ["ycn"] = {"Yucuna"}, ["ycp"] = {"Chepya"}, ["yda"] = {"Yanda"}, ["ydd"] = {"Eastern Yiddish"}, ["yde"] = {"Yangum Dey"}, ["ydg"] = {"Yidgha"}, ["ydk"] = {"Yoidik"}, ["yea"] = {"Ravula"}, ["yec"] = {"Yeniche"}, ["yee"] = {"Yimas"}, ["yei"] = {"Yeni"}, ["yej"] = {"Yevanic"}, ["yel"] = {"Yela"}, ["yer"] = {"Tarok"}, ["yes"] = {"Nyankpa"}, ["yet"] = {"Yetfa"}, ["yeu"] = {"Yerukula"}, ["yev"] = {"Yapunda"}, ["yey"] = {"Yeyi"}, ["yga"] = {"Malyangapa"}, ["ygi"] = {"Yiningayi"}, ["ygl"] = {"Yangum Gel"}, ["ygm"] = {"Yagomi"}, ["ygp"] = {"Gepo"}, ["ygr"] = {"Yagaria"}, ["ygs"] = {"Yolŋu Sign Language"}, ["ygu"] = {"Yugul"}, ["ygw"] = {"Yagwoia"}, ["yha"] = {"Baha Buyang"}, ["yhd"] = {"Judeo-Iraqi Arabic"}, ["yhl"] = {"Hlepho Phowa"}, ["yhs"] = {"Yan-nhaŋu Sign Language"}, ["yia"] = {"Yinggarda"}, ["yif"] = {"Ache"}, ["yig"] = {"Wusa Nasu"}, ["yih"] = {"Western Yiddish"}, ["yii"] = {"Yidiny"}, ["yij"] = {"Yindjibarndi"}, ["yik"] = {"Dongshanba Lalo"}, ["yil"] = {"Yindjilandji"}, ["yim"] = {"Yimchungru Naga"}, ["yin"] = {"Riang Lai", "Yinchia"}, ["yip"] = {"Pholo"}, ["yiq"] = {"Miqie"}, ["yir"] = {"North Awyu"}, ["yis"] = {"Yis"}, ["yit"] = {"Eastern Lalu"}, ["yiu"] = {"Awu"}, ["yiv"] = {"Northern Nisu"}, ["yix"] = {"Axi Yi"}, ["yiz"] = {"Azhe"}, ["yka"] = {"Yakan"}, ["ykg"] = {"Northern Yukaghir"}, ["yki"] = {"Yoke"}, ["ykk"] = {"Yakaikeke"}, ["ykl"] = {"Khlula"}, ["ykm"] = {"Kap"}, ["ykn"] = {"Kua-nsi"}, ["yko"] = {"Yasa"}, ["ykr"] = {"Yekora"}, ["ykt"] = {"Kathu"}, ["yku"] = {"Kuamasi"}, ["yky"] = {"Yakoma"}, ["yla"] = {"Yaul"}, ["ylb"] = {"Yaleba"}, ["yle"] = {"Yele"}, ["ylg"] = {"Yelogu"}, ["yli"] = {"Angguruk Yali"}, ["yll"] = {"Yil"}, ["ylm"] = {"Limi"}, ["yln"] = {"Langnian Buyang"}, ["ylo"] = {"Naluo Yi"}, ["ylr"] = {"Yalarnnga"}, ["ylu"] = {"Aribwaung"}, ["yly"] = {"Nyâlayu", "Nyelâyu"}, ["ymb"] = {"Yambes"}, ["ymc"] = {"Southern Muji"}, ["ymd"] = {"Muda"}, ["yme"] = {"Yameo"}, ["ymg"] = {"Yamongeri"}, ["ymh"] = {"Mili"}, ["ymi"] = {"Moji"}, ["ymk"] = {"Makwe"}, ["yml"] = {"Iamalele"}, ["ymm"] = {"Maay"}, ["ymn"] = {"Yamna", "Sunum"}, ["ymo"] = {"Yangum Mon"}, ["ymp"] = {"Yamap"}, ["ymq"] = {"Qila Muji"}, ["ymr"] = {"Malasar"}, ["yms"] = {"Mysian"}, ["ymx"] = {"Northern Muji"}, ["ymz"] = {"Muzi"}, ["yna"] = {"Aluo"}, ["ynd"] = {"Yandruwandha"}, ["yne"] = {"Lang'e"}, ["yng"] = {"Yango"}, ["ynk"] = {"Naukan Yupik"}, ["ynl"] = {"Yangulam"}, ["ynn"] = {"Yana"}, ["yno"] = {"Yong"}, ["ynq"] = {"Yendang"}, ["yns"] = {"Yansi"}, ["ynu"] = {"Yahuna"}, ["yob"] = {"Yoba"}, ["yog"] = {"Yogad"}, ["yoi"] = {"Yonaguni"}, ["yok"] = {"Yokuts"}, ["yol"] = {"Yola"}, ["yom"] = {"Yombe"}, ["yon"] = {"Yongkom"}, ["yot"] = {"Yotti"}, ["yox"] = {"Yoron"}, ["yoy"] = {"Yoy"}, ["ypa"] = {"Phala"}, ["ypb"] = {"Labo Phowa"}, ["ypg"] = {"Phola"}, ["yph"] = {"Phupha"}, ["ypk"] = {"Yupik languages"}, ["ypm"] = {"Phuma"}, ["ypn"] = {"Ani Phowa"}, ["ypo"] = {"Alo Phola"}, ["ypp"] = {"Phupa"}, ["ypz"] = {"Phuza"}, ["yra"] = {"Yerakai"}, ["yrb"] = {"Yareba"}, ["yre"] = {"Yaouré"}, ["yrk"] = {"Ненец"}, ["yrl"] = {"Nhengatu"}, ["yrm"] = {"Yirrk-Mel"}, ["yrn"] = {"Yerong"}, ["yro"] = {"Yaroamë"}, ["yrs"] = {"Yarsun"}, ["yrw"] = {"Yarawata"}, ["yry"] = {"Yarluyandi"}, ["ysc"] = {"Yassic"}, ["ysd"] = {"Samatao"}, ["ysg"] = {"Sonaga"}, ["ysl"] = {"Yugoslavian Sign Language"}, ["ysm"] = {"Myanmar Sign Language"}, ["ysn"] = {"Sani"}, ["yso"] = {"Nisi (China)"}, ["ysp"] = {"Southern Lolopo"}, ["ysr"] = {"Sirenik Yupik"}, ["yss"] = {"Yessan-Mayo"}, ["ysy"] = {"Sanie"}, ["yta"] = {"Talu"}, ["ytl"] = {"Tanglang"}, ["ytp"] = {"Thopho"}, ["ytw"] = {"Yout Wam"}, ["yty"] = {"Yatay"}, ["yua"] = {"Юкатек", "Юкатек Маяа"}, ["yub"] = {"Yugambal"}, ["yuc"] = {"Yuchi"}, ["yud"] = {"Judeo-Tripolitanian Arabic"}, ["yue"] = {"Yue Chinese", "Cantonese"}, ["yuf"] = {"Havasupai-Walapai-Yavapai"}, ["yug"] = {"Yug"}, ["yui"] = {"Yurutí"}, ["yuj"] = {"Karkar-Yuri"}, ["yuk"] = {"Yuki"}, ["yul"] = {"Yulu"}, ["yum"] = {"Quechan"}, ["yun"] = {"Bena (Nigeria)"}, ["yup"] = {"Yukpa"}, ["yuq"] = {"Yuqui"}, ["yur"] = {"Yurok"}, ["yut"] = {"Yopno"}, ["yuw"] = {"Yau (Morobe Province)"}, ["yux"] = {"Southern Yukaghir"}, ["yuy"] = {"East Yugur"}, ["yuz"] = {"Yuracare"}, ["yva"] = {"Yawa"}, ["yvt"] = {"Yavitero"}, ["ywa"] = {"Kalou"}, ["ywg"] = {"Yinhawangka"}, ["ywl"] = {"Western Lalu"}, ["ywn"] = {"Yawanawa"}, ["ywq"] = {"Wuding-Luquan Yi"}, ["ywr"] = {"Yawuru"}, ["ywt"] = {"Xishanba Lalo", "Central Lalo"}, ["ywu"] = {"Wumeng Nasu"}, ["yww"] = {"Yawarawarga"}, ["yxa"] = {"Mayawali"}, ["yxg"] = {"Yagara"}, ["yxl"] = {"Yardliyawarra"}, ["yxm"] = {"Yinwum"}, ["yxu"] = {"Yuyu"}, ["yxy"] = {"Yabula Yabula"}, ["yyr"] = {"Yir Yoront"}, ["yyu"] = {"Yau (Sandaun Province)"}, ["yyz"] = {"Ayizi"}, ["yzg"] = {"E'ma Buyang"}, ["yzk"] = {"Zokhuo"}, ["zaa"] = {"Sierra de Juárez Zapotec"}, ["zab"] = {"Western Tlacolula Valley Zapotec", "San Juan Guelavía Zapotec"}, ["zac"] = {"Ocotlán Zapotec"}, ["zad"] = {"Cajonos Zapotec"}, ["zae"] = {"Yareni Zapotec"}, ["zaf"] = {"Ayoquesco Zapotec"}, ["zag"] = {"Zaghawa"}, ["zah"] = {"Zangwal"}, ["zai"] = {"Isthmus Zapotec"}, ["zaj"] = {"Zaramo"}, ["zak"] = {"Zanaki"}, ["zal"] = {"Zauzou"}, ["zam"] = {"Miahuatlán Zapotec"}, ["zao"] = {"Ozolotepec Zapotec"}, ["zap"] = {"Zapotec"}, ["zaq"] = {"Aloápam Zapotec"}, ["zar"] = {"Rincón Zapotec"}, ["zas"] = {"Santo Domingo Albarradas Zapotec"}, ["zat"] = {"Tabaa Zapotec"}, ["zau"] = {"Zangskari"}, ["zav"] = {"Yatzachi Zapotec"}, ["zaw"] = {"Mitla Zapotec"}, ["zax"] = {"Xadani Zapotec"}, ["zay"] = {"Zayse-Zergulla", "Zaysete"}, ["zaz"] = {"Zari"}, ["zba"] = {"Balaibalan"}, ["zbc"] = {"Central Berawan"}, ["zbe"] = {"East Berawan"}, ["zbl"] = {"Blissymbols", "Bliss", "Blissymbolics"}, ["zbt"] = {"Batui"}, ["zbu"] = {"Bu (Bauchi State)"}, ["zbw"] = {"West Berawan"}, ["zca"] = {"Coatecas Altas Zapotec"}, ["zch"] = {"Central Hongshuihe Zhuang"}, ["zdj"] = {"Комор"}, ["zea"] = {"Zeeuws"}, ["zeg"] = {"Zenag"}, ["zeh"] = {"Eastern Hongshuihe Zhuang"}, ["zen"] = {"Zenaga"}, ["zga"] = {"Kinga"}, ["zgb"] = {"Guibei Zhuang"}, ["zgh"] = {"Стандарт Мароккогийн Бербер"}, ["zgm"] = {"Minz Zhuang"}, ["zgn"] = {"Guibian Zhuang"}, ["zgr"] = {"Magori"}, ["zhb"] = {"Zhaba"}, ["zhd"] = {"Dai Zhuang"}, ["zhi"] = {"Zhire"}, ["zhn"] = {"Nong Zhuang"}, ["zhw"] = {"Zhoa"}, ["zhx"] = {"Chinese (family)"}, ["zia"] = {"Zia"}, ["zib"] = {"Zimbabwe Sign Language"}, ["zik"] = {"Zimakani"}, ["zil"] = {"Zialo"}, ["zim"] = {"Mesme"}, ["zin"] = {"Zinza"}, ["ziw"] = {"Zigula"}, ["ziz"] = {"Zizilivakan"}, ["zka"] = {"Kaimbulawa"}, ["zkb"] = {"Koibal"}, ["zkd"] = {"Kadu"}, ["zkg"] = {"Koguryo"}, ["zkh"] = {"Khorezmian"}, ["zkk"] = {"Karankawa"}, ["zkn"] = {"Kanan"}, ["zko"] = {"Kott"}, ["zkp"] = {"São Paulo Kaingáng"}, ["zkr"] = {"Zakhring"}, ["zkt"] = {"Kitan"}, ["zku"] = {"Kaurna"}, ["zkv"] = {"Krevinian"}, ["zkz"] = {"Khazar"}, ["zla"] = {"Zula"}, ["zle"] = {"Зүүн Слав хэлнүүд"}, ["zlj"] = {"Liujiang Zhuang"}, ["zlm"] = {"Malay (individual language)"}, ["zln"] = {"Lianshan Zhuang"}, ["zlq"] = {"Liuqian Zhuang"}, ["zls"] = {"South Slavic languages"}, ["zlw"] = {"West Slavic languages"}, ["zma"] = {"Manda (Australia)"}, ["zmb"] = {"Zimba"}, ["zmc"] = {"Margany"}, ["zmd"] = {"Maridan"}, ["zme"] = {"Mangerr"}, ["zmf"] = {"Mfinu"}, ["zmg"] = {"Marti Ke"}, ["zmh"] = {"Makolkol"}, ["zmi"] = {"Negeri Sembilan Malay"}, ["zmj"] = {"Maridjabin"}, ["zmk"] = {"Mandandanyi"}, ["zml"] = {"Matngala"}, ["zmm"] = {"Marimanindji", "Marramaninyshi"}, ["zmn"] = {"Mbangwe"}, ["zmo"] = {"Molo"}, ["zmp"] = {"Mpuono"}, ["zmq"] = {"Mituku"}, ["zmr"] = {"Maranunggu"}, ["zms"] = {"Mbesa"}, ["zmt"] = {"Maringarr"}, ["zmu"] = {"Muruwari"}, ["zmv"] = {"Mbariman-Gudhinma"}, ["zmw"] = {"Mbo (Democratic Republic of Congo)"}, ["zmx"] = {"Bomitaba"}, ["zmy"] = {"Mariyedi"}, ["zmz"] = {"Mbandja"}, ["zna"] = {"Zan Gula"}, ["znd"] = {"Zande languages"}, ["zne"] = {"Zande (individual language)"}, ["zng"] = {"Mang"}, ["znk"] = {"Manangkari"}, ["zns"] = {"Mangas"}, ["zoc"] = {"Copainalá Zoque"}, ["zoh"] = {"Chimalapa Zoque"}, ["zom"] = {"Zou"}, ["zoo"] = {"Asunción Mixtepec Zapotec"}, ["zoq"] = {"Tabasco Zoque"}, ["zor"] = {"Rayón Zoque"}, ["zos"] = {"Francisco León Zoque"}, ["zpa"] = {"Lachiguiri Zapotec"}, ["zpb"] = {"Yautepec Zapotec"}, ["zpc"] = {"Choapan Zapotec"}, ["zpd"] = {"Southeastern Ixtlán Zapotec"}, ["zpe"] = {"Petapa Zapotec"}, ["zpf"] = {"San Pedro Quiatoni Zapotec"}, ["zpg"] = {"Guevea De Humboldt Zapotec"}, ["zph"] = {"Totomachapan Zapotec"}, ["zpi"] = {"Santa María Quiegolani Zapotec"}, ["zpj"] = {"Quiavicuzas Zapotec"}, ["zpk"] = {"Tlacolulita Zapotec"}, ["zpl"] = {"Lachixío Zapotec"}, ["zpm"] = {"Mixtepec Zapotec"}, ["zpn"] = {"Santa Inés Yatzechi Zapotec"}, ["zpo"] = {"Amatlán Zapotec"}, ["zpp"] = {"El Alto Zapotec"}, ["zpq"] = {"Zoogocho Zapotec"}, ["zpr"] = {"Santiago Xanica Zapotec"}, ["zps"] = {"Coatlán Zapotec"}, ["zpt"] = {"San Vicente Coatlán Zapotec"}, ["zpu"] = {"Yalálag Zapotec"}, ["zpv"] = {"Chichicapan Zapotec"}, ["zpw"] = {"Zaniza Zapotec"}, ["zpx"] = {"San Baltazar Loxicha Zapotec"}, ["zpy"] = {"Mazaltepec Zapotec"}, ["zpz"] = {"Texmelucan Zapotec"}, ["zqe"] = {"Qiubei Zhuang"}, ["zra"] = {"Kara (Korea)"}, ["zrg"] = {"Mirgan"}, ["zrn"] = {"Zerenkel"}, ["zro"] = {"Záparo"}, ["zrp"] = {"Zarphatic"}, ["zrs"] = {"Mairasi"}, ["zsa"] = {"Sarasira"}, ["zsk"] = {"Kaskean"}, ["zsl"] = {"Zambian Sign Language"}, ["zsm"] = {"Standard Malay"}, ["zsr"] = {"Southern Rincon Zapotec"}, ["zsu"] = {"Sukurum"}, ["zte"] = {"Elotepec Zapotec"}, ["ztg"] = {"Xanaguía Zapotec"}, ["ztl"] = {"Lapaguía-Guivini Zapotec"}, ["ztm"] = {"San Agustín Mixtepec Zapotec"}, ["ztn"] = {"Santa Catarina Albarradas Zapotec"}, ["ztp"] = {"Loxicha Zapotec"}, ["ztq"] = {"Quioquitani-Quierí Zapotec"}, ["zts"] = {"Tilquiapan Zapotec"}, ["ztt"] = {"Tejalapan Zapotec"}, ["ztu"] = {"Güilá Zapotec"}, ["ztx"] = {"Zaachila Zapotec"}, ["zty"] = {"Yatee Zapotec"}, ["zua"] = {"Zeem"}, ["zuh"] = {"Tokano"}, ["zum"] = {"Kumzari"}, ["zun"] = {"Zuni"}, ["zuy"] = {"Zumaya"}, ["zwa"] = {"Zay"}, ["zxx"] = {"No linguistic content", "Not applicable"}, ["zyb"] = {"Yongbei Zhuang"}, ["zyg"] = {"Yang Zhuang"}, ["zyj"] = {"Youjiang Zhuang"}, ["zyn"] = {"Yongnan Zhuang"}, ["zyp"] = {"Zyphe Chin"}, ["zza"] = {"Zaza", "Dimili", "Dimli (macrolanguage)", "Kirdki", "Kirmanjki (macrolanguage)", "Zazaki"}, ["zzj"] = {"Zuojiang Zhuang"} } local deprecated = { ["in"] = {"Indonesian"}, ["iw"] = {"Еврей"}, ["ji"] = {"Yiddish"}, ["jw"] = {"Javanese"}, ["mo"] = {"Moldavian", "Moldovan"}, ["aam"] = {"Aramanik"}, ["adp"] = {"Adap"}, ["agp"] = {"Paranan"}, ["ais"] = {"Nataoran Amis"}, ["aoh"] = {"Arma"}, ["asd"] = {"Asas"}, ["aue"] = {"ǂKxʼauǁʼein"}, ["ayx"] = {"Ayi (China)"}, ["ayy"] = {"Tayabas Ayta"}, ["baz"] = {"Tunen"}, ["bbz"] = {"Babalia Creole Arabic"}, ["bgm"] = {"Baga Mboteni"}, ["bhk"] = {"Albay Bicolano"}, ["bic"] = {"Bikaru"}, ["bij"] = {"Vaghat-Ya-Bijim-Legeri"}, ["bjd"] = {"Bandjigali"}, ["bjq"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bkb"] = {"Finallig"}, ["blg"] = {"Balau"}, ["bmy"] = {"Bemba (Democratic Republic of Congo)"}, ["bpb"] = {"Barbacoas"}, ["btb"] = {"Beti (Cameroon)"}, ["btl"] = {"Bhatola"}, ["bxx"] = {"Borna (Democratic Republic of Congo)"}, ["byy"] = {"Buya"}, ["cbe"] = {"Chipiajes"}, ["cbh"] = {"Cagua"}, ["cca"] = {"Cauca"}, ["ccq"] = {"Chaungtha"}, ["cdg"] = {"Chamari"}, ["cjr"] = {"Chorotega"}, ["cka"] = {"Khumi Awa Chin"}, ["cmk"] = {"Chimakum"}, ["coy"] = {"Coyaima"}, ["cqu"] = {"Chilean Quechua"}, ["cum"] = {"Cumeral"}, ["daf"] = {"Dan"}, ["dap"] = {"Nisi (India)"}, ["dgu"] = {"Degaru"}, ["dha"] = {"Dhanwar (India)"}, ["dit"] = {"Dirari"}, ["djl"] = {"Djiwarli"}, ["dkl"] = {"Kolum So Dogon"}, ["drh"] = {"Darkhat"}, ["drr"] = {"Dororo"}, ["drw"] = {"Darwazi"}, ["dud"] = {"Hun-Saare"}, ["duj"] = {"Dhuwal"}, ["dwl"] = {"Walo Kumbe Dogon"}, ["dzd"] = {"Daza"}, ["ekc"] = {"Eastern Karnic"}, ["elp"] = {"Elpaputih"}, ["emo"] = {"Emok"}, ["gav"] = {"Gabutamon"}, ["gbc"] = {"Garawa"}, ["gfx"] = {"Mangetti Dune ǃXung"}, ["ggn"] = {"Eastern Gurung"}, ["ggo"] = {"Southern Gondi"}, ["ggr"] = {"Aghu Tharnggalu"}, ["gio"] = {"Gelao"}, ["gji"] = {"Geji"}, ["gli"] = {"Guliguli"}, ["gti"] = {"Gbati-ri"}, ["guv"] = {"Gey"}, ["hrr"] = {"Horuru"}, ["iap"] = {"Iapama"}, ["ibi"] = {"Ibilo"}, ["ill"] = {"Iranun"}, ["ilw"] = {"Talur"}, ["ime"] = {"Imeraguen"}, ["izi"] = {"Izi-Ezaa-Ikwo-Mgbo"}, ["jar"] = {"Jarawa (Nigeria)"}, ["jeg"] = {"Jeng"}, ["kbf"] = {"Kakauhua"}, ["kdv"] = {"Kado"}, ["kgc"] = {"Kasseng"}, ["kgd"] = {"Kataang"}, ["kgh"] = {"Upper Tanudan Kalinga"}, ["kjf"] = {"Khalaj [Indo-Iranian]"}, ["koj"] = {"Sara Dunjo"}, ["kox"] = {"Coxima"}, ["kpp"] = {"Paku Karen"}, ["krm"] = {"Krim"}, ["ktr"] = {"Kota Marudu Tinagas"}, ["kvs"] = {"Kunggara"}, ["kwq"] = {"Kwak"}, ["kxe"] = {"Kakihum"}, ["kxl"] = {"Nepali Kurux"}, ["kxu"] = {"Kui (India)"}, ["kzh"] = {"Kenuzi-Dongola"}, ["kzj"] = {"Coastal Kadazan"}, ["kzt"] = {"Tambunan Dusun"}, ["lba"] = {"Lui"}, ["leg"] = {"Lengua"}, ["lii"] = {"Lingkhim"}, ["llo"] = {"Khlor"}, ["lmm"] = {"Lamam"}, ["lmz"] = {"Lumbee"}, ["lsg"] = {"Lyons Sign Language"}, ["meg"] = {"Mea"}, ["mgx"] = {"Omati"}, ["mhh"] = {"Maskoy Pidgin"}, ["mja"] = {"Mahei"}, ["mld"] = {"Malakhel"}, ["mnt"] = {"Maykulan"}, ["mof"] = {"Mohegan-Montauk-Narragansett"}, ["mst"] = {"Cataelano Mandaya"}, ["mvm"] = {"Muya"}, ["mwd"] = {"Mudbura"}, ["mwj"] = {"Maligo"}, ["mwx"] = {"Mediak"}, ["mwy"] = {"Mosiro"}, ["myd"] = {"Maramba"}, ["myi"] = {"Mina (India)"}, ["myq"] = {"Forest Maninka"}, ["myt"] = {"Sangab Mandaya"}, ["nad"] = {"Nijadali"}, ["nbf"] = {"Naxi"}, ["nbx"] = {"Ngura"}, ["ncp"] = {"Ndaktup"}, ["ngo"] = {"Ngoni"}, ["nln"] = {"Durango Nahuatl"}, ["nlr"] = {"Ngarla"}, ["nns"] = {"Ningye"}, ["nnx"] = {"Ngong"}, ["noo"] = {"Nootka"}, ["nts"] = {"Natagaimas"}, ["nxu"] = {"Narau"}, ["ome"] = {"Omejes"}, ["oun"] = {"ǃOǃung"}, ["pat"] = {"Papitalai"}, ["pbz"] = {"Palu"}, ["pcr"] = {"Panang"}, ["pgy"] = {"Pongyong"}, ["plp"] = {"Palpa"}, ["pmc"] = {"Palumata"}, ["pmu"] = {"Mirpur Panjabi"}, ["pod"] = {"Ponares"}, ["ppa"] = {"Pao"}, ["ppr"] = {"Piru"}, ["prb"] = {"Lua'"}, ["pry"] = {"Pray 3"}, ["puk"] = {"Pu Ko"}, ["puz"] = {"Purum Naga"}, ["rie"] = {"Rien"}, ["rmr"] = {"Caló"}, ["rna"] = {"Runa"}, ["rsi"] = {"Rennellese Sign Language"}, ["sap"] = {"Sanapaná"}, ["sca"] = {"Sansu"}, ["sdm"] = {"Semandang"}, ["sgl"] = {"Sanglechi-Ishkashimi"}, ["sgo"] = {"Songa"}, ["skk"] = {"Sok"}, ["snh"] = {"Shinabo"}, ["sul"] = {"Surigaonon"}, ["sum"] = {"Sumo-Mayangna"}, ["svr"] = {"Savara"}, ["tbb"] = {"Tapeba"}, ["tdu"] = {"Tempasuk Dusun"}, ["tgg"] = {"Tangga"}, ["thc"] = {"Tai Hang Tong"}, ["thw"] = {"Thudam"}, ["thx"] = {"The"}, ["tid"] = {"Tidong"}, ["tie"] = {"Tingal"}, ["tkk"] = {"Takpa"}, ["tlw"] = {"South Wemale"}, ["tmp"] = {"Tai Mène"}, ["tne"] = {"Tinoc Kallahan"}, ["tnf"] = {"Tangshewi"}, ["toe"] = {"Tomedes"}, ["tsf"] = {"Southwestern Tamang"}, ["unp"] = {"Worora"}, ["uok"] = {"Uokha"}, ["vki"] = {"Ija-Zuba"}, ["wgw"] = {"Wagawaga"}, ["wit"] = {"Wintu"}, ["wiw"] = {"Wirangu"}, ["wra"] = {"Warapu"}, ["xba"] = {"Kamba (Brazil)"}, ["xbx"] = {"Kabixí"}, ["xia"] = {"Xiandao"}, ["xip"] = {"Xipináwa"}, ["xkh"] = {"Karahawyana"}, ["xrq"] = {"Karranga"}, ["xtz"] = {"Tasmanian"}, ["ybd"] = {"Yangbye"}, ["yds"] = {"Yiddish Sign Language"}, ["yen"] = {"Yendang"}, ["yiy"] = {"Yir Yoront"}, ["yma"] = {"Yamphe"}, ["ymt"] = {"Mator-Taygi-Karagas"}, ["ynh"] = {"Yangho"}, ["yos"] = {"Yos"}, ["yri"] = {"Yarí"}, ["yuu"] = {"Yugh"}, ["zir"] = {"Ziriya"} } return { active = active, deprecated = deprecated, } 3nvf0yq9znu7rut3u1vydbe9dmsran2 828 113561 859843 853169 2026-06-22T22:35:39Z Enkhsaihan2005 64429 859843 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local function round(n, decimals) local pow = 10^(decimals or 0) return math.floor(n * pow + 0.5) / pow end function p.getMapParams(map, frame) if not map then error('The name of the location map definition to use must be specified', 2) end local moduletitle = mw.title.new('Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/' .. map) if not moduletitle then error(string.format('%q is not a valid name for a location map definition', map), 2) elseif moduletitle.exists then local mapData = mw.loadData('Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/' .. map) return function(name, params) if name == nil then return 'Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/' .. map elseif mapData[name] == nil then return '' elseif params then return mw.message.newRawMessage(tostring(mapData[name]), unpack(params)):plain() else return mapData[name] end end else error('Заасан байршлын газрын зургийн тодорхойлолтыг олж чадсангүй: "Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/' .. map .. '" байхгүй байна', 2) end end function p.data(frame, args, map) if not args then args = getArgs(frame, {frameOnly = true}) end if not map then map = p.getMapParams(args[1], frame) end local params = {} for k,v in ipairs(args) do if k > 2 then params[k-2] = v end end return map(args[2], #params ~= 0 and params) end local hemisphereMultipliers = { longitude = { W = -1, w = -1, E = 1, e = 1 }, latitude = { S = -1, s = -1, N = 1, n = 1 } } local function decdeg(degrees, minutes, seconds, hemisphere, decimal, direction) if decimal then if degrees then error('Decimal and DMS degrees cannot both be provided for ' .. direction, 2) elseif minutes then error('Minutes can only be provided with DMS degrees for ' .. direction, 2) elseif seconds then error('Seconds can only be provided with DMS degrees for ' .. direction, 2) elseif hemisphere then error('A hemisphere can only be provided with DMS degrees for ' .. direction, 2) end local retval = tonumber(decimal) if retval then return retval end error('The value "' .. decimal .. '" provided for ' .. direction .. ' is not valid', 2) elseif seconds and not minutes then error('Seconds were provided for ' .. direction .. ' without minutes also being provided', 2) elseif not degrees then if minutes then error('Minutes were provided for ' .. direction .. ' without degrees also being provided', 2) elseif hemisphere then error('A hemisphere was provided for ' .. direction .. ' without degrees also being provided', 2) end return nil end decimal = tonumber(degrees) if not decimal then error('The degree value "' .. degrees .. '" provided for ' .. direction .. ' is not valid', 2) elseif minutes and not tonumber(minutes) then error('The minute value "' .. minutes .. '" provided for ' .. direction .. ' is not valid', 2) elseif seconds and not tonumber(seconds) then error('The second value "' .. seconds .. '" provided for ' .. direction .. ' is not valid', 2) end decimal = decimal + (minutes or 0)/60 + (seconds or 0)/3600 if hemisphere then local multiplier = hemisphereMultipliers[direction][hemisphere] if not multiplier then error('The hemisphere "' .. hemisphere .. '" provided for ' .. direction .. ' is not valid', 2) end decimal = decimal * multiplier end return decimal end -- Finds a parameter in a transclusion of {{Coord}}. local function coord2text(para,coord) -- this should be changed for languages which do not use Arabic numerals or the degree sign local lat, long = mw.ustring.match(coord,'<span class="p%-latitude latitude">([^<]+)</span><span class="p%-longitude longitude">([^<]+)</span>') if lat then return tonumber(para == 'longitude' and long or lat) end local result = mw.text.split(mw.ustring.match(coord,'%-?[%.%d]+°[NS] %-?[%.%d]+°[EW]') or '', '[ °]') if para == 'longitude' then result = {result[3], result[4]} end if not tonumber(result[1]) or not result[2] then mw.log('Malformed coordinates value') mw.logObject(para, 'para') mw.logObject(coord, 'coord') return error('Malformed coordinates value', 2) end return tonumber(result[1]) * hemisphereMultipliers[para][result[2]] end -- effectively make removeBlanks false for caption and maplink, and true for everything else -- if useWikidata is present but blank, convert it to false instead of nil -- p.top, p.bottom, and their callers need to use this function p.valueFunc(key, value) if value then value = mw.text.trim(value) end if value ~= '' or key == 'caption' or key == 'maplink' then return value elseif key == 'useWikidata' then return false end end local function getContainerImage(args, map) if args.AlternativeMap then return args.AlternativeMap elseif args.relief then local digits = mw.ustring.match(args.relief,'^[1-9][0-9]?$') or '1' -- image1 to image99 if map('image' .. digits) ~= '' then return map('image' .. digits) end end return map('image') end function p.top(frame, args, map) if not args then args = getArgs(frame, {frameOnly = true, valueFunc = p.valueFunc}) end if not map then map = p.getMapParams(args[1], frame) end local width local default_as_number = tonumber(mw.ustring.match(tostring(args.default_width),"%d*")) if not args.width then width = round((default_as_number or 240) * (tonumber(map('defaultscale')) or 1)) elseif mw.ustring.sub(args.width, -2) == 'px' then width = mw.ustring.sub(args.width, 1, -3) else width = args.width end local width_as_number = tonumber(mw.ustring.match(tostring(width),"%d*")) or 0; if width_as_number == 0 then -- check to see if width is junk. If it is, then use default calculation width = round((default_as_number or 240) * (tonumber(map('defaultscale')) or 1)) width_as_number = tonumber(mw.ustring.match(tostring(width),"%d*")) or 0; end if args.max_width ~= "" and args.max_width ~= nil then -- check to see if width bigger than max_width local max_as_number = tonumber(mw.ustring.match(args.max_width,"%d*")) or 0; if width_as_number>max_as_number and max_as_number>0 then width = args.max_width; end end local retval = frame:extensionTag{name = 'templatestyles', args = {src = 'Module:Байршлын газрын зураг/styles.css'}} if args.float == 'center' then retval = retval .. '<div class="center">' end if args.caption and args.caption ~= '' and args.border ~= 'infobox' then retval = retval .. '<div class="locmap noresize thumb ' if args.float == '"left"' or args.float == 'left' then retval = retval .. 'floatleft' elseif args.float == '"center"' or args.float == 'center' or args.float == '"none"' or args.float == 'none' then retval = retval .. 'tnone' else retval = retval .. 'floatright' end retval = retval .. '"><div class="thumbinner" style="width:' .. (width + 2) .. 'px' if args.border == 'none' then retval = retval .. ';border:none' elseif args.border then retval = retval .. ';border-color:' .. args.border end retval = retval .. '"><div style="position:relative;width:' .. width .. 'px' .. (args.border ~= 'none' and ';border:1px solid lightgray">' or '">') else retval = retval .. '<div class="locmap" style="width:' .. width .. 'px;' if args.float == '"left"' or args.float == 'left' then retval = retval .. 'float:left;clear:left' elseif args.float == '"center"' or args.float == 'center' then retval = retval .. 'float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto' elseif args.float == '"none"' or args.float == 'none' then retval = retval .. 'float:none;clear:none' else retval = retval .. 'float:right;clear:right' end retval = retval .. '"><div style="width:' .. width .. 'px;padding:0"><div style="position:relative;width:' .. width .. 'px">' end local image = getContainerImage(args, map) local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle() retval = string.format( '%s[[File:%s|%spx|%s%s|class=notpageimage noviewer]]', retval, image, width, args.alt or ((args.label or currentTitle.text) .. ', ' .. map('name')), args.maplink and ('|link=' .. args.maplink) or '' ) if args.caption and args.caption ~= '' then if (currentTitle.namespace == 0) and mw.ustring.find(args.caption, '##') then retval = retval .. '[[Category:Pages using location map with a double number sign in the caption]]' end end if args.overlay_image then return retval .. '<div style="position:absolute;top:0;left:0">[[File:' .. args.overlay_image .. '|' .. width .. 'px|class=notpageimage noviewer]]</div>' else return retval end end function p.bottom(frame, args, map) if not args then args = getArgs(frame, {frameOnly = true, valueFunc = p.valueFunc}) end if not map then map = p.getMapParams(args[1], frame) end local retval = '</div>' local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle() if not args.caption or args.border == 'infobox' then if args.border then retval = retval .. '<div style="padding-top:0.2em">' else retval = retval .. '<div style="font-size:91%;padding-top:3px">' end retval = retval .. (args.caption or (args.label or currentTitle.text) .. ' (' .. map('name') .. ')') .. '</div>' elseif args.caption ~= '' then -- This is not the pipe trick. We're creating a link with no text on purpose, so that CSS can give us a nice image retval = retval .. '<div class="thumbcaption"><div class="magnify">[[:File:' .. getContainerImage(args, map) .. '| ]]</div>' .. args.caption .. '</div>' end if args.switcherLabel then retval = retval .. '<span class="switcher-label" style="display:none">' .. args.switcherLabel .. '</span>' elseif args.autoSwitcherLabel then retval = retval .. '<span class="switcher-label" style="display:none">' .. map('name') .. ' дахь байршил</span>' end retval = retval .. '</div></div>' if args.caption_undefined then mw.log('Removed parameter caption_undefined used.') local parent = frame:getParent() if parent then mw.log('Parent is ' .. parent:getTitle()) end mw.logObject(args, 'args') if currentTitle.namespace == 0 then retval = retval .. '[[Category:Location maps with removed parameters|caption_undefined]]' end end if map('skew') ~= '' or map('lat_skew') ~= '' or map('crosses180') ~= '' or map('type') ~= '' then mw.log('Removed parameter used in map definition ' .. map()) if currentTitle.namespace == 0 then local key = (map('skew') ~= '' and 'skew' or '') .. (map('lat_skew') ~= '' and 'lat_skew' or '') .. (map('crosses180') ~= '' and 'crosses180' or '') .. (map('type') ~= '' and 'type' or '') retval = retval .. '[[Category:Location maps with removed parameters|' .. key .. ' ]]' end end if string.find(map('name'), '|', 1, true) then mw.log('Pipe used in name of map definition ' .. map()) if currentTitle.namespace == 0 then retval = retval .. '[[Category:Location maps with a name containing a pipe]]' end end if args.float == 'center' then retval = retval .. '</div>' end return retval end local function markOuterDiv(x, y, imageDiv, labelDiv, label_size) return mw.html.create('div') :addClass('od') :addClass('notheme') -- T236137 :cssText('top:' .. round(y, 3) .. '%;left:' .. round(x, 3) .. '%;font-size:' .. label_size .. '%') :node(imageDiv) :node(labelDiv) end local function markImageDiv(mark, marksize, label, link, alt, title) local builder = mw.html.create('div') :addClass('id') :cssText('left:-' .. round(marksize / 2) .. 'px;top:-' .. round(marksize / 2) .. 'px') :attr('title', title) if marksize ~= 0 then builder:wikitext(string.format( '[[File:%s|%dx%dpx|%s|link=%s%s|class=notpageimage noviewer]]', mark, marksize, marksize, label, link, alt and ('|alt=' .. alt) or '' )) end return builder end local function markLabelDiv(label, label_size, label_width, position, background, x, marksize) if tonumber(label_size) == 0 then return mw.html.create('div'):addClass('l0'):wikitext(label) end local builder = mw.html.create('div') :cssText('width:' .. label_width .. 'em') local distance = round(marksize / 2 + 1) if position == 'top' then -- specified top builder:addClass('pv'):cssText('bottom:' .. distance .. 'px;left:' .. (-label_width / 2) .. 'em') elseif position == 'bottom' then -- specified bottom builder:addClass('pv'):cssText('top:' .. distance .. 'px;left:' .. (-label_width / 2) .. 'em') elseif position == 'left' or (tonumber(x) > 70 and position ~= 'right') then -- specified left or autodetected to left builder:addClass('pl'):cssText('right:' .. distance .. 'px') else -- specified right or autodetected to right builder:addClass('pr'):cssText('left:' .. distance .. 'px') end builder = builder:tag('div') :wikitext(label) if background then builder:cssText('background-color:' .. background) end return builder:done() end local function getX(longitude, left, right) local width = (right - left) % 360 if width == 0 then width = 360 end local distanceFromLeft = (longitude - left) % 360 -- the distance needed past the map to the right equals distanceFromLeft - width. the distance needed past the map to the left equals 360 - distanceFromLeft. to minimize page stretching, go whichever way is shorter if distanceFromLeft - width / 2 >= 180 then distanceFromLeft = distanceFromLeft - 360 end return 100 * distanceFromLeft / width end local function getY(latitude, top, bottom) return 100 * (top - latitude) / (top - bottom) end function p.mark(frame, args, map) if not args then args = getArgs(frame, {wrappers = 'Template:Location map~'}) end local mapnames = {} if not map then if args[1] then map = {} for mapname in mw.text.gsplit(args[1], '#', true) do map[#map + 1] = p.getMapParams(mw.ustring.gsub(mapname, '^%s*(.-)%s*$', '%1'), frame) mapnames[#mapnames + 1] = mapname end if #map == 1 then map = map[1] end else map = p.getMapParams('Дэлхий', frame) args[1] = 'Дэлхий' end end if type(map) == 'table' then local outputs = {} local oldargs = args[1] for k,v in ipairs(map) do args[1] = mapnames[k] outputs[k] = tostring(p.mark(frame, args, v)) end args[1] = oldargs return table.concat(outputs, '#PlaceList#') .. '#PlaceList#' end local x, y, longitude, latitude longitude = decdeg(args.lon_deg, args.lon_min, args.lon_sec, args.lon_dir, args.long, 'longitude') latitude = decdeg(args.lat_deg, args.lat_min, args.lat_sec, args.lat_dir, args.lat, 'latitude') if args.excludefrom then -- If this mark is to be excluded from certain maps entirely (useful in the context of multiple maps) for exclusionmap in mw.text.gsplit(args.excludefrom, '#', true) do -- Check if this map is excluded. If so, return an empty string. if args[1] == exclusionmap then return '' end end end local builder = mw.html.create() local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle() if args.coordinates then -- Temporarily removed to facilitate infobox conversion. See [[Wikipedia:Coordinates in infoboxes]] -- if longitude or latitude then -- error('Coordinates from [[Module:Coordinates]] and individual coordinates cannot both be provided') -- end longitude = coord2text('longitude', args.coordinates) latitude = coord2text('latitude', args.coordinates) elseif not longitude and not latitude and args.useWikidata then -- If they didn't provide either coordinate, try Wikidata. If they provided one but not the other, don't. local entity = mw.wikibase.getEntity() if entity and entity.claims and entity.claims.P625 and entity.claims.P625[1].mainsnak.snaktype == 'value' then local value = entity.claims.P625[1].mainsnak.datavalue.value longitude, latitude = value.longitude, value.latitude end if args.link and (currentTitle.namespace == 0) then builder:wikitext('[[Category:Location maps with linked markers with coordinates from Wikidata]]') end end if not longitude then error('No value was provided for longitude') elseif not latitude then error('No value was provided for latitude') end if currentTitle.namespace > 0 then if (not args.lon_deg) ~= (not args.lat_deg) then builder:wikitext('[[Category:Location maps with different longitude and latitude precisions|Degrees]]') elseif (not args.lon_min) ~= (not args.lat_min) then builder:wikitext('[[Category:Location maps with different longitude and latitude precisions|Minutes]]') elseif (not args.lon_sec) ~= (not args.lat_sec) then builder:wikitext('[[Category:Location maps with different longitude and latitude precisions|Seconds]]') elseif (not args.lon_dir) ~= (not args.lat_dir) then builder:wikitext('[[Category:Location maps with different longitude and latitude precisions|Hemisphere]]') elseif (not args.long) ~= (not args.lat) then builder:wikitext('[[Category:Location maps with different longitude and latitude precisions|Decimal]]') end end if ((tonumber(args.lat_deg) or 0) < 0) and ((tonumber(args.lat_min) or 0) ~= 0 or (tonumber(args.lat_sec) or 0) ~= 0 or (args.lat_dir and args.lat_dir ~='')) then builder:wikitext('[[Category:Location maps with negative degrees and minutes or seconds]]') end if ((tonumber(args.lon_deg) or 0) < 0) and ((tonumber(args.lon_min) or 0) ~= 0 or (tonumber(args.lon_sec) or 0) ~= 0 or (args.lon_dir and args.lon_dir ~= '')) then builder:wikitext('[[Category:Location maps with negative degrees and minutes or seconds]]') end if (((tonumber(args.lat_min) or 0) < 0) or ((tonumber(args.lat_sec) or 0) < 0)) then builder:wikitext('[[Category:Location maps with negative degrees and minutes or seconds]]') end if (((tonumber(args.lon_min) or 0) < 0) or ((tonumber(args.lon_sec) or 0) < 0)) then builder:wikitext('[[Category:Location maps with negative degrees and minutes or seconds]]') end if args.skew or args.lon_shift or args.markhigh then mw.log('Removed parameter used in invocation.') local parent = frame:getParent() if parent then mw.log('Parent is ' .. parent:getTitle()) end mw.logObject(args, 'args') if currentTitle.namespace == 0 then local key = (args.skew and 'skew' or '') .. (args.lon_shift and 'lon_shift' or '') .. (args.markhigh and 'markhigh' or '') builder:wikitext('[[Category:Location maps with removed parameters|' .. key ..' ]]') end end if map('x') ~= '' then x = tonumber(mw.ext.ParserFunctions.expr(map('x', { latitude, longitude }))) else x = tonumber(getX(longitude, map('left'), map('right'))) end if map('y') ~= '' then y = tonumber(mw.ext.ParserFunctions.expr(map('y', { latitude, longitude }))) else y = tonumber(getY(latitude, map('top'), map('bottom'))) end if (x < 0 or x > 100 or y < 0 or y > 100) and not args.outside then mw.log('Mark placed outside map boundaries without outside flag set. x = ' .. x .. ', y = ' .. y) local parent = frame:getParent() if parent then mw.log('Parent is ' .. parent:getTitle()) end mw.logObject(args, 'args') if currentTitle.namespace == 0 then local key = currentTitle.prefixedText builder:wikitext('[[Category:Location maps with marks outside map and outside parameter not set|' .. key .. ' ]]') end end local mark = args.mark or map('mark') if mark == '' then mark = 'Red pog.svg' end local marksize = tonumber(args.marksize) or tonumber(map('marksize')) or 8 local imageDiv = markImageDiv(mark, marksize, args.label or mw.title.getCurrentTitle().text, args.link or '', args.alt, args[2]) local label_size = args.label_size or 91 local labelDiv if args.label and args.position ~= 'none' then labelDiv = markLabelDiv(args.label, label_size, args.label_width or 6, args.position, args.background, x, marksize) end return builder:node(markOuterDiv(x, y, imageDiv, labelDiv, label_size)) end local function switcherSeparate(s) if s == nil then return {} end local retval = {} for i in string.gmatch(s .. '#', '([^#]*)#') do i = mw.text.trim(i) retval[#retval + 1] = (i ~= '' and i) end return retval end function p.main(frame, args, map) local caption_list = {} if not args then args = getArgs(frame, {wrappers = 'Template:Location map', valueFunc = p.valueFunc}) end if args.useWikidata == nil then args.useWikidata = true end if not map then if args[1] then map = {} for mapname in string.gmatch(args[1], '[^#]+') do map[#map + 1] = p.getMapParams(mw.ustring.gsub(mapname, '^%s*(.-)%s*$', '%1'), frame) end if args['caption'] then if args['caption'] == "" then while #caption_list < #map do caption_list[#caption_list + 1] = args['caption'] end else for caption in mw.text.gsplit(args['caption'], '##', true) do caption_list[#caption_list + 1] = caption end end end if #map == 1 then map = map[1] end else map = p.getMapParams('Дэлхий', frame) end end if type(map) == 'table' then local altmaps = switcherSeparate(args.AlternativeMap) if #altmaps > #map then error(string.format('%d AlternativeMaps were provided, but only %d maps were provided', #altmaps, #map)) end local overlays = switcherSeparate(args.overlay_image) if #overlays > #map then error(string.format('%d overlay_images were provided, but only %d maps were provided', #overlays, #map)) end if #caption_list > #map then error(string.format('%d captions were provided, but only %d maps were provided', #caption_list, #map)) end local outputs = {} args.autoSwitcherLabel = true for k,v in ipairs(map) do args.AlternativeMap = altmaps[k] args.overlay_image = overlays[k] args.caption = caption_list[k] outputs[k] = p.main(frame, args, v) end return '<div class="switcher-container">' .. table.concat(outputs) .. '</div>' else return p.top(frame, args, map) .. tostring( p.mark(frame, args, map) ) .. p.bottom(frame, args, map) end end return p pukkx96p32ty647oqv7xacha8uutnc4 0 114298 859799 829731 2026-06-22T19:09:01Z Enkhsaihan2005 64429 859799 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс гүүр | bridge_name = Эразмус гүүр | native_name = Erasmusbrug | native_name_lang = nl | image = Erasmusbrug, September 2019.jpg | image_size = 266px | alt = | caption = Роттердам дахь Эразмус гүүр | official_name = | other_name = ''De Zwaan'' (Хун) | carries = 2 трамвайн зам, 4 эгнээ, 2 дугуйн зам, 2 явган хүний ​​зам | crosses = [[Ниве Маас мөрөн|Ниве Маас]] | locale = [[Роттердам]], [[Нидерланд]] | owner = | maint = | id = | id_type = | website = | architect = | designer = [[Бен ван Беркел]] | engineering = | winner = | contracted_designer = | design = | material = [[Ган]] болон бетон | length = {{convert|802|m|ft|adj=mid}}<ref name="gannon 2004" /> | width = {{convert|33.8|m|ft|adj=mid}} | height = {{convert|139|m|ft|adj=mid}} | mainspan = {{convert|285|m|ft|adj=mid}} | spans = 4 | pierswater = | load = | clearance = | below = {{convert|12.5|m|ft|adj=mid}} | life = | builder = | fabricator = | begin = | complete = 1996 | cost = € 165 сая<ref>[http://www.top010.nl/html/erasmusbrug.htm erasmusbrug]</ref> (365 сая [[Нидерланд гульден|гульден]])<ref>[http://www.cvs-congres.nl/cvspdfdocs/cvs10_107.pdf cvspdfdocs]</ref> | open = | inaugurated = | toll = | traffic = | preceded = | followed = | heritage = | collapsed = | closed = | replaces = | coordinates = {{coord|51|54|33|N|4|29|12|E|region:NL_type:landmark_source:dewiki|display=title,inline}} | extra = | references = }} '''Эразмус гүүр''' ({{lang-nl|Erasmusbrug}}) [[Роттердам]] хотын [[Ниве Маас мөрөн|Шинэ Маас мөрөн]] дээгүүрх [[налуу татлагат гүүр]] юм. [[Роттердамын Эразмус]]ын нэрээр нэрлэгдсэн уг гүүр нь Роттердам хотын төвийг ''«Өмнөд (Роттердамын) Толгой»''-той ({{lang-nl|Kop van Zuid}}) холбодог. Энэхүү байгууламж нь [[Райн мөрөн|Райн мөрний]] километр 1000,86 ба Нидерландын усан зам 102-ын километр 11,53 дээр оршдог. Эразмус гүүр нь Райн мөрний километр 1036,20 буюу Нидерландын усан замын километр 46,17 цэг дээр [[Хойд тэнгис]]т цутгах цутгалын наана орших хамгийн сүүлчийн гүүр юм. Гүүрний урд үзүүр дээр гудамж талруугаа хазайсан, өвөрмөц дизайн бүхий италийн архитектор [[Ренцо Пиано|Ренцо Пианогийн]] бүтээл болох «Өмнөд Цамхаг» (нидерландаар ''Toren op Zuid'' эсвэл ''KPN Tower'') байдаг. Гүүрийн нийт урт нь 802<ref name="gannon 2004">{{cite book |editor1-last=Gannon |editor1-first=Todd |title=UN Studio/ Erasmus Bridge, Rotterdam, The Netherlands |date=March 2004 |publisher=Princeton Architectural Press |isbn=156898426X |pages=1–176 |edition=Source Books in Architecture (Book 4)}}</ref> метр бөгөөд 410 метр урт налсан татлага, нээгдэх хэсгийг үндсэн өргөн нь 278 метр ба түүний цагаан өнгөтэй, өнцөг бүхий тулгуур [[Пилон (гүүр)|пилоны]] өндөр нь 139 метр юм. Эразмус гүүр нь баруун европын хамгийн том ба хамгийн хүнд нээгддэг гүүрэнд тооцогддог. Ган бүхий байгууламжийн нийт жин нь 6.800 тонн. == Зургийн цомог == {{Том зураг|Erasmusbrug panorama.jpg|1000|Эразмус гүүр}} <gallery widths="150" heights="150"> 2008-07 erasmusbrücke hoch.JPG|<center>Нээгдсэн байгаа нь</center> Erasmusbrug geopend.jpg|<center>Пилоныг доороос нь</center> Rotterdam, de Erasmusbrug met de Kop van Zuid foto3 2015-08-02 20.48.jpg|<center>Гүүрийн умард талаас хотын төв рүү</center> Rotterdam Erasmusbrug bij avond vanaf hoek Veerhaven-Westerkade.jpg|<center>Эразмус гүүр шөнөөр</center> </gallery> == Мөн үзэх == * [[Райн мөрний гүүрний жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Erasmus bridge|Эразмус гүүр}} * [https://web.archive.org/web/20210511113643/https://www.brueckenweb.de/2content/datenbank/bruecken/3brueckenblatt.php?bas=1219 ''Erasmusbrug''] == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Ган гүүр]] [[Ангилал:Налуу татлагат гүүр]] [[Ангилал:Нээгдэх гүүр]] [[Ангилал:Европын гүүр]] [[Ангилал:Нидерландын замын гүүр]] [[Ангилал:Роттердамын тээврийн байгууламж]] [[Ангилал:1990-ээд онд барьсан]] 9pq24lpkph5alflobkz0soew05tqls9 0 114356 859815 700510 2026-06-22T21:07:20Z Enkhsaihan2005 64429 859815 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын Окситани дахь налуу татлагат гүүр}} {{Инфобокс гүүр | bridge_name = Millau Viaduct | native_name = {{nobold|{{native name|fr|Viaduc de Millau}}}} | native_name_lang = | image = [[File:ViaducdeMillau.jpg|260px]] | image_size = | alt = | caption = 2005 онд Виадук де Мийогийн үзэмж | official_name = '''{{lang|fr|Viaduc de Millau}}''' | other_name = | carries = [[Хурдны зам А75|А75]] 4 эгнээ | crosses = [[Тарн гол|Тарн]] голын хөндий | locale = [[Мийо]]-[[Крессель]], [[Аверон]], [[Франц]] | owner = | maint = [[Эфаж|Compagnie Eiffage du Viaduc de Millau]]<ref name=structurae>{{Structurae|access-date=2026-06-22}}</ref> | id = | designer = [[Норман Фостер]], архитектор<ref name=structurae/><br /> [[Мишель Вирложе]], бүтцийн инженер<ref name=structurae/> | engineering = | design = Олон ташаатай [[Налуу татлагат гүүр|налуу татлагат]] [[виадук]] [[Францын авто замууд|авто замын]] [[гүүр]]<ref name=structurae/> | material = [[Бетон]], [[ган]] | length = {{convert|2460|m|abbr=on}}<ref name=structurae/> | width = {{convert|32.05|m|abbr=on}}<ref name=structurae/> | height = {{convert|343|m|abbr=on}} (max pylon above ground)<ref name=structurae/><ref name=BBC-Dec2004/> | mainspan = {{convert|342|m|abbr=on}}<ref name=structurae/> | spans = {{convert|204|m|abbr=on}},<br />6×{{convert|342|m|abbr=on}},<br />{{convert|204|m|abbr=on}}<ref name="Buonomo, Servant, Virlogeux, Cremer, De Ville De Goyet, Del Forno">{{cite conference |last1=Буономо |first1=М. |last2=Серван |first2=Клод |last3=Вирложе |first3=Мишель |last4=Кремер |first4=Жан-Мари |last5=Де Виль Де Фойе |first5=В. |last6=Дел Форно |first6=Ж.