Өвөрхангай аймаг

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.11</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Өвөрхангай аймаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1260</id>
    <revision>
      <id>862105</id>
      <parentid>861240</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T05:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40141-75</username>
        <id>106012</id>
      </contributor>
      <comment>хүн нэмсэн</comment>
      <origin>862105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42555" sha1="fvsx2quligu7a6u0wbgzox5px4vj04r" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын аймаг}}
{{Инфобокс суурин
| name = Өвөрхангай аймаг
| native_name = {{MongolUnicode|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋ᠠᠢ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}}
| native_name_lang = mn
| settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]]
| image_skyline = ErdeneZuuMonasteryMongolia.JPG
| image_alt =
| image_caption = 
| image_flag = Mn flag Ovurhangai aymag.svg
| flag_alt =
| flag_border = no
| image_seal = Mn coa övörkhangai aimag.svg
| seal_alt =
| image_shield = 
| shield_alt =
| nickname =
| motto =
| image_map = Övörkhangai in Mongolia.svg
| map_alt =
| map_caption = 
| pushpin_map =
| pushpin_label_position =
| pushpin_map_alt =
| pushpin_map_caption =
| coordinates = {{coord|45|45|N|102|45|E|display=inline,title}}
| coor_pinpoint =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = {{flag|Монгол}}
| established_title = Байгуулагдсан
| established_date = {{Start date|1931}}
| founder =
| seat_type = Нийслэл
| seat =[[Арвайхээр]]
| government_footnotes =
| leader_party =
| leader_title = 
| leader_name = 
| leader_title1 =  
| leader_name1 = 
| unit_pref = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 62895.33
| area_land_km2 =
| area_water_km2 =
| area_water_percent =
| area_note = 
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| population_footnotes =
| population_as_of = 2024
| population_total = {{decrease}} 114,351
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_note = 
| demographics_type2 = ДНБ
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Нийт
| demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 1,059 тэрбум &lt;br /&gt;[[Америк доллар|US$]] 0.3 тэрбум (2023)
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics2_info2 = MNT 8,246,124 &lt;br /&gt;US$ 2,417 (2023)
| timezone1 = UTC+8
| utc_offset1 =
| timezone1_DST =
| utc_offset1_DST =
| postal_code_type =
| postal_code =
| area_code_type =
| area_code = +976 (0)132
| registration_plate = ӨВ_
| iso_code = MN-055
| website = {{URL|gate1.pmis.gov.mn/uvurkhangai}}
| footnotes =
}}

[[Зураг:Ulaan tsutgalan, Mongolia.jpg|thumb|Улаан цутгалан]]
[[Зураг:Stupas de Karakorum.jpg|thumb|Эрдэнэзуугийн хэрэм хажуугаасаа]]
[[Зураг:Lavrin Temple.jpg|thumb|Эрдэнэзуугийн лавиран]]
[[Зураг:ArwaicheerTheater.jpg|thumb|Аймгийн хөгжимт драмын театр]]
[[Зураг:GuchinUs2.jpg|thumb|Гучин-Ус сумын төв]]
'''Өвөрхангай''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋ᠠᠢ|h}} – ''өбүрханггаи'') — [[Монгол Улс]]ын [[Монгол Улсын аймгууд|аймаг]].  Өвөрхангай аймаг нь БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1931 оны 02 дугаар сарын 18-ны өдрийн 07 дугаар тогтоолоор тухайн үеийн Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн гол хошуудаас одоогийн Өвөрхангай, Баянхонгор аймгийн нутаг дэвсгэрийг хамарсан 31 сумтай Түйн голын Цагаан эрэгт төвлөрүүлж нэг том аймаг болон анх байгуулагдсан түүхтэй.

== Газар зүй ==
[[Монгол Улс]]ын газар зүйн хүйс-төв цэг нь тус аймгийн Бүрд сумын Онгон хэмээх уулын өвөрт байдаг. Нутгийн хойд хэсэгт хангайн нурууны салбар уулс, төв хэсгээр нь хөндийн тал, өмнө хэсгээр нь Алтай нурууны салбар уулс, элсэрхэг тал хээрийн нутагтай.

Тус аймгийн нутаг газар зүйн 3 бүсийг хамрах тул байгалийн үлэмж баялагтай. [[Хангайн нуруу]]ны [[Хятруун]], [[Битүүт]], [[Монгол Алтайн нуруу]]ны [[Багабогд]], [[Мянган ямаат]] зэрэг далайн түвшнээс дээш 2000-3590 м өндөрт өргөгдсөн сүрлэг уул, нурууд оршдог. Мөн 24 метрийн өндрөөс буух Орхон голын &quot;[[Улаан цутгалан]]&quot;, далайн түвшнээс дээш 2500 метрийн өндөрт орших байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий үзэсгэлэнт [[Хүйсийн найман нуур]] болон &quot;[[Тамчийн ёл хад]]&quot; зэрэг сонин сайхнаараа гайхагдсан газар тус аймагт олон байдаг. [[Арвайхээрийн тал|Арвайхээр]], [[Шагжийн тал|Шагж]], [[Долоодойн тал|Долоодой]], [[Хонгорын тал|Хонгор]], [[Гучингийн тал]] болон [[Орхоны хөндий]] зэрэг тэгш уудам талууд бий.

Өвөрхангай аймгийн хойд хэсэг нь [[Хангайн нуруу]]ны өвөрийн уулархаг, өмнөд хэсэг нь [[тал хөндий]] бөгөөд [[Багабогд уул|Багабогд]], [[Арцбогд уул]]ууд оршдог. Нутгийн төв ба зүүн хойд хэсгээр эртний төрмөлийн эриний элсэн чулуу, занар, баруун урд хэсгээр нь дээд цэрдийн галавын хурдас их тархжээ. [[Нүүрс]] (Баянтээг), болон [[барилгын материал]]ын баялаг бий. 

Өвөрхангай аймгийн нутгаар [[Орхон гол|Орхон]], [[Онги гол|Онги]], [[Таац гол|Таац]], [[Ар агуй]] зэрэг том голууд урсах бөгөөд [[Улаан цутгалан]], [[Найман нуур]], [[Таацын Цагаан нуур]] зэрэг [[нуур]]уудтай. [[Хужиртын рашаан|Хужиртын]], [[Могойт рашаан|Могойт]], [[Хятруун рашаан|Хятруун]], [[Хүрэмтийн рашаан|Хүрэмтийн]], [[Таацын рашаан|Таац]], [[Мөстийн рашаан|Мөстийн]], [[Хүрэн хад рашаан|Хүрэн хад]], [[Хорхой түрүү рашаан|Хорхой түрүү]], [[Тахийн рашаан|Тахийн]] гэхчлэн рашаан ус олон бий.

[[Геологи]], хайгуулын судалгааны материалаас үзэхэд тус аймгийн нутагт сул шороон [[алт]]ны 4 орд, 10 илрэл, ховор металлын 9, өнгөт болон холимог металлын 4, төмрийн 2, эрдэс будгийн 4, барилгын материалын 12, давсны 1 орд илрээд байна.

== Амьтан, ургамал ==
Аймгийн нутгийн хойд хэсэгт уулын хар шороон хөрс, зүүн хэсгээр нь хээрийн хүрэн хөрс, өмнө захаар нь говийн саарал хөрс, элсэнцэр хөрс тархжээ. Нутгийн хойд хэсэгт хангайн их хөвч, тайга, зүүн хэсгээр хээрийн бүсийн, өмнө хэсгээр [[говийн ургамал]] тархжээ. Энэ аймгийн нутагт ой, тайгаас эхлээд [[говь|говийн]] ховор амьтад амьдарна. 

Хангайд [[буга]], [[бор гөрөөс]], тал хээрт [[үнэг]], [[чоно]], [[хярс]], [[мануул]], [[говь]]д [[аргаль]], [[янгир]], [[цагаан зээр]], [[хар сүүлт]], [[хойлог]] зэрэг ан амьтан элбэгтэй бөгөөд [[дэлхийн улаан ном]]онд бичигдсэн дархан цаазат [[хулан]], [[ирвэс]] ч байдаг.

== Аж үйлдвэр ==

Одоо [[Уянга сум]]ын Баруун сөдтэйн алтны ордод ашиглалт, нарийвчилсан хайгуул, [[Бат-Өлзий сум]]ын Зүүн Сөдтэй, [[Тарагт сум]]ын Хуурай сайр, [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян-Өндөр сумын]] Хөшөөт, [[Зүүнбаян-Улаан сум]]ын Шивээт зэрэг газруудад [[алт]]ны эрэл, үнэлгээний хайгуулын ажил хийгдэн зарим нь үйл ажиллагаагаа эхлээд байна. [[Хужирт сум]], [[Зүүнбаян-Улаан сум]], [[Богд сум (Өвөрхангай)|Богд сум]], [[Өлзийт сум (Өвөрхангай)|Өлзийт сум]], [[Төгрөг сум (Өвөрхангай)|Төгрөг сум]], [[Баруунбаян-Улаан сум]]ын нутагт [[вольфрам]], [[молибден]] зэрэг ховор металлын, [[Сант сум (Өвөрхангай)|Сант сум]], [[Гучин-Ус сум]], [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол сумдын]] нутагт зэсийн, Төгрөг, Богд сумын нутагт [[төмөр|төмрийн]], Богд, Баруунбаян-Улаан, Уянга, [[Хархорин]], Тарагт, [[Есөнзүйл сум]]дын нутагт гоёл чимэглэлийн чулууны, Богд, Баруунбаян-Улаан суманд хүрэн нүүрсний орд, илрэл байдаг. Мөн Богд, [[Хархорин]] суманд [[битум]], Богд, Төгрөг суманд эрдэс будгийн түүхий эдийн илрэл байгаа бөгөөд барилгын бүх төрлийн түүхий эд нэлээд суманд тархсан нь судлагдсан байна.
 
Өвөрхангай аймаг манай орны хамгийн олон малтай аймаг юм. Нутгийн хойд хэсэгг газар тариалан хөгжүүлжээ. [[Барилгын материал]]ын, [[хүнсний үйлдвэр]]үүд бий. Тус аймаг [[эрчим хүч]], [[зам тээвэр]], [[харилцаа холбоо]] зэрэг дэд бүтэц харьцангуй илүү хөгжсөн бөгөөд [[Арвайхээр]]-[[Улаанбаатар]], [[Хархорин]]-[[Улаанбаатар]] хотын хооронд цардмал зам тавигдсан. Аймгийн холбооны газар [[Норвеги]] улсын тоног төхөөрөмж болох тоон дамжуулах [[радио]] [[релей]]ний шугамтай бөгөөд [[Герман]] улсын тоног төхөөрөмжөөр 1700 номер бүхий тоон дамжуулах автомат телефон станц тавьж, өргөтгөл хийжээ. Тус аймгийн 16 сум төвийн эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээнд холбогдсон.

Өвөрхангай аймагт улсын үйлдвэрийн газар 3, төрийн өмчит үйлдвэрийн газар 4, хувьцаат компани 18, хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани 130, нөхөрлөл 46, хоршоо 40, хувиараа эрхлэх аж ахуй 62 ажиллаж байна. Аж үйлдвэрийн чиглэлийн аж ахуйн нэгжүүд жилд дунджаар 6500,0-7932,1 сая. төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, 7905,0 орчим сая төгрөгийн борлуулалт хийж байна. [[Статистикийн мэдээ]]лэлд хамрагдсан аж ахуйн нэгжүүд 377,1 сая.төгрөгийн барилга угсралт, их засварын ажил гүйцэтгэж, 33,6 орчим мянган тн ачаа, 82,0 мянган хүн тээвэрлэж, худалдааны чиглэлийн аж ахуйн нэгжүүд 589,3 гаруй сая төгрөгийн бараа борлуулалт хийж байна.

Тус аймагт жилдээ 36,0 мян. тн [[гурил]] үйлдвэрлэх хүчин чадалтай [[Хархорины гурил тэжээлийн үйлдвэр]], 150 мянган тн нүүрс гаргах чадалтай [[Баянтээгийн нүүрсний уурхай]] ажилладаг. Мал аж ахуйгаас гарах бүтээгдэхүүнийг дунджаар тооцоход [[хонины ноос]] 1164,9 тн, [[тэмээний ноос]] 82,4 тн, [[ноолуур]] 255,7 тн, бодын [[хөөвөр]] 77,7 тн, бодын [[хялгас]] 44,5 тн-ыг тус тус бэлтгэх ба ингэнээс 303,8 мян. литр, гүүнээс 5149,7 мян. литр, [[үнээ]]нээс 9353,4 мян. литр, эм [[хонь|хониноос]] 1452,0 мян. литр, эм [[ямаа]]наас 2164,8 мян. литр сүүг саалийн хугацаанд ашиглах бололцоотой.

==Боловсрол==
Арвайхээр хотод [[ШУТИС]]-ийн Өвөрхангай аймаг дахь Технологийн Сургууль 2015 он хүртэл бакалаврын боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэж байсан бөгөөд, [[Өвөрхангай аймаг дахь Политехник коллеж]], ЕБ-ын 30 гаруй сургууль оюутан сурагчдад боловсролын үйлчилгээ явуулж байдаг.

== Аялал жуулчлал ==
[[Зураг:ErdeneZuuMonasteryMongolia.JPG|thumb|right|300px|[[Эрдэнэ зуу]]гийн бараа]]
[[Байгалийн үзэсгэлэнт газар]], зам харилцааны өргөн боломжийг түшиглэн байгуулсан улсын хэмжээнд томоохонд тооцогдох Хужирт сумын амралт, рашаан сувиллын газар, Баянгол, Хархорин жуулчны баазууд ажилладаг.

Түүнчлэн түүхэн дурсгалт газрын хамгийн том цогцолбор болох [[Эрдэнэ Зуу хийд]], [[Эрдэнэсийн Хүрээ]], археологийн экспедицүүдийн малтаж гаргасан [[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] нийслэл байсан [[Хархорум]] хотын туурь зэргээрээ Өвөрхангай аймаг алдартай билээ.

== Сумд ==
[[Зураг:Mongolia Ovorkhangai sum map.png|thumb|right|300px|Сумдын газрын зураг]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Хүн амын тооны харьцуулалт&lt;ref name=&quot;sum2009&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x220.pdf |title=Сумдын нийгэм, эдийн засгийн үзүүлэлтүүд 2009 |access-date=2012-06-04 |archive-date=2012-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421042856/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x220.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
!  Сумын нэр
! Хүн амын тоо&lt;br&gt;2004 тооц.
! Хүн амын тоо&lt;br&gt;2006 тооц.
! Хүн амын тоо&lt;br&gt;2008 тооц.
! Хүн амын тоо&lt;br&gt;2022
|-
| [[Арвайхээр]]  ||22,546||24,954||25,622||35,725
|-
| [[Баруунбаян-Улаан сум|Баруунбаян-Улаан]]  ||2,586||2,502||2,556||2,657
|-
| [[Бат-Өлзий сум|Бат-Өлзий]]    ||5,932||5,878||6,189||7,649
|-
| [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян-Өндөр]]  ||3,734||4,077||4,261||3,495
|-
| [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол]]         ||4,103||3,933||4,572||3,718
|-
| [[Богд сум (Өвөрхангай)|Богд]]     ||5,708||5,395||5,342||5,644
|-
| [[Бүрд сум|Бүрд]]     ||3,171||3,258||3,135||2,849
|-
| [[Гучин-Ус сум|Гучин-Ус]]    ||2,290||2,279||2,260||2,121
|-
| [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]]    ||3,584||3,415||3,422||2,731
|-
| [[Зүүнбаян-Улаан сум|Зүүнбаян-Улаан]]   ||4,268||4,343||4,436||3,737
|-
| [[Нарийнтээл сум|Нарийнтээл]]   ||3,797||3,792||3,736||3,532
|-
| [[Өлзийт сум (Өвөрхангай)|Өлзийт]]     ||2,805||2,678||2,741||2,252
|-
| [[Сант сум (Өвөрхангай)|Сант]]        ||3,706||3,540||3,525||3,357
|-
| [[Тарагт сум|Тарагт]]    ||3,860||3,424||3,313||3,261
|-
| [[Төгрөг сум (Өвөрхангай)|Төгрөг]]       ||2,839||2,691||2,689||2,635
|-
| [[Уянга сум|Уянга]]    ||10,003||10,510||9,581||9,363
|-
| [[Хайрхандулаан сум|Хайрхандулаан]] ||3,388||3,462||3,510||3,465
|-
| [[Хархорин сум|Хархорин]]   ||12,546||13,270||12,901||12,170
|-
| [[Хужирт сум|Хужирт]]   ||6,781||6,749||6,649||6,728
|-
|}

==Алдартай хүмүүс==
[[Зураг:ArwaicheerDenkmal2.jpg|thumb|Дайны баатруудын хөшөө самбар]]
[[Зураг:Mongolei1 1059.jpg|thumb|Ерөнхий сайд Гэндэний хүрэл хөшөө]]

===Урлагийн зүтгэлтнүүд ===

*[[Чимидийн Долгорсүрэн]] - Ардын Жүжигчин [[Бүрд]] сум
*Наянтайн Орги БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Тарагт сум
*[[Жамбын Пүрэв]] - Төрийн шагналт, Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, зохиолч
* Пүрэвийн Хорлоо - Төрийн шагналт, нэрт эрдэмтэн, зохиолч Цэвэгмидийн Гайтав - Төрийн шагналт яруу найрагч
*[[Самдангийн Сэнгээ]] - Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын харъяат Уран сийлбэрчин
*[[Нацагийн Жанцанноров]] - Төрийн  хошой шагналт хөгжмийн зохиолч - Өлзийт сум 
*[[Баярхүүгийн Ичинхорлоо]] - Болор цомын хошой эзэн, СГЗ
*[[Дэндэвийн Пүрэвдорж]] - хөдөлмөрийн баатар, Болор цомын анхны эзэн
* Төмрийн Ариунаа - Монгол улсын гавьяат эстрадын дуучин
* Энхболдын Анхбаяр - Монгол улсын гавьяат дуучин

===Эрдэмтэд ===
*Чой.Лувсанжав - Монгол улсын гавъяат багш, Хэл шинжлэлийн нэрт эрдэмтэн,  доктор, профессор  
*[[Цэрэндоржийн Дашдорж]] - Монгол Улсын Гавьят Багш, Математикч Эрдэмтэн
*[[Аръяагийн Хайдав]] - Инженер, багш, Техникийн ухааны доктор, ШУТИС-ийн профессор, Монгол улсын гавьяат багш
*Д.Лүндээжанцан - Гавъяат хуульч, Доктор, профессор 
*Б.Эрдэнэбилэгт - ОХУ-ын Бурят Улсын гавъяат барилгачин, Доктор /Ph.D/ профессор 
*Г.Нямхүү  Хөдөлмөрийн баатар, төрийн шагналт эмч  

=== Цэргийн хүмүүс ===
*[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]] - улсын баатар
*[[Дэслэгч Генерал]] [[Чойндонгийн Пүрэвдорж|Ч.Пүрэвдорж]] - Зэвсэгт хүчний жанжин штабын дарга асан
*[[ДЦ-ын ангийн захирагч ]] - Хурандаа Ц.Гансүх
*[[Дэд хурандаа Ч.Лувсандорж]] - БХИС-ын түүх угсаатны багш 
*[[Дэслэгч генерал Ц.Тогоо]] -  БХЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга /асан/

===Улс төр, нийгмийн зүтгэлтнүүд ===
*[[Пэлжидийн Гэндэн]] - Монгол Улсын Ерөнхий сайд 
*Дашдоржийн Дэмбэрэлцэрэн - Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч, Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн дарга, Улсын Их Хурлын гишүүн, Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн, Монгол Улсын гавьяат хуульч 
*Данзангийн Лүндээжанцан - Улсын Их Хурлын дарга, Монгол Улсын гавьяат хуульч 
*[[Ядамсүрэнгийн Батсуурь]]  - Монгол Улсын гавьяат хуульч, хурандаа 

===Спортын алдартнууд  ===
*[[Мэгдийн Хойлогдорж]] - чөлөөт бөх, гавъяат тамирчин
*[[Чимидбазарын Насантогтох]] - жүдогийн дасгалжуулагч, гавъяат дасгалжуулагч
*[[Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ]] - боксчин, гавъяат тамирчин
*[[Мөнхбаатарын Бундмаа]] - жүдочин, гавъяат тамирчин
*[[Доржготовын Цэрэнханд]] - жүдочин, гавъяат тамирчин
*[[Чимидбазарын Дамдиншарав]] - чөлөөт бөх, гавъяат тамирчин, Ардын багш
*[[Зэвэгийн Ойдов]] - чөлөөт бөх, дэлхийн хошой аварга, хөдөлмөрийн баатар
*[[Доржпаламын Нармандах]] - жүдочин, гавъяат тамирчин
*[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]] - Монголын үндэсний бөхийн дархан аварга
*Б.Гунгаа - Xөнгөн атлетикийн багш дасгалжуулагч, спортын мастер
*[[Пүрэвдоржийн Орхон]] - Чөлөөт бөх, Дэлхийн аварга, гавъяат тамирчин
*[[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] - Сумо бөх, Сүмогийн 68 дахь, [[ёкозүна]]

===Бусад===
*Рагчаагийн Авирмэд /БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар тракторч/
*Дашийн Адилбиш /нэрт дипломатч/
* Цэрэндондогийн Адъяа / БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар тариаланч/
* Ойдовын Адъяа /Нийгмийн ухааны доктор, профессор/
* [[Должингийн Адъяатөмөр]] /МУ-ын гавъяат дасгалжуулагч/
* Цэдэвсүрэнгийн Алтанбат / Хөдөө аж ахуйн ухааны доктор/
* Чандагийн Аюур / МУ-ын гавъяат агрономич/
* Чүлтэмийн Аюурзана /Улсын бага хурлын гишүүн/
* Доржхүүгийн Бадамдорж /Биологийн ухааны доктор/
* Шаравын Бадарч /МУ-ын гавъяат барилгачин/
* Рагчаагийн Бадамдамдин / УИХ-ын гишүүн асан/
* Зэвгээгийн Базаррагчаа /Техникийн ухааны доктор/
* Цэвэлийн Базарцэрэн /Төрийн соёрхолт эмч/
* Цоодолын Балдандорж /Анагаах ухааны доктор/
* Даапүрэвийн Балжинням /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар үйлдвэрийн ажилчин/
* Раднаагийн Банди /Эдийн засгийн ухааны доктор/
* [[Шийлэгийн Батбаяр]] /УИХ-ын гишүүн асан/
* Батжаргалын Батбаяр /УИХ-ын гишүүн асан/
* Авирмэдийн Батжаргал /БНМАУ-ын гавъяат багш/
* Цогтбаярын Батдэлгэр /Хөдөлмөрийн баатар малчин/
* Жамъянгийн Батсуурь /Биологийн ухааны доктор/
* Жамбал Бямбацогт /МУ-ын тэргүүний барилгачин/ 
* [[Долгорын Баттөмөр]] /МУ-ын гавъяат жүжигчин/
* Намдагийн Батцэрэг /УИХ-ын гишүүн асан/
* Гэндэнгийн Бизъяа /Эдийн засгийн ухааны доктор/
* Дамбын Борхүү /Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилтан/
* Маадайн Буяннэмэх /Эдийн засгийн ухааны доктор/
* Бадарчийн Бямбаа /ХАА ухааны доктор/
* Галсангийн Бямбаа /БНМАУ-ын спортын гавъяат мастер/
* Батсуурийн Бямбадорж /Анагаах ухааны доктор/
* Чагнаагийн Бямбадорж /Техникийн ухааны доктор/
* Вандан-Оргийн Гаамаа /МУ-ын хүний гавъяат эмч/
* Яндагийн Ганболд /Мал эмнэлгийн ухааны доктор/
* Цэрэндагвын  Гомбосүрэн  /Нийгмийн шинжлэх ухааны доктор/
* Лувсанжамын Гомбосүрэн /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар тариаланч/
* Гомбажавын Гончиг /БНМБУ-ын Хөдөлмөрийн баатар малчин/
* Шадавын Гүндалай /Хэл бичгийн ухааны доктор/
* Дамын Гэлэгдандар /Нэрт уран сийлбэрч/
* Лувсандоржийн Даваагив /Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд/
* Гомбожавын Даваасамуу /Хэл бичгийн ухааны доктор/
* Гянын Дамдиндорж /МУ-ын гавъяат малчин/
* Чимэдбазарын Дамдиншарав /Шилдэг тамирчин/
* Цэрэндоржмйн Дашдорж /Эрдэмтэн, багш/
* Цэдэндоржмйн Дашгүнсэн /мал эмнэлгийн ухааны дэд доктор, профессор/
* Хэнмэдэхэвийн Дашзэвэг /УИХ-ын гишүүн асан/
* Цэгмидийн Дашцэрэн /Төрийн соёрхолт/
* Бутачийн Дашжанцан /Гавъяат холбоочин/
* Дуламын Долгор /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар ногоочин/
* Доржийн Дондов / Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилчин/
* Гэндэнгийн Дорж /Ахмад дайчин/
* Лувсангийн Дорж /Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн/
* Дангиндоржийн Доржготов /Геологи- Эрдэсзүйн ухааны доктор/
* Даръяагийн Доржсорог /Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилтан/
* Шаравын Дуламсүрэн /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар саальчин/
* Зэвэгийн Дүвчин /Дэлхийн аваргын мөнгөн медальт, цомын аварга/
* Дашдоржийн Дэмбэрэлцэрэн /УИХ-ын гишүүн асан, Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн/
* Агчбазарын Ёндондорж /МУ-н малын гавъяат эмч,доктор, профессор/
* Дондовын Ёндондүйчин /Дэслэгч генерал/
* Нацагдоржийн Жамсансүрэн /Газарзүйн ухааны доктор/
* [[Дашдоржийн Жанцан]] /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар [[тэмээчин]]/
* Жанчивсэнгээгийн Жанцандорж / МУ-ын гавьяат багш/
* Цэдэнгийн Жанчив /Геологи, уурхай, үйлдвэрийн яамны анхны сайд/
* Буянбадрахын Жигмэддорж /Спортын гавъяат багш/
* Пунцагийн Лонжид /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар ажилтан/
* Гаваагийн Лувсан /ОХУ-ын академич, АУ-ны доктор, хүний гавъяат эмч/
* Пунцагдашийн Лувсандорж /Эдийн засгийн ухааны доктор/
* Цэрмаагийн Лхамсүрэн /Төрийн шагналт барилгачин/
* Жанчивын Маань /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар малчин/
* Тэшигийн Мөнхжаргал /Хууль зүйн ухааны доктор, профессор/
* Дамбын Мөнхцэцэг /Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилтан/
* Зэвэгийн Мэндсайхан /АУ-ны доктор/
* Довчингийн Наваан /Монгол улсын хүний гавьяат эмч/
* Дэмчигийн Намнандорж /БНМАУ-ын гавъяаи нэгдэлчин/
* Цэрэнгийн Насанбалжир /Түүхч эрдэмтэн/
* Дамдинпүрэвийн Нансалдулам /ХАА-н доктор/
* [[Чимидбазарын Насантогтох]] /МУ-ын гавъяат дасгалжуулагч/
* Цэнд-Аюушийн Нацагдолгор /Сэтгэл судлалын ухааны доктор/
* Вандагийн Нацагдорж /Эдийн засгийн ухааны доктор/
* Цэдэвсүрэнгийн Нина /МУ-ын Соёлын гавъяат зүтгэлтэн/
* Содномжамцын Норовсамбуу /Философийн ухааны доктор, гавъяат багш, поофессор/
* Пунцагдашийн Нямдовчин /ХАА-н ухааны доктор/
* Цэдэнгийн Нямдорж /Хүндэт профессор/
* Гончигсэнгээгийн Нямхүү /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар эмч/
* Түмэнжаргалын Одсүрэн /МУ-ын гавъяат холбоочин/
* Сэнгэдоржийн Ойдов /МУ-ын спортын  гавъяат мастер/
* Рэндэндэвийн Ойдовданзан /МУ-ын гавъяат эдийн засагч/
* [[Бумуудэнгийн Олзод]] /БНМАУ-ын спортын гавъяат дасгалжуулагч/
* Намдагийн Орёл /АУ-ны доктор/
* Дух-Очирын Орги /БНМАУ-ын гавъяат тээвэрчин, Манлай жолооч/
* Гомбын очирбат /МУ-ын гавъяат жүжигчин/
* Жамбаагийн Оюунцэцэг /Хэл бичгийн ухааны доктор/
* Цэвээнжавын Өөлд /МУ-ын гавъяат агрономич/
* Цоодолын Пагам /ХАА-н гавъяат механикжуулагч/
* Сандуйн Пунцаг /МУ-ын гавъяат малчин/
* Дамдингийн Пунцагдорж /БНМАУ-ын гавъяат багш/
* Аюушийн Пүрэвгял /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар бульдозерчин/
* Сангийн Пүрэвдорж /БНМАУ-ын малын гавъяат эмч/
* Чойндонгийн Пүрэвдорж /Дэслэгч генерал/
* Дашзэвэгийн Пүрэвсүрэн /МУ-ын өсөх идэр начин/
* Бадарчийн Раапил /БНМАУ-ын гавъяат хуульч/
* Цэвэгийн Раш-Онолт /БНМАУ-ын гавъяат багш/
* Энхбаярын Равдан /МУ-ын гавъяат хуульч, профессор/
* Сономпилийн Рагчаа /БНМАУ-ын гавъяат нэгдэлчин/
* Доржжадамбын Ринчиндорж /ХАА-н ухааны доктор/
* Пүрэвийн Рэнцэндорж /Спортын гавъяат багш/
* Бямбын Рэнцэнпилжээ /Гавъяат эдийн засагч/
* Сүнрэвийн Самданжигмэд /Улсын арслан/
* Хорлоогийн Сампилдэндэв /Хэл бичгийн ухааны доктор/
* Лхамсүрэнгийн сангишарав /МУ-ын гавъяат холбоочин”
* Чимэдийн Сангишарав /Дэслэгч генерал/
* Чулууны Сандагдорж /БНМАУ-ын гавъяат тээвэрчин/
* Цэрэндагвын Сандуйбазар /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар малчин/
* Долгоржавын Санжаа /МУ-ын гавъяат багш/
* Цэрэндонойн Санжаа /Улсын заан/
* Түмэнбаярын Содномдаргиа /Философийн ухааны доктор/
* Шагдарын Содномпил /АУ-ны доктор/
* Сандагийн Сосорбарам /Нэрт дипломатич/
* Самбуугийн Сумъяа /МУ-ын гавъяат жүжигчин/
* Шоовдорын Сүхбат /Монгол улсын гавьяат багш/
* Самдангийн Сэнгээ /БНМАУ-ын урлагийн гавъяат зүтгэлтэн/
* Адъяагийн Сэнгэцохио /БНМАУ-ын урлагийн гавъяат зүтгэлтэн, Ардын зураач/
* Ловонгийн Төмөрбаатар /МУ-ын гавъяат барилгачин/
* Дамдингивийн Түвшинжаргал /Гавъяат жүжигчин, уртын дууч/
* Жамсрангийн Түмэн /Техникийн ухааны доктор/
* Мигэдийн Хойлогдорж /МУ-ын спортын гавъяат тамирчин/
* Шадавын Цагаандорж /Худалдааны гавъяат ажилтан/
* Чимэддоржийн Цоодол /БНМАУ-ын гавъяат нэгдэлчин/
* Галсангийн Цоодол /МУ-ын заан/
* Гялдангийн Цоодол /МУ-ын арслан/
* Солийн Цоодол /Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн уртын дууч/
* Ламжавын Цэвэл /БНМАУ-ын Соёлын гавъят зүтгэлтэн/
* Гончигийн Цэгмид /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, малчин/
* Дугарсүрэнгийн Цэнд-Аюуш /Хүний гавъяат эмч/
* Очирын Цэрэндагва /Дэлхийн шилдэг дасгалжуулагч/
* Чулууны Цэрэндагва /Хошууч генерал/
* Чойжавын Цэрэндаш /Мал эмнэлгийн ухааны доктор, профессор/
* Дэнзэнгийн Цэрэндондов /Бүрэн эрхт элчин сайд/
* Панзын Цэрэндондов /Философийн доктор/
* Дагвадоржийн Цэрэндорж /Эдийн засгийн доктор/
* Агчбазарын Цэрэннадмид /Гүн ухааны доктор/
* Санжийн Цэрэннадмид /МУ-ын гавъяат механикжуулагч/
* [[Дугаржавын Цэрэнпунцаг]] /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар [[тэмээчин]]/
* Доржготовын Цэрэнханд /МУ-ын гавъяат тамирчин/
* Пунцагийн Цэрэнцоодол /Бүрэн эрхт элчин сайд/
* Лэгшидийн Чимэддорж /МУ-ын гавъяат багш/
* Рэнцэнгийн Чимэддорж /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар/
* Содномын Чинзориг /Нийгэм хамгаалал хөдөлмөрийн дэд сайд асан/
* Чойгонжавын Чихэндорж /Үйлчилгээний гавъяат ажилтан/
* Дарийн Чойжамц /МУ-ын заан/
* Лэгшидийн Чуваамэд /Уран сийлбэрч/
* Дашдаваагийн Чулуундорж /Нэрт дипломатч/
* Сангийн Чулуунхуяг /Техникийн ухааны доктор/
* Ширчингийн Баатар /Техникийн ухааны доктор/
* Дамбын Шарав /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар/
* Цэдэвийн Шатар /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, гавъяат механикжуулагч/
* Цээ - Оргийн Шоовдор /МУ-ын гавъяат тамирчин/
* Цэрэндуламын Шүгэр /эрдэмтэн зохиолч/
* Дашзэвэгийн Эрдэнэбат /МУ-ын заан/
* Гомбосүрэнгийн Эрдэнэбаяр /Философийн ухааны доктор/
* Бэрэбаралын Эрдэнэбилэгт / УИХ-ын гишүүн асан/
* Доржийн Янжинлхам /БНМАУ-ын гавъяат жүжигчин/
Бадарчийн Бямбабаяр УГЗ хөгжмийн зохиолч


===Бөхчүүд===
Өвөрхангай аймгаас [[дархан аварга]] 1, [[улсын аварга]] 1, [[улсын арслан]] 6,[[улсын гарьд]] 1,[[улсын заан]] 10, [[улсын харцага]] 4, [[улсын начин]] 44 төрөн гарчээ.

{{Col-begin}}
{{Col-1-of-4}}
*[[Их монгол Шаравжамц]] - даншгийн арслан
* д.а [[Дашдоржийн Цэрэнтогтох|Д.Цэрэнтогтох]]
* у.ав [[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар|Д.Сумъяабазар]]
* у.а. [[Ономжавын Аюур|О.Аюур]]
* у.а [[Цэдэвийн Банди|Ц.Банди]]
* у.а [[Сүнрэвийн Самданжигмэд|С.Самданжигмэд]]
* у.а [[Гялдангийн Цоодол|Г.Цоодол]]
* у.а [[Бандийн Ганбаатар|Б.Ганбаатар]]
* у.а [[Доржпаламын Ганхуяг|Д.Ганхуяг]]
{{Col-2-of-4}}
* у.з [[Жаргалын Дорж|Ж.Дорж]]
* у.з [[Жаргалын Ориг|Ж.Ориг]]
* у.з [[Галсанвандангийн Цоодол|Г.Цоодол]]
* у.з Чойжамц
* у.з [[Цэрэндонойн Санжаа|Ц.Санжаа]]
* у.з [[Ёндонгийн Ишгэн|Ё.Ишгэн]]
* у.з [[Донровын Долгорсүрэн|Д.Долгорcүрэн]]
* у.з [[Дашзэвэгийн Эрдэнэбат|Д.Эрдэнэбат]]
* у.з [[Зэвэгийн Дүвчин|З.Дүвчин]]
* у.з [[Болдын Сайнбаяр|Б.Сайнбаяр]]
* у.з [[Төмөрбаатарын Санчир|Санчир]]
{{Col-3-of-4}}
* у.х [[Чогжинмүнсэлийн Даваадорж|Ч.Даваадорж]]
* у.н Готов
* у.н Сундуйцоодол
* у.н Батмөнх
* у.н Т.Самдан
* у.н Д.Пүрэвсүрэн
* у.н Сосорбарам
* у.н Пансан
* у.н [[Мижиддоржийн Жамъянпүрэв|М.Жамъянпүрэв]]
* у.н [[Ишдоржийн Ганбаатар|И.Ганбаатар]]
* у.н [[Сэрээнэндоржийн Дамдинбазар|Дамдинбазар]]
* у.н [[Ширнэнгийн Батхуяг|Ш.Батхуяг]]
{{Col-4-of-4}}
* у.н [[Долгорсүрэнгийн Сэржбүдээ|Д.Сэржбүдээ]]
* у.н Цэрэнжав
* у.н [[Сэрээнэндоржийн Мандах|Мандах]]
* у.н [[Рэнцэндоржийн Ганхуяг|Р.Ганхуяг]]
* у.н [[Уртнасангийн Сүхбаатар|У.Сүхбаатар]]
* у.н Б.Ганбат
* у.н [[Нэргүйн Түмэннаст|Түмэннаст]]
* у.н Наранбаатар
* у.н Батбаяр
* у.н [[Пүрэвдоржийн Ганхүү|П.Ганхүү]]
* у.н [[Батмөнхийн　Сангисүрэн|Б.Сангисүрэн]]
* у.н [[Болдпүрэвийн Сугаржаргал|Б.Сугаржаргал]]
* у.н. Ономжавын Сосор
{{Col-end}}

===Гавьяатууд===
*[[МУУГЗ С.Сэнгээ (уран сийлбэрчин)|МУУГЗ С.Сэнгээ ]]
*МУСГЗ Н.Орги
*МУГЖ Очирбат
*МУГТ Л.Бэрэнбарал
*МУГЖ Түвшинжаргал
*МУГЖ Сумьяа
*МУГЖ [[Төмөрийн Ариунаа|Т.Ариунаа]]
*МУГЖ Т.Баясгалан
*МУГЖ [[Дашзэвэгийн Галсантогтох|Д.Галсантогтох]]
*МУГЖ Галмандах
*МУГЖ Баттөмөр
*МУГЖ [[Ишдоржийн Одончимэг|И.Одончимэг]]
*МУГД Б.Олзот
*МУГД Цэрэндагва
*МУГД Дашжамц
*МУГД [[Зэвэгийн Дүвчин|З.Дүвчин]]
*МУГТ Ц.Шоовдор
*МУГТ Пүрэвсүрэн
*МУГБ Ц.Дашдорж

===Уяачид===
МУТМУ-2 МУМУ-3 МУАУ-16
*МУТМУ Э.Эрдэнэчулуун
*МУТМУ [[Гаваагийн Батхүү|Г.Батхүү]]
*МУМУ Т.Энхбат
*МУМУ Ц.Цэнд-Аюуш
*МУМУ Б.Отгоннасан
*МУАУ Ш.Самдандорж
*МУАУ Б.Дэмбээ
*МУАУ Т.Жигжидсүрэн
*МУАУ Л.Батмөнх
*МУАУ Т.Энхтайван
*МУАУ Ч.Бямбасүрэн
*МУАУ О.Гүжир
*МУАУ Төмөрбаатар
*МУАУ Инжгээ
*МУАУ Лхүндэв
*[[Эрдэнэбатын Эрдэнэчулуун]] - тод манлай уяач

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Category:Övörkhangai Aimag|Өвөрхангай аймаг}}
* [https://web.archive.org/web/20140110142048/http://www.uvurkhangai.mn/ Өвөрхангай аймгийн албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}}
{{Хөтлөгч мөр Өвөрхангайн сумууд}}
[[Ангилал:Өвөрхангай аймаг| ]]
[[Ангилал:Монголын аймаг]]</text>
      <sha1>fvsx2quligu7a6u0wbgzox5px4vj04r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чингис хаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1264</id>
    <revision>
      <id>862100</id>
      <parentid>860318</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T04:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>862100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84818" sha1="p49e3rx7g8jessdmekaq2dlimyuh7sv" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэгч (ойр. 1162 – 1227)}}{{Featured article}}{{Инфобокс хаан
| name         = Чингис хаан&lt;br /&gt;{{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ&lt;br&gt;ᠬᠠᠭᠠᠨ|v}}
| image        = YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg
| caption      = [[Юань Улс]]ын үеийн 1278 оны хөрөг зургийн хуулбар
| succession   = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]]
| reign        = 1206 – 1227 оны 8 сар
| successor    = {{ubl|[[Тулуй]] ([[регент|түр]])|[[Өгөдэй хаан]]}}
| birth_name   = Тэмүжин
| birth_date   = {{Circa|1162}}
| birth_place  = [[Хэнтийн нуруу]]
| death_date   = 1227 оны 8 сарын 18 эсвэл 25 (65 орчим насалсан)
| death_place  = [[Шинчин муж|Шинчин]], тухайн үед [[Тангуд улс]]ын нэг хэсэг
| burial_place = [[Чингис хааны оршуулгын газар|Тодорхойгүй]]
| spouse       = {{plainlist|
* [[Бөртэ үжин]]
* [[Чингис хаан#Хатад, татвар|''бусад'']]}}
| issue        = {{plainlist|
* [[Зүчи]]
* [[Цагадай]]
* [[Өгөдэй]]
* [[Тулуй]]
* [[Чингис хааны удам угсаа|''бусад'']]}}
| full name    = Тэмүжин ({{MongolUnicode|ᠲᠡᠮᠦᠵᠢᠨ|h}})
| regnal name  = Чингис хаан ({{MongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ|h}}; {{linktext|lang=zh|成|吉|思|皇帝}})
&lt;!--| posthumous name = Fatian Qiyun Shengwu Huangdi {{nwr|({{linktext|lang=zh|法|天|啟|運|聖|武|皇帝}})}}
| temple name  = Тайзү ({{linktext|lang=zh|太祖}})--&gt;| house        = [[Боржигин]]
| father       = [[Есүхэй баатар]]
| mother       = [[Өэлүн]]
}}

Их эзэн богд '''Чингис хаан''' (~1162 оны 11 сар – 1227 оны 5 сарын 31) [[1206 он|1206 онд]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Монгол аймгуудыг]] нэгтгэж [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улс буюу Монголын Эзэнт Гүрнийг]] байгуулсан Монголын [[хаан|их хаан]] байв. [[Хиад Боржигин]] [[Есүхэй баатар|Есүхэйн]] Тэмүжин гэдэг нэртэйгээр Боржигин овогт төрсөн тэрбээр монголын болон дэлхийн түүхэн дэх гарамгай цэргийн удирдагчдын нэг болсон юм.

Их Монгол Улсыг байгуулсны дараа тэрээр амьдралынхаа явцад [[Ази]], [[Европ]]ын ихэнх [[Монголын эзэгнэл|нутаг дэвсгэрийг эзэлсэн]] бөгөөд харин түүний үр хүүхдүүд үүнийг нь үргэлжлүүлж, тухайн үед соёл иргэншилт хүн төрөлхтөнд нээгдээд байсан [[Еврази|дэлхийн хуурай газрыг]] бараг бүхэлд нь эзэлсэн байна.

Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангудыг]] эзэлсний дараа, 1227 онд [[Алтан улс]]ын хилийн ойролцоох Лю Пан уулнаа мөнхөржээ. Түүний оршуулагдсан газар нь одоо хүртэл илрээгүй болно. Чингисийн үр удам өнөөгийн [[Хятад]], [[Солонгосын хойг|Солонгос]], [[Кавказын нуруу|Кавказ]], [[Төв Ази|Төв Азийн]] орнууд, мөн өнөөгийн [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Зүүн Европ]], [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] зарим хэсгүүдийг эзэлсэн буюу түшмэг улсуудаа болгосон ажээ.

== Уг гарал ==
[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] [[Бөртэ Чино]] эхнэр [[Гуа Марал|Гoo маралын]] хамтаар тэнгис далайг гаталж ирээд [[Онон гол|Онон мөрний эх]] [[Бурхан Халдун уул|Бурхан халдун ууланд]] нутаглаж, Батачихан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ хэмээн дурдсан байдаг. Дараахь үе удмуудыг жагсаавал Тамача, Хоричар мэргэн, Уужим буурал, Саль-Хачау, Ихнүдэн, Шинсочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин баян, [[Добу мэргэн]]. Добу мэргэний эхнэр Хорь түмдийн Хорилардай мэргэний охин [[Алун Гуа|Алун-гуа]]. Добу мэргэн хоёр хүүтэй болоод нас барсны дараа Алун-гуагаас төрсөн гурван хөвүүний бага нь болох [[Бодончар|Бодончар мунхагаас]] [[Боржигин]] овгийнхон үүсэн гарчээ. Нууц товчоонд бичсэнээр бол [[Алун Гуа]] Добу мэргэний нас барснаас хойш хөвгүүд төрүүлснийгээ Малиг баяуд овгийн зарц бус харин шөнө тотгоор орж ирэх тэнгэрийн цагаан шар хүнтэй холбон тайлбарладаг. Боданчар мунхаг нэгэн жирэмсэн эмийг барин ирснээс гарсан хүү нь Жажирадай бөгөөд энэ нь Чингис хааны анд Жамухын уг гарал байгаа юм.

Боданчарын үр удам нь Хабич баатар, Мэнэн тудун, Хачи хүлүг, [[Хайду (хан)|Хайду]], Байшинхор догшин, Тумбинай сэцэн болно. Хайдугийн хүү Чирхай лянхуагаас Тайчууд овог үүсэн гарчээ. Тумбинай сэцэний хүү [[Хабул хаан]] [[Хамаг Монгол]]ыг захирч байсан ба түүнээс Хиад Боржигин овог гарчээ. Хабул хааны хоёр дахь хүү [[Бартан баатар]] нь Чингис хааны эцэг [[Есүхэй баатар]]ын эцэг байжээ. Хамаг Монгол [[Хутула хаан]]аас хойш хангүй байсан тул Хиад Боржигин овгийг ерөнхийд нь Есүхэй баатар захирч байсан. 

Чингис хааны Монголын тулгар төрийг үүсгэн байгуулах явцад нөлөөтэй байсан хэд хэдэн феодал язгууртнууд Хабул хааны удам буюу Хиад Боржигины ноёдууд байжээ. [[Даридай отчигин]] нь Бартан баатарын бага хүү (Чингис хааны авга ах), [[Алтан]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хөвүүн Хутула хааны хүү (Чингис хааны хаяал), [[Хучар]] нь Бартан баатарын хоёр дахь хүү Нэгүүн тайжийн хүү (Чингис хааны үеэл), Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача-Бэхи]] нь Хабул хааны ууган хүү [[Охинбархаг]]ийн ач хүү (Чингис хааны хаяал), [[Бүри бөх]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хүү Хутугту Монхорын хүү байжээ.

== Идэр нас ==
Чингис хаан 1162 онд Онон голын хөвөөнд [[Дэлүүн Болдог]] хэмээх газар  хатан Өэлүн эхээс төржээ. Монголын нууц товчоонд түүнийг төрөхдөө шагайн чинээ нөж атгаж төрсөн гэж бичсэн байдаг. Энэ үйл явдал нь тухайн үед Хиад Боржигины удирдагч байсан  Есүхэй баатар, Татарын Тэмүжин-Үгэтэй тулалдан олзолж авсантай тохиосон тул шинэ төрсөн хүүг Тэмүжин хэмээн нэрлэжээ. Түүний төрсөн дүү нар нь [[Хасар|Зочи Хасаp]], [[Хачиун]],[[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ Отчигон]], Тэмүлэн. Мөн [[Сочигэл|Сочигил]] хатны хөвгүүд болох эцэг нэгтэй ах дүүс [[Бэгтэр]], [[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй]] нар байжээ. 

Тэмүжин 16, 17 настай байхдаа өмнө сүй тавьсан [[Бөртэ үжин|Бөртэг]] буулган авч гэрлэсэн бөгөөд инжинд ирсэн булган дахыг өөрийн эцэг Есүхэйн анд байсан [[Хэрэйд]] аймгийн удирдагч [[Тоорил хан|Тоорил ханд]] өргөн барьж холбоо тогтоосон нь хүчирхэг ивээн тэтгэгч, холбоотонтой болсон томоохон хэмжээний дипломат алхам болсон байна. Бөртэ үжин '''Зүчи, Цагаадай, Өгөдэй, Тулуй''' гэсэн дөрвөн хүү төрүүлж өгчээ.

== Мэргидийг дарсан ба Хамаг Монголын хаан болсон нь ==
1180 оны үед Гурван Мэргид цэрэглэн ирж өмнө Мэргидийн Их Чилэдү эхнэр Өүлэнийг Есүхэй баатарт булаалган алдсаны өшөөг авахаар ирэн Бөртэ үжинийг булаан авч Чилгэр бөхөд өгсөн байна. Тэмүжин өмнө нь түүнийг ивээлдээ багтаахаа амласан Хэрэйдийн Тоорил ханд очиж тусламж хүссэнд хүлээн авч Жадаран аймгийн Жамухатай хүч хавсран Мэргид аймгийг дайлан [[Буур хээрийн тулалдаан]]д бут цохин Тэмүжин эхнэр Бөртийг эргүүлэн авчээ. Энэ үед Бөртэ жирэмсэн байсан нь Тэмүжиний ууган хүү Зүчийн жинхэнэ эцэг хэн байсныг маргаантай болгожээ. Гэвч [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 104-р зүйлд &quot;Санамсаргүй байтал гурван мэргид довтолж, эхнэр хүүхдийг минь булааж авав…&quot; гэсэн байна. Тэмүжиний өгүүлсэнээр бол [[Бөртэ үжин|Бөртэ хатан]] жирэмсэн байсан байна. Тийм ч учраас Тэмүжин амьдралынхаа туршид Зүчийг өөрийн хүү гэж үзэж байжээ. Мэргидийг дайлсны дараа Тэмүжин, Жамуха хоёр гурав дахь удаагаа анд барилдан хамт нутаглаж байсан байна. Гэвч удалгүй салж явцгаасанд өмнө Жамухыг дагаж явсан Боржигин болон бусад овог аймгийн иргэдийн зарим Тэмүжинг даган ирсэнээр түүний өөрийн овог аймгийн удирдагч болохын эхлэл тавигджээ. Улмаар 1189 онд [[Алтан]], [[Хучар]], Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача Бэхи]], [[Даридай отчигин|Даридай-Отчигон]] зэрэг Хиад Боржигины ноёдууд санаа нийлэн Тэмүжинг Хамаг Монголын ханд өргөмжилж, &quot;Чингис хаан&quot; хэмээн цол олгожээ. &quot;Чингис&quot; гэдэг үгийн гарал нь &quot;тэнгис&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн түүхэн бичээс буй юм.

== Жамуха, Татар, Жүрхин, Тайчуудтай тэмцэлдсэн нь ==
Түүний хойно [[Жамуха]] өөрийн дүү [[Тайчир|Тайчирыг]] Чингис хааны харьяатуудад алагдсаныг шалтаглан 13 хүрээнээс цэрэг дайчлан довтлоход Чингис хаан өөрийн 13 хүрээнээс мөн цэрэг дайчлан угтаж очин Далан Балжуд хэмээх газар тулалдсан нь Монголын түүхэнд [[Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан|Арван гурван хүрээний тулалдаан]] гэж нэрлэгджээ. Уг тулалдаанд Жамуха хүч түрэн Чингис хааныг [[Зээрэн хавцал|Зээрэн хавцалд]] шахаад буцаж явсан ба замдаа [[Чонос|Чинос аймгийн]] залуучуудыг далан тогоонд чанаж харгисласан байна. Энэ тулалдааны дараагаар [[Урууд|Уруудын]] [[Жорчидай|Жүрчидэй]], [[Мангуд|Мангудын]] [[Хуйлдар]], [[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг]] зэрэг олон жижиг овгийн төлөөлөгчид Жамухаас салж Чингис хаантай ирж нийлжээ.

XII зууны эцсээр [[Алтан улс|Алтан улсын]] [[Вангин Шян|Вангин Чинсан]] жанжин [[Татар|Татарын]] [[Мэгүжин сүүлт|Мэгүжин сүүлтийг]] хөөн [[Улз гол]] руу шахаж байх үед урьдын өшөөт Татарыг дарах боломжийг ашиглан Чингис хаан, [[Тоорил хан]] нар хүч хавсран байлдаж Улз голын '''Хусуту шүтээн''', '''Нарату''' шүтээн гэдэг газар Мэгүжин сүүлтийг дарж устгажээ. Үүний дараа Вангин чансан Тоорил ханд &quot;[[Ван]] &quot;, Чингис хаанд &quot;[[Чаутхури]]&quot; гэдэг цол олгожээ. Үүнээс хойш Тоорил ханыг '''Ван хан''' хэмээх болжээ. 

Чингис хааныг Мэгүжин сүүлтийг дайлаар явсан хойгуур [[Жүрхин|Жүрхинүүд]] ар гэрийг нь тонож дээрэмдсэн тул Хэрлэнгийн Хөдөө арал хавьд Жүрхинийг довтолж Тэлэтү ам хэмээх газар Сача-Бэхи, Тайчу нарыг барьж өмнө Бэлгүтэйн мөрийг цавчсан, Татарын эсрэг хавсран байлдаагүй, ар гэрийг дээрэмдэн тоносон зэрэг шалтгаануудаар цаазалжээ.

1201 онд [[Хатагин]], [[Салжиуд]], [[Дөрвөн]], [[Татар]], [[Ихирэс]], [[Хонгирад]], [[Горлос|Горлосууд]], [[Найман|Найманы]] [[Хурчахус буйруг хан]], [[Мэргид]], [[Ойрад]], [[Тайчууд]] нар '''Алхуй булаг''' гэдэг газар чуулаад Жамухыг хан өргөмжлөхөөр хэлэлцэж андгайлан тангараглаад тэндээс [[Эргүнэ мөрөн]] рүү нүүж, Эргүнэд цутгах Хан мөрний шанаагийн Агуу нугад Жамухыг [[Гүр хан|'''Гүр хан''']] болгож өргөмжилжээ. Улмаар Чингис хаан, Ван хан хоёртой байлдахаар мордъё гэлцсэнийг Чингис хаан олж мэдээд Ван ханд мэдэгдсэнд, Ван хан цэргээ авч хүрч иржээ. Хоёр талын тулалдаан Хүйтэн хэмээх газар болсон ба түүхэнд [[Хүйтэний тулалдаан]] гэж нэрлэдэг. [[Монголын Нууц Товчоо|Нууц товчоонд]] өгүүлснээр Буйруг, [[Худуга бэхи|Хутуга бэхи]] нар [[Зад|задын]] арга мэддэгээ хэрэглэсэн нь өөрсөд дээр нь буусанд тэнгэр хилэгнэв гэж айн тархан зугатацгаасан байна. Жамуха [[Эргүнэ мөрөн|Эргүнэ мөрний]] зүг өөрийн нутаг руу зугтахад Ван хан нэхжээ. Тайчуудын Аучу баатар [[Онон гол|Ононы]] зүг зугтахад Чингис хаан араас нь нэхсэн байна. Ононы цаана хүлээж байсан Аучу баатар, [[Таргудай Хирилтуг]] нартай тулалдахад Чингис хаан хүзүүн тушаа Тайчуудын Зургаадайд (хожмын алдарт [[Зэв жанжин]], [[Чингис хааны дөрвөн нохой|Чингисийн дөрвөн нохойн]] нэг) харвуулан шархадсан байна. Шөнө нь Тайчууд тархан зугтаснаар уг тулалдаан Тэмүжиний ялалтаар дуусчээ.

== Хэрэйд, Найманыг эзэлсэн нь ==

=== 1202 оны Найманы эсрэг байлдаан ===
1202 онд [[Татар|Татарын ханлигийг]] байлдан эзлэж, мөхөөсний Тоорил хантай хамтран &quot;[[Найман|найманы]] хүчүгүдийн Буйруг хантай байлдахаар морилж, Улуг тагийн Сохог ус гэдэг газарт хүрвэл, Буйруг хан байлдан ядаж, Алтай даван хөдлөв. Чингис хаан Ван хан хоёр Сохог уснаас Буйруг ханыг нэхэж Алтай давуулан Хумшингирийн Үрүнгү гол уруу хөөж явав. Гэтэл, тэдний Еди-Тоблуг нэрт ноён, харуул харж яваад бидний харуулын цэрэгт хөөгдөж уул өөд дутаахад олом нь тасарч баригдав. Буйруг ханыг [[Өрөнгө гол|Үрүнгү гол]] уруу хөөн оруулж, Хишилбаши нуурт гүйцэж түүнийг тэнд сөнөөв.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 158-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}&lt;/ref&gt; Тэндээс буцах замд найманы Хүгсэү сабраг баатрын удирдсан цэргүүд [[Байдраг гол|Байдраг голын]] бэлчирт цэргээ хуралдуулж тосч байлдахаар хүлээж байсан ч, орой болсон учраас хоёр талаас маргааш өглөө байлдья гэж тохиролцоод хоноод, өглөө сэртэл Ван хан Жамухын ятгалгаар өөрийн хүрээндээ гал түлж орхиод цэргээ авч &quot;Хар сүүл голыг өгсөн&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 159-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}&lt;/ref&gt; зугтан оджээ. Чингис хаан тэргүүтэй монголчууд маргааш өглөө нь сэрээд хартал Ван ханы хаяад зугтсаныг үзээд  &quot;Харин чи биднийг мэхэлж бууцанд хаясан байна&quot; гээд Чингис хаан хөдөлж, Эдэр Алтайн бэлчрээр гэтэлж сааталгүй явсаар Саарь хээрт очиж буув.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 161-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}&lt;/ref&gt;

Харин найманы Хүгсэү Сабраг баатрын цэргүүд Ван ханы ардаас нэхэн довтолж, Сэнгүмийн эм хөвүүд, эд хөрөнгийг булаан авч, Ван ханыг Тэлэгэтү амсарт шахан байлдаж хэцүүдэхэд Чингис хаанаас тусламж гуйхдаа &quot;Найманд эд хөрөнгө ба эм, хөвүүдээ булаагдав, би. Хөвүүн чамаас дөрвөн хүлэг баатраа ирүүлэхийг гуйя. Миний албат иргэн ба эд хөрөнгийг аварч өгнө үү&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 163-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}&lt;/ref&gt; гэсний хариуд Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун дөрвөн хүлэг баатраа цэргийнх нь хамт илгээн, Улаан хус гэх газарт Сэнгүмийг авран, тэндээс Хөгсэү Сабраг баатрыг довтлон олзлогдсон бүгдийг буцаан авч Ван ханд өгчээ. Үүний дараа Чингис хаан, Ван хан хоёр андгай тангараг өргөн, эцэг хүү бололцон, эв найртай байхаа батлан хурим найр хийв. 

=== Хэрэйдийг мөхөөсөн нь ===
Энэ явдлын дараа 1202 оны намар дотно холбоотон Хэрэйдийн Ван хантай худ ургийн холбоогоор харилцаагаа бэхжүүлж дотносохыг зорьж, хүү Зүчидээ Тоорил ханы охин Чаур бэхийг, охин [[Хожин бэхи|Хожин бэхийг]] Сэнгүмийн хүү Тусахад өгөхийг гуйн элч илгээсэнд,&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 165-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}&lt;/ref&gt; нялх Сэнгүм хэлсэн нь: &quot;Миний ураг тэднийд очвол, ямагт хатавчинд хоймор харж суух болно. Тэдний ураг бидэнд ирвэл, хоймор сууж хатавч харах болно&quot;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; гэж ихэмсэглэн хэлж элчийг хөөн явуулснаар тэдний харилцаанд сэв сууж эхлэв. 

1203 оны хавар Хэрэйдийн нутагт орогнож байсан [[Жамуха]], [[Алтан]], [[Хучар]], Хартахидай&lt;ref&gt;Хамаг Монголын Хартахин овгийн ноён&lt;/ref&gt;, Өвөгжин, Ноёхон&lt;ref&gt;Хамаг Монголын Ноёхон овгийн ноён. 

'''Хартахидай, Өвөгжин, Ноёхон''' гэдэг гурван хүний нэрийг [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэнгийн]] Монголын Нууц Товчоонд '''&quot;Хар Киданы Өвөгжин ноёхин&quot;''' гэж андуурч орчуулсан байдаг.&lt;/ref&gt;, Сүбээдэй, Тоорил, Хачиун бэхи{{sfn|Dashtseden|2009|pp=102}} нарын монгол ноёд Бэрх Элэтэд нутаглаж байсан Сэнгүмд очиж, Чингис хааны эсрэг байлдуулах хатгаас хийн ятгасанд Нялх Сэнгүм эдгээр үгсийг Тоорил хан эцэгтээ элчээр хэлүүлж, Тэмүүжинийг дайлан улсыг нь булаая гэж олон удаа ярилцаж байж зөвшөөрүүлжээ. Ингээд тэр хавартаа Чингис хаанд өмнөх хурим найрын саналыг зөвшөөрч, &quot;Багалзуур ид&quot; гэсэн үгтэй элч илгээсэнд Чингис хаан арван цэрэг дагуулан Хэрэйдийн зүгт явах замд Мэнлиг эцгийн гэрээр хоноход Чингис хаанд сануулан хэлсэн нь: &quot;Мөнөөхөн бид Чаур бэхийг гуйвал, биднийг доромжилж өгсөнгүй билээ. Одоо багалзуур ид гэж гэнэт урих нь жигтэй. Саяхан ихэмсэглэн биднийг тоохгүй байсан хүмүүс, гэнэт яагаад Чаур бэхийг өгөх болов? Үүнд сэжигтэй явдал байна. Хөвүүн чи болгоомжлох хэрэгтэй. Одоо хавар болов. Бидний адуу туранхай байна. Адуугаа таргалмагц очъё гэж шалтаглаж, энэ хэргийг хойш тавивал ямар?&quot;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 168-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}&lt;/ref&gt; гэсэнд зөвшөөрч, хоёр хүний элчээр илгээн Багалзуур идүүлэхээр явуулаад, өөрөө даруй буцав. Энэ явдлыг мэдээд Сэнгүм, Ван хан нар яаран цэргээ цуглуулан Чингис хааныг довтлохоор зэхсэнийг Хэрэйд нутагт амьдарч байсан Хулан баатрын хүү Их Чэрэн, Алахчит хатантайгаа Хамаг Монголыг дайлан эзлэх тухай ярьж байхыг тэдний адуучин Бадай, Хишилиг хоёр сонсоод тэр шөнөдөө мэргидийн цагаан, ам цагаан хээр морийг унаад Чингис хааны хүрээнд очиж хэл өгснөөр Хэрэйдийн гэнэдүүлэн барих төлөвлөгөө задарч, Чингис хаан яаран сандран ойр хавиас цэргээ цуглуулж, юм хумаа орхин хурдавчлан зүүн зүгт зугтааж, ар хүрээгээ Зэлмэд даатган үлдээв.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Маргааш нь Муу өндөрийн хярд гарч, Хэрэйдийн цэргийг тосон байлдахад Чингис хааны тал ердөө 3000 орчим цэрэгтэй байжээ. [[Муу Өндөрийн байлдаан|Муу Өндөрийн байлдаанд]] монголын талаас Мангудын Хуйлдар сэцэн, Урудын Жүрчидэй баатар нар манлайлан байлдаж, Хэрэйдийн талаас Жирхиний Хадаг баатар, Түмэн түбэгэний Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргүүдийг ээлжлэн довтолж, сүүлд нь Ван ханы гол цэрэг довтлохоор болж, байлдахад Хуйлдар сэцэн шархдсан ч Уруд, Мангудын цэргүүд,  Хадаг баатар, Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргийг ээлж дараалан ялахад, Сэнгүмийн өөрийн цэргээ удирдан дайран орж байхдаа хацраа харвуулан унах үед үдэш болж байсан тул хоёр талын цэргүүд байлдааныг түр зогсов. Тухайн шөнийг ашиглан Чингис хаан байлдааны газрыг яаран орхиж зүүнш зугтав. Тэндээс хөдлөөд Улхуй шилүгэлжид чиглэн явж Далан нөмрөг хүрэв.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 173-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}&lt;/ref&gt;  Далан Нөмрөг хүрээд цэргээ тоолж үзвэл 2600 хүн байв.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 174-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}&lt;/ref&gt; Чингис хааныг дагаж гарсан цэргээ хоёр хувааж, 1300 цэргийг өөрөө захирч Халх голын өрнөд этгээдээр, нөгөө 1300 цэргийг урудын Жорчидай ноёнд захируулж, Халх голын дорнод этгээдээр нүүж&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 177-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}&lt;/ref&gt; ан ав хийж байсан. 

Ингэж ан ав хийх үед мангудын Хуйлдар сэцэн шархаа сэдрээж нас барсны дараа Буйр нуураар нутагтай Тэргэ Эмэл тэргүүнтэй хонгирадыг Жорчидай ноёныг илгээн дагаар оруулаад Түнхэлэг горхинд нүүж суун, Архай Хасар, Сүхэхэй жэүн хоёрыг Ван ханд элчээр илгээн гомдлын үг хэлүүлэв. Тэндээс Балжун нуурт бууж бүхүйд [[Ихирэс|Ихирэсээс]] [[Буту хүргэн]] өөрийн цэрэг ардын хамтаар ирж, [[Горлос|Горлосын]] '''Чоос цагаан''' ноён горлосоо дагуулан ирж дагаар оров.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Мөн Онгудаас мянган хонь туугаад Эргүнэ мөрөнөөс булганы арьс арилжихаар явж байсан Хасан тэргүүтэй худалдаачид замд уулзаж,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 182-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}&lt;/ref&gt; Чингис хааны цэргүүдийг хүнс хоолтой залгуулсан. Мөн Ван ханаас зугтан Хавт Хасар цөөн нөхдийн хамт зугтан ирэв.

[[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэснээр Чингис хаан Балжун нуурт очиж зусаад нуурын усаар 19 хүний өмнө тангараг өргөж{{sfn|Song|1976|pp=2960}}{{sfn|МУ-ын ШУА|2003pp=95}}, андгай өргөснийг түүх шастирт Балжун нуурын тангараг гэж бичдэг. Тэндээс хөдөлж Хэрлэний Аргал хөхи рүү нүүж очиход бусад монгол аймаг овийнхон нийлэн ирээд, Ван ханд Хасараар үг хэлүүлж тайвшруулж, найрлаж байхад нь Архай Хасар, Жүрчидэй хоёрыг манлайд мордуулж, Чингис хаан өөрөө гол хүчээ авч Жэжээр өндөрийн Жэр хавцалд бүслэн довтолж, 3 өдөр 3 шөнө хатгалдан байлдаад ялахад хэрээдийн Хадаг баатар Ван ханыг зугтаалган явуулаад сая бууж өгөв. Ингээд 1203 оны зунаас намрын хооронд Хэрэйдийн ханлигийг эзлэн аваад Абжиа Хөдөгэрт өвөлжив. 

=== Найманыг мөхөөсөн нь ===
1203 онд Монголчууд Хэрэйдтэй дайтан ялж, богино хугацаанд эзлэсний дараа баруун талдаа Чингис хаанд ялагдсан бүх дайсныг цуглуулсан [[Найманы ханлиг|Найманы ханлигтай]] шууд хиллэх болсон. 1204 оны хавар [[Таян хан|Таян ханы]] зарлигаар Торбиташ элчээр ''&quot;Энэ дорно зүгийн цөөн монгол омогдох болов. Чи баруун гар болж морд. Би эндээс хамсаж хоёулаа тэр хэдэн монголын хоромсогыг булаан авъя&quot;''&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 190-191-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}&lt;/ref&gt; гэсэн захидал хүргүүлсэнд, Онгудын [[Алахуш Дигитхури|Алахуш дигитхури]] ноён Юхунан элчээр ''&quot;Найманы Таян хан, чиний хоромсгыг булааж авъя. Намайг баруун гар бол гэсэнд би эс зөвшөөрөв. Одоо би чамайг болгоомжилтугай гэж энэ учрыг мэдэж илгээв. Дайсанд чи хоромсгоо автуузай&quot;''&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; гэсэн үгийг хэлүүлснээр Чингис хааны ноёдын хурилдайгаар Бэлгүтэй ноёны дайн хийхийг дэмжсэн саналыг сайшаан Абжиа Хөдгэрээс нүүж, Халхын Ор нугын хэлтгий хаданд очиж буугаад цэргээ цэгцлэж, мянганы ноён, зууны ноён, арваны ноёдыг томилж, 80 хэвтүүл, 70 турхагийг ноёдын хөвгүүдээс сонгон Чингис хааны амь сахих хишигтэн цэргийг өргөтгөж, тэднийг захирах 6 чэрбийг томилж, Архай Хасарт мянган шилдэг цэргийг захируулан, хорчин, турхаг, хэвтүүлийн ажил үүргийг дэлгэрэнгүй батланзохион байгуулалтыг шинэтгэв. 

1204 оны зуны тэргүүн сарын арван зургааны тэргэл өдөр тугаа тахиж, [[Зэв]], [[Хубилай ноён|Хубилайг]] манлайд илгээж Хэрлэнгээс хөдлөн явсаар Хангайн нурууны Саарь хээрт Найманы харуултай тулав. Саарь хээрт бууж хонохдоо хүн тус бүр таван гал түлж хонохыг Найманы тандуул цэргүүд хараад ''&quot;Монголын цэргүүд Саарь хээрийг дүүртэл буужээ. Өдөр бүр ундрах ус шиг нэмэн ирж байх бололтой. Одноос олон гал ноцож байна&quot;''&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 193-194-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}&lt;/ref&gt; гэж хэлсэнд Таян хан айн болгоомжлож, Хүчлүг ханхүүдээ ''&quot;Одоо Монголын агт туранхай байна. Бид, улсаа Алтай давуулан хөдөлгөж, цэргээ засацгааж монголчуудыг өдөөн даллаж, Алтайн өлгийг хүртэл нохой хэрэл хэрж займруулан чирэгдүүлж аваачвал бидний агт тарган тул гэдэс татран шавхарна. Монголын агт улам туранхилан ядрах болно. Тэр цагт бид өмнөөс нь довтлон оръё&quot;''&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; гэж хэлүүлснийг Хүчлүг ханхүү, Хорису бэчи их ноён нар Таян ханыг аймхай хулчгар гэж хэлсэнд, Таян хан хилэгнэж маргааш нь байлдахаар зэхэж, Хачир уснаас Найманы цэрэг хөдөлж, Орхоныг гэтэлж, Наху гүний зүүн хормойг тойрон Цахир Могод гэх газар Хамаг Монголын цэргийн хүчтэй байлдахаар ирэв. 

Чингис хааны хэлсэн нь &quot;Олноос олон гарз гарна. Цөөнөөс цөөн гарз гарна&quot; гээд, 

       Харгана зорчлоор хатгалдаж

       Нуур байрлалаар байлдаж

       Цүүц хатгалдаанаар цөмөрч тулъя&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 195-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}&lt;/ref&gt;  гэж байлдах аргаа зарлаад, Чингис хаан өөрөө манлайд явж, Жочи Хасар дүүдээ гол цэргээ захируулж, Тэмүгэ Отчигин ноёноор ар цэргээ захируулав. Найманы цэргийг Цахир Могодоос ухрааж, Наху гүний өвөрт тулалдан, Найманы цэргийг бут цохин Наху гүн уул руу шахаж, уулын оройгоос Таян хан зэрэг олонх цэргүүд нь унаж амь үрэгдснээр Хамаг Монголын цэрэг ар найманыг мохотгон эзлэсэн. Мөн жилдээ найманаас зугтсан [[хатагин]], [[салжууд]], [[жадаран]], [[хонгирад]] зэрэг аймгийг нэгтгэж, Тогтоа бэхи тэргүүтэй гурван мэргид аймгийг довтлон, нутгийг нь эзлэсэн ч, Тогтоа бэхи түүний хөвгүүдийг алдаж явуулав.

1185-1206 оны хооронд 81 овог аймгийн эсрэг 32 удаагийн дайн том жижиг дайн тулалдаанд{{sfn|МУ-ын ШУА|2003|pp=95}} ялснаар эсгий туургатан монгол, түрэг аймгуудыг Хамаг Монголын туган доор нэгтгэж, нэгдсэн улсыг байгуулсан.  

== Их Монгол Улсыг байгуулсан нь ==

=== Нутаг дэвсгэр, цэргийн зохион байгуулалт ===
[[File:Mongol Empire map.gif|thumb|right|Чингис хааны байгуулсан Их Монгол Улс болон түүнийг залгамжлагчдын нутаг дэвсгэр.
{{Өнгөний тайлал|#cc3c44|'''Их Монгол Улс'''}}
1260 оноос:
{{Өнгөний тайлал|#ccd43c|'''[[Алтан Орд|Алтан Ордны улс]]'''}}
{{Өнгөний тайлал|#44643c|'''[[Цагаадайн улс]]'''}}
{{Өнгөний тайлал|#449c3c|'''[[Ил Хаант Улс]]'''}}
{{Өнгөний тайлал|#8c5cb4|'''[[Юань улс]]'''}}]]
[[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ 5 [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа аравт болгон хуваажээ. Их цэргийн тоо нь эхлээд '''95000''' байгаад сүүлдээ &quot;...тэд нь '''129,000''' хүнтэй байв...&quot;{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395}} [[Чингис хаан]] ийнхүү мянгатын тогтолцоог яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол Улсын өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээний цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. 

&quot;…Баруун, зүүн жигүүр ба гол хэсэгт харьяалагдаж байгсад нь түүнээс хойш өв залгамжилсан 4-р хөвүүн Их-ноён хэмээх Тулуй ноёнд харьяалагдах болсон…&quot;{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395}} бөгөөд тэдгээр нь нийт '''101,000''' гаруйд хүрч байжээ. Голын их мянган нь Чингис хааны өөрийнх мянган байв.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395}} '''Баруун гарын цэрэг''', түүний хошуучлагч нь [[Боорчи|'''Боорч ноён''']], түүний… орлогч нь [[Борохул|Борохул ноён]] байв. Тэр цэрэг нь 38,000 хүнтэй байв.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=396}} Энэхүү '''баруун гарын түмэн'''д дараах мянганы ноёд захирагдаж байжээ.

# ''&quot;…Аралутын [[Боорчи|Боорчи ноёны]] мянган''
# ''Хушиний [[Борохул|Борохул ноёны]] мянган''
# ''[[Мангуд]]ын Жэдай ноёны мянган''
# ''[[Олхонууд|Олхонут]]ын Хингиядайгийн мянган''
# ''[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Толун чэрби|Тулун чэрби]]гийн мянган''
# ''Хонхотаны [[Сүйхэтү чэрби]]гийн мянган''
# ''[[Жалайр]]ын [[Бала]] ноёны мянган''
# ''Жалайрын [[Архай Хасар|Аргай хасарын]] мянган''
# ''Сүлдүсийн Тогорилын мянган''
# ''Сүлдүсийн Шидуны мянган''
# ''Татарын [[Шихихутуг]]ийн мянган''
# ''Дөрвөн аймгийн Дуйсукэ ноёны мянган''
# ''[[Баарин]]ы Монгол дарханы мянган''
# ''[[Ойрад]] аймгийн дөрвөн мянган''
# ''Баарины Бааридай ноёны мянган''
# ''[[Барулас]]ын Балуган калжигийн мянган''
# ''Олхонудын [[Тайчу хүргэн|Тайчу хүргэний]] мянган''
# ''[[Хиад Нирун]]ы Мохоо Хөрөөгийн мянган''
# ''[[Урианхай]]н Есүн туа тархигийн мянган''
# ''Сүнидийн Хадаан хэвтүүлийн мянган''
# ''[[Мэнлиг эцэг|Мэнлиг эцгийн]] мянган''
# ''[[Онгуд]] аймгийн дөрвөн мянган''
# ''[[Мэнгэтү хиан|Мэнгэтү хианы]] хүү Хөхи ноёны мянган…&quot;{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=396-399}}

'''Зүүн гарын цэргийг''' монголоор Жунгар гэдэг. Түүнийг хошуучлагч нь [[Мухулай|Мухулай ноён]], орлогч нь баарины [[Наяа|Наяа ноён]]. Тэр нь 62000 хүнтэй байв.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=400-403}}&gt; Зүүн гарын түмэнд дараах мянганууд багтаж байжээ. 

# &quot;''...Жалайрын [[Мухулай|Мухулайн]] мянган''
# ''Урианхайн Зэлмэгийн хүү Есүнбуха тайжийн мянган''
# ''Урудын Хөхөтэй, Бүчин нарын мянган''
# ''Ихирэсын [[Буту хүргэн|Буту хүргэний]] мянган''
# ''Татарын Их Хутагт([[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]] нарын ах) ноёны мянган''
# ''Хонгирадын таван мянган''
# ''Мангудын [[Хуйлдар|Хуйлдар сэцэний]] мянган''
# ''Баарины [[Наяа|Наяа ноёны]] мянган: Бүгд 3000 хүнтэй.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=400-403}}''
# ''Хонхтаны Суту ноёны мянган''
# ''Жалайртай Есурын мянган''
# ''Баяутын [[Үнгүр|Үнгүр буурчийн]] мянган''
# ''Жалайрын Укай, Барчугийн мянган''
# ''Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй баатрын]] мянган''
# ''Арулатын [[Доголху чэрби|Доголху чэрбигийн]] мянган''
# ''Урианхайн Удачигийн мянган''
# ''[[Бэлгүдэй|Бөх Бэлгүтэйн]] мянган''
# ''Хонгирадын [[Чигү хүргэн|Шику хүргэний]] дөрвөн мянган''
# ''Баарины Укар халжа, Кудус халжагийн мянган''
# ''Сүнидийн [[Өгэлэн чэрби|Өкэлэ чэрбигийн]] мянган''
# ''Сүнитийн Тэмүдэрийн мянган''
# ''Жалайрын Мухулайн дүү Дайсуны мянган''
# ''Жажиратын Кошакул ба Жусукын мянган''
# ''Мангудын Хуйлдарын хүү Мөнх халжагийн мянган''
# ''Хархиданы [[Үеэр|Уяр ваншайн]] мянган: нийт 10,000 цэргийг захирдаг''
# ''Зөрчидийн Туган ваншайн мянган: нийт 10000 цэргийг захирдаг...&quot;{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=400-403}}

Бусад цэргийг Чингисийн эх, хөвгүүд, дүү нар болон авга '''[[Даридай отчигин|Отчигин ноён]]''' нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. [[Монголын Нууц Товчоо|'''Монголын нууц товчоонд''']] дурдсанаар Чингис хаан '''[[Тэмүгэ отчигин]], [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, ач дүү '''[[Алчидай|Алчидайд]]''' 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. 

Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “[[Хишигтэн]]” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. Тэмүжин ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 турхаг, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ.

Их Монгол Улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. Чингис хаан хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв.

Удалгүй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол Улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа.

=== Төрийн байгуулалт ===
Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв.

Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг.

Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ Сэцдийн зөвлөл байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай|Мухулайг]] Го ван буюу улсын ван болгожээ, Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг|Шихихутугийг]] томилжээ. Их хаан түүнд {{Эшлэл|Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв, надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй}} гэж тушаасан байна.

Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал.[[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) Үсүн Өвгөн юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. Төрийн бэхи цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй.

Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд [[Додай чэрби]] мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавьяа, цэргийн удирдакх ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]],[[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хара-Хиругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг.

== Чингис хааны хийсэн аян дайнууд ==
''Гол сэдэв: [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь]]''

''Гол сэдэв: [[Монголчууд Тангудыг дайлсан нь]]''

''Гол сэдэв: [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт]]''

''Гол сэдэв: [[Монголчууд Сартуулыг дайлсан нь|Монголчууд Хар Хидан улсыг байлдан дагуулсан нь]]''

==Нас нөгцсөн нь==
[[Зураг:Genghis khan empire at his death.png|300px|thumb|Чингис хааныг нас барах үеийн эзэнт гүрний нутаг]]
1227 онд [[Тангуд улс|Тангуудыг]] ялсны дараа Чингис хаан нас барсан (Монголын нууц товчоонд тэмдэглэснээр), Түүний үхлийн шалтгаан нь эргэлзээ ихтэй тодорхой бус олон таамаглалууд байдаг, Зарим түүхч түүнийг биеийн ядаргаа, дайнаас авсан шарх гэмтлийн улмаас өнгөрсөн гэдэг байхад, хулан авлаж байхдаа мориноос унаснаас өвчин үгдрэхэд нөлөөлж, өнгөрсөн гэж үздэг харин үлдсэн хэсэг нь түүнийг уушгиний үрэвсэл гэх мэтийн өвчин тусаж тэр нь хүндэрч сэдэрснээр өнгөрсөн гэдэг байна, [http://en.wikipedia.hfut.cf/wiki/Galician-Volhynian_Chronicle Galician-Volhynian Chronicle]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} одоогийн Украин сударт бичсэнээр түүнийг Тангуудтай дайтаж байхдаа алагдсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Гүрбэлжингоо хатантай дэр нэгтгээд таалал төгссөн гэж бас домоглодог.

Чингис хаан өнгөрөхдөө өөрийн омгийн заншлаар тэмдэггүй газар оршуулаарай гэж захисан. Түүнийг нас барсны дараа түүний биеийг нь одоогийн Хэнтий аймгийн Онон голын сав газар дахь [[Бурхан Халдун]] ууланд оршуулсан гэсэн таамаглал байдаг байна. Домогт үзсэнээр оршуулгын хамгаалагч ямар нэг хүнийг алсан ба (хааныг нас барсан гэж мэдэгдүүлэхгүйн тулд) замдаа нуухын тулд эцэст нь булшилсан гэж үздэг, Чингис хааны бунханыг түүний үхлээс олон жилийн дараа барисан боловч тэр нь түүнийг оршуулсан газар биш юм,

==Чингис хааны булшны нууц==

Дэлхийн талыг байлдан дагуулсан их хааны булшийг өнөө хүртэл эрсээр байна. [[Марко Поло]] ''&quot;Чингис хааны үр удмын их хаадыг бүгдийг нь Алтай хэмээх том ууланд нутаглуулдаг байсан. Хаан хаана ч нас барсан байсан хамаагүй дөч хоногийн дотор энэ ууланд авчирч харин шарилыг авч ирэхэд дагалдан ирсэн бүгдийн амийг сэлмээр цавчин хороож, их хааныг нөгөө ертөнцөд нь дагалдуулдаг байсан&quot;'' гэж бичиж үлдээжээ. Чингис хааны тэнгэрт одсон он буюу 1227 оны үйл явдлыг энд тэндхийн эх сурвалжуудаас цуглуулбал нэлээн дэлгэрэнгүй дүр зураг харагдах юм. Их хааны шарилыг ачсан гашуудлын цуваа [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] (одоогийн Хятадын нутаг дээрх Хуанхэ мөрөн) хөндийгөөс хөдөлж Говийг гатлан [[Хархорум|Хархорин]] хот руу чиглэжээ. Харин замдаа их хааны үхлийн тухай цагаас нь өмнө мэдэх вий хэмээн сэрэмжилж тааралдсан бүхнийг хүйс тэмтэрч байсан гэнэ. Товлосон өдөр бөө нар цогцсыг авсанд хийжээ. Дараа нь энэ авсаа дахин дөрвөн давхар авсанд хийж улмаар [[Бурхан Халдун уул|Бурхан Халдун]] уул руу авч одсон гэнэ. Энд хааныг нутаглуулсан бөгөөд хожим хойно хэн ч түүний амар амгаланг бүү алдуулаасай гэсэндээ нутаглуулах ажилд оролцсон бүх зарц боолыг хүйс тэмтэрчээ. 

Он жилийн уртад Хэнтийн нурууг өвс ургамал мод бут бүрхэж яг аль уулыг Бурхан-Халдун гэж нэрлэдэг байсныг ч хэлэхэд бэрх болсон юм. Хэнтийн нурууны нэг уулыг ариун газар хэмээн нэрлэж ийшээ ойртсон хүнийг цаазаар авдаг байсан тухай эх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. 

1990-ээд оноос хойш Монголын нийгэмд өөрчлөлт орж Чингис хааны шарилыг эрэх эрэл эхэлсэн байна. 1990-ээд оноос хойш япон, америкчууд монголчуудтай хамтран эрсэн боловч ямар ч үр дүнд хүрээгүй хэвээр. Гэвч эрэл хайгуул хийгчид бууж өгсөнгүй. Их хааны төрсөн нутаг болох Онон мөрний сав газарт түүний хөдөөлүүлсэн гэсэн шинэ хувилбар гарч ирэв. 

Домог ёсоор Чингис хааны цэргийн жанжинууд нь түүний шарилыг Дэлүүн-Болдог уулын ойр авчирж улмаар голын урсгалын гольдролыг өөрчилсөн гэнэ. Уулын болроор авс хийн их хааны цогцсыг дотор нь хийж голын ёроолд байрлуулаад дахин голын урсгалыг гольдрилд нь оруулсан аж. Мөн Оросын нэртэй эрдэмтэн [[Григорий Потанин|Г. Н. Потанин]] Ордос дахь [[Эзэн хороо]] хэмээх газарт Чингис хааны шарилыг агуулсан гэр байсан гэсэн тэмдэглэл ч байна. 