-Й. |url=http://people.bath.ac.uk/jjo20/bh09/Papers/design.pdf |title=The design and the construction of the Millau Viaduct |date=2004-06-23{{ndash}}25 |conference=Steel bridges extend structural limits |location=Мийо, Франц |pages=1–18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219200253/https://people.bath.ac.uk/jjo20/bh09/Papers/design.pdf |archive-date=2018-02-19 }}</ref> | pierswater = | load = | clearance = | below = {{convert|270|m|abbr=on}}<ref name=structurae/><ref name=BBC-May2004>{{cite web|url=http://news.BBC.co.uk/1/hi/world/europe/3759307.stm|title=France 'completes' tallest bridge|website=news.BBC.co.uk|publisher=[[BBC News]]|date=2004-05-29|access-date=2026-06-22}}</ref> | life = 120 жил | builder = [[Эфаж|Compagnie Eiffage du Viaduc de Millau]]<ref name=structurae/><ref name=BBC-Dec2004/><ref name=BBC-May2004/><ref name=BBC-Nov2003>{{cite news |author=Крис Бокман |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3237329.stm |title=France builds world's tallest bridge |location=Мийо |work=[[BBC News Online]] |date=2003-11-04 |access-date=2026-06-22 }}</ref> | fabricator = | begin = {{Start date and age|2001|10|16|df=y}}<ref name=structurae/> | complete = | cost = {{Евро|394 сая|link=yes}}<ref name=BBC-Dec2004>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4091813.stm |title=France shows off tallest bridge |work=[[BBC News Online]] |date=2004-12-14 |access-date=2026-06-22 }}</ref> | inaugurated = {{Start date and age|2004|12|14|df=y}}<ref name=structurae/> | open = 2004 оны 12 сарын 14, 9:00<ref name=structurae/> | toll = {{Евро|8.30}} | traffic = | preceded = | followed = | heritage = | replaces = | coordinates = {{Coord|44|04|46|N|03|01|20|E|region:FR_type:landmark|display=title,inline}} | references = }} '''Виадук де Мийо''' буюу '''Мийогийн гүүр''' ({{lang-fr|Viaduc de Millau}}) нь [[Франц|Өмнөд Францын]] [[Тарн гол]]ын хөндийд байх гүүр юм. Тус гүүрийн зургийг [[Мишел Вирложо]] гаргасан ба [[Норман Фостер]] хийцийг нь боловсруулжээ. 2004 оны арванхоёрдугаар сарын 14-нд тухайн үеийн францын ерөнхийлөгч [[Жак Ширак]] нээлтийн ёслолыг хийсэн ба үүнээс хоёр өдрийн дараа ашиглалтад авчээ. 2460 метрийн урттай энэ гүүр нь дэлхийн хамгийн урт [[налуу татлагат гүүр]] бөгөөд тулгуурын өндөр нь 343 метрээрээ Францын хамгийн өндөр байгууламж юм. 2006 онд гүүр ба түүнийг хийж гүйцэтгэсэн архитекторууд болон инженерүүд нь [[Олон Улсын Гүүр ба Хийцийн Инженерийн Байгууламжийн Нийгэмлэг|ОУГХИБН]]-ээс [[Шилдэг Хийцийн Шагнал]]аар ({{lang-en|Outstanding Structure Award}}) шагнуулжээ. == Зураг төсөл == Замын байрлал, газрын сонголт, зохион бүтээх зураг төсөл, тэдгээрийн төлөвлөлтөд бараг 20 гаран жилийг зарцуулсан байна. Эцсийн зураг төслийг франц гаралтай барилгын инженер Мишел Вирложо зохиосон бөгөөд түүний зургаар их британийн архитектор Норман Фостер гүүрийн хийцийн архитекурын ажлыг хийж гүйцэтгэв. 1996 оны зун шүүгчдийн баг авто замаас дээшээ долоон [[налуу татлагат гүүр|налуу татлагат пилон]] бүхий нийт таван хийцийн зургаас сонголт хийжээ. == Техникийн үзүүлэлт == Гүүрний зам нь хойноос урагшаа чигт 3 %-ийн өгсүүр бөгөөд дэвсгэр зургийн муруйлтын радиус нь 20.000&nbsp;м. Энэхүү муруйлт нь хэрэглэгчдэд гүүрийг илүү сайн харах боломжийг олгох зорилготой аж.<ref>Michel Virlogeux: ''Der Viadukt über das Tarntal bei Millau – Von den ersten Entwurfsgedanken bis zur Fertigstellung''. In: ''Bautechnik'', Jg. 83, 2006, S.&nbsp;96.</ref> Гүүрний сөрөг урсгал бүрт тус бүрдээ 3,5&nbsp;м өргөнтэй хоёр эгнээ замтайгаас гадна 3&nbsp;м-ийн өргөнтэй нэмэлт зогсох эгнээтэй. Эдгээр нь ослын хаалт, ослын дуудлагын багана, гал унтраагч, 24 цагийн хяналт, эргүүл, 3,2&nbsp;м өндөр салхины хамгаалалт зэргээр хамгаалагдсан байдаг. === Хийц === Гүүрний урт нь 2460&nbsp;м ба хоёр захын тулгуур хоорондын зай нь 204&nbsp;м, дунд талын зургаан тулгуур хоорондын зай 342&nbsp;м. 32&nbsp;метрийн өргөнтэй, хамгийн ихдээ 4,2&nbsp;м өндөртэй ромб хэлбэрийн замын дам нуруу нь Тарн голоос дээш 270&nbsp;м хүртэл өндөрт байрладаг. [[Ортотроп хавтан|Ортотроп]] замын хөндлөн огтлол нь ган [[хөндий дам нуруу]]наас бүрдэнэ.<ref>[http://structurae.de/bauwerke/millau-viadukt Millau-Viadukt.] In: Structurae</ref> Замын хийцэд тусгай зориулалтын [[Нимгэн төмөр#Зузаан ихтэй нимгэн төмөр|зузаан төмөр хавтанг]] ашигласан ба түүний доод талд нь [[Заарланд]]ын «Диллингер Хүттэ» үйлдвэрт үйлдвэрлэсэн хатуулаг өндөртэй, нарийн мөхлөгт барилгын ганг хэрэглэжээ.<ref name="dillinger">{{Webarchiv |url=http://www.dillinger.de/dh/referenzen/stahlbau/00024314/index.shtml.de |text=''Grobblech für das Viadukt von Millau. Die längste Schrägseilbrücke der Welt: aus DI-MC.'' |wayback=20160118104430}}. In: ''Dillinger Hütte Gruppe''.</ref> 245&nbsp;м хүртэл өндөртэй тус гүүрний төмөр бетон тулгуур багана нь баригдаж дуусах хүртлээ дэлхийн хамгийн өндөр тулгууртай гүүр байв. Хөндий төмөр бетон тулгуур нь нийт уртаараа өөр өөр хөндлөн огтлолтой. Зорчих хэсгийн доогуур ү-хэлбэрт хуваагдсан, босоо тэнхлэг дагуу [[бэхэлгээний ган|бэхлэгдсэн]]. Тулгуур баганын суурийн талбай нь 220&nbsp;м² бөгөөд дээш нарийссаар 30&nbsp;м² болно. Тулгуур багана нь гүүрний өргөн чигт оройн хэсгээрээ 10&nbsp;м ёроол хэсгээрээ 27&nbsp;м (хамгийн өндөр тулгуур). [[Төмөр бетон|Төмөр бетон тулгуурт]] 53.000&nbsp;м³ [[бетон]] цутгажээ. Нийт 206.000&nbsp;тонн бетон хэрэглэсэн байна. == Зургийн цомог == {{Том зураг|Viaduc de Millau 1.jpg|1000|Мийогийн гүүр}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Viaduc de Millau|Виадук де Мийо}} * [http://www.leviaducdemillau.com/ Compagnie Eiffage du Viaduc de Millau] == Эх сурвалж == <references/> [[Ангилал:Ган гүүр]] [[Ангилал:Налуу татлагат гүүр]] [[Ангилал:Техникийн хамгийн]] [[Ангилал:Хурдны замын гүүр]] [[Ангилал:Францын замын гүүр]] [[Ангилал:Европын гүүр]] [[Ангилал:2000-аад онд барьсан]] edpgrw2ynhway146e04inbd9tcoar2a 0 114430 859779 797074 2026-06-22T15:43:14Z Enkhsaihan2005 64429 859779 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Берлинийг тойрсон хаалт (1961–1989)}} {{Инфобокс түүхэн барилга | name = Берлиний хана | native_name = Berliner Mauer | native_name_lang = de | image = Berlinermauer.jpg | image_size = 267px | caption = Баруун Берлиний талаас, [[Берлиний хананы граффити]] урлаг. Хананы зүүн талд байрлах "үхлийн зурвас" нь [[Луизенштадтын суваг|Луизенштадтын сувгийн]] (1932 онд дүүргэсэн) муруйг дагадаг. | image_map = Berlin-wall-map en.svg | map_caption = Хана болон [[Хилийн шалган нэвтрүүлэх цэг|шалган нэвтрүүлэх цэгүүд]] | location_country = {{plainlist| *[[Зүүн Герман]] *[[Зүүн Берлин]]}} | coordinates = {{Coord|52|30|16|N|13|26|28|E|region:DE|display=inline,title}} | other_dimensions = {{bulleted list|Баруун Берлинийг тойрсон хилийн урт: {{cvt|155|km|mi}}|Баруун Берлин ба Зүүн Германы хоорондох хилийн урт: {{cvt|111.9|km|mi}}|Баруун ба Зүүн Берлиний хоорондох хилийн урт: {{cvt|43.1|km|1}}|Зүүн Берлин дэх орон сууцны хорооллуудаар дамжин өнгөрөх хилийн урт: {{cvt|37|km|mi}}|Хананы бетонон хэсэг өндрөөр: {{cvt|3.6|m|1}}|Ханыны бетонон хэсэг уртааш: {{cvt|106|km|mi}}|Төмөр торон хашаа: {{cvt|66.5|km|1}}|Тээврийн хэрэгслийн эсрэг шуудууны урт: {{cvt|105.5|km|mi}}|Холбоо барих/дохионы хашааны урт: {{cvt|127.5|km|1}}|Баганын замын өргөн: {{cvt|7|m|yd}}|Баганын замын урт: {{cvt|124.3|km|1}}|Харуулын цамхагын тоо: 302|Бункерийн тоо: 20}} | size = {{cvt|155|km|1}} | construction_start_date = 1961 оны 8 сарын 13 | building_type = Хана | demolished_date = [[Берлиний хананы уналт|1989 оны 11 сарын 9]] – {{start date and age|1994}}<ref name="Chicago Tribune 1" /> }} '''Берлиний хана''' ([[герман хэл|герм.]] ''Berliner Mauer'') нь [[Германы хуваагдал|Германы хуваагдлын]] үеэр [[Зүүн Герман|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Улсын]] талаас босгосон хил хамгаалах систем бөгөөд энэ нь 28 жил гаруй буюу 1961 оны 8-р сарын 13-наас 1989 оны 11-р сарын 9-ийг хүртэл Ардчилсан Германы нийслэлийг [[Баруун Берлин]]ээс тусгаарлах байгууламж байв. Берлиний хана нь хуучин [[Баруун Герман|Баруун]] ([[Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс]]) ба [[Зүүн Герман]]ы [[Германы дотоод хил|хоорондох хилээс]] ялгаатай. Берлин нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараах [[Холбоотон гүрнүүд|холбоотнуудын]] тогтоосон дэгийн дагуу дөрвөн бүсэд хуваагдсан бөгөөд энэ нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] тэргүүлсэн [[Барууны гүрнүүд|барууныхан]] ба [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] тэргүүлсэн социалист улсуудын хоорондох [[хүйтэн дайн]]ы зөрчлийн бэлгэдэл болж байв. Ханыг 1961 оны 8-р сарын эхээр ЗХУ-аас гаргасан тогтоолын дагуу хэд хоногийн дараа Зүүн Германы Засгийн газар барьсан юм. Берлиний хана нь есөн жилийн өмнөөс эхэлсэн, Зүүн ба Баруун Германы хоорондох дүрвэгсдийн урсгалыг зогсоох үүднээс барьсан байсан 1,378 километр урт хилийн шугамыг гүйцээн барьсан юм. [[Зүүн Герман|Ардчилсан Германы]] хилийн цэргүүдийн хувьд 1960 оноос хойш „хууль бусаар хил зөрчигчдийг“ албан бусаар шууд буудах тушаалтай байсан ба үүнийг 1982 онд л хуульчлан мөрдсөн байдаг. Нийт 167,8 километр урт, хатуу хяналттай хилийн зурвасыг зүүнээс баруун Берлин рүү даван оргох гэсэн оролдлого нь амжилтгүй болон буудуулан хороогдсон хүмүүсийн судалгааг (2009 он) гаргахад 136-245 хүн гэж гарсан байдаг. Гэсэн ч энэ нь яг Берлиний ханан дээр амь үрэгсдийн үнэн бодит тоо биш юм. 1989 оны 11-р сарын 9-ний үдшийн [[Зүүн Герман дахь тайван хувьсгал|төрийн эргэлтийн]] үр дүнд Берлиний ханыг нээсэн байна. Энэ нь Ардчилсан Германы иргэдийн эрх чөлөөнийхөө төлөө тэмцсэн тэмцлийн үр дүн байв. Берлиний хана нээгдсэнээс хойш нэг жилийн дотор [[Германы Социалист Эв Нэгдлийн Нам|СЭНН-ын]] дарангуйлал унан, Зүүн Герман Улс задран байхгүй болж, [[Германы эргэн нэгдэлт|хоёр Герман]] нэгдэх үйл явцууд өрнөжээ. == Хэллэг == Берлиний ханыг барьсны дараа СЭНН-ын удирдлагууд 1962 онд «[[Фашизмаас хамгаалах хэрэм]]» хэмээх нэрийг албан ёсоор хэрэглэж байсан юм. Баруун Берлин рүү хил нь нээлттэй байх нь [[Фашизм|фашистуудын]] аюул заналхийлэлд өртөх магадлалаас хамгаалж буй хэмээдэг ч үнэн хэрэгтээ Зүүн Берлинээс дүрвэгсдийн урсгалыг л зогсоох нь гол зорилго нь байсан аж. Энэ хана нь зөвхөн зүүн ба баруун Берлиний хооронд биш харин баруун Берлинийг бүрэн тойрох тул хотын баруун тал нь үндсэндээ ''«чөлөөт ертөнцийг үзэх цонх»'' буюу барууны хашигдсан арал байв. Баруун ба Зүүн Берлин, хана, улсын хил гэх мэтийн зөрчил дагуулсан үг хэллэгээс зайлсхийх үүднээс Баруун Берлинд өдөр тутамд хэрэглэх '''''«хилийн сектор»''''' гэх нэр томьёог хэрэглэдэг байв. Энэ нь нэг талаас Их Британийн хилийн сектороос Францын ба Америкийн хилийн секторт ч ерөнхийд нь хэрэглэгдэх болохоор барууныханы хувьд төдий ач холбогдолтой хэллэг биш ч нөгөө талаас ЗХУ-ын хилийн секторт саармаг байдлаар хэрэглэж болох тул хэсэгтээ үүгээр нь хэрэглэж байгаад сүүлд нь хотын доторх '''''«Берлиний хана»''''' гэх хэллэгээр солигдсон байна. == Түүх == === Өмнөх түүх === [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа [[Герман 1945 оноос 1949 он хүртэл|Герман]] 1945 оны [[Европын Зөвлөх Хороо|ЕЗХ]]-[[Лондоны протокол (1944)|Бүсийн протокол]] ёсоор буюу өөрөөр хэлбэл [[Ялтын уулзалт]]ын хэлэлцээрийн дагуу эзэмшлийн дөрвөн бүсэд хуваан, эдгээр бүсийг ялсан холбоотнууд болох [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], [[Их Британи]], [[Франц]] улсууд [[Холбоотны хяналтын зөвлөл|хянан]], захирах болов. Яг үүнтэй адилаар эзэнт гүрний нийслэл байсан [[Их Берлин]]ийг мөн дөрвөн бүс буюу секторт хуваав. 1945 оны зун «''бүсийн хил''» хэмээн нэрлэх эзэмшил бүс нутгийн хилийн шугамыг тогтоов. Зарим газраар нь хашлага барих ба эсвэл цагаан, шараар будсан модон багануудыг босгох мөн түүнчлэн ургаа модыг будгаар тэмдэглэв. Нэг бүсээс нөгөө бүсэд нэвтрэхийн тулд ганц л зөвшөөрлийн бичиг хэрэгтэй байв. Герман дахь Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний захиргааны газрын тушаалаар Зөвлөлтийн эзэмшил бүсэд [[хилийн цагдаа]]г бий болгон байгуулсан бөгөөд энэ албаны ажил нь 1946 оны арванхоёрдугаар сарын 1-нээс эхэлсэн ба тэд галт зэвсэг хэрэглэх эрхтэйгээр томилогджээ. Удалгүй баруун ба зүүн блокийн хооронд [[хүйтэн дайн]] бүхий түвшинд эхлэв. Тэдний хамгийн түрүүнд хагарах эхлэл нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараах Германы нөхөн төлбөр|дайны дараах нөхөн төлбөрийн]] асуудлаас эхлэв. ЗХУ өөрийн эзэмшил бүсээс авах нөхөн төлбөрөөр хэрэгцээгээ хангаж чадахгүйг мэдээд, 1946/47 онуудад төрөл бүрийн уулзалт дээр [[Руур бүс нутаг|Руурын хязгаараас]] авах нөхөн төлбөрт оролцон, тэндээс төлбөр олгохыг шаардсан ба бусдаар [[Потсдамын гэрээ]]гээр төлөвлөсөн эдийн засгийн төлөвлөгөөг биелүүлж чадахгүйд хүрнэ гэжээ. Түүнийг ганцхан Франц зөвшөөрсөн бол харин АНУ, Их Британи зөвшөөрсөнгүй.<ref>Autorenkollektiv ''Trumandoktrin und Konferenz des Rates der Außenminister in Moskau''. In: ''Akten zur Vorgeschichte der Bundesrepublik Deutschland 1945–1949.'' Bundesarchiv und Institut für Zeitgeschichte. Oldenbourg Verlag, München 1989, ISBN 3-486-52641-3, S.&nbsp;6&nbsp;ff.</ref><ref>Rüdiger Alte: ''Die Verhandlungen''. In: ''Die Außenpolitik der Tschechoslowakei und die Entwicklung der internationalen Beziehungen 1946–1947.'' Oldenbourg Verlag, München 2003, ISBN 3-486-56617-2, S.&nbsp;203&nbsp;ff.</ref> == Зургийн цомог == <gallery perrow="4" mode="packed"> Bundesarchiv Bild 173-1282, Berlin, Brandenburger Tor, Wasserwerfer.jpg|[[Бранденбургийн хаалга]]н дээр зогсох усаар шүршигч хуягт, 1961 оны наймдугаар сар CheckpointCharlie1989.jpg|[[Чекпойнт Чарли]], хилээр нэвтрүүлэх шалган Kennedy in Berlin.jpg|[[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф. Кеннеди]] ба [[Холбооны канцлер (Герман)|Холбооны канцлер]] [[Конрад Аденауэр]] нар Чекпойнт Чарли дээр, 1963 оны 6-р сарын 26 West and East Germans at the Brandenburg Gate in 1989.jpg|Берлиний ханыг нээсний маргааш ард түмэн Бранденбургийн хаалганы дэргэдэх ханан дээр, 1989 оны 11-р сарын 10 Gedenktafel Ebertstr ggü 25 (Tierg) Maueropfer.JPG|Зүүнээс дүрвэхээр оролдоод чадаагүй амь үрэгсдийн дурсгалд зориулсан самбар Berliner Mauer August 1985.jpg|Берлиний хананы зураг, 1985 он Checkpoint Charlie - Berlin (2007).JPG|АНУ-ын хяналтын цэгийн хуулбар, 2007 он </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Berlin Wall|Берлиний хана}} {{Wiktionary}} * {{DNB-Portal|Berliner+Mauer|TEXT=}} * [https://web.archive.org/web/20181007010400/http://www.helveticat.ch/search/query?term_1=Berliner+Mauer&locale=de&theme=Helveticat Publikationen über die Berliner Mauer] im Katalog Helveticat der Schweizerischen Nationalbibliothek == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Берлиний хана| ]] [[Ангилал:Берлиний түүх]] [[Ангилал:Хилийн хэрэм бэхлэлт]] [[Ангилал:АНУ-ын гадаад бодлого]] [[Ангилал:Герман доторх хил]] [[Ангилал:Германы нурсан барилга байгууламж]] [[Ангилал:Германы соёлын дурсгал]] [[Ангилал:Зүүн Германы архитектур]] [[Ангилал:Бетон барилга байгууламж]] [[Ангилал:1961 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1961 оны улс төр]] [[Ангилал:1989 оны хувьсгал]] [[Ангилал:1960-аад онд барьсан]] [[Ангилал:1980-аад онд сүйтгэсэн]] oe805k8kn1iibvgancdp8qbh72282kv 0 114451 859817 744948 2026-06-22T21:15:47Z Enkhsaihan2005 64429 859817 wikitext text/x-wiki {{Short description|Швед, Данийг холбосон авто болон төмөр замын гүүр}} {{Инфобокс гүүр | bridge_name = Өрэсүндийн гүүр | image = [[File:Øresund Bridge from the air in September 2015.jpg|300px]] | caption = Данийн талаас авсан зураг, 2015 оны 9 сар | official_name = Øresundsbron (компанийн ашигладаг)<br>Øresundsbroen (Дани)<br>Öresundsbron (Швед) | website = https://www.oresundsbron.com/private | carries = [[Европын хурдны зам E20]] 4 эгнээ<br>[[Өрэсүндийн төмөр зам]] | crosses = [[Өрэсүнд]]ийн хоолой | locale = [[Копенхаген]], Дани, ба [[Мальмё]], Швед | designer = Йорген Ниссен, Клаус Фальбе Хансен, Нильс Гимсинг ба Георг Ротне | builder = [[Хохтиф]], [[Сканска]], [[MT Højgaard|Højgaard & Schultz]] болон [[MT Højgaard|Monberg & Thorsen]] | design = [[Налуу татлагат гүүр]] | engineering = [[Arup Group|Ove Arup & Partners]]<br/>[[Société d'études techniques et économiques|Setec]]<br/>[[:da:ISC rådgivende ingeniører|ISC]]<br/>Gimsing & Madsen | mainspan = {{convert|490|m|ft|0}} | length = {{convert|7845|m|ft|0}} | width = {{convert|23.5|m|ft|1}} | height = {{convert|204|m|ft|0}} | below = {{convert|57|m|ft|0}} | traffic = {{increase}} ойр. тээврийн хэрэгсэл (2022) <ref name="Øresund 2023 Report">{{cite web|title=ØRESUND 2023 REPORT |url=https://www.oresundsbron.com/about-oresundsbron/statistics-and-reports/reports|publisher=Øresundsbron |access-date=2026-06-22}}</ref> | cost = 19.6 тэрбум [[Дани крон|DKK]] <br/> 25.8 тэрбум [[Швед крон|SEK]] <br/> 2.6 тэрбум [[Евро|EUR]] | begin = 1995 | complete = 1999 | open = 1 July 2000 | toll = DKK 455, SEK 673 эсвэл EUR 61 (2024 оны 1 сарын 1)<ref name="Øresund Bridge Pricing - DKK">{{cite web |title=Øresund Bridge Pricing - DKK |url=https://www.oresundsbron.com/prices |publisher=Øresundsbron |access-date=2026-06-22 |archive-date=2023-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231222230835/https://www.oresundsbron.com/prices |url-status=live }}</ref> | mapframe-zoom = 10 | coordinates = {{coord|55|34|14|N|12|50|58|E|type:landmark_dim:5000|display=inline,title}} | references = <ref>{{cite web | title=Statistik & Rapporter | website=Øresundsbron | date=2024-05-28 | url=https://www.oresundsbron.com/sv/om-oresundsbron/statistik-och-rapporter | archive-url=https://web.archive.org/web/20240531113904/https://www.oresundsbron.com/sv/om-oresundsbron/statistik-och-rapporter | archive-date=2024-05-31 | url-status=live | language=sv | access-date=2026-06-22}}</ref><ref>{{cite web | title=Öresundsbron, Malmö | website=[[Сканска]] | date=2024-05-31 | url=https://www.skanska.se/vart-erbjudande/vara-projekt/57321/Oresundsbron,-Malmo | archive-url=https://web.archive.org/web/20240531114820/https://www.skanska.se/vart-erbjudande/vara-projekt/57321/Oresundsbron,-Malmo | archive-date=2024-05-31 | url-status=live | language=sv | access-date=2026-06-22}}</ref><ref>{{cite web | title=Öresundsbron har fortfarande en outnyttjad potential | website=Nordiskt samarbete | date=2021-07-05 | url=https://www.norden.org/sv/news/oresundsbron-har-fortfarande-en-outnyttjad-potential | language=sv | access-date=2026-06-22 | archive-date=2024-05-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240531115654/https://www.norden.org/sv/news/oresundsbron-har-fortfarande-en-outnyttjad-potential | url-status=live }}</ref> }} '''Өрэсүндийн гүүр''' ([[Дани хэл|даниар]]: ''Øresundsbroen'', [[Швед хэл|шведээр]]: ''Öresundsbron'') нь төмөр зам ба авто замын хөдөлгөөнийг хослуулсан, дэлхийн хамгийн урт [[налуу татлагат гүүр]] юм. Энэ гүүр нь [[Дрогден туннел|Өрэсүндийн туннел]] болон хиймэл арал [[Пеберхолм]]ын хамтаар [[Өрэсүндийн холбоос зам|Өрэсүндийн]] [[төлбөртэй зорчих зам]]ыг бүрдүүлэх ба энэ нь [[Дани]]йн нийслэл [[Копенхаген]]ийг [[Швед]]ийн [[Мальмё]] хоттой холбодог. Хоёр улсын хилийн шугам нь баруун талын хос пилоноос<ref>[https://kso.etjanster.lantmateriet.se/ Offizielle Reichsgrenze Schwedens; die Schrägseilbrücke befindet sich somit nur auf schwedischem Staatsgebiet, mit zwei Dritteln der Gesamtlänge (ca. 5,3 Kilometer).] Website des Schwedischen Vermessungsamtes, abgerufen am 19. Februar 2016.</ref> баруун зүгт 883 метрт байх бөгөөд замын дээгүүрх гүүрэн самбар дээр тэмдэглэсэн байдаг. Гүүрний тээврийн хөдөлгөөнийг 2000 оны 7-р сарын 1-ний өдөр нээжээ. == Нэр == Өрэсүндийн гүүрийн консорциум нь '''''«Øresundsbron»''''' гэх зохиомол нэрийг хэрэглэх ба энэ дани ба швед хэлний эрлийз үг (''«Øresund»'' нь даниар бичсэн хэлбэр, шведээр бол ''«Öresund»''; ''«bron»'' нь «гүүр» гэх швед үг харин даниар бол ''«broen»'') юм. Энэ нэрийг хоёр улсын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд ч бас хэрэглэдэг аж. == Гүүрний хийц == Гүүрний нийт урт нь 7845&nbsp;метр. Усан онгоц нэвтрэх хэсгээр хоёр талаасаа бага зэргээр налуулан өндөрсгөсөн. Үүний баруун талын хэсгийн нийт урт нь 3014&nbsp;метр бөгөөд 22 гүүрний талбартай (нэг тулгуураас нөгөө тулгуур хүртэлх зай), үүнээс 18 талбарын хоорондын зай 140&nbsp;метр. Зүүн талын хэсгийн нийт урт нь 3739&nbsp;метр бөгөөд нийт 28 нээлхийтэй, үүнээс 24 нь 140&nbsp;метрийн тулгуур хоорондын зайтай бол үлдсэн дөрөв нь хоорондоо 120&nbsp;метрийн зайтай байна. Дунд байрлах өндөр гүүр нь угтаа жинхэнэ Өрэсүнд гүүр бөгөөд нийт урт нь 1092&nbsp;метр, харин тулгуур хоорондын зай 490&nbsp;метр. Пилон нь төмөр бетон хийцтэй, 206&nbsp;метрийн өндөртэй, доод хэсгийн хэмжээс нь 9,4&nbsp;метр × 12,6&nbsp;метр, дээд хэсгээрээ 2,6&nbsp;метр × 5,8&nbsp;метрийн хэмжээсүүдтэй. Доод давхрын өндөр 11&nbsp;метр, өргөн нь 30&nbsp;метр. Доод давхрын шал нь дээрээ төмөр бетон шалтай түүний доод талаас ган төмрөн дамнуургатай. Дээд давхарт нь дөрвөн эгнээ хурдны замтай, ган төмрөн дамнуургатай давхарт нь төмөр замтай. Унадаг дугуйтай зорчих хориотой. Усан онгоц нэвтрэх хэсгийн өндөр нь 57&nbsp;метр<ref name="HTI"/> боловч 55&nbsp;метрийн өндөртэй усан онгоц нэвтрэхийг л зөвшөөрдөг. Нэг тэрбум [[евро]]ны өртөгтэй гүүрийг<ref name="HTI">{{Webarchiv | url=http://www.hochtief-construction.de/construction/287.jhtml | wayback=20080513173822 | text=Projektinfo Öresund-Brücke}} Hochtief Construction AG</ref> 40 сарын дотор барьсан ба 90 орчим хувийг бэлэн төмөр бетоноор барив. Эдгээр бэлэн хэсгүүд нь фундамент, тулгуур, гүүрний суурь байсан бөгөөд түүнийг 8700&nbsp;тоннын даацтай, 76&nbsp;метр өргөх чадвар бүхий [[хөвөгч кран]]аар угсарчээ. == Төлбөр == 2014 оны нэгдүгээр сарын 1-нд нэг талдаа төлөх төлбөрийг дараах байдлаар тогтоосон: {| class="wikitable" |- ! Тээврийн хэрэгсэл !! [[Дани крон|DKK]]<ref name="DKK">{{Webarchiv|url=http://dk.oresundsbron.com/page/1053 |wayback=20130905051013 |text=Kontantpriser |archiv-bot=2023-09-26 23:35:57 InternetArchiveBot }} {{da icon}}</ref> !! [[Швед крон|SEK]]<ref name="SEK">{{Webarchiv|url=http://se.oresundsbron.com/page/1323 |wayback=20140818021456 |text=Kontantpriser |archiv-bot=2023-09-26 23:35:57 InternetArchiveBot }} {{sv icon}}</ref> !! [[Евро|EUR]]<ref name="EUR">{{Webarchiv|url=http://uk.oresundsbron.com/page/948 |wayback=20130824145537 |text=Cash prices |archiv-bot=2023-09-26 23:35:57 InternetArchiveBot }}{{en icon}}</ref> |- | Галт тэрэгний тасалбар<ref>{{cite web|url=http://www.oresundstag.se |title=Startsida – Öresundståg |publisher=Oresundstag.se |date= |accessdate=2009-05-06}}</ref> ||align="right"| 86 ||align="right"| 105 ||align="right"| 11 |- | Мотоцикл ||align="right"| 175 ||align="right"| 205 ||align="right"| 26 |- | Автомашин ||align="right"| 335 ||align="right"| 390 ||align="right"| 48 |- | Микроавтобус (6-9 метр) ||align="right"| 670 ||align="right"| 780 ||align="right"| 96 |- | [[Аяллын тэрэг]]/аяллын чиргүүл ||align="right"| 670 ||align="right"| 780 ||align="right"| 92 |- | Ачааны тэрэг (9-20 метр) ||align="right"| 920 ||align="right"| 1080 ||align="right"| 126 |- | Ачааны тэрэг (≥20 метр) ||align="right"| 1380 ||align="right"| 1620 ||align="right"| 189 |- | Автобус (≥9 метр) ||align="right"| 1280 ||align="right"| 1500 ||align="right"| 175 |} == Зургийн цомог == {{Том зураг|ORESUNDBRIDGE_WIDE.jpg|1000|Өрэсүндийн гүүр}} == Ном зүй == * {{книга|автор = Wai-Fah Chen, Lian Duan|часть = |заглавие = Handbook of International Bridge Engineering|оригинал = |ссылка = https://books.google.ru/books?id=fYcAAQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=snippet&q=%C3%98resund&f=false|ответственный = |издание = |место = |издательство = CRC Press|год = 2013|том = |страницы = |страниц = 1394|isbn = 978-1-4398-1029-3|ref=Chen, Duan}}{{ref-en}} == Цахим холбоос == {{Commons|Øresund bridge|Өрэсүндийн гүүр}} * [https://www.oresundsbron.com/en/start Ажиллуулагчийн албан ёсны цахим хуудас] (англиар) == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Данийн замын гүүр]] [[Ангилал:Шведийн замын гүүр]] [[Ангилал:Данийн төмөр замын гүүр]] [[Ангилал:Шведийн төмөр замын гүүр]] [[Ангилал:Европын гүүр]] [[Ангилал:Улс хоорондын гүүр]] [[Ангилал:Давхар тавцант гүүр]] [[Ангилал:Налуу татлагат гүүр]] [[Ангилал:Өрэсүнд бүс]] [[Ангилал:Мальмёгийн барилга байгууламж]] [[Ангилал:Торнбю коммун]] [[Ангилал:Сконе лений тээвэр]] [[Ангилал:Дани-Шведийн хилийн гарц]] [[Ангилал:Төлбөртэй гүүр]] [[Ангилал:2000-аад онд барьсан]] [[Ангилал:Зүүн Тэнгисийн газар зүй]] bqt1mvy2jg3t0i48r5d3nv0d576kwpu 859818 859817 2026-06-22T21:16:08Z Enkhsaihan2005 64429 859818 wikitext text/x-wiki {{Short description|Швед, Данийг холбосон авто болон төмөр замын гүүр}} {{Инфобокс гүүр | bridge_name = Өрэсүндийн гүүр | image = [[File:Øresund Bridge from the air in September 2015.jpg|300px]] | caption = Данийн талаас авсан зураг, 2015 оны 9 сар | official_name = Øresundsbron (компанийн ашигладаг)<br>Øresundsbroen (Дани)<br>Öresundsbron (Швед) | website = https://www.oresundsbron.com/private | carries = [[Европын хурдны зам E20]] 4 эгнээ<br>[[Өрэсүндийн төмөр зам]] | crosses = [[Өрэсүнд]]ийн хоолой | locale = [[Копенхаген]], Дани, ба [[Мальмё]], Швед | designer = Йорген Ниссен, Клаус Фальбе Хансен, Нильс Гимсинг ба Георг Ротне | builder = [[Хохтиф]], [[Сканска]], [[MT Højgaard|Højgaard & Schultz]] болон [[MT Højgaard|Monberg & Thorsen]] | design = [[Налуу татлагат гүүр]] | engineering = [[Arup Group|Ove Arup & Partners]]<br/>[[Société d'études techniques et économiques|Setec]]<br/>[[:da:ISC rådgivende ingeniører|ISC]]<br/>Gimsing & Madsen | mainspan = {{convert|490|m|ft|0}} | length = {{convert|7845|m|ft|0}} | width = {{convert|23.5|m|ft|1}} | height = {{convert|204|m|ft|0}} | below = {{convert|57|m|ft|0}} | traffic = {{increase}} ойр. тээврийн хэрэгсэл (2022) <ref name="Øresund 2023 Report">{{cite web|title=ØRESUND 2023 REPORT |url=https://www.oresundsbron.com/about-oresundsbron/statistics-and-reports/reports|publisher=Øresundsbron |access-date=2026-06-22}}</ref> | cost = 19.6 тэрбум [[Дани крон|DKK]] <br/> 25.8 тэрбум [[Швед крон|SEK]] <br/> 2.6 тэрбум [[Евро|EUR]] | begin = 1995 | complete = 1999 | open = 1 July 2000 | toll = DKK 455, SEK 673 эсвэл EUR 61 (2024 оны 1 сарын 1)<ref name="Øresund Bridge Pricing - DKK">{{cite web |title=Øresund Bridge Pricing - DKK |url=https://www.oresundsbron.com/prices |publisher=Øresundsbron |access-date=2026-06-22 |archive-date=2023-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231222230835/https://www.oresundsbron.com/prices |url-status=live }}</ref> | coordinates = {{coord|55|34|14|N|12|50|58|E|type:landmark_dim:5000|display=inline,title}} | references = <ref>{{cite web | title=Statistik & Rapporter | website=Øresundsbron | date=2024-05-28 | url=https://www.oresundsbron.com/sv/om-oresundsbron/statistik-och-rapporter | archive-url=https://web.archive.org/web/20240531113904/https://www.oresundsbron.com/sv/om-oresundsbron/statistik-och-rapporter | archive-date=2024-05-31 | url-status=live | language=sv | access-date=2026-06-22}}</ref><ref>{{cite web | title=Öresundsbron, Malmö | website=[[Сканска]] | date=2024-05-31 | url=https://www.skanska.se/vart-erbjudande/vara-projekt/57321/Oresundsbron,-Malmo | archive-url=https://web.archive.org/web/20240531114820/https://www.skanska.se/vart-erbjudande/vara-projekt/57321/Oresundsbron,-Malmo | archive-date=2024-05-31 | url-status=live | language=sv | access-date=2026-06-22}}</ref><ref>{{cite web | title=Öresundsbron har fortfarande en outnyttjad potential | website=Nordiskt samarbete | date=2021-07-05 | url=https://www.norden.org/sv/news/oresundsbron-har-fortfarande-en-outnyttjad-potential | language=sv | access-date=2026-06-22 | archive-date=2024-05-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240531115654/https://www.norden.org/sv/news/oresundsbron-har-fortfarande-en-outnyttjad-potential | url-status=live }}</ref> }} '''Өрэсүндийн гүүр''' ([[Дани хэл|даниар]]: ''Øresundsbroen'', [[Швед хэл|шведээр]]: ''Öresundsbron'') нь төмөр зам ба авто замын хөдөлгөөнийг хослуулсан, дэлхийн хамгийн урт [[налуу татлагат гүүр]] юм. Энэ гүүр нь [[Дрогден туннел|Өрэсүндийн туннел]] болон хиймэл арал [[Пеберхолм]]ын хамтаар [[Өрэсүндийн холбоос зам|Өрэсүндийн]] [[төлбөртэй зорчих зам]]ыг бүрдүүлэх ба энэ нь [[Дани]]йн нийслэл [[Копенхаген]]ийг [[Швед]]ийн [[Мальмё]] хоттой холбодог. Хоёр улсын хилийн шугам нь баруун талын хос пилоноос<ref>[https://kso.etjanster.lantmateriet.se/ Offizielle Reichsgrenze Schwedens; die Schrägseilbrücke befindet sich somit nur auf schwedischem Staatsgebiet, mit zwei Dritteln der Gesamtlänge (ca. 5,3 Kilometer).] Website des Schwedischen Vermessungsamtes, abgerufen am 19. Februar 2016.</ref> баруун зүгт 883 метрт байх бөгөөд замын дээгүүрх гүүрэн самбар дээр тэмдэглэсэн байдаг. Гүүрний тээврийн хөдөлгөөнийг 2000 оны 7-р сарын 1-ний өдөр нээжээ. == Нэр == Өрэсүндийн гүүрийн консорциум нь '''''«Øresundsbron»''''' гэх зохиомол нэрийг хэрэглэх ба энэ дани ба швед хэлний эрлийз үг (''«Øresund»'' нь даниар бичсэн хэлбэр, шведээр бол ''«Öresund»''; ''«bron»'' нь «гүүр» гэх швед үг харин даниар бол ''«broen»'') юм. Энэ нэрийг хоёр улсын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд ч бас хэрэглэдэг аж. == Гүүрний хийц == Гүүрний нийт урт нь 7845&nbsp;метр. Усан онгоц нэвтрэх хэсгээр хоёр талаасаа бага зэргээр налуулан өндөрсгөсөн. Үүний баруун талын хэсгийн нийт урт нь 3014&nbsp;метр бөгөөд 22 гүүрний талбартай (нэг тулгуураас нөгөө тулгуур хүртэлх зай), үүнээс 18 талбарын хоорондын зай 140&nbsp;метр. Зүүн талын хэсгийн нийт урт нь 3739&nbsp;метр бөгөөд нийт 28 нээлхийтэй, үүнээс 24 нь 140&nbsp;метрийн тулгуур хоорондын зайтай бол үлдсэн дөрөв нь хоорондоо 120&nbsp;метрийн зайтай байна. Дунд байрлах өндөр гүүр нь угтаа жинхэнэ Өрэсүнд гүүр бөгөөд нийт урт нь 1092&nbsp;метр, харин тулгуур хоорондын зай 490&nbsp;метр. Пилон нь төмөр бетон хийцтэй, 206&nbsp;метрийн өндөртэй, доод хэсгийн хэмжээс нь 9,4&nbsp;метр × 12,6&nbsp;метр, дээд хэсгээрээ 2,6&nbsp;метр × 5,8&nbsp;метрийн хэмжээсүүдтэй. Доод давхрын өндөр 11&nbsp;метр, өргөн нь 30&nbsp;метр. Доод давхрын шал нь дээрээ төмөр бетон шалтай түүний доод талаас ган төмрөн дамнуургатай. Дээд давхарт нь дөрвөн эгнээ хурдны замтай, ган төмрөн дамнуургатай давхарт нь төмөр замтай. Унадаг дугуйтай зорчих хориотой. Усан онгоц нэвтрэх хэсгийн өндөр нь 57&nbsp;метр<ref name="HTI"/> боловч 55&nbsp;метрийн өндөртэй усан онгоц нэвтрэхийг л зөвшөөрдөг. Нэг тэрбум [[евро]]ны өртөгтэй гүүрийг<ref name="HTI">{{Webarchiv | url=http://www.hochtief-construction.de/construction/287.jhtml | wayback=20080513173822 | text=Projektinfo Öresund-Brücke}} Hochtief Construction AG</ref> 40 сарын дотор барьсан ба 90 орчим хувийг бэлэн төмөр бетоноор барив. Эдгээр бэлэн хэсгүүд нь фундамент, тулгуур, гүүрний суурь байсан бөгөөд түүнийг 8700&nbsp;тоннын даацтай, 76&nbsp;метр өргөх чадвар бүхий [[хөвөгч кран]]аар угсарчээ. == Төлбөр == 2014 оны нэгдүгээр сарын 1-нд нэг талдаа төлөх төлбөрийг дараах байдлаар тогтоосон: {| class="wikitable" |- ! Тээврийн хэрэгсэл !! [[Дани крон|DKK]]<ref name="DKK">{{Webarchiv|url=http://dk.oresundsbron.com/page/1053 |wayback=20130905051013 |text=Kontantpriser |archiv-bot=2023-09-26 23:35:57 InternetArchiveBot }} {{da icon}}</ref> !! [[Швед крон|SEK]]<ref name="SEK">{{Webarchiv|url=http://se.oresundsbron.com/page/1323 |wayback=20140818021456 |text=Kontantpriser |archiv-bot=2023-09-26 23:35:57 InternetArchiveBot }} {{sv icon}}</ref> !! [[Евро|EUR]]<ref name="EUR">{{Webarchiv|url=http://uk.oresundsbron.com/page/948 |wayback=20130824145537 |text=Cash prices |archiv-bot=2023-09-26 23:35:57 InternetArchiveBot }}{{en icon}}</ref> |- | Галт тэрэгний тасалбар<ref>{{cite web|url=http://www.oresundstag.se |title=Startsida – Öresundståg |publisher=Oresundstag.se |date= |accessdate=2009-05-06}}</ref> ||align="right"| 86 ||align="right"| 105 ||align="right"| 11 |- | Мотоцикл ||align="right"| 175 ||align="right"| 205 ||align="right"| 26 |- | Автомашин ||align="right"| 335 ||align="right"| 390 ||align="right"| 48 |- | Микроавтобус (6-9 метр) ||align="right"| 670 ||align="right"| 780 ||align="right"| 96 |- | [[Аяллын тэрэг]]/аяллын чиргүүл ||align="right"| 670 ||align="right"| 780 ||align="right"| 92 |- | Ачааны тэрэг (9-20 метр) ||align="right"| 920 ||align="right"| 1080 ||align="right"| 126 |- | Ачааны тэрэг (≥20 метр) ||align="right"| 1380 ||align="right"| 1620 ||align="right"| 189 |- | Автобус (≥9 метр) ||align="right"| 1280 ||align="right"| 1500 ||align="right"| 175 |} == Зургийн цомог == {{Том зураг|ORESUNDBRIDGE_WIDE.jpg|1000|Өрэсүндийн гүүр}} == Ном зүй == * {{книга|автор = Wai-Fah Chen, Lian Duan|часть = |заглавие = Handbook of International Bridge Engineering|оригинал = |ссылка = https://books.google.ru/books?id=fYcAAQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=snippet&q=%C3%98resund&f=false|ответственный = |издание = |место = |издательство = CRC Press|год = 2013|том = |страницы = |страниц = 1394|isbn = 978-1-4398-1029-3|ref=Chen, Duan}}{{ref-en}} == Цахим холбоос == {{Commons|Øresund bridge|Өрэсүндийн гүүр}} * [https://www.oresundsbron.com/en/start Ажиллуулагчийн албан ёсны цахим хуудас] (англиар) == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Данийн замын гүүр]] [[Ангилал:Шведийн замын гүүр]] [[Ангилал:Данийн төмөр замын гүүр]] [[Ангилал:Шведийн төмөр замын гүүр]] [[Ангилал:Европын гүүр]] [[Ангилал:Улс хоорондын гүүр]] [[Ангилал:Давхар тавцант гүүр]] [[Ангилал:Налуу татлагат гүүр]] [[Ангилал:Өрэсүнд бүс]] [[Ангилал:Мальмёгийн барилга байгууламж]] [[Ангилал:Торнбю коммун]] [[Ангилал:Сконе лений тээвэр]] [[Ангилал:Дани-Шведийн хилийн гарц]] [[Ангилал:Төлбөртэй гүүр]] [[Ангилал:2000-аад онд барьсан]] [[Ангилал:Зүүн Тэнгисийн газар зүй]] ks1kagljoik0x4sawot440s60qe09qi 0 114509 859819 851763 2026-06-22T21:27:21Z Enkhsaihan2005 64429 859819 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сан-Францискогийн булангийн бүсийн гүүр}} {{Инфобокс гүүр | image = Golden Gate Bridge as seen from Battery East.jpg | image_size = | caption = Голден Гэйт гүүр, 2017 он | official_name = Golden Gate Bridge | carries = {{Bulleted list | [[АНУ-ын 101-р зам]]ын 6 эгнээ | Дугуйн зам: [[АНУ-ын 95-р дугуйн зам|95]] | Зүүн явган хүний ​​зам: сонгосон цагийн турш явган зорчигч эсвэл дугуйчин | Баруун явган хүний ​​зам: унадаг дугуй&nbsp;(зөвхөн зүүн явган хүний ​​замаар явган зорчигчдыг зөвшөөрсөн тохиолдолд) }} | crosses = [[Голден Гэйт (хоолой)|Голден Гэйт]] | locale = [[Сан-Франциско]], Калифорни, ба [[Марин тойрог, Калифорни]],, АНУ | maint = [[Golden Gate Bridge, Highway and Transportation District]]<ref>{{cite web|title=About Us|url=https://goldengate.org/organization/|website=goldengate.org|publisher=Golden Gate Bridge, Highway and Transportation District|access-date=2026-06-22|language=en|archive-date=2017-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20171128044835/http://goldengate.org/organization/|url-status=live}}</ref> | website = {{URL|goldengate.org/bridge}} | engineering = [[Жозеф Штраус (инженер)|Жозеф Штраус]], [[Чарльз Олтон Эллис|Чарльз Эллис]], [[Леон Соломон Моисейф]] | architect = [[Ирвинг Морроу]] | builder = [[Barrett and Hilp]] | design = [[Дүүжин гүүр|Дүүжин]] | mainspan = 4200 фут,<ref name="Denton"/> ойролцоогоор {{convert|0.79|mi|km|2|abbr=on}} | length = 8980 фут,<ref name=structurae>{{Structurae|id=20000029|title=Golden Gate Bridge}}</ref> ойролцоогоор{{convert|1.70|mi|km|2|abbr=on}} | width = {{convert|90|ft|m|1|abbr=on}} | height = {{convert|746|ft|m|1|abbr=on}} | clearance = төлбөртэй хаалган дээр {{convert|14|ft|m|1|abbr=on}} | below = [[түрлэг]]тэй үед {{convert|220|ft|m|1|abbr=on}} | traffic = 88,716 (FY2020)<!--32470000/366--><ref name="dailycrossings">{{cite web |url=https://www.goldengate.org/bridge/history-research/statistics-data/annual-vehicle-crossings-toll-revenues/ |title=Annual Vehicle Crossings and Toll Revenues |publisher=Golden Gate Bridge, Highway and Transportation District |access-date=2026-06-22 |archive-date=2023-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106070126/https://www.goldengate.org/bridge/history-research/statistics-data/annual-vehicle-crossings-toll-revenues/ |url-status=live }}</ref> | material = Ган | begin = 1 сарын 5, 1933 | complete = 4 сарын 19, 1937 | open = {{start date and age|1937|05|27}} | closed = | toll = {{Plainlist| * Зөвхөн өмнөд рүү * [[FasTrak]] эсвэл автомат төлбөр, бэлэн мөнгө хүлээн авахгүй * Effective {{Start and end dates|2025|07|01|2026|06|30}}: * $9.75 (FasTrak хэрэглэгчид) * $10.00 (Автомат төлбөр) * $7.75 (өндөр ачаалалтай үею, зөвхөн FasTrak) }} | coordinates = {{coord|37|49|11|N|122|28|43|W | display = inline,title}} }} '''Голден Гэйт гүүр''' ({{lang-en|Golden Gate Bridge}} [{{IPA|ˈɡoʊldən ɡɛɪ̯t brɪd͡ʒ}}]; [[Монгол хэл|монг.]] Алтан хаалганы гүүр) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ-ын]] [[Калифорни|Калифорни Муж Улс]] дахь [[Сан-Францискогийн булан]]гийн аман дээрх [[Голден Гэйт (хоолой)|Алтан хаалга]] хэмээн нэрлэгдэх [[тэнгисийн хоолой]] дээр байдаг 1964 он хүртэл дэлхийн хамгийн том [[дүүжин гүүр]] байсан. Энэ гүүр нь [[Сан Францискогийн булангийн бүс|Сан-Францискогийн булангийн бүс]]эд байх хамгийн алдартай дурсгалт газар болохын сацуу Нэгдсэн Улсын ард түмнээс нэлээд хэсэг нь [[Нью-Йорк хот|Нью-Йоркийн]] [[Эрх чөлөөний хөшөө]]тэй эн тэнцэх бэлгэдэл хэмээн үздэг ажээ. Голден Гэйт гүүрийг 1984 онд [[Америкийн Барилгын Инженерүүдийн Нийгэмлэг]]ээс [[Инженерийн түүхэн байгууламжийн бүтээлийн жагсаалт]]ад ({{lang-en|List of Historic Civil Engineering Landmarks}}) бүртгэж авснаас гадна мөн 1995 онд орчин үеийн [[дэлхийн гайхамшиг]]т оруулсан байна. Энэхүү гүүрийг 1933 оны 1-р сарын 5-нд барьж эхдээд 4 жилийн дараа 1937 онд нээлтийг хийсэн бөгөөд түрлэгтэй үеийн нэвтрэх өндөр нь 67 метр. Тээврийн хэрэгсэлд зориулсан нийт зургаан эгнээтэй, дугуй ба явган зорчигчийн хоёр эгнээ замтай. Гүүр [[Сан-Франциско]] хотыг [[Марин тойрог]] ба түүнээс харьцангуй цөөн хүн амтай [[Напа тойрог]] болон [[Сонома]] хотуудтай холбодог. Сан-Франциско хот талын гүүрийн аман дээрх [[нуман гүүр]] мэт харагдах хэсэг нь тус гүүрийг хот талд нь татан бэхэлсэн бэхэлгээний цэг юм. == Хийц == Голден Гэйт гүүрний нээлтийг хийх үеэр 1280 метрийн [[Тулгуур хоорондын өргөн|тулгуур хоорондын зайтайгаараа]] [[Хамгийн урт дүүжин гүүрний жагсаалт|дэлхийн хамгийн урт дүүжин гүүр]] байв. Түүнээс хойш 27 жилийн дараа буюу 1964 онд [[Веррацано-Нарроус гүүр|Веррацано-Нарроус]] энэхүү дээд амжилтыг нь эвдсэн хэдий ч тус гүүр нь өнөөг хүртэл дэлхий даяар урт дүүжин гүүрнүүдийн тоонд ордог хэвээр юм. Гүүр лүү хоёр талаас ирэх замын хамтаар тус гүүрний нийт урт 2737 метр. Яг дүүжин гүүрний нийт урт нь 1966 метр (''[[#Зургийн цомог|зургийг үзэх]]'') бөгөөд пилоны өндөр нь 227 метр байна. Пилоны тулгуур багануудыг гангаар хийсэн ба зузаан нь гурван шатлалтай дээш нарийсна. Шат бүрт хөндлөвч бөгөөд түүгээр хоёр багана хоорондоо холбогдоно. Дээшлэх тусам хөндлөвч ба шаталсан хэсгийн өндрийн хэмжээ нь багасдаг. Замын тулгуур өргөний хэмжээ нь 27,4 метр бөгөөд уртааш чиглэлд 7,6 метрийн өндөртэй [[тулгуурын хийц]]ээр хоорондоо холбогджээ. Хоёр татлагын диаметр нь тус бүрдээ 920 мм, түүнээс хооронд нь 15 метрийн зайтайгаар дүүжин татлагуудыг бэхэлсэн байдаг.<ref>{{Webarchiv|url=http://goldengatebridge.org/research/factsGGBDesign.php |wayback=20110304130356 |text=''Bridge Design and Construction Statistics'' |archiv-bot=2024-06-08 15:04:23 InternetArchiveBot }} auf der Website der Golden Gate Bridge</ref> == Түүх == Хамгийн анх уг буланг гатлах төлөвлөгөөг 1872 онд гаргасан хэдий ч задгай тэнгис, усны гүн, хүчтэй тэнгисийн түрлэг, манан, шуурга, газар хөдлөх эрсдэл зэргээс хамааралтайгаар тус гүүрийг санхүүжүүлэгч олдох эсэх нь тодорхойгүй байсан нь илэрхий. 1921 онд Сан Францискогийн хотын захиргаанаас ирүүлсэн хүсэлтийн дагуу [[Жозеф Бэрманн Штросс|Жозеф Штросс]] тулгуур хоорондын зай нь 1222 метр, [[консол гүүр|захалсан хийц]] ба дүүжин хийцийг хослуулсан гүүрийн зураг гаргасан ч санхүү шийдэхээс өмнө түүний дизайн нь гологдсон байдаг.<ref>{{Webarchiv|url=http://goldengatebridge.org/research/ConceptforaBridge.php |wayback=20141119215851 |text=''Concept for a Bridge Across the Golden Gate Strait'' |archiv-bot=2024-06-05 18:25:43 InternetArchiveBot }} auf der Website der Golden Gate Bridge</ref> == Зургийн цомог == {{Том зураг|Golden-Gate-Bridge.svg|800|Голден Гэйт гүүрний үндсэн хэмжээсүүд}} {{Том зураг|Lightmatter Golden gate bridge.jpg|800|Голден Гэйт гүүрийг зүүн урдаас нь харахуй}} {{Том зураг|Golden Gate by Night 2013.jpg|800|Голден Гэйт гүүрийг баруун хойноос нь үдэш харвал, цаана Сан-Франциско хотын төв мөн харагдана}} == Ном зүй == * Louise Nelson Dyble: ''Paying the Toll: Local Power, Regional Politics, and the Golden Gate Bridge.'' University of Pennsylvania Press, Philadelphia 2013, ISBN 9780812222784. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Golden Gate Bridge|Голден Гэйт гүүр}} * [http://www.goldengate.org/ Албан ёсны цахим хуудас] (англиар) * [https://web.archive.org/web/20060615070307/http://www.virtuar.com/ysf2/golden_gate_bridge.htm Голден Гэйт гүүр – Виртуал аялал] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:АНУ-ын техникийн дурсгал]] [[Ангилал:Ган гүүр]] [[Ангилал:Дүүжин гүүр]] [[Ангилал:Калифорнийн гүүр]] [[Ангилал:Марин тойргийн барилга байгууламж]] [[Ангилал:Сан-Францискогийн тээврийн байгууламж]] [[Ангилал:Historic Civil Engineering Landmark]] [[Ангилал:Хойд Америкийн гүүр]] [[Ангилал:1930-аад онд барьсан]] sx98bkjw0rpnp2t97r1q1t9jy9nh878 0 114581 859820 821503 2026-06-22T21:28:14Z Enkhsaihan2005 64429 859820 wikitext text/x-wiki '''Абердины гүүр''' ({{lang-en|Aberdeen Bridge}}) нь [[Сьерра Леон]]ы нийслэл [[Фритаун]] хотын [[Абердин Крик|Абердин Крик булан]] дээр орших, автомашины зам бүхий гүүр юм. Энэхүү гүүр нь ойролцоогоор 270 метр урт аж.<ref>''Google Earth Pro.'' Ausgemessen am 31. Oktober 2018.</ref> Гүүр хотын замын хөдөлгөөнд онцгой чухал үүрэгтэй бөгөөд хотын хэсэг Абердиныг Муррей Таунтай холбодог.<ref>{{Cite web |url=http://www.slurc.org/uploads/1/0/9/7/109761391/prepatory_components_and_studies_for_the_freetown_development_plan.pdf |title=''Sierra Leone Preparatory Components and Studies for the Freetown Development Plan “The Urban Planning Project” Freetown Structure Plan 2013–2028 Main development issues and analysis.'' Institutional Support to Freetown City Council and to the Urban Planning Authorities, Oktober 2014, S. 48. |access-date=2021-05-21 |archive-date=2021-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521100409/http://www.slurc.org/uploads/1/0/9/7/109761391/prepatory_components_and_studies_for_the_freetown_development_plan.pdf |url-status=dead }}</ref> == Цахим холбоос == * [http://sierraleonewar.com/wp-content/gallery/freetown-and-western-area/24_aberdeen_bridge.jpg Гүүрийн зурагнууд] * [https://www.flickr.com/photos/husseinkefel/14819351086/in/photostream/ Гүүрийн зурагнууд] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Сьерра Леоны замын гүүр]] [[Ангилал:Фритауны барилга байгууламж]] [[Ангилал:Африкийн гүүр]] [[Ангилал:Гулдан гүүр]] [[Ангилал:Хүчитгэсэн бетон гүүр]] [[Ангилал:20-р зуунд барьсан]] {{Bridge-struct-stub}} 6ilii8uk4v30b2fb0ac8mzv3q3mjw9y 0 114621 859824 821738 2026-06-22T21:39:40Z Enkhsaihan2005 64429 859824 wikitext text/x-wiki {{short description|Австралийн Сиднейн боомт дээгүүрх гүүр}} {{Инфобокс гүүр | name = Сидней Харбор Бридж | image = Sydney Harbour Bridge-16 October 2025.jpg | image_upright = 1.3 | caption = Баруун хойд зүгээс харагдах Сидней Харбор Бридж, 2025 | coordinates = {{coord|33|51|08|S|151|12|38|E|region:AU-NSW|display=inline,title}} | carries = [[Брэдфилд хурдны зам (Сидней)|Брэдфилд хурдны зам]]<br>[[Кахилл хурдны зам]]<br>[[Хойд эргийн төмөр замын шугам]]<br>[[Явган хүний зам]]<br>[[Сидней Харбор Бридж дугуйн зам|Дугуйн зам]] | crosses = [[Порт Жэксон]] | locale = [[Сидней]], Шинэ Өмнөд Уэльс, Австрали | starts = [[Дэйвс Пойнт]] | ends = [[Милсонс Пойнт]] | owner = [[NSW Motorways]] | maint = [[Transport for NSW]] | preceded = [[Глэйдсвилл гүүр#1881 оны гүүр|Глэйдсвилл гүүр (1881)]] | design = [[Нуман гүүр]] | material1 = [[Ган]] | material2 = [[Боржин]] гадаргуутай [[бетон]] | length = {{Convert|1149|m|ft|0|abbr=on}} | width = {{Convert|48.8|m|ft|0|abbr=on}} | height = {{Convert|134|m|ft|0|abbr=on}} | mainspan = {{Convert|503|m|ft|0|abbr=on}} | number_spans = 1 | clearance_below = {{Convert|49|m|ft|0|abbr=on}} дунд хэсэгт | lanes = 8 | num_track = 2 | track_gauge = 1,435 мм | electrification = | architect = | designer = | builder = [[Дорман Лонг]] | fabricator = | begin = {{start date|1923|7|28|df=y}} | complete = {{start date|1932|1|19|df=y}} | cost = | open = {{start date|1932|3|19|df=y}} | inaugurated = {{start date|1932|3|19|df=y}} | replaced_by = [[Сидней Харбор Туннел]]<br>(1992 оноос хойш нэгэн зэрэг ашиглагдаж байна) | traffic = | toll = Өдрийн цагаар (зөвхөн өмнөд рүү) | mapframe-wikidata = | extra = }} '''Сидней Харбор Бридж''' ({{lang-en|Sydney Harbour Bridge}} [{{IPA|ˈsɪdnɪ ˈhɑːbə brɪd͡ʒ}}], [[Монгол хэл|монг.]] ''Сиднейн боомтын гүүр'') нь 1932 оны гуравдугаар сарын 19-нд албан ёсоор нээлтээ хийсэн, [[Сидней]]н боомт ([[Порт Жэксон]]) дээгүүр, хотын умард ба өмнөд эргийг холбох [[гүүр]] бөгөөд түүнийг нутгийнхан нь ''«coat hanger»'' (монгол: [[хувцасны өлгүүр]]) хэмээн нэрлэдэг аж. 2007 онд тус гүүрийн 75 жилийн ой болсон ба энэ үеэр гүүрийг [[Австралийн үндэсний өвийн жагсаалт]]ад бүртгэн авчээ. Энэхүү жагсаалтад бүртгэн авсан үндэслэл нь орчин үеийн Сидней хотын хөгжил ба ирээдүйн [[Австрали|Австрали Улс]] олон улсын тавцанд гялалзан тодрох бэлгэдэл мөн хэмээн үзжээ.<ref>[http://www.environment.gov.au/heritage/places/national/sydney-harbour-bridge/index.html environment.gov.au: ''The Sydney Harbour Bridge, New South Wales''] (англиар)</ref> Сиднейн алдартай барилга болох [[Сиднейн дуурийн театр|дуурийн театрын]] хажуугаар уг гүүр нь тус хотын [[уран барилгын дурсгал|уран барилгын]] нэгд зүй ёсоор ордог. == Хийц == Гүүрийн тулгуур хоорондын зай нь 503 метр бөгөөд нумын орой нь [[Далайн түвшнээс дээш өндөр|далай түвшнээс дээш]] 134 метр өргөгдсөн байдаг ч зуны халуунд ган нь халан тэлэх тул ахиад 18 см дээш өргөгддөг. Зөвхөн нумыг хийхэд нийт 39.006 тонн [[ган]] хэрэглэжээ. Нийт 52.800 тонн ган тус гүүрэнд ашигласан тул дэлхийн хамгийн хүнд, өргөн нуман гүүрнүүдийн тоонд багтдаг. Мөн түүнчлэн 17.000 м³ [[боржин]] болон 95.000 м³ [[бетон]]ыг хэрэглэжээ. Гүүр нь тулгуур хоорондын зай ихтэй ба 50 метрийн өргөнтэй нь түүнийг дэлхийн хамгийн өргөн (тулгуур хоорондын зай ихтэй) гүүрт оруулах ба энэ амжилтаараа 2004 онд [[Гиннесийн дээд амжилтын ном|Гиннесийн номд]] бүртгэгджээ. Нийт найман автомашины эгнээтэй (үүнээс нэг нь автобусны эгнээ), хоёр галт тэрэгний зам, нэг унадаг дугуйн зам ба явган зорчигчийн замтай. == Зургийн цомог == <gallery perrow="3" mode="packed"> Зураг:Sydney Harbour Bridge from Circular Quay.jpg|Гүүр шөнөөр Зураг:Sydney Harbour Bridge hinge.jpg|Гүүрийн нугас Зураг:OperaSydney-Fuegos2006-342289398.jpg|2006 оны шинэ жилийн галт тэсрэгчийн үзүүлбэр </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Sydney Harbour Bridge}} * [https://structurae.net/en/structures/sydney-harbour-bridge structurae.net: ''Sydney Harbour Bridge''] (англиар) * [https://web.archive.org/web/20110408164321/http://www.cityofsydney.nsw.gov.au/AboutSydney/HistoryAndArchives/SydneyHistory/HistoricBuildings/SydneyHarbourBridge.asp Sydney City Council] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Австралийн замын гүүр]] [[Ангилал:Ган гүүр]] [[Ангилал:Нуман гүүр]] [[Ангилал:Сиднейн тээврийн байгууламж|Харбор Бридж]] [[Ангилал:Австралийн техникийн дурсгал]] [[Ангилал:Historic Civil Engineering Landmark]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын гүүр]] [[Ангилал:2000 оны зуны олимпын тэмцээний газар]] [[Ангилал:1930-аад онд барьсан]] 0fngev38v5ztb2dtrg09qjm97ejpwa1 0 114682 859825 665948 2026-06-22T21:41:30Z Enkhsaihan2005 64429 859825 wikitext text/x-wiki {{Short description|Бразил, Парагвайн хоорондох гүүр}} {{Инфобокс гүүр |bridge_name= Найрамдлын гүүр |native_name=Ponte da Amizade|native_name_lang=Portuguese|image= Ponte_da_amizade_-_Friendship_bridge-_Paraguay_(9623754507).jpg |caption= Найрамдлын гүүр, Парагвай зүүн талд, Бразил баруун талд. |crosses= [[Парана мөрөн]] |locale= [[Сьюдад дел Эсте]], [[Парагвай]] ба [[Фос до Игуасу]], [[Бразил]] |design= [[Нуман гүүр]] |mainspan= {{convert|290|m|ft|0}} |length= {{convert|552.4|m|ft|0}} |open= 1965 оны 3 сарын 27 |coordinates= {{Coord|25|30|34.5|S|54|36|4.0|W|type:landmark|display=inline,title}} |preceded = [[Айртон Сенна гүүр]] |followed = [[Сан Роке Гонсалес де Санта Круз гүүр]] }} '''Найрамдлын гүүр''' ({{lang-es|Puente Internacional de la Amistad}}, {{lang-pt|Ponte Internacional da Amizade}}) нь [[Парана мөрөн|Парана мөрнийг]] гатлах, [[Бразил]]ын [[Фос до Игуасу]] хотыг [[Парагвай]]н [[Сьюдад дел Эсте]] хоттой холбодог автомашины зам бүхий гүүр юм. Парагвай талаас нь [[Рута 7 (Парагвай)|Рута 7]], Бразил талаас нь холбооны зам БР-277 гүүртэй холбогдоно. 1956 онд хоёр улс энэ гүүрийг барихаар тохиролцоод, 1957 оноос 1965 оны хооронд барьж дуусгажээ.<ref>Die Angaben in diesem Artikel beruhen, soweit nicht anders angegeben, auf dem Beitrag von Wolfgang L. O. Stellmann: ''Brücke über den Rio Paraná in Foz do Iguaçú, Brasilien.'' In: ''Beton- und Stahlbetonbau'', 61. Jahrgang, Heft 6, Juni 1966, S. 145–148</ref> Тухайн үедээ энэ гүүр нь хамгийн том бетон нуман гүүрэнд тооцогддог байв. == Зургийн цомог == {{Том зураг|Puente de la Amistad (panoramica).jpg|800|Найрамдлын гүүр}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Ponte Internacional da Amizade}} * {{structurae|structures|20002268|Найрамдлын гүүр (Парагвай-Бразил)}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Нуман гүүр]] [[Ангилал:Төмөр бетон гүүр]] [[Ангилал:Бразилын замын гүүр]] [[Ангилал:Парагвайн замын гүүр]] [[Ангилал:Улс хоорондын гүүр]] [[Ангилал:Сьюдад дел Эсте]] [[Ангилал:Фос до Игуасу]] [[Ангилал:Паранын барилга байгууламж]] [[Ангилал:Паранын тээвэр]] [[Ангилал:Бразил-Парагвайн хилийн гарц]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн гүүр]] 3qx9ph3az2z5zmddegp7ka2ljyuvk8m 0 114884 859827 734821 2026-06-22T21:45:03Z Enkhsaihan2005 64429 859827 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс гүүр |bridge_name = Бра де ла Плен гүүр |native_name = Pont du Bras de la Plaine |native_name_lang = fr |image = Pont-du-Bras-de-la-Plaine-2.JPG |image_size = |alt = |caption = |official_name = |other_name = |carries = [[Моторт тээврийн хэрэгсэл]], [[Явган хүн]] болон унадаг дугуйчид |crosses = Бра де ла Плен гол |locale = [[Реюньон]], {{FRA}} |maint = |designer = |design = [[Консол гүүр]] |material =[[Бетон]] болон [[ган]] |length = {{convert|305|m}} |width = {{convert|10.90|m}} |height = |mainspan = {{convert|280|m}} |spans = 1 |pierswater = |load = |clearance = |below = {{convert|110|m}} |life = |builder = |begin = {{Start date|2000}} |complete = |open = {{Start date|2002|12|18|df=y}} |toll = |traffic = |preceded = |followed = |heritage = |collapsed = |closed = | replaces = |map_cue = |map_image = |map_alt = |map_text = |map_width = |coordinates = |lat = |long = |extra = }} '''Пон дю Бра де ла Плен''' ({{lang-fr|Pont du Bras de la Plaine}}) нь [[Энэтхэгийн далай]]д орших [[Реюньон|Реюньон арлын]] автомашины [[гүүр]] юм. Уг арал нь [[Франц]]ын [[далайн чанад дахь департамент]] хэмээгдэх бөгөөд [[Европын Холбоо]]нд харьяалагддаг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Pont du Bras de la Plaine}} * [http://www.highestbridges.com/wiki/index.php?title=Bras_de_la_Plaine_Bridge Bras de la Plaine Bridge] [[Ангилал:Реюньоны барилга байгууламж]] [[Ангилал:Францын замын гүүр]] [[Ангилал:Хүчитгэсэн бетон гүүр]] [[Ангилал:Тивийн харьяалалгүй гүүр]] [[Ангилал:2000-аад онд барьсан]] 1tllohzhgr5jqtc2tosyjre2oaxz628 0 116038 859872 850245 2026-06-23T09:37:53Z Ziv 95197 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wurttflag.png]] → [[File:Flag of the Kingdom of Württemberg (1806 - 1816).png]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless name 859872 wikitext text/x-wiki {{Short description|Төв Европ ба Германы эзэнт гүрний хаант улс (1806–1918)}} {{Инфобокс улс | native_name = {{native name|de|Königreich Württemberg}} | conventional_long_name = Вюртембергийн хаант улс | common_name = Вюртемберг | era = {{ubl|[[Наполеоны дайнууд]]|[[Дэлхийн 1-р дайн]]}} | status = Холбооны улс | status_text = {{plainlist| *[[Райны Холбоо]]ны гишүүн<br />{{small|(1806–1813)}} *[[Германы Холбоо]]ны [[Германы Холбооны улсууд|улс]]<br />{{small|(1815–1866)}} *[[Германы эзэнт гүрэн|Германы эзэнт гүрний]] [[Германы эзэнт гүрний улсууд|холбооны улс]]<br />{{small|(1871–1918)}}}} | government_type = [[Үндсэн хуульт хаант засаг]] | demonym = | year_start = 1806 | year_end = 1918 | event_start = Хаант улс болсон | date_start = 12 сарын 26, | event_end = [[Германы хувьсгал]] | date_end = 11 сарын 30, | p1 = Вюртембергийн вант улс | flag_p1 = Flag of the Kingdom of Württemberg (1806 - 1816).png | s1 = Вюртембергийн Чөлөөт Ард Улс | flag_s1 = Flag of the Kingdom of Württemberg (1806 - 1816).png | image_flag = Flag of the Kingdom of Württemberg (1806 - 1816).png | flag_caption = Дээд: Далбаа (1806-1816)<br> Доод: Далбаа (1816-1918)<ref>{{citation|surname1=Johann Daniel Georg von Memminger|title=Stuttgart und Ludwigsburg, mit ihrer Umgebung|publisher=J. G. Cotta'sche Buchhandlung 1817|publication-place=Stuttgart und Tübingen|page=433|language=Герман }}</ref> | image_flag2 = Flagge Königreich Württemberg.svg | flag = Баден-Вюртембергийн далбаа | image_coat = Coat of Arms of the Kingdom of Württemberg, 1817.svg | image_map = Wurttemberg in the German Reich (1871).svg | image_map2 = KgrWuerttemberg.png | image_map_caption = [[Германы эзэнт гүрэн]] дэр Вюртембергийн хаант улс | national_motto = ''Furchtlos und treu''<br/>"Айдасгүй, үнэнч" | national_anthem = ''[[Württemberger Hymne]]''<br/>{{small|"Вюртембергийн төрийн дуулал"}} | capital = [[Штутгарт]] | common_languages = [[Швабийн Герман хэл|Швабийн Герман]] | religion = {{plainlist| *[[Вюртембергийн Евангелийн-Лютеран Сүм|Протестант]] (төрийн шашин)<ref>{{cite book|title=A History of the Popes, 1830-1914 |url=https://books.google.com/books?id=xtbLJZOKxx8C&pg=PA34 |first=Оуэн |last=Чадвик|year=2003| isbn=978-0-19-926286-1| page =34| publisher=Оксфордын Их Сургуулийн Хэвлэл|quote=}}</ref> *[[Католик сүм|Католик]]}} | currency = {{plainlist| *[[Вюртембергийн гульден]]<br/>{{small|(1806–1873)}} *[[Германы алтан марк]]<br/>{{small|(1873–1914)}} *[[Германы цаасан марк]]<br/>{{small|(1914–1918)}}}} | leader1 = [[I Фридрих, Вюртембергийн хаан|I Фридрих]] | leader2 = [[I Вильхельм, Вюртембергийн хаан|I Вильхельм]] | leader3 = [[I Карл, Вюртембергийн хаан|I Карл]] | leader4 = [[II Вильхельм, Вюртембергийн хаан|II Вильхельм]] | year_leader1 = 1805–1816 | year_leader2 = 1816–1864 | year_leader3 = 1864–1891 | year_leader4 = 1891–1918 | title_leader = [[Вюртембергийн хаадын жагсаалт|Хаан]] | deputy1 = [[Кристиан фон Отто]] | deputy2 = [[Теодор Лишинг]] | year_deputy1 = 1821–1831 | year_deputy2 = 1918 | title_deputy = [[Баден-Вюртембергийн сайд-ерөнхийлөчийн жагсаалт#Вюртембергийн хаант улсын Сайд-Ерөнхийлөгч (1821–1918)|Сайд-Ерөнхийлөгч]] | legislature = [[Ландтаг]] | house1 = [[Вюртембергийн Лордуудын танхим|Лордуудын танхим]] | type_house1 = Дээд танхим | house2 = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Вюртемберг)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | type_house2 = Доод танхим | stat_area1 = 19,508 | stat_year1 = 1813 | stat_pop2 = 1,379,501 | stat_year2 = 1812 | stat_pop3 = 2,437,574 | stat_year3 = 1910 | footnotes = }} '''Вюртембергийн Хаант Улс''' ({{lang-de|Königreich Württemberg}} [{{IPA|ˈkøːnɪkˌʁaɪ̯ç ˈvʏʁtəmbɛʁk}}]) нь өнөөгийн Герман Улсын баруун урд хэсэгт орших хаант улс байв. Тус улс нь улс төрийн ноёрхол тогтоохыг эрмэлзэж байсан [[Францын хаан]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапартын]] өдөөн хатгалгаар 1806 оны нэгдүгээр сарын 1-нд бүрэн эрхт [[хаант улс]] болон байгуулагджээ. Хаант улс нь (1803 онд их вант улс болсон) [[Вюртембергийн Гүнт Улс]]аас бий болжээ. Түүний нийслэл ба хааны ордны хот нь [[Штутгарт]] байв. Вюртемберг нь 1806 оноос 1813 оныг хүртэл Францын ашиг сонирхолд нийцсэн [[Райны Холбоо]]ны гишүүн улс байсан ба [[Эвслийн дайнууд|Напелеоны дайнуудын]] төгсгөлд [[Венийн конгресс]]ын тогтоолын дагуу 1815 оноос 1866 оныг хүртэл [[Германы Холбоо]]ны гишүүн улс байв. 1870-1871 оны [[Франц-Пруссийн дайн]]ы дараа хаант улс нь [[Прусс]] тэргүүлсэн герман үндэстний анхны холбооны улс байгуулах уриаг даган [[Германы Хаант Улс|хаант улсын]] бүрэлдэхүүнд оржээ. 1819 оны үндсэн хуульд үндэслэн<ref>[http://www.verfassungen.de/de/bw/wuerttemberg/wuertt1819-index.htm Verfassungs-Urkunde für das Königreich Württemberg, vom 25. September 1819] (Volltext)</ref>, [[үндсэн хуульт хаант засаг|үндсэн хуульт хаант засгийг]] нэлээд эрт эхлүүлсэн ба Германы бусад улсуудтай харьцуулбал илүү ардчилсан, либерал засаглал бүхий улс байв. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]д Герман ялагдсан болон 1918 оны [[арваннэгдүгээр сарын хувьсгал]]ын улмаас Германы сүүлчийн эзэн хаан болох Вюртембергийн [[II Вилхелм (Вюртемберг)|II Вилхелм]] хаан титмээсээ татгалзав. Вюртемберг парламентын ардчилсан засагт шилжсэн ч Германы Хаант Улсын үеийн [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс]]ын бүрэлдэхүүнд [[Вюртемберг Ард Улс|Ард Улсаар]] үлдсэн юм. 1952 онд урьдын хаант улсын нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн Холбооны Муж Улс [[Баден-Вюртемберг|Баден-Вюртемберг]] болжээ. == Газар зүй == Хуучны [[Вюртемберг]]ийн Хаант Улсын хил нь 1813 оноос эхлэн умардын 47° 34′ ба 49° 35′ өргөргүүдийн хооронд болон 8° 15 ба 10° 30′ хоорондох уртрагт оршиж байв. Нутгийн хойноос өмнө зүг рүү хамгийн урт хилийн урт нь 225 километр, хамгийн өргөн хэсгээрээ 160 километр байв. Хилийн нийт уртын хэмжээ нь 1800 километр, нийт нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 19.508 км² ([[Номгон сум]]ын нутагтай тэнцэх газар). Зүүн талаараа [[Баварийн хаант улс]]тай, баруун ба умард талаараа [[Бадены Их Гүнт Улс]]тай, өмнө талаараа 1850 оныг хүртэл [[Хоенцоллерн-Зигмаринген]] ба [[Хоенцоллерн-Хэхинген]]тэй буюу 1850 оноос [[Пруссийн хаант улс|Прусст]] харьяалагдах [[Хоенцоллерн аймаг|Хоенцоллернтой]] хиллэхийн зэрэгцээ мөн улсын нутгийн өмнүүр нь [[Боден нуур]] оршино. Баден ба Хоенцоллерны хил дагуу олон [[эксклав]], [[анклав]] бий. Эксклав [[Бад-Вимпфен|Вимпфен]] тус улсын нутаг орших учраас [[Хессений Их Гүнт Улс]]тай бас хиллэдэг гэсэн үг юм. == Ном зүй == * Helmut Engisch: ''Das Königreich Württemberg''. Theiss Verlag, Stuttgart 2006, ISBN 3-8062-1554-5. * Bernhard Mann: ''Kleine Geschichte des Königreichs Württemberg 1806–1918''. DRW-Verlag, Leinfelden-Echterdingen 2006, ISBN 3-87181-035-5. * Ina Ulrike Paul: ''Württemberg 1797–1816/19. Quellen zu den Reformen in den Rheinbundstaaten.'' (=&nbsp;Quellen und Studien zur Entstehung des modernen württembergischen Staates, Band 7) München 2005, ISBN 978-3-486-56827-1. * Württembergisches Landesmuseum Stuttgart (Hrsg.): ''Baden und Württemberg im Zeitalter Napoleons, Katalog und Aufsätze zur Ausstellung vom 16. Mai bis 15. August 1987, Band 1.1 und 1.2 Katalog, Band 2 Aufsätze''. Stuttgart 1987, ISBN 3-922608-44-2 (Band 1.1 und 1.2), ISBN 3-922608-48-5 (Band 2). == Цахим холбоос == {{Commonscat|Württemberg|Вюртембергийн Хаант Улс}} * [https://www.landesarchiv-bw.de/zollvereinsstatistik Das Königreich Württemberg in Zahlen. Website des Landesarchivs Baden-Württemberg] * [https://www.deutsche-schutzgebiete.de/koenigreich_wuerttemberg.htm Geschichte, Daten, Zahlen und Fakten zum Königreich Württemberg]{{Dead link|date=Хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://idb.ub.uni-tuebingen.de/diglit/LI9_fol-1-55/0052?sid=bce51804331566c5990e1a1f54057335&zoomlevel=4 Topographischer Atlas des Koenigreichs Württemberg: im Masstabe 1 : 50 000; in 55 Blättern; 1821–1851] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Вюртембергийн хаант улс| ]] [[Ангилал:Баден-Вюртембергийн түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Европын түүхэн улс]] [[Ангилал:Вюртембергийн түүх]] [[Ангилал:Наполеоны дагуул улс]] [[Ангилал:Райны Холбооны гишүүн улс]] [[Ангилал:Германы Холбооны гишүүн улс]] [[Ангилал:Германы Гаалийн Нийгэмлэгийн гишүүн улс]] [[Ангилал:Германы Хаант Улсын холбооны улс]] [[Ангилал:1806 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1918 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй түүхэн улс]] f6g43j5o18wdpteringam7tt0fb2d9n 0 116224 859828 808222 2026-06-22T21:51:08Z Enkhsaihan2005 64429 859828 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Ази дахь Туркийн хойг}} {{Инфобокс арал | name = Бага Ази<br />{{small|Анатоли}} | local_name = {{nobold|{{lang|tr|Anadolu}} ([[Турк хэл|Турк]])}} | image_map = Map of the geographic region of Anatolia.png | image_map_caption = | coordinates = {{coord|39|N|35|E|type:country|display=inline,title}} | etymology = 'Дорнод' ({{langx|grc|[[wikt:ἀνατολή|Ἀνατολή]]|label=[[Эртний Грек хэл|Грек]]}}, {{transliteration|grc|Anatolḗ}}) | location = [[Баруун Ази]] | island_type = [[Хойг]] | area_km2 = 537,886 | area_footnotes = <ref>{{cite book |author1=Стивен Митчелл |title=Anatolia: land, men, and Gods in Asia Minor |date=1995-07-06 |publisher=[[Оксфордын Их Сургуулийн Хэвлэл]] |isbn=0-19-815029-6 |url=https://libunix.ku.edu.tr/search~S9/?searchtype=t&searcharg=Anatolia%3A+Land%2C+Men%2C+and+Gods+in+Asia+Minor&searchscope=9&SORT=DZ&extended=0&SUBMIT=Search&searchlimits=&searchorigarg=tAnatolian+Civilizations+and+Antique+Cities+of+Turkey |volume=2 }}</ref> | country_largest_city = [[Анкара]] | country_largest_city_population = 5,803,482 | demonym = | population = | languages = {{vunblist | Голдуу [[Турк хэл|Турк]]<ref> * {{harvnb|KONDA|2006|p=19}} * {{harvnb|Comrie|2018|p=537}}</ref>}} {{collapsible list |title=Бусад:|[[Курманжи|Курд]]|[[Заза хэл|Заза]]|[[Араб хэл|Араб]]|[[Черкес хэл|Черкес]]|[[Лаз хэл|Лаз]]|[[Грек хэл|Грек]]|[[Гүрж хэл|Гүрж]]|[[Армени хэл|Армени]]|[[Сурет хэл|Нео-Арамей]]|[[Туркийн хэлнүүд|Бусад хэл]]}} | ethnic_groups = {{Plainlist| *ОЛонх: [[Туркууд]]<ref name=World_Factbook_People>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey-turkiye/#people-and-society |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618061436/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey-turkiye/#people-and-society |url-status=dead |archive-date=2022-06-18 |title=Turkey (Turkiye) |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[АНУ-ын Тагнуулын төв газар]] |access-date=2026-06-22}}</ref><ref name="KONDA 2006 17">{{harvnb|KONDA|2006|p=17}}</ref> *Цөөнх: [[Курдууд]] ба [[Турк дахь цөөнхүүд|бусад ард түмэн]]<ref name=World_Factbook_People/><ref name="KONDA 2006 17"/>}} | timezone1 = [[Турк дахь цаг|TRT]] | utc_offset1 = +03:00 }} '''Бага Ази''' ({{lang-la|Asia minor}}, {{lang-grc|Μικρὰ Ἀσία}}) эсвэл '''Анатоли''' ({{lang-grc|ἀνατολή}} ''анатоли'' [[монгол хэл|монг.]] «Дорнод»; {{lang-tr|Anadolu}}; {{lang-ota|اناطولی&lrm;}} ''Анатоли'') нь [[Баруун Ази|Өрнөд Азид]] харьяалагдах, өнөөгийн [[Турк|Турк Улсын]] нэг хэсэг юм. == Газар зүй == === Газар нутаг ба түүний зааг === Анатоли гэх нэрээр угтаа тус хойгийн зөвхөн төв хэсгийг л нэрлэдэг байв. Нэр нь 7-р зуунд үүссэн [[Византын эзэнт гүрэн|византын]] цэргийн дүүрэг ([[фема]]) ''«[[Анатолик]]»''-оос гаралтай аж. Үүнээс өмнө [[Эгейн тэнгис]] ба [[Евфрат мөрөн|Евфрат мөрний]] дундах хойгийг латин хэлний ''Asia Minor'' («Бага Ази») гэх нэрээр нэрлэж байсан ажээ.<ref name="Mitchell">Stephen Mitchell, ''Anatolia: Land, Men, and Gods in Asia Minor. The Celts in Anatolia and the impact of Roman rule''. Clarendon Press, 24 August 1995 – 266 pages. {{ISBN|978-0198150299}} [https://books.google.com/books?id=pUYtwuve40kC&dq=anatolia&hl=en&sa=X&ei=1OC3T-CDDoGsiAL4q7X-Bg&ved=0CDoQ6AEwAQ]</ref> 1923 онд Турк Улс байгуулагдсанаас хойш ''Анатоли'' гэх нэршилд Дорнод Фракийг оруулалгүйгээр Туркийг бүхэлд нь нэрлэх болсон. Бага Азийн нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 757.000&nbsp;км² бөгөөд үүний 97 %-г туркийн газар нутаг, 2 %-иас багагүйг нь [[Ази|Ази тивийн]] газар нутаг бүрдүүлнэ. Энэ нутаг нь өмнөд хэсгээрээ [[Газар дундын тэнгис]], хойд талаараа [[Хар тэнгис]], баруун талаараа [[Эгейн тэнгис]], баруун хойд талаараа [[Босфорын хоолой]], [[Гантиг тэнгис]], [[Дарданеллын хоолой]]гоор хязгаарлагдана. Анатолийн зүүн хилийг нарийвчлан тогтоогоогүй. Тиймээс хялбарчлан Турк Улсын зүүн хилийг адилтган тооцдог байна. Харин Бага Азийн зүүн хил нь түүхэн талаасаа ч тэр соёлын талаасаа нь ч тэр [[Евфрат мөрөн|Евфрат мөрнөөр]] хязгаарлагдах ба мөрний зүүн талд нь [[Месопотами]] оршдог. === Хүн ам ба шашин === Хүн ам нь 1930 оноос хойш (тухайн үед 12 сая) өдгөө 55-58 сая болж өссөн (туркийн европын талыг нь эс тооцвол) бөгөөд энэ нь 34 жил тутамд хоёр дахин нэмэгддэг гэсэн үг юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Anatolia|Бага Ази}} {{Wiktionary}} * [http://www.helleniccomserve.com/centreasiaminorone.html ''Centre for Asia Minor Studies''] * [http://www.aegeobalkanprehistory.net/ Aegean and Balkan Prehistory]: Articles, site-reports and bibliography database concerning the Aegean, Balkans and Western Anatolia == Эх сурвалж == <references /> {{Азийн бүс нутгууд}} [[Ангилал:Бага Ази| ]] [[Ангилал:Азийн бүсчлэл]] [[Ангилал:Туркийн бүс нутаг]] [[Ангилал:Азийн хойг]] [[Ангилал:Туркийн хойг]] [[Ангилал:Газар дундын тэнгисийн нутаг]] ildsln6r0dajsyc2677nf4zdnmkqmdc 0 116280 859830 838809 2026-06-22T21:55:43Z Enkhsaihan2005 64429 859830 wikitext text/x-wiki {{short description|Туркийн баруун хойд хэсэгт орших нарийн хоолой}} {{Инфобокс усны биет | name = Босфорын хоолой | native_name = {{native name|tr|İstanbul Boğazı}} | image = | caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | depth = {{convert|65|m|abbr=on}} | max-depth = {{convert|124|m|abbr=on}} | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = [[Турк]] | length = {{convert|30|km|abbr=on}} | width = {{convert|3.7|km|abbr=on}} | min_width = {{convert|750|m|abbr=on}} | islands = | etymology = | location = | pushpin_map = Стамбул#Турк#Европ#Ази | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|41|07|10|N|29|04|31|E|region:TR_type:waterbody_source:dewiki|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | part_of = [[Туркийн хоолойнууд]] | alt = | type = [[Тэнгисийн хоолой|Хоолой]] | cities = | area = | oceans = | other_name = }} '''Босфорын хоолой''' ({{lang-grc|Βόσπορος}} ”үхрийн гарам”, {{lang-grc|βοῦς}} ”үхэр, амбан шар<ref>There is a certain (Oxonian) tradition of equating the name "Oxford" with "Bosporus", see e.g. Wolstenholme Parr, ''Memoir on the propriety of the word Oxford'', Oxford,1820, esp. [https://books.google.com/books?id=qSwrr71vA7IC&pg=PA18#v=onepage p. 18]</ref>” ба {{lang-grc|πόρος}} ”зам, гарам” гэдгээс; [[Турк хэл|туркээр]] Boğaz ”багалзуур”, буюу өөрөөр ''Karadeniz Boğazı'' ”хар тэнгисийн багалзуур”; хуучирсан ”Константинополийн хоолой”) нь [[Ази]] ба [[Европ|Европ тивийн]] хоорондох [[тэнгисийн хоолой|хоолой]] бөгөөд энэ нь [[Хар тэнгис]]ийг [[Гантиг тэнгис]]тэй холбоxын сацуу өмнөд [[Еврази|евразийн дотоодын хил]] болдог. Хоолойн хоёр талд хоёуланд нь [[Стамбул]] хот орших ба тус хотын газар зүйн төлөвт ихээхэн нөлөөлдөг. Босфорын хоолойн урт нь 30&nbsp;километр орчим, өргөн нь 700-аас 2500&nbsp;метр хүрнэ. Хоолой гүн нь дунд хэсэг орчмоороо 36-аас 124&nbsp;метрийн хооронд хэлбэлзэнэ. Мөн Босфорын хоолойн баруун талд нь ''[[Алтан эвэр (Турк)|Алтан эвэр]]'' орших бөгөөд энэхүү сунан тогтсон [[Булан (газар зүй)|буланг]] эрт дээрээс хүний гараар бүтээгээгүй буюу байгалийн усан боомтоор ашигласаар иржээ. Хоолойгоор дамжин өнгөрөх олон улсын усан тээврийн эрх зүйн орчныг 1936 оны [[Монтрөгийн гэрээ]]гээр зохицуулсан байдаг. Босфорын хоолой үүссэн асуудал геологийн эрдэмтдийн дунд маргаантай байдаг. Судлаачдын үзэж буйгаар Хар далайн усны түвшин нэмэгдсэний улмас 7600 жилийн тэртээ бий болсон гэсэн таамаг байдаг. Энэ хоолой нь [[Болгар]], [[Гүрж]], [[Румын]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Украин]]<nowiki/>ы хувьд далайн тээврийн чухал гарц юм. Энэ хоолойгоор жилдээ 25 мянган хөлөг онгоц тээвэр хийдэг байсан, одоо жил бүр 40,000 гаруй хөлөг онгоц Босфорын хоолойгоор дамжин өнгөрдөг юм. Хоолойн гарц, түгжрэлийн асуудлыг шийдэх нь Истанбулаас баруун тийш 50-100 км урт усан онгоцоор дамжин өнгөрөх [[Истанбулын суваг]] барих замаар шийдэгдэх ёстой болоод байгаа. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bosphorus|Босфорын хоолой}} * {{Webarchiv |url=http://earth.esa.int/showcase/ers2/Bosphorus_Turkey_SAR_IM_Orbit_48286_20040715.htm |text=ESA: The Bosphorus Strait, Turkey – Synthetic Aperture Radar (SAR) multitemporal colour composite image |wayback=20050527204833}} * [https://web.archive.org/web/20070311091059/http://www.turkeyhandbook.com/showpage.php?cid=50 Туркийн гарын авлага дахь Босфорын хоолой] == Эх сурвалж == <references /> [[Ангилал:Босфорын хоолой| ]] [[Ангилал:Хар тэнгисийн газар зүй]] [[Ангилал:Гантиг тэнгис]] [[Ангилал:Стамбулын газар зүй]] [[Ангилал:Газар дундын тэнгисийн хоолой]] [[Ангилал:Туркийн ус зүй]] 3ez7zacpbq33qlzbsqfg2h5tqhflond 0 117649 859821 850257 2026-06-22T21:32:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859821 wikitext text/x-wiki [[File:Jutland Peninsula map.PNG|thumb|240px|[[Ютланд хойг]]ийн газрын зураг; шараар тэмдэглэсэн нь өнөөгийн Хольштайн]] '''Хольштайн''' ({{lang-de|Holstein}} [{{IPA|ˈhɔlˌʃtaɪ̯n}}], [[Дани хэл|дан.]] ба [[Доод герман хэл|доод герм.]]: ''Holsten'', {{lang-la|Holsatia}}) бол Германы [[Шлесвиг-Хольштайн|Шлесвиг-Хольштайн Муж Улсын]] өмнөд хэсгийн өмнөд нутгийн нэр бөгөөд тус нутагт эртнээс суурин байсан гурван овгийн нэг «Хольстен» ястны нэрээр нэрлэгдсэн ажээ. == Түүх == Хольштайн нь 811 оноос 1806 оныг хүртэл [[Франкийн Эзэнт Улс]] буюу өөрөөр хэлбэл түүний дараах [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Герман Үндэстний Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] мэдэлд байж байгаад 1815 оноос [[Германы Холбоо]]ны гишүүн байв. Херцогт улсын хойд хил нь эзэнт улсын хойд хил болно. 934 оноос 1025 оныг хүртэл бараг зуун жилийн турш [[Шлай]] хүртэл нутгийн хамтаар саксоны эзэмшил нутаг байв. Хольштайн нь 1474 оныг [[гүнт улс]], дараа 1864 оныг [[Хольштайны Херцогт Улс|херцогт улс]] байв. === Франкийн ба Германы үе 811–1460 === Франкийн хан [[Их Карл]] Саксоныг эрхшээлдээ оруулсныхаа дараа тэдний Элбэ мөрний умард нутгийг бас эзлэн авчээ. Гэсэн ч Элбэ мөрний хойд нутгийг 930-аад оноос л дани ба славчуудын эзэмших эрмэлзлийг мохоон тогтвортойгоор авч үлдэв. Хольштайны үндсэн нутагт өнөөгийн [[Айдер гол]]ын өмнөх тойргууд болох [[Зегеберг (тойрог)|Зегеберг]], [[Штайнбург (тойрог)|Штайнбург]], [[Пиннеберг (тойрог)|Пиннеберг]], [[Ноймюнстер]], [[Киль|Кийл]], [[Рэндсбург-Эккернфөрдэ (тойрог)|Рэндсбург-Эккернфөрдэ]] мөн [[Плөн (тойрог)|Плөн]] ба [[Штормарн (тойрог)|Штормарны өмнөх]] хэсэг нутгуудыг ойролцоогоор хамардаг. == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20150416175314/http://www.schleswig-holstein.de/ Шлесвиг-Хольштайны Муж Улсын цахим хуудас] {{ref-de}} * [https://web.archive.org/web/20110927014917/http://www.hoeckmann.de/germany/schleswig-en.htm 1730 оны Шлесвиг-Хольштайны газрын зураг] {{ref-en}} [[Ангилал:Ариун Ромын Эзэнт Гүрний улс]] [[Ангилал:Ариун Ромын Эзэнт Гүрний гүнт улс]] [[Ангилал:Европын бүс нутаг]] [[Ангилал:Шлесвиг-Хольштайны бүс нутаг]] [[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр эсвэл бүс нутаг]] [[Ангилал:Хольштайн| ]] [[Ангилал:Шлесвиг-Хольштайны түүx|!]] [[Ангилал:Герман-Данийн харилцаа]] 7ocjf1wkd2l6z4b6rt4r81g9lpczw5f 0 123424 859773 708513 2026-06-22T14:43:37Z Megzer 20491 859773 wikitext text/x-wiki '''Жонду дурал ноён''' бол [[Монгол|Монголын]] [[Хаан|их хаан]] [[Дарайсүн Гүдэн|Дарайсүн гүдэн хааны]] хоёрдугаар хөвгүүн. [[Хиад]] яст [[боржигин]] овогтон. Цол нь '''Дурал ноён''', '''Дархан хунтайж'''{{sfn|Natsagdorj|2022|pp=191}}. Дарайсүн гүдэн хаан түүнд [[Цахар|Цахарын]] [[Хуучид]] аймгийг өмч болгожээ. Түүний эзэмшил нутаг нь [[Хянганы нуруу|Хянганы нурууны]] зүүн хэсэгт, [[Тайнин харуул]], [[Фуюй харуул|Фуюй харуулын]] нутаг байв. Жонду дурал ноён өөрийн ах Түмэн засагт хаан болон бусад ноёдын хамтаар [[Мин улс|Мин улсын]] [[Ляодун хойг|Ляодун]], Хэбэй мужийн хотууд руу олон удаа довтлон дээрэм тонуул хийж байв. 1579 онд [[Түмэн засагт хаан|Түмэн Засагт хаан]], [[Буян сэцэн хаан|Буян сэцэн тайж]], [[Хөхэчүдэй]] мэргэн тайжийн хамтаар 12 түмэн цэргээр Мин улсын Ляодуны хязгаарыг довтлов. 1580 онд [[Түмэн засагт хаан|Түмэн хааны]] хамтаар [[Шанхайгуань]] руу довтлов. 1584 онд Буян сэцэн тайж, [[Багабаатар]] тайж нарын хамтаар [[Шэньян]] хот руу довтлов. 1587 онд [[Гуаннин]], [[Жинжоу]], [[Ижоу]] зэрэг хот балгад руу 10 түмэн цэргээр довтлов. == Үр хойчис == Түүний Зул сэцэн хатнаас{{sfn|Natsagdorj|2022|pp=193}} төрсөн Дэгэлэй эрдэнэ хунтайж (1561{{sfn|Natsagdorj|2022|pp=190}}-1596{{sfn|Natsagdorj|2022|pp=190}}) хэмээх ганц хөвгүүнтэй. Дэгэлэй эрдэнэ хунтайжийн Далай хатнаас{{sfn|Natsagdorj|2022|pp=193}} Заан дүүрэн ноён, Болд эрдэнэ жүн ван, Бабун түшээт ноён хэмээх гурван хөвгүүн төрсөн. '''Заан дүүрэн ноён''' Гармаа хэмээх ганц хөвгүүнтэй. Гармаа ноён 1653 онд [[Чин гүрэн|Чин гүрэнд]] дагаар орж, засаг төрийн жүн ван болж, Хуучид баруун хошууны засаг ноён болов. '''Болд''' '''эрдэнэ жүн ван''' 1646 онд Чин гүрэнд дагаар ороход, засаг ноён төрийн бэйл цол соёрхож, Хуучид зүүн хошууны засаг ноён болов. 1650 онд засаг төрийн эрдэнэ жүн ван хэргэм соёрхож, үе улирах болгов. == Эшлэл == {{Reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=Natsagdorj |first=B |chapter=Хэсэг байшингийн хөшөөний бичээсээс Монгол орон дахь Бурхны шашны гурав дахь дэлгэрлийн түүхийг авч үзэх нь |title=Буддын шашин ба Археологи (Эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл) |publisher=Арвайбархан |year=2022 |isbn=978-9919-26-582-3 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монгол ноён]] t569i9omtn461thnv2t2t3mmazdh129 859871 859773 2026-06-23T09:05:10Z Megzer 20491 859871 wikitext text/x-wiki '''Жонду дурал ноён''' бол [[Монгол|Монголын]] [[Хаан|их хаан]] [[Дарайсүн Гүдэн|Дарайсүн гүдэн хааны]] хоёрдугаар хөвгүүн. [[Хиад]] яст [[боржигин]] овогтон. Цол нь '''Дурал ноён''', '''Дархан хунтайж'''{{sfn|Uuganbayar|Amgalan|2022|pp=191}}. Дарайсүн гүдэн хаан түүнд [[Цахар|Цахарын]] [[Хуучид]] аймгийг өмч болгожээ. Түүний эзэмшил нутаг нь [[Хянганы нуруу|Хянганы нурууны]] зүүн хэсэгт, [[Тайнин харуул]], [[Фуюй харуул|Фуюй харуулын]] нутаг байв. Жонду дурал ноён өөрийн ах Түмэн засагт хаан болон бусад ноёдын хамтаар [[Мин улс|Мин улсын]] [[Ляодун хойг|Ляодун]], Хэбэй мужийн хотууд руу олон удаа довтлон дээрэм тонуул хийж байв. 1579 онд [[Түмэн засагт хаан|Түмэн Засагт хаан]], [[Буян сэцэн хаан|Буян сэцэн тайж]], [[Хөхэчүдэй]] мэргэн тайжийн хамтаар 12 түмэн цэргээр Мин улсын Ляодуны хязгаарыг довтлов. 1580 онд [[Түмэн засагт хаан|Түмэн хааны]] хамтаар [[Шанхайгуань]] руу довтлов. 1584 онд Буян сэцэн тайж, [[Багабаатар]] тайж нарын хамтаар [[Шэньян]] хот руу довтлов. 1587 онд [[Гуаннин]], [[Жинжоу]], [[Ижоу]] зэрэг хот балгад руу 10 түмэн цэргээр довтлов. == Үр хойчис == Түүний Зул сэцэн хатнаас{{sfn|Uuganbayar|Amgalan|2022|pp=193}} төрсөн Дэгэлэй эрдэнэ хунтайж (1561{{sfn|Uuganbayar|Amgalan|2022|pp=190}}-1596{{sfn|Uuganbayar|Amgalan|2022|pp=190}}) хэмээх ганц хөвгүүнтэй. Дэгэлэй эрдэнэ хунтайжийн Далай хатнаас{{sfn|Uuganbayar|Amgalan|2022|pp=193}} Заан дүүрэн ноён, Болд эрдэнэ жүн ван, Бабун түшээт ноён хэмээх гурван хөвгүүн төрсөн. '''Заан дүүрэн ноён''' Гармаа хэмээх ганц хөвгүүнтэй. Гармаа ноён 1653 онд [[Чин гүрэн|Чин гүрэнд]] дагаар орж, засаг төрийн жүн ван болж, Хуучид баруун хошууны засаг ноён болов. '''Болд''' '''эрдэнэ жүн ван''' 1646 онд Чин гүрэнд дагаар ороход, засаг ноён төрийн бэйл цол соёрхож, Хуучид зүүн хошууны засаг ноён болов. 1650 онд засаг төрийн эрдэнэ жүн ван хэргэм соёрхож, үе улирах болгов. == Эшлэл == {{Reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=Uuganbayar |first=M |last2=Amgalan |first2=N |chapter=Б.Нацагдорж. Хэсэг байшингийн хөшөөний бичээсээс Монгол орон дахь Бурхны шашны гурав дахь дэлгэрлийн түүхийг авч үзэх нь |title=Буддын шашин ба Археологи (Эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл) |publisher=Арвайбархан |year=2022 |isbn=978-9919-26-582-3 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монгол ноён]] shzpbb9x8r10iz7vhrnauiu6klq7mi8 0 125657 859860 854674 2026-06-23T01:44:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 859860 wikitext text/x-wiki '''Монгол Улсын харъяат казах угсаатнууд''' ([[Казах хэл|каз.]] ''Моңғолиядағы қазақтар'') - Монгол Улсын казах гаралтай иргэд. 2023 оны 3-р сарын 1-ний өдрийн байдлаар Монголын нийт хүн амын 4.0 %-г эзэлж байв. Монголын Үндэсний статистикийн хорооны 2025 оны мэдээллээр, касах үндэстнүүд 76.5 хувь нь Баян-Өлгий аймагт, 9.0 хувь нь Улаанбаатар хотод, 8.5 хувь нь Ховд аймагт, 2.2 хувь нь Дархан-Уул аймагт, үлдсэн 3.3 хувь нь Налайх дүүрэг болон бусад аймгуудад тархан амьдарч байгаа аж. Казах угсаатнуудын 49.9 хувь нь эрэгтэй бол 50.1 хувийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна. Насны бүлгээр авч үзвэл, 0.14 насныхан 34.5 хувь, 15-24 насныхан 17.2 хувь, 25-34 насныхан 16.8 хувь, 35-44 насныхан 12.8 хувийг эзэлж буй бол 9.1 хувь нь 45-54 насныхан, 9.6 хувь нь 55-аас дээш насныхан аж. == Түүх == Монголын казакууд нь бусад казах үндэстний нэгэн адил Түрэг угсааны үндэстэн юм. Казакууд одоогоос 120 гаруй жилийн тэртээ [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] даван нүүдлэн Монголд ирсэн. 8-р зуунд Түрэгийг мөхсөний дараа 10-р зуун хүртэл Карлугийн улс, 11-12-р зуунд Кимак, Кипчак, Карахандын улсын бүрэлдэхүүнд багтаж байгаад 13-р зуунаас Монголын эзэнт гүрний [[Алтан Орд|Алтан Ордны]] хаант улсад харъяалагдан зуутын зохион байгуулалттай болж их, дунд, бага зуут хэмээн хуваагджээ. Чингис хааны хоёрдугаар хөвгүүн [[Цагадай|Цагаадайн]] байгуулсан улс нь Төмөрийн хаант улс, Казах ханлиг, Үзбек ханлиг, Киргиз ханлиг болон задрахад Барлас, Найманы казахууд нэгдэн шинэ улс байгуулах оролдлого хийж [[Казахын Хант Улс|Казахын]] [[Казахын Хант Улс|Хант улсыг]] байгуулжээ. 17-р зууны эхээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] довтолгоонд өртөн, хойд талаасаа Бухар, Хивийн хаант улсын довтолгоонд шахагдсанаар Казахын хаант улсын хүч буурч хуваагдан нэг нь Оросын хаант улсад дагаар орж, нөгөө хэсэг нь одоогийн [[Шинжаан|Шинжаан Уйгар]] руу нүүдэллэн [[Манж улс|Манж]] [[Манж улс|улсын]] харъяанд оржээ. Ийнхүү 18-р зууны хоёрдугаар хагасаас Абул Мамбет хааны харъяат казахууд [[Дорнод Туркестан|Дорнод Туркестанд]] нутаглан Хар Эрчис, Алтай хавиар нутаглаж байгаад 1864 онд [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] даван ирсэн нь одоогийн [[Баян-Өлгий аймаг]] дахь казахуудын удам болно. Тэд 19-р зууны дунд үеэр Алтайн өвөрөөс [[Шинжаан]] хүртэл нутаглан зуны улиралд [[Алтайн нуруу]] даван Урианхайн нутаг руу орж ирэн зусаж намар нь Алтайг даван ургаш буцаад нүүдэг байжээ. Тэд Шинжааны Бухтарм голын эх [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглаж байсан байна. Казахууд 18-20-р зуунд [[Шинжаан]], Монголд хэд хэдэн үе шаттайгаар нүүдэллэн ирсэн байдаг. Тэдний зарим нь 18-р зуунд Шинжаанд ирсэн бол 19-р зуунд Оросын цэргийн түрэлтэд өртөн дахин Шинжаан руу дүрвэсэн байна. Харин казахуудын зарим хэсэг нь 19-р зууны [[Уйгур|уйгурын]] бослого манжийн цэрэгт дарагдсаны дараа манжийн явуулсан хядлага хэлмэгдүүлэлт, 1930-1940-өөд оны Шинжаанд исламын шашинтай уйгур, казахууд болон Хятадын хоорондох тулаан, [[Гоминдан|Гоминданы]] хятадын хавчлага хяcлага зэргээс шалтгаалан Монголд нүүн иржээ. 