Энэ газарт лам нар жил бүр Чингис хааны гэрийн гадна хүндэтгэл үзүүлж баяр хийдэг гэнэ. Харин шарил байгаа гэх гэр дотор мөнгөн завьяанд их хааны үлдэгдэл ясыг хадгалдаг аж. 1998 онд Ч.Голбоиноор ахлуулсан хэсэг буриадууд Их Монгол Улсыг үндэслэгч Чингис хааны шарилын эрэлд гарсан юм. Тэд эрлийнхээ өмнө Сэлэнгэ мөрний зүүн эргээр дамжин Чингис хаан төрсөн нутаг руугаа явж байсан гэдгийг тогтоожээ. Буриадуудын баг Хамар давааны нуруунд хүрч өндөрлөгүүдийн нэгний орой дээр овоо босгон түүнийгээ &quot;Бурхан гал уул&quot; гэж нэрлэсэн байна. Ойр тойрны бусад оргилуудад ч тэд нэр өгсөн байна. Өмнө нь “Бага алтан” гэдэг байсан оргилыг Хатан уул түүнээс хойд зүгт байгааг нь Хаан уул гэж нэрлэжээ. Ч.Голбоины багт аз таарсан гэж болно. Хамар давааны баруун хойд хэсэгт тэд Чингис хааны бөө нар ёслол үйлдэж их хааны сүнсэнд залбирдаг байсан овоо-газрыг олсон юм. Энэхүү овоо нь янз бүрийн чулуунаас бүтсэн дээшээгээ 15 метр, голч нь 50 метрийн хэмжээтэй пирамид хэлбэртэй байжээ. Урьд нь энэ газрыг битүү ой бүрхдэг байсан ч хэд хэдэн удаа хүчтэй түймэрт өртөн хоосорсон юм байна. Найман зууны турш монголчууд энэ газрыг Их хориг хэмээн нэрлэж энэ хэсэг газарт ан хийх газар хагалахыг хориглодог байсан юм. Эндээс Саяны нуруу алган дээр тавьсан мэт харагддаг ажээ. Дэлхийг байлдан дагуулагчийг нутаглуулахад маш тохиромжтой газар. Гэхдээ л Чингис хааны шарил хаана байгааг олсон хүн алга хэвээр байна. Ер нь Монголын ихэнх хаадын булш олдоогүй хэвээр байна.

== Гэр бүл ==
[[Файл:GENEALOGY.jpg|thumb|[[Б. Сумъяабаатар]], Чингисийн алтан ургийн үгийн бичиг ба гэрийн үеийн бичмэл, xуудас 720, ISBN 99929-5-552-X]]
=== Өвөг дээдэс ===

* Элэнц өвөг: [[Хабул хан]]
** Өвөг эцэг: [[Бартан баатар]]
** Эмээ: [[Барга|баргуд]] овгийн '''Сунигул үжин'''
*** Эцэг: [[Есүхэй|'''Есүхэй баатар''']]
*** Эх: [[олхонууд]] аймгийн [[Өэлүн үжин|'''Өэлүн үжин''']]

=== Ах дүүс ===
# [[Бэгтэр]] (төрсөн он 1163): [[Сочигэл|Сочигэл хатнаас]] төрсөн
# [[Хасар|Жочи Хасар]] (төрсөн он 1164)
# [[Бэлгүтэй]] (төрсөн он 1164): Сочигэл хатнаас төрсөн
#[[Хачиун|Хачиун алчи]] (төрсөн он 1166)
# [[Отчигин|Тэмүгэ отчигин]] (төрсөн он 1168)
# [[Тэмүлэн]] (төрсөн он 1171)

=== Хатад, татвар ===
Чингис хааны хатдын тоог түүхийн эх сурвалж бүрт өөр өөр бичсэн байдаг. [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] &quot;500 орчим эхнэр ба татвар эмстэй&quot;{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=203}} гэсэн бол [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] 40 орчим{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} нэрс дурдсан байдаг. Түүхэнд тэмдэглэснээр [[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Дай Сэцэн|Дай сэцний]] охин [[Бөртэ үжин|Бөртэ]], Увас Мэргидийн Дайр усуны охин [[Хулан хатан|Хулан]], Татарын Их Чэрэний охид [[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]], Хэрэйдийн [[Жаха Хамбу|Жаха хамбугийн]] охин [[Ибага бэхи]], Найманы '''Гүрбэсү хатан''', Тангудын Чага гүнж, Алтан улсын Цигуо гүнж, Бэхирэний '''Мөгэ хатан''' (Сүүлд Өгэдэй хааны хатан болсон) зэрэг 9 их бага хатдын нэрийг онцгойлон бичигдсэн байна. Энэ дундаас '''Бөртэ үжин''' бол Чингис хааны 4 хүү, 9 охиныг төрүүлсэн гэргий, төрийн их хатан байсан. Эдгээр олон хатдаас хамгийн алдартай нь Бөртэ, Хулан, Есүй, Есүгэн гэсэн дөрвөн хатан юм. Чингис хааны дөрвөн хатан бүр тус бүртээ захирсан орд, тодорхой тооны бага хатад, татвар эмс харъяалагдан амьдарч, өөрийн гэсэн бэлчээр нутагтай байсныг Чингис хааны дөрвөн их орд гэж нэрлэж байв. Юань улсын судрын 106-р дэвтэр дэхь &quot;Хатад, татварын илтгэл&quot; бүлэгт Чингис хааны дөрвөн их ордонд байсан нийт 40 орчим хатад, татварын нэрийг орд бүрээр нь ялган тэмдэглэжээ. 

==== Юань улсын судар дахь хатад, татвар эмс{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} ====
{{div col|colwidth=20em}}
'''Нэгдүгээр орд'''
# [[Хонгирад|Хонгирадын]] Дай сэцэний охин [[Бөртэ үжин|'''Бөртэ үжин''']]
# Хулухун хатан (忽魯渾皇后)
# Хөлигэ хатан (闊里桀皇后)
# Төгс хатан (脫忽思皇后)
# Тэмүлүн хатан (帖木倫皇后)
# Ринчинбал хатан (亦憐真八剌皇后)
# Буянхутуг (不顏渾禿皇后)
# Хушэнхай татвар (忽勝海妃子)

'''Хоёрдугаар орд'''
# [[Мэргид|Увас мэргидийн]] Дайр Усуны охин [[Хулан хатан|'''Хулан хатан''']]
# Харбажин хатан (哈兒八真皇后)
# Ихиржин хатан (亦乞剌真皇后)
# Тохучар хатан (脫忽茶兒皇后)
# Ижин татвар (也真妃子)
# Илихутуг татвар (也里忽禿妃子)
# Чажин татвар (察真妃子)
# Харжин татвар (哈剌真妃子)

'''Гуравдугаар орд'''
# [[Татар|Татарын]] Их Чэрэний охин [[Есүй|'''Есүй хатан''']]
# Хулухар хатан (忽魯哈剌皇后)
# Ашилун хатан (阿失倫皇后)
# Турхар хатан (禿兒哈剌皇后)
# Чар хатан (察兒皇后)
# Ашимиши хатан (阿昔迷失皇后)
# Өлзийхуту хатан (完者忽都皇后)
# Лавай татвар (剌伯妃子)
# Хурхудай татвар (渾魯忽歹妃子)
# Хулуху татвар (忽魯灰妃子)

'''Дөрөвдүгээр орд'''
# Татарын Их Чэрэний охин [[Есүгэн|'''Есүгэн хатан''']]
# Худахан хатан (忽答罕皇后)
# Хада хатан (哈答皇后)
# Үзэхүс хатан (斡者忽思皇后)
# Яньли хатан (燕里皇后)
# Туган татвар (禿干妃子)
# Өлзий татвар (完者妃子)
# Жинлян татвар (金蓮妃子)
# Өлзийтэй татвар (完者台妃子)
# Нулун татвар (奴倫妃子)
# Мажин татвар (卯真妃子)
# Суранхай татвар (鎖郎哈妃子)
# Бабу бэхи (八不別及妃子)

{{div col end}}

=== Үр хүүхэд ===
==== Хөвгүүд ====
# [[Зүчи]] хан
# [[Цагадай|Цагадай хан]] 
# [[Өгэдэй хаан]]
# [[Тулуй|Тулуй ноён]]
# [[Хүлгэн|Хүлгэн ноён]], Хулан хатнаас төрсөн
# [[Үрүчи]], овог тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн
# Журчидай, Найман аймгийн татвар эмээс төрсөн
# Харачар, Есүгэн хатнаас төрсөн&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Алтан товч|Лу.Алтан товч]]&lt;/ref&gt;
# Хархада, Есүгэн хатнаас төрсөн&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# Чахур, Есүгэн хатнаас төрсөн&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Харин [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] түүний нэрийг '''Жаур''' хэмээн бичихдээ [[Есүй|Есүй хатны]] хүү гэжээ.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=206}} Бага насандаа нас барсан.
# Уржахан, Татар аймгаас гаралтай татвар эмээс төрсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=206}}

==== Охид ====
# [[Хожин бэхи]]
# [[Сэцэйхэн бэхи]]
# [[Алага Бэхи]]
# [[Түмэлүн бэхи]]
# [[Алталун]], [[Бөртэ үжин]]гээс төрсөн. Олхонудын Тачу хүргэнд өгсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=205}}
# [[Алалтун бэхи]], нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=205}}
# Толай
# Ючибай гүнж, Лу.Алтан товчид Есүй хатнаас төрсөн гэжээ.

==Урлагийн бүтээлд==
===Баримтат кино===

===Уран сайхны кино===
Монголын түүхийн талаар хийгдсэн бүх гадаад кино монголын түүхийг үнэн бодитойгоор дүрслэлгүйгээр маш их гуйвуулж хийгдсэн байдаг. Жишээ нь монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас,  үс засалтыг буруу хийх, тухайн үеийн монгол соёл, зан заншилд байгаагүй зүйлийг дүрслэх г. м.

*''[[Genghis Khan (1950 Filipino Film)|Genghis Khan]]'', 1950 онд Филлипин улсад хийгдсэн. Кино найруулагч Мануель Конде.
*''Changez Khan'', 1957 онд Энэтхэг улсад бүтээсэн. Гол дүрд [[Кедар Капуур]]
*''Changez Khan'', 1958 онд Пакистан услад хийсэн.
*''[[The Conqueror (film)|The Conqueror]]'', 1956 онд бүтээсэн. Тэмүүжингийн дүрд Жон Уайнэ, Бөртэ хатны дүрд Сюзань Хэйвард тоглосон. 
*''[[Genghis Khan (1965 film)]]'' гол дүрд Омар Шариф.
*''[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]]'' 4 ангит киног Балжинням гуай найруулсан. 1990 онд хийгдсэн. Гол дүрд [[Агваанцэрэнгийн Энхтайван]].
*''[[Genghis Khan (1992 film)]]'' дүрүүдэд [[Ричард Тайсон]], [[Charlton Heston|Чарлтон Хэстон]], Пат Морита нар тоглосон.
*''[[Genghis Khan - A Proud Son Of Heaven (1998 film)]]'', Монгол хэлээр хийгдсэн. Англи хадмалтай гарч байсан.
*''[[Их төрийн голомт]]'', 2006 оны монгол кино
*''[[Тэнгэрийн андгай]]'', Монголын кино
*''[[Genghis Khan: To the Ends of the Earth and Sea]]'', Монгол-Японы хамтарсан &quot;Хөх чонийн үр сад&quot; төслийн дагуу 2007 онд хийгдсэн.  
*''[[Монгол (кино)|Монгол]]'', найруулагч [[Сергей Бодров|Сергей Бодровын]] 2007 онд хийсэн уг кино нь Академи Авардсын Шилдэг гадаад хэл дээрх кино шагналд өрсөлдөж байсан. 
*''[[Үхэж үл болно – Чингис хаан]]'', Найруулагч Эрдэнэбулган, гол дүрд [[Цэгмидийн Төмөрбаатар]] тоглосон.
*''By the Will of Genghis Khan'', 2009 онд Орос улсад хийгдсэн.

====Телевизийн олон ангит кинонууд ====
* ''[[Genghis Khan (TVB)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Television Broadcasts Limited|TVB]] сувгаас хийсэн цуврал. Гол дүрд Алекс Ман тоглосон.
* ''[[Genghis Khan (ATV)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Asia Television|ATV]] сувгийн цуврал. Уг киноны гол дүрд Тони Лю.
* ''[[Genghis Khan (2004 TV series)|Genghis Khan]]'', 2004 оны Өвөр Монгол, Хятадын кино.
Уг кино хятад төвийн үзлээр хийгдсэн байна. Монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг алдаатай дүрсэлжээ. Гол дүрд [[Батдоржийн Баасан]] тоглосон.

==Мөн үзэх== 
* [[Монголын түүх]]

==Цахим холбоос==
{{Commons|Category:Genghis Khan|Чингис хаан}}
* [http://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm mongolian-art.de:] ''Монголын нууц товчоо'', хандсан 2016-10-18
*[https://web.archive.org/web/20161009134434/http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%81+%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD mongol.undesten.mn:] Монгол үндэстний цахим нэвтэрхий толь: ''Чингис хаан'', хандсан 2016-10-18
* [http://www.layline.de/geschichte/Dschingis_0.html layline.de:] ''Монголын нууц товчоо'' (герман хэл дээр бүрэн эхээрээ), хандсан 2016-10-18
* [http://steppeasia.pagesperso-orange.fr/genealogie_gengis_khan.htm „Les conquêtes génétiques de Genghis Khan“] (франц хэлээр)
* [http://leeet.net/lib/books/chingishan_pokoritel_vselennoi/ Чингисхан - покоритель Вселенной]
* [http://www.rulit.net/books/chingishan-pokoritel-vselennoj-read-213129-1.html Чингисхан - покоритель Вселенной]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}
== Ном зүй ==
* {{Cite book |last=Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон ХХК |year=2003 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=95 |language=mn |ref={{harvid|МУ-ын ШУА|2003}}}}
* {{Cite book |last=Surenkhorloo |first=Ts |title=Рашид ад-Дин. Судрын чуулган: Нэгдүгээр боть |year=2002 |volume=1 |location=Улаанбаатар |language=mn}}
* {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan Shi |publisher=Zhonghua shuju |year=1976 |chapter= |location=Beijing |language=zh}}
* {{Cite book |last=Farale |first=Dominique |title=De Gengis Khan à Qoubilaï Khan |publisher=Economica |location=Paris |year=2003 |isbn=2-7178-4537-2}}
* {{Cite book |last=Hambis |first=Louis |title='Gengis Khan (= ''Que sais-je ?'' Band 1524) |publisher=Presses universitaires de France |location=Paris |year=1973}}
* {{Cite journal |last=Koller |first=Christian |title=Ein Feldherr als Identitätsstifter? Zum Vergangenheitskult in der postkommunistischen Mongolei |journal=Arbeitskreis Militärgeschichte. Newsletter |year=2008 |url= |pages=8-10 |volume=Jahrgang 31, Nr. 2}}
* {{Cite book |last=Leicht |first=Hans |title=Dschingis Khan. Sonderausgabe.: Eroberer. Stammesfürst. Vordenker |publisher=Patmos |location=Düsseldorf |year=2002 |ISBN=3-491-96050-9}}
* {{Cite book |last=Franklin |first=Mackenzie |title=Dschingis Khan |publisher=Scherz, Habel |location=Bern/ München, Darmstadt |year=1977 |ISBN=3-87179-179-2}}
* {{Cite book |last=Neumann-Hoditz |first=Reinhold |title=Dschingis Khan |publisher=Rowohlt |location=Reinbek |year=1985 |isbn=3-499-50345-X}}
* {{Cite book |last=Ratchnevsky |first=Paul |title=Genghis Khan – His Life and Legacy |publisher=Blackwell Publishers |location=Oxford |year=1993 |isbn=0-631-18949-1}}
* {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Gengis Khan et l’Empire Mongol |publisher=Gallimard |location=Paris |year=2002 |isbn=2-07-076556-3}}
* {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Histoire de l’Empire Mongol |publisher=Fayard |location=Paris |year=1993 |isbn=978-2-213-03164-4}}
* {{Cite book |last=Vladimirtsov |first=Boris Yakovlevich |title=The life of Chingis-Khan |publisher=Reissued, Blom |year=1930 |location=New York}}
* {[Cite book  |last=Weatherford |first=Jack |title=Genghis Khan and the Making of the Modern World |publisher=Three Rivers Press |location=New York |year=2004 |isbn=0-609-80964-4}}
* {{Cite book |last=Gudrun |first=Ziegler |title=Alexander Hogh: ''Die Mongolen, im Reich des Dschingis Khan'' |publisher=Theiss |location=Stuttgart |year=2005 |isbn=3-8062-1940-0}}
* {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=Чингисийн алтан ургийн угийн бичиг ба гэрийн уеийн бичмэл |pages=720 |year=2002 |isbn=99929-5-552-X}}
* {{Cite book |last=Nyamaa |first=L |title=HISTORIA MONGALORUM''&quot; Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, Монголчуудын түүх Плано Карпини |year=2006 |isbn=99929-2-214-1}}
* {{Cite book |last=Sumyabaatar |first= Baldandorj |title=Монголын нууц товчооны хэлбэр судлал |year=1997}}
* {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧООH иж судалгаа |year=2020 |isbn=978-9919-23-665-6}}
* {{Cite book |last=Dashtseden |first=T |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=Битпресс ХХК |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |language=латин галиг}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө         =[[Есүхэй баатар]]
|он           =1189-1206
|албан_тушаал =[[Монгол хаад#Хамаг Монголын ханлиг|Хамаг Монголын хан]]
|дараа        =Их Монгол Улсыг байгуулсан.
}}
{{Залгамжлал
|өмнө         =байхгүй 
|он           =1206-1227
|албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын Их Хаан]]&lt;br /&gt;Үндэслэгч
|дараа        =[[Өгэдэй хаан]]
}}
{{end}}

{{Navbox
| name      = Монголын эзэнт гүрний их хаад
| state     = {{{state&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}}
| title     = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]]
| bodyclass = hlist
|group1 = Их Монгол Улсын хаад
|list1 =
* [[Чингис хаан]]
* [[Толуй]] &lt;small&gt;(Төр баригч)&lt;/small&gt;
* [[Өгэдэй хаан]]
* [[Дөргөнэ]] &lt;small&gt;&lt;nowiki&gt;(Төр баригч)&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt;
* [[Гүюг хаан]]
* [[Огул Хаймыш]] &lt;small&gt;(Төр баригч)&lt;/small&gt;
* [[Мөнх хаан]]
* [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]]
|group2 = Их Юань улсын хаад
|list2 =
* [[Хубилай хаан]]
* [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]]
* [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]]
* [[Аюурбарбад хаан]]
* [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]]
* [[Есөнтөмөр хаан]]
* [[Аригиба хаан]]
* [[Төвтөмөр хаан]]
* [[Хүслэн хаан]]
* [[Ринчинбал хаан]]
* [[Тогоонтөмөр хаан]]
| below = 
}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Чингис хаан| ]]
[[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]]
[[Ангилал:Монголын их хаан]]
[[Ангилал:Монголын хаан]]
[[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Хиад боржигин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1162 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1227 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>p49e3rx7g8jessdmekaq2dlimyuh7sv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Далай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3248</id>
    <revision>
      <id>862128</id>
      <parentid>842722</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15942" sha1="cp0p6uljd6fvdb5na2hhppfjw99coji" xml:space="preserve">[[Файл:World ocean map.gif|thumb|240px|[[Дэлхий]]г хүрээлсэн усыг далай гэх ба дотроо хэд хэдэн хэсэгт хуваагдана. Дэлхийн далайнууд (&quot;''Гадаад далай''&quot; гэж нэрлэх нь бий) нь: [[Номхон далай]], [[Атлантын далай]], [[Энэтхэгийн далай]], [[Умард мөсөн далай]], Өмнөд мөсөн далай гэж хуваагдах боловч сүүлчийн хоёрыг нь өмнөх гуравт нь багтаах нь бий.]]
{{Хадмал
|монгол_бичиг =[[Зураг:Dalai.PNG]]
|кирилл_буриад =далай
|кирилл_монгол =далай
|кирилл_халимаг =дала
}}
'''Далай''' гэдэг нь [[Дэлхий]]н усан мандлын үндсэн хэсэг болох ихээхэн хэмжээний, өндөр давсжилттай [[ус]] юм. Ойролцоогоор [[Дэлхий]]н гадаргуугийн 71% буюу 361 сая км.кв талбай эзэлнэ. Энэхүү тасралтгүй үргэлжилсэн ус буюу далайг хэд хэдэн далай, мөн жижиг [[тэнгис]]үүдэд хуваадаг байна. Далайн талаас илүү хувь нь 3,000 [[метр]]ээс илүү гүнтэй, усны давсжилт нь 30 - 38 ппт-д (ppt) хэлбэлзэх ба дунджаар 35 ппт (3.5%) байна.

== Ерөнхий шинж ==
Дээр дурьдсан хэд хэдэн далайгаас бүрдэх, хоорондоо холбоотой өндөр давсжилттай усны биетыг бүгдийг нэгтгэн Дэлхийн далай эсвэл Гадаад далай гэж нэрлэнэ.&lt;ref&gt;&quot;{{Webarchiv|url=http://www.answers.com/Ocean#Encyclopedia |wayback=20110126035624 |text=Ocean |archiv-bot=2023-09-26 09:11:55 InternetArchiveBot }}&quot;. ''The Columbia Encyclopedia.'' 2002.  New York: Columbia University Press&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNAoO&quot;&gt;&quot;[http://www.oceansatlas.com/unatlas/about/physicalandchemicalproperties/background/seemore1.html Distribution of land and water on the planet]&quot;.  ''[http://www.oceansatlas.com/ UN Atlas of the Oceans]&lt;/ref&gt; Хоорондоо харьцангуй чөлөөтэй усан солилцоо хийдэг, тасралтгүй үргэлжилсэн Дэлхийн далай гэдэг энэ ойлголт нь [[далай судлал]]ын үндсэн тулгуур ойлголт болно. &lt;ref&gt;Spilhaus, Athelstan F.  1942 (Jul.).  &quot;Maps of the whole world ocean.&quot;  ''Geographical Review'' ([[American Geographical Society]]).  Vol. 32 (3): pp. 431-5.&lt;/ref&gt; [[Тив]], [[арал|арлуудын]] тогтолцоо (архипелаги) зэрэг нь Дэлхийн далайг хуваах үндсэн шалгуур болно. Дэлхийн далай нь [[Номхон далай]], [[Атлантын далай]], [[Энэтхэгийн далай]], [[Өмнөд мөсөн далай]] (уг далайг заримдаа Номхон, Атлантын, Энэтхэгийн далайн өмнөд хэсэг гэж үзэх нь бий),  ба [[Умард мөсөн далай]] (уг далайг мөн Атлантын далайн нэг тэнгис гэж тооцдог) гэсэн далайнуудад хуваагдана. Номхон далай ба Атлантын далайг [[Экватор|дэлхийн экваторын]] бүсээр хойд ба өмнөд гэж хуваадаг байна. Далайн жижгэвтэр хэсгийг [[тэнгис]], булан, тохой гэх мэтээр нэрлэнэ. [[Тив|Эх газар]] дээр, далайтай холбогдоогүй давсжилттай, жижиг хэмжээний усны биетүүд байх ба үүнийг тэнгис, [[нуур]] гэх мэтээр нэрлэнэ (Жишээлбэл, [[Арал тэнгис]], Их давст нуур зэрэг). Эдгээрийн заримыг тэнгис гэж нэрлэдэг боловч, үнэндээ давст нуур юм. 

Далай нь Дэлхийн гадаргуугийн ¾-ийг бүрхэх тул биомандалд их хэмжээгээр нөлөөлнө. Далайн усны ууршилт нь хур тунадсын эх үүсвэр ба улмаар энэ нь [[уур амьсгал]], салхины чиглэлд онцгой нөлөөтэй. 3 гаруй тэрбум жилийн өмнө далайд амьдрал үүссэн байна. 

== Физик шинж чанар ==
{{Template:Дэлхийн далайнууд}}
Дэлхийн далайн эзлэх талбай нь 361 сая кв. км&lt;ref name=encarta&gt;{{cite web | publisher = Encarta | title = The World's Oceans and Seas | url = http://encarta.msn.com/media_461547746/The_World%27s_Oceans_and_Seas.html | access-date = 2008-12-01 | archive-date = 2006-02-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060224072644/http://encarta.msn.com/media_461547746/The_World%27s_Oceans_and_Seas.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;, эзэлхүүн нь ойролцоогоор 1.3 тэрбум куб км.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Qadri | first = Syed | title =  Volume of Earth's Oceans | work = The Physics Factbook | year = 2003 | url = http://hypertextbook.com/facts/2001/SyedQadri.shtml | accessdate = 2007-06-07 }}&lt;/ref&gt;, дундаж гүн нь 3,790 метр болно.&lt;ref name=encarta /&gt; Далайн тэн хагасаас илүү нь 3,000 метрээс илүү гүн.&lt;ref name=&quot;UNAoO&quot; /&gt;  Дэлхийн гадаргуугийн 66%-ийг 200 метрээс илүү гүнтэй ус хучиж байдаг байна&lt;ref&gt;{{cite web | last = Drazen | first = Jeffrey C. | title = Deep-Sea Fishes | publisher = School of Ocean Earth Science and Technology, University of University of Hawai{{okina}}i at Mānoa | url = http://www.soest.hawaii.edu/oceanography/faculty/drazen/fishes.htm | accessdate = 2007-06-07 | archiveurl = https://archive.ph/20120524193114/http://www.soest.hawaii.edu/oceanography/faculty/drazen/fishes.htm | archivedate = 2012-05-24 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Энэ тоонд [[Каспийн тэнгис]] зэрэг далайтай холбогдоогүй тэнгисүүдийг тооцоогүй болно. 

Дэлхийн усан мандлын нийт масс нь 1.4 ∙ 10&lt;sup&gt;21&lt;/sup&gt; киллограмм, Дэлхийн нийт массын 0.023%-ыг эзлэнэ. Усан мандлын 2% нь цэвэр ус бөгөөд үлдэх хэсэг нь давстай ус (дийлэнх нь далайн ус)юм.
 
=== Өнгө ===
Тэнгэрийн хөх [[өнгө]] далайн усанд туссанаас далай цэнхэр өнгөтэй харагддаг гэж хүмүүс боддог байна. Ус нь цайвар цэнхэр өнгөтэй боловч ихээхэн хэмжээний ус байгаа тохиолдолд уг цэнхэр өнгийг харах боломжтой байдаг. Тэнгэрийн өнгө усны өнгөнд нөлөөлөх боловч, гол шалтгаан биш юм.&lt;ref&gt;[http://amasci.com/miscon/miscon4.html#watclr BAD PHYSICS: Misconceptions spread by K-6 Grade School Textbooks&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; Гол шалтгаан нь усны молекул [[нар]]ны гэрлийн улаан фотоныг шингээдэгтэй холбоотой байна.&lt;ref&gt;Braun, C. L. and Smirnov, S. N. (1993) {{Webarchiv|url=http://www.dartmouth.edu/~etrnsfer/water.htm |wayback=20190525162353 |text=Why is water blue? |archiv-bot=2023-09-26 09:11:55 InternetArchiveBot }} ''J. Chem. Edu.'' '''70''', 612.&lt;/ref&gt;

=== Туяарал ===
Усан цэргүүд, далайчид далайн ус гэрэлтэн туяардагийг тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Шөнийн цагт энэ үзэгдэл алсаас тод ажиглагдана. 2005 онд эрдэмтэд анх удаа энэ үзэгдлийг гэрэл зурагт буулган авсан ба&lt;ref&gt; [http://www.livescience.com/strangenews/051004_sea_glow.html Mystery Ocean Glow Confirmed in Satellite Photos], By Robert Roy Britt, LiveScience Managing Editor, October 4, 2005. &lt;/ref&gt; үүнийг биолюмнесценцийн үзэгдлээр тайлбарлаж байна.

== Судалгаа ==
[[Файл:Ocean gravity map.gif|right|thumb|350px|Далайн ёроолын онцлог. (1995, АНУ-ын Далай, агаар мандал судлалын байгууллага)]]

Далайн ёроол, усан доорхи орчны судалгаа хийх боломж орчин үед бүрдэж байна. Далайн хамгийн гүн хэсэг Номхон далайн [[Марианы хотгор]] юм. Гүн нь 10,923 метр хүрнэ.&lt;ref&gt;[http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html Ocean Studies - RAIN&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; Уг хотгорын судалгааг 1951 онд Английн &quot;Чалленжер II&quot; хөлгийнхөн хийсэн ба 1960 онд хоёр хүн жолоодсон &quot;Трести&quot; шумбагч (&quot;Trieste&quot;) хотгорын ёроолд хүрсэн байна. 

Далайн ёроолын ихэнх хэсэг судлагдаагүй, зураглагдаагүй байна. 1995 онд хийгдсэн геофизикийн хүндийн хүчний судалгаагааны үр дүнд Дэлхийн далайн 10 км-с их гүнтэй хотгоруудыг зурагласан байна.

== Уур амьсгалд нөлөөлөх нь ==
Далайн урсгал нь [[Дэлхий]]н [[уур амьсгал]]д гол нөлөө үзүүлнэ. Далайн ус нь дулаан болон хүйтэн агаар, хур тундасыг эх газрын эрэгт хүргэнэ. [[Антарктид]]ын циклт урсгал нь хэд хэдэн далайн усны урсгалыг уулзвар болно. Гольфстрим нь Карибын тэнгисээс эхлэн хойд мөсөн далай хүртэл явдаг далайн дулаан урсгал. Энэ урсгалын ачаар Европын орнууд чийглэг дулаан уур амьсгалтай байдаг. Пэругийн хүйтэн урсгал нь Өмнөд Америк тивд урсдаг урсгал. Энэ далайн хүйтэн урсгалаас болоод Атакамын цөл үүссэн. Халуун уу хүйтэн үү гэдгээс хамаараад цөл сэрүүн уур амьсгалтай эсвэл дулаан чийглэг уур амьсгалтай болдог байна. 

== Эдийн засгийн ач холбогдол ==
Далайн тээвэр нь дэлхийн худалдаанд гол үүрэг гүйцэтгэнэ. Үүнээс гадна далай нь хүнсний маш том эх үүсвэр юм. Үүний нэг жишээ нь загас агнуурын аж ахуй болно. Дэлхийн нийт худалдааны 80хувь нь далайгаар явагддаг.Дэлхийн эдийн засгийн ноён нуруу гэж хэлж болно. Олон орнууд далайгаас хоол тэжээлээ олдог тэдгээр улсуудад эдийн засгийн болон аюулгүй байдалтай нь холбоотой. 

== Мөн үзэх ==
* [[Атлантын далай]]
* [[Номхон далай]]
* [[Умард мөсөн далай]]
* [[Өмнөд мөсөн далай]]
* [[Энэтхэгийн далай]]
* [[Далай судлал]]
* [[Тэнгис]]
* [[Ус]]

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;
* Matthias Tomczak and J. Stuart Godfrey. 2003. ''Regional Oceanography: an Introduction''. (see [https://web.archive.org/web/20070630202249/http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/regoc/ the site])
* &quot;[http://www.oceansatlas.com/unatlas/about/howoceanswereformed2/originsofoceans/originofocean2jte.html Origins of the oceans and continents]&quot;. ''[http://www.oceansatlas.com/ UN Atlas of the Oceans].''

== Гадаад холбоос ==
* [http://www.oceanexplorer.noaa.gov/ Ocean Explorer] - An educational and reference resource from NOAA
* [http://www.whoi.edu/imageOfDay.do Oceanography Image of the Day] - from the [[Woods Hole Oceanographic Institution]]
* [http://oceanmotion.org/ Ocean Motion] - Educational reference and data resource from NASA
* [https://web.archive.org/web/20081221021603/http://nosdataexplorer.noaa.gov/nosdataexplorer/ NOS Data Explorer] - A portal to obtain NOAA National Ocean Service data
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4033555.stm Science taps into ocean secrets]
* [https://web.archive.org/web/20150209191609/http://www.palomar.edu/oceanography/salty_ocean.htm Why is the ocean salty?]
* [http://ioc.unesco.org/ Intergovernmental Oceanographic Commission]
* [http://oceana.org Oceana - Protecting the World's Oceans]
* [https://web.archive.org/web/20071231201143/http://www.coreocean.org/ CORE - Consortium for Oceanographic Research and Education]
* [http://www.nopp.org/ NOPP - National Oceanographic Partnership Program]
* [http://www.nosb.org/ NOSB - National Ocean Sciences Bowl]
* [http://www.coml.org/ CoML - Census of Marine Life]
* [http://www.thew2o.net World Ocean Observatory]
* [https://web.archive.org/web/20080906210147/http://oceans.greenpeace.org/ Greenpeace Defending our Oceans]
* [http://www.motherjones.com/news/featurex/2006/03/oceans_index.html The Last Days of the Ocean, a ''Mother Jones'' special report on the state of the ocean]
* [http://www.theoceanproject.org The Ocean Project] 
* [http://www.oceanvoyager.org Ocean Voyager], a five-part journey to save the seas, created by ''Mother Jones'' magazine
* [http://www.oceanconservancy.org/ The Ocean Conservancy] - Advocates for Wild, Healthy Oceans
* [https://web.archive.org/web/20071225143109/http://dapper.pmel.noaa.gov/dchart/ NOAA DChart ] - Plot and download ocean data from your browser or Google Earth
* [https://web.archive.org/web/20190601020838/http://www.oceansatlas.org/ UN Atlas of the Oceans]
* [https://web.archive.org/web/20071213022515/http://www.fisheries.org/afs/ American Fisheries Society]
* [https://web.archive.org/web/20061216040812/http://www.cousteau.org/en/ Cousteau Society]
* [https://web.archive.org/web/20071216151139/http://meriresearch.org/ Marine Environmental Research Institute]
* [http://www.nmfs.noaa.gov/ NOAA National Fisheries]
* [http://www.oceanservice.noaa.gov/ NOAA National Ocean Service]
* [https://web.archive.org/web/20150304202223/http://www.oceanalliance.org/ Ocean Alliance]
* [https://web.archive.org/web/20071012232833/http://www.oceanfutures.org/ Ocean Futures Society]
* [https://web.archive.org/web/20080818155637/http://www.ocean.us/ National Office for Integrated and Sustained Ocean Observations]
* [https://web.archive.org/web/20060813121524/http://www.onefish.org/global/index.jsp One Fish]
* [https://web.archive.org/web/20090105232348/http://blueocean.org/ Blue Ocean Institute]
* [http://www.seastheday.org ''Seas the Day'']
* [https://web.archive.org/web/20070807001000/http://www.sfu.ca/coastalstudies/changingcurrents.htm Changing Currents: Charting a Course of Action for the Future of Oceans]
* [http://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/oceans/index.shtml Shuttle Views the Earth: Oceans from Space]
* [https://web.archive.org/web/20080516052940/http://www.worldoceanday.org/ World Ocean Day - Celebrate our World's Ocean!]

[[Ангилал:Далай| ]]
[[Ангилал:Далай тэнгис судлал]]</text>
      <sha1>cp0p6uljd6fvdb5na2hhppfjw99coji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Афганистан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4547</id>
    <revision>
      <id>862091</id>
      <parentid>856104</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T03:33:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46595" sha1="6l036m5pytqhdr35xu4agza3a8p1wai" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Афганистаны Исламын Эмират Улс&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠠᠹᠭᠠᠨᠢᠰᠲ᠋ᠠᠨ ᠤ᠋&lt;/br&gt;ᠢᠰᠯᠠᠮ ᠤ᠋ᠨ&lt;/br&gt;ᠡᠮᠢᠷᠠᠲ ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}&lt;/span&gt;
| common_name            = Афганистан
| native_name            = {{unbulleted list|{{native name|ps|د افغانستان اسلامي امارت|italic=no}}&lt;br /&gt;{{small|{{transliteration|ps|Də Afġānistān Islāmī Imārat}}}}|{{native name|prs|امارت اسلامی افغانستان|italic=no}}&lt;br /&gt;{{small|{{transliteration|prs|Imārat-i Islāmī-yi Afghānistān}}}}}}
| image_flag             = Flag of Taliban.svg
| flag_type              = [[Афганистаны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg
| alt_coat               = Coat of Arms of the Islamic Emirate&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 |title=Archived copy |access-date=17 September 2021 |archive-date=3 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603201955/http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| symbol_type            = [[Афганистаны төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = {{lang|ar|لا إله إلا الله، محمد رسول الله}}&lt;br/&gt;{{transl|ar|Lā ʾilāha ʾillā llāh, Muhammadun rasūlu llāh}}&lt;br/&gt;
&quot;[[Ислам дахь бурхан|Аллахаас]] өөр бурхан байхгүй; [[Мухаммед]] бол Аллахын элч.&quot; (''[[Шахада]]'')
| national_anthem        = {{lang|ps|دا د باتورانو کور}}&lt;br /&gt;{{transliteration|ps|Dā Də Bātorāno Kor}}&lt;br /&gt;&quot;[[Афганистаны төрийн дуулал|Энэ нь эр зоригтнуудын гэр юм]]&quot;&lt;ref name=&quot;Tharoor&quot;&gt;{{Cite news|last=Tharoor|first=Ishaan|date=19 June 2013|title=The Taliban's Qatar Office: Are Prospects for Peace Already Doomed?|magazine=Time|url=https://world.time.com/2013/06/19/the-talibans-qatar-office-are-prospects-for-peace-already-doomed/|access-date=19 August 2021|issn=0040-781X|archive-date=19 Наймдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819021327/https://world.time.com/2013/06/19/the-talibans-qatar-office-are-prospects-for-peace-already-doomed/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{parabr}} 
| image_map              = {{switcher|[[File:Afghanistan (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг дэх Афганистан|[[File:Afghanistan - Location Map (2013) - AFG - UNOCHA.svg|upright=1.15|frameless]]|Афганистаны газрын зураг}}
| capital                = [[Кабул]]
| coordinates            = {{Coord|34|31|N|69|11|E|region:AF_source:geonames|display=inline,title}}&lt;ref&gt;[{{geonameslink|gnid=1149361|name=islamic-republic-of-afghanistan}} Islamic Republic of Afghanistan] in [{{geonamesabout}} Geonames.org (CC BY)]&lt;/ref&gt;
| largest_city           = Кабул
| official_languages     = {{hlist|[[Паштун хэл]]|[[Дари хэл]]}}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
 | 42% [[Паштунууд]]
 | 27% [[Тажикууд]]
 | {{figure space}}9% [[Хазара]]
 | {{figure space}}9% [[Узбекчүүд]]
 | {{figure space}}4% [[Аймак]]
 | {{figure space}}3% [[Туркменчүүд]]
 | {{figure space}}2% [[Балуч ястан|Балуч]]
 | {{figure space}}4% [[Афганистан дахь угсаатны бүлгүүд|Бусад]]
 }}
| ethnic_groups_ref      = {{Efn|Афганистанд сүүлийн хүн амын тооллого 1979 онд явагдсан, ба бүтэн явагдаагүй юм. Улсад [[Афганистаны мөргөлдөөн (1978–одоо үе)|явагдаж буй мөргөлдөөний]] улмаас тэр үеэс албан ёсны хүн амын тооллого явагдаагүй юм.&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://afghanistan.unfpa.org/en/node/15230|title = Population Matters|date = 3 March 2016|access-date = 12 Дөрөвдүгээр сар 2023|archive-date = 16 Наймдугаар сар 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210816021136/https://afghanistan.unfpa.org/en/node/15230|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/afghanistans-ethnic-mosaic/articleshow/85552093.cms
| title=Afghanistan's ethnic mosaic| author=timesofindia| website=[[The Times of India]]| date= 23 August 2021| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web | url=https://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population
| title=&quot;Afghanistan Population 2021&quot;| author=World Population Review| date= 19 September 2021| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.statista.com/statistics/1258799/afghanistan-share-of-population-by-ethnic-group/
| title=Distribution of Afghan population by ethnic group 2020| author=statista.com| date= 20 August 2021| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghan-ethnic-groups-brief-investigation
| title=Afghan Ethnic Groups: A Brief Investigation| author=reliefweb.int| date= 14 August 2011| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups_year     = 2019 албан бус тооцоо
| religion               = {{unbulleted list
 | 99.7% [[Афганистан дахь Ислам|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])
 | 0.3% [[Афганистаны хүн ам#Шашин|Бусад]]
 }}
| religion_year          = 2009
| demonym                = [[Афганчууд]]&lt;ref name=&quot;Constitution of Afghanistan&quot;&gt;{{cite web|title=Constitution of Afghanistan|url=https://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/|year=2004|access-date=16 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920112856/http://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/|archive-date=20 September 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Afghan {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary |publisher=the Cambridge English Dictionary |isbn=9781107660151 |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/afghan }}&lt;/ref&gt;
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[тоталитаризм|тоталитар]]&lt;ref&gt;*{{cite journal |last1=Sakhi |first1=Nilofar |title=The Taliban Takeover in Afghanistan and Security Paradox |journal=Journal of Asian Security and International Affairs |date=December 2022 |volume=9 |issue=3 |pages=383–401 |doi=10.1177/23477970221130882 |s2cid=253945821 |quote=Afghanistan is now controlled by a militant group that operates out of a totalitarian ideology.}}
*{{cite web |last1=Madadi |first1=Sayed |title=Dysfunctional centralization and growing fragility under Taliban rule |url=https://www.mei.edu/publications/dysfunctional-centralization-and-growing-fragility-under-taliban-rule |website=[[Middle East Institute]] |access-date=28 November 2022 |date=6 September 2022 |quote=In other words, the centralized political and governance institutions of the former republic were unaccountable enough that they now comfortably accommodate the totalitarian objectives of the Taliban without giving the people any chance to resist peacefully. }}
*{{cite web |last1=Sadr |first1=Omar |title=Afghanistan's Public Intellectuals Fail to Denounce the Taliban |url=https://www.fairobserver.com/region/central_south_asia/omar-sadr-afghanistan-taliban-rule-totalitarianism-human-rights-news-2441/ |website=Fair Observer |access-date=28 November 2022 |date=23 March 2022 |quote=The Taliban government currently installed in Afghanistan is not simply another dictatorship. By all standards, it is a totalitarian regime. }}
*{{cite web |title=Dismantlement of the Taliban regime is the only way forward for Afghanistan |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/southasiasource/dismantlement-of-the-taliban-regime-is-the-only-way-forward-for-afghanistan/ |website=[[Atlantic Council]] |access-date=28 November 2022 |date=8 September 2022 |quote=As with any other ideological movement, the Taliban's Islamic government is transformative and totalitarian in nature. }}
*{{cite web |last1=Akbari |first1=Farkhondeh |title=The Risks Facing Hazaras in Taliban-ruled Afghanistan |url=https://extremism.gwu.edu/risks-facing-hazaras-taliban-ruled-afghanistan |website=[[George Washington University]] |access-date=28 November 2022 |date=7 March 2022 |quote=In the Taliban's totalitarian Islamic Emirate of Afghanistan, there is no meaningful political inclusivity or representation for Hazaras at any level. |archive-date=14 Нэгдүгээр сар 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114164914/https://extremism.gwu.edu/risks-facing-hazaras-taliban-ruled-afghanistan |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[түр засгийн газар|түр]] [[теократ]] [[Исламын улс|исламын]] [[эмират]]&lt;!--Non-monarchical emirate--&gt;&lt;ref&gt;
*{{cite news |last1=Choi |first1=Joseph |title=EU: Provisional Taliban government does not fulfill promises |url=https://thehill.com/policy/international/571292-eu-provisional-taliban-government-does-not-fulfill-promises |access-date=18 March 2022 |work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]] |date=8 September 2021}}
*{{cite news |last1=Bezhan |first1=Frud |title=Key Figures In The Taliban's New Theocratic Government |url=https://gandhara.rferl.org/a/afghanistan-taliban-government-figures/31448372.html |access-date=6 February 2022 |work=[[Radio Farda]] |publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |date=7 September 2021}}
*{{cite news |last1=George |first1=Susannah |title=Inside the Taliban campaign to forge a religious emirate |url=https://www.washingtonpost.com/world/interactive/2023/afghanistan-taliban-islamic-law-rights/ |access-date=19 February 2023 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=18 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gul |first1=Ayaz |title=Taliban Say They Will Use Parts of Monarchy Constitution to Run Afghanistan for Now |url=https://www.voanews.com/a/taliban-say-they-will-use-parts-of-monarchy-constitution-to-run-afghanistan-for-now/6248880.html |access-date=21 October 2022 |work=[[Voice of America]] |date=28 September 2021 |location=[[Islamabad, Pakistan]] |quote=The Taliban said Tuesday they plan to temporarily enact articles from Afghanistan’s 1964 constitution that are 'not in conflict with Islamic Sharia (law)' to govern the country.}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1          = [[Афганистаны дээд удирдагч|Дээд удирдагч]]
| leader_name1           = {{nowrap|[[Хибатулла Ахунзада]]}}
| leader_title2          = [[Афганистан Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Хасан Ахунд]] ([[Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгч|үүрэг гүйцэтгэгч]])
| leader_title3          = [[Афганистаны Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]
| leader_name3           = [[Абдул Хаким Исхакзай]]
| legislature            = [[Афганистаны Удирдах Зөвлөл|Удирдах Зөвлөл]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan's Taliban ruler faces rare internal criticism, revealing divisions |url=https://www.cbsnews.com/news/afghanistan-taliban-divisions-supreme-leader-akhundzada-rare-criticism/ |access-date=19 February 2023 |work=[[CBS News]] |date=17 February 2023 |quote=Its commanders and politicians take their orders from a powerful leadership council based not in the capital of Kabul, but in the Taliban's traditional homeland of Kandahar, in southern Afghanistan.}}&lt;/ref&gt;
| sovereignty_type       = [[Афганистаны Түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Хотак гүрэн]]
| established_date1      = [[Мир Вайс|1709]]–[[Кандахарын бүслэлт|1738]]
| established_event2     = {{nowrap|[[Дурраны эзэнт гүрэн]]}}
| established_date2      = 1747–1823
| established_event3     = [[Афганистаны Эмират|Эмират]]
| established_date3      = 1823–1839
| established_event4     = [[Дурраны эзэнт гүрэн|Дурраны хаант улсын сэргэлт]]
| established_date4      = [[Анхны Англи-Афганистаны дайн|1839–1842]]
| established_event5     = [[Афганистаны Эмират|Эмиратын сэргэлт]]
| established_date5      = [[Анхны Англи-Афганистаны дайн|1842–1926]]
| established_event6     = [[Дост Мухаммед Хан|Дост Мухаммед Хан Афганистаныг нэгтгэв]]
| established_date6      = [[1862-1863 оны Хератын аян дайн|1863 оны 5 сарын 27]]
| established_event7     = [[Гандамакын гэрээ|Англи-Афганистаны гэрээ]]
| established_date7      = [[Хоёрдугаар Англи-Афганистаны дайн|1879 оны 5 сарын 26]]
| established_event8     = [[Гуравдугаар Англи-Афганистаны дайн|Тусгаар тогтнол]]
| established_date8      = [[Афганистаны Тусгаар Тогтнолын Өдөр|1919 оны 8 сарын 19]]
| established_event9     = [[Афганистаны хаант улс|Хаант улс]]
| established_date9      = 1926 оны 6 сарын 9
| established_event10    = [[Бүгд Найрамдах Афганистан Улс (1973–1978)|Бүгд найрамдах улс]]
| established_date10     = [[1973 оны Афганистаны төрийн эргэлт|1973 оны 7 сарын 17]]
| established_event11    = [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Афганистан Улс|Ардчилсан Бүгд найрамдах улс]]
| established_date11     = [[Саурын хувьсгал|1978 оны 8 сарын 27-28]]
| established_event12    = [[Афганистаны Исламын улс|Исламын улс]]
| established_date12     = 1992 оны 4 сарын 28
| established_event13    = [[Афганистаны Исламын Эмират Улс (1996–2001)|Исламын Эмират Улс]]
| established_date13     = 1996 оны 9 сарын 27
| established_event14    = [[Исламын Бүгд Найрамдах Афганистан Улс|Исламын Бүгд Найрамдах Улс]]
| established_date14     = 2004 оны 1 сарын 26
| established_event15    = [[Кабулын уналт (2021)|Исламын Эмиратын сэргэлт]]
| established_date15     = 2021 оны 8 сарын 15
| area_km2               = 652,867&lt;ref&gt;Central Statistics Office Afghanistan&lt;/ref&gt;
| area_rank              = 40
| area_sq_mi             = 252,072
| percent_water          = бага
| population_estimate    = 38,346,720&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=24 September 2022|year=2022}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 37
| population_density_km2 = 48.08
| population_density_sq_mi = 119
| population_density_rank = 174
| GDP_PPP                = $72.911&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=63&amp;pr.y=8&amp;sy=2018&amp;ey=2023&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Afghanistan |publisher=International Monetary Fund |access-date=14 November 2018}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2018
| GDP_PPP_rank           = 96
| GDP_PPP_per_capita     = $2,024&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 169
| GDP_nominal            = $21.657&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2018
| GDP_nominal_rank       = 111
| GDP_nominal_per_capita = $493&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 177
| HDI                    = 0.478&lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --&gt;
| HDI_change             = decrease&lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2021/2022: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World|date=2022|publisher=[[United Nations Development Programme]]|pages=284|isbn=9789211264517|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|access-date=24 September 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNHDRDiff&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|access-date=16 December 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 180
| currency               = [[Афгани]] ({{lang|prs|افغانی}})
| currency_code          = AFN
| time_zone              = [[Афганистаны Цаг]]
| utc_offset             = +4:30&lt;br /&gt;[[Исламын хуанли|Сарны хуанли]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-03-26 |title=Taliban Changes Solar Year to Hijri Lunar Calendar |url=https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ |access-date=2022-09-04 |work=Hasht-e Subh Daily |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220904224713/https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ |archive-date=4 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| DST_note               = 
| drives_on              = баруун
| calling_code           = [[Афганистан дахь утасны дугаар|+93]]
| cctld                  = [[.af]]&lt;br /&gt;[[افغانستان.]]
| status                 = [[Афганистаны Исламын Эмират улсыг хүлээн зөвшөөрөл|Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй засгийн газар]] доорх [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд|НҮБ-ын гишүүн улс]] 
| today                  = 
}}