1911 оны 12 сарын 29-нд Халх Монгол Манж Чин улсын эрхшээлээс гарч, тусгаар тогтнолоо сэргээн Олноо өргөгдсөн Монгол улсаа байгуулсны дараа Алтайн нурууны ар хөвөөнд нутаглаж байсан хэрэй хасгуудын дунд аль улсыг дагах вэ? гэсэн асуудал хурцаар тавигдсан байдаг. Тухайн үед Хэрэй хасгийн удирдагчдын дунд 2 өөр байр суурь байсан. Монголын талыг баримтлагчдын дотор Хэрэй хасгийн нэр нөлөө бүхий хүн Хлан, Бодубай, Жүртбай, Жунсбай нар байсан бол Хятадын харьяанд үлдэхийг хүсэгчдийн дотор Сукурбай, мөн Дөрвөдийн хан Галсаннамжил, Нацаг бэйс зэрэг хүмүүс байжээ. Энэ нь зөвхөн үндэстний асуудал биш, харин тухайн үеийн эрх мэдэл, албан тушаал, бүс нутгийн геополитикийн сонголттой холбоотой байсан юм. 1912 оны 6-р сарын 22-нд Сукурбай Палтад илгээсэн захидалдаа Хланыг шүүмжилж, Халх Монголд нэгдэх үйл ажиллагааг эсэргүүцэж байсныг архивын баримт гэрчилдэг. Гэвч нөхцөл байдал удалгүй өөрчлөгдөв. Монголын тусгаар тогтнол батжиж, 1912 оны 8 сард Ховдыг чөлөөлсний дараа Монголын төр баруун хязгаарын асуудалд идэвхтэй ажиллаж эхэлсэн юм. 1912 оны 7 дугаар сарын 14-нд Хлан тэргүүтэй Хэрэй хасгийн төлөөлөгчид Богд хаанд өргөх бичиг өргөн: “Богд эзэн хааны шинэ төрд дагаж ормой” хэмээн хүсэлт гаргасан байдаг. Тус өргөх бичигт Хлан, Жүртбай, Жунсбай, Бодубай, Айбагар, Айбаза, Тункубай зэрэг ахлагч нарын нэр дурдагдаж, 400 өрхийн өмнөөс төлөөлөн өргөсөн болохыг тэмдэглэжээ. Үүний дараа Монголын төрөөс Хланыг дэмжиж, улмаар Сукурбайн захиргаанд байсан зарим өрхийг нэмж нэгтгэн захируулснаар Шеруш овгийн нийт 450 өрхийг Монгол улсад дагаар оруулсан тухай баримт үлдсэн байдаг. Хэрэй хасгуудыг Монголд дагаар оруулах үйл ажиллагаанд Дамбийжанцан ч оролцож байжээ. Тэрээр Монголын талыг баримтлагч Хлан нартай хамтран ажиллаж, Алтайн хязгаар дахь Монгол төрийн нөлөөг бэхжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлсэн тухай архивын баримт хадгалагдан үлдсэн байгаа. 1913 оны 2-р сарын 16-нд Богд хаан сайд нарын айлтгалыг зөвшөөрч Хланыг хошууны ноён болгож, 2-р сарын 18-нд түүний гавьяаг өндрөөр үнэлсэн лүндэн буулгасан амуй. Үүний өмнө буюу 1912 оны намар Богд хааны зарлигаар Хлан болон түүний хамтран зүтгэгчдэд цол зэрэг, шагнал хүртээсэн байдаг. Хланд Бишрэлт цол, Түшээ гүнгийн зэрэг олгосон юм. Энэ бүхэн нь өнөөгийн Баян-Өлгийд амьдарч буй казах иргэдийн өвөг болсон Хэрэй хасгийн тодорхой хэсэг өөрсдийн өргөх бичиг, хүсэлтээр Монгол Уулсын харьяанд орсныг харуулсан түүхэн баримтууд юм. 1917 онд Богд хаант Монгол улсын үед казахуудыг Монгол улсын харъяат болгоход Керейд, Найман овгийн 21000 хасаг иргэд бүртгэгджээ. Казахт 12 овог байх бөгөөд Жантекейн, Шерүүч, Молхо, Керейд нь зонхилох байр суурьтай байдаг байна. Алтайн казахууд нь Керейд овгийн хүмүүс бөгөөд тэд Уах, Абах, Ашамайл хэмээх гурван янзын керейд ажээ. Эдгээрээс Монголд шилжин нутагласан нь Абах керейд, Найман казах ажээ. Абах нь дотроо 12 яс овгоос бүрдэх бөгөөд зарим нь Монголд байхгүй. Харин Найман казах нь Улаанхус суманд цөөн үлдэж, Ховд аймгийн [[Булган сум (Ховд)|Булган суманд]] Ители овог зонхилдог. Маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын ерөнхий сайд байхдаа баруун хязгаар руу явж [[Оспан|'''Оспа́н Исла́мулы'''тай]] уулзаж олон үндэстэн ястанг амар амгалан байлгах тухай хэлэлцээр хийсэн байдаг. Түүнд буу сум, мөнгө өгч Шинжаан Уйгарт явуулж буй бослогыг дэмжсэн тэр үеэс Алтайн хязгаарын казах иргэд бөөн бөөнөөрөө Монгол руу дүрвэн иржээ. 1938 оны 6-р сарын 9-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Бага хурал хуралдаж үндэсний цөөнхийн асуудлаар шийдвэр гаргаж байжээ. Уг тогтоол ёсоор урд тал нь улсын хил, зүүн ба хойт талаар Дэлүүн, Хонгор өлөн, Хатуу, Өлгий, Орогтоос урагших газрыг Урианхайтай хамтран тэгш эрхтэйгээр эдлэхээр олгожээ. 1930-аад оноос эхлэн БНМАУ-ын нам төрөөс казахуудыг шинэ газар суурьшихтай холбоотой арга хэмжээг авсан байна. Казакууд 1931 оноос [[Чандмань уулын аймаг|Чандмань уулын аймгийн]] харьяанд байгаад 1940 онд бие даасан [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймагт]] амьдрах болжээ. Сүүлд 1991 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] задрахад түүний бүрэлдэхүүнд байсан Казакстан улс тусгаар бие даасан улс болсны дараа Монгол дахь 50-60,000 гаруй казах иргэд мал ахуйгаа зараад шинэ Казакстаныг зорьсон ба 2000 он гэхэд 10-20,000 нь эргэн буцаж ирсэн байна.<ref>{{Cite web|url=https://www.macalester.edu/geography/research-barcus/kazakhs/|title=Kazakhs of Mongolia|accessdate=21-04-2023|last=Barcus|first=Holly}}</ref> == Нэрс == == Монгол дахь алдартай казахууд == Монгол Улсын баатар Н.Икей, алдарт нисэгч генерал [[Мудирасын Зайсанов]], Хаби, [[Байтазагийн Хурматбек]], А.Сарай, Х.Хызырхан, Тилейхан, Ахмет, У.Хамбар, Шангишбай, Хашгынбай, К.Мизимхан, Сөйлхан, 1992-1996 оны УИХ-ын гишүүн асан [[Ажханы Болат]], [[Раздакийн Сандалхан]], [[Таукейн Султан]], Х.Володя, Х.Жекей, А.Мурат, [[Агипарын Бакей]], [[Алмаликийн Тлейхан]], [[Тилеуханы Аубакир]], Элчин сайд асан [[Кадырын Сайраан]], 2000-2005 онд [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгийн аймгийн]] засаг дарга, УИХ-ын гишүүн асан [[Хавдисламын Баделхан]], Хөдөө аж ахуйн дэд сайд асан [[Жанимханы Сауле]] болон Улсын Бага хурлын орлогч дарга агсан [[Кинаятын Зардыхан]], Японы Осака хотод ерөнхий консул асан Ч.Куланда зэрэг юм. == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Угсаатны диаспора]] [[Ангилал:Монголын хүн ам зүй]] [[Ангилал:Монголын ард түмэн]] [[Ангилал:Казахууд]] 2lzq7gipoymfbov3jbacd2g15yi0r2u 859861 859860 2026-06-23T01:55:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 859861 wikitext text/x-wiki '''Монгол Улсын харъяат казах угсаатнууд''' ([[Казах хэл|каз.]] ''Моңғолиядағы қазақтар'') - Монгол Улсын казах гаралтай иргэд. 2023 оны 3-р сарын 1-ний өдрийн байдлаар Монголын нийт хүн амын 4.0 %-г эзэлж байв. Монголын Үндэсний статистикийн хорооны 2025 оны мэдээллээр, касах үндэстнүүд 76.5 хувь нь Баян-Өлгий аймагт, 9.0 хувь нь Улаанбаатар хотод, 8.5 хувь нь Ховд аймагт, 2.2 хувь нь Дархан-Уул аймагт, үлдсэн 3.3 хувь нь Налайх дүүрэг болон бусад аймгуудад тархан амьдарч байгаа аж. Казах угсаатнуудын 49.9 хувь нь эрэгтэй бол 50.1 хувийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна. Насны бүлгээр авч үзвэл, 0.14 насныхан 34.5 хувь, 15-24 насныхан 17.2 хувь, 25-34 насныхан 16.8 хувь, 35-44 насныхан 12.8 хувийг эзэлж буй бол 9.1 хувь нь 45-54 насныхан, 9.6 хувь нь 55-аас дээш насныхан аж. Монгол Улсад Казаxстаны 24.395 иргэн Казаxстанд Монгол Улсын 23.849 иргэн зорчсон гэж 2026 оны 6-р сард Хил Хамгаалах Ерөнхий газраас гаргасан мэдээллээр 2025 оны байдлаар Монгол Улсад Казаxстаны 24,395 иргэн зорчсон бол Казаxстанд Монгол Улсын 23,849 иргэн зорчжээ. Харин Монгол Улсад Казаxстан Улсын 575 иргэн, Казаxстанд Монгол Улсын 8,825 иргэн байнга оршин сууж байв. == Түүх == Монголын казакууд нь бусад казах үндэстний нэгэн адил Түрэг угсааны үндэстэн юм. Казакууд одоогоос 120 гаруй жилийн тэртээ [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] даван нүүдлэн Монголд ирсэн. 8-р зуунд Түрэгийг мөхсөний дараа 10-р зуун хүртэл Карлугийн улс, 11-12-р зуунд Кимак, Кипчак, Карахандын улсын бүрэлдэхүүнд багтаж байгаад 13-р зуунаас Монголын эзэнт гүрний [[Алтан Орд|Алтан Ордны]] хаант улсад харъяалагдан зуутын зохион байгуулалттай болж их, дунд, бага зуут хэмээн хуваагджээ. Чингис хааны хоёрдугаар хөвгүүн [[Цагадай|Цагаадайн]] байгуулсан улс нь Төмөрийн хаант улс, Казах ханлиг, Үзбек ханлиг, Киргиз ханлиг болон задрахад Барлас, Найманы казахууд нэгдэн шинэ улс байгуулах оролдлого хийж [[Казахын Хант Улс|Казахын]] [[Казахын Хант Улс|Хант улсыг]] байгуулжээ. 17-р зууны эхээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] довтолгоонд өртөн, хойд талаасаа Бухар, Хивийн хаант улсын довтолгоонд шахагдсанаар Казахын хаант улсын хүч буурч хуваагдан нэг нь Оросын хаант улсад дагаар орж, нөгөө хэсэг нь одоогийн [[Шинжаан|Шинжаан Уйгар]] руу нүүдэллэн [[Манж улс|Манж]] [[Манж улс|улсын]] харъяанд оржээ. Ийнхүү 18-р зууны хоёрдугаар хагасаас Абул Мамбет хааны харъяат казахууд [[Дорнод Туркестан|Дорнод Туркестанд]] нутаглан Хар Эрчис, Алтай хавиар нутаглаж байгаад 1864 онд [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] даван ирсэн нь одоогийн [[Баян-Өлгий аймаг]] дахь казахуудын удам болно. Тэд 19-р зууны дунд үеэр Алтайн өвөрөөс [[Шинжаан]] хүртэл нутаглан зуны улиралд [[Алтайн нуруу]] даван Урианхайн нутаг руу орж ирэн зусаж намар нь Алтайг даван ургаш буцаад нүүдэг байжээ. Тэд Шинжааны Бухтарм голын эх [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглаж байсан байна. Казахууд 18-20-р зуунд [[Шинжаан]], Монголд хэд хэдэн үе шаттайгаар нүүдэллэн ирсэн байдаг. Тэдний зарим нь 18-р зуунд Шинжаанд ирсэн бол 19-р зуунд Оросын цэргийн түрэлтэд өртөн дахин Шинжаан руу дүрвэсэн байна. Харин казахуудын зарим хэсэг нь 19-р зууны [[Уйгур|уйгурын]] бослого манжийн цэрэгт дарагдсаны дараа манжийн явуулсан хядлага хэлмэгдүүлэлт, 1930-1940-өөд оны Шинжаанд исламын шашинтай уйгур, казахууд болон Хятадын хоорондох тулаан, [[Гоминдан|Гоминданы]] хятадын хавчлага хяcлага зэргээс шалтгаалан Монголд нүүн иржээ. 1911 оны 12 сарын 29-нд Халх Монгол Манж Чин улсын эрхшээлээс гарч, тусгаар тогтнолоо сэргээн Олноо өргөгдсөн Монгол улсаа байгуулсны дараа Алтайн нурууны ар хөвөөнд нутаглаж байсан хэрэй хасгуудын дунд аль улсыг дагах вэ? гэсэн асуудал хурцаар тавигдсан байдаг. Тухайн үед Хэрэй хасгийн удирдагчдын дунд 2 өөр байр суурь байсан. Монголын талыг баримтлагчдын дотор Хэрэй хасгийн нэр нөлөө бүхий хүн Хлан, Бодубай, Жүртбай, Жунсбай нар байсан бол Хятадын харьяанд үлдэхийг хүсэгчдийн дотор Сукурбай, мөн Дөрвөдийн хан Галсаннамжил, Нацаг бэйс зэрэг хүмүүс байжээ. Энэ нь зөвхөн үндэстний асуудал биш, харин тухайн үеийн эрх мэдэл, албан тушаал, бүс нутгийн геополитикийн сонголттой холбоотой байсан юм. 1912 оны 6-р сарын 22-нд Сукурбай Палтад илгээсэн захидалдаа Хланыг шүүмжилж, Халх Монголд нэгдэх үйл ажиллагааг эсэргүүцэж байсныг архивын баримт гэрчилдэг. Гэвч нөхцөл байдал удалгүй өөрчлөгдөв. Монголын тусгаар тогтнол батжиж, 1912 оны 8 сард Ховдыг чөлөөлсний дараа Монголын төр баруун хязгаарын асуудалд идэвхтэй ажиллаж эхэлсэн юм. 1912 оны 7 дугаар сарын 14-нд Хлан тэргүүтэй Хэрэй хасгийн төлөөлөгчид Богд хаанд өргөх бичиг өргөн: “Богд эзэн хааны шинэ төрд дагаж ормой” хэмээн хүсэлт гаргасан байдаг. Тус өргөх бичигт Хлан, Жүртбай, Жунсбай, Бодубай, Айбагар, Айбаза, Тункубай зэрэг ахлагч нарын нэр дурдагдаж, 400 өрхийн өмнөөс төлөөлөн өргөсөн болохыг тэмдэглэжээ. Үүний дараа Монголын төрөөс Хланыг дэмжиж, улмаар Сукурбайн захиргаанд байсан зарим өрхийг нэмж нэгтгэн захируулснаар Шеруш овгийн нийт 450 өрхийг Монгол улсад дагаар оруулсан тухай баримт үлдсэн байдаг. Хэрэй хасгуудыг Монголд дагаар оруулах үйл ажиллагаанд Дамбийжанцан ч оролцож байжээ. Тэрээр Монголын талыг баримтлагч Хлан нартай хамтран ажиллаж, Алтайн хязгаар дахь Монгол төрийн нөлөөг бэхжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлсэн тухай архивын баримт хадгалагдан үлдсэн байгаа. 1913 оны 2-р сарын 16-нд Богд хаан сайд нарын айлтгалыг зөвшөөрч Хланыг хошууны ноён болгож, 2-р сарын 18-нд түүний гавьяаг өндрөөр үнэлсэн лүндэн буулгасан амуй. Үүний өмнө буюу 1912 оны намар Богд хааны зарлигаар Хлан болон түүний хамтран зүтгэгчдэд цол зэрэг, шагнал хүртээсэн байдаг. Хланд Бишрэлт цол, Түшээ гүнгийн зэрэг олгосон юм. Энэ бүхэн нь өнөөгийн Баян-Өлгийд амьдарч буй казах иргэдийн өвөг болсон Хэрэй хасгийн тодорхой хэсэг өөрсдийн өргөх бичиг, хүсэлтээр Монгол Уулсын харьяанд орсныг харуулсан түүхэн баримтууд юм. 1917 онд Богд хаант Монгол улсын үед казахуудыг Монгол улсын харъяат болгоход Керейд, Найман овгийн 21000 хасаг иргэд бүртгэгджээ. Казахт 12 овог байх бөгөөд Жантекейн, Шерүүч, Молхо, Керейд нь зонхилох байр суурьтай байдаг байна. Алтайн казахууд нь Керейд овгийн хүмүүс бөгөөд тэд Уах, Абах, Ашамайл хэмээх гурван янзын керейд ажээ. Эдгээрээс Монголд шилжин нутагласан нь Абах керейд, Найман казах ажээ. Абах нь дотроо 12 яс овгоос бүрдэх бөгөөд зарим нь Монголд байхгүй. Харин Найман казах нь Улаанхус суманд цөөн үлдэж, Ховд аймгийн [[Булган сум (Ховд)|Булган суманд]] Ители овог зонхилдог. Маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын ерөнхий сайд байхдаа баруун хязгаар руу явж [[Оспан|'''Оспа́н Исла́мулы'''тай]] уулзаж олон үндэстэн ястанг амар амгалан байлгах тухай хэлэлцээр хийсэн байдаг. Түүнд буу сум, мөнгө өгч Шинжаан Уйгарт явуулж буй бослогыг дэмжсэн тэр үеэс Алтайн хязгаарын казах иргэд бөөн бөөнөөрөө Монгол руу дүрвэн иржээ. 1938 оны 6-р сарын 9-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Бага хурал хуралдаж үндэсний цөөнхийн асуудлаар шийдвэр гаргаж байжээ. Уг тогтоол ёсоор урд тал нь улсын хил, зүүн ба хойт талаар Дэлүүн, Хонгор өлөн, Хатуу, Өлгий, Орогтоос урагших газрыг Урианхайтай хамтран тэгш эрхтэйгээр эдлэхээр олгожээ. 1930-аад оноос эхлэн БНМАУ-ын нам төрөөс казахуудыг шинэ газар суурьшихтай холбоотой арга хэмжээг авсан байна. Казакууд 1931 оноос [[Чандмань уулын аймаг|Чандмань уулын аймгийн]] харьяанд байгаад 1940 онд бие даасан [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймагт]] амьдрах болжээ. Сүүлд 1991 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] задрахад түүний бүрэлдэхүүнд байсан Казакстан улс тусгаар бие даасан улс болсны дараа Монгол дахь 50-60,000 гаруй казах иргэд мал ахуйгаа зараад шинэ Казакстаныг зорьсон ба 2000 он гэхэд 10-20,000 нь эргэн буцаж ирсэн байна.<ref>{{Cite web|url=https://www.macalester.edu/geography/research-barcus/kazakhs/|title=Kazakhs of Mongolia|accessdate=21-04-2023|last=Barcus|first=Holly}}</ref> == Нэрс == == Монгол дахь алдартай казахууд == Монгол Улсын баатар Н.Икей, алдарт нисэгч генерал [[Мудирасын Зайсанов]], Хаби, [[Байтазагийн Хурматбек]], А.Сарай, Х.Хызырхан, Тилейхан, Ахмет, У.Хамбар, Шангишбай, Хашгынбай, К.Мизимхан, Сөйлхан, 1992-1996 оны УИХ-ын гишүүн асан [[Ажханы Болат]], [[Раздакийн Сандалхан]], [[Таукейн Султан]], Х.Володя, Х.Жекей, А.Мурат, [[Агипарын Бакей]], [[Алмаликийн Тлейхан]], [[Тилеуханы Аубакир]], Элчин сайд асан [[Кадырын Сайраан]], 2000-2005 онд [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгийн аймгийн]] засаг дарга, УИХ-ын гишүүн асан [[Хавдисламын Баделхан]], Хөдөө аж ахуйн дэд сайд асан [[Жанимханы Сауле]] болон Улсын Бага хурлын орлогч дарга агсан [[Кинаятын Зардыхан]], Японы Осака хотод ерөнхий консул асан Ч.Куланда зэрэг юм. == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Угсаатны диаспора]] [[Ангилал:Монголын хүн ам зүй]] [[Ангилал:Монголын ард түмэн]] [[Ангилал:Казахууд]] bxxk0x9xxmb0anw9pxzgs9ds6n0c5pc 859868 859861 2026-06-23T02:17:59Z Zorigt 49 859868 wikitext text/x-wiki '''Монгол Улсын харъяат казах угсаатнууд''' ([[Казах хэл|каз.]] ''Моңғолиядағы қазақтар'') - Монгол Улсын казах гаралтай иргэд. 2023 оны 3-р сарын 1-ний өдрийн байдлаар Монголын нийт хүн амын 4.0 %-г эзэлж байв. Монголын Үндэсний статистикийн хорооны 2025 оны мэдээллээр, касах үндэстнүүд 76.5 хувь нь Баян-Өлгий аймагт, 9.0 хувь нь Улаанбаатар хотод, 8.5 хувь нь Ховд аймагт, 2.2 хувь нь Дархан-Уул аймагт, үлдсэн 3.3 хувь нь Налайх дүүрэг болон бусад аймгуудад тархан амьдарч байгаа аж. Казах угсаатнуудын 49.9 хувь нь эрэгтэй бол 50.1 хувийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна. Насны бүлгээр авч үзвэл, 0.14 насныхан 34.5 хувь, 15-24 насныхан 17.2 хувь, 25-34 насныхан 16.8 хувь, 35-44 насныхан 12.8 хувийг эзэлж буй бол 9.1 хувь нь 45-54 насныхан, 9.6 хувь нь 55-аас дээш насныхан аж. 2026 оны 6-р сард Хил Хамгаалах Ерөнхий газраас гаргасан мэдээллээр 2025 оны байдлаар Монгол Улсад Казаxстаны 24,395 иргэн зорчсон бол Казаxстанд Монгол Улсын 23,849 иргэн зорчжээ. Харин Монгол Улсад Казаxстан Улсын 575 иргэн, Казаxстанд Монгол Улсын 8,825 иргэн байнга оршин сууж байв. == Түүх == Монголын казакууд нь бусад казах үндэстний нэгэн адил Түрэг угсааны үндэстэн юм. Казакууд одоогоос 120 гаруй жилийн тэртээ [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] даван нүүдлэн Монголд ирсэн. 8-р зуунд Түрэгийг мөхсөний дараа 10-р зуун хүртэл Карлугийн улс, 11-12-р зуунд Кимак, Кипчак, Карахандын улсын бүрэлдэхүүнд багтаж байгаад 13-р зуунаас Монголын эзэнт гүрний [[Алтан Орд|Алтан Ордны]] хаант улсад харъяалагдан зуутын зохион байгуулалттай болж их, дунд, бага зуут хэмээн хуваагджээ. Чингис хааны хоёрдугаар хөвгүүн [[Цагадай|Цагаадайн]] байгуулсан улс нь Төмөрийн хаант улс, Казах ханлиг, Үзбек ханлиг, Киргиз ханлиг болон задрахад Барлас, Найманы казахууд нэгдэн шинэ улс байгуулах оролдлого хийж [[Казахын Хант Улс|Казахын]] [[Казахын Хант Улс|Хант улсыг]] байгуулжээ. 17-р зууны эхээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] довтолгоонд өртөн, хойд талаасаа Бухар, Хивийн хаант улсын довтолгоонд шахагдсанаар Казахын хаант улсын хүч буурч хуваагдан нэг нь Оросын хаант улсад дагаар орж, нөгөө хэсэг нь одоогийн [[Шинжаан|Шинжаан Уйгар]] руу нүүдэллэн [[Манж улс|Манж]] [[Манж улс|улсын]] харъяанд оржээ. Ийнхүү 18-р зууны хоёрдугаар хагасаас Абул Мамбет хааны харъяат казахууд [[Дорнод Туркестан|Дорнод Туркестанд]] нутаглан Хар Эрчис, Алтай хавиар нутаглаж байгаад 1864 онд [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] даван ирсэн нь одоогийн [[Баян-Өлгий аймаг]] дахь казахуудын удам болно. Тэд 19-р зууны дунд үеэр Алтайн өвөрөөс [[Шинжаан]] хүртэл нутаглан зуны улиралд [[Алтайн нуруу]] даван Урианхайн нутаг руу орж ирэн зусаж намар нь Алтайг даван ургаш буцаад нүүдэг байжээ. Тэд Шинжааны Бухтарм голын эх [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглаж байсан байна. Казахууд 18-20-р зуунд [[Шинжаан]], Монголд хэд хэдэн үе шаттайгаар нүүдэллэн ирсэн байдаг. Тэдний зарим нь 18-р зуунд Шинжаанд ирсэн бол 19-р зуунд Оросын цэргийн түрэлтэд өртөн дахин Шинжаан руу дүрвэсэн байна. Харин казахуудын зарим хэсэг нь 19-р зууны [[Уйгур|уйгурын]] бослого манжийн цэрэгт дарагдсаны дараа манжийн явуулсан хядлага хэлмэгдүүлэлт, 1930-1940-өөд оны Шинжаанд исламын шашинтай уйгур, казахууд болон Хятадын хоорондох тулаан, [[Гоминдан|Гоминданы]] хятадын хавчлага хяcлага зэргээс шалтгаалан Монголд нүүн иржээ. 1911 оны 12 сарын 29-нд Халх Монгол Манж Чин улсын эрхшээлээс гарч, тусгаар тогтнолоо сэргээн Олноо өргөгдсөн Монгол улсаа байгуулсны дараа Алтайн нурууны ар хөвөөнд нутаглаж байсан хэрэй хасгуудын дунд аль улсыг дагах вэ? гэсэн асуудал хурцаар тавигдсан байдаг. Тухайн үед Хэрэй хасгийн удирдагчдын дунд 2 өөр байр суурь байсан. Монголын талыг баримтлагчдын дотор Хэрэй хасгийн нэр нөлөө бүхий хүн Хлан, Бодубай, Жүртбай, Жунсбай нар байсан бол Хятадын харьяанд үлдэхийг хүсэгчдийн дотор Сукурбай, мөн Дөрвөдийн хан Галсаннамжил, Нацаг бэйс зэрэг хүмүүс байжээ. Энэ нь зөвхөн үндэстний асуудал биш, харин тухайн үеийн эрх мэдэл, албан тушаал, бүс нутгийн геополитикийн сонголттой холбоотой байсан юм. 1912 оны 6-р сарын 22-нд Сукурбай Палтад илгээсэн захидалдаа Хланыг шүүмжилж, Халх Монголд нэгдэх үйл ажиллагааг эсэргүүцэж байсныг архивын баримт гэрчилдэг. Гэвч нөхцөл байдал удалгүй өөрчлөгдөв. Монголын тусгаар тогтнол батжиж, 1912 оны 8 сард Ховдыг чөлөөлсний дараа Монголын төр баруун хязгаарын асуудалд идэвхтэй ажиллаж эхэлсэн юм. 1912 оны 7 дугаар сарын 14-нд Хлан тэргүүтэй Хэрэй хасгийн төлөөлөгчид Богд хаанд өргөх бичиг өргөн: “Богд эзэн хааны шинэ төрд дагаж ормой” хэмээн хүсэлт гаргасан байдаг. Тус өргөх бичигт Хлан, Жүртбай, Жунсбай, Бодубай, Айбагар, Айбаза, Тункубай зэрэг ахлагч нарын нэр дурдагдаж, 400 өрхийн өмнөөс төлөөлөн өргөсөн болохыг тэмдэглэжээ. Үүний дараа Монголын төрөөс Хланыг дэмжиж, улмаар Сукурбайн захиргаанд байсан зарим өрхийг нэмж нэгтгэн захируулснаар Шеруш овгийн нийт 450 өрхийг Монгол улсад дагаар оруулсан тухай баримт үлдсэн байдаг. Хэрэй хасгуудыг Монголд дагаар оруулах үйл ажиллагаанд Дамбийжанцан ч оролцож байжээ. Тэрээр Монголын талыг баримтлагч Хлан нартай хамтран ажиллаж, Алтайн хязгаар дахь Монгол төрийн нөлөөг бэхжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлсэн тухай архивын баримт хадгалагдан үлдсэн байгаа. 1913 оны 2-р сарын 16-нд Богд хаан сайд нарын айлтгалыг зөвшөөрч Хланыг хошууны ноён болгож, 2-р сарын 18-нд түүний гавьяаг өндрөөр үнэлсэн лүндэн буулгасан амуй. Үүний өмнө буюу 1912 оны намар Богд хааны зарлигаар Хлан болон түүний хамтран зүтгэгчдэд цол зэрэг, шагнал хүртээсэн байдаг. Хланд Бишрэлт цол, Түшээ гүнгийн зэрэг олгосон юм. Энэ бүхэн нь өнөөгийн Баян-Өлгийд амьдарч буй казах иргэдийн өвөг болсон Хэрэй хасгийн тодорхой хэсэг өөрсдийн өргөх бичиг, хүсэлтээр Монгол Уулсын харьяанд орсныг харуулсан түүхэн баримтууд юм. 1917 онд Богд хаант Монгол улсын үед казахуудыг Монгол улсын харъяат болгоход Керейд, Найман овгийн 21000 хасаг иргэд бүртгэгджээ. Казахт 12 овог байх бөгөөд Жантекейн, Шерүүч, Молхо, Керейд нь зонхилох байр суурьтай байдаг байна. Алтайн казахууд нь Керейд овгийн хүмүүс бөгөөд тэд Уах, Абах, Ашамайл хэмээх гурван янзын керейд ажээ. Эдгээрээс Монголд шилжин нутагласан нь Абах керейд, Найман казах ажээ. Абах нь дотроо 12 яс овгоос бүрдэх бөгөөд зарим нь Монголд байхгүй. Харин Найман казах нь Улаанхус суманд цөөн үлдэж, Ховд аймгийн [[Булган сум (Ховд)|Булган суманд]] Ители овог зонхилдог. Маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын ерөнхий сайд байхдаа баруун хязгаар руу явж [[Оспан|'''Оспа́н Исла́мулы'''тай]] уулзаж олон үндэстэн ястанг амар амгалан байлгах тухай хэлэлцээр хийсэн байдаг. Түүнд буу сум, мөнгө өгч Шинжаан Уйгарт явуулж буй бослогыг дэмжсэн тэр үеэс Алтайн хязгаарын казах иргэд бөөн бөөнөөрөө Монгол руу дүрвэн иржээ. 1938 оны 6-р сарын 9-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Бага хурал хуралдаж үндэсний цөөнхийн асуудлаар шийдвэр гаргаж байжээ. Уг тогтоол ёсоор урд тал нь улсын хил, зүүн ба хойт талаар Дэлүүн, Хонгор өлөн, Хатуу, Өлгий, Орогтоос урагших газрыг Урианхайтай хамтран тэгш эрхтэйгээр эдлэхээр олгожээ. 1930-аад оноос эхлэн БНМАУ-ын нам төрөөс казахуудыг шинэ газар суурьшихтай холбоотой арга хэмжээг авсан байна. Казакууд 1931 оноос [[Чандмань уулын аймаг|Чандмань уулын аймгийн]] харьяанд байгаад 1940 онд бие даасан [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймагт]] амьдрах болжээ. Сүүлд 1991 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] задрахад түүний бүрэлдэхүүнд байсан Казакстан улс тусгаар бие даасан улс болсны дараа Монгол дахь 50-60,000 гаруй казах иргэд мал ахуйгаа зараад шинэ Казакстаныг зорьсон ба 2000 он гэхэд 10-20,000 нь эргэн буцаж ирсэн байна.<ref>{{Cite web|url=https://www.macalester.edu/geography/research-barcus/kazakhs/|title=Kazakhs of Mongolia|accessdate=21-04-2023|last=Barcus|first=Holly}}</ref> == Нэрс == == Монгол дахь алдартай казахууд == Монгол Улсын баатар Н.Икей, алдарт нисэгч генерал [[Мудирасын Зайсанов]], Хаби, [[Байтазагийн Хурматбек]], А.Сарай, Х.Хызырхан, Тилейхан, Ахмет, У.Хамбар, Шангишбай, Хашгынбай, К.Мизимхан, Сөйлхан, 1992-1996 оны УИХ-ын гишүүн асан [[Ажханы Болат]], [[Раздакийн Сандалхан]], [[Таукейн Султан]], Х.Володя, Х.Жекей, А.Мурат, [[Агипарын Бакей]], [[Алмаликийн Тлейхан]], [[Тилеуханы Аубакир]], Элчин сайд асан [[Кадырын Сайраан]], 2000-2005 онд [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгийн аймгийн]] засаг дарга, УИХ-ын гишүүн асан [[Хавдисламын Баделхан]], Хөдөө аж ахуйн дэд сайд асан [[Жанимханы Сауле]] болон Улсын Бага хурлын орлогч дарга агсан [[Кинаятын Зардыхан]], Японы Осака хотод ерөнхий консул асан Ч.Куланда зэрэг юм. == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Угсаатны диаспора]] [[Ангилал:Монголын хүн ам зүй]] [[Ангилал:Монголын ард түмэн]] [[Ангилал:Казахууд]] p2e8be8h1ea6khlxxou2pwn5qbsyv02 0 131989 859772 859729 2026-06-22T14:35:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 859772 wikitext text/x-wiki '''Самбуугийн Дэмбэрэл''' (1956 онд Улаанбаатар хотод төрж, 2026 оны 6 сарын 21-нд нас барсан) - 2012-2016 онд Монгол Улсын Их хурлын гишүүнээр ажилласан, 2005 онд Гавьяат эдийн засагч цол хүртсэн хүн. == Намтар == 1963-1973 онд Нийслэлийн 33-р дунд сургууль онц төгссөн. 1978 - 1981 онуудад Монгол Улсын Их сургуулийн Эдийн засгийн факультетад сурч төгссөн. == Ажилласан байдал == 1981-1984 онд Комплекс импорт нэгдэлд ня-бо 1984-1990 онд ШУА-ийн Эдийн засгийн хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан 1990-1997 онд Зах зээл судлалын хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан 1997 онд Зах зээл судлалын хүрээлэнгийн захирал 1997-2012 онд [[Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхим|Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын]] дарга 2012-2016 онд [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг намаас]] Монгол Улсын Их Хуралд сонгогдож гишүүнээр ажилласан == Шагнал == 2000 онд Алтангадас одон, 2005 онд Гавьяат эдийн засагч, 2010 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон. {{DEFAULTSORT:Дэмбэрэл,Самбуугийн}} [[Ангилал:1956 онд төрсөн]] [[Ангилал:2026 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат эдийн засагч]] re2q3eysvs3phnwjkouets6ri2sui4g 10 132412 859742 837605 2026-06-22T12:30:32Z Enkhsaihan2005 64429 859742 wikitext text/x-wiki {{main other|{{#if:{{Has short description}} |<!--Do nothing--> |{{#invoke:Type in location|main|UNESCO World Heritage Site|{{{location|}}}}}}}}}{{#if:{{{child|{{{Child|}}}}}}|<templatestyles src="Инфобокс/mobileviewfix.css"/>}} {{Инфобокс | child = {{{child|{{{Child|}}}}}} | decat = yes<!-- remove from tracking category --> |bodyclass = vcard |titleclass = category |titlestyle = font-size:125%; |title = <includeonly>{{#if:{{{child|{{{Child|}}}}}}||{{{WHS|{{{Name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}}</includeonly> |aboveclass = fn org |abovestyle = padding:0.2em;background:#0177d3;font-size:100%; |above = <includeonly>{{colored link|#ffffff|ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв}}</includeonly> |imagestyle = border-top:1px #aaa solid;padding-top:0.4em; |image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{Image|{{{image|}}}}}}|size={{{image_size|}}}|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}}} |caption = {{#if:{{{caption|{{{Caption|{{{imagecaption|}}}}}}}}} |{{{caption|{{{Caption|{{{imagecaption|}}}}}}}}}}} |rowclass1 = <includeonly>{{#if:{{{child|{{{Child|}}}}}}|mergedrow|}}</includeonly> |header1 = <includeonly>{{#if:{{{child|{{{Child|}}}}}}|{{Designation/divbox|WHS}}|}}</includeonly> |labelstyle = padding-right:0.3em; |rowclass2 = mergedrow |label2 = Албан ёсны нэр |data2 = {{{Official_name|{{{official_name|}}}}}} |rowclass3 = mergedrow |label3 = [[Table of World Heritage Sites by country|Location]] |data3 = {{{Location|{{{location|}}}}}} |rowclass4 = mergedrow |label4 = Part of |data4 = {{{Part_of|{{{part_of|}}}}}} |rowclass5 = mergedrow |label5 = Үүнд багтана |data5 = {{{Includes|{{{includes|}}}}}} |rowclass6 = mergedrow |label6 = [[Дэлхийн өв#Дэлхийн өвд бүртгэх|Шалгуур]] |class6 = category |data6 = {{#if: {{{Type|}}} |{{{Type}}}:&nbsp;| }}{{{Criteria|{{{criteria|}}}}}} |rowclass8 = mergedrow |label8 = Эшлэл |data8 = {{#if:{{{ID|}}} |{{#if:{{{Link|}}} |[{{{Link}}} {{{ID}}}] |[https://whc.unesco.org/en/list/{{{ID}}} {{{ID}}}] }} }} |rowclass10 = mergedrow |label10 = <span style="font-size:85%;font-weight:normal;">[https://whc.unesco.org/en/list/?search=&search_by_country=&type=&media=&region=&order=region UNESCO region]</span> |rowclass14 = mergedrow |label14 = Бүртгэл |data14 = {{if first display both|{{{Year|{{{year|}}}}}}| (<!-- -->{{#if:{{{Session|}}} | {{{Session}}} | {{#ifexpr:{{{Year|{{{year|}}}}}}>1976 | {{#ifexpr:{{{Year|{{{year|}}}}}}>2020<!--Not held in 2020 due to COVID-19 pandemic--> | {{#ifexpr:{{{Year|{{{year|}}}}}}>2022<!--Not held in 2022 due to Russian invasion of Ukraine--> | {{ordinal|{{#expr:{{{Year|{{{year|}}}}}}-1978}}}} | {{ordinal|{{#expr:{{{Year|{{{year|}}}}}}-1977}}}}}} | {{ordinal|{{#expr:{{{Year|{{{year|}}}}}}-1976}}}}}} | Unknown}} <!-- -->}} [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])<!-- -->}} |rowclass16 = mergedrow |label16 = Сунгалт |data16 = {{{Extension|{{{extension|}}}}}} |rowclass18 = mergedrow |label18 = [[Устах аюулд буй өвүүд|Аюулд орсон]] |data18 = {{{Danger|{{{danger|}}}}}} |rowclass22 = mergedrow |label22 = Бүс нутаг |class22 = category |data22 = {{{Area|{{{area|}}}}}} |rowclass24 = mergedrow |label24 = Буфер бүс |class24 = category |data24 = {{{Buffer_zone|{{{buffer_zone|}}}}}} |label26 = Website |class26 = category |data26 = {{{Website|{{{website|}}}}}} |label27 = [[Geographic coordinate system|Coordinates]] |data27 = {{{coordinates|{{{Coordinates|}}}}}} | data28 = {{{embedded|{{{Embedded|}}}}}} |data30 = {{#if:{{both|{{{locmapin|{{{Locmapin|}}}}}}|{{{coordinates|{{{Coordinates|}}}}}}}} | {{Location map |{{{locmapin|{{{Locmapin|Earth}}}}}} |coordinates={{{coordinates|{{{Coordinates|}}}}}} |float=center|relief={{{relief}}}|width={{{map_width|}}}|default_width=250|border=infobox |caption=<div style="line-height:1.2em;"><!-- -->{{#if:{{{map_caption|}}} |{{{map_caption}}} |Байршил: {{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}} {{#ifeq:{{{locmapin|{{{Locmapin|Earth}}}}}}|Earth |on Earth. |}}<!-- -->}}<!-- --></div><!-- -->}}<!-- -->}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox UNESCO World Heritage Site with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox UNESCO World Heritage Site]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| alt | area | Area | buffer_zone | Buffer_zone | caption | Caption | child | Child | coordinates | Coordinates | criteria | Criteria | danger | Danger | embedded | Embedded | extension | Extension | ID | includes | Includes | image | Image | image_size | image_upright | imagecaption | Link | location |Location | locmapin | Locmapin | map_caption | map_width | name | Name | official_name | Official_name | part_of | Part_of | Region | relief | Session | Type | website | Website | WHS | year | Year }}<noinclude>{{documentation}}<!--Please add any categories to the /doc page --></noinclude> 0d331x5xzs8zckqyg9636df1g0nirev 859743 859742 2026-06-22T12:31:12Z Enkhsaihan2005 64429 859743 wikitext text/x-wiki {{main other|{{#if:{{Has short description}} |<!--Do nothing--> |{{#invoke:Type in location|main|UNESCO World Heritage Site|{{{location|}}}}}}}}}{{#if:{{{child|{{{Child|}}}}}}|<templatestyles src="Инфобокс/mobileviewfix.css"/>}} {{Инфобокс | child = {{{child|{{{Child|}}}}}} | decat = yes<!-- remove from tracking category --> |bodyclass = vcard |titleclass = category |titlestyle = font-size:125%; |title = <includeonly>{{#if:{{{child|{{{Child|}}}}}}||{{{WHS|{{{Name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}}</includeonly> |aboveclass = fn org |abovestyle = padding:0.2em;background:#0177d3;font-size:100%; |above = <includeonly>{{colored link|#ffffff|ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв}}</includeonly> |imagestyle = border-top:1px #aaa solid;padding-top:0.4em; |image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{Image|{{{image|}}}}}}|size={{{image_size|}}}|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}}} |caption = {{#if:{{{caption|{{{Caption|{{{imagecaption|}}}}}}}}} |{{{caption|{{{Caption|{{{imagecaption|}}}}}}}}}}} |rowclass1 = <includeonly>{{#if:{{{child|{{{Child|}}}}}}|mergedrow|}}</includeonly> |header1 = <includeonly>{{#if:{{{child|{{{Child|}}}}}}|{{Designation/divbox|WHS}}|}}</includeonly> |labelstyle = padding-right:0.3em; |rowclass2 = mergedrow |label2 = Албан ёсны нэр |data2 = {{{Official_name|{{{official_name|}}}}}} |rowclass3 = mergedrow |label3 = Байршил |data3 = {{{Location|{{{location|}}}}}} |rowclass4 = mergedrow |label4 = Part of |data4 = {{{Part_of|{{{part_of|}}}}}} |rowclass5 = mergedrow |label5 = Үүнд багтана |data5 = {{{Includes|{{{includes|}}}}}} |rowclass6 = mergedrow |label6 = [[Дэлхийн өв#Дэлхийн өвд бүртгэх|Шалгуур]] |class6 = category |data6 = {{#if: {{{Type|}}} |{{{Type}}}:&nbsp;| }}{{{Criteria|{{{criteria|}}}}}} |rowclass8 = mergedrow |label8 = Эшлэл |data8 = {{#if:{{{ID|}}} |{{#if:{{{Link|}}} |[{{{Link}}} {{{ID}}}] |[https://whc.unesco.org/en/list/{{{ID}}} {{{ID}}}] }} }} |rowclass10 = mergedrow |label10 = <span style="font-size:85%;font-weight:normal;">[https://whc.unesco.org/en/list/?search=&search_by_country=&type=&media=&region=&order=region UNESCO region]</span> |rowclass14 = mergedrow |label14 = Бүртгэл |data14 = {{if first display both|{{{Year|{{{year|}}}}}}| (<!-- -->{{#if:{{{Session|}}} | {{{Session}}} | {{#ifexpr:{{{Year|{{{year|}}}}}}>1976 | {{#ifexpr:{{{Year|{{{year|}}}}}}>2020<!--Not held in 2020 due to COVID-19 pandemic--> | {{#ifexpr:{{{Year|{{{year|}}}}}}>2022<!--Not held in 2022 due to Russian invasion of Ukraine--> | {{ordinal|{{#expr:{{{Year|{{{year|}}}}}}-1978}}}} | {{ordinal|{{#expr:{{{Year|{{{year|}}}}}}-1977}}}}}} | {{ordinal|{{#expr:{{{Year|{{{year|}}}}}}-1976}}}}}} | Unknown}} <!-- -->}} [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])<!-- -->}} |rowclass16 = mergedrow |label16 = Сунгалт |data16 = {{{Extension|{{{extension|}}}}}} |rowclass18 = mergedrow |label18 = [[Устах аюулд буй өвүүд|Аюулд орсон]] |data18 = {{{Danger|{{{danger|}}}}}} |rowclass22 = mergedrow |label22 = Бүс нутаг |class22 = category |data22 = {{{Area|{{{area|}}}}}} |rowclass24 = mergedrow |label24 = Буфер бүс |class24 = category |data24 = {{{Buffer_zone|{{{buffer_zone|}}}}}} |label26 = Website |class26 = category |data26 = {{{Website|{{{website|}}}}}} |label27 = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]] |data27 = {{{coordinates|{{{Coordinates|}}}}}} | data28 = {{{embedded|{{{Embedded|}}}}}} |data30 = {{#if:{{both|{{{locmapin|{{{Locmapin|}}}}}}|{{{coordinates|{{{Coordinates|}}}}}}}} | {{Location map |{{{locmapin|{{{Locmapin|Earth}}}}}} |coordinates={{{coordinates|{{{Coordinates|}}}}}} |float=center|relief={{{relief}}}|width={{{map_width|}}}|default_width=250|border=infobox |caption=<div style="line-height:1.2em;"><!-- -->{{#if:{{{map_caption|}}} |{{{map_caption}}} |Байршил: {{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}} {{#ifeq:{{{locmapin|{{{Locmapin|Earth}}}}}}|Earth |on Earth. |}}<!-- -->}}<!-- --></div><!-- -->}}<!-- -->}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox UNESCO World Heritage Site with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox UNESCO World Heritage Site]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| alt | area | Area | buffer_zone | Buffer_zone | caption | Caption | child | Child | coordinates | Coordinates | criteria | Criteria | danger | Danger | embedded | Embedded | extension | Extension | ID | includes | Includes | image | Image | image_size | image_upright | imagecaption | Link | location |Location | locmapin | Locmapin | map_caption | map_width | name | Name | official_name | Official_name | part_of | Part_of | Region | relief | Session | Type | website | Website | WHS | year | Year }}<noinclude>{{documentation}}<!--Please add any categories to the /doc page --></noinclude> kvxkfgzh3ytd08pfy3ikkh3xkpqp0iz 828 132717 859842 799057 2026-06-22T22:31:43Z Enkhsaihan2005 64429 859842 Scribunto text/plain return { name = 'Европын Орос', x = '213.4825 * cos( $1*0.01745329252 )*sin( ($2-(42.5))*0.01745329252 ) * ( ((1 + sin( $1*0.01745329252 )*sin( 57.5*0.01745329252 )+ cos( $1*0.01745329252 )*cos( 57.5*0.01745329252 )*cos( ($2-(42.5))*0.01745329252 ) ) *0.5)^ -0.5)+50.0', y = '100 - 49.1327 - 161.4897*( cos( 57.5*0.01745329252 )*sin( $1*0.01745329252 ) - sin( 57.5*0.01745329252 )*cos( $1*0.01745329252 )*cos( ($2-(42.5))*0.01745329252 ) ) * ( ((1 + sin( $1*0.01745329252 )*sin( 57.5*0.01745329252 )+ cos( $1*0.01745329252 )*cos( 57.5*0.01745329252 )*cos( ($2-(42.5))*0.01745329252 ) ) *0.5)^ -0.5)', image = 'European Russia location map (2014–2022, Crimea disputed).svg', image1 = 'European Russia laea location map (Crimea disputed).jpg' } 2xn0k2wrc5apxjhvu4i6nm0es36072g 10 136935 859873 818684 2026-06-23T09:37:54Z Ziv 95197 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wurttflag.png]] → [[File:Flag of the Kingdom of Württemberg (1806 - 1816).png]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless name 859873 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Вюртембергийн хаант улс | shortname alias = Вюртемберг | flag alias = Flagge Königreich Württemberg.svg | flag alias-county = Wuerttemberg_Banner.svg | flag alias-1803 = Flag of the Kingdom of Württemberg (1806 - 1816).png | flag alias-army = Royal Württemberg Infantry Standard (1817-1921).svg | link alias-army = Вюртембергийн хааны арми | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = county | var2 = 1803 </noinclude> }} 4omkvie2oev8q5wxio0jocn8res6nku 0 142912 859781 832624 2026-06-22T15:57:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 859781 wikitext text/x-wiki [[Файл:Neville-Chamberlain.jpg|thumb|Невилл Чемберлен]] '''Артур Невилл Чемберлен''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Arthur Neville Chamberlain''; 1869 оны 3-р сарын 18-нд [[Бирмингем|Бирмингемд]] төрсөн — 1940 оны 11-р сарын 9-нд Рединг хотод нас барсан) — Их Британийн төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, 1937-1940 онд Их Британийн Ерөнхий сайдын алба хашсан, 1937-1940 онд [[Консерватив Нам (Их Британи)|Консерватив намыг]] удирдаж байсан. Тэрээр [[Адольф Хитлер|Адольф Хитлерийг]] хазаарлах бодлогоороо, ялангуяа 1938 оны 9-р сарын 30-нд [[Мюнхений хэлэлцээр|Мюнхений хэлэлцээрт]] гарын үсэг зурж герман хэлээр ярьдаг Чехословакийн Судец мужийг нацист Германд шилжүүлж өгсөн гэдгээрээ алдартай болсон. [[1939 он|1939 оны]] 9-р сарын 1-нд нацист Герман Польш руу довтолсноос хоёр хоногийн дараа Чемберлен Германд дайн зарлаж, 1940 оны 5-р сарын 10-нд Ерөнхий сайдын албан тушаалаасаа огцрох хүртлээ дайны эхний 8 сарын турш Нэгдсэн Вант Улсыг удирдсан байна. == Намтар == Бизнес болон орон нутгийн засаг захиргаанд ажиллаж, 1916, 1917 онд Үндэсний албаны даргаар богино хугацаанд ажилласныхаа дараа Чемберлен 1918 оны Бирмингем Лэдивудын шинэ дивизийн сонгуульд өөрийн эцэг Жозеф Чемберлен болон төрсөн ах Остин Чемберлен нарыг дагаж 49 насандаа парламентын гишүүнээр сонгогдсон байна. 1922 он хүртэл арын суудалд суудаг байсан. 1923 онд Эрүүл мэндийн сайд, дараа нь Сангийн яамны сайд болж хурдан дэвшсэн. [[Лейборист нам (Их Британи)|Лейборист намын]] тэргүүлсэн засгийн газарт богино хугацаанд ажилласны дараа тэрээр 1924-1929 он хүртэл олон төрлийн шинэчлэлийн арга хэмжээ авч Эрүүл мэндийн сайдаар эргэн ирж, 1931 онд Үндэсний засгийн газрын Сангийн яамны сайдаар томилогдож байв. 1937 онд Ерөнхий сайдаар томилогдсоныхоо дараа Чемберлен бүх нийтийн сонгууль зарлах талаар бодож байсан ч парламентын бүрэн эрхийн хугацаа дуусахад гурван жил хагасын хугацаа үлдсэн тул хүлээхээр шийджээ. Тэрээр 68 настайдаа 20-р зуунд (Хенри Кэмпбелл-Баннерманы дараа) анх удаа Ерөнхий сайд болсон хоёр дахь хамгийн өндөр настай хүн болсон бөгөөд олон хүн түүнийг Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгч гэж үзэж, [[Консерватив Нам (Их Британи)|Консерватив намыг]] дараагийн сонгууль хүртэл удирдаж, дараа нь Гадаад хэргийн сайд залуу хүн [[Энтони Иден]] болох магадлалтай гэж үзэж байв. Чемберлен Ерөнхий сайдын албан тушаал хашиж эхэлснээс хойш энэ албан тушаалд залгамжлах боломжит хэд хэдэн хүн өрсөлдөж байгаа тухай яриа гарч байсан. Невилл Чемберлен 1940 оны 11-р сарын 9-нд 71 насандаа ходоодны хорт хавдраар нас баржээ. {{DEFAULTSORT:Чемберлен, Невилл}} [[Ангилал:1869 онд төрсөн]] [[Ангилал:1940 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Их Британийн ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Их Британийн Консерватив Намын дарга]] [[Ангилал:Их Британийн Нууц Зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Их Британийн Нийтийн танхимын гишүүн]] d2ooqx9loxoyppcpdj345kxeuenssxk 0 146757 859858 859675 2026-06-23T01:29:38Z ~2026-36352-39 105499 859858 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс тоглоом | name = Даалуу | image = [[File:CDomino_6-6.svg|50px]] | image_caption = Даалууны мод (6-6) | other_names = ᠳᠠᠯᠤ | genre = [[Tile-based game|Мөрийтэй тоглоом]]<br/>Домино хувилбар | players = 4–5 | materials = Даалууны мод (домино), 60 ширхэг (Улаан тал: 34, Цагаан тал: 26) | origin = Хятад (домино), Монгол (нэршил, дуудлага, дүрэм) | country = {{MNG}} | footnotes = Тоглоомын хэлбэр: Цай хураах, бусад }} '''Даалуу''' (монгол бичгээр: ᠳᠠᠯᠤ) бол Монголчуудын дунд нийтлэг тархсан тоглоом юм. Тоглоомын моднууд (даалуунууд) нь хятад даалууны бүтэцтэй ижил боловч нэршил, хоч, гуншин, тоглоомын дүрэм нь бүхэлдээ монгол соёлоор бүрэлдсэн. Нийт 60 мод (ширхэг) бүхий 19 төрлийн модноос бүрддэг. Мод бүр хошин, хөгжөөнт шүлэглэсэн гуншинтай бөгөөд энэ нь тоглоомын соёлын өвөрмөц шинж юм. == Моднууд == Даалууны нийт 60 мод нь 19 төрлийн модноос бүрдэнэ. Мод бүр доминогийн даатуутай ижил бүтэцтэй: дээд, доод хэсэгт тус бүр 1–6 цэгтэй. Моднуудыг '''Улаан тал''' (34 мод, 10 төрөл) ба '''Цагаан тал''' (26 мод, 9 төрөл) гэж хуваана. Мод бүрийн тоо (2 эсвэл 4 ширхэг) нь тухайн модны төрлөөс хамаарна. === Хос (ус) гарын мод === Эдгээр моднууд хос хосоороо ижил байна. {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[File:CDomino_6-6.svg|50px]] !! [[File:CDomino_1-1.svg|50px]] !! [[File:CDomino_4-4.svg|50px]] !! [[File:CDomino_3-1.svg|50px]] !! [[File:CDomino_5-5.svg|50px]] !! [[File:CDomino_3-3.svg|50px]] !! [[File:CDomino_2-2.svg|50px]] !! [[File:CDomino_5-6.svg|50px]] !! [[File:CDomino_4-6.svg|50px]] !! [[File:CDomino_1-6.svg|50px]] !! [[File:CDomino_1-5.svg|50px]] |- | '''Даалуу''' || '''Ёоз''' || '''Чавганц'''<br/><small>(Хуньд)</small> || '''Бөхөөн''' || '''Бажгар''' || '''Чанс''' || '''Банд''' || '''Үүлүү''' || '''Сийлүү'''<br/><small>(Улаан)</small> || '''Гозгор'''<br/><small>(Шор)</small> || '''Булуу''' |- | (12) || (2) || (8) || (4) || (10) || (6) || (4) || (11) || (10) || (7) || (6) |- | 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш |} === Дуудах газрын мод === Эдгээр моднууд хос хосоороо өөр өөр байна; ижил нийлбэртэй хоёр модыг хослуулна. {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[File:CDomino_5-4.svg|50px]] !! [[File:CDomino_6-3.svg|50px]] !! [[File:CDomino_5-3.svg|50px]] !! [[File:CDomino_6-2.svg|50px]] !! [[File:CDomino_5-2.svg|50px]] !! [[File:CDomino_4-3.svg|50px]] !! [[File:CDomino_4-2.svg|50px]] !! [[File:CDomino_3-2.svg|50px]] |- | '''Гавал'''<br/><small>(Улаан)</small> || '''Дэгээ'''<br/><small>(Цагаан)</small> || '''Савар'''<br/><small>(Мурий)</small> || '''Дөнгө''' || '''Сарлаг''' || '''Шанага''' || '''Нохой''' || '''Чүү''' |- | (9) || (9) || (8) || (8) || (7) || (7) || (6) || (5) |- | 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш |} == Тоглоомын дүрэм — Даалуугаар цай хураах заавар == Даалуу тоглоомын олон хувилбар байдгаас '''„Цай хураах"''' бол хамгийн түгээмэл хувилбарын нэг юм. Тоглоомын дүрмийг дор тодорхойлов. ==== Мод хуваарилалт ==== Тоглож эхлэхийн өмнө тоглогчийн тооноос хамааруулан 60 даалуунаасаа цай болгон хувааж авна. ==== 5 хүн тоглох ==== Цай болгох модны тоо: 10 даалуу Цайнд ялгах мод (ёозоос бусад 4 ширхэгтэй моднууд): даалуу(12), үүлүү(11), сийлүү(10), бажгар(10), чавганц(8), бурхан(7), чанс(6), тавхай(6), банд(4), бөхөөн(4) Тоглох даалууны тоо: 50 Өрөх тоо: 5 даалуу, 1 хүнд 2 өрөг оногдоно Хүн бүр 2 гэр барих үүрэгтэй. ==== 4 хүн тоглох ==== Цай болгох модны тоо: 12 даалуу Цайнд ялгах мод: даалуу(12), үүлүү(11), сийлүү(10), бажгар(10), чавганц(8), бурхан(7), чанс(6), тавхай(6), банд(4), бөхөөн(4) + 2 ширхэг ёоз(2) Тоглох даалууны тоо: 48 Өрөх тоо: 4 даалуу, 1 хүнд 3 өрөг оногдоно Өрөх тоо: 6 даалуу, 1 хүнд 2 өрөг оногдоно Хүн бүр 3 гэр барих үүрэгтэй. ==== Тоглох заавар ==== Тоглох даалуунуудыг ширээн дээр доош харуулан холиод өрөх тоогоор өрж тойруулан тавина. Тоглолт бүрийн эхэнд нэг тоглогч жанлийг дуудаад дуртай (өөрийн таамгаар жанлий байгаа гэж бодсон) газраасаа 1 өрөг даалуу авч эхлүүлээд бусад нь цагийн зүүний дагуу тойргоор дэс дарааллан өрөөтэй тойргоос бүх өргийг дуустал нь тоглох даалуугаа хувааж авна. Хамгийн эхний тоглолтын жанлийг хамгийн бага настай эсвэл тоглогчдын саналаар сонгосон нэг хүн дуудна. Дараагийн тоглолтод цагийн зүүний дагуу тойргоор түүний дараагийн хүн жанлийг дуудна. Жанлий эсвэл сөхөл болгон дуудаж болох модууд нь анхаасаа 2 ширхэгтэй 8 мод байдаг. Үүнд: Гавал (Улаан) - 9, Дэгээ (Цагаан) - 9, Савар (Мурий) - 8, Дөнгө - 8, Сарлаг - 7, Шанага - 7, Нохой - 6, Чүү - 5 Жанлийг дуудсан хүн эхэлж гарна. Гарахдаа заавал 9 ба түүнээс дээш модоор гарна, байхгүй бол хамгийн том модоороо гарна. Ус буюу хоёр ижил модоор гарч болох ба тоо хамаарахгүй гарч болно. Жанлий гарт нь ирсэн хүн гараа таарсан бол заавал дуудаж гаргах ёстой, үгүй бол жанлий үхэж идүүлнэ. Хувааж авсан гарынхаа модыг үзэж, сайн модоо ялгаж авна, жанлий ирсэн эсэхийг шалгана. Ус буюу хос мод байвал мөн ялгаж бэлдэнэ. Сайн мод гэдэгт: Жанлийгаар дуудагдсан мод нь бүх модыг даран, илүү тоотой нь бага тоотойгоо дарна. Даалуу, үүлүү нь жанлийгийн дараа орох хамгийн сайн моднууд, сийлүү 10 болон бажгар 10-ууд нь 3 дугаарт орох сайн моднууд юм. Өнгө дагаж тоглож байгаа тохиолдолд зөвхөн улаан нь улаанаа, цагаан нь цагаанаа иднэ, жанлий өнгө хамаарахгүй иднэ. Хос модыг мөн ижил өнгийн илүү тоотой модоор дарна. Үндсэндээ тоглогчид өөрийн сайн модоороо бусдын модыг идэж, өөрийн үүрэгтэй гэрээ барьж авах. Гэрээ барь чадахгүй бол цайгаараа илүү гэр барьсан хүнээс худалдаж авна. Ийнхүү олон гэр барьж их цай хураасан хүн хожино. ===== Азын дөврөн 9 ===== Гарт 4 ширхэг 9, 4 ширхэг ёоз ирвэл азтай байна гээд гараа хамаарахгүй хамгийн түрүүнд гаргана. ==== Ноён-боол дүрэм ==== Цайгаараа гэр худалдаж дуусвал зээлээр гэр авч өрөнд орно. Өрийн тоо 3, 4 хүрвэл өртэй хүн нь авлагатай хүнийхээ боол нь болно. Боол нь тоглолт эхлэх бүрд өөрийн гарт ирсэн модноосоо 10 болон түүнээс дээшхи сайн модоо ноёндоо өгч муу мод хариуд нь авна. Боол гэр барих үүрэггүй харин ноён нь боолдоо ноогдох гэрийг барих үүрэгтэй. == Нэршил ба гуншин == Мод бүр ардын хөгжөөнт ''гуншин'' (шүлэглэсэн дуудлага)-тай. Тоглоомын явцад модоо тавихдаа гуншинг нь хэлж дуудна.<ref name="erdenechimeg">{{cite web |title=Монгол даалууны гуншин |url=https://gurduumn.blogspot.com/2013/04/blog-post_362.html |author=Лувсанноровын Эрдэнэчимэг |date=2013-04-11 |website=Эрдэнэчимэгийн блог |access-date=2025}}</ref><ref name="tsogzolmaa">{{cite journal |title=Даалууны зарим нэрийн сэл гарал, гуншинд илрэх нь |url=https://www.researchgate.net/publication/376649678 |author=Цогзолмаа Гүрүүчин |year=2023 |journal=ResearchGate |access-date=2025}}</ref> === Улаан тал === ==== Даалуу ==== [[File:CDomino_6-6.svg|30px|left]] <poem> Хамбан эрээн даалуу Хар мөрний жанжин Энэ наадмын эзэн Эрээн алаг даалуу </poem> ==== Сийлүү арав ==== [[File:CDomino_4-6.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Улаан арав <poem> Сэмбэн нэртэй сийлүү Бумбан нэртэй рашаан </poem> ==== Тэнгэр ==== [[File:CDomino_5-4.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Данх, Гавал, Улаан ес <poem> Улаан есөн жовдуухай Уулаар явдаг галуухай Усанд явдаг жараахай Улсын сангийн Буханхүү </poem> ==== Хуньд ==== [[File:CDomino_4-4.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Чавганц найм <poem> Наян жил насалсан Намбагар улаан чавган </poem> ==== Шовх ==== [[File:CDomino_1-6.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Шор, Гозгор, Бурхан долоо <poem> Гозон долоо гоохолзоно Говийн хүүхэн шоохолзоно </poem> ==== Шанага ==== [[File:CDomino_4-3.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Гуя долоо <poem> Долоон бурхан шинжтэй Долнуур авгайн шанага. </poem> ==== Нохой зургаа ==== [[File:CDomino_4-2.svg|30px|left]] <poem> Зуудаг нохойн зулзага Зургаан нүхтэй даалуу </poem> ==== Тав нэг ==== [[File:CDomino_1-5.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Тавхай, Булуу, Цэцэг зургаа <poem> Булуу тав нэг будантай Буцаад татах нь манантай </poem> <poem> Таван булуу нэг ялуу Таргийн бүлүүр Айргийн хутгуур </poem> ==== Бөхөөн ==== [[File:CDomino_3-1.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Оймс дөрөв <poem> Бөхнөг түргэн гүйдэлтэй Дорниун халзан шарга Бөхтийж бай бэрээдэнэ Тонгойж бай торлогдоно Тун болохгүй бол тонгорно </poem> ==== Ёоз хоёр ==== [[File:CDomino_1-1.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Нүдний шил <poem> Ёгзолдоржийн хөдөөгөөс Ёнзон хамбын гадаанаас Цайны сүүний гуйлгачин Цалам барьсан дээрэмчин </poem> === Цагаан тал === ==== Үүлүү ==== [[File:CDomino_5-6.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Хуутуу <poem> Үү хааны Лүү хаан Үйзэн бэйсийн дамар толгойт </poem> ==== Бажгар арав ==== [[File:CDomino_5-5.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Цагаан арав, Хар арав <poem> Хар арав нь Хандын найз Хандгай буга нь уулын найз Харин Хандмаа миний найз </poem> ==== Дэгээ ес ==== [[File:CDomino_6-3.svg|30px|left]] <poem> Дэгээ есөнд Дээлээ уруулж Дэгжин хүүхэнд Нүүрээ маажуул </poem> ==== Савар ==== [[File:CDomino_5-3.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Муруй, Аргай, Адуу, Тэмээ найм <poem> Сайн хэлбэл сарий найм Муу хэлбэл мурий найм Дахиад хэлбэл далий найм Давтаад хэлбэл тэмээ найм. </poem> ==== Гавал ==== [[File:CDomino_6-2.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Дөнгө найм, Хөнгөн тэрэг <poem> Дөнгө биеийг чилээнэ Дөрөө хөлийг чилээнэ </poem> ==== Сарлаг долоо ==== [[File:CDomino_5-2.svg|30px|left]] <poem> Долоон уулын сарлаг Догшин газрын савдаг </poem> ==== Чанс ==== [[File:CDomino_3-3.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Хана зургаа <poem> Ханан хээтэй чанс Хаяа голын бургас </poem> ==== Чүү тав ==== [[File:CDomino_3-2.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Чуу тав <poem> Чүтаа лүндэг баян зээрд Чүү тавын ган тав Чүтэл хоргойн мөнгөн цоолтуур </poem> ==== Ванд ==== [[File:CDomino_2-2.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Бандан дөрөв <poem> Вандан хаадын сүгнэн хаад Баавай ламын хүргэн хар Ван хүний үр Сүүт гүүний унага Ванд нэртэй дөрөв. </poem> == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Монгол уламжлалт тоглоом]] [[Ангилал:Домино тоглоом]] [[Ангилал:Монгол соёл]] [[Ангилал:Хөзөр ба даалуу]] [[Ангилал:Монгол наадгай]] n86mfz547ztlolmtndsueb9aaouiuom 859859 859858 2026-06-23T01:35:16Z Namchin 268 859859 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс тоглоом | name = Даалуу | image = [[File:CDomino_6-6.svg|50px]] | image_caption = Даалууны мод (6-6) | other_names = ᠳᠠᠯᠤ | genre = [[Tile-based game|хавтангаар тоглох тоглоом]]<br/>Даалуу | players = 4–5 | materials = Даалууны мод (домино), 60 ширхэг (Улаан тал: 34, Цагаан тал: 26) | origin = Хятад (домино), Монгол (нэршил, дуудлага, дүрэм) | country = {{MNG}} | footnotes = Тоглоомын хэлбэр: Цай хураах, бусад }} '''Даалуу''' (монгол бичгээр: ᠳᠠᠯᠤ) бол Монголчуудын дунд нийтлэг тархсан тоглоом юм. Тоглоомын моднууд (даалуунууд) нь хятад даалууны бүтэцтэй ижил боловч нэршил, хоч, гуншин, тоглоомын дүрэм нь бүхэлдээ монгол соёлоор бүрэлдсэн. Нийт 60 мод (ширхэг) бүхий 19 төрлийн модноос бүрддэг. Мод бүр хошин, хөгжөөнт шүлэглэсэн гуншинтай бөгөөд энэ нь тоглоомын соёлын өвөрмөц шинж юм. == Моднууд == Даалууны нийт 60 мод нь 19 төрлийн модноос бүрдэнэ. Мод бүр доминогийн даатуутай ижил бүтэцтэй: дээд, доод хэсэгт тус бүр 1–6 цэгтэй. Моднуудыг '''Улаан тал''' (34 мод, 10 төрөл) ба '''Цагаан тал''' (26 мод, 9 төрөл) гэж хуваана. Мод бүрийн тоо (2 эсвэл 4 ширхэг) нь тухайн модны төрлөөс хамаарна. === Хос (ус) гарын мод === Эдгээр моднууд 4 ширхэгтэй буюу 2 хосоороо байна. {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[File:CDomino_6-6.svg|50px]] !! [[File:CDomino_1-1.svg|50px]] !! [[File:CDomino_4-4.svg|50px]] !! [[File:CDomino_3-1.svg|50px]] !! [[File:CDomino_5-5.svg|50px]] !! [[File:CDomino_3-3.svg|50px]] !! [[File:CDomino_2-2.svg|50px]] !! [[File:CDomino_5-6.svg|50px]] !! [[File:CDomino_4-6.svg|50px]] !! [[File:CDomino_1-6.svg|50px]] !! [[File:CDomino_1-5.svg|50px]] |- | '''Даалуу''' || '''Ёоз''' || '''Чавганц'''<br/><small>(Хуньд)</small> || '''Бөхөөн''' || '''Бажгар''' || '''Чанс''' || '''Банд''' || '''Үүлүү''' || '''Сийлүү'''<br/><small>(Улаан)</small> || '''Гозгор'''<br/><small>(Шор)</small> || '''Булуу''' |- | (12) || (2) || (8) || (4) || (10) || (6) || (4) || (11) || (10) || (7) || (6) |- | 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш |} === Дуудах газрын мод === Эдгээр моднууд хосоороо байна; ижил модуудыг хослуулна. {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[File:CDomino_5-4.svg|50px]] !! [[File:CDomino_6-3.svg|50px]] !! [[File:CDomino_5-3.svg|50px]] !! [[File:CDomino_6-2.svg|50px]] !! [[File:CDomino_5-2.svg|50px]] !! [[File:CDomino_4-3.svg|50px]] !! [[File:CDomino_4-2.svg|50px]] !! [[File:CDomino_3-2.svg|50px]] |- | '''Гавал'''<br/><small>(Улаан)</small> || '''Дэгээ'''<br/><small>(Цагаан)</small> || '''Савар'''<br/><small>(Мурий)</small> || '''Дөнгө''' || '''Сарлаг''' || '''Шанага''' || '''Нохой''' || '''Чүү''' |- | (9) || (9) || (8) || (8) || (7) || (7) || (6) || (5) |- | 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш |} == Тоглоомын дүрэм — Даалуугаар цай хураах заавар == Даалуу тоглоомын олон хувилбар байдгаас '''„Цай хураах"''' бол хамгийн түгээмэл хувилбарын нэг юм. Тоглоомын дүрмийг дор тодорхойлов. ==== Мод хуваарилалт ==== Тоглож эхлэхийн өмнө тоглогчийн тооноос хамааруулан 60 даалуунаасаа цай болгон хувааж авна. ==== 5 хүн тоглох ==== Цай болгох модны тоо: 10 даалуу Цайнд ялгах мод (ёозоос бусад 4 ширхэгтэй моднууд): даалуу(12), үүлүү(11), сийлүү(10), бажгар(10), чавганц(8), бурхан(7), чанс(6), тавхай(6), банд(4), бөхөөн(4) Тоглох даалууны тоо: 50 Өрөх тоо: 5 даалуу, 1 хүнд 2 өрөг оногдоно Хүн бүр 2 гэр барих үүрэгтэй. ==== 4 хүн тоглох ==== Цай болгох модны тоо: 12 даалуу Цайнд ялгах мод: даалуу(12), үүлүү(11), сийлүү(10), бажгар(10), чавганц(8), бурхан(7), чанс(6), тавхай(6), банд(4), бөхөөн(4) + 2 ширхэг ёоз(2) Тоглох даалууны тоо: 48 Өрөх тоо: 4 даалуу, 1 хүнд 3 өрөг оногдоно Өрөх тоо: 6 даалуу, 1 хүнд 2 өрөг оногдоно Хүн бүр 3 гэр барих үүрэгтэй. ==== Тоглох заавар ==== Тоглох даалуунуудыг ширээн дээр доош харуулан холиод өрөх тоогоор өрж тойруулан тавина. Тоглолт бүрийн эхэнд нэг тоглогч жанлийг дуудаад дуртай (өөрийн таамгаар жанлий байгаа гэж бодсон) газраасаа 1 өрөг даалуу авч эхлүүлээд бусад нь цагийн зүүний дагуу тойргоор дэс дарааллан өрөөтэй тойргоос бүх өргийг дуустал нь тоглох даалуугаа хувааж авна. Хамгийн эхний тоглолтын жанлийг хамгийн бага настай эсвэл тоглогчдын саналаар сонгосон нэг хүн дуудна. Дараагийн тоглолтод цагийн зүүний дагуу тойргоор түүний дараагийн хүн жанлийг дуудна. Жанлий эсвэл сөхөл болгон дуудаж болох модууд нь анхаасаа 2 ширхэгтэй 8 мод байдаг. Үүнд: Гавал (Улаан) - 9, Дэгээ (Цагаан) - 9, Савар (Мурий) - 8, Дөнгө - 8, Сарлаг - 7, Шанага - 7, Нохой - 6, Чүү - 5 Жанлийг дуудсан хүн эхэлж гарна. Гарахдаа заавал 9 ба түүнээс дээш модоор гарна, байхгүй бол хамгийн том модоороо гарна. Ус буюу хоёр ижил модоор гарч болох ба тоо хамаарахгүй гарч болно. Жанлий гарт нь ирсэн хүн гараа таарсан бол заавал дуудаж гаргах ёстой, үгүй бол жанлий үхэж идүүлнэ. Хувааж авсан гарынхаа модыг үзэж, сайн модоо ялгаж авна, жанлий ирсэн эсэхийг шалгана. Ус буюу хос мод байвал мөн ялгаж бэлдэнэ. Сайн мод гэдэгт: Жанлийгаар дуудагдсан мод нь бүх модыг даран, илүү тоотой нь бага тоотойгоо дарна. Даалуу, үүлүү нь жанлийгийн дараа орох хамгийн сайн моднууд, сийлүү 10 болон бажгар 10-ууд нь 3 дугаарт орох сайн моднууд юм. Өнгө дагаж тоглож байгаа тохиолдолд зөвхөн улаан нь улаанаа, цагаан нь цагаанаа иднэ, жанлий өнгө хамаарахгүй иднэ. Хос модыг мөн ижил өнгийн илүү тоотой модоор дарна. Үндсэндээ тоглогчид өөрийн сайн модоороо бусдын модыг идэж, өөрийн үүрэгтэй гэрээ барьж авах. Гэрээ барь чадахгүй бол цайгаараа илүү гэр барьсан хүнээс худалдаж авна. Ийнхүү олон гэр барьж их цай хураасан хүн хожино. ===== Азын дөврөн 9 ===== Гарт 4 ширхэг 9, 4 ширхэг ёоз ирвэл азтай байна гээд гараа хамаарахгүй хамгийн түрүүнд гаргана. ==== Ноён-боол дүрэм ==== Цайгаараа гэр худалдаж дуусвал зээлээр гэр авч өрөнд орно. Өрийн тоо 3, 4 хүрвэл өртэй хүн нь авлагатай хүнийхээ боол нь болно. Боол нь тоглолт эхлэх бүрд өөрийн гарт ирсэн модноосоо 10 болон түүнээс дээшхи сайн модоо ноёндоо өгч муу мод хариуд нь авна. Боол гэр барих үүрэггүй харин ноён нь боолдоо ноогдох гэрийг барих үүрэгтэй. == Нэршил ба гуншин == Мод бүр ардын хөгжөөнт ''гуншин'' (шүлэглэсэн дуудлага)-тай. Тоглоомын явцад модоо тавихдаа гуншинг нь хэлж дуудна.<ref name="erdenechimeg">{{cite web |title=Монгол даалууны гуншин |url=https://gurduumn.blogspot.com/2013/04/blog-post_362.html |author=Лувсанноровын Эрдэнэчимэг |date=2013-04-11 |website=Эрдэнэчимэгийн блог |access-date=2025}}</ref><ref name="tsogzolmaa">{{cite journal |title=Даалууны зарим нэрийн сэл гарал, гуншинд илрэх нь |url=https://www.researchgate.net/publication/376649678 |author=Цогзолмаа Гүрүүчин |year=2023 |journal=ResearchGate |access-date=2025}}</ref> === Улаан тал === ==== Даалуу ==== [[File:CDomino_6-6.svg|30px|left]] <poem> Хамбан эрээн даалуу Хар мөрний жанжин Энэ наадмын эзэн Эрээн алаг даалуу </poem> ==== Сийлүү арав ==== [[File:CDomino_4-6.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Улаан арав <poem> Сэмбэн нэртэй сийлүү Бумбан нэртэй рашаан </poem> ==== Тэнгэр ==== [[File:CDomino_5-4.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Данх, Гавал, Улаан ес <poem> Улаан есөн жовдуухай Уулаар явдаг галуухай Усанд явдаг жараахай Улсын сангийн Буханхүү </poem> ==== Хуньд ==== [[File:CDomino_4-4.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Чавганц найм <poem> Наян жил насалсан Намбагар улаан чавган </poem> ==== Шовх ==== [[File:CDomino_1-6.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Шор, Гозгор, Бурхан долоо <poem> Гозон долоо гоохолзоно Говийн хүүхэн шоохолзоно </poem> ==== Шанага ==== [[File:CDomino_4-3.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Гуя долоо <poem> Долоон бурхан шинжтэй Долнуур авгайн шанага. </poem> ==== Нохой зургаа ==== [[File:CDomino_4-2.svg|30px|left]] <poem> Зуудаг нохойн зулзага Зургаан нүхтэй даалуу </poem> ==== Тав нэг ==== [[File:CDomino_1-5.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Тавхай, Булуу, Цэцэг зургаа <poem> Булуу тав нэг будантай Буцаад татах нь манантай </poem> <poem> Таван булуу нэг ялуу Таргийн бүлүүр Айргийн хутгуур </poem> ==== Бөхөөн ==== [[File:CDomino_3-1.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Оймс дөрөв <poem> Бөхнөг түргэн гүйдэлтэй Дорниун халзан шарга Бөхтийж бай бэрээдэнэ Тонгойж бай торлогдоно Тун болохгүй бол тонгорно </poem> ==== Ёоз хоёр ==== [[File:CDomino_1-1.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Нүдний шил <poem> Ёгзолдоржийн хөдөөгөөс Ёнзон хамбын гадаанаас Цайны сүүний гуйлгачин Цалам барьсан дээрэмчин </poem> === Цагаан тал === ==== Үүлүү ==== [[File:CDomino_5-6.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Хуутуу <poem> Үү хааны Лүү хаан Үйзэн бэйсийн дамар толгойт </poem> ==== Бажгар арав ==== [[File:CDomino_5-5.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Цагаан арав, Хар арав <poem> Хар арав нь Хандын найз Хандгай буга нь уулын найз Харин Хандмаа миний найз </poem> ==== Дэгээ ес ==== [[File:CDomino_6-3.svg|30px|left]] <poem> Дэгээ есөнд Дээлээ уруулж Дэгжин хүүхэнд Нүүрээ маажуул </poem> ==== Савар ==== [[File:CDomino_5-3.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Муруй, Аргай, Адуу, Тэмээ найм <poem> Сайн хэлбэл сарий найм Муу хэлбэл мурий найм Дахиад хэлбэл далий найм Давтаад хэлбэл тэмээ найм. </poem> ==== Гавал ==== [[File:CDomino_6-2.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Дөнгө найм, Хөнгөн тэрэг <poem> Дөнгө биеийг чилээнэ Дөрөө хөлийг чилээнэ </poem> ==== Сарлаг долоо ==== [[File:CDomino_5-2.svg|30px|left]] <poem> Долоон уулын сарлаг Догшин газрын савдаг </poem> ==== Чанс ==== [[File:CDomino_3-3.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Хана зургаа <poem> Ханан хээтэй чанс Хаяа голын бургас </poem> ==== Чүү тав ==== [[File:CDomino_3-2.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Чуу тав <poem> Чүтаа лүндэг баян зээрд Чүү тавын ган тав Чүтэл хоргойн мөнгөн цоолтуур </poem> ==== Ванд ==== [[File:CDomino_2-2.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Бандан дөрөв <poem> Вандан хаадын сүгнэн хаад Баавай ламын хүргэн хар Ван хүний үр Сүүт гүүний унага Ванд нэртэй дөрөв. </poem> == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Монгол уламжлалт тоглоом]] [[Ангилал:Домино тоглоом]] [[Ангилал:Монгол соёл]] [[Ангилал:Хөзөр ба даалуу]] [[Ангилал:Монгол наадгай]] 367ruglducdm5o7nzlyc34rfkgzjiei 859864 859859 2026-06-23T02:09:22Z Namchin 268 /* Тоглох заавар */ 859864 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс тоглоом | name = Даалуу | image = [[File:CDomino_6-6.svg|50px]] | image_caption = Даалууны мод (6-6) | other_names = ᠳᠠᠯᠤ | genre = [[Tile-based game|хавтангаар тоглох тоглоом]]<br/>Даалуу | players = 4–5 | materials = Даалууны мод (домино), 60 ширхэг (Улаан тал: 34, Цагаан тал: 26) | origin = Хятад (домино), Монгол (нэршил, дуудлага, дүрэм) | country = {{MNG}} | footnotes = Тоглоомын хэлбэр: Цай хураах, бусад }} '''Даалуу''' (монгол бичгээр: ᠳᠠᠯᠤ) бол Монголчуудын дунд нийтлэг тархсан тоглоом юм. Тоглоомын моднууд (даалуунууд) нь хятад даалууны бүтэцтэй ижил боловч нэршил, хоч, гуншин, тоглоомын дүрэм нь бүхэлдээ монгол соёлоор бүрэлдсэн. Нийт 60 мод (ширхэг) бүхий 19 төрлийн модноос бүрддэг. Мод бүр хошин, хөгжөөнт шүлэглэсэн гуншинтай бөгөөд энэ нь тоглоомын соёлын өвөрмөц шинж юм. == Моднууд == Даалууны нийт 60 мод нь 19 төрлийн модноос бүрдэнэ. Мод бүр доминогийн даатуутай ижил бүтэцтэй: дээд, доод хэсэгт тус бүр 1–6 цэгтэй. Моднуудыг '''Улаан тал''' (34 мод, 10 төрөл) ба '''Цагаан тал''' (26 мод, 9 төрөл) гэж хуваана. Мод бүрийн тоо (2 эсвэл 4 ширхэг) нь тухайн модны төрлөөс хамаарна. === Хос (ус) гарын мод === Эдгээр моднууд 4 ширхэгтэй буюу 2 хосоороо байна. {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[File:CDomino_6-6.svg|50px]] !! [[File:CDomino_1-1.svg|50px]] !! [[File:CDomino_4-4.svg|50px]] !! [[File:CDomino_3-1.svg|50px]] !! [[File:CDomino_5-5.svg|50px]] !! [[File:CDomino_3-3.svg|50px]] !! [[File:CDomino_2-2.svg|50px]] !! [[File:CDomino_5-6.svg|50px]] !! [[File:CDomino_4-6.svg|50px]] !! [[File:CDomino_1-6.svg|50px]] !! [[File:CDomino_1-5.svg|50px]] |- | '''Даалуу''' || '''Ёоз''' || '''Чавганц'''<br/><small>(Хуньд)</small> || '''Бөхөөн''' || '''Бажгар''' || '''Чанс''' || '''Банд''' || '''Үүлүү''' || '''Сийлүү'''<br/><small>(Улаан)</small> || '''Гозгор'''<br/><small>(Шор)</small> || '''Булуу''' |- | (12) || (2) || (8) || (4) || (10) || (6) || (4) || (11) || (10) || (7) || (6) |- | 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш |} === Дуудах газрын мод === Эдгээр моднууд хосоороо байна; ижил модуудыг хослуулна. {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[File:CDomino_5-4.svg|50px]] !! [[File:CDomino_6-3.svg|50px]] !! [[File:CDomino_5-3.svg|50px]] !! [[File:CDomino_6-2.svg|50px]] !! [[File:CDomino_5-2.svg|50px]] !! [[File:CDomino_4-3.svg|50px]] !! [[File:CDomino_4-2.svg|50px]] !! [[File:CDomino_3-2.svg|50px]] |- | '''Гавал'''<br/><small>(Улаан)</small> || '''Дэгээ'''<br/><small>(Цагаан)</small> || '''Савар'''<br/><small>(Мурий)</small> || '''Дөнгө''' || '''Сарлаг''' || '''Шанага''' || '''Нохой''' || '''Чүү''' |- | (9) || (9) || (8) || (8) || (7) || (7) || (6) || (5) |- | 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш |} == Тоглоомын дүрэм — Даалуугаар цай хураах заавар == Даалуу тоглоомын олон хувилбар байдгаас '''„Цай хураах"''' бол хамгийн түгээмэл хувилбарын нэг юм. Тоглоомын дүрмийг дор тодорхойлов. ==== Мод хуваарилалт ==== Тоглож эхлэхийн өмнө тоглогчийн тооноос хамааруулан 60 даалуунаасаа цай болгон хувааж авна. ==== 5 хүн тоглох ==== Цай болгох модны тоо: 10 даалуу Цайнд ялгах мод (ёозоос бусад 4 ширхэгтэй моднууд): даалуу(12), үүлүү(11), сийлүү(10), бажгар(10), чавганц(8), бурхан(7), чанс(6), тавхай(6), банд(4), бөхөөн(4) Тоглох даалууны тоо: 50 Өрөх тоо: 5 даалуу, 1 хүнд 2 өрөг оногдоно Хүн бүр 2 гэр барих үүрэгтэй. ==== 4 хүн тоглох ==== Цай болгох модны тоо: 12 даалуу Цайнд ялгах мод: даалуу(12), үүлүү(11), сийлүү(10), бажгар(10), чавганц(8), бурхан(7), чанс(6), тавхай(6), банд(4), бөхөөн(4) + 2 ширхэг ёоз(2) Тоглох даалууны тоо: 48 Өрөх тоо: 4 даалуу, 1 хүнд 3 өрөг оногдоно Өрөх тоо: 6 даалуу, 1 хүнд 2 өрөг оногдоно Хүн бүр 3 гэр барих үүрэгтэй. ==== Тоглох заавар ==== Тоглох даалуунуудыг ширээн дээр доош харуулан холиод өрөх тоогоор өрж тойруулан тавина. Тоглолт бүрийн эхэнд нэг тоглогч жанлийг дуудаад дуртай (өөрийн таамгаар жанлий байгаа гэж бодсон) газраасаа 1 өрөг даалуу авч эхлүүлээд бусад нь цагийн зүүний дагуу тойргоор дэс дарааллан өрөөтэй тойргоос бүх өргийг дуустал нь тоглох даалуугаа хувааж авна. Хамгийн эхний тоглолтын жанлийг хамгийн бага настай эсвэл тоглогчдын саналаар сонгосон нэг хүн дуудна. Дараагийн тоглолтод цагийн зүүний дагуу тойргоор түүний дараагийн хүн жанлийг дуудна. Жанлий дуудах хүн даалуу холих ажилд оролцохгүй. Жанлий эсвэл сөхөл болгон дуудаж болох модууд нь анхаасаа 2 ширхэгтэй 8 мод байдаг. Үүнд: Гавал (Улаан) - 9, Дэгээ (Цагаан) - 9, Савар (Мурий) - 8, Дөнгө - 8, Сарлаг - 7, Шанага - 7, Нохой - 6, Чүү - 5 Жанлийг дуудсан хүн эхэлж гарна. Гарахдаа заавал 9 ба түүнээс дээш модоор гарна, байхгүй бол хамгийн том модоороо гарна. Ус буюу хоёр ижил модоор гарч болох ба тоо хамаарахгүй гарч болно. Жанлий гарт нь ирсэн хүн гараа таарсан бол заавал дуудаж гаргах ёстой, үгүй бол жанлий үхэж идүүлнэ. Хувааж авсан гарынхаа модыг үзэж, сайн модоо ялгаж авна, жанлий ирсэн эсэхийг шалгана. Ус буюу хос мод байвал мөн ялгаж бэлдэнэ. Сайн мод гэдэгт: Жанлийгаар дуудагдсан мод нь бүх модыг даран, илүү тоотой нь бага тоотойгоо дарна. Даалуу, үүлүү нь жанлийгийн дараа орох хамгийн сайн моднууд, сийлүү 10 болон бажгар 10-ууд нь 3 дугаарт орох сайн моднууд юм. Өнгө дагаж тоглож байгаа тохиолдолд зөвхөн улаан нь улаанаа, цагаан нь цагаанаа иднэ, жанлий өнгө хамаарахгүй иднэ. Хос модыг мөн ижил өнгийн илүү тоотой модоор дарна. Дарах ээлж таарахад дарж чадах бол заавал дарах буюу ахиулж иднэ, чадахгүй бол өгнө. Идэж чадах байсан ч идээгүй өнгөрвөл идэж чадах модгүй болсон гэж үзээд том модуудыг нь үхүүлнэ. Үндсэндээ тоглогчид өөрийн сайн модоороо бусдын модыг идэж, өөрийн үүрэгтэй гэрээ барьж авах. Гэрээ барь чадахгүй бол цайгаараа илүү гэр барьсан хүнээс худалдаж авна. Ийнхүү олон гэр барьж их цай хураасан хүн хожино. ===== Азын дөврөн 9 ===== Гарт 4 ширхэг 9, 4 ширхэг ёоз ирвэл азтай байна гээд гараа хамаарахгүй хамгийн түрүүнд гаргана. ==== Ноён-боол дүрэм ==== Цайгаараа гэр худалдаж дуусвал зээлээр гэр авч өрөнд орно. Өрийн тоо 3, 4 хүрвэл өртэй хүн нь авлагатай хүнийхээ боол нь болно. Боол нь тоглолт эхлэх бүрд өөрийн гарт ирсэн модноосоо 10 болон түүнээс дээшхи сайн модоо ноёндоо өгч муу мод хариуд нь авна. Боол гэр барих үүрэггүй харин ноён нь боолдоо ноогдох гэрийг барих үүрэгтэй. == Нэршил ба гуншин == Мод бүр ардын хөгжөөнт ''гуншин'' (шүлэглэсэн дуудлага)-тай. Тоглоомын явцад модоо тавихдаа гуншинг нь хэлж дуудна.<ref name="erdenechimeg">{{cite web |title=Монгол даалууны гуншин |url=https://gurduumn.blogspot.com/2013/04/blog-post_362.html |author=Лувсанноровын Эрдэнэчимэг |date=2013-04-11 |website=Эрдэнэчимэгийн блог |access-date=2025}}</ref><ref name="tsogzolmaa">{{cite journal |title=Даалууны зарим нэрийн сэл гарал, гуншинд илрэх нь |url=https://www.researchgate.net/publication/376649678 |author=Цогзолмаа Гүрүүчин |year=2023 |journal=ResearchGate |access-date=2025}}</ref> === Улаан тал === ==== Даалуу ==== [[File:CDomino_6-6.svg|30px|left]] <poem> Хамбан эрээн даалуу Хар мөрний жанжин Энэ наадмын эзэн Эрээн алаг даалуу </poem> ==== Сийлүү арав ==== [[File:CDomino_4-6.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Улаан арав <poem> Сэмбэн нэртэй сийлүү Бумбан нэртэй рашаан </poem> ==== Тэнгэр ==== [[File:CDomino_5-4.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Данх, Гавал, Улаан ес <poem> Улаан есөн жовдуухай Уулаар явдаг галуухай Усанд явдаг жараахай Улсын сангийн Буханхүү </poem> ==== Хуньд ==== [[File:CDomino_4-4.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Чавганц найм <poem> Наян жил насалсан Намбагар улаан чавган </poem> ==== Шовх ==== [[File:CDomino_1-6.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Шор, Гозгор, Бурхан долоо <poem> Гозон долоо гоохолзоно Говийн хүүхэн шоохолзоно </poem> ==== Шанага ==== [[File:CDomino_4-3.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Гуя долоо <poem> Долоон бурхан шинжтэй Долнуур авгайн шанага. </poem> ==== Нохой зургаа ==== [[File:CDomino_4-2.svg|30px|left]] <poem> Зуудаг нохойн зулзага Зургаан нүхтэй даалуу </poem> ==== Тав нэг ==== [[File:CDomino_1-5.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Тавхай, Булуу, Цэцэг зургаа <poem> Булуу тав нэг будантай Буцаад татах нь манантай </poem> <poem> Таван булуу нэг ялуу Таргийн бүлүүр Айргийн хутгуур </poem> ==== Бөхөөн ==== [[File:CDomino_3-1.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Оймс дөрөв <poem> Бөхнөг түргэн гүйдэлтэй Дорниун халзан шарга Бөхтийж бай бэрээдэнэ Тонгойж бай торлогдоно Тун болохгүй бол тонгорно </poem> ==== Ёоз хоёр ==== [[File:CDomino_1-1.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Нүдний шил <poem> Ёгзолдоржийн хөдөөгөөс Ёнзон хамбын гадаанаас Цайны сүүний гуйлгачин Цалам барьсан дээрэмчин </poem> === Цагаан тал === ==== Үүлүү ==== [[File:CDomino_5-6.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Хуутуу <poem> Үү хааны Лүү хаан Үйзэн бэйсийн дамар толгойт </poem> ==== Бажгар арав ==== [[File:CDomino_5-5.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Цагаан арав, Хар арав <poem> Хар арав нь Хандын найз Хандгай буга нь уулын найз Харин Хандмаа миний найз </poem> ==== Дэгээ ес ==== [[File:CDomino_6-3.svg|30px|left]] <poem> Дэгээ есөнд Дээлээ уруулж Дэгжин хүүхэнд Нүүрээ маажуул </poem> ==== Савар ==== [[File:CDomino_5-3.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Муруй, Аргай, Адуу, Тэмээ найм <poem> Сайн хэлбэл сарий найм Муу хэлбэл мурий найм Дахиад хэлбэл далий найм Давтаад хэлбэл тэмээ найм. </poem> ==== Гавал ==== [[File:CDomino_6-2.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Дөнгө найм, Хөнгөн тэрэг <poem> Дөнгө биеийг чилээнэ Дөрөө хөлийг чилээнэ </poem> ==== Сарлаг долоо ==== [[File:CDomino_5-2.svg|30px|left]] <poem> Долоон уулын сарлаг Догшин газрын савдаг </poem> ==== Чанс ==== [[File:CDomino_3-3.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Хана зургаа <poem> Ханан хээтэй чанс Хаяа голын бургас </poem> ==== Чүү тав ==== [[File:CDomino_3-2.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Чуу тав <poem> Чүтаа лүндэг баян зээрд Чүү тавын ган тав Чүтэл хоргойн мөнгөн цоолтуур </poem> ==== Ванд ==== [[File:CDomino_2-2.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Бандан дөрөв <poem> Вандан хаадын сүгнэн хаад Баавай ламын хүргэн хар Ван хүний үр Сүүт гүүний унага Ванд нэртэй дөрөв. </poem> == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Монгол уламжлалт тоглоом]] [[Ангилал:Домино тоглоом]] [[Ангилал:Монгол соёл]] [[Ангилал:Хөзөр ба даалуу]] [[Ангилал:Монгол наадгай]] lg5n843p1wzfpc8pkvk1licehyr55n2 859866 859864 2026-06-23T02:15:12Z Namchin 268 /* Тоглох заавар */ 859866 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс тоглоом | name = Даалуу | image = [[File:CDomino_6-6.svg|50px]] | image_caption = Даалууны мод (6-6) | other_names = ᠳᠠᠯᠤ | genre = [[Tile-based game|хавтангаар тоглох тоглоом]]<br/>Даалуу | players = 4–5 | materials = Даалууны мод (домино), 60 ширхэг (Улаан тал: 34, Цагаан тал: 26) | origin = Хятад (домино), Монгол (нэршил, дуудлага, дүрэм) | country = {{MNG}} | footnotes = Тоглоомын хэлбэр: Цай хураах, бусад }} '''Даалуу''' (монгол бичгээр: ᠳᠠᠯᠤ) бол Монголчуудын дунд нийтлэг тархсан тоглоом юм. Тоглоомын моднууд (даалуунууд) нь хятад даалууны бүтэцтэй ижил боловч нэршил, хоч, гуншин, тоглоомын дүрэм нь бүхэлдээ монгол соёлоор бүрэлдсэн. Нийт 60 мод (ширхэг) бүхий 19 төрлийн модноос бүрддэг. Мод бүр хошин, хөгжөөнт шүлэглэсэн гуншинтай бөгөөд энэ нь тоглоомын соёлын өвөрмөц шинж юм. == Моднууд == Даалууны нийт 60 мод нь 19 төрлийн модноос бүрдэнэ. Мод бүр доминогийн даатуутай ижил бүтэцтэй: дээд, доод хэсэгт тус бүр 1–6 цэгтэй. Моднуудыг '''Улаан тал''' (34 мод, 10 төрөл) ба '''Цагаан тал''' (26 мод, 9 төрөл) гэж хуваана. Мод бүрийн тоо (2 эсвэл 4 ширхэг) нь тухайн модны төрлөөс хамаарна. === Хос (ус) гарын мод === Эдгээр моднууд 4 ширхэгтэй буюу 2 хосоороо байна. {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[File:CDomino_6-6.svg|50px]] !! [[File:CDomino_1-1.svg|50px]] !! [[File:CDomino_4-4.svg|50px]] !! [[File:CDomino_3-1.svg|50px]] !! [[File:CDomino_5-5.svg|50px]] !! [[File:CDomino_3-3.svg|50px]] !! [[File:CDomino_2-2.svg|50px]] !! [[File:CDomino_5-6.svg|50px]] !! [[File:CDomino_4-6.svg|50px]] !! [[File:CDomino_1-6.svg|50px]] !! [[File:CDomino_1-5.svg|50px]] |- | '''Даалуу''' || '''Ёоз''' || '''Чавганц'''<br/><small>(Хуньд)</small> || '''Бөхөөн''' || '''Бажгар''' || '''Чанс''' || '''Банд''' || '''Үүлүү''' || '''Сийлүү'''<br/><small>(Улаан)</small> || '''Гозгор'''<br/><small>(Шор)</small> || '''Булуу''' |- | (12) || (2) || (8) || (4) || (10) || (6) || (4) || (11) || (10) || (7) || (6) |- | 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш |} === Дуудах газрын мод === Эдгээр моднууд хосоороо байна; ижил модуудыг хослуулна. {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[File:CDomino_5-4.svg|50px]] !! [[File:CDomino_6-3.svg|50px]] !! [[File:CDomino_5-3.svg|50px]] !! [[File:CDomino_6-2.svg|50px]] !! [[File:CDomino_5-2.svg|50px]] !! [[File:CDomino_4-3.svg|50px]] !! [[File:CDomino_4-2.svg|50px]] !! [[File:CDomino_3-2.svg|50px]] |- | '''Гавал'''<br/><small>(Улаан)</small> || '''Дэгээ'''<br/><small>(Цагаан)</small> || '''Савар'''<br/><small>(Мурий)</small> || '''Дөнгө''' || '''Сарлаг''' || '''Шанага''' || '''Нохой''' || '''Чүү''' |- | (9) || (9) || (8) || (8) || (7) || (7) || (6) || (5) |- | 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш |} == Тоглоомын дүрэм — Даалуугаар цай хураах заавар == Даалуу тоглоомын олон хувилбар байдгаас '''„Цай хураах"''' бол хамгийн түгээмэл хувилбарын нэг юм. Тоглоомын дүрмийг дор тодорхойлов. ==== Мод хуваарилалт ==== Тоглож эхлэхийн өмнө тоглогчийн тооноос хамааруулан 60 даалуунаасаа цай болгон хувааж авна. ==== 5 хүн тоглох ==== Цай болгох модны тоо: 10 даалуу Цайнд ялгах мод (ёозоос бусад 4 ширхэгтэй моднууд): даалуу(12), үүлүү(11), сийлүү(10), бажгар(10), чавганц(8), бурхан(7), чанс(6), тавхай(6), банд(4), бөхөөн(4) Тоглох даалууны тоо: 50 Өрөх тоо: 5 даалуу, 1 хүнд 2 өрөг оногдоно Хүн бүр 2 гэр барих үүрэгтэй. ==== 4 хүн тоглох ==== Цай болгох модны тоо: 12 даалуу Цайнд ялгах мод: даалуу(12), үүлүү(11), сийлүү(10), бажгар(10), чавганц(8), бурхан(7), чанс(6), тавхай(6), банд(4), бөхөөн(4) + 2 ширхэг ёоз(2) Тоглох даалууны тоо: 48 Өрөх тоо: 4 даалуу, 1 хүнд 3 өрөг оногдоно Өрөх тоо: 6 даалуу, 1 хүнд 2 өрөг оногдоно Хүн бүр 3 гэр барих үүрэгтэй. ==== Тоглох заавар ==== Тоглох даалуунуудыг ширээн дээр доош харуулан холиод өрөх тоогоор өрж тойруулан тавина. Тоглолт бүрийн эхэнд нэг тоглогч жанлийг дуудаад дуртай (өөрийн таамгаар жанлий байгаа гэж бодсон) газраасаа 1 өрөг даалуу авч эхлүүлээд бусад нь цагийн зүүний дагуу тойргоор дэс дарааллан өрөөтэй тойргоос бүх өргийг дуустал нь тоглох даалуугаа хувааж авна. Хамгийн эхний тоглолтын жанлийг хамгийн бага настай эсвэл тоглогчдын саналаар сонгосон нэг хүн дуудна. Дараагийн тоглолтод цагийн зүүний дагуу тойргоор түүний дараагийн хүн жанлийг дуудна. Жанлий дуудах хүн даалуу холих ажилд оролцохгүй. Жанлий эсвэл сөхөл болгон дуудаж болох модууд нь анхаасаа 2 ширхэгтэй 8 мод байдаг. Үүнд: Гавал (Улаан) - 9, Дэгээ (Цагаан) - 9, Савар (Мурий) - 8, Дөнгө - 8, Сарлаг - 7, Шанага - 7, Нохой - 6, Чүү - 5 Жанлийг дуудсан хүн эхэлж гарна. Гарахдаа заавал 9 ба түүнээс дээш модоор гарна, байхгүй бол хамгийн том модоороо гарна. Ус буюу хоёр ижил модоор гарч болох ба тоо хамаарахгүй гарч болно. Жанлий гарт нь ирсэн хүн гараа таарсан бол заавал дуудаж гаргах ёстой, үгүй бол жанлий үхэж идүүлнэ. Хувааж авсан гарынхаа модыг үзэж, сайн модоо ялгаж авна, жанлий ирсэн эсэхийг шалгана. Ус буюу хос мод байвал мөн ялгаж бэлдэнэ. Сайн мод гэдэгт: Жанлийгаар дуудагдсан мод нь бүх модыг даран, илүү тоотой нь бага тоотойгоо дарна. Даалуу, үүлүү нь жанлийгийн дараа орох хамгийн сайн моднууд, сийлүү 10 болон бажгар 10-ууд нь 3 дугаарт орох сайн моднууд юм. Өнгө дагаж тоглож байгаа тохиолдолд зөвхөн улаан нь улаанаа, цагаан нь цагаанаа иднэ, жанлий өнгө хамаарахгүй иднэ. Хос модыг мөн ижил өнгийн илүү тоотой модоор дарна. Дарах ээлж таарахад дарж чадах бол заавал дарах буюу ахиулж иднэ, чадахгүй бол өгнө. Сул хаяж өгөхөд өнгө тоо хамаарахгүй. Идэж чадах байсан ч идэхгүй өнгөрвөл идэж чадах модгүй болсон гэж үзээд идүүлээгүй модноос том модуудыг нь үхүүлнэ. Ийнхүү тоглогчид өөрийн сайн модоороо бусдын модыг идэж, өөрийн үүрэгтэй гэрээ барьж авар зорилготой тоглоно. Гэрээ барь чадахгүй бол цайгаараа илүү гэр барьсан хүнээс худалдаж авна. Ингэж олон гэр барьж их цай хураасан хүн хожино. ===== Азын дөврөн 9 ===== Гарт 4 ширхэг 9, 4 ширхэг ёоз ирвэл азтай байна гээд гараа хамаарахгүй хамгийн түрүүнд гаргана. ==== Ноён-боол дүрэм ==== Цайгаараа гэр худалдаж дуусвал зээлээр гэр авч өрөнд орно. Өрийн тоо 3, 4 хүрвэл өртэй хүн нь авлагатай хүнийхээ боол нь болно. Боол нь тоглолт эхлэх бүрд өөрийн гарт ирсэн модноосоо 10 болон түүнээс дээшхи сайн модоо ноёндоо өгч муу мод хариуд нь авна. Боол гэр барих үүрэггүй харин ноён нь боолдоо ноогдох гэрийг барих үүрэгтэй. == Нэршил ба гуншин == Мод бүр ардын хөгжөөнт ''гуншин'' (шүлэглэсэн дуудлага)-тай. Тоглоомын явцад модоо тавихдаа гуншинг нь хэлж дуудна.<ref name="erdenechimeg">{{cite web |title=Монгол даалууны гуншин |url=https://gurduumn.blogspot.com/2013/04/blog-post_362.html |author=Лувсанноровын Эрдэнэчимэг |date=2013-04-11 |website=Эрдэнэчимэгийн блог |access-date=2025}}</ref><ref name="tsogzolmaa">{{cite journal |title=Даалууны зарим нэрийн сэл гарал, гуншинд илрэх нь |url=https://www.researchgate.net/publication/376649678 |author=Цогзолмаа Гүрүүчин |year=2023 |journal=ResearchGate |access-date=2025}}</ref> === Улаан тал === ==== Даалуу ==== [[File:CDomino_6-6.svg|30px|left]] <poem> Хамбан эрээн даалуу Хар мөрний жанжин Энэ наадмын эзэн Эрээн алаг даалуу </poem> ==== Сийлүү арав ==== [[File:CDomino_4-6.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Улаан арав <poem> Сэмбэн нэртэй сийлүү Бумбан нэртэй рашаан </poem> ==== Тэнгэр ==== [[File:CDomino_5-4.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Данх, Гавал, Улаан ес <poem> Улаан есөн жовдуухай Уулаар явдаг галуухай Усанд явдаг жараахай Улсын сангийн Буханхүү </poem> ==== Хуньд ==== [[File:CDomino_4-4.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Чавганц найм <poem> Наян жил насалсан Намбагар улаан чавган </poem> ==== Шовх ==== [[File:CDomino_1-6.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Шор, Гозгор, Бурхан долоо <poem> Гозон долоо гоохолзоно Говийн хүүхэн шоохолзоно </poem> ==== Шанага ==== [[File:CDomino_4-3.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Гуя долоо <poem> Долоон бурхан шинжтэй Долнуур авгайн шанага. </poem> ==== Нохой зургаа ==== [[File:CDomino_4-2.svg|30px|left]] <poem> Зуудаг нохойн зулзага Зургаан нүхтэй даалуу </poem> ==== Тав нэг ==== [[File:CDomino_1-5.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Тавхай, Булуу, Цэцэг зургаа <poem> Булуу тав нэг будантай Буцаад татах нь манантай </poem> <poem> Таван булуу нэг ялуу Таргийн бүлүүр Айргийн хутгуур </poem> ==== Бөхөөн ==== [[File:CDomino_3-1.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Оймс дөрөв <poem> Бөхнөг түргэн гүйдэлтэй Дорниун халзан шарга Бөхтийж бай бэрээдэнэ Тонгойж бай торлогдоно Тун болохгүй бол тонгорно </poem> ==== Ёоз хоёр ==== [[File:CDomino_1-1.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Нүдний шил <poem> Ёгзолдоржийн хөдөөгөөс Ёнзон хамбын гадаанаас Цайны сүүний гуйлгачин Цалам барьсан дээрэмчин </poem> === Цагаан тал === ==== Үүлүү ==== [[File:CDomino_5-6.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Хуутуу <poem> Үү хааны Лүү хаан Үйзэн бэйсийн дамар толгойт </poem> ==== Бажгар арав ==== [[File:CDomino_5-5.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Цагаан арав, Хар арав <poem> Хар арав нь Хандын найз Хандгай буга нь уулын найз Харин Хандмаа миний найз </poem> ==== Дэгээ ес ==== [[File:CDomino_6-3.svg|30px|left]] <poem> Дэгээ есөнд Дээлээ уруулж Дэгжин хүүхэнд Нүүрээ маажуул </poem> ==== Савар ==== [[File:CDomino_5-3.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Муруй, Аргай, Адуу, Тэмээ найм <poem> Сайн хэлбэл сарий найм Муу хэлбэл мурий найм Дахиад хэлбэл далий найм Давтаад хэлбэл тэмээ найм. </poem> ==== Гавал ==== [[File:CDomino_6-2.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Дөнгө найм, Хөнгөн тэрэг <poem> Дөнгө биеийг чилээнэ Дөрөө хөлийг чилээнэ </poem> ==== Сарлаг долоо ==== [[File:CDomino_5-2.svg|30px|left]] <poem> Долоон уулын сарлаг Догшин газрын савдаг </poem> ==== Чанс ==== [[File:CDomino_3-3.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Хана зургаа <poem> Ханан хээтэй чанс Хаяа голын бургас </poem> ==== Чүү тав ==== [[File:CDomino_3-2.