'''Афганистан''' ({{mongolUnicode|ᠠᠹᠭᠠᠨᠢᠰᠲ᠋ᠠᠨ ᠣᠯᠣᠰ|h}}) ([[Перс хэл|персээр]] افغانستان‎; [[Паштун хэл|паштунаар]] Afġānistān‎), албан ёсны нэр нь '''Афганистаны Исламын Эмират Улс''' (товчлол '''АИЭУ''') . [[Ази]] тивийн [[Төв Ази|төв]], [[Өмнөд Ази|өмнөд]] хэсэгт [[далайд гарцгүй орон|далайгаас зайдуу]] оршдог [[орон]], 1946 онд [[НҮБ]]-д гишүүнээр элссэн. 2016 оны байдлаар 33 сая хүн амтай гэж тоологдсон.

== Нэр ==
[[Зураг:Afghan_royal_soldiers_of_the_Durrani_Empire.jpg|thumb|left|100px|19-р зууны англи ном]]
Афганистан гэх үгийг үгчлэн орчуулбал ''«Афганчуудын Улс»'' гэсэн үг юм. 3-р зууны Сасаны улсын бичигт «Абган» хэмээн тэмдэглэгдсэн нь хамгийн эртний сурвалж болж байна. 6-р зуунд Энэтхэгийн одон орончийн тэмдэглэлд «Авагана» (अवगाण) гэжээ. 10-р зуунд араб үсгээр «Афган» болон бичигдсэн. 

«Афган» гэж үг уг нь тухайн нутагтаа «[[паштун]]» үндэстнийг заасан ижил утгатай үг мөн гэдэг. Харин 1964 оны Афган улсын үндсэн хуулиар улсын бүх иргэнийг заана гэж тодорхойлжээ.

2021 онд [[Талибан]]чууд Кабулыг булаан авахаас өмнө тус улсыг '''Исламын Бүгд Найрамдах Афганистан Улс''' (товчлол ИБНАУ) гэж нэрлэдэг байсан бол одоо '''Афганистаны Исламын Эмират Улс''' гэж нэрлэдэг.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.olloo.mn/n/80052.html |wayback=20221009115859 |text=ТАЛИБАНЧУУД 20 ЖИЛИЙН ДАРАА АФГАНИСТАНД ДАХИН НОЁРХЛОО ТОГТООВ. |archiv-bot=2024-04-23 04:07:18 InternetArchiveBot }} Оллоо Хувьцаат Компани. Retrieved 2021-08-18&lt;/ref&gt; Монголчууд &quot;Апган&quot; гэж нэрлэдэг байна.

== Газар зүй ==
[[Зураг:Afghan_topo_en.jpg|thumb|left|200px|Физик газар зүйн зураг]]
[[Зураг:Mountains_in_Afghanistan.JPG|thumb|left|200px|Цастай [[Хиндүкүш]]]]
[[Зураг:Scenic_view_in_western_Afghanistan-2011.jpg|thumb|left|200px|Өрнөд нутгийн үзэмж]]
Афган орон 647,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Сомали]]гаас том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|43-р том]] орон болно. 
=== Байрлал ===
Хойд өргөргийн 29° — 39°, зүүн уртрагийн 60° — 75° дотор [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Өмнө Ази]]д хамааран байна.

Дорно өмнөд талаараа [[Пакистан]]тай 2670 км, өрнөд талаараа [[Иран]]тай 921 км, умард талаараа [[Туркменистан]]тай 804 км, [[Узбекистан]]тай 144 км, [[Иран]]тай 921 км, [[Тажикистан]]тай 1357 км, дорно умард талаараа [[Хятад]]тай 91 км газар хиллэдэг [[Далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй орон]]. Хилийн нийт урт — 5530 км. 

=== Газрын тогтоц ===
Афганы газар нутгийн 80% уулархаг муж байна. Хойд зүгийн нам доор газар ([[Бактрын хотгор]]), төвийн уулархаг орон ([[Хазаражат]], Хиндүкүш), баруун өмнөд нутгийн тэгш өндөрлөг ([[Систаны хотгор]]) гэж үндсэн гурван тогтоц байна. [[Хиндүкүш]] уулын нуруу зүүн хойноос баруун урагш тогтсон. Хамгийн өндөр цэг нь [[Ношак]] оргил (7492 м). Мөн Баба, Баян, Шефид-Кух зэрэг өндөр уул байна. Хиндүкүш нь зүүн зүгт [[Памир]], [[Хималай]]тай холбогдоно. Тэр дунд [[Вахан]]аар давж Хятад руу гардаг.

=== Усны зүй ===
Афганы гол мөрд ихэвчлэн төв нутгийн уулнаас эх авч гадаад орон луу урсдаг. Цөл дундах нуур, баян бүрд таарна. Афганаар дайрдаг хамгийн урт мөрөн бол [[Амударья]] (2661 км) юм. [[Кундуз гол]] түүнд цутгана. Баруун урд нутгаар [[Хилманд]] гол урсана. Аргандаб түүнд цутгана. Баба уулнаас эх авсан [[Кабул гол]] Инд мөрөнд цутгана.

=== Ашигт малтмал ===
Афган төмрийн хүдэр, алт, хром, хар тугалга, зэс, үнэт чулууны нөөцтэй. Нөөцийн хэмжээ ихэвчлэн тогтоогдоогүй. Мөн давс, хүхэрээр баян. Шибирганд шатдаг хийн үлэмж нөөцтэй (136 млрд куб.м).

== Хүн ам зүй ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:left; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|+ 
! style=&quot;width:160px;&quot;| Яс үндэс  !! Хувь
|-
| [[Паштун үндэстэн]] || 42%
|-
| [[Тажикууд|Тажик үндэстэн]] || 27%
|-
| [[Хазара үндэстэн]] || 9%
|-
| [[Узбек үндэстэн]] || 9%
|-
| [[Аймак ястан]] || 4%
|-
| [[Туркмен үндэстэн]] || 3%
|-
| [[Балуч ястан]] || 2%
|-
| бусад ард түмэн || 4 %
|}
{{bar box
|title=Афганистаны шашин шүтлэг
|float=right
|bars=
{{bar percent|[[ислам]]|green|99}}
{{bar percent|бусад|violet|1}}
}}

{{bar box
|float = right
|title = Афганистаны хэл аялгуу
|bars =
{{bar percent|[[перс хэл]] (дари)|DarkSlateGray|50}}
{{bar percent|[[паштун хэл]]|DarkSlateGray|35}}
{{bar percent|[[узбек хэл|узбек]], [[туркмен хэл|туркмен]]|DarkSlateGray|11}}
{{bar percent|бусад 30 гаруй |DarkSlateGray|4}}
}}
Афганистан улс 2015 онд 32,564,342 хүнтэй ([[улс орнуудын хүн амын тоо|дэлхийд 40-р олон]]) байв. 42 хувь нь 0–14 насны багачууд, 55% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан,  2 хувь нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын нягт — 43.5 хүн/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, жилийн өсөлт — 2.3 хувь, дундаж наслалт — 60 жил, хүйсийн харьцаа — 1.05 эр/эм, хотжилт — 24 хувь.

[[Зураг:Pashtuns.jpg|thumb|left|200px|Паштун нутгийн хүүхдүүд]]
[[Зураг:Languages_of_afghanistan-provinces.jpg|thumb|right|200px|Афганистаны хэлний газрын зураг]]
=== Ард түмэн ===
Афганистан бол олон үндэстэн ястны орон. Хүн амын олонх нь иран угсаатан байна. Үүнд паштун хэлээр хэлэлцдэг [[паштун үндэстэн]] (42%), дари перс хэлээр хэлэлцдэг [[тажикууд|тажик]] (27%), [[Узбекчүүд|узбек]] (9%), [[хазара]] (4%) багтана. Мөн түрэг угсааны [[Аймак]], [[туркмен үндэстэн|туркмен]] болон янз бүр угсааны нуристан, пашай, араб зэрэг цөөн тоот ард түмэн амьдардаг.

=== Хэл, шашин ===
[[Паштун хэл|Паштун]] (иран төрлийн хэл), [[перс хэл|дари]] (иран төрлийн перс хэлний нэг янз) гэсэн хоёр албан ёсны хэлтэй. Дари перс хэлээр голчлон тажик, хазара хүмүүс хэлэлцэнэ. Паштун хэлээр Хиндүкүш уулын өврөөр хэлэлцэнэ. Хойд нутгаар түрэг төрлийн узбек, туркмен хэлтэн байна.

Афганистаны ард түмний 99.7% [[ислам]] шашныг шүтнэ. 80-90% суннит, 7-19% шийт дэгийг дагадаг. Сикх, хиндү, зороастр, христ шүтлэг цөөн хувьд байна.

=== Хот суурин ===
{{Гол|Афганистаны хотын жагсаалт}}
[[Зураг:2011_SCF_Kabul-3.jpg|thumb|right|200px|Афганистаны хотын залуус]]
{{double image|left|Section of Kabul in October 2011.jpg|200|Mazar-e sharif - Steve Evans.jpg|150|Зургийн зүүн талд [[Кабул]], баруун  талд [[Мазар-и-Шариф]]}}
{{double image|left|Aerial photograph of Kandahar Province in 2011.jpg|160|View of Herat in 2009.jpg|190|Зургийн зүүн гар талд [[Кандахар]], баруун гар талд [[Херат]]}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;#ececec&quot;
! №
! Нэр [өргөлтөт дуудлага]
! Өөр нэр
! Хүн амын тоо
|-
|1
|colspan=&quot;2&quot; | [[Кабул]] [кабуул]
|align=center|3,289,000 &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Population%20of%20Kabul%20City%20by%20District%20and%20Sex.pdf |title=Population of Kabul City by District and Sex 2012-13 |access-date=2013-10-07 |archive-date=2013-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131228091845/http://cso.gov.af/Content/files/Population%20of%20Kabul%20City%20by%20District%20and%20Sex.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|2
|[[Кандахар]] [кандахаар]
|Кандагар
|align=center|491,500 &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Kandahar(1).pdf |title=Settled Population of Kandahar province by Civil Division, Urban, Rural and Sex-2012-13 |access-date=2013-10-07 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203004/http://cso.gov.af/Content/files/Kandahar(1).pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|3
|[[Херат|Херат]] [хераат]
|Герат 
|align=center|436,300 &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Herat(1).pdf |title=Archive copy |access-date=2013-10-07 |archive-date=2015-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023063038/http://cso.gov.af/Content/files/Herat(1).pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|4
|colspan=&quot;2&quot; | [[Мазар-и-Шариф]] [мазаар-и-шарийф]
|align=center|368,100 &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Balkh(1).pdf |title=Archive copy |access-date=2013-10-07 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304022726/http://cso.gov.af/Content/files/Balkh(1).pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|5
|colspan=&quot;2&quot; | [[Кундуз]] [кундууз]
|align=center|304,600 &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Kunduz(1).pdf |title=Archive copy |access-date=2013-10-07 |archive-date=2014-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129014727/http://cso.gov.af/Content/files/Kunduz(1).pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|6
|colspan=&quot;2&quot; | [[Талукан]] [талукаан]
|align=center|219,000 &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Takhar(1).pdf |title=Archive copy |access-date=2013-10-07 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303194415/http://cso.gov.af/Content/files/Takhar(1).pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|7
|[[Желалабад]] [желал-абаад]
|Жалалабад
|align=center|206,500 &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Nangarhar(1).pdf |title=Archive copy |access-date=2013-10-07 |archive-date=2018-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181123155117/http://cso.gov.af/Content/files/nangarhar(1).pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|8
|colspan=&quot;2&quot; | [[Пули-Хумри]] [пуули-хумрий]
|align=center|203,600 &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Baghlan(1).pdf |title=Archive copy |access-date=2013-10-07 |archive-date=2014-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226170812/http://cso.gov.af/Content/files/Baghlan(1).pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|9
|colspan=&quot;2&quot; | [[Чарикар]]
|align=center|171,200 &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Parwan(1).pdf |title=Archive copy |access-date=2013-10-07 |archive-date=2013-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216002435/http://cso.gov.af/Content/files/Parwan(1).pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|10
|colspan=&quot;2&quot; | [[Шибарган]]
|align=center|161,700 &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Jawzjan(1).pdf |title=Archive copy |access-date=2013-10-07 |archive-date=2014-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226090237/http://cso.gov.af/Content/files/Jawzjan(1).pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|11
|colspan=&quot;2&quot; | [[Газни]] 
|align=center|157,600 &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Ghazni(1).pdf |title=Archive copy |access-date=2013-10-07 |archive-date=2013-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216002200/http://cso.gov.af/Content/files/Ghazni(1).pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|12
|colspan=&quot;2&quot; | [[Сари-Пуль]] 
|align=center|150,700 &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Sar-e-Pul(1).pdf |title=Archive copy |access-date=2013-10-07 |archive-date=2013-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216002445/http://cso.gov.af/Content/files/Sar-e-Pul%281%29.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|}

==Түүх==
Афганд хүн 50 000 жилийн өмнөөс амьдарсан ул мөр бий. Олон зуунд олон янз угсааны хүмүүс амьдарч ирсэн.

[[Зураг:Afghanistan_region_during_500_BC.jpg|thumb|left|180px|Ахемений улсын нутаг дэвсгэрт: Ари, Бактр, Арахос]]
=== Индо-ари нутаг ===
НТӨ 3000 оноос Индийн соёл иргэншил [[Кандахар]]т хүрч хот суурин тогтсон. НТӨ 2000 оны тэртээ Төв Азийн нүүдэлчин улс ирж суурьшсан. Афганы хүмүүс Өрнө Ази, Өмнө Азиар тархаж энэ нутгийг Ариана (Ари) гэдэг болсон. НТӨ 1800-800 онд Афганд дэлгэрч асан [[Заратуштр]]ын шашныг үндэслэгч нь [[Балх]] балгаснаа амьдарч, нас эцэслэжээ. НТӨ 6-р зуунд иран угсааны [[Ахемены улс]] Афганыг эзэрхэв. Персийн [[I Дари]] хааны булшны бичээс дэх түүний эзэлсэн 29 нутгийн жагсаалтанд Кабулын хөндийг дурджээ. НТӨ 330 онд [[Македоны Александр]]ын байлдан дагуулал Афганыг дайрсан. Удалгүй грек [[Селевкидын улс]] эзэн мэдсэн бол, НТӨ 185 онд Индийг гатлан [[Маурын улс]] ноёрхсон ч [[Ашока]] хааны үхлээр грек [[Бактрын улс]] дахин эзэлсэн. Тэднийг [[скиф]] мөхөөсөн. 

[[Зураг:BamyanBuddha_Smaller_1.jpg|thumb|right|150px|[[Бамияны бурхан багш]]. Исламаас өмнө буддын шашин дэлгэрчээ]]
НТӨ 1-р зуунд иран угсааны [[Парфын улс]], дараа нь Энэтхэгийн [[Кушан улс]] эзэн мэдэв. Энэ үед [[буддын шашин]] Афганд дэлгэрсэн. НТ 3-р зуунд бас нэгэн перс улс болох [[Сасаны улс]] нутгийн эзэн болсон бол 6-р зуунд Кушаны өвийг залгасан [[буддын шашин]]т жижиг улс Кабул орчимд төвлөжээ.

=== Ислам ба монгол ===
[[Араб]]аас эхтэй [[ислам]] шашин 642 онд [[Херат]], [[Заранж]]аас эхлэн Афганд дэлгэрэв. [[Сафар]], дараа нь 9-10-р зуунд [[Саманы улс]] Афганыг бүрэн эзэлсэн. 10-11-р зуунд буддын, заратуштрын, [[хиндү]] шашны үлдсэн хүчин дарагджээ. [[Газни]]йн улс исламын шашныг ихээр мандуулав. 

1219 онд монголын [[Чингис хаан]] [[Сартуул улс]]ыг байлдан дагуулснаар тус нутгийг эзэрхэв. Түүний ач [[Хүлэгү]] Ираны [[Табриз]]ад төвлөн [[Хүлэгүгийн улс|улс]] байгуулж Афган дахь овог аймгийг эзэн мэдсэн ба удалгүй ислам шашинд орсон. 1370 онд [[Төмөрийн улс]] тогтсон ба [[Херат]]ад төвлөсөн.  

16-р зуунд [[Бабур]] Кабулыг Аргуны улсаас булаан авч, Энэтхэгийн [[Дели]]г эзлэн [[Их могол улс]]ыг үүсгэн байгуулсан. 
Түүнээс хойш Афганыг [[Бухарын хант улс|Бухар]], [[Сафавын улс|Сафав]], Могол хуваан эзэрхэв. 19-р зуунаас өмнө Афганы баруун хэсэг нь [[Хорасан]] гэгдэж, Хорасаны дөрвөн нийслэлийн хоёр нь Херат, Балх байв. Афганы үлдсэн нутаг нь Хорасан-Хиндүстан хоёрын хязгаар зааг гэгдэж байв. 
[[Зураг:Durrani_Empire_1747_1862_AD.png|thumb|left|200px|Дурраны эзэнт гүрэн хамаг ихээр тэлсэн 1747 он]]

[[Монгол Улс]]тай 1962 оны 2 дугаар сарын 1-нд дипломат харилцаа тогтоосон. Анхны суурин Элчин сайдаар '''Хаянгийн Банзрагч''' /1982-1988 онд/ ажиллаж байсан. 

=== Персээс тусгаар улс ===
1709 онд энэ нутгийн [[Хотак]] ноён Сафавын төрийн эсрэг босч Персээс тусгаар тогтнож чадав. Түүний удмын Махмуд Персийн нийслэл [[Исфахан]]ыг эзэлсэн ч 1729 онд ялагдаж доройтсон ба 1738 онд сүүлийн хүчээ алджээ. 

1747 онд Афганы удирдагчаар [[Ахмад Шах Дуррани]] сонгогдсон ба түүний цэрэг өнөөдгийн Иран, Афган, Пакистан, Энэтхэгээр байлдан дагуулав. Түүний хүү Тимур шах нийслэлээ Кандахараас [[Кабул]]д нүүлгэсэн. Дурраны удмын хаантай энэхүү Афган улс 19-р зуунд баруун талаасаа Перстэй, зүүн талаасаа Британийн дэмжлэг бүхий Сикхтэй сөргөлдөж нэлээн газраа алдаж оршин тогтнов.

=== Өрнөдийн нөлөө ===
[[Зураг:Britattack.jpg|thumb|right|200px|1839 он. Англи-Афганы нэгдүгээр дайн. Газни.]]
19-р зууны сүүлд Британи-Оросын нөлөөний бүсээ өргөтгөх [[Их Тоглоом]]д Афган хавчуулагдсан. 1842, 1870-иад онд Афган улс Их Британийн Энэтхэгтэй байлдан дийлж нутгаа хамгаалсан ба [[Дурандын шугам|Дурандын шугмаар]] паштун, балуч үндэстний нутгийг таллан хувааж хил тогтсон нь өнөөгийн Пакистан-Афганы хил болсон.  Англи-Афганы гуравдугаар дайны дараах [[Равалпиндийн гэрээ]]гээр Афган улс олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн ба [[Аманулла Хан шах]] 1920-иод онд Өрнөдийн олон улсаар аялан дипломат харилцаа тогтоож, эмэгтэйчүүдийн боловсролд анхаарч, боолын ёсыг халав. Аманулла Ханы бодлогыг эсэргүүцсэн бослого Кабулд ялж хааныг солив. 1933-1973 онд тогтвортой буюу [[Мохаммед Захир Шах]] гэдэг хаантай байв. 

Дэлхийн 2-р дайн, Хүйтэн дайны эхэнд Афган төвийг сахьсан. 1973 онд цусгүй төрийн эргэлт болж, хаант ёс халагдсан. 

=== Иргэний дайн ===
[[Зураг:Kabul_during_civial_war_of_fundamentalists_1993.jpg|thumb|left|200px|1993 он. Кабул. Сүйдсэн хэсэг]]
1978 онд ЗХУ-ын дэмжлэгтэйгээр Афган улсын коммунист нам [[Саурын хувьсгал]]аар төрийн эрхэнд гарав. Улсынхаа нэрэнд «социалист» гэсэн үг оруулсан. Иргэний дайн дэгдсэн. [[ЗХУ]] коммунист хүчнийг тэтгэн дэмжиж Афганд цэргээ оруулсан бол [[АНУ]] коммунист бус хүчнийг хөлсний хүн хүч, санхүүгээр дэмжин тэтгэж байв. 1 сая гаруй хүн амь үрэгдэжээ. Зөвлөлт 1989 онд цэргээ гаргасан ч 1992 он хүртэл нөлөөлсөөр байв. 

1989 оноос хойш ч иргэний дайн төгсөөгүй. Нажибуллахын Засгийн газар 1992 улсын нэрээ «исламын» хэмээн тодотгосон. Афганы иргэний дайнд Пакистан, Саудын Арабын зүгээс оролцож байв. Нутгийн өмнөд хэсэгт засгийн газрын эсрэг зэвсэгт бүлэглэл бэхжсэн. 1994 оноос [[Талибан]] өмнөд нутагт тогтсон. Талибан Кабулыг эзэлж, Кабулыг алдсан [[Масуд]], [[Достум]] нар Умардын эвсэл байгуулан 1998 онд [[Мазар-и-Шариф]]ын байлдаанд ялжээ. 
1996-2001 онд [[Аль-Каеда]] сүлжээ Афганд үүрэлсэн. 1990-ээд онд 400 000 хүн иргэний дайнд нас баржээ. 

2001 оны 9-р сарын 9-нд Масуд амиа золиослогчид алагдав. Хоёр хоногийн дараа [[9 сарын 11-ны халдлага]] болж АНУ Аль-Каедагийн [[Осама бин Ладен]]ыг буруутгаж, Талибанаас түүнийг шаардсан. 10-р сард АНУ Афган руу цэрэг оруулж, Умардын эвсэлтэй хамтарч Талибаны засгийн газрыг унагаж [[Хамид Карзай]]н засгийн газрыг тогтнуулжээ. Афган улсаа «бүгд найрамдах» гэж тодотгон нэрийдэв.

Олон улс, [[НҮБ]]-ээс Карзайн засгийн газарт дэмжлэг үзүүлсэн. Талибан нэг хэсэг цохигдсон боловч Пакистанд хүчээ бэхжүүлж Афганд эргэж дайтаж байв. 2009 онд Талибаны тэргүүлсэн сүүдрийн засгийн газар зарим нутагт үүсэв. 2015 онд талууд энхийн хэлэлцээр хийхийг зөвшөөрсөн. Америк улс 2014 онд цэргийн үлэмж хүчээ Афганаас гаргасан ч АНУ-ын тэргүүлсэн [[НАТО]]-ийн цэрэг Афганы засгийн газарт тусалж үлдсэн. 2001 оноос хойш дайнаас болж 100,000 хүн амь үрэгдсэн.

АНУ-ын цэргүүд 2021 онд Афганистанаас бүрэн гарсны дараа тус улсыг Талибан эзлээд байна.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=https://news.mn/r/2491622/ |wayback=20221009115859 |text=Талибаны дээд удирдагч анх удаа ил гарав |archiv-bot=2026-07-16 03:33:51 InternetArchiveBot }} News.mn. REUTERS Retrieved 2021-11-02&lt;/ref&gt;

==Орон нутаг ==
[[Зураг:Afghanistan provinces russian.png|left|270px|thumb|Мужийн газрын зураг]]
Нэгдмэл төрийн байгууламжтай Афган улсын нутаг дэвсгэр 34 муж (ولايت, «вилаят») болж хуваагддаг. Нэг мужид дунджаар 19 мянган км² газар, 90 түмэн хүн ноогдож байна.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |wayback=20170920072213 |text=&quot;Afghanistan&quot;. |archiv-bot=2023-09-26 06:43:10 InternetArchiveBot }} The World Factbook. Central Intelligence Agency (CIA). Retrieved 2012-12-14&lt;/ref&gt; Цаашлан харвал аймгуудын дотор 398 [[хошуу]] (ولسوالۍ,  «воласвалей»)-тай.

&lt;table&gt;&lt;td&gt;
* [[Баглан муж|Баглан]] 
* [[Бадахшан муж|Бадахшан]] 
* [[Бадгис муж|Бадгис]] 
* [[Балх муж|Балх]] 
* [[Бамиан муж|Бамиан]]
* [[Вардак муж|Вардаг]]
* [[Газни муж|Газни]]
* [[Гор муж|Гор]]
* [[Дайкунди муж|Дайкунди]]
* [[Жаузжан муж|Жаузжан]] 
* [[Забуль муж|Забуль]] 
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
* [[Кабул муж|Кабул]]
* [[Кандахар муж|Кандахар]] 
* [[Каписа муж|Каписа]]
* [[Кунар муж|Кундуз]]
* [[Лагман муж|Лагман]]
* [[Логар муж|Логар]]
* [[Нангархар муж|Нангархар]]
* [[Нимроз муж|Нимроз]] 
* [[Нуристан муж|Нуристан]] 
* [[Пактика муж|Пактика]]
* [[Пактия муж|Пактия]] 
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
* [[Панжшер муж|Панжшер]]
* [[Парван муж|Парван]]
* [[Саманган муж|Саманган]]
* [[Сари-Пуль муж|Сари-Пуль]]
* [[Тахар муж|Тахар]]
* [[Урузган муж|Урузган]]
* [[Фарах муж|Фарах]]
* [[Фарьяб муж|Фарьяб]]
* [[Херат муж|Херат]]
* [[Хильменд муж|Хильменд]]
* [[Хост муж|Хост]]
&lt;/td&gt;&lt;/table&gt;

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос|2}}

== Гадаад холбоос ==
* {{commons|أفغانستان}}

{{Ази}}
{{OIC}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}
{{Хөтлөгч мөр Өмнөд Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэг}}
[[Ангилал:Афганистан| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]]
[[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]]
[[Ангилал:Исламын Бүгд Найрамдах Улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>6l036m5pytqhdr35xu4agza3a8p1wai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еврази</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5528</id>
    <revision>
      <id>862101</id>
      <parentid>853995</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T04:49:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>862101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3661" sha1="0k0yl2pqxwazsn61u2j45ennaobf2uv" xml:space="preserve">{{Short description|Европ болон Азийн нийлмэл газар нутаг}}
{{Инфобокс тив
| title = Еврази
| image = [[File:Eurasia (orthographic projection).svg|220px]]
| area = {{convert|55,000,000|km2|sqmi|abbr=on}}
| population = 5.6 тэрбум (2025 оны байдлаар)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/europe-population/ |title=Population of Europe (2023) - Worldometers |website=www.worldometers.info |access-date=2026-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927144326/https://www.worldometers.info/world-population/#region |archive-date=2025-09-27 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| density = 102/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| demonym = Евразичууд
| countries = ~[[Евразийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Бүрэн эрхт улс|93 улс]]
| list_countries = 
| dependencies = [[Евразийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Хараат нутаг дэвсгэр|9 хараат нутаг]]
| time = [[UTC−01:00|UTC−1]]&lt;!--Azores--&gt; - [[UTC+12]]&lt;!--Russia--&gt;
| part_of = [[Афро-Еврази]]
}}
[[Файл:Two-point-equidistant-asia.jpg|thumb|Евразийн физик газрын зураг]]

[[Европ]], [[Ази]] хоёр тивийг агуулсан асар том [[хуурай газар|хуурай газрыг]] '''Еврази''' гэж нэрлэдэг. Дэлхийн 6 тивийн хамгийн том нь юм.  

Дэлхийн гадаргуугийн 10.6%, дэлхийн хуурай газрын 36.2% болох 52,990,000 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбайг хамардаг. Хойд талаараа [[Умард мөсөн далай]], баруун талаараа [[Атлантын далай]], урд талаараа [[Газар дундын тэнгис]], [[Улаан тэнгис]], [[Энэтхэгийн далай]], зүүн талаараа [[Номхон далай]]тай зах хязгаар нийлдэг учраас ихэнх бие нь дэлхийн бөмбөрцгийн [[Дэлхийн бөмбөрцгийн умард хагас|умард]], [[Дэлхийн бөмбөрцгийн дорнод хагас|дорнод хагас]]т багтдаг.

Евразид дэлхийн [[хүн ам]]ын 72.5% (Европт 12.5%, Азид 60%) болох 5 тэрбум хүн оршин сууж байна.

Хамгийн өндөр цэг: [[Эверест|Жомолунгма]] (Эверест) далайн түвшнээс дээш 8848 м.

== Тивийн захын цэгүүд ==

* Челюскиний үзүүр (Орос), 77°43′00″ ; 104°18′00″ — Хамгийн умард цэг.
* Пиай үзүүр (Малайз), 1°15′58″; 103°30′39″ — Хамгийн өмнөд цэг.
* Рока үзүүр (Португал), 38°47'; 9°30' — Хамгийн баруунцэг.
* Дежнёвын үзүүр (Орос), 66°05′ с. ш.; 169°40′ — хамгийн зүүн цэг.

== Мөн үзэх ==
* [[Афро-Еврази]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Eurasia|Еврази}}
{{Wiktionary}}
* [http://www.eurasianet.org EurasiaNet]
* [http://www.eurasiagroup.net Eurasia Group]
{{зай авах}}
{{Дэлхийн тивүүд}}

[[Ангилал:Еврази| ]]
[[Ангилал:Азийн газар зүй]]
[[Ангилал:Европын газар зүй]]
[[Ангилал:Тив]]
[[Ангилал:Угсарсан нийлмэл үг]]</text>
      <sha1>0k0yl2pqxwazsn61u2j45ennaobf2uv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэлхийн Банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6317</id>
    <revision>
      <id>862150</id>
      <parentid>790255</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:09:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17768" sha1="5dj0si1wt6zpvp4qs6088g9n81jvzcp" xml:space="preserve">{{Distinguish|Дэлхийн Банк Групп}}

{{Инфобокс Байгууллага
|нэр                   =Дэлхийн Банк
|зураг                 =World Bank logo.svg
|зураг хүрээ           =
|хэмжээ                = 
|зураг тайлбар         =Дэлхийн Банкны лого.
|газрын зураг          =
|газрын зураг хэмжээ   =
|газрын зураг тайлбар  =
|товчлол               = 
|хоч                   = 
|байгуулагдсан         =[[1944]] оны 7 сар
|устсан                =
|төрөл                 =Олон улсын байгууллага
|статус                =
|зорилт                =Ядуурлын эсрэг
|төв байр              =[[АНУ]], [[Вашингтон]]
|байрлал               = 
|үйлчилдэг бүс         =
|гишүүд                =188 орон
|хэлүүд                =
|удирдагч цол          =Ерөнхийлөгч
|удирдагч нэр          =Ким Жим Ён
|гол байгууллага       =
|эцэг байгууллага      =Дэлхийн Банк Групп
|харъяалал             =
|ажилчдийн тоо         = 
|сайн дурын ажилчдийн тоо =
|төсөв                 = 
|вэб хуудас            =[http://www.worldbank.org/ worldbank.org]
|тайлбар               =
}}
'''Дэлхийн Банк''' ({{lang-en|World Bank}}) Олон улсын санхүүгийн байгууллага. Гишүүн хөгжиж буй орнуудад санхүү, техникийн тусламж үзүүлэх зорилготой банк юм.

Дэлхийн Банк нь анх &quot;Сэргээн Босголт, Хөгжлийн Олон Улсын Банк&quot; нэртэйгээр [[1944]] онд үүсгэн байгуулагдсан. Анх үйл ажиллагаагаа [[Дэлхийн хоёрдугаар дайны ]]дараах сэргээн босголтын ажлыг хурдавчлуулах зорилготойгоор эхэлж байхдаа Дэлхийн Банк 38 гишүүнтэй байсан бол өдгөө 188 гишүүнтэй болж, дэлхийн бараг бүх улс орныг хамарчээ. Гишүүн улсуудын тоо нэмэгдэж, тэдний хэрэгцээ өөрчлөгдөхийн хэрээр АНУ-ын Вашингтонд төвтэй Дэлхийн Банк өргөжин тэлж, одоогийн байдлаар таван агентлагаас бүрдэж байгаа бөгөөд ойролцоогоор 130 гаруй оронд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Мөн дэлхий даяар 10,600 орчим ажилтантай ба тус банкны давуу талуудын нэг нь олон улс орны ажилтнуудаар илэрхийлэгдсэн олон улсын дадлага туршлага юм.

==Бүтэц зохион байгуулалт==
[[File:World-Bank12.jpg|thumb|Дэлхийн банк Төв байр]]
Дэлхийн банк хөгжлийнхөө явцад илүү том, өргөн цар хүрээтэй, бүтцийн хувьд илүү ээдрээтэй байгууллага болж хувирчээ. Одоогоор дэлхий нийтийн банкны групп болон өргөжиж хоорондоо нягт холбоо бүхий дараах 5 байгууллагыг өөртөө нэгтгэсэн байна.
*Олон Улсын Сэргээн Босголт, Хөгжлийн Банк (ОУСБХБ)
*Олон улсын хөгжлийн ассоциаци (ОУХА)
*Олон улсын санхүүгийн корпораци (ОУСК)
*Хөрөнгө оруулалтыг баталгаажуулах олон талт агентлаг (ХОБОТА)
*Хөрөнгө оруулалтын маргааныг зохицуулах олон улсын төв (ХОМЗОУТ).
Дэлхийн Банкны гишүүн улсууд хувьцаа эзэмшигчийн байр суурьтай байж, банкийг хоршоо байдлаар удирдан зохион байгуулдаг. Нэг улсын эзэмшилд байгаа хувьцааны тоо ойролцоогоор тухайн улсын эдийн засгийн хэмжээнд үндэслэсэн байдаг. Гишүүн засгийн газар бүр гүйцэтгэх захирлаар төлөөлөгдсөн байдаг. Хамгийн том таван хувьцаа эзэмшигч (Франц, Герман, Япон, Их Британи, АНУ) тус бүр нэг гүйцэтгэх захирал томилдог бол бусад гишүүн улсуудыг 19 гүйцэтгэх захирал төлөөлдөг.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/EASTASIAPACIFICEXT/MONGOLIAINMONGOLIANEXTN/0,,menuPK:475357~pagePK:141132~piPK:141121~theSitePK:475350,00.html#the_Bank2 |wayback=20120615013441 |text=Archive copy |archiv-bot=2024-03-09 08:30:43 InternetArchiveBot }}], Дэлхийн банк&lt;/ref&gt;

==Үйл ажиллагаа==
Дэлхийн Банк нь өөрийн гишүүн орнуудын засгийн газарт тэдгээрийн сургууль, эрүүл мэндийн төвүүдэд хөрөнгө оруулалт хийх, ус цахилгаанаар хангах, өвчин эмгэгтэй тэмцэх, байгаль орчныг хамгаалах чиглэлээр хийж буй арга ажилд дэжмлэг туслалцаа үзүүлэдэг дэлхийн хамгийн том хөрөнгө нөөц, мэдлэгийн эх үүсвэрүүдийн нэг билээ. Энэхүү дэмжлэг туслалцааг дараах байдлаар ангилна.
*Төслийн зээл 
*Хөтөлбөрийн зээл 
*Буцалтгүй тусламж 
*Зөвлөгөө 
*Судалгаа шинжилгээ 
Зээл авч буй улсад үзүүлж буй бүх дэмжлэг туслалцаанд нэг стратегийг мөрдлөг болгодог ба энэхүү стратегийг тухайн улс өөрөө Дэлхийн Банк болон бусад донорууд, буцалтгүй тусламжийн бүлэг, иргэний нийгмийн байгууллагуудын туслалцаатайгаар боловсруулж гаргадаг.

===Зээл олголт===
Дэлхийн Банк нь энгийн банктай адилаар мөнгө зээлж хөрөнгө удирддаг хэдий ч хэд хэдэн талаар чухал ялгаатай. Дэлхийн Банкнаас гишүүн орнууддаа өгч буй санхүүгийн туслалцаа, дэмжлэг зөвлөгөө нь тэдгээрийг ядууралтай тэмцэхэд нь зориулагдсан байдаг. Мөн арилжааны банкнаас ялгаатай нь хөгжилд хүрэх зориулалтаар ашиглах хөрөнгийн эх үүсвэр олж чадахгүй байгаа орнуудад бага хүүтэй, эс бөгөөс огт хүүгүй зээл олгох нь элбэг байдаг.
Энгийн арилжааны банктай харьцуулахад зээлийн төлөх хугацаа илүү урт байдаг. Зарим тохиолдолд 10 жилийн хугацаанд зээлээ эргэн төлж эхлэхгүй байж болно.
Дэлхийн банкны 250 сая долларын хэмжээтэй анхны зээл 1947 онд сэргээн босголтын зориулалтаар Франц улсад олгогдож байв.