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Чуу тав <poem> Чүтаа лүндэг баян зээрд Чүү тавын ган тав Чүтэл хоргойн мөнгөн цоолтуур </poem> ==== Ванд ==== [[File:CDomino_2-2.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Бандан дөрөв <poem> Вандан хаадын сүгнэн хаад Баавай ламын хүргэн хар Ван хүний үр Сүүт гүүний унага Ванд нэртэй дөрөв. </poem> == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Монгол уламжлалт тоглоом]] [[Ангилал:Домино тоглоом]] [[Ангилал:Монгол соёл]] [[Ангилал:Хөзөр ба даалуу]] [[Ангилал:Монгол наадгай]] pnkxy5m6k3kv2zm4ux6va1d3kh9y59v 859867 859866 2026-06-23T02:17:33Z Namchin 268 /* Ноён-боол дүрэм */ 859867 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс тоглоом | name = Даалуу | image = [[File:CDomino_6-6.svg|50px]] | image_caption = Даалууны мод (6-6) | other_names = ᠳᠠᠯᠤ | genre = [[Tile-based game|хавтангаар тоглох тоглоом]]<br/>Даалуу | players = 4–5 | materials = Даалууны мод (домино), 60 ширхэг (Улаан тал: 34, Цагаан тал: 26) | origin = Хятад (домино), Монгол (нэршил, дуудлага, дүрэм) | country = {{MNG}} | footnotes = Тоглоомын хэлбэр: Цай хураах, бусад }} '''Даалуу''' (монгол бичгээр: ᠳᠠᠯᠤ) бол Монголчуудын дунд нийтлэг тархсан тоглоом юм. Тоглоомын моднууд (даалуунууд) нь хятад даалууны бүтэцтэй ижил боловч нэршил, хоч, гуншин, тоглоомын дүрэм нь бүхэлдээ монгол соёлоор бүрэлдсэн. Нийт 60 мод (ширхэг) бүхий 19 төрлийн модноос бүрддэг. Мод бүр хошин, хөгжөөнт шүлэглэсэн гуншинтай бөгөөд энэ нь тоглоомын соёлын өвөрмөц шинж юм. == Моднууд == Даалууны нийт 60 мод нь 19 төрлийн модноос бүрдэнэ. Мод бүр доминогийн даатуутай ижил бүтэцтэй: дээд, доод хэсэгт тус бүр 1–6 цэгтэй. Моднуудыг '''Улаан тал''' (34 мод, 10 төрөл) ба '''Цагаан тал''' (26 мод, 9 төрөл) гэж хуваана. Мод бүрийн тоо (2 эсвэл 4 ширхэг) нь тухайн модны төрлөөс хамаарна. === Хос (ус) гарын мод === Эдгээр моднууд 4 ширхэгтэй буюу 2 хосоороо байна. {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[File:CDomino_6-6.svg|50px]] !! [[File:CDomino_1-1.svg|50px]] !! [[File:CDomino_4-4.svg|50px]] !! [[File:CDomino_3-1.svg|50px]] !! [[File:CDomino_5-5.svg|50px]] !! [[File:CDomino_3-3.svg|50px]] !! [[File:CDomino_2-2.svg|50px]] !! [[File:CDomino_5-6.svg|50px]] !! [[File:CDomino_4-6.svg|50px]] !! [[File:CDomino_1-6.svg|50px]] !! [[File:CDomino_1-5.svg|50px]] |- | '''Даалуу''' || '''Ёоз''' || '''Чавганц'''<br/><small>(Хуньд)</small> || '''Бөхөөн''' || '''Бажгар''' || '''Чанс''' || '''Банд''' || '''Үүлүү''' || '''Сийлүү'''<br/><small>(Улаан)</small> || '''Гозгор'''<br/><small>(Шор)</small> || '''Булуу''' |- | (12) || (2) || (8) || (4) || (10) || (6) || (4) || (11) || (10) || (7) || (6) |- | 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш || 4 ш |} === Дуудах газрын мод === Эдгээр моднууд хосоороо байна; ижил модуудыг хослуулна. {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[File:CDomino_5-4.svg|50px]] !! [[File:CDomino_6-3.svg|50px]] !! [[File:CDomino_5-3.svg|50px]] !! [[File:CDomino_6-2.svg|50px]] !! [[File:CDomino_5-2.svg|50px]] !! [[File:CDomino_4-3.svg|50px]] !! [[File:CDomino_4-2.svg|50px]] !! [[File:CDomino_3-2.svg|50px]] |- | '''Гавал'''<br/><small>(Улаан)</small> || '''Дэгээ'''<br/><small>(Цагаан)</small> || '''Савар'''<br/><small>(Мурий)</small> || '''Дөнгө''' || '''Сарлаг''' || '''Шанага''' || '''Нохой''' || '''Чүү''' |- | (9) || (9) || (8) || (8) || (7) || (7) || (6) || (5) |- | 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш || 2 ш |} == Тоглоомын дүрэм — Даалуугаар цай хураах заавар == Даалуу тоглоомын олон хувилбар байдгаас '''„Цай хураах"''' бол хамгийн түгээмэл хувилбарын нэг юм. Тоглоомын дүрмийг дор тодорхойлов. ==== Мод хуваарилалт ==== Тоглож эхлэхийн өмнө тоглогчийн тооноос хамааруулан 60 даалуунаасаа цай болгон хувааж авна. ==== 5 хүн тоглох ==== Цай болгох модны тоо: 10 даалуу Цайнд ялгах мод (ёозоос бусад 4 ширхэгтэй моднууд): даалуу(12), үүлүү(11), сийлүү(10), бажгар(10), чавганц(8), бурхан(7), чанс(6), тавхай(6), банд(4), бөхөөн(4) Тоглох даалууны тоо: 50 Өрөх тоо: 5 даалуу, 1 хүнд 2 өрөг оногдоно Хүн бүр 2 гэр барих үүрэгтэй. ==== 4 хүн тоглох ==== Цай болгох модны тоо: 12 даалуу Цайнд ялгах мод: даалуу(12), үүлүү(11), сийлүү(10), бажгар(10), чавганц(8), бурхан(7), чанс(6), тавхай(6), банд(4), бөхөөн(4) + 2 ширхэг ёоз(2) Тоглох даалууны тоо: 48 Өрөх тоо: 4 даалуу, 1 хүнд 3 өрөг оногдоно Өрөх тоо: 6 даалуу, 1 хүнд 2 өрөг оногдоно Хүн бүр 3 гэр барих үүрэгтэй. ==== Тоглох заавар ==== Тоглох даалуунуудыг ширээн дээр доош харуулан холиод өрөх тоогоор өрж тойруулан тавина. Тоглолт бүрийн эхэнд нэг тоглогч жанлийг дуудаад дуртай (өөрийн таамгаар жанлий байгаа гэж бодсон) газраасаа 1 өрөг даалуу авч эхлүүлээд бусад нь цагийн зүүний дагуу тойргоор дэс дарааллан өрөөтэй тойргоос бүх өргийг дуустал нь тоглох даалуугаа хувааж авна. Хамгийн эхний тоглолтын жанлийг хамгийн бага настай эсвэл тоглогчдын саналаар сонгосон нэг хүн дуудна. Дараагийн тоглолтод цагийн зүүний дагуу тойргоор түүний дараагийн хүн жанлийг дуудна. Жанлий дуудах хүн даалуу холих ажилд оролцохгүй. Жанлий эсвэл сөхөл болгон дуудаж болох модууд нь анхаасаа 2 ширхэгтэй 8 мод байдаг. Үүнд: Гавал (Улаан) - 9, Дэгээ (Цагаан) - 9, Савар (Мурий) - 8, Дөнгө - 8, Сарлаг - 7, Шанага - 7, Нохой - 6, Чүү - 5 Жанлийг дуудсан хүн эхэлж гарна. Гарахдаа заавал 9 ба түүнээс дээш модоор гарна, байхгүй бол хамгийн том модоороо гарна. Ус буюу хоёр ижил модоор гарч болох ба тоо хамаарахгүй гарч болно. Жанлий гарт нь ирсэн хүн гараа таарсан бол заавал дуудаж гаргах ёстой, үгүй бол жанлий үхэж идүүлнэ. Хувааж авсан гарынхаа модыг үзэж, сайн модоо ялгаж авна, жанлий ирсэн эсэхийг шалгана. Ус буюу хос мод байвал мөн ялгаж бэлдэнэ. Сайн мод гэдэгт: Жанлийгаар дуудагдсан мод нь бүх модыг даран, илүү тоотой нь бага тоотойгоо дарна. Даалуу, үүлүү нь жанлийгийн дараа орох хамгийн сайн моднууд, сийлүү 10 болон бажгар 10-ууд нь 3 дугаарт орох сайн моднууд юм. Өнгө дагаж тоглож байгаа тохиолдолд зөвхөн улаан нь улаанаа, цагаан нь цагаанаа иднэ, жанлий өнгө хамаарахгүй иднэ. Хос модыг мөн ижил өнгийн илүү тоотой модоор дарна. Дарах ээлж таарахад дарж чадах бол заавал дарах буюу ахиулж иднэ, чадахгүй бол өгнө. Сул хаяж өгөхөд өнгө тоо хамаарахгүй. Идэж чадах байсан ч идэхгүй өнгөрвөл идэж чадах модгүй болсон гэж үзээд идүүлээгүй модноос том модуудыг нь үхүүлнэ. Ийнхүү тоглогчид өөрийн сайн модоороо бусдын модыг идэж, өөрийн үүрэгтэй гэрээ барьж авар зорилготой тоглоно. Гэрээ барь чадахгүй бол цайгаараа илүү гэр барьсан хүнээс худалдаж авна. Ингэж олон гэр барьж их цай хураасан хүн хожино. ===== Азын дөврөн 9 ===== Гарт 4 ширхэг 9, 4 ширхэг ёоз ирвэл азтай байна гээд гараа хамаарахгүй хамгийн түрүүнд гаргана. ==== Ноён-боол дүрэм ==== Цайгаараа гэр худалдаж авсаар дуусвал зээлээр гэр авч өрөнд орно. Өрийн тоо 3, 4 хүрвэл өртэй хүн нь авлагатай хүнийхээ боол нь болно. Боол нь тоглолт эхлэх бүрд өөрийн гарт ирсэн модноосоо 10 болон түүнээс дээшхи сайн модоо ноёндоо өгч муу мод хариуд нь авна. Боол гэр барих үүрэггүй харин ноён нь боолдоо ноогдох гэрийг барих үүрэгтэй. Хэрэв боол өөрөө гэрээ барьж чадвал боолоос чөлөөлөгдөнө. == Нэршил ба гуншин == Мод бүр ардын хөгжөөнт ''гуншин'' (шүлэглэсэн дуудлага)-тай. Тоглоомын явцад модоо тавихдаа гуншинг нь хэлж дуудна.<ref name="erdenechimeg">{{cite web |title=Монгол даалууны гуншин |url=https://gurduumn.blogspot.com/2013/04/blog-post_362.html |author=Лувсанноровын Эрдэнэчимэг |date=2013-04-11 |website=Эрдэнэчимэгийн блог |access-date=2025}}</ref><ref name="tsogzolmaa">{{cite journal |title=Даалууны зарим нэрийн сэл гарал, гуншинд илрэх нь |url=https://www.researchgate.net/publication/376649678 |author=Цогзолмаа Гүрүүчин |year=2023 |journal=ResearchGate |access-date=2025}}</ref> === Улаан тал === ==== Даалуу ==== [[File:CDomino_6-6.svg|30px|left]] <poem> Хамбан эрээн даалуу Хар мөрний жанжин Энэ наадмын эзэн Эрээн алаг даалуу </poem> ==== Сийлүү арав ==== [[File:CDomino_4-6.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Улаан арав <poem> Сэмбэн нэртэй сийлүү Бумбан нэртэй рашаан </poem> ==== Тэнгэр ==== [[File:CDomino_5-4.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Данх, Гавал, Улаан ес <poem> Улаан есөн жовдуухай Уулаар явдаг галуухай Усанд явдаг жараахай Улсын сангийн Буханхүү </poem> ==== Хуньд ==== [[File:CDomino_4-4.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Чавганц найм <poem> Наян жил насалсан Намбагар улаан чавган </poem> ==== Шовх ==== [[File:CDomino_1-6.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Шор, Гозгор, Бурхан долоо <poem> Гозон долоо гоохолзоно Говийн хүүхэн шоохолзоно </poem> ==== Шанага ==== [[File:CDomino_4-3.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Гуя долоо <poem> Долоон бурхан шинжтэй Долнуур авгайн шанага. </poem> ==== Нохой зургаа ==== [[File:CDomino_4-2.svg|30px|left]] <poem> Зуудаг нохойн зулзага Зургаан нүхтэй даалуу </poem> ==== Тав нэг ==== [[File:CDomino_1-5.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Тавхай, Булуу, Цэцэг зургаа <poem> Булуу тав нэг будантай Буцаад татах нь манантай </poem> <poem> Таван булуу нэг ялуу Таргийн бүлүүр Айргийн хутгуур </poem> ==== Бөхөөн ==== [[File:CDomino_3-1.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Оймс дөрөв <poem> Бөхнөг түргэн гүйдэлтэй Дорниун халзан шарга Бөхтийж бай бэрээдэнэ Тонгойж бай торлогдоно Тун болохгүй бол тонгорно </poem> ==== Ёоз хоёр ==== [[File:CDomino_1-1.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Нүдний шил <poem> Ёгзолдоржийн хөдөөгөөс Ёнзон хамбын гадаанаас Цайны сүүний гуйлгачин Цалам барьсан дээрэмчин </poem> === Цагаан тал === ==== Үүлүү ==== [[File:CDomino_5-6.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Хуутуу <poem> Үү хааны Лүү хаан Үйзэн бэйсийн дамар толгойт </poem> ==== Бажгар арав ==== [[File:CDomino_5-5.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Цагаан арав, Хар арав <poem> Хар арав нь Хандын найз Хандгай буга нь уулын найз Харин Хандмаа миний найз </poem> ==== Дэгээ ес ==== [[File:CDomino_6-3.svg|30px|left]] <poem> Дэгээ есөнд Дээлээ уруулж Дэгжин хүүхэнд Нүүрээ маажуул </poem> ==== Савар ==== [[File:CDomino_5-3.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Муруй, Аргай, Адуу, Тэмээ найм <poem> Сайн хэлбэл сарий найм Муу хэлбэл мурий найм Дахиад хэлбэл далий найм Давтаад хэлбэл тэмээ найм. </poem> ==== Гавал ==== [[File:CDomino_6-2.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Дөнгө найм, Хөнгөн тэрэг <poem> Дөнгө биеийг чилээнэ Дөрөө хөлийг чилээнэ </poem> ==== Сарлаг долоо ==== [[File:CDomino_5-2.svg|30px|left]] <poem> Долоон уулын сарлаг Догшин газрын савдаг </poem> ==== Чанс ==== [[File:CDomino_3-3.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Хана зургаа <poem> Ханан хээтэй чанс Хаяа голын бургас </poem> ==== Чүү тав ==== [[File:CDomino_3-2.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Чуу тав <poem> Чүтаа лүндэг баян зээрд Чүү тавын ган тав Чүтэл хоргойн мөнгөн цоолтуур </poem> ==== Ванд ==== [[File:CDomino_2-2.svg|30px|left]] '''Бусад нэршил:''' Бандан дөрөв <poem> Вандан хаадын сүгнэн хаад Баавай ламын хүргэн хар Ван хүний үр Сүүт гүүний унага Ванд нэртэй дөрөв. </poem> == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Монгол уламжлалт тоглоом]] [[Ангилал:Домино тоглоом]] [[Ангилал:Монгол соёл]] [[Ангилал:Хөзөр ба даалуу]] [[Ангилал:Монгол наадгай]] 7lomzgwf8uy115s3ivv2805t0s7q1iu 0 146761 859776 859735 2026-06-22T15:11:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 859776 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хаан | name = Икуан | title = Хошой Цин чин ван (慶親王) | image = Pmyikuang.jpg | alt = | caption = | succession = Хошой Цин чин ван | reign = 1850–1917 | predecessor = Мианьти (Дөтгөөр зэргийн чин ван) | successor = [[Зайжэнь]] | birth_date = {{birth date|1838|3|24|df=yes}} | birth_place = [[Чин улс]], [[Бээжин]] | death_date = {{death date and age|1917|1|28|1838|3|24|df=y}} | death_place = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]], Бээжин | consort = yes | spouse = Хэгиа овогт<br />Лиугиа овогт<br />''дөрвөн татвар эм'' | issue = [[Зайжэнь]]<br />Зайбо<br />Зайлунь<br />''гурван өөр хүү''<br />''12 охин'' | posthumous_name = Чинми Чин ван (慶密親王) | house = [[Айсингиоро]] | father = Мяньшин | mother = | succession2 = Эзэн хааны засгийн газрын анхны [[Эзэн хааны засгийн газрын ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | reign2 = 1911 оны 5 сарын 8 – 1911 оны 11 сарын 1 | regent2 = [[Хэвт ёс|Хэвт Ёс хаан]] | reg_type2 = Эзэн хаан | predecessor2 = ''Албан тушаал бий болсон'' | successor2 = [[Юань Шикай]] | succession3 = Тэргүүн зөвлөх | reign3 = 1903–1911 | regent3 = [[Бадаргуулт төр|Бадаргуулт Төр хаан]]<br />[[Хэвт Ёс|Хэвт Ёс хаан]] | reg_type3 = Эзэн хаан | predecessor3 = [[Ронлу]] | successor3 = ''Албан тушаал үгүй болсон'' }} '''Икуан''' ([[Манж хэл|Манж хэлээр]]: {{MongolUnicode|ᡳ ᡴᡠᠸᠠᠩ}} I kuwang; [[хятадаар]]: 奕劻; 1838 оны 3-р сарын 24-нд төрсөн – 1917 оны 1-р сарын 28-нд нас барсан) нь [[Төр гэрэлт|Төр гэрэлт хаан]]<nowiki/>ы 5-р хүү, Чин улсын сүүл үеийн анхны Ерөнхий сайд, цин чин ван (慶親王), [[Айсингиоро]] овогт Чин гүрний Манж язгууртан, улс төрч байв. Тэрээр 1911 оны 5 сард Зөвлөлдөх Зөвлөлийг орлуулахаар байгуулагдсан Эзэн хааны засгийн газрын анхны Ерөнхий сайдаар ажиллаж байжээ. == Бага нас ба карьер == Икуан Аисингиоро овогт Мяньшингийн ууган хүү болон мэндэлжээ. Мяньшин нь "бүру бафэн фугуо гүн" (төрийн сангаас цалинждаггүй, найман давуу эрх эдлэхгүй улсад туслагч гүн) цолтой доогуур зиндааны язгууртан байв. Түүнийг гуравдугаар зэргийн "жэнгуо зянзюн" (улсад туслагч жанжин) цолтой авга ах Мяньти нь өргөж авчээ. Түүний өвөг эцэг нь [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн Тэтгэсэн]] хааны 17-р хүү, Чин гүрний 12 "төмөр малгайт" (үе улиран залгамжлах) вангийн хэргэмийн нэг болох Чин вангийн хэргэмийг залгамжлах хүрээнийн үе залгамжлалын эхэнд бичигдэж байсан Юнлин байв. [[Файл:Yikuang , 1st Prince Qing.png|thumb]] Икуан 1850 онд "фугуо зянзюн" (улсад туслагч жанжин) ор залгаж, 1852 онд бэйс зэрэгт дэвшжээ. 1860 оны 1 сард буюу Түгээмэл элбэгтийн 10-р онд бэйл зэрэгт ахиж, 1872 оны 10 сард Бүрэн засагч хаан Аруд овогт Буян хатантай гэрлэсний дараа Төрийн Жүн ван зэрэгт дэвшиж, эзэн хааны шадар сайд суужээ. == Бадаргуулт төр хааны үе == 1884 оны 3 сард, [[Бадаргуулт төр|Бадаргуулт Төрийн]] үед, Икуаныг Зонли Ямэнь буюу Гадаад хэргийн сайдаар тохоож, Чин (慶) цол олгов. 1885 оны 9 Далайн хэргийг хавсарч байсан Чунь ван [[Ишуан]]д туслах үүрэг даалгажээ. 1889 онд [[Бадаргуулт төр|Бадаргуулт Төр]] хаан Шаодинзин буюу [[Луньюи]] хатантайгаа гэрлэсний дараа тэрээр Икуанд нэмэлт давуу эрхүүдийг олгожээ. 1894 онд [[Цыши]] хатан хаан 60 насны ойгоо тэмдэглэхдээ Икуаныг Тэргүүн зэргийн Чин ван зэрэгт ахиулах зарлиг гаргасан бөгөөд үүнээс хойш Икуан албан ёсоор Тэргүүн зэргийн Чин ван гэгдэх болжээ. [[Файл:《辛丑条约》签字时的情景.jpg|thumb]] 1894 оны 10 сарын орчимд, [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн]]<nowiki/>ы үеэр Икуан адмиралын дээд комиссар, Цонли Ямэний тэргүүн, дайны удирдагчаар томилогдсон бөгөөд ерөнхий штабын шинжтэй байв. Икуан төрийн албан тушаалын "наймаанд"-нд оролцдог байсан бөгөөд хэн нэгэн хүн вангийн нөлөөгөөр төрийн албан тушаалд очихын тулд түүнд тодорхой хэмжээний авлига өгдөг байв. 1899 оноос 1901 оны хооронд үргэлжилсэн Ихэтуанийн бослогын үеэр Икуан гадаадынхныг илүүтэй өрөвдөн үзэж байсан бол Зай И (Дуань чин ван) гадаадынхны эсрэг Ихэтуаниудын талд оржээ. Хааны ордонд хоёр фракц үүссэн байв: Икуанаар удирдуулсан гадаадынхныг дэмжигч "аядуу" бүлэг, болон Зай Игаар толгойлуулсан харийнхныг үзэн ядагч бүлэг. Икуан 1900 оны 6 сард [[Найман улсын эвсэл|Найман гүрний холбоот цэрэг]] Бээжинд цэрэглэн халдах үед гадаадынхныг дэмжсэн байр суурийнхаа улмаас нэр хүндээ алджээ. Түүнийг Цонли Ямэний тэргүүнээс нэн даруй Буулгаж, оронд нь Зай Иг томилов. Зай Игийн удирдлага дор ажиллаж байсан Чин гүрний цэрэг болон [[Ихэтуанийн бослого|Ихэтуаний босогчид]] [[Найман улсын эвсэл|Найман гүрний холбоот цэрэг]]<nowiki/>тэй тулалдан ялжээ. Икуан бүр гадаадынханд захидал бичиж, Зай Игийн тушаалаар Олон улсын элчин сайдын яамдын хорооллыг бүслэн хааж байх үед тэднийг Цонли Ямэний албан тасалгаанд ирж хоргодохыг урьж байв. Гадаадынхныг дэмжигч өөр нэгэн генерал болох Жунлу, түүний цэргүүд гадаадынхныг алах ёстой байх үед тэдэнд хамгаалалт гаргаж өгөхийг санал болгож байв. Икуан болон Зай Игийн хүчнүүд хэд хэдэн удаа мөргөлдсөн. Икуан өөрийн цэргүүдийг [[Ихэтуанийн бослого|Ихэтуаний босогчид]] болон Ганьсугийн зоригтнууд (Мусульман цэргүүд) руу халдахыг тушааж байжээ. Дараа нь 1901 онд [[Найман улсын эвсэл|Найман гүрний холбоот цэрэг]] Бээжинд цөмрөн орсны дараа Цыши хатан хаан Икуаныг [[Ли Хунжан]]<nowiki/>ы хамт гадаадынхантай хэлэлцээ хийлгэхээр илгээжээ. Икуан, Ли Хунжан нар 1901 оны 9 сарын 7-нд "[[Боксерын протокол]]" ([[Шинчүүгийн гэрээ]])-нд гарын үсэг зурав. Бага хурлын үеэр Икуан зөвхөн төлөөлөгч мэт харагдаж байсан бөгөөд бодит хэлэлцээг Ли Хунжан хийсэн байна. 1908 оны 11 сарын 14-нд [[Бадаргуулт төр|Бадаргуулт Төр]] хаан өөд болсны дараа [[Цыши]] хатан хаан Чунь ван Зайфэний хоёр настай хүү [[Пү И]]-г шинэ эзэн хаанаар сонгов. Пү И эзэн хааны урагт "өргөгдсөн" тул нэр төдийгөөр Зайфэний хүү байхаа болив. [[Цыши]] хатан хаан дараагийн өдөр нь таалал төгсчээ. == Хэвт Ёс хааны үе == Пү И хаан ширээнд Хэвт Ёс эзэн хаан суусаар түүний төрсөн эцэг Чунь ван Зайфэн төр баригчаар ажиллав. 1911 онд [[Зайфэн]] Зөвлөлдөх Зөвлөлийг татан буулгаж, оронд нь "Эзэн хааны кабинет"-ийг байгуулсан бөгөөд үүний дараа тэрээр Икуаныг Эзэн хааны кабинетын Ерөнхий сайдаар томилжээ. 1911 оны 10 сард [[Синьхайн хувьсгал|Учаны бослого]] гарахад Икуан Ерөнхий сайдын албан тушаалаасаа бууж, өөрийн байр суурийг [[Юань Шикай|Юань Шикайд]] санал болгон шилжүүлсэн бөгөөд Икуан, Юань Шикай нар [[Лунъю]] бэлэвсэн хатан хааныг (Шаодинзин хатан) Хэвт Ёс хааны нэрийн өмнөөс хаан ширээнээс татгалзахыг ятгажээ. Бэлэвсэн хатан хаан тэдний зөвлөгөөг дагаж 1912 оны 2 сард хаан ширээнээс татгалзаж, 276 жилийн түүхт [[Чин улс]] мөхжээ. == Чин гүрэн мөхсөний дараах амьдрал == Чин гүрэн мөхөж, [[Дундад Иргэн Улс]] байгуулагдсаны дараа Икуан болон түүний ууган хүү Зайжэнь нар асар их хөрөнгө хуримтлуулан Бээжингээс Тяньжинь дахь Британийн концесс (нөлөөний бүс) руу нүүжээ. Тэд хожим нь Бээжингийн Сичэн дүүргийн Динфу гудамжны 3 тоотод байрлах Цин вангийн өргөөндөө (慶王府) буцаж нүүж ирсэн байна. Икуан 1917 онд өөрийн өргөөндөө өвчний улмаас насан эцэслэжээ. Пү И түүнд нэхэн "Нэгдүгээр зэргийн Чинми Чин ван" (慶密親王) цолыг олгосон байна. Тэр жилдээ [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] Ерөнхийлөгч Ли Юаньхун [[Зайжэнь]]д Цин вангийн хэргэмийг залгамжлах зөвшөөрөл олгожээ. == Гэр бүл == '''Эхнэрүүд ба үр хүүхдүүд:''' * '''Хууль ёсны их хатан (嫡福晉), Болод овогтой (博羅特氏) туслагч жанжин Юй Цяний охин:''' ** Зайю (載揄; 1863 оны 2 сарын 21-нд төрсөн), Хошой гэг{{sfn|Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг|1989|pp=253-256}} (郡主, Жюньжү), ууган охин. 1885 онд Халхын Боржигин овогт [[Наянт ван|Наянттай]] (那彦图) гэрлэсэн. * '''Нэгдүгээр бага эхнэр (大側福晉, Цэ фужин), Хөгия овогт (合佳氏):''' ** Зайрон (載搈; 1875 оны 12 сарын 2-нд төрсөн), төрийн бэйлийн охин төрийн гэг{{sfn|Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг|1989|pp=253-256}} (郡君, Жуньжюнь), хоёрдугаар охин. 1898 онд Вүмит овогт (伍弥特氏) Шилиянтай гэрлэсэн. ** Зайжэнь (载振; 1876 оны 3 сарын 31 – 1947 оны 12 сарын 31), хошой Цинми Чин ван (慶密親王), ууган хүү. ** Зайшу (載抒; 1878 оны 12 сарын 19-нд төрсөн), Сижю хатагтай (熙九太太), дөрөвдүгээр охин. 1900 онд Хитара овогтой (喜塔臘氏) Сижүнтэй гэрлэсэн. * '''Бага эхнэр (側福晋, Цэ фужин), Жиньгия овогт (金佳氏):''' ** Зайхуань (載換; 1876 оны 12 сарын 7-нд төрсөн), гуравдугаар охин. 1896 онд Ехэ Нара овогтой (葉赫那拉氏) Дэхэнтэй гэрлэсэн. ** Зайкүй (载揆), төрийн бэйлийн охин төрийн гэг{{sfn|Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг|1989|pp=253-256}} (郡君, жуньжюнь), зургадугаар охин. 1906 онд Гувалгия овогтой (瓜爾佳氏) Лянкүйтэй гэрлэсэн. * '''Бага эхнэр (Цэ фужин), Люгия овогт (側福晉劉佳氏):''' ** Тавдугаар охин (1882 оны 7 сарын 25). ** Долдугаар охин (1886 оны 3 сарын 18). ** Зайбо (鎮國將軍 載搏; 1887–1935), Нэгдүгээр зэргийн Жанжин (Жэнгуо зянзюн), хоёрдугаар хүү. ** Зайлун (載掄; 1950 онд өөд болсон), тавдугаар хүү. ** Аравдугаар охин (1892 оны 12 сарын 21 – 1899). * '''Бага эхнэр (Цэ фужин), Лигия овогт (側福晉李佳氏):''' ** Наймдугаар охин (1890 онд төрсөн). 1911 онд Магия овогт (馬佳氏) Шижэтэй гэрлэсэн. ** Есдүгээр охин. ** Зайкүй (载揆; 1897 онд төрсөн), өргөсөн нэр нь Зи Жичин (字芝卿), арван нэгдүгээр охин. 1921 онд Харчины дундад хошууны засаг ноён, урианхайн Зэлмэд овогтой (乌亮海吉勒莫特氏) Ханруужавтай гэрлэсэн. ** Арван хоёрдугаар охин (1898). * '''Эх нь тодорхойгүй:''' ** Зайшоу (载授), гуравдугаар хүү. ** Дөрөвдүгээр хүү. ** Зайпү (載镨), зургадугаар хүү. == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == *{{Cite book |title=Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг |publisher=Өвөр Монголын Соёлын хэвлэлийн хороо |year=1989 |isbn=7-80506-054-1 |edition=1 |volume=1 |location=Хөх хот |language=Монгол бичиг}} [[Ангилал:Айсингиоро]] [[Ангилал:1838 онд төрсөн]] [[Ангилал:1917 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын улс төрч]] [[Ангилал:Чин улсын хүн]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] 5gel2kgkr5t43r0klfyk8o5pwodmj5y 0 146805 859771 859726 2026-06-22T14:33:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 859771 wikitext text/x-wiki '''Монте Корвино''' буюу Монтекорвиногийн Жиованни ([[Итали хэл|итали:]] ''Giovanni da Montecorvino''; [[Англи хэл|англи.]] ''John of Montecorvino,'' 1247 онд төрсөн –1328 онд нас барсан) - [[Итали|Италийн]] Францискан номлогч, аялагч, төрийн зүтгэлтэн, Энэтхэг, Хятад дахь хамгийн эртний Латин Католик шашны номлолыг үндэслэгч, [[Юань Улс|Юань улсын]] үед Бээжин дахь католик шашны хамба лам байв. Тэрээр номлолын ажлынхаа үеэр олон хүнийг шашинд оруулж, [[Юань Улс|Юань]] [[Юань Улс|улсын]] мэдэлд байсан Бээжин хотод хэд хэдэн сүм байгуулжээ. Монте Корвино нь Их [[Хубилай хаан|Хубилай хааныг]] католик шашинд оруулахаар захидал бичиж байжээ. Тэрээр [[Марко Поло|Марко Пологийн]] үеийн хүн байв. Түүнийг [[Католик]] шашинд Гэгээнтэн гэж өргөмжилсөн юм байна. == Намтар == Монте Корвино буюу Жиованни одоогийн Италийн Кампаниа мужийн Монтекорвино Ровелла хотод 1247 онд төрсөн байна. Иргэний болон цэргийн алба хаасны дараа тэрээр Францискан Фриарсын Бага орденд элсэж, 1280 онд орсон. Тухайн үед католик бус хүмүүсийг шашинд оруулахад голчлон анхаардаг байсан Латин Католик шашны орденын гишүүний хувьд тэрээр 1272 онд Византийн эзэн хаан VIII Михаил Палейологосоос Ромын Пап X Григорий -д "Грек" (Ортодокс) болон Латин сүмүүдийг дахин нэгтгэх хэлэлцээр хийхийг даалгаж байжээ. Ариун титмээс даалгавар авч, тэрээр Ойрхи болон Дундад Дорнодод Христийн шашныг номлож байжээ. 1275-1286 онуудад тэрээр энэ ажилд цуцалтгүй зүтгэжээ. 1286 онд Персийг захирч байсан [[Ил Хаант Улс|Ил Хаант улсын]] Аргун Несториан лам Раббан Бар Саумагаар дамжуулан Ромын Папт хандаж, Христийн шашинд таатай гэгддэг Юань гүрний Хубилай (Шизу эзэн хаан) хааны ордонд католик шашны номлогчдыг илгээхийг хүссэн хүсэлтийг илгээжээ. Ромын Пап [[IV Николас]] 1287 онд захидлыг хүлээн авч, Венецийн шашны бус аялагч [[Марко Поло]] мөн энэ үед Хятадад айлчилж байсан энэхүү чухал даалгаврыг Монте Корвинод даалгажээ. 1289 онд Монте Корвино Папын ордонд эргэн очиж, Их хаан, Персийн [[Ил Хаант Улс|Ильхан]] болон Монголын эзэнт гүрний бусад тэргүүлэх хүмүүс, мөн Этиопын эзэн хаанд папын эрхэм дээдэс болгон илгээгджээ. Тэрээр 1289 онд [[Аргун]], [[Хубилай хаан|Хубилай]], Татарын хунтайж [[Хайду]], Арменийн хаан, Жакобитын хамба нарт захидал илгээх аялалдаа гарчээ. Түүний хамтрагчид нь Пистойн Доминикан Николас, Лукалонгогийн худалдаачин Петр нар байв. Тэрээр Баруун Азийн биш юмаа гэхэд тухайн үеийн Монголын Персийн гол хот болох [[Табриз]] (Ираны Азербайжан)-д хүрчээ. 1299 онд Корвиногий Жиованни Ханбалигт сүм, 1305 онд эзэн хааны ордны эсрэг талд хоёр дахь сүм, хоёр зуун хүний ​​​​орон байр, цехүүд барьсан гэдэг. Тэрээр "гадны үндэстэн" эцэг эхчүүдээс 7-11 насны 150 орчим хүүхдийг аажмаар худалдаж авч, тэдэнд Латин, Грек хэл зааж, тэдэнд зориулж дуулал, магтаал бичиж, дараа нь тэднийг Масс үйлдэх, найрал дуунд дуулахад сургасан. Үүний зэрэгцээ тэрээр хэл сурч, номлож, Шинэ Гэрээ, Дуулал номыг Юань Хятадын угсаатны монгол ноёрхогч ангид түгээмэл хэрэглэгддэг [[Уйгур хэл]] рүү орчуулсан. Монте Корвиногийн 6000 шашинд орсон хүмүүсийн дунд Престер Жоны удам, Марко Пологийн дурдсан агуу хааны вассал гэж тооцогддог Несториан Онгут хунтайж Жорж нар байв. Хятадын сүүлчийн Монгол (Юань гүрний) эзэн хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] 1336 онд Авиньонд Францын Ромын Пап [[XII Бенедикт|XII Бенедиктэд]] элч илгээжээ. Элчин сайдын яамыг Монголын эзэн хаан Андреа ди Насциод алба хааж байсан Генуя хүн удирдаж, өөр нэг Генуя хүн Андало ди Савиньоне дагалдан явжээ. Монголын захирагчийн эдгээр захидлууд нь тэд (Монтекорвино нас барснаас хойш) найман жил сүнслэг удирдагчгүй байсан бөгөөд чин сэтгэлээсээ хүссэнийг илэрхийлж байв. Ромын Пап захидлуудад хариу өгч, хааны ордонд дөрвөн шашны төлөөлөгчийг өөрийн төлөөлөгчөөр томилжээ. 1338 онд Ромын Пап нийт 50 шашны төлөөлөгчийг Бээжин рүү илгээсэн бөгөөд тэдний дунд Мариньоллийн Иохан байв. 1353 онд Иохан Авиньонд буцаж ирээд, агуу хааны захидлыг Ромын Пап VI Иннокентэд хүргэж өгчээ. Удалгүй Хятадууд босож, монголчуудыг Хятадаас хөөж, улмаар [[Мин улс|Мин улсыг]] байгуулжээ (1368). 1369 он гэхэд Латин Католик эсвэл Сиро-Дорнодын бүх Христэд итгэгчдийг Мин улсын захирагчид хөөж гаргасан түүхтэй. cnfrgrcvqqwt6mtvi89v3fl3cm0mwol 859862 859771 2026-06-23T02:07:19Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Монте Корвино]] to [[Жиованни да Монтекорвино]] 859771 wikitext text/x-wiki '''Монте Корвино''' буюу Монтекорвиногийн Жиованни ([[Итали хэл|итали:]] ''Giovanni da Montecorvino''; [[Англи хэл|англи.]] ''John of Montecorvino,'' 1247 онд төрсөн –1328 онд нас барсан) - [[Итали|Италийн]] Францискан номлогч, аялагч, төрийн зүтгэлтэн, Энэтхэг, Хятад дахь хамгийн эртний Латин Католик шашны номлолыг үндэслэгч, [[Юань Улс|Юань улсын]] үед Бээжин дахь католик шашны хамба лам байв. Тэрээр номлолын ажлынхаа үеэр олон хүнийг шашинд оруулж, [[Юань Улс|Юань]] [[Юань Улс|улсын]] мэдэлд байсан Бээжин хотод хэд хэдэн сүм байгуулжээ. Монте Корвино нь Их [[Хубилай хаан|Хубилай хааныг]] католик шашинд оруулахаар захидал бичиж байжээ. Тэрээр [[Марко Поло|Марко Пологийн]] үеийн хүн байв. Түүнийг [[Католик]] шашинд Гэгээнтэн гэж өргөмжилсөн юм байна. == Намтар == Монте Корвино буюу Жиованни одоогийн Италийн Кампаниа мужийн Монтекорвино Ровелла хотод 1247 онд төрсөн байна. Иргэний болон цэргийн алба хаасны дараа тэрээр Францискан Фриарсын Бага орденд элсэж, 1280 онд орсон. Тухайн үед католик бус хүмүүсийг шашинд оруулахад голчлон анхаардаг байсан Латин Католик шашны орденын гишүүний хувьд тэрээр 1272 онд Византийн эзэн хаан VIII Михаил Палейологосоос Ромын Пап X Григорий -д "Грек" (Ортодокс) болон Латин сүмүүдийг дахин нэгтгэх хэлэлцээр хийхийг даалгаж байжээ. Ариун титмээс даалгавар авч, тэрээр Ойрхи болон Дундад Дорнодод Христийн шашныг номлож байжээ. 1275-1286 онуудад тэрээр энэ ажилд цуцалтгүй зүтгэжээ. 1286 онд Персийг захирч байсан [[Ил Хаант Улс|Ил Хаант улсын]] Аргун Несториан лам Раббан Бар Саумагаар дамжуулан Ромын Папт хандаж, Христийн шашинд таатай гэгддэг Юань гүрний Хубилай (Шизу эзэн хаан) хааны ордонд католик шашны номлогчдыг илгээхийг хүссэн хүсэлтийг илгээжээ. Ромын Пап [[IV Николас]] 1287 онд захидлыг хүлээн авч, Венецийн шашны бус аялагч [[Марко Поло]] мөн энэ үед Хятадад айлчилж байсан энэхүү чухал даалгаврыг Монте Корвинод даалгажээ. 1289 онд Монте Корвино Папын ордонд эргэн очиж, Их хаан, Персийн [[Ил Хаант Улс|Ильхан]] болон Монголын эзэнт гүрний бусад тэргүүлэх хүмүүс, мөн Этиопын эзэн хаанд папын эрхэм дээдэс болгон илгээгджээ. Тэрээр 1289 онд [[Аргун]], [[Хубилай хаан|Хубилай]], Татарын хунтайж [[Хайду]], Арменийн хаан, Жакобитын хамба нарт захидал илгээх аялалдаа гарчээ. Түүний хамтрагчид нь Пистойн Доминикан Николас, Лукалонгогийн худалдаачин Петр нар байв. Тэрээр Баруун Азийн биш юмаа гэхэд тухайн үеийн Монголын Персийн гол хот болох [[Табриз]] (Ираны Азербайжан)-д хүрчээ. 1299 онд Корвиногий Жиованни Ханбалигт сүм, 1305 онд эзэн хааны ордны эсрэг талд хоёр дахь сүм, хоёр зуун хүний ​​​​орон байр, цехүүд барьсан гэдэг. Тэрээр "гадны үндэстэн" эцэг эхчүүдээс 7-11 насны 150 орчим хүүхдийг аажмаар худалдаж авч, тэдэнд Латин, Грек хэл зааж, тэдэнд зориулж дуулал, магтаал бичиж, дараа нь тэднийг Масс үйлдэх, найрал дуунд дуулахад сургасан. Үүний зэрэгцээ тэрээр хэл сурч, номлож, Шинэ Гэрээ, Дуулал номыг Юань Хятадын угсаатны монгол ноёрхогч ангид түгээмэл хэрэглэгддэг [[Уйгур хэл]] рүү орчуулсан. Монте Корвиногийн 6000 шашинд орсон хүмүүсийн дунд Престер Жоны удам, Марко Пологийн дурдсан агуу хааны вассал гэж тооцогддог Несториан Онгут хунтайж Жорж нар байв. Хятадын сүүлчийн Монгол (Юань гүрний) эзэн хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] 1336 онд Авиньонд Францын Ромын Пап [[XII Бенедикт|XII Бенедиктэд]] элч илгээжээ. Элчин сайдын яамыг Монголын эзэн хаан Андреа ди Насциод алба хааж байсан Генуя хүн удирдаж, өөр нэг Генуя хүн Андало ди Савиньоне дагалдан явжээ. Монголын захирагчийн эдгээр захидлууд нь тэд (Монтекорвино нас барснаас хойш) найман жил сүнслэг удирдагчгүй байсан бөгөөд чин сэтгэлээсээ хүссэнийг илэрхийлж байв. Ромын Пап захидлуудад хариу өгч, хааны ордонд дөрвөн шашны төлөөлөгчийг өөрийн төлөөлөгчөөр томилжээ. 1338 онд Ромын Пап нийт 50 шашны төлөөлөгчийг Бээжин рүү илгээсэн бөгөөд тэдний дунд Мариньоллийн Иохан байв. 1353 онд Иохан Авиньонд буцаж ирээд, агуу хааны захидлыг Ромын Пап VI Иннокентэд хүргэж өгчээ. Удалгүй Хятадууд босож, монголчуудыг Хятадаас хөөж, улмаар [[Мин улс|Мин улсыг]] байгуулжээ (1368). 1369 он гэхэд Латин Католик эсвэл Сиро-Дорнодын бүх Христэд итгэгчдийг Мин улсын захирагчид хөөж гаргасан түүхтэй. cnfrgrcvqqwt6mtvi89v3fl3cm0mwol 859865 859862 2026-06-23T02:13:33Z Zorigt 49 859865 wikitext text/x-wiki '''Жиованни да Монтекорвино''' ({{langx|it|Giovanni da Montecorvino}}; {{langx|en|John of Montecorvino}}, 1247–1328) - [[Итали|Италийн]] Францискан номлогч, аялагч, төрийн зүтгэлтэн, Энэтхэг, Хятад дахь хамгийн эртний Латин Католик шашны номлолыг үндэслэгч, [[Юань Улс|Юань улсын]] үед Бээжин дэх католик шашны хамба лам байв. Тэрээр номлолын ажлынхаа үеэр олон хүнийг шашинд оруулж, [[Юань Улс|Юань улсын]] мэдэлд байсан Бээжин хотод хэд хэдэн сүм байгуулжээ. Монтекорвино нь Их [[Хубилай хаан|Хубилай хааныг]] католик шашинд оруулахаар захидал бичиж байжээ. Тэрээр [[Марко Поло|Марко Пологийн]] үеийн хүн байв. Түүнийг [[Католик]] шашинд Гэгээнтэн гэж өргөмжилсөн юм байна. == Намтар == Жиованни да Монтекорвино одоогийн Италийн Кампаниа мужийн Монтекорвино Ровелла хотод 1247 онд төржээ. Иргэний болон цэргийн алба хаасны дараа тэрээр Францискан Фриарсын Бага орденд элсэж, 1280 онд орсон. Тухайн үед католик бус хүмүүсийг шашинд оруулахад голчлон анхаардаг байсан Латин Католик шашны ордены гишүүний хувьд тэрээр 1272 онд Византийн эзэн хаан VIII Михаил Палейологосоос Ромын Пап X Григорийд "Грек" (Ортодокс) болон Латин сүмүүдийг дахин нэгтгэх хэлэлцээр хийхийг даалгаж байжээ. Ариун титмээс даалгавар авч, тэрээр Ойрх болон Дундад Дорнодод Христийн шашныг номлож,1275-1286 онуудад энэ ажилд цуцалтгүй зүтгэжээ. 1286 онд Персийг захирч байсан [[Ил Хаант Улс|Ил Хаант улсын]] Аргун Несториан лам Раббан Бар Саумагаар дамжуулан Ромын Папт хандаж, Христийн шашинд таатай гэгддэг Юань гүрний Хубилай (Шизу эзэн хаан) хааны ордонд католик шашны номлогчдыг илгээхийг хүссэн хүсэлтийг илгээжээ. Ромын Пап [[IV Николас]] 1287 онд захидлыг хүлээн авч, Венецийн шашны бус аялагч [[Марко Поло]] мөн энэ үед Хятадад айлчилж байсан энэхүү чухал даалгаврыг Монтекорвинод даалгажээ. 1289 онд Монтекорвино Папын ордонд эргэн очиж, Их хаан, Персийн [[Ил Хаант Улс|Ил хаан]] болон Монголын эзэнт гүрний бусад тэргүүлэх хүмүүс, мөн Этиопын эзэн хаанд папын элч болгон илгээгджээ. Тэрээр 1289 онд [[Аргун]], [[Хубилай хаан|Хубилай]], Татарын хунтайж [[Хайду]], Арменийн хаан, Жакобитын хамба нарт захидал илгээх аялалдаа гарчээ. Түүний хамтрагчид нь Пистойн Доминикан Николас, Лукалонгогийн худалдаачин Петр нар байв. Тэрээр Баруун Азийн биш юмаа гэхэд тухайн үеийн Монголын Персийн гол хот болох [[Табриз]] (Ираны Азербайжан)-д хүрчээ. 1299 онд Жиованни да Монтекорвино Ханбалигт сүм, 1305 онд эзэн хааны ордны эсрэг талд хоёр дахь сүм, хоёр зуун хүний ​​​​орон байр, цехүүд барьсан гэдэг. Тэрээр "гаднын үндэстэн" эцэг эхчүүдээс 7-11 насны 150 орчим хүүхдийг аажмаар худалдаж авч, тэдэнд латин, грек хэл зааж, тэдэнд зориулж дуулал, магтаал бичиж, дараа нь тэднийг Масс үйлдэх, найрал дуунд дуулахад сургасан. Үүний зэрэгцээ тэрээр хэл сурч, номлож, Шинэ Гэрээ, Дуулал номыг Юань Хятадын угсаатны монгол ноёрхогч ангид түгээмэл хэрэглэгддэг [[уйгур хэл]] рүү орчуулсан. Монтекорвиногийн шашинд оруулсан 6000 хүний дунд Престер Жоны удам, Марко Пологийн дурдсан агуу хааны вассал гэж тооцогддог Несториан Онгут хунтайж Жорж нар байв. Хятадын сүүлчийн монгол (Юань гүрний) эзэн хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] 1336 онд Авиньонд Францын Ромын Пап [[XII Бенедикт|XII Бенедиктэд]] элч илгээжээ. Элчин сайдын яамыг Монголын эзэн хаан Андреа ди Насциод алба хааж байсан генуя хүн удирдаж, өөр нэг генуя хүн Андало ди Савиньоне дагалдан явжээ. Монголын захирагчийн эдгээр захидлууд нь тэд (Монтекорвино нас барснаас хойш) найман жил сүнслэг удирдагчгүй байсан бөгөөд чин сэтгэлээсээ хүссэнийг илэрхийлж байв. Ромын Пап захидлуудад хариу өгч, хааны ордонд дөрвөн шашны төлөөлөгчийг өөрийн төлөөлөгчөөр томилжээ. 1338 онд Ромын Пап нийт 50 шашны төлөөлөгчийг Бээжин рүү илгээсэн бөгөөд тэдний дунд Мариньоллийн Иохан байв. 1353 онд Иохан Авиньонд буцаж ирээд, агуу хааны захидлыг Ромын Пап VI Иннокентэд хүргэж өгчээ. Удалгүй хятадууд босож, монголчуудыг Хятадаас хөөж, улмаар [[Мин улс|Мин улсыг]] байгуулжээ (1368). 1369 он гэхэд Латин Католик эсвэл Сиро-Дорнодын бүх Христэд итгэгчдийг Мин улсын захирагчид хөөж гаргасан түүхтэй. {{DEFAULTSORT:Монтекорвино, Жиованни}} [[Ангилал:Италийн шашны зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Италийн аялагч]] [[Ангилал:1247 онд төрсөн]] [[Ангилал:1328 онд өнгөрсөн]] 02dnfi6fcq9gfuyt0rmzowyiqh9owwr 0 146811 859741 2026-06-22T12:29:05Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Орхон-Руни бичиг]] to [[Орхоны бичээс]] 859741 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Орхоны бичээс]] 4cqh0t00bnpv60zfdxchd06fby6b15x 0 146812 859747 2026-06-22T12:32:58Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Орхоны хөндийн соёлын дурсгал]] to [[Орхоны хөндий]] 859747 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Орхоны хөндий]] mbeqv84j27kwvt3hjjq9fr4bvc76cvp 10 146813 859749 2026-06-22T12:38:55Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<includeonly>{{Инфобокс | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | templatestyles = Infobox landform/styles.css | bodyclass = ib-landform vcard <!--** names, type, and transliterations ** --> | above = <div class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname ib-landform-native">{{native name checker|{{{native_name}}}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<div class="nickname ib-landfor..." 859749 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | templatestyles = Infobox landform/styles.css | bodyclass = ib-landform vcard <!--** names, type, and transliterations ** --> | above = <div class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname ib-landform-native">{{native name checker|{{{native_name}}}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<div class="nickname ib-landform-other-name">{{{other_name}}}</div>}} | subheader = {{#if:{{{type|}}}|<div class="category">{{{type|}}}</div>|{{main other|[[Category:Pages using Infobox landform with no type]]}}}} | rowclass1 = mergedtoprow ib-landform-official | data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} <!-- ***Image*** --> | rowclass2 = mergedtoprow | data2 = {{#if:{{{image|}}}|<!-- -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage<!-- -->|image={{{image|}}}<!-- -->|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px<!-- -->|alt={{{alt|}}}<!-- -->|title={{if empty|{{{caption|}}}|{{{alt|}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{{caption|}}}|<div class="ib-landform-caption">{{{caption|}}}</div>}} }} <!-- ***Map*** --> | rowclass3 = mergedtoprow | data3 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{map_image|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{map_image}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div class="ib-settlement-caption">{{{map_caption}}}</div>}} }}}} <!-- ***Pushpin Map*** --> | rowclass4 = mergedtoprow | data4 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{#if:{{{map_image|}}}||{{{map_caption}}}}}}}}}}} |float = center |width = {{{pushpin_mapsize|}}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label|}}}|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} | rowclass5 = mergedtoprow | data5 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{map_image|}}}{{{pushpin_map|}}}|no|yes}} | mapframe-area_km2 = {{{area_total_km2|}}} | mapframe-area_mi2 = {{{area_total_sq_mi|}}} | mapframe-area_ha = {{{area_total_ha|}}} | mapframe-area_acre = {{{area_total_acre|}}} | mapframe-length_km = {{{length_km|}}} | mapframe-length_mi = {{{length_mi|}}} | mapframe-width_km = {{{width_km|}}} | mapframe-width_mi = {{{width_mi|}}} | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-marker = natural | mapframe-caption = Interactive map of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }} <!-- ***Coordinates*** --> | rowclass7 = {{#if:{{{map_image|}}}{{{pushpin_map|}}}{{{mapframe|}}}|{{#if:{{{grid_ref|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}}} | data7 = {{#if:{{{coordinates|}}} |Солбицол{{#if:{{{coor_pinpoint|}}}{{{coor_type|}}}|&#32;({{if empty|{{{coor_pinpoint|}}}|{{{coor_type|}}}}})}}: {{#invoke:ISO 3166|geocoordinsert|nocat=true|1={{{coordinates|}}}|country={{{subdivision_name|}}}|subdivision1={{{subdivision_name1|}}}|subdivision2={{{subdivision_name2|}}}|subdivision3={{{subdivision_name3|}}}|type=city{{#if:{{{population_total|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{formatnum:{{{population_total}}}|R}}+1}}||({{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}|R}})}}}} }}{{{coordinates_ref|}}} }} | rowclass8 = {{#if:{{{map_image|}}}{{{pushpin_map|}}}{{{mapframe|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}} | label8 = {{#if:{{{grid_ref_UK|}}}|[[Ordnance Survey National Grid|Grid&nbsp;position]]|{{#if:{{{grid_ref_Ireland|}}}|[[Irish grid reference system|Grid&nbsp;position]]|{{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&nbsp;position}} }} }} | data8 = {{#if:{{{grid_ref_UK|}}}|{{gbm4ibx|{{{grid_ref_UK|}}}|name={{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}|{{#if:{{{grid_ref_Ireland|}}}|{{iem4ibx|{{{grid_ref_Ireland|}}}|name={{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}|{{{grid_ref|}}}}}}} <!-- ***Location*** --> | rowclass10 = mergedtoprow | label10 = Байршил | data10 = {{{location|}}} | rowclass11 = mergedrow | label11 = Нуруу | data11 = {{{range|}}} | rowclass12 = mergedrow | label12 = Нэг&nbsp;хэсэг | data12 = {{{part_of|}}} | rowclass13 = mergedrow | label13 = Ус&nbsp;зүй | data13 = {{{water_bodies|}}} <!--***Formation*** --> | rowclass15 = mergedtoprow | label15 = [[Геологийн цаг тоолол|Галав]] | data15 = {{{age|}}} | rowclass16 = {{#if:{{{age|}}}|mergedrow|mergedtoprow|}} | label16 = Formed&nbsp;by | data16 = {{{formed_by|}}} | rowclass17 = {{#if:{{{age|}}}{{{formed_by|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label17 = [[Orogeny]] | data17 = {{{orogeny|}}} | rowclass18 = {{#if:{{{age|}}}{{{formed_by|}}}{{{orogeny|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label18 = Геологи | data18 = {{{geology|}}} <!-- ***Naming*** --> | rowclass20 = mergedtoprow | label20 = [[Үгийн гарал]] | data20 = {{{etymology|}}} | rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow|}} | label21 = [[Хоч]] | data21 = {{{nickname|}}} | rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label23 = {{longitem|Defining authority}} | data23 = {{{authority|}}} <!-- ***Operator*** --> | rowclass25 = mergedtoprow | label25 = Оператор | data25 = {{{operator|}}} <!-- ***Geographical characteristics*** --> <!-- ***Area*** --> | rowclass27 = mergedtoprow | header27 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}} |{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} |<!