Дэлхийн Банк үндсэн хоёр төрлийн зээл олгодог.
*Олон төрлийн салбар дахь нийгэм-эдийн засгийн хөгжлийн төслийг дэмжих бараа, ажил, үйчилгээг худалдан авах хөрөнгө оруулалтын зээл
*Байгууллагын бодлого, шинэчлэлийг дэмжин тохируулах зээл

Зээл өгөхийн тулд Дэлхийн банк дараах ажлыг хийж гүйцэтгэдэг.
*Төсөл эсвэл хөтөлбөрийн хөгжлийн зорилтууд
*Гарц буюу үр дүн, гүйцэтгэлийн үзүүлэлт (төслийн үр нөлөө, амжилтыг хэмжих зорилготой)
*Амьдралд хэрэгжүүлэх төлөвлөгөө

гэх мэт асуудлаар зээл авч буй оронтой тохиролцдог. Зээл батлагдаж хүчин төгөлдөр болсноор зээлдэгч Дэлхийн Банктай тохирсон нөхцөлийн дагуу төсөл болон хөтөлбөрийг амьдралд хэрэгжүүлдэг.
Дэлхийн Банк зээл тус бүрийн ашиглалтыг хянаж үр дүнг үнэлдэг. Бүх зээлүүд үйл ажиллагааны бодлогын журмаар зохицуулагддаг ба эдгээр журмууд нь үйл ажиллагааг эдийн засаг, санхүү, нийгэм, байгаль орчны хувьд үндэслэлтэй байх нөхцлийг хангаж өгдөг.
&lt;ref&gt;[http://web.worldbank.org/], world bank&lt;/ref&gt;

Үйлчлүүлэгч бүрийг банкинд өргөдөл гомдлыг үргэлж дангаар нь авч үздэг. Зээлдүүлэгч нь бүх зүйлийг үнэлдэг: таны нас, ажил эрхлэлт, орлого, гэр бүлийн байдал, таны өмчид үл хөдлөх хөрөнгө, тээврийн хэрэгсэл, одоо байгаа өр байгаа эсэх гэх мэт. Үүнийг оноо гэж нэрлэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kreditorpro.ru/v-kakom-banke-samye-nizkie-procenty-po-kreditu/ |title=Зээлийн нөхцөл нь юунаас хамаардаг вэ? |access-date=2019-11-19 |archive-date=2019-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191008112542/https://kreditorpro.ru/v-kakom-banke-samye-nizkie-procenty-po-kreditu/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===Буцалтгүй тусламж===
Буцалтгүй тусламж үзүүлэх нь Банкны зээлийн үйлчилгээг нөхөж өгдөг. Буцалтгүй тусламж нь шинэлэг чиг хандлага болон технологи бүхий туршилтын төслийн суурь мөнгө болж өгдөг. Буцалтгүй тусламж нь Банк өөрийн санхүүгийн болон хүний нөөцийг бэхжүүлэхэд тустай ба бүсийн болон даян дэлхийн нийтлэг зорилгыг урамшуулан дэмжихэд түнш байгууллагуудтай хамтран ажиллах хөшүүрэг болж өгдөг. Дэлхийн банкны Хөгжлийн буцалтгүй тусламжийн байгууламж (ХБТБ) нь Банкны буцалтгүй тусламж олгох үйл ажиллагааны ерөнхий стратеги, хуваарилалт, удирдлага зохион байгуулалтыг хангадаг. ХБТБ хөдөөгийн хөгжил, хүрээлэн буй орчин, эрүүл мэнд, боловсрол, эдийн засгийн бодлого болон хувийн хэвшлийн хөгжил зэрэг салбар дахь хөтөлбөрүүдийг дэмжиж ирсэн.
&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://myaga_ife.blog.gogo.mn/ |wayback=20190402034139 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 07:24:02 InternetArchiveBot }}, Дэлхийн банк гэж юу вэ&lt;/ref&gt;

===Дүн шинжилгээ хийх, зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ===
Банк өөрийн хөгжлийн эрхэм зорилгыг дэмжих үүднээс өргөн хүрээний дүн шинжилгээ хийх болон зөвлөгөө өгөх үйл ажиллагааг гүйцэтгэдэг. Хөгжлийн эдийн засгийн дэд ерөнхийлөгчийн багийн судалгаа нь хүрээлэн буй орчин, ядуурал, худалдаа болон даяарчлал зэрэг өргөн хүрээний асуудлаар Банкны ажлыг мэдээллээр хангаж байдаг. Тухайн улс орон дахь үйлчлүүлэгчид тэдний хөгжлийн онцлог тулгамдсан асуудалд чиглүүлэн эдийн засгийн болон салбарын ажлын тусгай хөтөлбөрийн ашиг шимийг хүртдэг. ЭЗСА нь улс орны эдийн засгийн чиг баримжаа, үүнд жишээлбэл банкны болон санхүүгийн салбар, худалдаа, ядуурал, нийгмийн хамгаалал, халамжийн сүлжээ зэрэг асуудлыг үнэлэн авч үздэг. 
Өөрийн олон талын үйл ажиллагааны талаар, тухайлбал хүрээлэн буй орчны болон нийгмийн хувьд тогтвортой хөгжил, эрүүл мэнд, тэжээл ба хүн ам, санхүүгийн салбар, хууль болон шударга байдал зэрэг чиглэлээр мэдлэг, мэдээллээр хангах үүднээс Зөвлөгөө өгөх үйлчилгээг Банк байгуулсан билээ. Зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ нь Банкны ажилтнуудын зохион байгуулж, зохицуулж байдаг Сэдэвчилсэн бүлгүүдийн ажил дээр тулгуурладаг ба хөгжлийн тодорхой сэдвүүдэд төвлөрдөг. Хэд хэдэн бүлэг хөгжлийн практик ажил эрхлэгчдэд зориулсан туслалцаа удирдамжийг боловсруулсан. Эдгээрийн сэдэв нь төслийн дизайн, менежмент ба мониторинг, хууль зүй, санхүү болон бараа ажил үйлчилгээ худалдан авах шаардлага, жендерийн асуудал, хоол хүнс ба тэжээл, шилжин суурьшилтын үед анхаарах зүйлс зэрэг байсан.

==Дэлхийн банк Монгол улс хоорондын харилцаа==
[[Файл:Жим Андерсон.JPG|thumbnail|Жэймс Андерсон ба УИХ-ын байнгын хорооны дарга А.Бакей]]
Монгол Улс 1991 онд  Дэлхийн банкинд гишүүнээр элссэн. Монгол дахь Суурин төлөөлөгчийн газраа 1988 онд нээсэн. Монгол улсыг төлөөлсөн Гүйцэтгэх Захирал бол Жон Остин. Монгол улсын хариуцсан Захирал бол Иан Портэр, Монгол улс дахь суурин төлөөлөгчөөр Жэймс Андерсон, 2019 оны 4 дүгээр сараас '''Андрей Михнев''' ажиллаж байна.  

===Дэлхийн банкны Монгол дахь хөтөлбөр===
.Өнөөг хүртэл Дэлхийн банк олон улсын хөгжлийн ассоциациар дамжуулан Монгол улсад нийт 564 сая ам.доллартай тэнцэх хэмжээний хүүгүй зээлийн тусламжийг өгч, мөн техникийн туслалцаа, зөвлөгөө өгөн хамтран ажиллаж ирсэн. 1991 оноос хойш өнөөг хүртэл Дэлхийн банк нийт 1.28 тэрбум ам.долларын санхүүжилт олгосон байна. Үүнээс 380 сая ам.долларын 31 зээлийн төсөл болон 183.3 сая ам долларын 50 буцалтгүй тусламжийн хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлж дууссан байна. Дэлхийн Банкны Монголын хөгжилд туслах хөтөлбөр нь үндсэндээ 3 гол чиглэлийг хамарна.

*Улс орны хөгжилд уул уурхайн эдийн засгийн үзүүлэх үр нөлөөг нэмэгдүүлэх, сайжруулах 
*Хөдөөгийн амжиргааны түвшин, байгаль орчныг сайжруулах
*Улаанбаатарыг амьдрах орчны хувьд илүү таатай хот болгон хөгжүүлэх&lt;ref&gt;[http://economy.news.mn/]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Дэлхийн банкны тухай та мэдэх үү&lt;/ref&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Дэлхийн Банк Групп| ]]
[[Ангилал:Хөгжлийн банк]]
[[Ангилал:НҮБ-ын тусгай агентлаг]]
[[Ангилал:Олон улсын эдийн засгийн байгууллага]]
[[Ангилал:Вашингтоны (хот) байгууллага]]
[[Ангилал:Хөгжлийн бодлого]]
[[Ангилал:1945 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>5dj0si1wt6zpvp4qs6088g9n81jvzcp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индонез</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8249</id>
    <revision>
      <id>862157</id>
      <parentid>861745</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:08:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65164" sha1="4buz67uh6pgerk2uanzpde3s2a0nzya" xml:space="preserve">{{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс
| common_name = Индонез
| native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}}
| image_flag = Flag of Indonesia.svg
| flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg
| symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга &lt;br /&gt;(Сүлд)]]
| national_motto = &lt;br&gt;{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])&lt;br&gt;&quot;Олон янз байдалд эв нэгдэл&quot;
| other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}&lt;br /&gt;(Таван зарчим) 
| other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал:
| national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}&lt;br /&gt;&quot;Их Индонез&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt; &lt;/div&gt;
| image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital = [[Жакарта]]
| largest_city = [[Жакарта]]
| coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}}
| languages_type = Албан ёсны хэл
| languages = [[Индонез хэл]]&lt;!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--&gt;
| languages2_type = Орон нутгийн хэл
| languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;ethnologue&quot;/&gt;
| ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]&lt;ref name=&quot;BPS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}&lt;/ref&gt;
| religion_year = 2018
| religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], &lt;br&gt;болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}}
| religion_ref = &lt;ref name=&quot;RELIGION&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}&lt;/ref&gt;
| demonym = [[Индонезчүүд‎]]
| government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1 = [[Прабово Субианто]]
| leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}}
| leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]]
| leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}}
| leader_name3 = [[Пуан Махарани]]
| leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}}
| leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]]
| legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ)
| upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ)
| lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ)
| sovereignty_type = Тусгаар тогтнол
| sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])&lt;!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --&gt;
| established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]]
| established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он
| established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]]
| established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он
| area_km2 = 1,904,569&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = 14
| area_sq_mi = 735,358 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 
| area_data2 = 4.85
| population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 270,203,917&lt;ref name=&quot;2020census&quot; /&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 4
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 143
| population_density_sq_mi = 371
| population_density_rank = 90
| GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&amp;sy=2020&amp;ey=2027&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2023
| GDP_PPP_rank = 7
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 98
| GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = 2023
| GDP_nominal_rank = 16
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 112
| Gini = 37.9
| Gini_year = 2021
| Gini_change = increase &lt;!--/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.705
| HDI_year = 2021
| HDI_change = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 114
| currency = [[Индонез рупиа]] (Rp)
| currency_code = IDR
| time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]]
| utc_offset = +7 - +9
| date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ
| drives_on = зүүн
| calling_code = [[+62]]
| cctld = [[.id]]
}}

[[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог&lt;ref&gt;[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu&lt;/ref&gt; [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. 

[[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. 

Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ.

Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,&lt;ref name=economist1&gt;{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Asia&quot;&gt;{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан.

== Нэр ==
Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot;&gt;{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}&lt;/ref&gt;  1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.&lt;ref name=&quot;JIAEA_1&quot;&gt;{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}&lt;/ref&gt; Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.&lt;ref name = &quot;EcoSeas1&quot;&gt;{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&amp;nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}&lt;/ref&gt; 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot; /&gt;. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ.

==Түүх==
[[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим &quot;[[Жава хүн]]&quot; гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}&lt;/ref&gt; Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. &quot;Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ&quot; гэх судалгаа байдаг.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7&lt;/ref&gt; М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 8–9&lt;/ref&gt; М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 15–18&lt;/ref&gt; Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4&lt;/ref&gt;

[[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]]
[[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] 
[[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 22–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 3&lt;/ref&gt; [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}&lt;/ref&gt; 

Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 3–14&lt;/ref&gt; Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 12–14&lt;/ref&gt; Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 22–24&lt;/ref&gt; Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ.

[[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.&lt;ref&gt;Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}&lt;/ref&gt; Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot;&gt;Ricklefs (1991)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}&lt;/ref&gt; Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot;&gt;{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reid (1973), p. 30&lt;/ref&gt; Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.&lt;ref&gt;[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by &quot;Free Choice&quot;]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.&lt;/ref&gt;

Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг  эвлэрүүлэн намжааж байв.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 237–280&lt;/ref&gt; 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?&lt;ref&gt;{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}&lt;/ref&gt;), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 107–109&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290&lt;/ref&gt; Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.&lt;ref&gt;US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 163&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70&lt;/ref&gt; Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt; Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt;

[[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.&lt;ref&gt;{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}&lt;/ref&gt; 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}&lt;/ref&gt;  Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

== Төр засаг==
[[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]]
Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.&lt;ref&gt;In 1998, 1999, 2000 and 2001&lt;/ref&gt; Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}&lt;/ref&gt; Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.&lt;ref&gt;(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&amp;nbsp;– The Executive Power, Art. 7.&lt;/ref&gt;

Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.&lt;ref&gt;{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')&lt;ref name=&quot;USSTATE&quot;&gt;{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.&lt;ref name=&quot;Harijanti2006&quot;&gt;{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}&lt;/ref&gt; 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.&lt;ref&gt;Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)&lt;/ref&gt; ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.&lt;ref&gt;Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

== Орон нутаг ==
{{Индонезийн газрын зураг}}
Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. 
* I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай.
* II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна.
* III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''&lt;br&gt;гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. 

===33 муж===
Онцгой эрхтэй таван мужийг &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;-оор тэмдэглэв.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
'''[[Суматра]] арлын 10 муж'''
* [[Аче]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;&amp;nbsp; (''Aceh'')
* [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'')
* [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'')
* [[Риау]] ''(Riau)''
* [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'')
* [[Жамби]] (''Jambi'')
* [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'')
* [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'')
* [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') 
* [[Лампунгг]] (''Lampung'')
'''[[Жава]] арлын 6 муж'''
* [[Жакарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Jakarta'')
* [[Бантен]] (''Banten'')
* [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'')
* [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'')
* [[Иогякарта|Иогякарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Yogyakarta'')
* [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'')
'''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж'''
* [[Бали]] (''Bali'')
* [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'')
* [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') 
{{Col-break}}

'''[[Калимантан]] арлын 4 муж'''
* [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'')
* [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'')
* [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'')
* [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'')
'''[[Сулавеси]] арлын 6 муж'''
* [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara)
* [[Горонтало]] (''Gorontalo'')
* [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'')
* [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'')
* [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'')
* [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'')
'''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' 
* [[Малуку]] (''Maluku'')
* [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'')
'''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж'''
* [[Өрнөд Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua Barat'')
* [[Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua'')
{{Col-end}}

==Газар орон==
[[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]]

[[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&amp;ED=2005&amp;R1=1&amp;R2=1&amp;CS=3&amp;SS=2&amp;OS=C&amp;DD=0&amp;OUT=1&amp;C=536&amp;S=PPPWGT-PPPPC&amp;RequestTimeout=120&amp;CMP=0&amp;x=45&amp;y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}&lt;/ref&gt; Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot;&gt;{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}&lt;/ref&gt;

1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.&lt;ref name=&quot;ciarank&quot;&gt;{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population density&amp;nbsp;– Persons per&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}&lt;/ref&gt; Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot;&gt;{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}&lt;/ref&gt; Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-07-16 11:08:28 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

[[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]]
 
[[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&amp;rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}&lt;/ref&gt; Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж&lt;ref&gt;{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}&lt;/ref&gt;, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}&lt;/ref&gt;

Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.&lt;ref&gt;{{cite web
|title =About Jakarta And Depok
|work =University of Indonesia
|publisher =University of Indonesia
|url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|accessdate =24 April 2007
|archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|archivedate =4 Тавдугаар сар 2006
|url-status =live
}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

==Хүн ам==
:''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]''
[[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]]
2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}&lt;/ref&gt; жилд 1.9%-иар өсч байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&amp;catid=30:english-news&amp;Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}&lt;/ref&gt; Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot; /&gt; Жава аралд оршин суудаг.&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;/&gt; [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.&lt;ref&gt;[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations&lt;/ref&gt;

Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title=&quot;Bahasa Indonesia&quot; and languages of Indonesia |work=UNIBZ&amp;nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}&lt;/ref&gt; Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}&lt;/ref&gt; Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад &quot;Индонез&quot; [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.&lt;ref name=&quot;RICKLEFS_256&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 256&lt;/ref&gt; Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.&lt;ref&gt;Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration &amp; Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team &amp; Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&amp;nbsp;KB}}&lt;/ref&gt; Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт&lt;ref&gt;Schwarz (1994), pp. 53, 80–81&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237&lt;/ref&gt; зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.&lt;ref&gt;{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}&lt;/ref&gt; 

[[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt; Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}&lt;/ref&gt;


Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх&lt;ref&gt;{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.&lt;ref name=&quot;Yang&quot;&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}&lt;/ref&gt; 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.&lt;ref name=&quot;csi&quot;&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}&lt;/ref&gt; бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 28, 62&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 22&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}&lt;/ref&gt;

== Зургийн цомог ==
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Индонез&quot; widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;120px&quot; perrow=&quot;5/'&quot;&gt;
File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]]
File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper.
File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta
File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]]
File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators
File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia
File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia
File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city
Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city
File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea)
File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative
Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser &quot;Anoa&quot; shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008
|Indonesian Naval vessels
Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s
Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. 
|[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car
|[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police
File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05
File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C &quot;Full-Width Cabin&quot; in Indonesia, #CC203-22
[...]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

==Зүүлтийн тайлбар==
{{лавлах холбоос|3}}

== Цахим холбоос ==
* {{commons|Indonesia|Индонез}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Индонез| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>4buz67uh6pgerk2uanzpde3s2a0nzya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8476</id>
    <revision>
      <id>862089</id>
      <parentid>832388</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T03:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6947" sha1="pl8e9k124ti5743he6v64r7bm8cef48" xml:space="preserve">{{Инфобокс астат}}

'''Астат''' нь [[Изотопи#Тогтворгүй изотопи|цацраг идэвхит]] [[химийн элемент]], [[атомын дугаар]] нь 85, химийн тэмдэглэгээ нь '''At'''. Уг элемент нь галогены бүлгийн хамгийн хүнд элемет юм. 

== Шинж чанар ==
Өндөр цацраг идэвхит шинжтэй уг элементийг [[масс спектрометр]]ээр тодорхойлсон байна. Хими шинжийн хувьд бусад галогенуудтай ойролцоо ба иодтой илүү төстэй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://periodic.lanl.gov/elements/85.html |title=Astatine&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=2008-06-30 |archive-date=2011-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110112232546/http://periodic.lanl.gov/elements/85.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Гэхдээ [[иод]]ыг бодвол илүү [[металл]] шинжтэй гэж үздэг. Астат нь маш ховор, хагас задралын хугацаа нь богино тул судалгаа харьцангуй муу хийгдсэн байна. Астатын изотопиудын хамгийн урт хагас задралын хугацаа нь 8.3 цаг байдаг. Астатын задралын эцсийн бүтээгдэхүүн нь [[хар тугалга]] байна. [[Галогений бүлэг|Галогений бүлгийн]] элементүүдийн өнгө [[атом масс]]аас хамааран бараан болдог тул астатыг хар өнгөтэй гэж таамагладаг. Астатыг халаахад хар хий (иодоос илүү бараан) ялгарна. Астатыг металлуудтай (жишээ нь [[натри]]тай) ионы холбоо үүсгэнэ гэж үздэг. Мөн астат нь [[устөрөгч]]тэй нэгдэн, химийн нэгдэл үүсгэж болох ба уг нэгдэл усанд уусна. Астат нь галогений бүлгээс хамгийн бага химийн идэвхитэй элемент юм. 

== Түүх ==
Астатыг ([[Грек хэл]]: αστατος ''астатос'' буюу &quot;тогтворгүй&quot;) Мендлеев анх таамагласан ба 1940 онд Д.Р.Корсон, К.П.МакКензи, Эмилио Серге нар Беркле дахь Калифорнийн Их Сургуульд синтезлэн гаргаж авчээ..Уг элементийг эхний үед ''alabamine'' (Ab) гэж нэрлэж байв&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,743159,00.html |title=Archive copy |access-date=2008-06-30 |archive-date=2011-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110130144712/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,743159,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Тархалт ==
Байгаль дээр астатын 3 [[изотопи]] тааралдана. Гэвч хагас задралын хугацаа маш богино тул ховор. Астат-218 (&lt;sup&gt;218&lt;/sup&gt;At) нь [[уран (химийн элемент)|ураны]] хагас задралын бүтээгдэхүүний нэг юм. &lt;sup&gt;216&lt;/sup&gt;At нь [[тори]]йн, &lt;sup&gt;215&lt;/sup&gt;At нь [[актини]]гийн хагас задралын бүтээгдэхүүн болно&lt;ref&gt;{{cite web | title = astatine (At) | publisher = [[Encyclopædia Britannica|Encyclopedia Britannica]] online  url = http://www.britannica.com/eb/article-9009963/astatine  | accessdate = 2008-06-22 }}&lt;/ref&gt;. Эдгээр байгаль дээр тааралддаг 3 изотопийн хамгийн урт хагас задралын хугацаатай (56 секунд) нь &lt;sup&gt;219&lt;/sup&gt;At. 

[[Дэлхийн царцдас]] дахь нийт астатын хэмжээг 28 грамм гэж тооцсон байдаг. [[Генниссийн ном]]онд хамгийн ховор элемент гэдгээрээ багтжээ. 

[[Висмут]]ыг альфа туяагаар бөмбөгдөж, харьцангуй урт хагас задралын хугацаатай &lt;sup&gt;209&lt;/sup&gt;At - &lt;sup&gt;211&lt;/sup&gt;At изотопиудыг гарган авч болно. 

== Найрлага ==
Астатыг бага хэмжээгээр синтезлэн гаргаж, задрахаас нь өмнө богино хугацаанд судлаж байна. Судалгааны ерөнхий чиглэл онолынх боловч эмчилгээнд ашиглаж болно гэж үзэж байна&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/80581.php |title=Archive copy |access-date=2008-06-30 |archive-date=2008-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123040357/http://www.medicalnewstoday.com/articles/80581.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Астатыг металлуудтай (жишээ нь [[натри]]тай) ионы холбоо үүсгэнэ гэж үздэг. Гэхдээ астат бусад галогений хөнгөн элементүүдээр амархан халагдана. Мөн астат нь [[устөрөгч]]тэй нэгдэн, астатгидроген үүсгэж болно. Уг нэгдэл [[ус]]анд уусч, гидроастатийн [[хүчил]] үүсгэнэ. 

== Изотопи ==
Астатийн 33 [[Изотопи#Тогтворгүй изотопи|цацраг идэвхит изотопи]] тогтоогдоод байна. [[Атом масс]] нь 191 - 223 байна. Эдгээрээс гадна 23 метастабл изотопи байж болно. Хамгийн тогтвортой изотопи нь &lt;sup&gt;210&lt;/sup&gt;At ба хагас задралын хугацаа нь 8.1 цаг, хамгийн богино нь &lt;sup&gt;213&lt;/sup&gt;At (125 наносекунд).

== Хэрэглээ ==
Хагас задралын хугацаа маш богино тул одоогоор практик хэрэглээ байхгүй болно. Гэхдээ хүнд изотопийг нь эмнэлэгт хэрэглэх боломжийг судлаж байна.

== Гадаад холбоос ==
{{Commons|Astatine}}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/At/index.html WebElements.com - Astatine]
* [https://web.archive.org/web/20110112232546/http://periodic.lanl.gov/elements/85.html Los Alamos National Laboratory - Astatine]
* [https://web.archive.org/web/20080509133752/http://www.docbrown.info/page03/The_Halogens.htm Doc Brown's Chemistry Clinic - Group 7 The Halogens]
&lt;!-- interwiki --&gt;

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{Зай авах}}
{{Үелэх системийн холбоос мөр}}

[[Ангилал:Химийн элемент]]</text>
      <sha1>pl8e9k124ti5743he6v64r7bm8cef48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баруун Австрали</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9397</id>
    <revision>
      <id>862094</id>
      <parentid>859914</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T04:11:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9748" sha1="11g1nxwfuxcnh0p9ltzq4y4op05x0e6" xml:space="preserve">{{Short description|Австралийн муж}}
{{Инфобокс улс төрийн хуваалт
| name = Баруун Австрали
| native_name = {{native name|en|Western Australia}}
| settlement_type = [[Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд|Муж]]
| image_flag = Flag of Western Australia.svg
| flag_size = 130px
| flag_type = Төрийн далбаа
| flag_link = Баруун Австралийн төрийн далбаа
| image_seal = Western Australian Coat of Arms.svg
| seal_size = 130px
| seal_type = Сүлд
| seal_link = Баруун Австралийн төрийн сүлд
| motto = 
| nickname = {{hlist|Зэрлэг цэцгийн муж|Алтан муж}}
| image_map = Western Australia in Australia.svg
| map_caption = Австрали дахь Баруун Австралийн байршил&lt;br /&gt;{{coord|26|S|121|E|type:adm1st_region:AU-WA|display=inline,title}}
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = Австрали
| established_title = Холбооны өмнө
| established_date = [[Баруун Австралийн колони]]
| established_title2 = Үүсгэн байгуулагдсан
| established_date2 = 5 сарын 2, 1829 он
| established_title3 = [[Хариуцлагатай засгийн газар]]
| established_date3 = 10 сарын 21, 1890 он
| established_title4 = [[Австралийн Холбоо|Холбоо]]
| established_date4 = 1 сарын 1, 1901 он
| demonym = {{hlist|Баруун Австраличууд|Баруун Оззи}}
| capital = [[Перт]]
| largest_city = capital
| coordinates = 
| admin_center_type = Засаг захиргаа
| admin_center = [[Баруун Австралийн орон нутгийн засаг захиргааны бүс|139 орон нутгийн засаг захиргааны бүс]]
| leader_title1 = [[Австралийн хаант засаг|Хаан]]
| leader_name1 = [[III Чарльз]]
| leader_title2 = [[Баруун Австралийн амбан захирагч|Амбан Захирагч]]
| leader_name2 = [[Крис Дөүсон]]
| leader_title3 = [[Баруун Австралийн ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name3 = [[Рожер Күүк (улс төрч)|Рожер Күүк]] ([[Баруун Австралийн Лэйбор Нам|Лэйбор]])
| legislature = [[Баруун Австралийн Парламент]]
| upper_house = [[Баруун Австралийн хууль тогтоох зөвлөл|Хууль тогтоох зөвлөл]]
| lower_house = [[Баруун Австралийн хууль тогтоох ассамблей|Хууль тогтоох ассамблей]]
| judiciary = [[Баруун Австралийн дээд шүүх]] 
| national_representation = [[Австралийн Парламент]]
| national_representation_type1 = [[Австралийн Сенат|Сенат]]
| national_representation1 = [[Баруун Австралийн сенаторын жагсаалт|12 сенатор]] (76-аас)
| national_representation_type2 = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Австрали)|Төлөөлөгчдийн танхим]]
| national_representation2 = 15 суудал (151-ээс)
| area_km2 = 2527013
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_rank = 1
| area_rank_link = Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд#Статистик
| elevation_max_m = 1249
| elevation_max_point = [[Михарри уул]]
| population_estimate = 2,805,000&lt;ref name=ABSPop&gt;{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/sep-2022|title=National, state and territory population – September 2022|publisher=Australian Bureau of Statistics|date=16 March 2023|accessdate=19 March 2023|archive-date=19 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20220629022248/https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/sep-2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_rank = 4
| population_rank_link = Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд#Статистик
| population_estimate_year = 2022
| population_density_km2 = 1.0
| population_density_sq_mi =
| population_density_rank = 7
| population_density_rank_link = Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд#Статистик
| GDP_nominal = $292.284 тэрбум&lt;ref&gt;{{cite web |title=Western Australian Economic Notes – Gross State Product – 2019–20 |url=https://www.wa.gov.au/sites/default/files/2020-12/gross-state-product-economic-notes-2019-20.pdf |access-date=19 January 2021 |archive-date=31 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831063352/https://www.wa.gov.au/sites/default/files/2020-12/gross-state-product-economic-notes-2019-20.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year = 2020
| GDP_nominal_per_capita = $110,752
| HDI = 0.967&lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=18 February 2023}}&lt;/ref&gt;
| utc_offset_list = {{ublist|[[UTC+08:00]] ([[Австралийн Баруун Стандарт Цаг|АБСЦ]])|[[UTC+08:45]]}}
| calling_code = 
| postal_code_type = [[Австрали дахь шуудангийн код#Хуваарилалт|Шуудангийн товчлол]]
| postal_code = WA
| website = {{URL|wa.gov.au}}
| iso_code = [[ISO 3166-2:AU|AU–WA]]
{{Инфобокс бэлгэ тэмдэг| embedded=Yes
| mammal   = [[Уутат шоргоолж идэгч]]&lt;br /&gt;''(Myrmecobius fasciatus)''
| bird     = [[Хар хун]]&lt;br /&gt;''(Cygnus atratus)''
| fish     = [[Халиман аварга загас]]&lt;br /&gt;''(Rhincodon typus)''
| flower   = [[Улаан ба ногоон имжин тавхай]]&lt;br /&gt;''(Anigozanthos manglesii)''
| fossil = [[Гогонасус]]&lt;br /&gt;''(Mcnamaraspis kaprios)''
| colour    = Алтан шар ба хар
}}
}}

'''Баруун Австрали''' нь [[Австрали тив]]ийн баруун хэсэг буюу гуравны нэгийг тэр чигт нь багтаасан [[Австрали]]йн нэгэн муж улс юм. Тус муж улс нутаг дэвсгэрээрээ Австралидаа хамгийн том, дэлхийд хоёрт орох засаг захиргааны нэгж ажээ. Баруун Австралид 2.1 сая оршин суугч (улсын нийт хүн амын 10%) байдгийн 85% нь муж улсын баруун өмнөд буланд нутагладаг. Тус муж улсын хүн амыг мужийн нийслэл [[Перт]] хавийн элсэн манханд байдаг шавьжны нэрээр ''элс тэмтчигчид'' гэж хочилдог.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.museum.wa.gov.au/collections/natscience/invertebrates/sandgropers.asp |title=Western Australian Museum - Sandgroper |access-date=2008-10-10 |archive-date=2008-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201090248/http://www.museum.wa.gov.au/collections/natscience/invertebrates/sandgropers.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Газарзүй ==
Баруун Австрали зүүн талаараа [[Өмнөд Австрали]], [[Хойд Нутаг Дэвсгэр]]тэй хил залгадаг бөгөөд баруун болон хойд талаараа [[Энэтхэгийн Далай]]гаар хүрээлэгдсэн. Тус тивээс өмнө зүгт орших усыг Олон улсын ус зүйн байгууллагаас албан ёсоор тодорхойлсны дагуу Энэтхэгийн Далайд багтаадаг боловч Австралид албан ёсоор [[Өмнөд Далай]] гэдэг.&lt;ref name=&quot;SouthernOcean&quot;&gt;{{Webarchiv|url=http://www.iho.shom.fr/publicat/free/files/S23_1953.pdf |wayback=20091007114205 |text=IHO Limit of Oceans and Seas |archiv-bot=2023-09-26 07:12:53 InternetArchiveBot }} and [http://www.theage.com.au/articles/2003/12/21/1071941610556.html Article]&lt;/ref&gt; Тус муж улсын зүүн хилийн нийт урт нь 1,862 км,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ga.gov.au/education/facts/dimensions/borders.htm|title=State And Territory Borders|publisher=Geoscience Australia|date=11 September 2007|accessdate=2008-09-25|}}&lt;/ref&gt; бөгөөд эргийн шугамын нийт урт нь 12,889 км.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.ga.gov.au/education/facts/dimensions/coastlin.htm|title=Australian Coastlines|publisher=Geoscience Australia|date=7 August 2003|accessdate=2008-09-25
}}&lt;/ref&gt; Баруун Австралийн нийт хуурай газрын нутаг дэвсгэр 2.5 сая км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ga.gov.au/education/facts/dimensions/areadime.htm|title=Area of States and Territories|publisher=Geoscience Australia|date=31 August 2005|accessdate=2008-09-25|}}&lt;/ref&gt;.

== Лавлах материал ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Western Australia|Баруун Австрали}}
* [http://www.wa.gov.au/ Баруун Австралийн засгийн газрын вэбсайт]

{{Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд}}

[[Ангилал:Баруун Австрали| ]]
[[Ангилал:Австралийн холбооны улс буюу холбооны нутаг дэвсгэр]]</text>
      <sha1>11g1nxwfuxcnh0p9ltzq4y4op05x0e6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туул гол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10413</id>
    <revision>
      <id>862077</id>
      <parentid>852013</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Swoopless</username>
        <id>82659</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>mongolian script</comment>
      <origin>862077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17954" sha1="kaa34zb1exj1lsxckqva3r2g416ln0a" xml:space="preserve">{{Инфобокс Гол
| name            = Туул гол &lt;br/&gt;{{MongolUnicode| ᠲᠤᠤᠯᠠ&lt;br/&gt; ᠭᠤᠤᠯ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}
| image_name      = Tuul River Mongolia.JPG
| image_size      = 
| image_alt       =
| caption         = Горхи-Тэрэлжийн байгалийн цогцолбор газарт
| image_map       = Toula (rivière).png
| map_size        = 
| map_alt         =
| map_caption     = 
| origin          = [[Хагийн хар нуур]], [[Горхи-Тэрэлжийн байгалийн цогцолбор газар]] ([[Хэнтий]] аймаг)
| mouth           = [[Орхон гол]] 
| basin_countries = {{flag|Монгол}} ([[Төв аймаг|Төв]], [[Улаанбаатар]], [[Булган]], [[Сэлэнгэ]], [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]])
| progression     = 
| length          = 882.8&amp;nbsp;км&lt;ref name=&quot;Урт&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120611091700/http://medeelel.mn/index.php?page=land&amp;sm=73&amp;s=1352 medeelel.mn]&lt;/ref&gt;
| elevation       = 1850 м
| mouth_elevation = 780 м
| discharge       = 26,57 м³/с
| watershed       = 49840 км²
| river_system    = [[Орхон гол|Орхон]]-[[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ]]-[[Енисэй]]
| left_tribs      =
| right_tribs     =
}}
[[Файл:Tuul in Mongolia July 2018.webm|thumb|258px|[[Улаанбаатар]] хотын урд хэсгээр урсах Туул гол 2018 оны 7 сар]]
'''Туул гол''' нь [[Монгол улс]]ын төв, хойд хэсгээр урсах гол юм. Хатан Туул гэж монголчууд нэрлэдэг уг гол нь 888&amp;nbsp;км&lt;ref name=&quot;Урт&quot; /&gt; урттай бөгөөд ус цуглуулах талбай нь 49,840&amp;nbsp;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. [[Төв]], [[Сэлэнгэ]], [[Булган аймаг|Булган]] аймаг болон [[Улаанбаатар]] хотын нутгаар урсан өнгөрнө. Сав газрын өндөршил нь 770-2800 метрийн хооронд байх ба хамгийн өндөр цэг нь далайн түвшнээс дээш 2799.3 метрийн өндөрт өргөгдсөн Асралт Хайрхан уул, хамгийн нам цэг нь далайн түвшнээс дээш 770 метрийн өндөр Орхон-Туулын бэлчир газар юм. Гүн нь 0,3-3,5 байдаг.

[[Хэнтийн нуруу]]н дахь [[Горхи-Тэрэлжийн байгалийн цогцолбор]]т багтах [[Хагийн хар нуур]], Номингийн голоос тус бүр эх авч, нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын урд хэсгээр урсаж өнгөрөн [[Орхон гол]]д цутгана. Туул гол дээр 17 гүүр байна. 

11-р сарын дунд үеэс 4-р сарын дунд хүртэл хөлдөнө.

==Орон нутгийг дамжих хүрээ==
Туул голын сав газар нь 5 аймгийн 37 сум, Улаанбаатар хотын 7 дүүргийн нутаг дэвсгэрийг хамран нийтдээ 49774.3&amp;nbsp;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбайг эзэлж байна. Туул голын сав газарт Улаанбаатар хотын эдэлбэр газрын 65.5 хувь, Төв аймгийн газар нутгийн 39.8 хувь, Булган аймгийн 20.8 хувь, Өвөрхангай аймгийн 6.0 хувь, Архангай аймгийн 4.4 хувь, Сэлэнгэ аймгийн 2.2 хувь нь хамрагдаж байна.

==Ургамал==
Хэнтийн нурууны чийглэг сэрүүн уур амьсгал, өндрийн бүс бүслүүр, говь, тал хээрийн бүсийн ялгаагаар ургамлын бүрхэвч өндөр уулнаас нам хотос хүртэл нилээд ялгаатай бүрэлдэн тогтсон ба ургамлын бүтэц бүрэлдэхүүн Хангайн бүсэд баялаг, тал хээрт ядмаг байдаг байна. Сав газар нь тундрын, ойн, хээрийн, нугын хэв шинжийн ургамалшилттай. Сав газрын 30 орчим хувийг уулын ойт хээрийн ургамал, 20 гаруй хувийг хээр, хуурай хээрийн ургамал тус тус эзэлдэг.

==Амьтан==
Туул голын сав газар нь уулын тайга, ойт хээр, хээрийн гурван бүсийг дамнан тогтсон учраас тус сав газар дахь амьтны аймаг нь эдгээр байгалийн бүсийн амьтны аймгийн тархалтын ерөнхий онцлогийг хадгалдаг.

Нөгөө талаар амьтны аймгийн тархалтын байгалийн онцлог ямар нэгэн байдлаар өөрчлөгдөж байгаагаас түүнийг илүү нарийвчлалтай авч үзэхэд хүргэдэг ба тус сав газрын нийт нутаг дэвсгэрийн 82.8 хувийг хээрийн бүс, 11.8 хувийг ойт хээрийн бүс, 5.4хувийг уулын тайга эзэлдэг.

Туул голын сав газрын хэмжээгээр 10 овгийн 16 зүйл загас, 2 зүйлийн хоёр нутагтан, 7 баг, 18 аймгийн 60 шахам зүйл хөхтөн, 171 зүйл шувуу бүртгэгдсэнээс 5 зүйл загас, 11 зүйл хөхтөн ховордож болзошгүй, 12 зүйл шувуу, нэг зүйл хөхтөн ховор, нэг зүйл шувуу, нэг зүйл хөхтөн нэн ховор ангилалд багтаж байна.

==Цаг агаар==
Туул голын сав газар далайн түвшнээс харьцангуй өндөр өргөгдсөн, далай тэнгисээс алслагдсан, эргэн тойрон уулсаар хүрээлэгдсэн тул бичил масштабын хувьд өөрийн онцлогтой бөгөөд түүний уур амьсгалын онцлог шинжийг авч үзвэл өдөр, шөнийн агаарын температурын ялгаа их, хүйтний улирал харьцангуй урт үргэлжилдэг бөгөөд тогтуун, харин зун богино, хур тунадасны ихэнх хувь энэ улиралд орох бөгөөд голдуу агаарын тогтворгүйшлээс үүдэх конвекциос гаралтай байдаг.

Зуны улиралд эх газрын дулаан хуурай агаар зонхилдог. Иймээс орох хур тунадас ихэнхдээ аадар шинжтэй байдаг. Намар хур тунадас багасаж, цочир хүйтрэлт 8 дугаар сарын сүүлч, 9 дүгээр сарын эхээр ажиглагдан 10 дугаар сарын сүүл, 11 дүгээр сарын эхээр өвлийн нөхцөлдөө шилжин ордог.

Тэрэлжээс Улаанбаатарын хооронд жилийн агаарын дундаж температур – 3.3°[[Цельсийн градус|С]] – 0.4°С -аар хэлбэлздэг байхад Улаанбаатар хотоос Орхон Туулын бэлчир хүртэл – 0.4°С -1.1°С-аар хэлбэлздэг байна.

Хамгийн хүйтэн сар бол 1 дүгээр сар бөгөөд энэ үед Азийн эсрэг-циклоны хөгжил дээд цэгтээ хүрнэ. Түүний сарын дундаж температур Тэрэлж, Улаанбаатар орчимд -21.6°С, Буянт-Ухаа орчимд -25.2°С, Лүнд -25.7°С, Эрдэнэсантад -17.8°С, Гурванбулагт -19.0°С, Орхон Туулын бэлчирт  -24.8°С байгаа бөгөөд  хамгийн дулаан 7 дугаар сард Тэрэлжийн орчимд 13.0°С, харин Зуунмодод 18.7°С, Эрдэнэсантад 17.5, °С, Гурванбулагт -19.0°С, Орхон Туулын бэлчирт  19.3°С байна.

===Агаарын температур===
Дэлхийн уур амьсгалын дулааралт Монгол нутагт, түүний дотор Туул голын сав газарт ч эрчимтэй явагдаж байна. Сүүлийн 60 шахам жилд энэ сав газрын агаарын дундаж температур 2.0°С-аар дулаарсан байна. Дэлхийн уур амьсгалын дулааралтаар халуун өдрийн давтагдал нэмэгдэхийн хэрээр агаарын хамгийн өндөр температур сүүлийн жилүүдэд ажиглагдах болсон байна.

===Хур тунадас===
Туул голын сав газар Монголдоо ихээхэн чийглэг уур амьсгалтай, жилийн хур тунадасны нийлбэр нь 200-400 мм орчим байдаг. Өндөр уулын буюу гол мөрний урсац бүрдэх бүсэд 350 мм-ээс их хур тунадас жилд ордог бөгөөд хур тунадасны 85-90 орчим хувь нь жилийн дулаан улиралд унадаг, хүйтэн улиралд хур тунадас тун бага ордог байдал харагдана.

==Экологийн бохирдол==
2013 оны 4-р сарын 12-24-нд авсан усны сорьцод хийсэн шинжилгээний дүнгээр голын Туул-Сонгино ба Туул-Хадан хэсэгт ус маш их, бүр онцгой бохирдолттой байгаа нь тогтоогдсон байна. Тодорхой хэлбэл, Туул голын ус Төв цэвэрлэх байгууламжийн цэвэрлэгдээд гарч буй ус нийлснээс доош буюу Сонгино доод, Шинэ цэг, Хадан хясааны орчимд голын усны хүчилтөрөгчийн горим алдагдаж, 0.05- 2.79 мг/л-т хэлбэлзэж байгаа нь онцгой их бохирдлын түвшинд хүрсэн байна.

Мөн биохимийн хэрэгцээт хүчилтөрөгч (БХХ5)-ийн агууламж усны чанарын стандарт болох хүлцэх агууламжаас 27-78 дахин давж, онцгой их бохирдлын түвшинд хүрчээ. Мөн усан дахь аммонийн азотын агууламж 36-94 дахин их, эрдэс фосфорын агууламж 5-30 дахин их буюу их бохирдлын түвшинд гарав. Түүнчлэн пер манганатын исэл дэх чанарын агууламж хүлцэх агууламжаас 1.5-5.7 дахин давсан нь Туул голын энэ хэсэгт ус маш их бохирдолттой нь батлагдсан байна.

-Улаанбаатар хотын Төв цэвэрлэх байгууламжийн орох, гарах цэгээс энгийн болон хоногийн нийлбэр сорьц авч шинжилгээ хийсэн дүнгээс үзэхэд цэвэршүүлэх чадвар нь 50.7-52.8 хувьтай байсан. Цэвэршүүлээд гаргаж байгаа усанд биохимийн хэрэгцээт хүчилтөрөгч 248-402 мг/л, жинлэгдсэн бодис 117-263 мг/л, химийн хэрэгцээт хүчилтөрөгч 282 мг/л, аммонийн азот 24.0-28.7 мг/л, эрдэс фосфор 2.226-2.702 мг/л агуулагдаж байлаа. Энэ нь хүрээлэн буй орчинд нийлүүлэх цэвэршүүлсэн бохир усны MNS4943:2011 стандарт дахь зөвшөөрөгдөх дээд агууламжаас биохимийн хэрэгцээт хүчилт өрөгчийн агууламж 12-20 дахин, жинлэгдсэн бодисын агууламж 2-5 дахин их. Мөн аммонийн азотын агууламж 4-5 дахин, эрдэс фосфорын агууламж 11-13 дахин их агуулагдаж байна гэсэн үг. Ийм л усыг Туул голд нийлүүлж байна. Түүнчлэн энэхүү судалгааг хийх үед “Харгиа” цэвэрлэх байгууламж болон арьс ширний үйлдвэрүүд ажиллаагүй байсан.

Сүүлийн жилүүдэд нийслэл Улаанбаатарын байгаль орчны бохирдол нь Туул голд нөлөөлж ширгэх аюулд ороод байгаа билээ. Энэ нэг 1-рт түүнд цутгадаг олон жижиг гол, горхийг хүний буруутай үйл ажиллагаанаас болж ширгэсэн/тухайлбал Түргэний, Улиастай, Сэлбэ, Дунд, Толгойт/ 2-рт 1950,60-аад оны үед голын эхэн хэсгийн ой, шугуйг ямар ч бодлогогүйгээр огтолсон/ахмад үеийнхний дурсамжаар сал, завь урсдаг байсан//. 3-рт Улаанбаатарын төв цэвэрлэх байгууламжийн хаягдал нь Туул голд цутган орохоос гадна [[Заамар сум|Заамар]] дахь [[алт олборлолт]] 4-рт үйлдвэрийн болон ахуйн зорилгоор хотын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж байгаа 3 том дулааны цахилгаан станц, мөн үлэмж тооны уурын зуухнууд, иргэд аж ахуйн нэгж байгууллагуудын гүний усны хэрэглээ, 6-рт нийслэлийн газар нутгийн үлэмж хэсгийн мөнх цэвдэгтэй хэсгийн хөрстэй хэсэгт барилга байшин олноор барьсан нь хөрсний усийг үлэмж хэмжээгээр, үүн дээр нэрмээс болж цаг уурын дулаарлаас шалтгаалан ууршихад давхар нөлөөлж буй гэж үздэг.

2025 оны 3 сар, 5 сар, 6 сар, 11 саруудад Туул гол дагуу байршилтай Баянзүрх, Маршал, Зайсан, Яармаг, Сонсголон, Биогийн гүүр, Сэлбэ голын Арслантай гүүрний орчимоос нийт 7 цэгээс 4 удаагийн давтамжтай дээж авч, хими болон нянгийн шинжилгээ хийж MNS 4586:2024 стандарттай харьцуулж үзэхэд Маршал болон Биогийн гүүр орчимд голын усны хүчилтөрөгчийн горим алдагдаж химийн хэрэгцээт хүчилтөрөгч, биохимийн хэрэгцээт хүчилтөрөгчийн агууламж хүлцэх хэмжээнээс 1,1-3,5 их, Биогийн гүүрний орчимд нийт нянгийн тоо, гэдэсний бүгийн эмгэгтөрөгч нянгийн тоо мөн адил хүлцэх хэмжээнээс их байгаа нь  бохирдол их байгааг харуулж байна. Сэлбэ голын Арслантай гүүр орчим нь дээрх 2 гүүрний бохирдолтой мөн адил байгаагаас гадна азотын бохирдол их байна. Энэ нь бохир уснаас хамгийн түрүүнд ялгардаг азотын бохирдол юм. Энэ бохирдол нь бохир ус, амьтны ялгадас, хог хаягдал, бохирдсон лаг зэргээс үүсдэг аж.   &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gmail |url=https://accounts.google.com/v3/signin/identifier?continue=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&amp;dsh=S856403655%3A1763787225913645&amp;emr=1&amp;followup=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&amp;ifkv=ARESoU2dZA9r5D9m-ETFoeHZpBZEtdMMzZr90IlUajrPZOVye_SNUJweNsIZDWAZdFAzdOPqnqbBPw&amp;osid=1&amp;passive=1209600&amp;service=mail&amp;flowName=GlifWebSignIn&amp;flowEntry=ServiceLogin |access-date=2025-11-22 |website=accounts.google.com}}&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Tuul River|Туул гол}}
* [[ЮНЕСКО]]. Монгол дахь усны хэрэглээний тухай [https://web.archive.org/web/20070928021107/http://www.unescobeijing.org/projects/view.do?channelId=004002002001002003 судалгаа]
* Туул голын урсгалын тухай шинжлэх ухааны [https://web.archive.org/web/20110722075858/http://www.suiri.tsukuba.ac.jp/pdf_papers/tercbull05s/t5supple_16.pdf дүн шинжилгээ] (PDF)
* Туул голын орчим дахь алт олборлолтын байгаль орчинд үзүүлж буй нөлөөний тухай [http://www.tahoebaikal.org/projects/watershed/ тайлан]
* Туул голын [http://www.nd.edu/~jglazier/MONGOLIA/Mongolia7_7_99/Mongolia7_7_99c.html зургийн цомог]

[[Ангилал:Азийн гол мөрөн]]
[[Ангилал:Монголын гол мөрөн]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын газар зүй]]
[[Ангилал:Сэлэнгэ мөрний голын систем]]</text>
      <sha1>kaa34zb1exj1lsxckqva3r2g416ln0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>7 сарын 16</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16669</id>
    <revision>
      <id>862102</id>
      <parentid>596713</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T05:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2674" sha1="cdk4obf2ue4bq9ax2tewkgp54pz7llp" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|7 сарын}}
'''7 сарын 16''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 197 дахь ([[өндөр жил]] бол 198 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 168 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==

* 622 — Исламын хуанлийн эхлэл.
* 1643 — Голландын далайчин де Фриз Маартен Герритсоны (''{{langi|nl|Maarten Gerritszoon Vries}}'') баг [[Сахалин]] арлыг анх нээсэн европ хүн болсон юм.
* 1661 — Стокхолмын банк европын анхны цаасан мөнгөн тэмдэгт гаргасан. 
* 1790 — АНУ-ын аль ч мужийн харьяалалд байдаггүй Колумби тойрог АНУ-ын Засгийн газар байрлах газар гэж тодорхойлогдсон. 
* 1909 — [[Ауди|Audi]] компани үүсгэн байгуулагдсан.

* 1923 — [[Бенито Муссолини]] Италид мөрийтэй тоглоомыг хориглосон.
* 1965 — Франц, Италийг холбосон [[Мон Блан|Мон Блан уулын]] (Альпын нурууны оргил — 4807 м) догуурх [[Монбланы хонгил]] нээгдсэн.
* 1979 — [[Саддам Хусейн]] Иракийн ерөнхийлөгч болсон.

== Энэ өдөр төрөгсөд ==
*[[1486]] — [[Андреа дел Сарто]], Италийн флоренцын дэг сургуулийн [[зураач]]
*1896 — [[Трюгве Хальвдан Ли|Трюгве Ли]] (1968 онд нас барсан) норвегийн улс төрч, НҮБ-ын анхны ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1946—1952).
*[[1963]] — [[Фиби Кэйтс]], Aмерикийн жүжигчин
*[[1967]] — [[Вилл Феррелл]], жүжигчин, хошин шогч
*1988 — [[Серхио Бускетс]], испаний хөлбөмбөгчин, 2010 оны дэлхийн аварга, 2012 оны Европын аварга.

== Энэ өдөр нас барагсад ==
*1342 - [[Унгарын I Чарльз|I Чарльз]], Унгарын хаан
*2010 - [[Жэймс Гаммон]], Америкийн жүжигчин
*2011 - [[Форрест Блю]], Америкийн [[америк хөлбөмбөг]]чин

== Тэмдэглэлт баярууд ==

----
{{Commonscat|16 July|7 сарын 16}}

[[Ангилал:Өдөр|0716]]
[[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#16]]</text>
      <sha1>cdk4obf2ue4bq9ax2tewkgp54pz7llp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гэрэл зураг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22326</id>
    <revision>
      <id>862124</id>
      <parentid>861743</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24786" sha1="arsgytqaa49lomavizgvjjhy6mqd41e" xml:space="preserve">[[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]]
'''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг.

Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм.

== Үгийн гарал зүй ==
Фотограф гэдэг үг нь Грекийн  φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; болон γραφή (''graphé'')  буюу зураг&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.&lt;ref&gt;Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph &quot;photograph&quot;]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
=== Анхны технологи ===
[[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]]
Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.&lt;ref&gt;Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&amp;pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&amp;pg=PA20&lt;/ref&gt; Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ.

=== Дундад зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html&lt;/ref&gt; ===
1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. 

Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. 

Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. 

=== 19-р зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ===
19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ.

Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ.

Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм.

Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ.

Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн  негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна.

1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна.  

Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна.

=== Хар цагаан зураг ===
Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. 

=== Өнгөт зураг ===
1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879)  гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. 

Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй  &quot;''Agfacolor Neu&quot;'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. 

=== Дижитал гэрэл зураг  ===
1981 онд Японы [[Sony|&quot;Sony&quot;]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. 

Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. 

=== Нийлэг гэрэл зураг ===
Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.&lt;ref&gt;{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-07-16 07:24:43 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

== Камерны түүхэн хөгжил ==
&lt;!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--&gt;
&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер
File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910
File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922
File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932
File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&amp;nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]]
File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975
File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000.
File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000
File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010
&lt;/gallery&gt;

== Техникийн шинж чанар ==
Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.&lt;ref&gt;http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Гэрэл зураг| ]]
[[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]]
[[Ангилал:Уран сайхны арга техник]]
[[Ангилал:Хуулбарлах техник]]</text>
      <sha1>arsgytqaa49lomavizgvjjhy6mqd41e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атеизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24173</id>
    <revision>
      <id>862090</id>
      <parentid>861739</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T03:28:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24415" sha1="mvjqz96vjf8afh4ws8qltjtns6qn1a5" xml:space="preserve">[[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн &quot;бурхангүй хүмүүс&quot; хэмээх Грек үг]]
'''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.&lt;ref name=Nielsen-EB/&gt; Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.&lt;ref name=RoweRoutledge/&gt;&lt;ref name=oxdicphil/&gt; Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.&lt;ref name=oxdicphil/&gt;&lt;ref name=religioustolerance/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-07-16 03:28:36 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Атеизмийн эсрэг&lt;ref name=reldef/&gt;&lt;ref name=OED-theism /&gt; болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.&lt;ref name=OED-theism&gt;{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}&lt;/ref&gt; Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ.

Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу &quot;бурхангүй&quot; хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. &lt;ref name=KArmstrong&gt;{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}}
&lt;/ref&gt;

Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй&lt;ref name=honderich/&gt;&lt;ref&gt;
Fales, Evan. &quot;Naturalism and Physicalism&quot;, in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}.
&lt;/ref&gt; байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}&lt;/ref&gt;

Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд&lt;ref name=&quot;Neopaganism&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&amp;pg=PA194&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}}
&lt;/ref&gt; (Викка гэх мэт&lt;ref name=&quot;Wicca&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&amp;pg=PA115&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}}
&lt;/ref&gt;), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=atheism&amp;f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}}
&lt;/ref&gt; байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&amp;pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt;

Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.&lt;ref name=&quot;Martin2007&quot;&gt;{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&amp;pg=PA56|accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref name=&quot;Britannica demographics&quot;&gt;{{cite web
|url=http://search.eb.com/eb/article-9432620
|title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005
|publisher=Encyclopædia Britannica
|year=2005
|accessdate=2007-04-15}}
* 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion).
* 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so.
&lt;/ref&gt; Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.&lt;ref name=&quot;Harris&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131
|title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll
|publisher=Financial Times/Harris Interactive
|date=2006-12-20
| accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref&gt;[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]&lt;/ref&gt;

== Үгний гарал болоод хэрэглээ ==
Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь &quot;бурхангүй&quot; хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг &quot;atheistic&quot; буюу &quot;атеист тал руугаа&quot; гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ.

Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ.

Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв.

18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. 

Зарим Атеистууд &quot;Атеизм&quot; хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо:

&lt;blockquote&gt;''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.&lt;/blockquote&gt;

=== Эерэг, сөрөг гэх ===
Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. 

=== Практик атейзм ===
Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа.

Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна.
*Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. 
*Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх.
*Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх.
*Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. 

=== Онолын атеизм ===
Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. 

== Ишлэл ==
{{Reflist|3
|refs=
&lt;ref name=Nielsen-EB&gt;
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., &quot;God&quot; is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}
*{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition)
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=RoweRoutledge&gt;
{{cite encyclopedia
|url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&amp;pg=PA530&amp;lpg=PA530&amp;dq=atheism+routledge#v=onepage&amp;q=atheism%20routledge&amp;f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor &amp; Francis
|quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of &quot;atheism&quot; is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology.
|accessdate=2011-04-09
|ref=harv}}
&lt;/ref&gt;
&lt;!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!!
&lt;ref name=agnosticism-contrast&gt;
*{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&amp;t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}}
*{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }}
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}

*{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}}

&lt;/ref&gt;
--&gt;
&lt;ref name=honderich&gt;
Honderich, Ted (Ed.) (1995). &quot;Humanism&quot;. ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0.
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=religioustolerance&gt;
[[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term &quot;Atheism&quot;] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&amp;ls=a &quot;atheism&quot;]) first list one of the more narrow definitions.
* {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams &amp; Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called &quot;atheistic&quot; because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means &quot;not theistic&quot;. The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]]
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=oxdicphil&gt;
{{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}&lt;!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&amp;pg=PA27&amp;dq=%22atheism%22#v=onepage&amp;q=%22atheism%22&amp;f=false --&gt;
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=reldef&gt;{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

[[Ангилал:Атеизм| ]]</text>
      <sha1>mvjqz96vjf8afh4ws8qltjtns6qn1a5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Coldplay хамтлагийн бүтээлүүд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24983</id>
    <revision>
      <id>862081</id>
      <parentid>861190</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T00:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110059" sha1="9eqeqj4ltugkmq2tz0em29w53gd4nrt" xml:space="preserve">{{Инфобокс уран бүтээлчийн дискографи
| Artist       = Coldplay
| Image        = {{CSS image crop|Image=ColdplayManch03062351 (cropped).jpg|Align=center|bSize=290|cWidth=290|cHeight=190|oTop=3}}
| Alt          = Coldplay onstage with their respective instruments
| Caption      = Coldplay [[Манчестер хотын цэнгэлдэх хүрээлэн|Этихад цэнгэлдэх хүрээлэнд]] 2023 онд
| Studio       = 10
| EP           = 18
| Live         = 6
| Compilation  = 12
| Singles      = 43
| Promotional  = 14
| 1Option name = Буяны сингл
| 1Option      = 5
}}

Британий рок хамтлаг Колдплей-н нийт уран бүтээлд  5н студи цомог болон 10n EP(өргөтсөн сингл),27н сингл,2 амьд тоглолтын цомог болон 27н клип
багтдаг.2009 оны байдалаар дэлхий даяар 50 гаруй сая цомог борлуулан [[дэлхийн хамгийн хамгийн их борлуулалттай уран бүтээлч]]идийн нэгт орсон байна.
Тэд анхны цомогоо 2000 оны 7р сард [[Parachutes]] нэртэйгээр гаргасан бөгөөд олон амжилтыг ар араасаа дагуулан шүүмжлэл магтаалын аль алийг авсан байна.Энэ цомог нь дэлхийд 7,5 сая борлогдсон бөгөөд борлуулалтаараа [[АНУ]]-с 1 Платиниум гэрчилгээ болон Их Британиас 7 удаа Платиниум гэрчилгээ авчээ.Энэхүү цомог нь араасаа 4 сингл гарган ирсэнээс &quot;[[Yellow]]&quot; болон &quot;[[Trouble]]&quot; синглүүд нь Их британий сингл чартийн эхний 10т бичигдээд зогсохгүй &quot;[[Shiver]]&quot; болон &quot;[[Don't Panic]]&quot; синглүүд нь [[Европ]]-н жишээлбэл [[Нидерланд]] болон Польш улсуудын чарт-д дээгүүр байрт орсон байна.Хамтлагийн 2 дох цомгоо 2002 8р сард [[A Rush of Blood to the Head]] нэртэйгээр гаргасан байна.Энэхүү цомог нь өмнөх цомгоосоо илүү их боруулалт хийж чадсан байна.Энэ цомог нь 9н орны жагсаалтыг тэргүүлсэн юм.Анхны сингл болох &quot;[[In My Place]]&quot; n' Их Британий болон хэдэн хөгжимийн дэлгүүрүүдийн жагсаалтын 2т орж чадсан байна.Удаах синглүүд болох &quot;[[The Scientist]]&quot;,&quot;[[Clocks]]&quot; болон ,&quot;[[God Put A Smile Upon Your Face]]&quot; синглүүд нь чамгүй амжилтыг олсон.
&quot;[[Coldplay]]&quot; хамтлагийн 3дах студийн цомог болох &quot;[[X&amp;Y]]&quot; 2005 оны 6р сард худалдаанд гарсан бөгөөд 2005 оны хамгийн их борлуулалттай цомог болсон юм.Энэ цомог 2005 сүүл гэхэд дэлхий даяар 8,3 сая хувь борлуулж чадсан байна.&quot;[[X&amp;Y]]&quot; цомог нь олон орны хөгжимийн жагсаалтыг тэргүүлээд зогсохгүй [[АНУ]]-д л гэхэд худалдаанд гарсан эхний долоо хоногтоо 737'000 хувь борлуулж чадсан юм.[[Х&amp;Y]] Цомог нь 6 синглтэй ба [[Speed of Sound]] нь хамгийн амжилттай синглүүдийн нэг болсон юм.Энэхүү сингл нь Итали Австрали болон бусад 10 орны чарт-д тэргүүн байрт орсон байна.Удаах синглүүд болох [[Fix You]],[[Talk]] болон [[The Hardest Part]] нь чамгүй амжилт олсон.[[Viva la Vida or Death and All His Friends]] нь [[Coldplay]] хамтлагийн 4дэх студи цомог юм.Энэ цомог нь 2008 оны 6-р сард худалдаанд гарсан ба энэ цомог тэдний хувьд хамгийн их амжилт олсон цомог болсон юм.Энэ цомог нь 36 орны дууны жагсаалтыг тэргүүлсэн юм.Түүнчлэн &quot;[[Viva la Vida]]&quot; нь хамтлагийн хамгийн их амжилт  олсон сингл болсон юм.2011 оны 6р сард л гэхэд [[АНУ]]-д 5 сая хувь борлогджээ.&quot;[[Mylo Xyloto]]&quot; нь [[Coldplay]] хамтлагийн 5 дах студи цомог бөгөөд 2011 оны 10 дугаар сард худалдаанд гарсан юм.Энэхүү цомог нь олон улсад орнуудын чартад тэргүүн болон дээгүүр байруудад бичигдсэн.[[Mylo Xyloto]] цомог нь [[&quot;Every Teardrop is A Waterfall&quot;]],[[&quot;Paradise&quot;]],[[&quot;Princess of China&quot;]],[[&quot;Up wIth The Birds&quot;]],[[&quot;Hurts Like Heaven&quot;]] зэрэг синглүүдээ гаргасан.2014 оны 5-р сарын 19 нд [[Coldplay]] нь өөрсдийн 6дах цомог Ghost Stories-г худалдаанд гаргасан бөгөөд өмнөх цомгуудын адилаар улс орнуудын чартад тэргүүн байрт бичигджээ.[[&quot;Ghost Stories&quot;]] цомгоос [[&quot;Magic&quot;]],[[&quot;Midnight&quot;]],[[&quot;A Sky Full of Stars&quot;]] хэмээх синглүүд гарсан.Одоогийн байдлаар Coldplay хамтлагийн 18,2 сая цомог болон 33,6 сая сингл АНУ-д татан авалт хийгдээд байна.&lt;ref name=us_sales&gt;{{cite web|url=http://m.billboard.com/v/News/IsColdplaysPlanned20|title=Is Coldplay's Planned 2016 Stadium Trek a Farewell Tour?|author=Hampp, Andrew|work=[[Billboard (Magazine)|Billboard]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|date=20 February 2015|accessdate=21 February 2015}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
==Цомгууд==
===Студи Цомгууд===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Студи цомгуудын жагсаалт болон тэдгээрийн борлуулалтм,гэрчилгээнүүдийг үзүүлэв.
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:11em;&quot;| Нэр
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:30em;&quot;| Цомгийн тайлбар
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;10&quot;| Оргил амжилт
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:22em;&quot;| Борлуулалт
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:18em;&quot;| [[Хөгжмийн гэрчилгээнүүдийн жагсаалт|Гэрчилгээнүүд]]
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[UK Albums Chart|UK]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;UK-albums&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.officialcharts.com/artist/_/coldplay/ |title=Coldplay |publisher=[[Official Charts Company]] |accessdate=11 March 2012 |format=select &quot;Albums&quot; tab}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[ARIA Charts|AUS]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;AUS-albums&quot;&gt;{{cite web |url=http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|australian-charts.com}} |accessdate=7 December 2009}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Canadian Albums Chart|CAN]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CAN-albums&quot;&gt;{{cite web |url={{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=Canadian Albums}} |title=Coldplay – Chart History: Canadian Albums |publisher=[[Prometheus Global Media]] |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=12 July 2012}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;FRA&quot;&gt;{{cite web |url=http://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discographie Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|lescharts.com}} |accessdate=7 December 2009 |language=French}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Media Control Charts|GER]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;GER-albums&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Coldplay/?type=longplay |title=Chartverfolgung / Coldplay / Longplay |publisher=[[Media Control Charts]] |work={{noitalic|musicline.de}} |accessdate=24 February 2012 |language=German |archive-date=4 Арван хоёрдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111204101701/http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Coldplay/?type=longplay |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Irish Albums Chart|IRL]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;IRL&quot;&gt;{{cite web |url=http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|irish-charts.com}} |accessdate=7 December 2009}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[MegaCharts|NLD]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;NLD&quot;&gt;{{cite web |url=http://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discografie Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|dutchcharts.nl}} |accessdate=7 December 2009 |language=Dutch}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Recorded Music NZ|NZ]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;NZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|charts.org.nz}} |accessdate=7 December 2009 |archive-date=11 Долдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711203249/http://www.charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Swiss Music Charts|SWI]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;SWI&quot;&gt;{{cite web |url=http://swisscharts.com/artist/Coldplay |title=Discographie Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|swisscharts.com}} |accessdate=22 December 2012 |format=select &quot;Charts&quot; tab |language=German}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Billboard 200|US]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;US-albums&quot;&gt;{{cite web |url={{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=Billboard 200}} |title=Coldplay – Chart History: Billboard 200 |publisher=[[Prometheus Global Media]] |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=12 July 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[Parachutes|Parachutes]]''
|
* Худалдаанд гарсан: 2000 оны 7-р сарын 10&lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/Parachutes-Coldplay/dp/B00004U9MS |title=Parachutes |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}&lt;/ref&gt;
* Лабэл: [[Parlophone]]
* Формат: [[Компакт диск|CD]], [[Кассет|CS]], [[Gramophone record|LP]]
| 1 || 2 || 19 || 31 || 54 || 2 || 29 || 4 || 38 || 51
|
* ДД: 8,500,000&lt;ref name=&quot;Worldwide album sales&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&amp;objectid=10842560 |title=Big band theory: who are the brightest stars? |work=[[The New Zealand Herald]] |date=25 October 2012 |accessdate=30 December 2012 |author=Kara, Scott |archive-date=4 Арван хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121204164039/http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&amp;objectid=10842560 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* Их Британи: 2,626,887&lt;ref name=&quot;UK album sales&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.musicweek.com/businessanalysis/read/official-charts-analysis-coldplay-lp-sells-168k-to-set-2014-pace/058549 |title=Official Charts Analysis: Coldplay LP sells 168k to set 2014 pace
|publisher=Intent Media |work=[[Music Week]] |date=26 May 2014|accessdate=27 May 2014}} {{subscription required}}&lt;/ref&gt;
* Шинэ Зеланд: 75,000&lt;ref name=&quot;Worldwide album sales&quot;/&gt;
* АНУ: 2,700,000&lt;ref name=&quot;US album sales&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.billboard.com/articles/news/1049687/ask-billboard |title=Ask Billboard |publisher=[[Prometheus Global Media]] |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=5 October 2012 |author=Caulfield, Keith}}&lt;/ref&gt;
|
* [[British Phonographic Industry|BPI]]: 8× Platinum&lt;ref name=&quot;BPI&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.bpi.co.uk/certified-awards/search.aspx |title=Certified Awards Search |publisher=[[British Phonographic Industry]] |accessdate=27 August 2009 |format=To access, enter the search parameter &quot;Coldplay&quot; |archive-date=1 Наймдугаар сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801142929/http://www.bpi.co.uk/certified-awards/Search.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Australian Recording Industry Association|ARIA]]: 3× Platinum&lt;ref name=&quot;ARIA-2003-albums&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-albums-2003.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2003 Albums |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012}}&lt;/ref&gt;
* [[Bundesverband Musikindustrie|BVMI]]: Gold&lt;ref name=&quot;BVMI&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.musikindustrie.de/gold_platin_datenbank/?action=suche&amp;strTitel=&amp;strInterpret=Coldplay&amp;strTtArt=alle&amp;strAwards=checked |title=Gold–/Platin-Datenbank (Coldplay) |publisher=[[Bundesverband Musikindustrie]] |accessdate=26 September 2012 |language=German}}&lt;/ref&gt;
* [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI]] SWI: Gold&lt;ref name=&quot;IFPI SWI&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.swisscharts.com/search_certifications.asp?search=Coldplay |title=The Official Swiss Charts and Music Community: Awards (Search for: Coldplay) |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|swisscharts.com}} |accessdate=19 May 2014}}&lt;/ref&gt;
* [[Music Canada|MC]]: 2× Platinum&lt;ref name=&quot;MC&quot;&gt;{{cite certification |region=Canada |artist=Coldplay |accessdate=12 March 2012}}&lt;/ref&gt;
* [[Recording Industry Association of America|RIAA]]: 2× Platinum&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?artist=%22Coldplay%22 |title=American certifications – Coldplay |publisher=[[Recording Industry Association of America]] |accessdate=26 September 2012}}&lt;/ref&gt;
* [[Recorded Music NZ|RMNZ]]: 2× Platinum&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1287&amp;chartKind=A |title=Top 50 Albums Chart – Chart #1287 – Issue Date: 25 November 2001 |publisher=[[Recorded Music NZ|Recording Industry Association of New Zealand]] |accessdate=12 July 2012}}&lt;/ref&gt;
* [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|SNEP]]: 2× Gold&lt;ref name=&quot;SNEP&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.snepmusique.com/les-disques-dor/?q=Coldplay&amp;submit=OK&amp;awards_year=0 |title=Notre Base de Données: Coldplay |publisher=[[Syndicat National de l'Édition Phonographique]] |language=French |accessdate=22 July 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[A Rush of Blood to the Head]]''
|
* Худалдаанд гарсан:2002 оны 8-р сарын 26&lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/Rush-Of-Blood-The-Head/dp/B000069AUI |title=A Rush Of Blood To The Head |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}&lt;/ref&gt;
* Лабэл: Parlophone
* Формат: CD, CS, LP
| 1 || 1 || 1 || 4 || 1 || 1 || 3 || 1 || 1 || 5
|
* ДД: 15,000,000&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.todayfm.com/FOCUS-GROUP-:-COLDPLAY |title=Focus Group: Coldplay |publisher=[[Today FM]] |date=29 January 2014 |accessdate=24 March 2014 |archive-date=7 Гуравдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180307214347/https://www.todayfm.com/FOCUS-GROUP-:-COLDPLAY |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* Их Британи: 2,875,980&lt;ref name=&quot;UK album sales&quot;/&gt;
* Шинэ Зеланд: 90,000&lt;ref name=&quot;Worldwide album sales&quot;/&gt;
* АНУ: 4,925,000&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://ca.music.yahoo.com/photos/top-new-acts-since-2000-1403561474-slideshow/492514929mm017-coldplay-per-photo-1403561220970.html | title=USA: Top 20 New Acts Since 2000 | publisher=Yahoo! Music | date=July 8, 2014 | last=Grein | first=Paul | access-date=Аравдугаар сар 4, 2014 | archive-date=Аравдугаар сар 8, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141008124824/https://ca.music.yahoo.com/photos/top-new-acts-since-2000-1403561474-slideshow/492514929mm017-coldplay-per-photo-1403561220970.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|
* BPI: 9× Platinum&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
* ARIA: 7× Platinum&lt;ref name=&quot;ARIA-2012-albums&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesALBUMaccreds2012.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2012 Albums |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=12 July 2012}}&lt;/ref&gt;
* BVMI: 3× Gold&lt;ref name=&quot;BVMI&quot;/&gt;
* IFPI SWI: Gold&lt;ref name=&quot;IFPI SWI&quot;/&gt;
* MC: 4× Platinum&lt;ref name=&quot;MC&quot;/&gt;
* RIAA: 4× Platinum&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;/&gt;
* RMNZ: 2× Platinum&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1383&amp;chartKind=A |title=Top 50 Albums Chart – Chart #1383 – Issue Date: 9 November 2003 |publisher=[[Recorded Music NZ|Recording Industry Association of New Zealand]] |accessdate=12 July 2012}}&lt;/ref&gt;
* SNEP: 2× Gold&lt;ref name=&quot;SNEP&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[X&amp;Y]]''
|
* Худалдаанд гарсан: 2005 оны 6-р сарын 6 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/X-Y-Coldplay/dp/B0006L16N8 |title=X&amp;Y |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}&lt;/ref&gt;
* Лабэл: Parlophone
* Формат: CD, LP, [[Music download|дижитал]]
| 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1
|
* ДД: 13,000,000&lt;ref name=&quot;Worldwide album sales&quot;/&gt;
* Их Британи: 2,730,107&lt;ref name=&quot;UK album sales&quot;/&gt;
* Шинэ Зеланд: 75,000&lt;ref name=&quot;Worldwide album sales&quot;/&gt;
* АНУ: 3,100,000&lt;ref name=&quot;US album sales&quot;/&gt;
|
* BPI: 9× Platinum&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
* ARIA: 6× Platinum&lt;ref name=&quot;ARIA-2012-albums&quot;/&gt;
* BVMI: 3× Platinum&lt;ref name=&quot;BVMI&quot;/&gt;
* IFPI SWI: 2× Platinum&lt;ref name=&quot;IFPI SWI&quot;/&gt;
* [[Irish Recorded Music Association|IRMA]]: 8× Platinum&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.irishcharts.ie/awards/multi_platinum.htm |title=2005 Certification Awards – Multi Platinum |publisher=[[Irish Recorded Music Association]] |accessdate=26 September 2012}}&lt;/ref&gt;
* MC: 5× Platinum&lt;ref name=&quot;MC&quot;/&gt;
* RIAA: 3× Platinum&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;/&gt;
* RMNZ: 4× Platinum&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1532&amp;chartKind=A |title=Top 50 Albums Chart – Chart #1532 – Issue Date: 2 October 2006 |publisher=[[Recorded Music NZ|Recording Industry Association of New Zealand]] |accessdate=12 July 2012}}&lt;/ref&gt;
* SNEP: 2× Platinum&lt;ref name=&quot;SNEP&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[Viva la Vida or Death and All His Friends]]''
|
* Худалдаанд гарсан: 2008 оны 6-р сарын 12 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/Viva-Vida-Death-All-Friends/dp/B00180OSXG |title=Viva la Vida or Death and All His Friends |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}&lt;/ref&gt;
* Лабэл: Parlophone
* Формат: CD, LP, Дижитал
| 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1
|
* ДД: 10,000,000&lt;ref name=&quot;Worldwide album sales&quot;/&gt;
* Их Британи: 1,469,819&lt;ref name=&quot;UK album sales&quot;/&gt;
* Канад: 334,000&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://au.sys-con.com/node/801712 |title=The Nielsen Company 2008 Canadian Music Industry Report |publisher=[[Business Wire]] |date=7 January 2009 |accessdate=19 March 2013 |archive-date=31 Тавдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531123952/http://au.sys-con.com/node/801712 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* Шинэ Зеланд: 45,000&lt;ref name=&quot;Worldwide album sales&quot;/&gt;
* АНУ: 2,700,000&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.billboard.com/articles/news/467960/coldplay-the-billboard-cover-story |title=Coldplay: The Billboard Cover Story |publisher=[[Prometheus Global Media]] |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |date=12 August 2011 |accessdate=5 October 2012 |author=Waddell, Ray}}&lt;/ref&gt;
|
* BPI: 4× Platinum&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
* ARIA: 4× Platinum&lt;ref name=&quot;ARIA-2009-albums&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2009Albums.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012}}&lt;/ref&gt;
* BVMI: 3× Platinum&lt;ref name=&quot;BVMI&quot;/&gt;
* IFPI SWI: 3× Platinum&lt;ref name=&quot;IFPI SWI&quot;/&gt;
* IRMA: 4× Platinum&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.irishcharts.ie/awards/multi_platinum08.htm |title=2008 Certification Awards – Multi Platinum |publisher=[[Irish Recorded Music Association]] |accessdate=26 September 2012}}&lt;/ref&gt;
* MC: 5× Platinum&lt;ref name=&quot;MC&quot;/&gt;
* [[NVPI]]: Platinum&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nvpi.nl/goud/platina/viva-la-vida |title=Viva La Vida – Goud/Platina |publisher=[[NVPI|Nederlandse Vereniging van Producenten en Importeurs van beeld- en geluidsdragers]] |accessdate=26 September 2012 |language=Dutch |archive-date=17 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117030921/http://www.nvpi.nl/goud/platina/viva-la-vida |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* RIAA: 2× Platinum&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;/&gt;
* RMNZ: 2× Platinum&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=77&amp;Itemid=63 |title=Latest Gold / Platinum Albums |work={{noitalic|RadioScope}} |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724195817/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=79&amp;Itemid=62 |archivedate=24 Долдугаар сар 2011 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* SNEP: Diamond&lt;ref name=&quot;SNEP&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[Mylo Xyloto]]''
|
* Худалдаанд гарсан: 2011 оны 10-р сарын 24 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/Mylo-Xyloto-Coldplay/dp/B0053YGYO4 |title=Mylo Xyloto |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}&lt;/ref&gt;
* Лабэл: Parlophone
* Формат: CD, LP, Дижитал
| 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1
|
* ДД: 8,000,000&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.usatoday.com/story/life/music/2012/11/17/coldplay-live-2012-dvd-blu-ray/1708275/ |title=Coldplay's Mylo Xyloto tour hits TV, DVD, CD, Blu-ray |work=[[USA Today]] |date=17 November 2012 |accessdate=31 January 2013 |author=Gundersen, Edna}}&lt;/ref&gt;
* Их Британи: 1,451,209&lt;ref name=&quot;UK album sales&quot;/&gt;
* Шинэ Зеланд: 30,000&lt;ref name=&quot;Worldwide album sales&quot;/&gt;
* АНУ: 1,600,000&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.musicweek.com/news/read/adele-tops-music-week-global-chart-with-145-million-sales/048096 |title=Adele tops Music Week global chart with 14.5 million sales |publisher=Intent Media |work=[[Music Week]] |date=16 February 2012 |accessdate=5 October 2012 |author=Williams, Paul}}&lt;/ref&gt;
|
* BPI: 4× Platinum&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
* ARIA: 2× Platinum&lt;ref name=&quot;ARIA-2012-albums&quot;/&gt;
* BVMI: 3× Gold&lt;ref name=&quot;BVMI&quot;/&gt;
* IFPI SWI: 2× Platinum&lt;ref name=&quot;IFPI SWI&quot;/&gt;
* IRMA: 2× Platinum&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.irishcharts.ie/awards/multi_platinum11.htm |title=2011 Certification Awards – Multi Platinum |publisher=[[Irish Recorded Music Association]] |accessdate=26 September 2012}}&lt;/ref&gt;
* MC: 3× Platinum&lt;ref name=&quot;MC&quot;/&gt;
* RIAA: Platinum&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;/&gt;
* RMNZ: 2× Platinum&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=1944 |title=NZ Top 40 Albums Chart – 18 June 2012 |publisher=[[Recorded Music NZ]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=3 Долдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150703154514/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=1944 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* SNEP: 3× Platinum&lt;ref name=&quot;SNEP&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[Ghost Stories|Ghost Stories]]''
|
* Released: 19 May 2014 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/Ghost-Stories-Coldplay/dp/B00IQE4NUK |title=Ghost Stories |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=3 March 2014}}&lt;/ref&gt;
* Лабэл: Parlophone
* Формат: CD, LP, дижитал
| 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 2 || 1 || 1 || 1
|
* ДД: 4,000,000&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldmusicawards.com/index.php/news/second-week-ed-sheerans-x-worlds-no1-album |title=For The Second Week, Ed Sheeran's 'X' Is World's No.1 Album! |publisher=[[World Music Awards]] |date=19 July 2014 |accessdate=3 September 2014}}&lt;/ref&gt;
* Их Британи: 600,000&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-official-top-40-biggest-selling-artist-albums-of-2014-so-far-3169/ |title=The Official Top 40 Biggest Selling Artist Albums of 2014 so far! |last=Copsey |first=Rob |publisher=Official Charts Company |date=2 October 2014 |accessdate=3 October 2014}}&lt;/ref&gt;
* АНУ: 853,500&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.billboard.com/articles/6259342/1994-vs-2014-top-selling-albums-comparison |title=1994 vs. 2014: Comparing the Top-Selling Albums |last=Lynch |first=Joe |work=Billboard |publisher=Prometheus Global Media |date=2 October 2014 |accessdate=2 October 2014}}&lt;/ref&gt;
|
* BPI: 2× Platinum&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
* ARIA: Platinum&lt;ref name=&quot;ARIA-2014-albums&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesaria-charts-accreditations-albums-2014.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2014 Albums |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=8 June 2014}}&lt;/ref&gt;
* BVMI: Gold&lt;ref name=&quot;BVMI&quot;/&gt;
* IFPI SWI: Platinum&lt;ref name=&quot;IFPI SWI&quot;/&gt;
* MC: Platinum&lt;ref name=&quot;MC&quot;/&gt;
* RIAA: Gold&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;/&gt;
* RMNZ: Gold&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=2506 |title=NZ Top 40 Albums Chart - 26 May 2014 |publisher=[[Recorded Music NZ]] |accessdate=24 May 2014 |archive-date=10 Тавдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510032126/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=2506 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* SNEP: 2× Platinum&lt;ref name=&quot;SNEP&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[A Head Full of Dreams]]''
|
* Худалдаанд гарсан: 2015 оны 12-р сарын 4
* Лабэл: Parlophone
* Формат: CD, LP, Дижитал
| 1 || 2 || 2 || 4 || 3 || 2 || 1 || 4 || 1 || 2
|
* ДД: 6,000,000&lt;ref name=&quot;A Head Full of Dreams sales November 2017&quot;/&gt;
* Канад: 160,000&lt;ref name=&quot;MC&quot;/&gt;
* Их Британи: 1,133,832&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.musicweek.com/live/read/coldplay-s-a-head-full-of-dreams-tour-becomes-third-highest-grossing-tour-in-history/070535|title=Coldplay's A Head Full Of Dreams Tour becomes third highest grossing tour in history|last=Hanley|first=James|work=Music Week|date=16 November 2017|accessdate=19 January 2018}}&lt;/ref&gt;
* АНУ: 1,097,000&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;/&gt;
|
* BPI: 3× Platinum&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
* ARIA: Platinum&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesAlbumAccreds2016.htm|title=ARIA Charts – Accreditations – 2016 Albums |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=21 January 2018}}&lt;/ref&gt;
* BVMI: Platinum&lt;ref name=&quot;BVMI&quot;/&gt;
* IFPI SWI: Platinum&lt;ref name=&quot;IFPI SWI&quot;/&gt;
* MC: 2× Platinum&lt;ref name=&quot;MC&quot;/&gt;
* NVPI: Platinum&lt;ref name=&quot;NVPI&quot;/&gt;
* RIAA: Platinum&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;/&gt;
* RMNZ: Platinum&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4356 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 24 April 2017 |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=20 November 2016 |archive-date=21 Дөрөвдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194911/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4356 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* SNEP: 3× Platinum&lt;ref name=&quot;SNEP&quot;/&gt;
|}