-- displayed below --> |Газар нутаг<div class="ib-landform-fn">{{{area_footnotes|}}}</div> }} }} | rowclass28 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area|}}}}}|mergedtoprow|mergedrow}} | label28 = &nbsp;•&nbsp;Нийт | data28 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_total_km2|}}} |ha ={{{area_total_ha|}}} |acre ={{{area_total_acre|}}} |sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}} |dunam={{{area_total_dunam|}}} |link ={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}|{{{area|}}}}} | rowclass29 = mergedrow | label29 = &nbsp;•&nbsp;Газар | data29 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_land_km2|}}} |ha ={{{area_land_ha|}}} |acre ={{{area_land_acre|}}} |sqmi ={{{area_land_sq_mi|}}} |dunam={{{area_land_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass30 = mergedrow | label30 = &nbsp;•&nbsp;Ус | data30 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_water_km2|}}} |ha ={{{area_water_ha|}}} |acre ={{{area_water_acre|}}} |sqmi ={{{area_water_sq_mi|}}} |dunam={{{area_water_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }} {{#if:{{{area_water_percent|}}}| &nbsp;{{{area_water_percent}}}%}}}} <!-- ***Dimensions*** --> | rowclass31 = mergedtoprow | header31 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{length|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}{{{width|}}}{{{depth_km|}}}{{{depth_mi|}}}{{{depth|}}}{{{drop_km|}}}{{{drop_mi|}}}{{{drop|}}}{{{height_m|}}}{{{height_ft|}}}{{{height|}}}|Хэмжээ<div class="ib-landform-fn">{{{dimensions_footnotes|}}}</div>}} | rowclass32 = mergedrow | label32 = &nbsp;•&nbsp;Урт | data32 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}} | {{инфобокс_суурин/lengthdisp |km ={{{length_km|}}} |mi ={{{length_mi|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{length|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = &nbsp;•&nbsp;Өргөэ | data33 = {{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |km ={{{width_km|}}} |mi ={{{width_mi|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{width|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = &nbsp;•&nbsp;Гүн | data34 = {{#if:{{{depth_km|}}}{{{depth_mi|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |km ={{{depth_km|}}} |mi ={{{depth_mi|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{depth|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = &nbsp;•&nbsp;Drop | data35 = {{#if:{{{drop_km|}}}{{{drop_mi|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |km ={{{drop_km|}}} |mi ={{{drop_mi|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{drop|}}} }} | rowclass36 = mergedrow | label36 = &nbsp;•&nbsp;Өндөр | data36 = {{#if:{{{height_m|}}}{{{height_ft|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |m ={{{drop_m|}}} |ft ={{{drop_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{height|}}} }} <!-- ***Elevation*** --> | rowclass40 = mergedtoprow | label40 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link|}}}|Elevation]]|Elevation}} | data40 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |m ={{{elevation_m|}}} |ft ={{{elevation_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{elevation|}}} }}{{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}{{{elevation|}}}|<div class="ib-landform-fn">{{{elevation_ref|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}|&#32;({{{elevation_point}}})}}</div>}} | rowclass41 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}{{{elevation|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label41 = Хамгийн өндөр&nbsp;цэг | data41 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |m ={{{elevation_max_m|}}} |ft ={{{elevation_max_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{highest_elevation|}}} }}{{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}{{{highest_elevation|}}}|<div class="ib-landform-fn">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{highest_point|}}}|&#32;({{{highest_point}}})}}</div>}} | rowclass42 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}{{{elevation|}}}{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}{{{highest_elevation|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label42 = Гадаргуугийн&nbsp;өндөр | data42 = {{#if:{{{surface_elevation_m|}}}{{{surface_elevation_ft|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |m ={{{surface_elevation_m|}}} |ft ={{{surface_elevation_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{surface_elevation|}}} }}{{#if:{{{surface_elevation_m|}}}{{{surface_elevation_ft|}}}{{{surface_elevation|}}}|<div class="ib-landform-fn">{{{surface_elevation_ref|}}}</div>}} | rowclass50 = mergedtoprow | label50 = {{#if:{{{volcanic_zone|}}} | Volcanic zone | {{#if:{{{volcanic_arc|}}} | [[Volcanic arc]] | {{#if:{{{volcanic_belt|}}} | [[Volcanic belt]] | {{#if:{{{volcanic_field|}}} | Volcanic field }}}}}}}} | data50 = {{#if:{{{volcanic_zone|}}} | {{{volcanic_zone|}}} | {{#if:{{{volcanic_arc|}}} | {{{volcanic_arc|}}} | {{#if:{{{volcanic_belt|}}} | {{{volcanic_belt|}}} | {{#if:{{{volcanic_field|}}} | {{{volcanic_field}}} }}}}}}}} | rowclass51 = {{#if:{{{volcanic_zone|}}}{{{volcanic_arc|}}}{{{volcanic_belt|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label51 = Last&nbsp;eruption | data51 = {{{last_eruption|}}} | rowclass52 = mergedtoprow | label52 = [[Топографын газрын зураг|Топо&nbsp;газрын зураг]] | data52 = {{{topo|}}} | rowclass53 = mergedtoprow | label53 = Designation | data53 = {{{designation|}}} | rowclass60 = mergedtoprow | label60 = {{{free_label_1|}}} | data60 = {{{free_data_1|}}} | rowclass61 = mergedrow | label61 = {{{free_label_2|}}} | data61 = {{{free_data_2|}}} | rowclass62 = mergedrow | label62 = {{{free_label_3|}}} | data62 = {{{free_data_3|}}} | rowclass70 = mergedtoprow | label70 = Вэбсайт | data70 = {{{website|}}} | data80 = {{{embedded|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox landform with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox landform]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| age | alt | area | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | authority | caption | coor_pinpoint | coor_type | coordinates | coordinates_ref | depth | depth_km | depth_mi | designation | dimensions_footnotes | drop | drop_ft | drop_km | drop_m | drop_mi | dunam_link | elevation | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_point | elevation_ref | embed | embedded | etymology | formed_by | free_data_1 | free_data_2 | free_data_3 | free_label_1 | free_label_2 | free_label_3 | geology | grid_name | grid_ref | grid_ref_Ireland | grid_ref_UK | height | height_ft | height_m | highest_elevation | highest_point | image | image_size | type | last_eruption | length | length_km | length_mi | location | map_alt | map_caption | map_image | mapsize | name | native_name | nickname | official_name | operator | orogeny | other_name | part_of | population_total | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_caption_notsmall | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_outside | pushpin_overlay | pushpin_relief | range | subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | surface_elevation | surface_elevation_ft | surface_elevation_m | surface_elevation_ref | topo | total_type | unit_pref | volcanic_arc | volcanic_zone | volcanic_belt | volcanic_field | water_bodies | website | width | width_km | width_mi }}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES TO THE /doc SUBPAGE, THANKS --> </noinclude> nwupy0tq5v8qs35zqm1rmdavj55bprh 859750 859749 2026-06-22T12:39:41Z Enkhsaihan2005 64429 859750 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | templatestyles = Инфобокс газрын хэлбэр/styles.css | bodyclass = ib-landform vcard <!--** names, type, and transliterations ** --> | above = <div class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname ib-landform-native">{{native name checker|{{{native_name}}}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<div class="nickname ib-landform-other-name">{{{other_name}}}</div>}} | subheader = {{#if:{{{type|}}}|<div class="category">{{{type|}}}</div>|{{main other|[[Category:Pages using Infobox landform with no type]]}}}} | rowclass1 = mergedtoprow ib-landform-official | data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} <!-- ***Image*** --> | rowclass2 = mergedtoprow | data2 = {{#if:{{{image|}}}|<!-- -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage<!-- -->|image={{{image|}}}<!-- -->|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px<!-- -->|alt={{{alt|}}}<!-- -->|title={{if empty|{{{caption|}}}|{{{alt|}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{{caption|}}}|<div class="ib-landform-caption">{{{caption|}}}</div>}} }} <!-- ***Map*** --> | rowclass3 = mergedtoprow | data3 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{map_image|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{map_image}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div class="ib-settlement-caption">{{{map_caption}}}</div>}} }}}} <!-- ***Pushpin Map*** --> | rowclass4 = mergedtoprow | data4 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{#if:{{{map_image|}}}||{{{map_caption}}}}}}}}}}} |float = center |width = {{{pushpin_mapsize|}}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label|}}}|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} | rowclass5 = mergedtoprow | data5 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{map_image|}}}{{{pushpin_map|}}}|no|yes}} | mapframe-area_km2 = {{{area_total_km2|}}} | mapframe-area_mi2 = {{{area_total_sq_mi|}}} | mapframe-area_ha = {{{area_total_ha|}}} | mapframe-area_acre = {{{area_total_acre|}}} | mapframe-length_km = {{{length_km|}}} | mapframe-length_mi = {{{length_mi|}}} | mapframe-width_km = {{{width_km|}}} | mapframe-width_mi = {{{width_mi|}}} | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-marker = natural | mapframe-caption = Interactive map of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }} <!-- ***Coordinates*** --> | rowclass7 = {{#if:{{{map_image|}}}{{{pushpin_map|}}}{{{mapframe|}}}|{{#if:{{{grid_ref|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}}} | data7 = {{#if:{{{coordinates|}}} |Солбицол{{#if:{{{coor_pinpoint|}}}{{{coor_type|}}}|&#32;({{if empty|{{{coor_pinpoint|}}}|{{{coor_type|}}}}})}}: {{#invoke:ISO 3166|geocoordinsert|nocat=true|1={{{coordinates|}}}|country={{{subdivision_name|}}}|subdivision1={{{subdivision_name1|}}}|subdivision2={{{subdivision_name2|}}}|subdivision3={{{subdivision_name3|}}}|type=city{{#if:{{{population_total|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{formatnum:{{{population_total}}}|R}}+1}}||({{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}|R}})}}}} }}{{{coordinates_ref|}}} }} | rowclass8 = {{#if:{{{map_image|}}}{{{pushpin_map|}}}{{{mapframe|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}} | label8 = {{#if:{{{grid_ref_UK|}}}|[[Ordnance Survey National Grid|Grid&nbsp;position]]|{{#if:{{{grid_ref_Ireland|}}}|[[Irish grid reference system|Grid&nbsp;position]]|{{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&nbsp;position}} }} }} | data8 = {{#if:{{{grid_ref_UK|}}}|{{gbm4ibx|{{{grid_ref_UK|}}}|name={{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}|{{#if:{{{grid_ref_Ireland|}}}|{{iem4ibx|{{{grid_ref_Ireland|}}}|name={{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}|{{{grid_ref|}}}}}}} <!-- ***Location*** --> | rowclass10 = mergedtoprow | label10 = Байршил | data10 = {{{location|}}} | rowclass11 = mergedrow | label11 = Нуруу | data11 = {{{range|}}} | rowclass12 = mergedrow | label12 = Нэг&nbsp;хэсэг | data12 = {{{part_of|}}} | rowclass13 = mergedrow | label13 = Ус&nbsp;зүй | data13 = {{{water_bodies|}}} <!--***Formation*** --> | rowclass15 = mergedtoprow | label15 = [[Геологийн цаг тоолол|Галав]] | data15 = {{{age|}}} | rowclass16 = {{#if:{{{age|}}}|mergedrow|mergedtoprow|}} | label16 = Formed&nbsp;by | data16 = {{{formed_by|}}} | rowclass17 = {{#if:{{{age|}}}{{{formed_by|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label17 = [[Orogeny]] | data17 = {{{orogeny|}}} | rowclass18 = {{#if:{{{age|}}}{{{formed_by|}}}{{{orogeny|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label18 = Геологи | data18 = {{{geology|}}} <!-- ***Naming*** --> | rowclass20 = mergedtoprow | label20 = [[Үгийн гарал]] | data20 = {{{etymology|}}} | rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow|}} | label21 = [[Хоч]] | data21 = {{{nickname|}}} | rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label23 = {{longitem|Defining authority}} | data23 = {{{authority|}}} <!-- ***Operator*** --> | rowclass25 = mergedtoprow | label25 = Оператор | data25 = {{{operator|}}} <!-- ***Geographical characteristics*** --> <!-- ***Area*** --> | rowclass27 = mergedtoprow | header27 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}} |{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} |<!-- displayed below --> |Газар нутаг<div class="ib-landform-fn">{{{area_footnotes|}}}</div> }} }} | rowclass28 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area|}}}}}|mergedtoprow|mergedrow}} | label28 = &nbsp;•&nbsp;Нийт | data28 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_total_km2|}}} |ha ={{{area_total_ha|}}} |acre ={{{area_total_acre|}}} |sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}} |dunam={{{area_total_dunam|}}} |link ={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}|{{{area|}}}}} | rowclass29 = mergedrow | label29 = &nbsp;•&nbsp;Газар | data29 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_land_km2|}}} |ha ={{{area_land_ha|}}} |acre ={{{area_land_acre|}}} |sqmi ={{{area_land_sq_mi|}}} |dunam={{{area_land_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass30 = mergedrow | label30 = &nbsp;•&nbsp;Ус | data30 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_water_km2|}}} |ha ={{{area_water_ha|}}} |acre ={{{area_water_acre|}}} |sqmi ={{{area_water_sq_mi|}}} |dunam={{{area_water_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }} {{#if:{{{area_water_percent|}}}| &nbsp;{{{area_water_percent}}}%}}}} <!-- ***Dimensions*** --> | rowclass31 = mergedtoprow | header31 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{length|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}{{{width|}}}{{{depth_km|}}}{{{depth_mi|}}}{{{depth|}}}{{{drop_km|}}}{{{drop_mi|}}}{{{drop|}}}{{{height_m|}}}{{{height_ft|}}}{{{height|}}}|Хэмжээ<div class="ib-landform-fn">{{{dimensions_footnotes|}}}</div>}} | rowclass32 = mergedrow | label32 = &nbsp;•&nbsp;Урт | data32 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}} | {{инфобокс_суурин/lengthdisp |km ={{{length_km|}}} |mi ={{{length_mi|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{length|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = &nbsp;•&nbsp;Өргөэ | data33 = {{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |km ={{{width_km|}}} |mi ={{{width_mi|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{width|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = &nbsp;•&nbsp;Гүн | data34 = {{#if:{{{depth_km|}}}{{{depth_mi|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |km ={{{depth_km|}}} |mi ={{{depth_mi|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{depth|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = &nbsp;•&nbsp;Drop | data35 = {{#if:{{{drop_km|}}}{{{drop_mi|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |km ={{{drop_km|}}} |mi ={{{drop_mi|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{drop|}}} }} | rowclass36 = mergedrow | label36 = &nbsp;•&nbsp;Өндөр | data36 = {{#if:{{{height_m|}}}{{{height_ft|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |m ={{{drop_m|}}} |ft ={{{drop_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{height|}}} }} <!-- ***Elevation*** --> | rowclass40 = mergedtoprow | label40 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link|}}}|Elevation]]|Elevation}} | data40 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |m ={{{elevation_m|}}} |ft ={{{elevation_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{elevation|}}} }}{{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}{{{elevation|}}}|<div class="ib-landform-fn">{{{elevation_ref|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}|&#32;({{{elevation_point}}})}}</div>}} | rowclass41 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}{{{elevation|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label41 = Хамгийн өндөр&nbsp;цэг | data41 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |m ={{{elevation_max_m|}}} |ft ={{{elevation_max_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{highest_elevation|}}} }}{{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}{{{highest_elevation|}}}|<div class="ib-landform-fn">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{highest_point|}}}|&#32;({{{highest_point}}})}}</div>}} | rowclass42 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}{{{elevation|}}}{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}{{{highest_elevation|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label42 = Гадаргуугийн&nbsp;өндөр | data42 = {{#if:{{{surface_elevation_m|}}}{{{surface_elevation_ft|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |m ={{{surface_elevation_m|}}} |ft ={{{surface_elevation_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{surface_elevation|}}} }}{{#if:{{{surface_elevation_m|}}}{{{surface_elevation_ft|}}}{{{surface_elevation|}}}|<div class="ib-landform-fn">{{{surface_elevation_ref|}}}</div>}} | rowclass50 = mergedtoprow | label50 = {{#if:{{{volcanic_zone|}}} | Volcanic zone | {{#if:{{{volcanic_arc|}}} | [[Volcanic arc]] | {{#if:{{{volcanic_belt|}}} | [[Volcanic belt]] | {{#if:{{{volcanic_field|}}} | Volcanic field }}}}}}}} | data50 = {{#if:{{{volcanic_zone|}}} | {{{volcanic_zone|}}} | {{#if:{{{volcanic_arc|}}} | {{{volcanic_arc|}}} | {{#if:{{{volcanic_belt|}}} | {{{volcanic_belt|}}} | {{#if:{{{volcanic_field|}}} | {{{volcanic_field}}} }}}}}}}} | rowclass51 = {{#if:{{{volcanic_zone|}}}{{{volcanic_arc|}}}{{{volcanic_belt|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label51 = Last&nbsp;eruption | data51 = {{{last_eruption|}}} | rowclass52 = mergedtoprow | label52 = [[Топографын газрын зураг|Топо&nbsp;газрын зураг]] | data52 = {{{topo|}}} | rowclass53 = mergedtoprow | label53 = Designation | data53 = {{{designation|}}} | rowclass60 = mergedtoprow | label60 = {{{free_label_1|}}} | data60 = {{{free_data_1|}}} | rowclass61 = mergedrow | label61 = {{{free_label_2|}}} | data61 = {{{free_data_2|}}} | rowclass62 = mergedrow | label62 = {{{free_label_3|}}} | data62 = {{{free_data_3|}}} | rowclass70 = mergedtoprow | label70 = Вэбсайт | data70 = {{{website|}}} | data80 = {{{embedded|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox landform with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox landform]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| age | alt | area | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | authority | caption | coor_pinpoint | coor_type | coordinates | coordinates_ref | depth | depth_km | depth_mi | designation | dimensions_footnotes | drop | drop_ft | drop_km | drop_m | drop_mi | dunam_link | elevation | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_point | elevation_ref | embed | embedded | etymology | formed_by | free_data_1 | free_data_2 | free_data_3 | free_label_1 | free_label_2 | free_label_3 | geology | grid_name | grid_ref | grid_ref_Ireland | grid_ref_UK | height | height_ft | height_m | highest_elevation | highest_point | image | image_size | type | last_eruption | length | length_km | length_mi | location | map_alt | map_caption | map_image | mapsize | name | native_name | nickname | official_name | operator | orogeny | other_name | part_of | population_total | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_caption_notsmall | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_outside | pushpin_overlay | pushpin_relief | range | subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | surface_elevation | surface_elevation_ft | surface_elevation_m | surface_elevation_ref | topo | total_type | unit_pref | volcanic_arc | volcanic_zone | volcanic_belt | volcanic_field | water_bodies | website | width | width_km | width_mi }}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES TO THE /doc SUBPAGE, THANKS --> </noinclude> 124q0jtbmu8sli3jlm91rtjoffe5cuu 859752 859750 2026-06-22T12:41:25Z Enkhsaihan2005 64429 859752 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | templatestyles = Инфобокс газрын хэлбэр/styles.css | bodyclass = ib-landform vcard <!--** names, type, and transliterations ** --> | above = <div class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname ib-landform-native">{{native name checker|{{{native_name}}}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<div class="nickname ib-landform-other-name">{{{other_name}}}</div>}} | subheader = {{#if:{{{type|}}}|<div class="category">{{{type|}}}</div>|{{main other|[[Category:Pages using Infobox landform with no type]]}}}} | rowclass1 = mergedtoprow ib-landform-official | data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} <!-- ***Image*** --> | rowclass2 = mergedtoprow | data2 = {{#if:{{{image|}}}|<!-- -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage<!-- -->|image={{{image|}}}<!-- -->|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px<!-- -->|alt={{{alt|}}}<!-- -->|title={{if empty|{{{caption|}}}|{{{alt|}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{{caption|}}}|<div class="ib-landform-caption">{{{caption|}}}</div>}} }} <!-- ***Map*** --> | rowclass3 = mergedtoprow | data3 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{map_image|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{map_image}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div class="ib-settlement-caption">{{{map_caption}}}</div>}} }}}} <!-- ***Pushpin Map*** --> | rowclass4 = mergedtoprow | data4 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{#if:{{{map_image|}}}||{{{map_caption}}}}}}}}}}} |float = center |width = {{{pushpin_mapsize|}}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label|}}}|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} | rowclass5 = mergedtoprow | data5 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{map_image|}}}{{{pushpin_map|}}}|no|yes}} | mapframe-area_km2 = {{{area_total_km2|}}} | mapframe-area_mi2 = {{{area_total_sq_mi|}}} | mapframe-area_ha = {{{area_total_ha|}}} | mapframe-area_acre = {{{area_total_acre|}}} | mapframe-length_km = {{{length_km|}}} | mapframe-length_mi = {{{length_mi|}}} | mapframe-width_km = {{{width_km|}}} | mapframe-width_mi = {{{width_mi|}}} | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-marker = natural | mapframe-caption = Interactive map of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }} <!-- ***Coordinates*** --> | rowclass7 = {{#if:{{{map_image|}}}{{{pushpin_map|}}}{{{mapframe|}}}|{{#if:{{{grid_ref|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}}} | data7 = {{#if:{{{coordinates|}}} |Солбицол{{#if:{{{coor_pinpoint|}}}{{{coor_type|}}}|&#32;({{if empty|{{{coor_pinpoint|}}}|{{{coor_type|}}}}})}}: {{#invoke:ISO 3166|geocoordinsert|nocat=true|1={{{coordinates|}}}|country={{{subdivision_name|}}}|subdivision1={{{subdivision_name1|}}}|subdivision2={{{subdivision_name2|}}}|subdivision3={{{subdivision_name3|}}}|type=city{{#if:{{{population_total|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{formatnum:{{{population_total}}}|R}}+1}}||({{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}|R}})}}}} }}{{{coordinates_ref|}}} }} | rowclass8 = {{#if:{{{map_image|}}}{{{pushpin_map|}}}{{{mapframe|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}} | label8 = {{#if:{{{grid_ref_UK|}}}|[[Ordnance Survey National Grid|Grid&nbsp;position]]|{{#if:{{{grid_ref_Ireland|}}}|[[Irish grid reference system|Grid&nbsp;position]]|{{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&nbsp;position}} }} }} | data8 = {{#if:{{{grid_ref_UK|}}}|{{gbm4ibx|{{{grid_ref_UK|}}}|name={{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}|{{#if:{{{grid_ref_Ireland|}}}|{{iem4ibx|{{{grid_ref_Ireland|}}}|name={{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}|{{{grid_ref|}}}}}}} <!-- ***Location*** --> | rowclass10 = mergedtoprow | label10 = Байршил | data10 = {{{location|}}} | rowclass11 = mergedrow | label11 = Нуруу | data11 = {{{range|}}} | rowclass12 = mergedrow | label12 = Нэг&nbsp;хэсэг | data12 = {{{part_of|}}} | rowclass13 = mergedrow | label13 = Ус&nbsp;зүй | data13 = {{{water_bodies|}}} <!--***Formation*** --> | rowclass15 = mergedtoprow | label15 = [[Геологийн цаг тоолол|Галав]] | data15 = {{{age|}}} | rowclass16 = {{#if:{{{age|}}}|mergedrow|mergedtoprow|}} | label16 = Formed&nbsp;by | data16 = {{{formed_by|}}} | rowclass17 = {{#if:{{{age|}}}{{{formed_by|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label17 = [[Orogeny]] | data17 = {{{orogeny|}}} | rowclass18 = {{#if:{{{age|}}}{{{formed_by|}}}{{{orogeny|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label18 = Геологи | data18 = {{{geology|}}} <!-- ***Naming*** --> | rowclass20 = mergedtoprow | label20 = [[Үгийн гарал]] | data20 = {{{etymology|}}} | rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow|}} | label21 = [[Хоч]] | data21 = {{{nickname|}}} | rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label23 = {{longitem|Defining authority}} | data23 = {{{authority|}}} <!-- ***Operator*** --> | rowclass25 = mergedtoprow | label25 = Оператор | data25 = {{{operator|}}} <!-- ***Geographical characteristics*** --> <!-- ***Area*** --> | rowclass27 = mergedtoprow | header27 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}} |{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} |<!-- displayed below --> |Газар нутаг<div class="ib-landform-fn">{{{area_footnotes|}}}</div> }} }} | rowclass28 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area|}}}}}|mergedtoprow|mergedrow}} | label28 = &nbsp;•&nbsp;Нийт | data28 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_total_km2|}}} |ha ={{{area_total_ha|}}} |acre ={{{area_total_acre|}}} |sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}} |dunam={{{area_total_dunam|}}} |link ={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}|{{{area|}}}}} | rowclass29 = mergedrow | label29 = &nbsp;•&nbsp;Газар | data29 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_land_km2|}}} |ha ={{{area_land_ha|}}} |acre ={{{area_land_acre|}}} |sqmi ={{{area_land_sq_mi|}}} |dunam={{{area_land_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass30 = mergedrow | label30 = &nbsp;•&nbsp;Ус | data30 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_water_km2|}}} |ha ={{{area_water_ha|}}} |acre ={{{area_water_acre|}}} |sqmi ={{{area_water_sq_mi|}}} |dunam={{{area_water_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }} {{#if:{{{area_water_percent|}}}| &nbsp;{{{area_water_percent}}}%}}}} <!-- ***Dimensions*** --> | rowclass31 = mergedtoprow | header31 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{length|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}{{{width|}}}{{{depth_km|}}}{{{depth_mi|}}}{{{depth|}}}{{{drop_km|}}}{{{drop_mi|}}}{{{drop|}}}{{{height_m|}}}{{{height_ft|}}}{{{height|}}}|Хэмжээ<div class="ib-landform-fn">{{{dimensions_footnotes|}}}</div>}} | rowclass32 = mergedrow | label32 = &nbsp;•&nbsp;Урт | data32 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}} | {{инфобокс_суурин/lengthdisp |km ={{{length_km|}}} |mi ={{{length_mi|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{length|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = &nbsp;•&nbsp;Өргөэ | data33 = {{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |km ={{{width_km|}}} |mi ={{{width_mi|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{width|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = &nbsp;•&nbsp;Гүн | data34 = {{#if:{{{depth_km|}}}{{{depth_mi|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |km ={{{depth_km|}}} |mi ={{{depth_mi|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{depth|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = &nbsp;•&nbsp;Drop | data35 = {{#if:{{{drop_km|}}}{{{drop_mi|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |km ={{{drop_km|}}} |mi ={{{drop_mi|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{drop|}}} }} | rowclass36 = mergedrow | label36 = &nbsp;•&nbsp;Өндөр | data36 = {{#if:{{{height_m|}}}{{{height_ft|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |m ={{{drop_m|}}} |ft ={{{drop_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{height|}}} }} <!-- ***Elevation*** --> | rowclass40 = mergedtoprow | label40 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link|}}}|Өндөрлөг]]|Өндөрлөг}} | data40 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |m ={{{elevation_m|}}} |ft ={{{elevation_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{elevation|}}} }}{{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}{{{elevation|}}}|<div class="ib-landform-fn">{{{elevation_ref|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}|&#32;({{{elevation_point}}})}}</div>}} | rowclass41 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}{{{elevation|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label41 = Хамгийн өндөр&nbsp;цэг | data41 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |m ={{{elevation_max_m|}}} |ft ={{{elevation_max_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{highest_elevation|}}} }}{{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}{{{highest_elevation|}}}|<div class="ib-landform-fn">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{highest_point|}}}|&#32;({{{highest_point}}})}}</div>}} | rowclass42 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}{{{elevation|}}}{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}{{{highest_elevation|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label42 = Гадаргуугийн&nbsp;өндөр | data42 = {{#if:{{{surface_elevation_m|}}}{{{surface_elevation_ft|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |m ={{{surface_elevation_m|}}} |ft ={{{surface_elevation_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{surface_elevation|}}} }}{{#if:{{{surface_elevation_m|}}}{{{surface_elevation_ft|}}}{{{surface_elevation|}}}|<div class="ib-landform-fn">{{{surface_elevation_ref|}}}</div>}} | rowclass50 = mergedtoprow | label50 = {{#if:{{{volcanic_zone|}}} | Volcanic zone | {{#if:{{{volcanic_arc|}}} | [[Volcanic arc]] | {{#if:{{{volcanic_belt|}}} | [[Volcanic belt]] | {{#if:{{{volcanic_field|}}} | Volcanic field }}}}}}}} | data50 = {{#if:{{{volcanic_zone|}}} | {{{volcanic_zone|}}} | {{#if:{{{volcanic_arc|}}} | {{{volcanic_arc|}}} | {{#if:{{{volcanic_belt|}}} | {{{volcanic_belt|}}} | {{#if:{{{volcanic_field|}}} | {{{volcanic_field}}} }}}}}}}} | rowclass51 = {{#if:{{{volcanic_zone|}}}{{{volcanic_arc|}}}{{{volcanic_belt|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label51 = Last&nbsp;eruption | data51 = {{{last_eruption|}}} | rowclass52 = mergedtoprow | label52 = [[Топографын газрын зураг|Топо&nbsp;газрын зураг]] | data52 = {{{topo|}}} | rowclass53 = mergedtoprow | label53 = Designation | data53 = {{{designation|}}} | rowclass60 = mergedtoprow | label60 = {{{free_label_1|}}} | data60 = {{{free_data_1|}}} | rowclass61 = mergedrow | label61 = {{{free_label_2|}}} | data61 = {{{free_data_2|}}} | rowclass62 = mergedrow | label62 = {{{free_label_3|}}} | data62 = {{{free_data_3|}}} | rowclass70 = mergedtoprow | label70 = Вэбсайт | data70 = {{{website|}}} | data80 = {{{embedded|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox landform with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox landform]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| age | alt | area | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | authority | caption | coor_pinpoint | coor_type | coordinates | coordinates_ref | depth | depth_km | depth_mi | designation | dimensions_footnotes | drop | drop_ft | drop_km | drop_m | drop_mi | dunam_link | elevation | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_point | elevation_ref | embed | embedded | etymology | formed_by | free_data_1 | free_data_2 | free_data_3 | free_label_1 | free_label_2 | free_label_3 | geology | grid_name | grid_ref | grid_ref_Ireland | grid_ref_UK | height | height_ft | height_m | highest_elevation | highest_point | image | image_size | type | last_eruption | length | length_km | length_mi | location | map_alt | map_caption | map_image | mapsize | name | native_name | nickname | official_name | operator | orogeny | other_name | part_of | population_total | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_caption_notsmall | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_outside | pushpin_overlay | pushpin_relief | range | subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | surface_elevation | surface_elevation_ft | surface_elevation_m | surface_elevation_ref | topo | total_type | unit_pref | volcanic_arc | volcanic_zone | volcanic_belt | volcanic_field | water_bodies | website | width | width_km | width_mi }}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES TO THE /doc SUBPAGE, THANKS --> </noinclude> a6hsh6o2o5cero4cqjr1tq0edqti7np 859753 859752 2026-06-22T12:42:47Z Enkhsaihan2005 64429 859753 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | templatestyles = Инфобокс газрын хэлбэр/styles.css | bodyclass = ib-landform vcard <!--** names, type, and transliterations ** --> | above = <div class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname ib-landform-native">{{native name checker|{{{native_name}}}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<div class="nickname ib-landform-other-name">{{{other_name}}}</div>}} | subheader = {{#if:{{{type|}}}|<div class="category">{{{type|}}}</div>|{{main other|[[Category:Pages using Infobox landform with no type]]}}}} | rowclass1 = mergedtoprow ib-landform-official | data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} <!-- ***Image*** --> | rowclass2 = mergedtoprow | data2 = {{#if:{{{image|}}}|<!-- -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage<!-- -->|image={{{image|}}}<!-- -->|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px<!-- -->|alt={{{alt|}}}<!-- -->|title={{if empty|{{{caption|}}}|{{{alt|}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{{caption|}}}|<div class="ib-landform-caption">{{{caption|}}}</div>}} }} <!-- ***Map*** --> | rowclass3 = mergedtoprow | data3 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{map_image|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{map_image}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div class="ib-settlement-caption">{{{map_caption}}}</div>}} }}}} <!-- ***Pushpin Map*** --> | rowclass4 = mergedtoprow | data4 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{#if:{{{map_image|}}}||{{{map_caption}}}}}}}}}}} |float = center |width = {{{pushpin_mapsize|}}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label|}}}|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} | rowclass5 = mergedtoprow | data5 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{map_image|}}}{{{pushpin_map|}}}|no|yes}} | mapframe-area_km2 = {{{area_total_km2|}}} | mapframe-area_mi2 = {{{area_total_sq_mi|}}} | mapframe-area_ha = {{{area_total_ha|}}} | mapframe-area_acre = {{{area_total_acre|}}} | mapframe-length_km = {{{length_km|}}} | mapframe-length_mi = {{{length_mi|}}} | mapframe-width_km = {{{width_km|}}} | mapframe-width_mi = {{{width_mi|}}} | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-marker = natural | mapframe-caption = Interactive map of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }} <!-- ***Coordinates*** --> | rowclass7 = {{#if:{{{map_image|}}}{{{pushpin_map|}}}{{{mapframe|}}}|{{#if:{{{grid_ref|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}}} | data7 = {{#if:{{{coordinates|}}} |Солбицол{{#if:{{{coor_pinpoint|}}}{{{coor_type|}}}|&#32;({{if empty|{{{coor_pinpoint|}}}|{{{coor_type|}}}}})}}: {{#invoke:ISO 3166|geocoordinsert|nocat=true|1={{{coordinates|}}}|country={{{subdivision_name|}}}|subdivision1={{{subdivision_name1|}}}|subdivision2={{{subdivision_name2|}}}|subdivision3={{{subdivision_name3|}}}|type=city{{#if:{{{population_total|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{formatnum:{{{population_total}}}|R}}+1}}||({{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}|R}})}}}} }}{{{coordinates_ref|}}} }} | rowclass8 = {{#if:{{{map_image|}}}{{{pushpin_map|}}}{{{mapframe|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}} | label8 = {{#if:{{{grid_ref_UK|}}}|[[Ordnance Survey National Grid|Grid&nbsp;position]]|{{#if:{{{grid_ref_Ireland|}}}|[[Irish grid reference system|Grid&nbsp;position]]|{{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&nbsp;position}} }} }} | data8 = {{#if:{{{grid_ref_UK|}}}|{{gbm4ibx|{{{grid_ref_UK|}}}|name={{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}|{{#if:{{{grid_ref_Ireland|}}}|{{iem4ibx|{{{grid_ref_Ireland|}}}|name={{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}|{{{grid_ref|}}}}}}} <!-- ***Location*** --> | rowclass10 = mergedtoprow | label10 = Байршил | data10 = {{{location|}}} | rowclass11 = mergedrow | label11 = Нуруу | data11 = {{{range|}}} | rowclass12 = mergedrow | label12 = Нэг&nbsp;хэсэг | data12 = {{{part_of|}}} | rowclass13 = mergedrow | label13 = Ус&nbsp;зүй | data13 = {{{water_bodies|}}} <!--***Formation*** --> | rowclass15 = mergedtoprow | label15 = [[Геологийн цаг тоолол|Галав]] | data15 = {{{age|}}} | rowclass16 = {{#if:{{{age|}}}|mergedrow|mergedtoprow|}} | label16 = Formed&nbsp;by | data16 = {{{formed_by|}}} | rowclass17 = {{#if:{{{age|}}}{{{formed_by|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label17 = [[Orogeny]] | data17 = {{{orogeny|}}} | rowclass18 = {{#if:{{{age|}}}{{{formed_by|}}}{{{orogeny|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label18 = Геологи | data18 = {{{geology|}}} <!-- ***Naming*** --> | rowclass20 = mergedtoprow | label20 = [[Үгийн гарал]] | data20 = {{{etymology|}}} | rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow|}} | label21 = [[Хоч]] | data21 = {{{nickname|}}} | rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label23 = {{longitem|Defining authority}} | data23 = {{{authority|}}} <!-- ***Operator*** --> | rowclass25 = mergedtoprow | label25 = Оператор | data25 = {{{operator|}}} <!-- ***Geographical characteristics*** --> <!-- ***Area*** --> | rowclass27 = mergedtoprow | header27 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}} |{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} |<!-- displayed below --> |Газар нутаг<div class="ib-landform-fn">{{{area_footnotes|}}}</div> }} }} | rowclass28 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area|}}}}}|mergedtoprow|mergedrow}} | label28 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Нийт | data28 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_total_km2|}}} |ha ={{{area_total_ha|}}} |acre ={{{area_total_acre|}}} |sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}} |dunam={{{area_total_dunam|}}} |link ={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}|{{{area|}}}}} | rowclass29 = mergedrow | label29 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Газар | data29 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_land_km2|}}} |ha ={{{area_land_ha|}}} |acre ={{{area_land_acre|}}} |sqmi ={{{area_land_sq_mi|}}} |dunam={{{area_land_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass30 = mergedrow | label30 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Ус | data30 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_water_km2|}}} |ha ={{{area_water_ha|}}} |acre ={{{area_water_acre|}}} |sqmi ={{{area_water_sq_mi|}}} |dunam={{{area_water_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }} {{#if:{{{area_water_percent|}}}| &nbsp;{{{area_water_percent}}}%}}}} <!