===Амьд тоглолтоос бүрдсэн цомогууд===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Амьд цомгууд болон тэдгээрийн амжилт, борлуулалт, гэрчилгээнүүдийн жагсаалт
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:11em;&quot;| Нэр
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:25em;&quot;| Цомгийн мэдээлэл
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;10&quot;| Оргил амжилтууд
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:10em;&quot;| Борлуулалт
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:12em;&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[UK Albums Chart|UK]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;UK-albums&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[ARIA Charts|AUS]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;AUS-albums&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Ö3 Austria Top 40|AUT]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;AUT&quot;&gt;{{cite web |url=http://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discographie Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|austriancharts.at}} |accessdate=22 December 2012 |language=German}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Canadian Albums Chart|CAN]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CAN-albums&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;FRA&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Media Control Charts|GER]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;GER-albums&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[VG-lista|NOR]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;NOR&quot;&gt;{{cite web |url=http://norwegiancharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|norwegiancharts.com}} |accessdate=24 February 2012}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Recorded Music NZ|NZ]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;NZ&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Swiss Music Charts|SWI]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;SWI&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Billboard 200|US]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;US-albums&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[Coldplay Live 2003]]''
|
* Худалдаанд гарсан: 2003 оны 11-р сарын 1&lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://itunes.apple.com/us/album/live-2003/id16380356 |title=Live 2003 by Coldplay |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=4 October 2012}}&lt;/ref&gt;
* Лабэл: Capitol, Parlophone
* Формат: CD, digital download
| 46 || 16 || — || 10 || 26 || 34 || 24 || 26 || — || 13
|
* US: 686,000&lt;ref name=&quot;US album sales&quot;/&gt;
|
* ARIA: Gold&lt;ref name=&quot;ARIA-2003-albums&quot;/&gt;
* RIAA: Gold&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;/&gt;
* RMNZ: Gold&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1396&amp;chartKind=A |title=Top 50 Albums Chart – Chart #1396 – Issue Date: 29 February 2004 |publisher=[[Recorded Music NZ|Recording Industry Association of New Zealand]] |accessdate=4 October 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[LeftRightLeftRightLeft]]''
|
* Худалдаанд гарсан: 2009 оны 5-р сарын 15 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/leftrightleftrightleft-mw0000819818 |title=LeftRightLeftRightLeft – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}&lt;/ref&gt;
* Лабэл: Capitol, Parlophone
* Формат: CD, digital download
| — || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[Coldplay Live 2012]]''
|
* Худалаанд гарсан: 2012 оны 11-р сарын 19 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref name=&quot;Live 2012&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/music/2012/sep/26/coldplay-second-live-album?newsfeed=true |title=Coldplay to release second live album in November |work=[[The Guardian]] |date=26 September 2012 |accessdate=26 September 2012 |author=Michaels, Sean}}&lt;/ref&gt;
* Лабэл: Capitol, Parlophone
* Формат: CD, digital download
| — || — || 10 || — || 5 || 3 || — || — || 11 || —
|
|
* SNEP: Platinum&lt;ref name=&quot;SNEP&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[Ghost Stories Live 2014]]''
|
* Худалдаанд гарсан: 2014 оны 11-р сарын 24 &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://itunes.apple.com/gb/album/ghost-stories-live-2014/id928168764 |title=Ghost Stories Live 2014 by Coldplay |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=20 October 2014}}&lt;/ref&gt;
* Лабэл: Parlophone, [[Atlantic Records|Atlantic]]
* Формат: CD, digital download
| 2 || — || — || — || — || — || — || 32 || — || 93
|
|
* BPI: Gold&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;| &quot;—&quot; тэмдэглэгээ нь тухайн улсад худалдаанд гараагүй эсвэл ямар нэгэн байр эзлээгүйг нь үзүүлнэ.
|}

===Түүвэр цомгууд===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ List of compilation albums, with selected chart positions
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:15em;&quot;| Нэр 
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:19em;&quot;| Цомгийн мэдээлэл
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;6&quot;| Оргил амжилтууд
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:12em;&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[UK Albums Chart|UK]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chart Log UK – 2012 + Weekly Updates + Sales 2012 |url=http://www.zobbel.de/cluk/CLUK2012.HTM |publisher=Zobbel.de |accessdate=10 February 2013 |author=Zywietz, Tobias}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[ARIA Charts|AUS]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;AUS-albums&quot; /&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Tracklisten|DEN]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;DEN&quot;&gt;{{cite web |url=http://danishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|danishcharts.com}} |accessdate=2 May 2012 |archive-date=6 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106044136/http://danishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;FRA&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Associação Fonográfica Portuguesa|POR]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;POR&quot;&gt;{{cite web |url=http://portuguesecharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|portuguesecharts.com}} |accessdate=26 September 2012}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot;| [[Productores de Música de España|SPA]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;SPA-albums&quot;&gt;{{cite web |url=http://spanishcharts.com/search.asp?cat=a&amp;search=Coldplay |title=Search for: Coldplay (Albums) |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|spanishcharts.com}} |accessdate=24 March 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''A Rush of Blood to the Head / Parachutes''
|
* Худалаанд гарсан: 2006 10-р сарын 2 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/a-rush-of-blood-to-the-head-parachutes-mw0001480151 |title=A Rush of Blood to the Head/Parachutes – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=4 October 2012}}&lt;/ref&gt;
* Лабэл: [[EMI]]
* Формат: CD [[box set]]
| — || — || — || — || 22 || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[The Singles 1999–2006]]''
|
* Худалдаанд гарсан: 2007 оны 3-р сарын 26 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/7-Collection-VINYL-Coldplay/dp/B000MTEZPU |title=The 7&quot; Collection &lt;nowiki&gt;[Vinyl]&lt;/nowiki&gt; |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}&lt;/ref&gt;
* Лабэл: Capitol, Parlophone
* Формат: [[Gramophone record|7&quot;]] хайрцаг сэт
| — || — || 5 || — || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''The Remixes''
|
* Худалдаанд гарсан: 2007 оны 4-р сарын 11 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/remixes-mw0001524593 |title=Remixes – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}&lt;/ref&gt;
* Лабэл: Parlophone
* Формат: CD, LP
| — || — || — || — || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Parachutes / A Rush of Blood to the Head / Live 2003''
|
* Худалдаанд гарсан: 9 November 2007 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(FRA)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.amazon.fr/Parachutes-Rush-Blood-Head-Live/dp/B000VBIDTI |title=Parachutes - A Rush Of Blood To The Head - Live 2003: Coldplay, Nelson Ken |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}&lt;/ref&gt;
* Лабэл: Parlophone
* Формат: CD and [[DVD]] box set
| — || — || — || 134 || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Viva la Vida / X&amp;Y''
|
* Худалдаанд гарсан: 2011 оны 9-р сарын 13 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/Viva-La-Vida-2cd-set/dp/B003UC4A7O |title=Viva La Vida/X &amp; Y (2cd set) |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}&lt;/ref&gt;
* Лабэл: EMI
* Формат: CD box set
| — || — || — || 84 || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''4 CD Catalogue Set''
|
* Худалдаанд гарсан: 2012 оны 11-р сарын 26 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/4-CD-Catalogue-Set-Coldplay/dp/B009TO99TG |title=4 CD Catalogue Set |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=9 December 2012}}&lt;/ref&gt;
* Лабэл: EMI
* Формат: CD box set
| 80 || 27 || — || — || 29 || 48
|
* BPI: Silver&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
|-
| colspan=&quot;9&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;| &quot;—&quot; нь тухайн бүс нутагт худалдаанд гараагүй эсвэл чартад бичигдээгүйг илтгэнэ.
|}

===Video albums===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Видео цомгууд болон тэдгээрийн чартад үзүүлсэн амжилт,гэрчилгээнүүд
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:15em;&quot;| Нэр
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:19em;&quot;| Цомгийн тайлбар
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;10&quot;| Чартад үзүүлсэн оргил амжилт
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:12em;&quot;| [[List of music recording certifications|Гэрчилгээнүүд]]
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[UK Video Charts|UK&lt;br /&gt;Video]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.officialcharts.com/video-archive-chart/_/29/2012-12-01/ |title=2012 Top 40 Music Video Archive – 1st December 2012 |publisher=[[Official Charts Company]] |accessdate=24 December 2012}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[ARIA Charts|AUS&lt;br /&gt;DVD]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The ARIA Report: Issue 1187 (Week Commencing 26 November 2012) |url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20121204-1257/Issue1187.pdf |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 December 2012 |page=23 |format=PDF}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Ö3 Austria Top 40|AUT&lt;br /&gt;DVD]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://austriancharts.at/weekchart.asp?cat=d&amp;year=2003&amp;date=20031123 |title=Austria Top 40 – Musik-DVD Top 10 – 13/08/2005 |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|austriancharts.at}} |accessdate=4 October 2012 |language=German}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Ultratop|BEL&lt;br /&gt;(FL)&lt;br /&gt;DVD]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;Peak chart positions for video albums on the Belgian Music DVDs Chart for Flanders:
* ''Live 2003'': {{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/weekchart.asp?cat=d&amp;year=2005&amp;date=20050813 |title=Ultratop 10 Muziek-DVD – 13/08/2005 |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|ultratop.be}} |accessdate=4 October 2012 |language=Dutch}}
* ''Live 2012'': {{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/weekchart.asp?cat=d&amp;year=2012&amp;date=20121124 |title=Ultratop 10 Muziek-DVD – 24/11/2012 |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|ultratop.be}} |accessdate=22 December 2012 |language=Dutch}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Ultratop|BEL&lt;br /&gt;(WA)&lt;br /&gt;DVD]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ultratop.be/fr/weekchart.asp?cat=d&amp;year=2012&amp;date=20121124 |title=Ultratop 10 DVD Musicaux – 24/11/2012 |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|ultratop.be}} |accessdate=24 December 2012 |language=French}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Tracklisten|DEN&lt;br /&gt;DVD]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hitlisterne.dk/default.asp?w=47&amp;y=2012&amp;list=v10 |title=Musik DVD Top-10 – 30.11.2012 (Uge 47 – 2012) |publisher=[[Tracklisten]] |accessdate=24 December 2012}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Irish Recorded Music Association|IRL&lt;br /&gt;DVD]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.irma.ie/aucharts.asp |title=Top 10 Music DVDs – Week Ending 22nd November 2012 |publisher=[[Irish Recorded Music Association]] |accessdate=24 December 2012}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[MegaCharts|NLD&lt;br /&gt;DVD]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;Peak chart positions for video albums in the Netherlands:
* ''Live 2003'': {{cite web |url=http://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=d&amp;year=2003&amp;date=20031122 |title=Dutch DVD Music Top 30 – 22/11/2003 |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|dutchcharts.nl}} |accessdate=4 October 2012 |language=Dutch}}
* ''Live 2012'': {{cite web |url=http://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=d&amp;year=2012&amp;date=20121124 |title=Dutch DVD Music Top 30 – 24/11/2012 |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|dutchcharts.nl}} |accessdate=24 December 2012 |language=Dutch}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Associação Fonográfica Portuguesa|POR&lt;br /&gt;DVD]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;POR-video-albums&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.artistas-espectaculos.com/noticias/pt/topafp.htm |title=Top AFP – Semana 49 de 2012 |publisher=[[Associação Fonográfica Portuguesa]] |accessdate=24 December 2012 |language=Portuguese |archive-date=19 Аравдугаар сар 2013 |archive-url=https://archive.ph/20131019200254/http://www.artistas-espectaculos.com/noticias/pt/topafp.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Billboard charts|US&lt;br /&gt;Video]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;Peak chart positions for video albums on the Top Music Video chart in the United States:
* ''Live 2003'': {{cite journal |url=http://books.google.com/books?id=OQ8EAAAAMBAJ&amp;pg=PA50 |title=Top Music Videos |journal=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |volume=115 |issue=47 |publisher=[[Nielsen Business Media]] |date=22 November 2003 |accessdate=11 August 2013 |page=50}}
* ''Live 2012'': {{cite journal |title=Top Music Video |journal=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |volume=124 |issue=49 |publisher=[[Prometheus Global Media]] |date=8 December 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Live 2003''
|
* Released: 4 November 2003 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/release/live-2003-bonus-dvd-mr0001275355 |title=Live 2003 &lt;nowiki&gt;[Bonus DVD]&lt;/nowiki&gt; – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=4 October 2012 |author=Wilson, MacKenzie}}&lt;/ref&gt;
* Label: Capitol, Parlophone
* Formats: DVD
| — || — || 2 || 8 || — || — || — || 1 || — || 1
|
* RIAA: 6× Platinum&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Live 2012''
|
* Released: 19 November 2012 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref name=&quot;Live 2012&quot;/&gt;
* Label: Capitol, Parlophone
* Formats: DVD, [[Blu-ray Disc|Blu-ray]]
| 1 || 1 || — || 1 || 1 || 2 || 2 || 1 || 1 || 1
|
* BPI: 4× Platinum&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
* [[Associação Fonográfica Portuguesa|AFP]]: Gold&lt;ref name=&quot;POR-video-albums&quot;/&gt;
* ARIA: 7× Platinum&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ariacharts.com.au/chart/music-dvds/805 |title=ARIA Music DVDs Chart – 04/02/2013 |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=5 February 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;13&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;| &quot;—&quot; denotes a recording that did not chart or was not released in that territory.
|}

===Extended plays===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ List of extended plays, with selected chart positions and certifications
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:15em;&quot;| Title
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:19em;&quot;| Album details
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;7&quot;| Peak chart positions
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:12em;&quot;| [[List of music recording certifications|Certifications]]
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[UK Albums Chart|UK]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;UK-albums&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[ARIA Charts|AUS]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;AUS-albums&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Canadian Albums Chart|CAN]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CAN-albums&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Media Control Charts|GER]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;GER-albums&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Irish Albums Chart|IRL]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;IRL&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[VG-lista|NOR]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;NOR&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;| [[Billboard 200|US]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;US-albums&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[Safety (EP)|Safety]]''
|
* Released: 18 May 1998 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/safety-mw0001268349 |title=Safety – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}&lt;/ref&gt;
* Format: CD, CS
| — || — || — || — || — || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[The Blue Room (EP)|The Blue Room]]''
|
* Released: 11 October 1999 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/blue-room-mw0000379593 |title=Blue Room – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012 |author=Wilson, MacKenzie}}&lt;/ref&gt;
* Label: Parlophone
* Format: CD, CS, [[Gramophone record|12&quot;]]
| — || — || — || — || — || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Acoustic''
|
* Released: 29 October 2000 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/acoustic-cd-mw0001893052 |title=Acoustic CD – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}&lt;/ref&gt;
* Label: Parlophone
* Format: CD, CS
| — || — || — || — || — || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[Trouble – Norwegian Live EP]]''
| 
* Released: 17 August 2001 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(NOR)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/trouble-norwegian-live-mw0000454010 |title=Trouble: Norwegian Live – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=4 October 2012 |author=Wilson, MacKenzie}}&lt;/ref&gt;
* Label: Parlophone
* Format: CD, CS
| — || — || — || — || — || 3 || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[Mince Spies]]''
|
* Released: 30 November 2001 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nme.com/artists/coldplay/album/mince-spies/1936 |title=Coldplay – Mince Spies |publisher=IPC Media |work=[[NME]] |accessdate=4 October 2012}}&lt;/ref&gt;
* Label: Parlophone
* Format: CD
| — || — || — || — || — || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Remixes''
|
* Released: 2003 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.amazon.com/Clocks-Smile-Upon-Your-Remixes/dp/B007KPUQA2 |title=Clocks / God Put A Smile Upon Your Face (Remixes): Coldplay |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}&lt;/ref&gt;
* Label: Parlophone
* Format: 12&quot;
| — || — || — || — || — || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[Prospekt's March]]''
|
* Released: 21 November 2008 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://itunes.apple.com/gb/album/prospekts-march/id296174020 |title=Prospekt's March by Coldplay |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=4 October 2012}}&lt;/ref&gt;
* Label: Parlophone
* Format: CD, digital download, 12&quot;
| 38 || 50 || 18 || 47 || 36 || — || 15
|
* BPI: Silver&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]''
|
* Released: 26 June 2011 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://itunes.apple.com/gb/album/every-teardrop-is-waterfall/id445634740 |title=Every Teardrop Is a Waterfall – EP by Coldplay |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=26 September 2012}}&lt;/ref&gt;
* Label: Parlophone
* Format: CD, digital download, 7&quot;
| — || — || — || — || — || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''iTunes Festival: London 2011''
|
* Released: 18 September 2011 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/Magazine/article775130.ece |title=Free download: Coldplay – iTunes Festival 2011 |work=[[The Sunday Times]] |date=18 September 2011 |accessdate=4 October 2012 |archive-date=13 Арван хоёрдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151213172611/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/Magazine/article775130.ece |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* Label: EMI
* Format: Digital download
| — || — || — || — || — || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Live in Madrid''
|
* Released: 31 October 2011 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://play.google.com/store/music/album/Coldplay_Live_In_Madrid?id=Biiyj5knsxlgdwwtypmx5imm4v4&amp;hl=en |title=Coldplay: Live In Madrid |work={{noitalic|[[Google Play]]}} |accessdate=4 October 2012}}&lt;/ref&gt;
* Label: EMI
* Format: Digital download
| — || — || — || — || — || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[A Sky Full of Stars]]''
|
* Released: 29 June 2014 &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(UK)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://itunes.apple.com/gb/album/a-sky-full-of-stars-ep/id892542258 |title=A Sky Full of Stars – EP by Coldplay |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=6 September 2014}}&lt;/ref&gt;
* Label: Parlophone
* Format: CD, digital download
| — || — || — || — || — || — || —
|
|-
| colspan=&quot;10&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;| &quot;—&quot; denotes a recording that did not chart or was not released in that territory.
|}

==Синглүүд==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Синглүүдийн жагсаалт болон тэдгээрийн гарсан он болон хамаарах цомгийг харуулав.
|-
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:18em;&quot;| Нэр
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Гарсан он
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;10&quot;| Оргил амжилт 
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:14em;&quot;| [[List of music recording certifications|Гэрчилгээнүүд]]
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Цомог
|-

! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot;| [[UK Singles Chart|UK]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;UK-singles&quot;&gt;Peak chart positions for singles in the United Kingdom:
* All except &quot;Brothers &amp; Sisters&quot;, &quot;Don't Panic&quot;, &quot;God Put a Smile Upon Your Face&quot;, &quot;Lovers in Japan&quot;, &quot;Strawberry Swing&quot; and &quot;Hurts Like Heaven&quot;: {{cite web |url=http://www.officialcharts.com/artist/_/coldplay/ |title=Coldplay |publisher=[[Official Charts Company]] |accessdate=11 March 2012}}
* &quot;Brothers &amp; Sisters&quot;, &quot;Don't Panic&quot;, &quot;God Put a Smile Upon Your Face&quot;, &quot;Lovers in Japan&quot; and &quot;Strawberry Swing&quot;: {{cite web |url=http://www.zobbel.de/cluk/CLUK_C.HTM |title=Chart Log UK: Chris C. – CZR |publisher=Zobbel.de |accessdate=7 December 2009 |author=Zywietz, Tobias}}
* &quot;Hurts Like Heaven&quot;: {{cite web |title=Chart Log UK – Weekly Updates Sales 2011 |url=http://zobbel.de/cluk/CLUK2011.HTM |publisher=Zobbel.de |accessdate=12 July 2012 |author=Zywietz, Tobias}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot;| [[ARIA Charts|AUS]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;AUS-singles&quot;&gt;Peak chart positions for singles in Australia:
* All except &quot;Shiver&quot;, &quot;Don't Panic&quot;, &quot;Life in Technicolor II&quot; and &quot;Charlie Brown&quot;: {{cite web |url=http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|australian-charts.com}} |accessdate=7 December 2009 }}
* &quot;Shiver&quot;: {{cite book |title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1993–2005]] |author=Kent, David |authorlink=David Kent (historian) |publisher=Australian Chart Book |location=[[St Ives, New South Wales|St Ives]], N.S.W. |year=2006 |isbn=0-646-45889-2}}
* &quot;Don't Panic&quot;: {{cite web |title=The ARIA Report: Issue 585 (Week Commencing 14 May 2001) |url=http://www.aria.com.au/issue585.PDF |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=12 March 2012 |page=4 |format=PDF |archive-date=21 Хоёрдугаар сар 2002 |archive-url=https://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20020221-0000/www.aria.com.au/issue585.PDF |url-status=dead }}
* &quot;Life in Technicolor II&quot;: {{cite web |title=The ARIA Report: Issue 993 (Week Commencing 9 March 2009) |url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20090320-0000/issue993.pdf |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=12 March 2012 |page=4 |format=PDF |archive-date=16 Дөрөвдүгээр сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416143226/http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20090320-0000/issue993.pdf |url-status=dead }}
* &quot;Charlie Brown&quot;: {{cite web |url=http://www.ariacharts.com.au/pages/chartifacts.htm |title=Chartifacts – Week Commencing: 12th March 2012 |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=13 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120317171306/http://www.ariacharts.com.au/pages/chartifacts.htm |archivedate=17 Гуравдугаар сар 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot;| [[Canadian Hot 100|CAN]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CAN-singles&quot;&gt;Peak chart positions for singles in Canada:
* All except &quot;In My Place&quot;, &quot;The Scientist&quot;, &quot;Clocks&quot;, &quot;Speed of Sound&quot;, &quot;Fix You&quot; and &quot;Talk&quot;: {{cite web |url={{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=Billboard Canadian Hot 100}} |title=Coldplay – Chart History: Billboard Canadian Hot 100 |publisher=[[Prometheus Global Media]] |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=25 March 2012}}
* &quot;In My Place&quot;, &quot;The Scientist&quot;, &quot;Clocks&quot;, &quot;Speed of Sound&quot;, &quot;Fix You&quot; and &quot;Talk&quot;: {{cite web |url=http://www.allmusic.com/artist/coldplay-mn0000775877/awards |title=Coldplay – Awards (Billboard Singles) |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=4 October 2012}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot;| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;FRA&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot;| [[GfK Entertainment|GER]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;GER-singles&quot;&gt;{{cite web |url=http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Coldplay/single |title=Chartverfolgung / Coldplay / Single |publisher=[[Media Control Charts]] |work={{noitalic|musicline.de}} |accessdate=24 February 2012 |language=German |archive-date=14 Долдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714213631/http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Coldplay/single |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot;| [[Irish Singles Chart|IRE]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;IRL&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot;| [[Dutch Top 40|NLD]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;NLD-singles&quot;&gt;{{cite web |title=Top 40 artiest: Coldplay |url=http://www.top40.nl/top40-artiesten/coldplay |publisher=Stichting Nederlandse Top 40 |accessdate=26 September 2012 |language=Dutch |format=select individual songs for chart information}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot;| [[Recorded Music NZ|NZ]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;NZ&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot;| [[Swiss Hitparade|SWI]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;SWI&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot;| [[Billboard Hot 100|US]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;US-singles&quot;&gt;{{cite web |url={{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=Hot 100}} |title=Coldplay – Chart History: Hot 100 |publisher=[[Prometheus Global Media]] |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=25 March 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Brothers &amp; Sisters]]&quot;
| 1999
| 107 || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|
| {{n/a}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Shiver]]&quot;
| rowspan=&quot;3&quot;| 2000
| 35 || 57 || — || — || — || — || — || — || — || —
|
| rowspan=&quot;4&quot;| ''Parachutes''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Yellow]]&quot;
| 4 || 5 || — || 96 || — || 9 || 51 || 23 || — || 48
|
* BPI: Gold&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
* ARIA: Platinum&lt;ref name=&quot;ARIA-2001-singles&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-singles-2001.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2001 Singles |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012}}&lt;/ref&gt;
* RIAA: Gold&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Trouble]]&quot;
| 10 || — || — || 60 || — || 16 || 38 || 36 || 76 || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Don't Panic]]&quot;
| 2001
| 130 || 57 || — || — || — || — || 55 || — || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[In My Place]]&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| 2002
| 2 || 23 || 2 || 60 || 65 || 2 || 43 || 24 || 37 || —
|
| rowspan=&quot;4&quot;| ''A Rush of Blood to the Head''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[The Scientist]]&quot;
| 10 || 40 || 16 || 96 || 26 || 15 || 44 || — || 28 || —
|
* BPI: Silver&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
* RIAA: Gold&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Clocks]]&quot;
| rowspan=&quot;4&quot;| 2003
| 9 || 28 || 7 || 65 || 50 || 15 || 2 || 13 || 71 || 29
|
* BPI: Silver&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
* RIAA: Gold&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[God Put a Smile upon Your Face]]&quot;
| 100 || 43 || — || — || — || — || 38 || 35 || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Moses (song)|Moses]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://gfa.radioandrecords.com/publishGFA/GFANextPage.asp?sDate=10/06/2003&amp;Format=6 |title=R&amp;R Going For Adds: Alternative (Week Of: October 6, 2003) |work=[[Radio &amp; Records]] |accessdate=26 September 2012}}&lt;/ref&gt;
| — || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|
| ''Live 2003''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[2000 Miles]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.coldplay.com/pop.html |title=Coldplay – 2000 Miles |publisher=[[Coldplay]] |accessdate=20 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613120622/http://www.coldplay.com/pop.html |archivedate=13 Зургадугаар сар 2007 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| — || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|
| ''Sweet Tracks''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Speed of Sound (song)|Speed of Sound]]&quot;
| rowspan=&quot;3&quot;| 2005
| 2 || 9 || 2 || 42 || 19 || 11 || 6 || 13 || 22 || 8
|
* BPI: Silver&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
* ARIA: Gold&lt;ref name=&quot;ARIA-2005-singles&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-singles-2005.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2005 Singles |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012}}&lt;/ref&gt;
* MC: Gold&lt;ref name=&quot;MC&quot;/&gt;
* RIAA: Gold&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;/&gt;
| rowspan=&quot;6&quot;| ''X&amp;Y''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Fix You]]&quot;
| 4 || 25 || 4 || 187 || 65 || 8 || 43 || 17 || 53 || 59
|
* BPI: Platinum&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
* ARIA: Platinum&lt;ref name=&quot;ARIA-2011-singles&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.auSINGLEaccreds2011.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2011 Singles |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012}}&lt;/ref&gt;
* RIAA: Gold&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;/&gt;
* RMNZ: Platinum&lt;ref name=&quot;Radioscope-singles&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=77&amp;Itemid=63 |title=Latest Gold / Platinum Singles |work={{noitalic|RadioScope}} |accessdate=11 May 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724195729/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=77&amp;Itemid=63 |archivedate=24 Долдугаар сар 2011 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Talk (song)|Talk]]&quot;
| 10 || 20 || 4 || 34 || 29 || 18 || 1 || 20 || 28 || 86
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[The Hardest Part (Coldplay song)|The Hardest Part]]&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| 2006
| — || 40 || — || — || — || — || 25 || 28 || 44 || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;What If&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/what-if-mw0000468136 |title=What If – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}&lt;/ref&gt;
| — || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[White Shadows]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=722&amp;page=&amp;iframe=true |title=The Oracle |publisher=[[Coldplay]] |date=20 May 2009 |accessdate=29 June 2013 |archive-date=3 Гуравдугаар сар 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303230753/http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=722&amp;page=&amp;iframe=true |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 2007
| — || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Violet Hill (song)|Violet Hill]]&quot;
| rowspan=&quot;5&quot;| 2008
| 8 || 9 || 6 || 36 || 10 || 13 || 9 || 5 || 11 || 40
|
* BPI: Silver&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
* ARIA: Gold&lt;ref name=&quot;ARIA-2008-singles&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2008Singles.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2008 Singles |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;4&quot;| ''Viva la Vida or Death and All His Friends''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Viva la Vida]]&quot;
| 1 || 2 || 4 || 7 || 5 || 3 || 1 || 16 || 5 || 1
|
* BPI: Platinum&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
* ARIA: Platinum&lt;ref name=&quot;ARIA-2008-singles&quot;/&gt;
* BVMI: Gold&lt;ref name=&quot;BVMI&quot;/&gt;
* IFPI SWI: Platinum&lt;ref name=&quot;IFPI SWI&quot;/&gt;
* MC: Gold&lt;ref name=&quot;MC&quot;/&gt;
* RIAA: 6× Platinum&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;/&gt;
* RMNZ: Platinum&lt;ref name=&quot;Radioscope-singles&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Lovers in Japan]]&quot;
| 131 || — || 77 || — || — || — || 12 || — || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Lost!]]&quot;
| 54 || — || 55 || — || 73 || — || 15 || — || 53 || 87
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Lhuna]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.coldplay.com/oracledetail.php?id=477 |title=The Oracle Knows Everything |publisher=[[Coldplay]] |date=23 January 2009 |accessdate=20 August 2013 |archive-date=12 Тавдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512222947/http://www.coldplay.com/oracledetail.php?id=477 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(featuring [[Kylie Minogue]])&lt;/span&gt;
| — || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|
| {{n/a}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Life in Technicolor II]]&quot;
| rowspan=&quot;3&quot;| 2009
| 28 || 63 || 92 || — || — || 29 || 15 || — || 39 || —
|
| ''Prospekt's March''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Lost!|Lost+]] / Viva la Vida&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/lost-viva-la-vida-performed-live-at-the-51st-grammy-awards-mw0001994331 |title= Lost?/Viva La Vida [Performed Live at The 51st Grammy Awards] – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=24 March 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(live at the [[51st Grammy Awards|51st Annual Grammy Awards]], featuring [[Jay-Z]])&lt;/span&gt;
| — || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|
| {{n/a}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Strawberry Swing]]&quot;
| 158 || — || — || — || — || — || 45 || — || — || —
|
| ''Viva la Vida or Death and All His Friends''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Christmas Lights (song)|Christmas Lights]]&quot;
| 2010
| 13 || 32 || 18 || — || 26 || 15 || 7 || 34 || 10 || 25
|
| {{n/a}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Every Teardrop Is a Waterfall]]&quot;
| rowspan=&quot;3&quot;| 2011
| 6 || 14 || 9 || 20 || 24 || 9 || 4 || 13 || 6 || 14
|
* BPI: Silver&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
* ARIA: Platinum&lt;ref name=&quot;ARIA-2012-singles&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesSINGLEaccreds2012.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2012 Singles |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012}}&lt;/ref&gt;
* IFPI SWI: Gold&lt;ref name=&quot;IFPI SWI&quot;/&gt;
| ''Mylo Xyloto''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;In My Place&quot;&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(live from [[Glastonbury Festival 2011|Glastonbury]])&lt;/span&gt;
| 40 || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|
| {{n/a}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Paradise (Coldplay song)|Paradise]]&quot;
| 1 || 3 || 13 || 5 || 12 || 2 || 3 || 3 || 4 || 15
|
* BPI: Platinum&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
* ARIA: 6× Platinum&lt;ref name=&quot;ARIA-2013-singles&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesaria-charts-accreditations-singles-2013.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2013 Singles |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=21 February 2013}}&lt;/ref&gt;
* BVMI: Gold&lt;ref name=&quot;BVMI&quot;/&gt;
* MC: 3× Platinum&lt;ref name=&quot;MC&quot;/&gt;
* RIAA: Platinum&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;/&gt;
* RMNZ: Platinum&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1860 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 27 February 2012 |publisher=[[Recorded Music NZ]] |accessdate=15 May 2012 |archive-date=5 Есдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905185743/http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1860 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* SNEP: Gold&lt;ref name=&quot;SNEP&quot;/&gt;
| rowspan=&quot;6&quot;| ''Mylo Xyloto''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Charlie Brown (Coldplay song)|Charlie Brown]]&quot;
| rowspan=&quot;5&quot;| 2012
| 22 || 78 || — || 148 || — || 20 || 25 || — || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Princess of China]]&quot;&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(with [[Rihanna]])&lt;/span&gt;
| 4 || 16 || 17 || 24 || 41 || 5 || 20 || 8 || 20 || 20
|
* BPI: Gold&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
* ARIA: Platinum&lt;ref name=&quot;ARIA-2012-singles&quot;/&gt;
* RMNZ: Gold&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1953 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 16 July 2012 |publisher=[[Recorded Music NZ]] |accessdate=17 July 2012 |archive-date=24 Есдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924100141/http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1953 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Up with the Birds]]&quot; / &quot;[[U.F.O. (song)|U.F.O.]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/up-with-the-birds-mw0002349573 |title=Up With the Birds – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}&lt;/ref&gt;
| — || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Hurts Like Heaven]]&quot;
| 157 || — || — || — || — || — || 42 || — || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Up in Flames]]&quot;
| — || — || — || — || — || — || 46 || — || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Atlas]]&quot;
| 2013
| 12 || 30 || 33 || 31 || 19 || 12 || 27 || 20 || 10 || 69
|
| ''[[The Hunger Games: Catching Fire – Original Motion Picture Soundtrack|The Hunger Games: Catching Fire]]''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Magic]]&quot;
| rowspan=&quot;4&quot;| 2014
| 10 || 5 || 13 || 6 || 14 || 4 || 2 || 10 || 5 || 14
|
* BPI: Silver&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
* ARIA: 2× Platinum&lt;ref name=&quot;ARIA-2014-singles&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesaria-charts-accreditations-singles-2014.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2014 Singles |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=4 May 2014}}&lt;/ref&gt;
* IFPI SWI: Gold&lt;ref name=&quot;IFPI SWI&quot;/&gt;
* MC: Gold&lt;ref name=&quot;MC&quot;/&gt;
| rowspan=&quot;4&quot;| ''Ghost Stories''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Midnight (Coldplay song)|Midnight]]&quot;
| 48 || 25 || 27 || 5 || 44 || — || 61 || 11 || 19 || 29
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[A Sky Full of Stars]]&quot;
| 9 || 2 || 4 || 3 || 6 || 3 || 2 || 2 || 2 || 10
|
* BPI: Silver&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
* ARIA: Platinum&lt;ref name=&quot;ARIA-2014-singles&quot;/&gt;
* IFPI SWI: Gold&lt;ref name=&quot;IFPI SWI&quot;/&gt;
* MC: Platinum&lt;ref name=&quot;MC&quot;/&gt;
* RIAA: Gold&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;/&gt;
* RMNZ: Gold&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/?chart=2553 |title=NZ Top 40 Singles Chart - 18 August 2014 |publisher=[[Recorded Music NZ]] |accessdate=18 August 2014 |archive-date=22 Арван хоёрдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222144232/http://nztop40.co.nz/?chart=2553 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[True Love (Coldplay song)|True Love]]&quot;
| 180 || — || — || 146 || — || — || — || — || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Ink (song)|Ink]]&quot;
| 156 || — || — || — || — || — || 68 || — || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Miracles (Coldplay song)|Miracles]]&quot;
| 95 || — || — || 153 || — || — || — || — || — || —
|
| ''[[Unbroken – Original Motion Picture Soundtrack|Unbroken]]''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Adventure of a Lifetime]]&quot;
| 2015
| 7 || 20 || 20 || 4 || 5 || 8 || 11 || 12 || 3 || 36
|
* BPI: Gold&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
* MC: Gold&lt;ref name=&quot;MC&quot;/&gt;
* RMNZ: Gold &lt;ref&gt;{{Cite web|title = The Official New Zealand Music Chart|url = http://nztop40.co.nz/|website = THE OFFICIAL NZ MUSIC CHART|access-date = 2016-01-20|archive-date = 2013-09-06|archive-url = https://archive.today/20130906192544/http://nztop40.co.nz/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot;| ''[[A Head Full of Dreams]]''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Hymn for the Weekend]]&quot;
| 2016
| 23 || 32&lt;ref&gt;http://www.ariacharts.com.au/chart/singles&lt;/ref&gt; || — || 95 || 41 || 15&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p/musicvideo/music/archive/index_test.jsp&amp;ct=240001&amp;arch=t&amp;lyr=2016&amp;year=2016&amp;week=06 |title=Archive copy |access-date=2016-02-13 |archive-date=2016-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215214206/http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p/musicvideo/music/archive/index_test.jsp&amp;ct=240001&amp;arch=t&amp;lyr=2016&amp;year=2016&amp;week=06 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || 45 || 79 || 52 || 68
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;| &quot;—&quot; denotes a recording that did not chart or was not released in that territory.
|-
|}

===Promotional singles===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ List of promotional singles, showing year released and album name
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:18em;&quot;| Title
! scope=&quot;col&quot;| Year
! scope=&quot;col&quot;| Album
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Proof&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://itunes.apple.com/us/album/proof/id388071937 |title=Proof by Coldplay |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=26 September 2012}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot;| 2005
| rowspan=&quot;2&quot;| &quot;Speed of Sound&quot; single
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Things I Don't Understand&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://itunes.apple.com/us/album/things-i-dont-understand/id388095212 |title=Things I Don't Understand by Coldplay |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=26 September 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;A Spell a Rebel Yell&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/a-spell-a-rebel-yell-mw0001795202 |title=A Spell a Rebel Yell – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}&lt;/ref&gt;
| 2008
| &quot;Violet Hill&quot; single
|-
|}

==Other charted songs==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ List of songs, with selected chart positions, showing year released and album name
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:18em;&quot;| Title
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Year
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;10&quot;| Peak chart positions
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Album
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot;| [[UK Singles Chart|UK]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;Peak chart positions for other charted songs in the United Kingdom: 
* All except &quot;Major Minus&quot;, &quot;Moving to Mars&quot;, &quot;Always in My Head&quot;, &quot;Ink&quot;, &quot;Another's Arms&quot; and &quot;O&quot;: {{cite web |url=http://www.zobbel.de/cluk/CLUK_C.HTM |title=Chart Log UK: Chris C. – CZR |publisher=Zobbel.de |accessdate=7 December 2009 |author=Zywietz, Tobias}}
* &quot;Major Minus&quot; and &quot;Moving to Mars&quot;: {{cite web |url=http://zobbel.de/cluk/CLUK2011.HTM |title=Chart Log UK – Weekly Updates Sales 2011 |publisher=Zobbel.de |accessdate=12 July 2012 |author=Zywietz, Tobias}}
* &quot;Always in My Head&quot;, &quot;Ink&quot;, &quot;Another's Arms&quot; and &quot;O&quot;: {{cite web |url=http://www.zobbel.de/cluk/140531cluk.txt |title=Chart: CLUK Update 31.05.2014 (wk21) |publisher=Zobbel.de |accessdate=1 June 2014 |author=Zywietz, Tobias}}
* &quot;Another's Arms&quot;: {{cite web |url=http://www.officialcharts.com/artist/_/coldplay/ |title=Coldplay |publisher=[[Official Charts Company]] |accessdate=11 March 2012}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot;| [[ARIA Charts|AUS]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The ARIA Report: Issue 1114 (Week Commencing 4 July 2011) |url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20110730-0000/Issue1114.pdf |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=12 November 2011 |page=4 |format=PDF |archive-date=13 Арван хоёрдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151213172644/http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20110730-0000/Issue1114.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot;| [[Ultratop|BEL&lt;br /&gt;(FL)]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;BEL (FL)&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discografie Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|ultratop.be}} |accessdate=23 April 2012 |language=Dutch}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot;| [[Canadian Hot 100|CAN]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url={{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=Billboard Canadian Hot 100}} |title=Coldplay – Chart History: Billboard Canadian Hot 100 |publisher=[[Prometheus Global Media]] |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=25 March 2012}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot;| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;FRA&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot;| [[VG-lista|NOR]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;NOR&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot;| [[Productores de Música de España|SPA]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;SPA-singles&quot;&gt;{{cite web |url=http://spanishcharts.com/search.asp?cat=s&amp;search=Coldplay |title=Search for: Coldplay (Songs) |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|spanishcharts.com}} |accessdate=4 October 2012}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot;| [[Sverigetopplistan|SWE]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;SWE&quot;&gt;{{cite web |url=http://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|swedishcharts.com}} |accessdate=9 May 2014}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot;| [[Billboard Hot 100|US]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;US-singles&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot;| [[Pop 100|US&lt;br /&gt;Pop]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/artist/coldplay-mn0000775877/awards |title=Coldplay – Awards (Billboard Singles) |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=4 October 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;The World Turned Upside Down&quot;
| 2007
| — || — || — || — || — || — || — || — || — || 87
| &quot;Fix You&quot; single
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Life in Technicolor&quot;
| rowspan=&quot;7&quot;| 2008
| 112 || — || 50 || 92 || — || — || — || — || — || —
| rowspan=&quot;4&quot;| ''Viva la Vida or Death and All His Friends''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Cemeteries of London]]&quot;
| 134 || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Death and All His Friends]]&quot;
| 183 || — || — || — || — || — || — || 50 || — || —
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[42 (song)|42]]&quot;
| 123 || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Glass of Water]]&quot;
| 134 || — || — || 92 || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|&quot;Glass of Water&quot; did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number 23 on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.&lt;ref name=&quot;US-Bubbling-singles&quot;/&gt;}} || —
| rowspan=&quot;3&quot;| ''Prospekt's March''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Prospekt's March/Poppyfields]]&quot;
| 182 || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Lost!|Lost+]]&quot;&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(featuring [[Jay-Z]])&lt;/span&gt;
| — || — || 34 || — || — || 8 || — || 21 || 40 || 44
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;The Goldrush&quot;
| 2009
| 139 || — || — || — || — || — || — || — || — || —
| &quot;Life in Technicolor II&quot; single
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;A Message 2010&quot;
| 2010
| 88 || — || 49 || 57 || — || — || — || 22 || —{{efn|group=upper-alpha|&quot;A Message 2010&quot; did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number seven on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.&lt;ref name=&quot;US-Bubbling-singles&quot;/&gt;}} || —
| ''[[Hope for Haiti Now (album)|Hope for Haiti Now]]''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Major Minus]]&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| 2011
| 133 || 72 || 50 || 68 || 71 || — || 26 || — || 92 || —
| ''Mylo Xyloto''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Moving to Mars (Coldplay song)|Moving to Mars]]&quot;
| 163 || 71 || 49 || 64 || 70 || — || 25 || — || 90 || —
| ''Every Teardrop Is a Waterfall''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Always in My Head&quot;
| rowspan=&quot;4&quot;| 2014
| 124 || — || — || — || 111 || — || — || — || — || —
| rowspan=&quot;4&quot;| ''Ghost Stories''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Ink&quot;
| 156 || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Another's Arms]]&quot;
| 70 || — || — || — || 83 || — || — || — || — || —
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;O&quot;
| 108 || — || — || — || 107 || — || — || — || — || —
|-
| colspan=&quot;13&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;| &quot;—&quot; denotes a recording that did not chart or was not released in that territory.
|}

==Other appearances==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; border=&quot;1&quot;
|+ List of guest appearances, showing year released and album name
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:18em;&quot;| Title
! scope=&quot;col&quot;| Year
! scope=&quot;col&quot;| Album
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Trouble&quot; (acoustic version)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/2-meter-sessies-vol-10-mw0000716111 |title=2 Meter Sessies, Vol. 10 – Various Artists |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}&lt;/ref&gt;
| 2001
| ''2 Meter Sessies, Vol. 10''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;How You See the World No. 2&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/help-a-day-in-the-life-mw0000409902 |title=Help a Day In the Life – Various Artists |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012 |author=Loftus, Johnny}}&lt;/ref&gt;
| 2005
| ''[[Help!: A Day in the Life]]''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[In the Sun (song)|In the Sun]]&quot; (live)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://itunes.apple.com/us/album/in-the-sun-ep/id121054236 |title=In the Sun – EP by Michael Stipe |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=20 August 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(with [[Michael Stipe]])&lt;/span&gt;
| 2006
| ''In the Sun''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;A Message 2010&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/hope-for-haiti-now-mw0001961711 |title=Hope for Haiti Now – Various Artists |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012 |author=Leahey, Andrew}}&lt;/ref&gt;
| 2010
| ''[[Hope for Haiti Now (album)|Hope for Haiti Now]]''
|-
|}