-- ***Dimensions*** --> | rowclass31 = mergedtoprow | header31 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{length|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}{{{width|}}}{{{depth_km|}}}{{{depth_mi|}}}{{{depth|}}}{{{drop_km|}}}{{{drop_mi|}}}{{{drop|}}}{{{height_m|}}}{{{height_ft|}}}{{{height|}}}|Хэмжээ<div class="ib-landform-fn">{{{dimensions_footnotes|}}}</div>}} | rowclass32 = mergedrow | label32 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Урт | data32 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}} | {{инфобокс_суурин/lengthdisp |km ={{{length_km|}}} |mi ={{{length_mi|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{length|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Өргөн | data33 = {{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |km ={{{width_km|}}} |mi ={{{width_mi|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{width|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Гүн | data34 = {{#if:{{{depth_km|}}}{{{depth_mi|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |km ={{{depth_km|}}} |mi ={{{depth_mi|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{depth|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Drop | data35 = {{#if:{{{drop_km|}}}{{{drop_mi|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |km ={{{drop_km|}}} |mi ={{{drop_mi|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{drop|}}} }} | rowclass36 = mergedrow | label36 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Өндөр | data36 = {{#if:{{{height_m|}}}{{{height_ft|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |m ={{{drop_m|}}} |ft ={{{drop_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{height|}}} }} <!-- ***Elevation*** --> | rowclass40 = mergedtoprow | label40 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link|}}}|Өндөрлөг]]|Өндөрлөг}} | data40 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |m ={{{elevation_m|}}} |ft ={{{elevation_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{elevation|}}} }}{{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}{{{elevation|}}}|<div class="ib-landform-fn">{{{elevation_ref|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}|&#32;({{{elevation_point}}})}}</div>}} | rowclass41 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}{{{elevation|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label41 = Хамгийн өндөр&nbsp;цэг | data41 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |m ={{{elevation_max_m|}}} |ft ={{{elevation_max_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{highest_elevation|}}} }}{{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}{{{highest_elevation|}}}|<div class="ib-landform-fn">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{highest_point|}}}|&#32;({{{highest_point}}})}}</div>}} | rowclass42 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}{{{elevation|}}}{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}{{{highest_elevation|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label42 = Гадаргуугийн&nbsp;өндөр | data42 = {{#if:{{{surface_elevation_m|}}}{{{surface_elevation_ft|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |m ={{{surface_elevation_m|}}} |ft ={{{surface_elevation_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }}|{{{surface_elevation|}}} }}{{#if:{{{surface_elevation_m|}}}{{{surface_elevation_ft|}}}{{{surface_elevation|}}}|<div class="ib-landform-fn">{{{surface_elevation_ref|}}}</div>}} | rowclass50 = mergedtoprow | label50 = {{#if:{{{volcanic_zone|}}} | Volcanic zone | {{#if:{{{volcanic_arc|}}} | [[Volcanic arc]] | {{#if:{{{volcanic_belt|}}} | [[Volcanic belt]] | {{#if:{{{volcanic_field|}}} | Volcanic field }}}}}}}} | data50 = {{#if:{{{volcanic_zone|}}} | {{{volcanic_zone|}}} | {{#if:{{{volcanic_arc|}}} | {{{volcanic_arc|}}} | {{#if:{{{volcanic_belt|}}} | {{{volcanic_belt|}}} | {{#if:{{{volcanic_field|}}} | {{{volcanic_field}}} }}}}}}}} | rowclass51 = {{#if:{{{volcanic_zone|}}}{{{volcanic_arc|}}}{{{volcanic_belt|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label51 = Last&nbsp;eruption | data51 = {{{last_eruption|}}} | rowclass52 = mergedtoprow | label52 = [[Топографын газрын зураг|Топо&nbsp;газрын зураг]] | data52 = {{{topo|}}} | rowclass53 = mergedtoprow | label53 = Designation | data53 = {{{designation|}}} | rowclass60 = mergedtoprow | label60 = {{{free_label_1|}}} | data60 = {{{free_data_1|}}} | rowclass61 = mergedrow | label61 = {{{free_label_2|}}} | data61 = {{{free_data_2|}}} | rowclass62 = mergedrow | label62 = {{{free_label_3|}}} | data62 = {{{free_data_3|}}} | rowclass70 = mergedtoprow | label70 = Вэбсайт | data70 = {{{website|}}} | data80 = {{{embedded|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox landform with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox landform]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| age | alt | area | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | authority | caption | coor_pinpoint | coor_type | coordinates | coordinates_ref | depth | depth_km | depth_mi | designation | dimensions_footnotes | drop | drop_ft | drop_km | drop_m | drop_mi | dunam_link | elevation | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_point | elevation_ref | embed | embedded | etymology | formed_by | free_data_1 | free_data_2 | free_data_3 | free_label_1 | free_label_2 | free_label_3 | geology | grid_name | grid_ref | grid_ref_Ireland | grid_ref_UK | height | height_ft | height_m | highest_elevation | highest_point | image | image_size | type | last_eruption | length | length_km | length_mi | location | map_alt | map_caption | map_image | mapsize | name | native_name | nickname | official_name | operator | orogeny | other_name | part_of | population_total | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_caption_notsmall | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_outside | pushpin_overlay | pushpin_relief | range | subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | surface_elevation | surface_elevation_ft | surface_elevation_m | surface_elevation_ref | topo | total_type | unit_pref | volcanic_arc | volcanic_zone | volcanic_belt | volcanic_field | water_bodies | website | width | width_km | width_mi }}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES TO THE /doc SUBPAGE, THANKS --> </noinclude> sdunrzz59k0xauvvbcsonwm2a09aqh4 10 146814 859751 2026-06-22T12:39:51Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "/* {{pp|small=yes}} */ .ib-landform { width: 23em; border-collapse: collapse; line-height: 1.2em; } /* TODO split definitions to appropriate class names when live from HTML element */ .ib-landform td, .ib-landform th { border-top: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.4em 0.6em 0.4em 0.6em; } .ib-landform .mergedtoprow .infobox-full-data, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-header, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-data, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-labe..." 859751 sanitized-css text/css /* {{pp|small=yes}} */ .ib-landform { width: 23em; border-collapse: collapse; line-height: 1.2em; } /* TODO split definitions to appropriate class names when live from HTML element */ .ib-landform td, .ib-landform th { border-top: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.4em 0.6em 0.4em 0.6em; } .ib-landform .mergedtoprow .infobox-full-data, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-header, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-data, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-label, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-below { border-top: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.4em 0.6em 0.2em 0.6em; } .ib-landform .mergedrow .infobox-full-data, .ib-landform .mergedrow .infobox-data, .ib-landform .mergedrow .infobox-label { border: 0; padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em; } .ib-landform .mergedbottomrow .infobox-full-data, .ib-landform .mergedbottomrow .infobox-data, .ib-landform .mergedbottomrow .infobox-label { border-top: 0; border-bottom: 1px solid #a2a9b1; padding: 0 0.6em 0.4em 0.6em; } .ib-landform .maptable { border: 0; padding: 0; } .ib-landform .infobox-header, .ib-landform .infobox-below { text-align: left; } .ib-landform .infobox-above { font-size: 125%; line-height: 1.3em; } .ib-landform .infobox-subheader { background-color: #e7dcc3;color:inherit; font-weight: bold; } .ib-landform-native { font-weight: normal; padding-top: 0.2em; } .ib-landform-other-name { font-size: 78%; } .ib-landform-official { font-weight: bold; } .ib-landform-caption { padding: 0.3em 0 0 0; } .ib-landform-caption-link { padding: 0.2em 0; } .ib-landform-nickname { display: inline; } .ib-landform-fn { font-weight: normal; display: inline; } qdh5xmgdohk89hwo8kts5olvnvpr58n 10 146815 859758 2026-06-22T12:48:32Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Инфобокс Хөндий]] to [[Загвар:Инфобокс хөндий]] 859758 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Инфобокс хөндий]] 715ag1hwg4mcsq93bz6s4a6erwagl0l 828 146816 859759 2026-06-22T12:49:24Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local clist = require('Module:Collapsible list').main local hlist = require('Module:List').horizontal local compressSparseArray = require('Module:TableTools').compressSparseArray local p = {} --[[ Combine named-and-numbered arguments into a pretty list. "Named-and-numbered" means foo, foo0, foo_1, foo234: anything that matches foo_?%d+ Arguments: args[1] = name to search arguments rest of args = arguments..." 859759 Scribunto text/plain local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local clist = require('Module:Collapsible list').main local hlist = require('Module:List').horizontal local compressSparseArray = require('Module:TableTools').compressSparseArray local p = {} --[[ Combine named-and-numbered arguments into a pretty list. "Named-and-numbered" means foo, foo0, foo_1, foo234: anything that matches foo_?%d+ Arguments: args[1] = name to search arguments rest of args = arguments to search Returns: Pretty list, in order of argument number. "foo" comes first, then "foo0", "foo1", ... "fooN" The argument numbering does not have to be sequential If number of args that match <= args[_limit] (4 default), returns text list of the form "A, B, C and D" otherwise returns collapsible list ({{clist}}) --]] function p._main(args) local pattern = "^"..args[1].."_?(%d+)$" -- pattern to match local values = {} for k, v in pairs(args) do --- loop through all arguments if k == args[1] then --- if argument is just "foo", put it first values[1] = v else ord = tonumber(mw.ustring.match(k,pattern)) --- if "foo_?%d+", extract number if ord then values[ord+2] = v --- put value into list at number+2 (to keep "foo" first, even for foo0) end end end values = compressSparseArray(values) --- squeeze out gaps/nils in values, keep ordering local limit = tonumber(args._limit) or 4 if #values == 0 then return '' end if #values == 1 then return values[1] end if #values > limit then return clist(values) --- if longer than limit, call Module:Collapsible list end return hlist(values) --- otherwise create horizontal list end function p.main(frame) local args = getArgs(frame) return p._main(args) end return p e0td2ty0fhutc4bjldpjaxtiopzfwx9 0 146817 859770 2026-06-22T14:26:53Z Shijircom 8838 Хуудас үүсгэв: "{{Infobox shopping mall <!-- Тайлбар: mn.wikipedia дээр энэ загварын нэр өөр байж болзошгүй тул "Мэдээллийн хайрцаг" хувилбарыг шалгаж тохируулна уу --> | shopping_mall_name = Цонжин Зах | image = | caption = | location = [[Эрдэнэ сум (Төв аймаг)|Эрдэнэ сум]], [[Төв аймаг]], [[Монгол Улс]]..." 859770 wikitext text/x-wiki {{Infobox shopping mall <!-- Тайлбар: mn.wikipedia дээр энэ загварын нэр өөр байж болзошгүй тул "Мэдээллийн хайрцаг" хувилбарыг шалгаж тохируулна уу --> | shopping_mall_name = Цонжин Зах | image = | caption = | location = [[Эрдэнэ сум (Төв аймаг)|Эрдэнэ сум]], [[Төв аймаг]], [[Монгол Улс]] | opening_date = 2026 он | developer = «Цонжин Кибер Сити» ХХК ([[Амжилт Групп]]) | owner = «Цонжин Кибер Сити» ХХК | number_of_stores = | floor_area = 16,000 м² | floors = | website = {{URL|https://tsonjin.com}} }} '''Цонжин Зах''' нь [[Монгол Улс]]ын [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Эрдэнэ сум (Төв аймаг)|Эрдэнэ сумын]] нутагт, [[Цонжин болдог]] хэмээх газарт байрлах худалдаа, үйлчилгээний цогцолбор юм. Уг цогцолборыг хөгжүүлэгчид нийт 1 километр урт, ойролцоогоор 16,000 м² талбай бүхий «Монголын хамгийн урт худалдааны төв» хэмээн танилцуулдаг.<ref name="tsonjin"/> Цонжин Зах нь [[Амжилт Групп]]ийн хэрэгжүүлж буй [[#Цонжин Кибер Сити төсөл|Цонжин Кибер Сити]] эко хотхоны худалдаа, үйлчилгээний хэсэг бөгөөд 2026 онд ашиглалтад орохоор төлөвлөгджээ.<ref name="tsonjin"/> == Байршил == Цонжин Зах нь Улаанбаатар хотоос зүүн зүгт ойролцоогоор 55–57 км зайд, [[Чингис хааны морьт хөшөө]]ний цогцолбор болон [[Цонжин болдог]] орчимд байрладаг.<ref name="single"/> Зүүн аймгуудыг холбосон төв авто замаас ойролцоогоор 500 метрийн зайд оршдог нь тээвэр, хүртээмжийн хувьд давуу талтай гэж танилцуулгад дурдсан байдаг.<ref name="single"/> == Бүтэц, хүчин чадал == Худалдааны төв нь нэг километр урт шугаман байршилтай, нийт ойролцоогоор 16,000 м² худалдаа, үйлчилгээний талбайтай.<ref name="tsonjin"/> Худалдан авагч, түрээслэгч нар тодорхой урттай (метр) талбайг сонгон эзэмших боломжтойгоор зохион байгуулагдсан. == Талбайн борлуулалт, нээлт == Цонжин Зах нь үйлчилгээний талбайг 10 м²-ын алхамтайгаар (10, 20, 30 … гэх мэт) зардаг бөгөөд хамгийн бага нэгж нь 10 м² байна.<ref name="tsonjin"/> Эхний шатны борлуулалтын албан ёсны нээлт 2026 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдрийн 11:00 цагт эхлэхээр зарласан.<ref name="tsonjin"/> Борлуулалтын үнэ нь шаталсан бүтэцтэй бөгөөд эртэч худалдан авагчдад илүү хямд үнэ санал болгодог:<ref name="tsonjin"/> {| class="wikitable" |- ! Шат !! Үнэ (₮/м²) !! Тайлбар |- | 1-р шат || 1,900,000 || Эхний 100 худалдан авагч |- | 2-р шат || 2,900,000 || |- | Нээлттэй суурь үнэ || 3,900,000 || |} == Цонжин Кибер Сити төсөл == {{Гол өгүүлэл|Цонжин Кибер Сити}} Цонжин Зах нь [[Амжилт Групп]]ийн салбар «Цонжин Кибер Сити» ХХК-ийн хэрэгжүүлж буй '''[[Цонжин Кибер Сити]]''' эко хотхоны нэг хэсэг юм. Уг төсөл нь Улаанбаатар хотын бөглөрөл, агаарын бохирдол, дэд бүтцийн ачааллыг бууруулах зорилгоор хот суурин газраас тусдаа, бие даасан төлөвлөлт, дэд бүтэц, эрчим хүч, эрүүл мэнд, боловсрол, амралт зугаалгын үйлчилгээг нэгтгэсэн «эрчим хүчний хэмнэлттэй, экологийн хувьд ногоон» хотхон байгуулахаар зорьж байна.<ref name="single"/> Хотхоны хүрээнд амины сууц («Single House»), эгнээ сууц («Townhouse»), Цонжин Зах худалдааны төв, цэцэрлэг, [[#Цонжин Кибер Боардинг сургууль|боардинг сургууль]] зэрэг бүрэлдэхүүн хэсгүүд төлөвлөгджээ.<ref name="single"/> == Цонжин Кибер Боардинг сургууль == '''Цонжин Кибер Боардинг сургууль''' нь Амжилт Группийн боловсролын сүлжээний нэг хэсэг бөгөөд олон улсын хөтөлбөртэй, дотуур байртай сургууль юм. Сургууль 2024 онд олон улсын стандартад нийцсэн бага сургуулийн (1–5-р анги) статустайгаар элсэлт авч эхэлсэн бол 2026 оны 9 дүгээр сарын 1-нээс бүрэн дунд сургууль болж өргөжин 1–12-р ангийн элсэлт авахаар болсон.<ref name="single"/> Сургалт нь англи хэл, хятад хэл, математик, программ хангамж, график дизайн, мэдээллийн технологийн чиглэлээр гүнзгийрүүлсэн хөтөлбөртэй.<ref name="single"/> Амжилт Групп нь 2026 оны байдлаар Монгол Улс, [[Казахстан]], [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]-д нийт 9 салбар сургууль ажиллуулдаг.<ref name="single"/> == Мөн үзэх == * [[Цонжин болдог]] * [[Чингис хааны морьт хөшөө]] * [[Амжилт Групп]] == Эх сурвалж == {{Эшлэл|2}} <references> <ref name="tsonjin">{{cite web |url=https://tsonjin.com |title=Цонжин Кибер Сити – албан ёсны вэбсайт |publisher=«Цонжин Кибер Сити» ХХК |access-date=2026-06-22 |language=mn}}</ref> <ref name="single">{{cite web |url=https://www.facebook.com/TsonjinCyberCity |title=Цонжин Кибер Сити – Single House төслийн танилцуулга |publisher=«Цонжин Кибер Сити» ХХК |access-date=2026-06-22 |language=mn}}</ref> <!-- ЧУХАЛ: Дээрх хоёр эшлэл нь төсөл хэрэгжүүлэгчийн өөрийнх нь сурвалж тул Википедиагийн "ач холбогдол" (notability) шаардлагыг бүрэн хангахгүй. Доор бие даасан, гуравдагч этгээдийн (сонин, мэдээллийн сайт, төрийн байгууллага гэх мэт) эшлэлүүдийг нэмж оруулна уу. Жишээ нь: <ref name="press1">{{cite news |url=... |title=... |work=... |date=... |access-date=2026-06-22}}</ref> --> </references> == Гадаад холбоос == * [https://tsonjin.com Цонжин Кибер Сити – албан ёсны вэбсайт] * [https://www.facebook.com/TsonjinCyberCity Цонжин Кибер Сити – Facebook хуудас] [[Ангилал:Монгол Улсын худалдааны төвүүд]] [[Ангилал:Төв аймаг]] [[Ангилал:2026 онд байгуулагдсан]] qpqed3t6tors3qylz6cz5htqc92kc0v 10 146818 859774 2026-06-22T14:55:10Z Enkhsaihan2005 64429 [[Загвар:Инфобокс барилга]] руу чиглүүлэгдлээ 859774 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Инфобокс барилга]] sknwvtq2nfpuxcd1eke66yi5llamwlt 0 146819 859782 2026-06-22T16:17:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-R69173, Münchener Abkommen, Staatschefs.jpg|thumb|370x370px]] '''Мюнхений хэлэлцээр''' (Мюнхений хуйвалдаан гэж мөн нэрлэдэг, [[Герман хэл|герман.]] ''Münchner Abkommen,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Munich Agreement, [[Чех хэл|чех.]] Mnichovská dohoda'') - Герман, Их Британи, Франц, Итали улсуудын хооронд [..." 859782 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-R69173, Münchener Abkommen, Staatschefs.jpg|thumb|370x370px]] '''Мюнхений хэлэлцээр''' (Мюнхений хуйвалдаан гэж мөн нэрлэдэг, [[Герман хэл|герман.]] ''Münchner Abkommen,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Munich Agreement, [[Чех хэл|чех.]] Mnichovská dohoda'') - Герман, Их Британи, Франц, Итали улсуудын хооронд [[1938 он|1938 оны]] 9-р сарын 29-нд [[Мюнхен]] хотноо Германы Фюрер [[Адольф Хитлер|Адольф]] [[Адольф Хитлер|Хитлер]], Их Британийн Ерөнхий сайд [[Невилл Чемберлен]], Францын Ерөнхий сайд [[Эдуар Даладье]], Италийн Дүчэ [[Бенито Муссолини]] нар гарын үсэг зурсан гэрээ хэлэлцээр юм. Энэхүү Хэлэлцээрийн дагуу [[Чехословак]] улс 10 хоногийн дотор Судет нутгийг Германд шилжүүлэн өгөхөөр заасан байв. Польш, Унгарын шахалтаар Мюнхений хэлэлцээрт хавсралтуудыг нэмж, Чехословак улс эдгээр улсуудтай байгуулсан нутаг дэвсгэрийн маргааныг аль болох хурдан шийдвэрлэхийг шаардсан юм. Чехословакийн төлөөлж Хуберт Масаржик, Войтеч Мастный нар оролцсон боловч хэлэлцээрийн нөхцөлийг хэлэлцэх үед оролцуулагүй боловч баримт бичигт гарын үсэг зурсан байна. 9-р сарын 30-ны өглөө Чехословакийн Ерөнхийлөгч [[Эдвард Бенеш]] улсынхаа Үндэсний Ассамблейн зөвшөөрөлгүйгээр энэхүү хэлэлцээрийн нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрсөн байна. 1938 оны 10-р сарын 1-нд Германы цэргүүд Чехословакийн хилийг давж, 10-р сарын 10-ны өдөр Судетийн бүх нутгийг эзлэн авсан юм. Мөн тэр өдөр Чехословак улс 10-р сарын 2-нд Польшийн цэргүүд эзэлсэн Тесин бүс нутгийг өгөх Польшийн үг дуугүй шаардлагыг хүлээн авчээ. 1938 оны 11-р сарын 2-нд Мюнхений хэлэлцээрт гарын үсэг зурсны дараахан Венийн Шүүх өмнөд Словак болон өмнөд Карпатын Рутенийн нутгийг Чехословакаас Унгарын талд, хойд хэсгийн хэд хэдэн нутгийг Польшийн талд хувааж өгчээ. 1939 оны 3-р сард анхны Словакийн Бүгд Найрамдах Улс тунхаглагдаж, Богеми, Моравийн Протекторат байгуулагдсаны дараахан Герман улс үлдсэн Чехийн нутгийг бүрэн хяналтандаа авсан түүхтэй юм. Хэрэв Германы шаардлагыг хүлээн авахгүй бол ямар ч тусламж үзүүлэхгүй гэж Их Британи, Франц улсууд Чехословакийн засгийн газарт тодорхой мэдэгдсэн. Дайнаас зайлсхийхийн тулд Чехословак улс гэрээний хүнд нөхцлийг хүлээн зөвшөөрсөн. hufv7uelxqjglf74gqylib2jyh5duib 859784 859782 2026-06-22T16:36:18Z Avirmed Batsaikhan 53733 859784 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-R69173, Münchener Abkommen, Staatschefs.jpg|thumb|370x370px]] '''Мюнхений хэлэлцээр''' (Мюнхений хуйвалдаан гэж мөн нэрлэдэг, [[Герман хэл|герман.]] ''Münchner Abkommen,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Munich Agreement, [[Чех хэл|чех.]] Mnichovská dohoda'') - Герман, Их Британи, Франц, Итали улсуудын хооронд [[1938 он|1938 оны]] 9-р сарын 29-нд [[Мюнхен]] хотноо Германы Фюрер '''[[Адольф Хитлер|Адольф]] [[Адольф Хитлер|Хитлер]]''', Их Британийн Ерөнхий сайд '''[[Невилл Чемберлен]]''', Францын Ерөнхий сайд '''[[Эдуар Даладье]]''', Италийн Дүчэ '''[[Бенито Муссолини]]''' нар гарын үсэг зурсан гэрээ хэлэлцээр юм. Энэхүү Хэлэлцээрийн дагуу [[Чехословак]] улс 10 хоногийн дотор Судет нутгийг Германд шилжүүлэн өгөхөөр заасан байв. Польш, Унгарын шахалтаар Мюнхений хэлэлцээрт хавсралтуудыг нэмж, Чехословак улс эдгээр улсуудтай байгуулсан нутаг дэвсгэрийн маргааныг аль болох хурдан шийдвэрлэхийг шаардсан юм. Чехословакийн төлөөлж Хуберт Масаржик, Войтеч Мастный нар оролцсон боловч хэлэлцээрийн нөхцөлийг хэлэлцэх үед оролцуулагүй боловч баримт бичигт гарын үсэг зурсан байна. 9-р сарын 30-ны өглөө Чехословакийн Ерөнхийлөгч [[Эдвард Бенеш]] улсынхаа Үндэсний Ассамблейн зөвшөөрөлгүйгээр энэхүү хэлэлцээрийн нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрсөн байна. 1938 оны 10-р сарын 1-нд Германы цэргүүд Чехословакийн хилийг давж, 10-р сарын 10-ны өдөр Судетийн бүх нутгийг эзлэн авсан юм. Мөн тэр өдөр Чехословак улс 10-р сарын 2-нд Польшийн цэргүүд эзэлсэн Тесин бүс нутгийг өгөх Польшийн үг дуугүй шаардлагыг хүлээн авчээ. 1938 оны 11-р сарын 2-нд Мюнхений хэлэлцээрт гарын үсэг зурсны дараахан Венийн Шүүх өмнөд Словак болон өмнөд Карпатын Рутенийн нутгийг Чехословакаас Унгарын талд, хойд хэсгийн хэд хэдэн нутгийг Польшийн талд хувааж өгчээ. 1939 оны 3-р сард анхны Словакийн Бүгд Найрамдах Улс тунхаглагдаж, [[Бохеми]], [[Морави|Моравийн]] Протекторат байгуулагдсаны дараахан Герман улс үлдсэн Чехийн нутгийг бүрэн хяналтандаа авсан түүхтэй юм. Хэрэв Германы шаардлагыг хүлээн авахгүй бол ямар ч тусламж үзүүлэхгүй гэж Их Британи, Франц улсууд Чехословакийн засгийн газарт тодорхой мэдэгдсэн. Дайнаас зайлсхийхийн тулд Чехословак улс гэрээний хүнд нөхцлийг хүлээн зөвшөөрсөн. 40q99vro1m6v250338ese6apd3ple1w 859785 859784 2026-06-22T16:48:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 859785 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-R69173, Münchener Abkommen, Staatschefs.jpg|thumb|370x370px]] '''Мюнхений хэлэлцээр''' (Мюнхений хуйвалдаан гэж мөн нэрлэдэг, [[Герман хэл|герман.]] ''Münchner Abkommen,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Munich Agreement, [[Чех хэл|чех.]] Mnichovská dohoda'') - Герман, Их Британи, Франц, Итали улсуудын хооронд [[1938 он|1938 оны]] 9-р сарын 29-нд [[Мюнхен]] хотноо Германы Фюрер '''[[Адольф Хитлер|Адольф]] [[Адольф Хитлер|Хитлер]]''', Их Британийн Ерөнхий сайд '''[[Невилл Чемберлен]]''', Францын Ерөнхий сайд '''[[Эдуар Даладье]]''', Италийн Дүчэ '''[[Бенито Муссолини]]''' нар гарын үсэг зурсан гэрээ хэлэлцээр юм. Энэхүү Хэлэлцээрийн дагуу [[Чехословак]] улс 10 хоногийн дотор германчууд олноор оршин сууж байсан Судет мужийг Германд шилжүүлэн өгөхөөр заасан байв. Польш, Унгарын шахалтаар Мюнхений хэлэлцээрт хавсралтуудыг нэмж, Чехословак улс эдгээр улсуудтай байгуулсан нутаг дэвсгэрийн маргааныг аль болох хурдан шийдвэрлэхийг шаардсан юм. Чехословакийн төлөөлж Хуберт Масаржик, Войтеч Мастный нар оролцсон боловч хэлэлцээрийн нөхцөлийг хэлэлцэх үед оролцуулагүй боловч баримт бичигт гарын үсэг зурсан байна. 9-р сарын 30-ны өглөө Чехословакийн Ерөнхийлөгч [[Эдвард Бенеш]] улсынхаа Үндэсний Ассамблейн зөвшөөрөлгүйгээр энэхүү хэлэлцээрийн нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрсөн байна. 1938 оны 10-р сарын 1-нд Германы цэргүүд Чехословакийн хилийг давж, 10-р сарын 10-ны өдөр Судетийн бүх нутгийг эзлэн авсан юм. Мөн тэр өдөр Чехословак улс 10-р сарын 2-нд Польшийн цэргүүд эзэлсэн Тесин бүс нутгийг өгөх Польшийн үг дуугүй шаардлагыг хүлээн авчээ. 1938 оны 11-р сарын 2-нд Мюнхений хэлэлцээрт гарын үсэг зурсны дараахан Венийн Шүүх өмнөд Словак болон өмнөд Карпатын Рутенийн нутгийг Чехословакаас Унгарын талд, хойд хэсгийн хэд хэдэн нутгийг Польшийн талд хувааж өгчээ. 1939 оны 3-р сард анхны Словакийн Бүгд Найрамдах Улс тунхаглагдаж, [[Бохеми]], [[Морави|Моравийн]] Протекторат байгуулагдсаны дараахан Герман улс үлдсэн Чехийн нутгийг бүрэн хяналтандаа авсан түүхтэй юм. Хэрэв Германы шаардлагыг хүлээн авахгүй бол ямар ч тусламж үзүүлэхгүй гэж Их Британи, Франц улсууд Чехословакийн засгийн газарт тодорхой мэдэгдсэн. Дайнаас зайлсхийхийн тулд Чехословак улс гэрээний хүнд нөхцлийг хүлээн зөвшөөрсөн. li7t2lyqm9cfoilnk1xejyobidhrnci 859857 859785 2026-06-23T01:16:50Z Zorigt 49 859857 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-R69173, Münchener Abkommen, Staatschefs.jpg|thumb|370x370px]] '''Мюнхений хэлэлцээр''' (Мюнхений хуйвалдаан гэж мөн нэрлэдэг, [[Герман хэл|герман.]] ''Münchner Abkommen,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Munich Agreement, [[Чех хэл|чех.]] Mnichovská dohoda'') - Герман, Их Британи, Франц, Итали улсуудын хооронд [[1938 он|1938 оны]] 9-р сарын 29-нд [[Мюнхен]] хотноо Германы Фюрер '''[[Адольф Хитлер]]''', Их Британийн Ерөнхий сайд '''[[Невилл Чемберлен]]''', Францын Ерөнхий сайд '''[[Эдуар Даладье]]''', Италийн Дүчэ '''[[Бенито Муссолини]]''' нар гарын үсэг зурсан хэлэлцээр юм. Энэхүү хэлэлцээрийн дагуу [[Чехословак]] улс 10 хоногийн дотор германчууд олноор оршин сууж байсан Судет мужийг Германд шилжүүлэн өгөхөөр заасан байв. Польш, Унгарын шахалтаар Мюнхений хэлэлцээрт хавсралтуудыг нэмж, Чехословак улс эдгээр улсуудтай байгуулсан нутаг дэвсгэрийн маргааныг аль болох хурдан шийдвэрлэхийг шаардсан юм. Чехословакийг төлөөлж Хуберт Масаржик, Войтеч Мастный нар оролцсон боловч хэлэлцээрийн нөхцөлийг хэлэлцэх үед оролцуулалгүйгээр баримт бичигт гарын үсэг зуруулсан байна. 9-р сарын 30-ны өглөө Чехословакийн Ерөнхийлөгч [[Эдвард Бенеш]] улсынхаа Үндэсний Ассамблейн зөвшөөрөлгүйгээр энэхүү хэлэлцээрийн нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрсөн байна. 1938 оны 10-р сарын 1-нд Германы цэргүүд Чехословакийн хилийг давж, 10-р сарын 10-ны өдөр Судетийн бүх нутгийг эзлэн авсан юм. Мөн тэр өдөр Чехословак улс 10-р сарын 2-нд Польшийн цэргүүд эзэлсэн Тесин бүс нутгийг үг дуугүй өгөх Польшийн шаардлагыг хүлээн авчээ. 1938 оны 11-р сарын 2-нд Мюнхений хэлэлцээрт гарын үсэг зурсны дараахан Венийн Шүүх өмнөд Словак болон өмнөд Карпатын Рутенийн нутгийг Чехословакаас Унгарын талд, хойд хэсгийн хэд хэдэн нутгийг Польшийн талд хувааж өгчээ. 1939 оны 3-р сард анхны Словакийн Бүгд Найрамдах Улс тунхаглагдаж, [[Бохеми]], [[Морави|Моравийн]] Протекторат байгуулагдсаны дараахан Герман улс Чехийн үлдсэн нутгийг бүрэн хяналтдаа авсан түүхтэй юм. Хэрэв Германы шаардлагыг хүлээн авахгүй бол ямар ч тусламж үзүүлэхгүй гэж Их Британи, Франц улсууд Чехословакийн засгийн газарт тодорхой мэдэгдсэн. Дайнаас зайлсхийхийн тулд Чехословак улс гэрээний хүнд нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрсөн. [[Ангилал:Чехийн түүх]] [[Ангилал:Словакийн түүх]] 507kjksbc89tocf15gsmxcfyqxo40ah 0 146820 859783 2026-06-22T16:32:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Édouard Daladier.jpg|thumb]] '''Эдуа́р Даладье́''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Édouard Daladier''; 1884 оны 6-р сарын 18-нд Францын Воклюз департаментын Карпентрас хотод төрсөн - 1970 оны 10-р сарын 11, Парис хотод нас барсан) - [[Франц|Францын]] улс төрч бөгөөд төрийн зүтгэлтэн, 1933, 1934, 1938-1940..." 859783 wikitext text/x-wiki [[Файл:Édouard Daladier.jpg|thumb]] '''Эдуа́р Даладье́''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Édouard Daladier''; 1884 оны 6-р сарын 18-нд Францын Воклюз департаментын Карпентрас хотод төрсөн - 1970 оны 10-р сарын 11, Парис хотод нас барсан) - [[Франц|Францын]] улс төрч бөгөөд төрийн зүтгэлтэн, 1933, 1934, 1938-1940 онд Францын Ерөнхий сайд байсан. == Намтар == Тосгоны талхчингийн хүү тэрээр Лион хотын Лицейд боловсрол эзэмшсэн. Тэрээр янз бүрийн боловсролын байгууллагуудад түүхийн хичээл заадаг байв. Тэрээр улс төрийн карьераа 1912 онд эхлүүлж, төрөлх хотынхоо захирагч болжээ. Э.Даладье 1914 оны 8-р сард Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеэр дайчлагдаж, Баруун фронтод тулалдаж, түрүүчээс ахмад хүртэл цолтойгоор ротын командлагч болж дэвшжээ. Тэрээр Хүндэт Легион болон Геррегийн одонгоор шагнагдсан байна. Эдиар Даладье 1919 онд Радикал ба Радикал Социалистуудын Бүгд Найрамдах Намын гишүүнээр Төлөөлөгчдийн танхимд сонгогджээ. 1924-1928 онуудад тэрээр улс төрийн карьераа янз бүрийн сайдын албан тушаал хашиж эхлүүлжээ. Радикал Социалист намд элссэний дараа тэрээр тэдний удирдагчдын нэг болжээ. Мөн 1933, 1934 онуудад тэрээр ерөнхий сайдаар ажиллаж байжээ. Түүний засаглалын үед Парист хэт баруун болон хэт зүүний намуудын төлөөлөгчдийн хоорондох зэвсэгт мөргөлдөөн болж тэр огцорсон байна. 1936 оны Ардын Фронтын шинэ засгийн газарт тэрээр Дайны яамыг удирдаж байв. 1938 оны 4-р сарын 10-нд Ардын Фронтын засгийн газар унасны дараа тэрээр дахин ерөнхий сайд болжээ. 1938 оны 9-р сард тэрээр [[Мюнхений хэлэлцээр|Мюнхений хэлэлцээрт]] оролцож, Чехословактай тогтоосон холбоотны үүргээсээ татгалзсан. 1940 оны 3-р сард тэрээр ерөнхий сайдын албан тушаалаасаа огцорч, батлан ​​​​хамгаалахын сайдын албан тушаалаа хадгалсан. Францын төлөөх дайны ажиллагаа амжилтгүй эхэлсний дараа тэрээр 1940 оны 5-р сарын 18-нд энэ албан тушаалаасаа огцорсон юм. 1940 оны 6-р сарын 21-нд Францыг [[Нацист Герман|нацист]] [[Нацист Герман|Герман]] эзлэн түрэмгийлэх үеэр тэрээр [[Бордо]] хотын 27 депутат, сенаторын хамт Францын [[Марокко]] руу хөлөг онгоцоор зугтаж явсан. 1940 оны 8-р сард түүнийг тэнд баривчилж, Виши засгийн газар шүүхэд өгчээ. Тэрээр 1940 оноос хойш Францад шоронд хоригдож байгаад 1943 оны 4-р сард Герман руу цөллөгдөөд анх Бухенвалдын хорих лагерьт, 1943 оны 5-р сараас Дэлхийн 2-р дайны төгсгөл хүртэл Австрийн Шлосс Иттерт хоригдож байсан. 1946-1958 онуудад тэрээр Францын Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүн байгаад Авиньон хотын даргаар (1953-1958) ажиллаж байжээ. 1958 онд Даладье [[Шарль де Голль|Шарль де Голлын]] засгийн газрын сөрөг хүчин байсан боловч парламентын сонгуульд ялагдаад улс төрөөс бүрэн гарчээ. rmw8f2fivblv7z21ahjnzva13s1o6s0 859856 859783 2026-06-23T01:13:28Z Zorigt 49 859856 wikitext text/x-wiki [[Файл:Édouard Daladier.jpg|thumb]] '''Эдуар Даладье''' ({{langx|fr|Édouard Daladier}}; 1884 оны 6-р сарын 18-нд Францын Воклюз департаментын Карпентрас хотод төрж, 1970 оны 10-р сарын 11-нд Парис хотод нас барсан) - [[Франц|Францын]] улс төрч бөгөөд төрийн зүтгэлтэн, 1933, 1934, 1938-1940 онд Францын Ерөнхий сайд байсан. == Намтар == Тосгоны талхчны хүү тэрээр Лион хотын лицейд боловсрол эзэмшсэн. Тэрээр янз бүрийн боловсролын байгууллагуудад түүхийн хичээл заадаг байв. Тэрээр улс төрийн карьераа 1912 онд эхлүүлж, төрөлх хотынхоо захирагч болжээ. Э.Даладье 1914 оны 8-р сард Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеэр дайчлагдаж, Баруун фронтод тулалдаж, түрүүчээс ахмад хүртэл цолтойгоор ротын командлагч болж дэвшжээ. Тэрээр Хүндэт Легион болон Геррегийн одонгоор шагнагдсан байна. Эдуар Даладье 1919 онд Радикал ба Радикал Социалистуудын Бүгд Найрамдах Намын гишүүний хувиар Төлөөлөгчдийн танхимд сонгогджээ. 1924-1928 онуудад янз бүрийн сайдын албан тушаал хашиж байсан Даладье Радикал Социалист намд элссэний дараа тэрээр тэдний удирдагчдын нэг болж, улмаар 1933, 1934 онуудад тэрээр ерөнхий сайдаар ажиллаж байв. Түүний засаглалын үед Парист хэт баруун болон хэт зүүний намуудын төлөөлөгчдийн хоорондох зэвсэгт мөргөлдөөн болж тэр огцорсон байна. 1936 оны Ардын Фронтын шинэ засгийн газарт тэрээр Дайны яамыг удирдаж байв. 1938 оны 4-р сарын 10-нд Ардын Фронтын засгийн газар унасны дараа тэрээр дахин ерөнхий сайд болжээ. 1938 оны 9-р сард тэрээр [[Мюнхений хэлэлцээр|Мюнхений хэлэлцээрт]] оролцож, Чехословактай тогтоосон холбоотны үүргээсээ татгалзсан. 1940 оны 3-р сард тэрээр ерөнхий сайдын албан тушаалаасаа огцорч, батлан ​​​​хамгаалахын сайдын албан тушаалаа хадгалсан. Францын төлөөх дайны ажиллагаа амжилтгүй эхэлсний дараа тэрээр 1940 оны 5-р сарын 18-нд энэ албан тушаалаасаа огцорсон юм. 1940 оны 6-р сарын 21-нд Францыг [[Нацист Герман]] эзлэн түрэмгийлэх үеэр тэрээр [[Бордо]] хотын 27 депутат, сенаторын хамт Францын [[Марокко]] руу хөлөг онгоцоор зугтаж явсан. 1940 оны 8-р сард түүнийг тэнд баривчилж, Виши засгийн газар шүүхэд өгчээ. Тэрээр 1940 оноос хойш Францад шоронд хоригдож байгаад 1943 оны 4-р сард Герман руу цөлөгдөөд анх Бухенвалдын хорих лагерьт, 1943 оны 5-р сараас Дэлхийн 2-р дайны төгсгөл хүртэл Австрийн Шлосс Иттерт хоригдож байсан. 1946-1958 онуудад тэрээр Францын Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүн байгаад Авиньон хотын даргаар (1953-1958) ажиллаж байжээ. 1958 онд Даладье [[Шарль де Голль|Шарль де Голлийн]] засгийн газрын сөрөг хүчин байсан боловч парламентын сонгуульд ялагдаад улс төрөөс бүрэн гарчээ. {{DEFAULTSORT:Даладье, Эдуар}} [[Ангилал:Францын улс төрч]] [[Ангилал:Францын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Дэлхийн нэгдүгээр дайны хүн]] [[Ангилал:Францын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:1884 онд төрсөн]] [[Ангилал:1970 онд өнгөрсөн]] ahvo2fm0gexb93fvgb8epdxhnbn3k73 10 146821 859789 2026-06-22T17:46:22Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{#invoke:URL|url2}}<noinclude> {{documentation}} </noinclude>" 859789 wikitext text/x-wiki {{#invoke:URL|url2}}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> hzuo17ja3jm8p1eknrzu8p0y0c7xy70 10 146822 859790 2026-06-22T17:47:12Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{#invoke:WikidataIB|getValue}}<noinclude> {{documentation}} </noinclude>" 859790 wikitext text/x-wiki {{#invoke:WikidataIB|getValue}}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> t9d3ehgkq1uwxupd66kuww7i118e6vk 10 146823 859792 2026-06-22T17:48:49Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{#if:{{{1|}}}|{{#invoke:Ordnance Survey coordinates|oscoord|{{{1}}}_region:GB_scale:25000|{{{1}}}|name={{{name|}}}}}}}<noinclude> {{documentation|Template:Gbmapping/doc}} <!-- Add cats and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude>" 859792 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{1|}}}|{{#invoke:Ordnance Survey coordinates|oscoord|{{{1}}}_region:GB_scale:25000|{{{1}}}|name={{{name|}}}}}}}<noinclude> {{documentation|Template:Gbmapping/doc}} <!-- Add cats and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> bik3k9eqsrek54u144chkeqshqfg88l 6 146824 859805 2026-06-22T19:46:33Z Enkhsaihan2005 64429 859805 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 6 146825 859826 2026-06-22T21:43:13Z Enkhsaihan2005 64429 859826 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 828 146826 859833 2026-06-22T22:00:31Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Нормандын арлууд', top = 52, bottom = 48, left = -6.5, right = 2.4, image = 'English Channel location map.svg', image1 = 'Relief Map of English Channel.png' }" 859833 Scribunto text/plain return { name = 'Нормандын арлууд', top = 52, bottom = 48, left = -6.5, right = 2.4, image = 'English Channel location map.svg', image1 = 'Relief Map of English Channel.png' } 22ix1zgjxnazt8296quihgt3lecdnj1 14 146827 859837 2026-06-22T22:12:42Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Non-Mongolian-language text category}}" 859837 wikitext text/x-wiki {{Non-Mongolian-language text category}} dp2kdr5jju6swahjrvlwwwu0hdv90fq 14 146828 859838 2026-06-22T22:12:44Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Non-Mongolian-language text category}}" 859838 wikitext text/x-wiki {{Non-Mongolian-language text category}} dp2kdr5jju6swahjrvlwwwu0hdv90fq 14 146829 859839 2026-06-22T22:12:46Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Non-Mongolian-language text category}}" 859839 wikitext text/x-wiki {{Non-Mongolian-language text category}} dp2kdr5jju6swahjrvlwwwu0hdv90fq 828 146830 859845 2026-06-22T22:52:50Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Приднестр', top = 48.1870, bottom = 46.4963, left = 28.3762, right = 30.1200, image = 'Pridnestrovie Locator map.svg' }" 859845 Scribunto text/plain return { name = 'Приднестр', top = 48.1870, bottom = 46.4963, left = 28.3762, right = 30.1200, image = 'Pridnestrovie Locator map.svg' } 1m3ivtf3glf6nfwt4nkfley06on0yl8 0 146831 859850 2026-06-22T22:55:40Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Бендер]] to [[Бендер, Молдав]] 859850 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Бендер, Молдав]] njwj3kjdv6b9fz1dfuhdh1sh8aovufs 0 146832 859863 2026-06-23T02:07:19Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Монте Корвино]] to [[Жиованни да Монтекорвино]] 859863 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Жиованни да Монтекорвино]] em5n0edmsbtkkzqh0s1ia1sy4ef5kq8 0 146833 859869 2026-06-23T06:30:23Z Zorigt 49 Хуудас үүсгэв: "{{Инфобокс Тамирчин |нэр =Лутсайханы Алтанцэцэг |бүтэн нэр = |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =Эмэгтэйчүүдийн [[Бокс]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо ={{bda|1995|7|12}} |төрсөн газар =[[Монгол улс]], [[Улаанбаатар]] |нас..." 859869 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Лутсайханы Алтанцэцэг |бүтэн нэр = |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =Эмэгтэйчүүдийн [[Бокс]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо ={{bda|1995|7|12}} |төрсөн газар =[[Монгол улс]], [[Улаанбаатар]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Сонирхогчдын боксын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальМөнгө| [[2023 оны сонирхогчдын боксын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Шинэ Дели 2023]] | -50 кг}} {{МедальХүрэл| [[2025 оны сонирхогчдын боксын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Ливерпүүл 2025]] | -48 кг}} {{МедальТэмцээн|[[Сонирхогчдын боксын Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальХүрэл| [[2021 оны сонирхогчдын боксын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дубай 2021]] | -51 кг}} {{МедальХүрэл| [[2022 оны сонирхогчдын боксын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Амман 2022]] | -51 кг}} }} '''Лутсайханы Алтанцэцэг''' (1995 оны 7 сарын 12-нд Дорнод аймагт төрсөн) нь Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний мөнгө, хүрэл медальтай, Монголын боксчин эмэгтэй. Дорнод аймгийн "Талын бүргэд" клуб, ОБЕГ-ын харьяа “Аврагч” спорт хорооны тамирчин, Онцгой байдлын газрын ахлагч цолтой. Алтанцэцэг анх чөлөөт бөхөөр хичээллэдэг байсан ч 2011 онд 16 настайдаа Монгол улсын гавьяат дасгалжуулагч Ё.Төмөрбатаа, Т.Эрдэнэбаяр нарын удирдлага дор боксын спортоор хичээллэж эхэлжээ.<ref>{{Cite web|title=10 баримт: Лутсайханы Алтанцэцэг|url=https://duuren.life/post/2484|website=Duuren.life}}</ref> 2017 оноос шигшээ багт багтсан.<ref>{{Cite web|title=Л.АЛТАНЦЭЦЭГ: Бокс зодоон биш, дэвжээн дээрх бүжиг шиг санагдаж билээ|url=https://www.unuudur.mn/a/260158|website=unuudur.mn</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Алтанцэцэг, Лутсайханы}} [[Ангилал:Монголын боксчин]] [[Ангилал:1995 онд төрсөн]] 181kptiy8ca3zqdg9cnn9flvf8c7eol 859870 859869 2026-06-23T06:30:42Z Zorigt 49 859870 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Лутсайханы Алтанцэцэг |бүтэн нэр = |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =Эмэгтэйчүүдийн [[Бокс]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо ={{bda|1995|7|12}} |төрсөн газар =[[Монгол улс]], [[Улаанбаатар]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Сонирхогчдын боксын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальМөнгө| [[2023 оны сонирхогчдын боксын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Шинэ Дели 2023]] | -50 кг}} {{МедальХүрэл| [[2025 оны сонирхогчдын боксын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Ливерпүүл 2025]] | -48 кг}} {{МедальТэмцээн|[[Сонирхогчдын боксын Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальХүрэл| [[2021 оны сонирхогчдын боксын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дубай 2021]] | -51 кг}} {{МедальХүрэл| [[2022 оны сонирхогчдын боксын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Амман 2022]] | -51 кг}} }} '''Лутсайханы Алтанцэцэг''' (1995 оны 7 сарын 12-нд Дорнод аймагт төрсөн) нь Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний мөнгө, хүрэл медальтай, Монголын боксчин эмэгтэй. Дорнод аймгийн "Талын бүргэд" клуб, ОБЕГ-ын харьяа “Аврагч” спорт хорооны тамирчин, Онцгой байдлын газрын ахлагч цолтой. Алтанцэцэг анх чөлөөт бөхөөр хичээллэдэг байсан ч 2011 онд 16 настайдаа Монгол улсын гавьяат дасгалжуулагч Ё.Төмөрбатаа, Т.Эрдэнэбаяр нарын удирдлага дор боксын спортоор хичээллэж эхэлжээ.<ref>{{Cite web|title=10 баримт: Лутсайханы Алтанцэцэг|url=https://duuren.life/post/2484|website=Duuren.life}}</ref> 2017 оноос шигшээ багт багтсан.<ref>{{Cite web|title=Л.АЛТАНЦЭЦЭГ: Бокс зодоон биш, дэвжээн дээрх бүжиг шиг санагдаж билээ|url=https://www.unuudur.mn/a/260158|website=unuudur.mn}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Алтанцэцэг, Лутсайханы}} [[Ангилал:Монголын боксчин]] [[Ангилал:1995 онд төрсөн]] 5e70p8z64ja59cy49jqej5oijo4xk85