==Music videos==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ List of music videos, showing year released and directors
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:18em;&quot;| Title
! scope=&quot;col&quot;| Year
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:16em;&quot;| Director(s)
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Bigger Stronger&quot;
| 1999
| Mat Whitecross&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=746&amp;page=&amp;iframe=true |title=The Oracle |publisher=[[Coldplay]] |date=29 May 2009 |accessdate=12 March 2012 |archive-date=6 Долдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706020237/http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=746&amp;page=&amp;iframe=true |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Shiver&quot;
| rowspan=&quot;4&quot;| 2000
| [[Grant Gee]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1442014/20010322/coldplay.jhtml |title=Coldplay Giving U.S. Another Shot |date=22 March 2001 |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=24 September 2008 |author=Basham, David |archive-date=15 Зургадугаар сар 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090615192840/http://www.mtv.com/news/articles/1442014/20010322/coldplay.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Yellow&quot;
| James &amp; Alex&lt;ref&gt;{{cite web |title=Yellow {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/65783/yellow.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419053540/http://www.mtv.com/videos/coldplay/65783/yellow.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Trouble&quot; (version 1)
| [[Sophie Muller]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://music.yahoo.com/read/news/12043300 |title=Pink Is Ready To Have Some Fun With 'Try This' |work={{noitalic|[[Yahoo! Music]]}} |date=6 October 2003 |accessdate=18 October 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060527112128/http://music.yahoo.com/read/news/12043300 |archivedate=27 Тавдугаар сар 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Trouble&quot; (version 2)
| rowspan=&quot;2&quot;| Tim Hope&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mediaweek.co.uk/news/172096/ |title=Music Videos 36: Coldplay – Trouble |publisher=[[Haymarket Media Group]] |work=[[MediaWeek]] |date=1 October 2001 |accessdate=26 September 2012 }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Don't Panic {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/11321/dont-panic.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130140030/http://www.mtv.com/videos/coldplay/11321/dont-panic.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Don't Panic&quot;
| 2001
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;In My Place&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| 2002
| Sophie Muller&lt;ref&gt;{{cite web |title=In My Place {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/19722/in-my-place.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130111219/http://www.mtv.com/videos/coldplay/19722/in-my-place.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;The Scientist&quot;
| [[Jamie Thraves]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Scientist {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/21347/the-scientist.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130111223/http://www.mtv.com/videos/coldplay/21347/the-scientist.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Clocks&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| 2003
| Dominic Leung&lt;ref&gt;{{cite web |title=Clocks {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/48703/clocks.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130140057/http://www.mtv.com/videos/coldplay/48703/clocks.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;God Put a Smile upon Your Face&quot;
| Jamie Thraves&lt;ref&gt;{{cite web |title=God Put a Smile Upon Your Face {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/23892/god-put-a-smile-upon-your-face.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130115237/http://www.mtv.com/videos/coldplay/23892/god-put-a-smile-upon-your-face.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Speed of Sound&quot;
| rowspan=&quot;3&quot;| 2005
| [[Mark Romanek]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Speed of Sound {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/48839/speed-of-sound.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130121711/http://www.mtv.com/videos/coldplay/48839/speed-of-sound.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Fix You&quot;
| Sophie Muller&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fix You {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/56407/fix-you.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130121715/http://www.mtv.com/videos/coldplay/56407/fix-you.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Talk&quot;
| [[Anton Corbijn]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Talk {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/67585/talk.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130111239/http://www.mtv.com/videos/coldplay/67585/talk.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;The Hardest Part&quot;
| 2006
| Mary Wigmore&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.coldplay.com/content/ezine/documents/ezine17.pdf |title=Coldplay Ezine: Issue 17 |date=April 2006 |publisher=[[Coldplay]] |accessdate=29 October 2008 |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070213074409/http://www.coldplay.com/content/ezine/documents/ezine17.pdf |archivedate=13 Хоёрдугаар сар 2007 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Violet Hill&quot; (version 1)
| rowspan=&quot;8&quot;| 2008
| [[Asa Mader]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Violet Hill {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/233694/violet-hill.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419060620/http://www.mtv.com/videos/coldplay/233694/violet-hill.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Violet Hill&quot; (version 2)
| Mat Whitecross&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1589032/20080609/coldplay.jhtml |title=Coldplay Give Track-By-Track Tour Of Viva La Vida, Explain Handclaps, Tack Pianos And The Number 42 |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |date=29 June 2008 |accessdate=29 August 2008 |author=Montgomery, James |archive-date=11 Гуравдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100311163005/http://www.mtv.com/news/articles/1589032/20080609/coldplay.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Viva la Vida&quot; (version 1)
| [[Hype Williams]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Viva La Vida {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/264962/viva-la-vida.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419053514/http://www.mtv.com/videos/coldplay/264962/viva-la-vida.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Viva la Vida&quot; (version 2)
| Anton Corbijn&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.coldplay.com/vivavideo2.php |title=Viva la Vida video 2 |publisher=[[Coldplay]] |accessdate=11 November 2008 |archive-date=26 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121126022412/http://www.coldplay.com/vivavideo2.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Lost!&quot;
| rowspan=&quot;3&quot;| Mat Whitecross&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lost {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/288313/lost.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419053519/http://www.mtv.com/videos/coldplay/288313/lost.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Coldplay |url=http://www.vevo.com/artist/coldplay?source=instantsearch |publisher=[[Vevo]] |accessdate=10 March 2012 |archive-date=11 Гуравдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140311225152/http://www.vevo.com/artist/coldplay?source=instantsearch |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.coldplay.com/newsdetail.php?id=184 |title=Lovers In Japan video premiere tomorrow |publisher=[[Coldplay]] |date=30 October 2008 |accessdate=12 March 2012 |archive-date=13 Хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213003920/http://www.coldplay.com/newsdetail.php?id=184 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Lost+&quot;&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(featuring [[Jay-Z]])&lt;/span&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Lovers in Japan&quot;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Lost?&quot;
| Paul O'Brien&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.coldplay.com/lostcontest.html |title=Lost? video competition |publisher=[[Coldplay]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=30 Арван хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121230022313/http://www.coldplay.com/lostcontest.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Life in Technicolor II&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| 2009
| [[Dougal Wilson]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Life in Technicolor ii {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/338536/life-in-technicolor-ii.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075040/http://www.mtv.com/videos/coldplay/338536/life-in-technicolor-ii.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Strawberry Swing&quot;
| [[Shynola]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Strawberry Swing {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/424460/strawberry-swing.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075023/http://www.mtv.com/videos/coldplay/424460/strawberry-swing.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Christmas Lights&quot;
| 2010
| rowspan=&quot;4&quot;| Mat Whitecross&lt;ref&gt;{{cite web |title=Christmas Lights {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/604575/christmas-lights.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075057/http://www.mtv.com/videos/coldplay/604575/christmas-lights.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Every Teardrop Is A Waterfall {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/668835/every-teardrop-is-a-waterfall.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=5 Арван хоёрдугаар сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205083304/http://www.mtv.com/videos/coldplay/668835/every-teardrop-is-a-waterfall.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Paradise {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/706393/paradise.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075038/http://www.mtv.com/videos/coldplay/706393/paradise.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Charlie Brown {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/735505/charlie-brown.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075100/http://www.mtv.com/videos/coldplay/735505/charlie-brown.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Every Teardrop Is a Waterfall&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| 2011
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Paradise&quot;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Charlie Brown&quot;
| rowspan=&quot;3&quot;| 2012
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Princess of China&quot;&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(with [[Rihanna]])&lt;/span&gt;
| Adria Petty, Alan Bibby&lt;ref&gt;{{cite web |title=Princess Of China {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/790611/princess-of-china.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=26 September 2012 |archive-date=11 Гуравдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140311230218/http://www.mtv.com/videos/coldplay/790611/princess-of-china.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Hurts Like Heaven&quot;
| Mark Osborne&lt;ref&gt;{{cite web |title=A rebelião de cores e sons do Coldplay em 'Hurts Like Heaven' |url=http://tecoapple.mtv.uol.com.br/2012/10/07/a-rebeliao-de-cores-e-sons-do-coldplay-em-hurts-like-heaven/ |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |date=7 October 2012 |accessdate=8 October 2012 |language=Portuguese |archive-date=17 Арван хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://archive.today/20121217091302/http://tecoapple.mtv.uol.com.br/2012/10/07/a-rebeliao-de-cores-e-sons-do-coldplay-em-hurts-like-heaven/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Midnight&quot;
| rowspan=&quot;4&quot;| 2014
| Mary Wigmore&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.spin.com/articles/coldplay-midnight-stream-video-single/ |title=Watch Coldplay's Woodsy, Bon Iver-Hued 'Midnight' Video |work=[[Spin (magazine)|Spin]] |date=25 February 2014 |accessdate=26 February 2014 |author=Reilly, Dan}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Magic&quot;
| [[Jonas Åkerlund]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://consequenceofsound.net/2014/04/watch-coldplays-video-for-magic/ |title=Watch: Coldplay’s video for 'Magic' |publisher=[[Consequence of Sound]] |date=7 April 2014 |accessdate=7 April 2014 |author=Young, Alex}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;A Sky Full of Stars&quot;
| Mat Whitecross&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abc.net.au/news/2014-06-17/coldplay-record-their-a-sky-full-of-stars-video-in-sydney/5530722 |title=Coldplay fans join band on Sydney street for video shoot of A Sky Full of Stars |publisher=[[ABC Australia]] |date=18 June 2014 |accessdate=18 June 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;True Love&quot;
| Jonas Åkerlund&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://coldplay.com/newsdetail.php?id=1671&amp;page=0 |title=True Love is Coldplay's next single |publisher=[[Coldplay|Coldplay.com]] |date=4 August 2014 |accessdate=6 August 2014 |archive-date=8 Наймдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808042052/http://coldplay.com/newsdetail.php?id=1671&amp;page=0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|}

==Notes==
{{notelist-ua|30em}}

==References==
{{reflist|colwidth=30em}}

==External links==
* [http://www.coldplay.com/ Official website]
* [http://www.allmusic.com/artist/coldplay-mn0000775877 Coldplay] at [[AllMusic]]
* {{Discogs artist |artist=Coldplay |name=Coldplay}}
* {{MusicBrainz artist |id=cc197bad-dc9c-440d-a5b5-d52ba2e14234 |name=Coldplay}}


==Клип==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Coldplay-с албан ёсоор гаргасан клип болон түүний найруулагчид
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:18em;&quot;| Дууны нэр
! scope=&quot;col&quot;| Он
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:16em;&quot;| Найруулагч
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Bigger Stronger&quot;
| 1999
| Mat Whitecross&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=746&amp;page=&amp;iframe=true | title=The Oracle | publisher=[[Coldplay]] | date=29 May 2009 | accessdate=12 March 2012 | archive-date=6 Долдугаар сар 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110706020237/http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=746&amp;page=&amp;iframe=true | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Shiver&quot;
| rowspan=&quot;4&quot;| 2000
| [[Grant Gee]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.mtv.com/news/articles/1442014/20010322/coldplay.jhtml | title=Coldplay Giving U.S. Another Shot | date=22 March 2001 | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=24 September 2008 | author=Basham, David | archive-date=15 Зургадугаар сар 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090615192840/http://www.mtv.com/news/articles/1442014/20010322/coldplay.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Yellow&quot;
| James &amp; Alex&lt;ref&gt;{{cite web | title=Yellow {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/65783/yellow.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150419053540/http://www.mtv.com/videos/coldplay/65783/yellow.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Trouble&quot; (version 1)
| [[Sophie Muller]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://music.yahoo.com/read/news/12043300 | title=Pink Is Ready To Have Some Fun With 'Try This' | work={{noitalic|[[Yahoo! Music]]}} | date=6 October 2003 | accessdate=18 October 2008 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20060527112128/http://music.yahoo.com/read/news/12043300 | archivedate=27 Тавдугаар сар 2006 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Trouble&quot; (version 2)
| rowspan=&quot;2&quot;| Tim Hope&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.mediaweek.co.uk/news/172096/ | title=Music Videos 36: Coldplay – Trouble | publisher=[[Haymarket Media Group]] | work=[[MediaWeek]] | date=1 October 2001 | accessdate=26 September 2012 }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Don't Panic {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/11321/dont-panic.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130140030/http://www.mtv.com/videos/coldplay/11321/dont-panic.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Don't Panic&quot;
| 2001
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;In My Place&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| 2002
| Sophie Muller&lt;ref&gt;{{cite web | title=In My Place {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/19722/in-my-place.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130111219/http://www.mtv.com/videos/coldplay/19722/in-my-place.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;The Scientist&quot;
| [[Jamie Thraves]]&lt;ref&gt;{{cite web | title=The Scientist {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/21347/the-scientist.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130111223/http://www.mtv.com/videos/coldplay/21347/the-scientist.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Clocks&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| 2003
| Dominic Leung&lt;ref&gt;{{cite web | title=Clocks {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/48703/clocks.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130140057/http://www.mtv.com/videos/coldplay/48703/clocks.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;God Put a Smile upon Your Face&quot;
| Jamie Thraves&lt;ref&gt;{{cite web | title=God Put a Smile Upon Your Face {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/23892/god-put-a-smile-upon-your-face.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130115237/http://www.mtv.com/videos/coldplay/23892/god-put-a-smile-upon-your-face.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Speed of Sound&quot;
| rowspan=&quot;3&quot;| 2005
| [[Mark Romanek]]&lt;ref&gt;{{cite web | title=Speed of Sound {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/48839/speed-of-sound.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130121711/http://www.mtv.com/videos/coldplay/48839/speed-of-sound.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Fix You&quot;
| Sophie Muller&lt;ref&gt;{{cite web | title=Fix You {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/56407/fix-you.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130121715/http://www.mtv.com/videos/coldplay/56407/fix-you.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Talk&quot;
| [[Anton Corbijn]]&lt;ref&gt;{{cite web | title=Talk {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/67585/talk.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130111239/http://www.mtv.com/videos/coldplay/67585/talk.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;The Hardest Part&quot;
| 2006
| Mary Wigmore&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.coldplay.com/content/ezine/documents/ezine17.pdf | title=Coldplay Ezine: Issue 17 | date=April 2006 | publisher=[[Coldplay]] | accessdate=29 October 2008 | format=PDF | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070213074409/http://www.coldplay.com/content/ezine/documents/ezine17.pdf | archivedate=13 Хоёрдугаар сар 2007 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Violet Hill&quot; (version 1)
| rowspan=&quot;8&quot;| 2008
| [[Asa Mader]]&lt;ref&gt;{{cite web | title=Violet Hill {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/233694/violet-hill.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150419060620/http://www.mtv.com/videos/coldplay/233694/violet-hill.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Violet Hill&quot; (version 2)
| Mat Whitecross&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.mtv.com/news/articles/1589032/20080609/coldplay.jhtml | title=Coldplay Give Track-By-Track Tour Of Viva La Vida, Explain Handclaps, Tack Pianos And The Number 42 | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | date=29 June 2008 | accessdate=29 August 2008 | author=Montgomery, James | archive-date=11 Гуравдугаар сар 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100311163005/http://www.mtv.com/news/articles/1589032/20080609/coldplay.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Viva la Vida&quot; (version 1)
| [[Hype Williams]]&lt;ref&gt;{{cite web | title=Viva La Vida {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/264962/viva-la-vida.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150419053514/http://www.mtv.com/videos/coldplay/264962/viva-la-vida.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Viva la Vida&quot; (version 2)
| Anton Corbijn&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.coldplay.com/vivavideo2.php | title=Viva la Vida video 2 | publisher=[[Coldplay]] | accessdate=11 November 2008 | archive-date=26 Арван нэгдүгээр сар 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121126022412/http://www.coldplay.com/vivavideo2.php | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Lost!&quot;
| rowspan=&quot;3&quot;| Mat Whitecross&lt;ref&gt;{{cite web | title=Lost {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/288313/lost.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150419053519/http://www.mtv.com/videos/coldplay/288313/lost.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Coldplay | url=http://www.vevo.com/artist/coldplay?source=instantsearch | publisher=[[Vevo]] | accessdate=10 March 2012 | archive-date=11 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140311225152/http://www.vevo.com/artist/coldplay?source=instantsearch | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.coldplay.com/newsdetail.php?id=184 | title=Lovers In Japan video premiere tomorrow | publisher=[[Coldplay]] | date=30 October 2008 | accessdate=12 March 2012 | archive-date=13 Хоёрдугаар сар 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120213003920/http://www.coldplay.com/newsdetail.php?id=184 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Lost+&quot;&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(featuring [[Jay-Z]])&lt;/span&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Lovers in Japan&quot;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Lost?&quot;
| Paul O'Brien&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.coldplay.com/lostcontest.html | title=Lost? video competition | publisher=[[Coldplay]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=30 Арван хоёрдугаар сар 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121230022313/http://www.coldplay.com/lostcontest.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Life in Technicolor II&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| 2009
| [[Dougal Wilson]]&lt;ref&gt;{{cite web | title=Life in Technicolor ii {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/338536/life-in-technicolor-ii.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075040/http://www.mtv.com/videos/coldplay/338536/life-in-technicolor-ii.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Strawberry Swing&quot;
| [[Shynola]]&lt;ref&gt;{{cite web | title=Strawberry Swing {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/424460/strawberry-swing.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075023/http://www.mtv.com/videos/coldplay/424460/strawberry-swing.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Christmas Lights&quot;
| 2010
| rowspan=&quot;4&quot;| Mat Whitecross&lt;ref&gt;{{cite web | title=Christmas Lights {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/604575/christmas-lights.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075057/http://www.mtv.com/videos/coldplay/604575/christmas-lights.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Every Teardrop Is A Waterfall {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/668835/every-teardrop-is-a-waterfall.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=5 Арван хоёрдугаар сар 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131205083304/http://www.mtv.com/videos/coldplay/668835/every-teardrop-is-a-waterfall.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Paradise {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/706393/paradise.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075038/http://www.mtv.com/videos/coldplay/706393/paradise.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Charlie Brown {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/735505/charlie-brown.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075100/http://www.mtv.com/videos/coldplay/735505/charlie-brown.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Every Teardrop Is a Waterfall&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| 2011
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Paradise&quot;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Charlie Brown&quot;
| rowspan=&quot;3&quot;| 2012
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Princess of China&quot;&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;(with [[Rihanna]])&lt;/span&gt;
| Adria Petty, Alan Bibby&lt;ref&gt;{{cite web | title=Princess Of China {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/790611/princess-of-china.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=26 September 2012 | archive-date=11 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140311230218/http://www.mtv.com/videos/coldplay/790611/princess-of-china.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Hurts Like Heaven&quot;
| Mark Osborne&lt;ref&gt;{{cite web | title=A rebelião de cores e sons do Coldplay em 'Hurts Like Heaven' | url=http://tecoapple.mtv.uol.com.br/2012/10/07/a-rebeliao-de-cores-e-sons-do-coldplay-em-hurts-like-heaven/ | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | date=7 October 2012 | accessdate=8 October 2012 | language=Portuguese | archive-date=17 Арван хоёрдугаар сар 2012 | archive-url=https://archive.today/20121217091302/http://tecoapple.mtv.uol.com.br/2012/10/07/a-rebeliao-de-cores-e-sons-do-coldplay-em-hurts-like-heaven/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|}
;Specific
{{Reflist|2}}
{{Coldplay}}
[[Ангилал:Coldplay]]</text>
      <sha1>9eqeqj4ltugkmq2tz0em29w53gd4nrt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Болд (дуучин)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27754</id>
    <revision>
      <id>862104</id>
      <parentid>816263</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T05:11:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18345" sha1="r7r9pussi85m5dep2zrxxbt0u0firum" xml:space="preserve">{{Дуучин25
| тайзны_нэр          = Болд
| зураг               =
| caption             = 
| хэмжээ              = 300px
| жинхэнэ_нэр         = Доржсүрэнгийн Болд
| төрсөн_өдөр         = 1978 оны 11-р сарын 16
| төрсөн_газар        = [[Улаанбаатар]]
| нас_барсан_он       =
| яс_үндэс            = {{MNG}}
| ажил_үйл            = Поп дуучин, дууны үг, ая зохиогч
| урсгал              = Монгол поп
| танил_үе            = 1995 оноос хойш
| хамтрагч            = 
}}
'''Доржсүрэнгийн Болд''' 1978 оны 11-р сарын 16-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.urlag.mn/post/903.htm|title=Д.Болд|publisher=Урлаг.мн|access-date=2016-12-28|archive-date=2016-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20161212113717/http://www.urlag.mn/post/903.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  1986 онд [[Хөгжим Бүжгийн Коллеж|Хөгжим бүжгийн коллеж]]ийн хийл хөгжмийн ангид элсэн орж 1998 онд хийлч, төгөлдөр хуурч мэргэжлээр төгссөн. 1995 онд [[Камертон]] хамтлагийг байгуулж одоо хүртэл рок поп урсгалаар уран бүтээлээ туурвиж байгаа бөгөөд 2005 оноос эхлэн бие даасан уран бүтээлийн гараагаа эхэлсэн. “Камертон” хамтлагийн гишүүд нь нэг нэг насны зөрүүтэй бөгөөд Л.Ган-Эрдэнэ 1978, Б.Эрдэнэбат 1977, Г.Мэнд-Амар 1979 онд мэндэлжээ.

Болдын өвөө нь ардын жүжигчин, төрийн соёрхолт, нэрт морин хуурч Г.Жамьян гуай бөгөөд аав нь Монголын шилдэг архитекторчдын нэг бол ээж нь дуурийн дуучин юм. Мөн ээжийнх нь дүү Ж.Батсайхан &quot;Соёл-Эрдэнэ&quot;, хүү Б.Батчулуун нь &quot;Никитон&quot; хамтлагийн дуучин ажээ.

Тэрээр дуу дуулж, ая зохиохоос гадна шүлэг бичдэг бөгөөд анх &quot;Хэн ч өгөөгүй хайр&quot; шүлгээ дуу болгон, хамтлагийнхаа анхны &quot;18 нас&quot; цомогт оруулсан байдаг.

Дуучин Болд 2006 онд өөрийн B Production-г үүсгэн байгуулсан бөгөөд уг ажлын хүрээнд хэд хэдэн авъяаслаг уран бүтээлчид болох Маралжингоо, Эгшиглэн, Агиймаа, Шоо хамтлаг /Опозит/, “DZ man”, “Гурван охин” гэх мэт дуучдын цомог дээр продюсерээр ажиллаж тодорхой хэмжээнд олны танил болгож чадсан. 

2011 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдорж Монголын язгуур урлагийг рок поп урсгалаар баяжуулж байгааг нь үнэлж Төрийн шагнал хүртээж, тэрбээр “Төрийн соёрхолт” цолтой дуучин болсон билээ. 

Мөн тэрбээр “Hero” энтертайнментын бүтээсэн “Би чамд хайртай-2” кинонд гол дүр бүтээж, дуулахын зэрэгцээ шаггүй сайн жүжигчин гэдгээ харуулаад авсан.  

2016 онд “Channel 11” телевизээ байгуулан олон улсын стандартад нийцсэн Английн тоног төхөөрөмжөөр тоноглож, дуу хөгжим, кино, рокестр зэрэг бүх төрлөөр бичлэг хийхээр тохижуулсан байна. Мөн &quot;Улаанбаатар фитнесс&quot; клубыг нээж, бэлтгэлээ хийсний дараа багшийнхаа зөвлөсөн, эрүүл хоолыг зооглох &quot;B room&quot; кафег ч мөн нээжээ. 

2018 онд Монгол HD ТВ-р цацагдсан [[The Voice of Mongolia (1-р улирал)|The Voice of Mongolia]] шоуны 1-р улирлын дөрвөн шүүгчийн нэгээр сонгогдон ажилласан. Мөн энэ улирлын сүлд дуу &quot;Гуниг бүхэн баяртай&quot; дууг зохиож, өөрөө дуулсан.

Дуучин залуу маань өдгөө эхнэр, хоёр хүү, нэг охины хамт амьдардаг. Түүний гэргий Ж.Бямбажав нь эгч Ж.Бямбасүрэнтэйгээ бага наснаасаа эхлэн Европын орнууд, Америкт гэрээгээр ажиллан, уран нугардаг байсан. Тэд ахмад циркчдийн нэг, МУГЖ Д.Жанчивдорж гуайн охид юм. Дашрамд дурдахад Болдын эхнэр Ж.Бямбажавын төрсөн эгч Ж.Бямбасүрэн Камертон хамтлагийн дуучин Эбагийн эхнэр юм. Эба Болд хоёр базууд байх нь.

== Бие даасан уран бүтээлүүд ==

=== 2005: Хайрын хүч ===
2005 оны 06-р сарын 21-нд дуучин Болд өөрийн бие даасан уран бүтээлүүдээс бүрдсэн анхны цомог &quot;Хайрын хүч&quot;-г гаргасан. Цомог нийт 13 дуутай. Цомогт багтсан бүх дууны найруулга, ая, хөгжмийн дуугаралтыг Болд өөрөө хийсэн. 

Хамтран ажилласан уран бүтээлчид: Quiza, B.A.T, Bobby D, Номинжин. Хайрын Хүч цомог нь маш амжиллтай болж &quot;Пентатоник&quot; хөгжмийн наадмаас &quot;Шилдэг цомог&quot;, &quot;Шилдэг найруулга&quot;, &quot;Шилдэг поп дуу&quot;, &quot;Шилдэг R&amp;B дуу&quot;, &quot;Шилдэг Dance дуу&quot; зэрэг нийт 5 шагнал хүртсэн юм. 

Мөн анхны бие даасан &quot;Хайрын хүч&quot; тоглолтоо UB Palace-н танхимд хийсэн.

=== 2006: 440Hz ===
Дуучин Болдын хоёр дахь бие даасан цомог &quot;440Hz&quot; 14 дуутай бүтсэн. Цомогт багтсан уран бүтээлд хамтран ажилласан уран бүтээлчид: Quiza, Маралжингоо.

=== 2007: Хайрын хүч DVD, Bold in Central Stadium DVD ===
&quot;Хайрын Хүч&quot; нэртэй бүрэн хэмжээний тоглолтын DVD хувилбар бөгөөд  &quot;Хайрын Хүч&quot; цомог нь хэрхэн бүтсэн талаар болон Монголын рок поп хамтлаг дуучид, уран бүтээлчдийн санал бодол, мөн клипүүд хэрхэн бүтсэн талаарх сонирхолтой баримтууд багтсан болно.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.urlag.mn/post/7756.htm |title=Archive copy |access-date=2019-06-12 |archive-date=2022-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811164551/http://www.urlag.mn/post/7756.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; On'n Off production-ийн бүтээл. 

2007 оны 9 сарын 8нд Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд болж өнгөрсөн хоёрдахь бие даасан тоглолт болох “Bold Central Stadium” нэртэй тоглолтоороо 50 мянган үзэгчдийг цуглуулж, их хотын нэгэн үдшийг доргиож байсан. Тоглолтынхоо дүрс бичлэгийг DVD болгон худалдаанд гаргасан.

=== 2008: Амьдралын гол дүр, Only One ===
2008 оны 5-р сарын 4-нд&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.gogo.mn/r/27404 |title=Archive copy |access-date=2019-06-12 |archive-date=2008-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080926192305/http://news.gogo.mn/r/27404 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Маралжингоо, Эгшиглэн зэрэн уран бүтээлчидтэй хамтарсан уран бүтээлүүд багтсан 15 дуутай &quot;Амьдралын гол дүр&quot; цомгоо дуучин Болд гаргасан. Цомгийн ерөнхий продюсер Д. Болд.

Түүний дараа 10-р сард &quot;Only One&quot; нэртэй R&amp;B төрөл, жанрын цомгоо B.A.T, Quiza, Sho, Aniura зэрэг уран бүтээлчидтэй хамтран олон нийтэд хүргэсэн.

=== 2009: [[Би чамд хайртай 2|Би чамд хайртай]] ===
Hero Entertainment, B Production нар хамтран Монгол уран сайхны &quot;[[Би чамд хайртай|Би Чамд Хайртай]]&quot; киноны хоёр дугаар ангийг бүтээж дуучин Болд гол дүрд нь тоглосон.&lt;ref&gt;http://www.ub.life/p/15366&lt;/ref&gt; Дуучин Оюун-Эрдэнэ, Эгшиглэн, гитарчин Өлзий-Оршин /Өөжгий/ нартай хамтран киноны хөгжмийг зохиосон бөгөөд уг бүтээлүүдээ нэгтгэн 2009 оны 9-р сарын 9-нд &quot;Би Чамд Хайртай&quot; цомог гарсан. 

=== 2011: My Duets, [[Монгол поп (цомог)|Монгол Поп]] ===
B Production-ийн уран бүтээлчид болон дуучин Номинжин, Оюун-Эрдэнэ, Шуранхай хамтлагуудтай хамтран бүтсэн уран бүтээлүүдээс бүрдсэн цомог.&lt;ref&gt;https://www.24tsag.mn/a/2543&lt;/ref&gt; Цомог нийт 15 дуутай. 

Дуучин Болд монголын хөгжмийн урсгалд шинэ урсгал бий болгохыг эрэлхийлж &quot;Монгол Поп&quot; төслийг эхэлсэн бөгөөд нийт 10 дуунаас бүрдсэн &quot;Монгол Поп&quot; цомгийг олон нийтэд хүргэсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.mn/r/554583/ |title=Archive copy |access-date=2019-06-12 |archive-date=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817130814/https://news.mn/r/554583/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Тус цомог гарсан даруйдаа Hi-Fi Records-н шилдэг борлуулалттай цомгийн жагсаалтыг таван долоо хоног тэргүүлсэн.&lt;ref&gt;https://news.zindaa.mn/af&lt;/ref&gt; Дуучин Болд &quot;Монгол Поп&quot; төслөөрөө шинэ урсгал гаргаж, орчин үеийн соёл урлагт үнэтэй хувь нэмэр оруулсан гэж үзэн Төрийн шагналыг хүртсэн.&lt;ref&gt;Д.Болдыг &quot;Монгол поп&quot; хэмээх шинэ урсгал гаргаж, орчин үеийн соёл урлагт үнэтэй хувь нэмэр оруулсан гэж үзэн ийнхүү Төрийн шагналаар шагнах шийдвэр гаргажээ.&lt;/ref&gt; 

=== 2012: Монгол Поп-2 ===

&quot;Монгол Поп&quot; урсгал жанрын үргэлжлэл болоод уг төслийн гүн утга агуулгыг уг цомогт багтсан 7 уран бүтээлээрээ илэрхийлэхийг зорьжээ. Дуучин Болд энэхүү хоёр дахь давалгаагаа, авьяас билэг төгөлдөр өвөг дээдсийн бурхан ухааныг мөнхөд магтан дуулж, уран бүтээлээрээ сурталчлах болно хэмээн энэхүү цомгийн нүүрээ уламжлал, шинэчлэл, дорнын гүн ухааны үндэс суурь болсон арга, билгийг хослуулж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.urlag.mn/post/6677.htm |title=Archive copy |access-date=2019-06-12 |archive-date=2019-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609211950/http://www.urlag.mn/post/6677.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Цомгийн нээлтээр дуучин Болд өөрийн ухаалаг утасны аппликейшнийг танилцуулсан бөгөөд уг аппликейшнийг ашиглан түүний гаргасан уран бүтээлүүдийг үнэ төлбөргүй сонсох боломжийг фенүүддээ олгосон юм.&lt;ref&gt;http://www.assa.mn/a/10656&lt;/ref&gt;

=== 2014: Хувцасаа тайчаад шид ===
&quot;Хувцасаа тайчаад шид&quot; цомгийн ерөнхий продюсер Д. Болд. Хамтран ажилласан уран бүтээлч Хулан. Цомог нийт 7 дуутай. 

=== 2018: BOLD ===
Хэсэг хугацаанд завсарласны эцэст дуучин болд дөрвөн жилийн дараа цоо шинэ өнгө төрх, хэмнэлээс бүрдсэн өөрийн нэрээр нэрлэсэн цомгоо 2018 оны 7-р сард гаргасан. Шинэ цомогт “Торгон мэдрэмж”, “Зүрхний дагина”, “Мартахаасаа өмнө”, “Даам” зэрэг 15 дуу багтжээ.&lt;ref&gt;http://eagle.mn/r/46228&lt;/ref&gt;

= Тоглолтууд =

=== Хайрын хүч ===
Анхны цомгоо 2005 онд &quot;Хайрын хүч&quot; нэртэйгээр гаргаж, цомогт орсон бүх дуу олны хүртээл болж, тухайн жилдээ цомгийнхоо нэрээр нэрлэсэн анхны тоглолтоо UB Palace-д зохион байгуулсан. 

Бие даасан эхний хоёр цомгоо гаргасны дараа дуучин Болд 2007 оны 9-р сарын 8-нд үндэсний төв цэнгэлдэх хүрээлэнд &quot;Bold Central Stadium&quot; бие даасан хоёр дахь тоглолтоо зохион байгуулж, нийт 50 мянган үзэгчдийг цуглуулсан юм. Тоглолтын ерөнхий зохион байгуулагч B Production, Hero entertainment ажилласан бол дуугаралтыг Харанга хамтлагийн инженер Мөнхөө, B Production-ийн аудио инженер Reghu, Мөнхгэрэл хариуцаж, гэрлийн инженерээр Rolling Stones хамтлагийн гэрлийн инженер John Grey ажилласан. Тоглолтод B Production-ий уран бүтээлчид болох Маралжингоо, Эгшиглэн, DZ Man, Энхзол, Sho нараас гадна Quiza, B.A.T, Никитон хамтлагийн хөгжимчид, Улсын Циркийн жүжигчид оролцсон.  Уг тоглолтын бүрэн дүрсийг тухайн жилдээ DVD болгон гаргажээ. Уг тоглолтод 50 мянга орчим хүн цугласан.&lt;ref&gt;http://www.ub.life/p/15366&lt;/ref&gt;

=== Монгол Поп ===
Монгол попыг үндэслэгч дуучин Д.Болдын “Монгол поп” бие даасан тоглолт 2011 оны 11 сарын 24, 25, 26 гурван өдөр UB Palace-д болсон. Тоглолт нь “Монгол поп” цомогт багтсан дуунуудаас гадна “Хайрын хүч” гэх мэт хуучин цомгуудын дуунуудаас болон шинэхэн бүтээлүүдээс бүрдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.gogo.mn/r/97384 |title=Archive copy |access-date=2019-06-12 |archive-date=2018-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180912092118/http://news.gogo.mn/r/97384 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== 12 ертөнц ===
Бие даасан уран бүтээлээ хийж эхэлснээс хойш нийт 12 цомог гарган үүгээрээ &quot;12 Ертөнц&quot; тоглолтоо 2018 оны 8-р сарын 31-нд &quot;Буянт Ухаа&quot; цогцолборт зохион байгуулсан. Тоглолтонд өөрийн хит болсон 40 дууг амьд хөгжимтэйгөөр дуулсан. Тоглолтод гоцлол гитарчин Т.Мөнх-Оргил, төгөлдөр хуурч Э.Доржсүрэн, [[:en:The_Lemons_(Mongolian_band)|The Lemons]] хамтлагийн бөмбөрчин М. Өнөрбаяр, аргил гитарчин Б.Оюунболд нар ажилласан. Урилгаар [[Камертон]], Гурван охин хамтлагийн дуучин Соло, реппер Quiza, B.A.T, GINJIN, мөн [[The Voice of Mongolia (1-р улирал)|The Voice of Mongolia]] шоуны ялагч Ц. Энгүүн болон шилдэг оролцогчид оролцсон. Тоглолтын бүжгийн найруулаг дээр Aim4R Production-ы Бачка, Mongolia's Got Talent - [[:en:Mongolia's_Got_Talent|Авьяаслаг Монголчууд]], The Voice of Mongolia шоуны бүжиг дэглээч Идэрчулуун нар ажилласан.

Тоглолтын ерөнхий зохион байгуулагч B Production, Mongol TV.

= Цомгууд =

*''Хайрын хүч'' (2006)
*''440Hz'' (2006)
*''Only One'' (2008)
*''Амьдралын гол дүр'' (2008)
*''My Duets'' (2011)
*''Монгол Поп'' (2011)
*''Монгол Поп-2'' (2012)
*''Хувцасаа тайчаад шид'' (2014)
*''BOLD'' (2018)

== Цахим холбоос ==
*[https://youtube.com/user/TheOfficialBold Болд] {{Youtube |TheOfficialBold}}
* {{Facebook|Bold.Musician/}}
* {{Instagram|bold.dorjsuren}}
* {{Twitter|DorjsurenBold}}

= Дэлгэрэнгүй сурвалж =
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

[[Ангилал:Камертон]]
[[Ангилал:Поп дуучин]]
[[Ангилал:Монголын дуучин]]
[[Ангилал:Монголын төгөлдөр хуурч]]
[[Ангилал:Хийлч]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1978 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>r7r9pussi85m5dep2zrxxbt0u0firum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Богд хааны ордон музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28155</id>
    <revision>
      <id>862103</id>
      <parentid>850157</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T05:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71122" sha1="s0oin52c8yhbvwjkqgrtzt004xkj0ld" xml:space="preserve">{{Инфобокс Музей
| name             = Богд хааны ордон музей 
| native_name      = Ногоон ордон  
| native_name_lang = 
| image            = Green Palace Bogd Khan 149185394 bfcc8db25b b.jpg
| imagesize        = 
| caption          = Амгалан энхийн хаалга
| alt              = 
| map_type         = 
| map_caption      = 
| map_alt          = 
| coordinates_type = 
| established      = 1903, 1924 он (музей болсон)
| dissolved        = 
| location         = [[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар]] хот
| type             = 
| collection       = 8600 үзмэртэй 
| visitors         = 40000 (жилд дунджаар)
| director         = Ц.Эрдэнэбаатар 
| president        = 
| curator          = 
| publictransit    = 
| network          = 
| website          =[http://www.bogdkhaanpalace.mn/ bogdkhaanpalace.mn]
}}
'''Богд хааны ордон музей''' нь [[Монгол Улс|Монголын]] сүүлчийн хаан [[Богд хаан|VIII Богд Жавзандамба]] хутагтын Ногоон ордонд байрлах [[Музей|музей]]н цогцолбор юм. Монгол улсын ууган бөгөөд хамгийн баялаг сан хөмрөг бүхий музейн нэг. [[1924 он]]д байгуулагдсан Монгол улсын анхны музейг [[1926 он]]ы Засгийн газрын тогтоолоор Богд хааны Өвлийн ордонд шилжүүлэн байрлуулж&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.monheritage.mn/files/method/Bogd_museum_Presentation.PDF |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2017-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171118173844/http://www.monheritage.mn/files/method/Bogd_museum_Presentation.PDF |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, уг ордонд байсан түүх, соёл урлагийн зүйл, бурхан тахил, угсаатны зүйн эд өлөг, төрөл бүрийн амьтны чихмэл дүрс зэргийг музейн үзмэртэй нэгтгэснээр уг музейн үндэс суурь буй болжээ. [[1954 он]]оос Улсын төв музейн харьяа болж байгаад [[1961 он]]д бие даасан музейн статустай болсон. Найдан сүм, Махранзын сүм, Номын сангийн сүм тэргүүтэй долоон сүм, Өвлийн ордон, Амгалан энхийн хаалга, Сэрүүн асар зэрэг 20 шахам байгууламжаас бүрдсэн цогцолбор юм. Музей 8600 гаруй үзмэртэй, жилд 40 мянга гаруй үзэгч хүлээн авдаг. Эдүгээ Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын яаманд харьяалагддаг.

==Нэрийн учир==
[[Туул гол]]ын хойд талд, Дунд голын өмнүүрх Богд хааны өндгөн сүргийн бэлчээрт Жавзандамба хутагтын гурван ордон байжээ. Зүүн талд нь (одоогийн I цахилгаан станцын орчим) Гунгаадэжидлин (Цагаан ордон), баруун талд нь Хайстай лаврин (Хүрэн ордон) тус тус байсан ба дунд нь Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч хийд буюу төвдөөр Шаравпэлжээлин хийд байрлаж байжээ&lt;ref&gt;http://news.barilga.mn/r/67373 &lt;/ref&gt;. Иймээс энэ ордныг хүмүүс Голын сүм, зарим бүтээлд Дээд сүм гэхчлэн тэмдэглэсэн байхаас гадна уг ордны дээвэр нэлэнхүйдээ ногоон вааран дээвэртэй байсан учраас ард олны дунд Богдын ногоон ордон хэмээн нэрлэгдэж заншжээ. Музей болсноос хойш Улсын музей, Орон нутаг судлах музей нэртэй байгаад 1961 онд албан ёсоор Богд хааны ордон музей гэгдэх болсон байна.

==Түүх==
===Ордон анх байгуулагдсан нь===
[[File:Богдын ногоон ордон. 1920-иод он.jpg|thumb|350px|left|Богдын ногоон ордон, 1920 оны орчим.]]
1893 онд Дэчингалбын хашаанд байсан Богдын ордон шатахад VIII Богд Жавзандамба Туул голын хойд хөвөөн дэх Ногоон ордныг 1893-1903 онд бариулжээ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ubmuseum.mn/portfolio/%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%B4-%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%BD-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD-%D1%86%D0%BE%D0%B3%D1%86%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D1%80/ |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2018-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180223042837/http://www.ubmuseum.mn/portfolio/%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%B4-%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%BD-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD-%D1%86%D0%BE%D0%B3%D1%86%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D1%80/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Ногоон ордны урд талын гурван асарт үүдэн дээрх [[Чин улс|Манжийн]] хаанаас олгосон илэрхийлэх бичиг хэмээх есөн луугаар тойруулан чимсэн хөх модон самбар дээр баруун талд нь“[[Бадаргуулт төр]]ийн гучин гуравдугаар оны гурван сард”, зүүн талд нь “Наймдугаар үеийн Жавзандамба хутагт”, гол дээд талд нь “Зарлигаар шагнасан” гэж монгол бичгээр, мөн түүний доохно томоор “Сайныг цэнгэлдэн хүртээхүйеэ дуртай” хэмээн [[Монгол хэл|монгол]], [[Манж хэл|манж]], [[Төвд үндэстэн|төвд]], [[Хятад хэл|хятад]] дөрвөн үсгээр бичжээ. Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч хийдийг барихад түмэн шар тэрэг мод орсон. Модыг хаалгач лам Жанчив, зайсан лам Жанцан нар хариуцаж, Дархан чин ван Пунцагцэрэнгийн хошуу нутаг Зүүнбаянгаас, шохойг мөн хошууны Цагаанбулаг хэмээх газраас бэлтгэжээ. Сүмийн барилгыг Тэжаан зайсангийн пүүс голлон, туйпуу будгийн ажлыг Амгалангийн Хан овогтын пүүс хариуцан барьжээ. Мөн [[1903 он|1903]]-[[1905 он]]д Өвлийн ордон буюу европ маягийн хоёр давхар цагаан байшинг [[ОХУ|Оросын]] [[II Николай]] хааны бэлэглэсэн зураг төслийн дагуу Их хүрээн дэх Оросын консулын газраас эрхлэн Цэцэн хан аймгийн буриад барилгачдаар бариулсан байна. Энэ байшиндаа VIII Богд Жавзандамба, [[Дондогдулам хатан|хатан Дондогдуламын]] хамт 20 орчим жил өвлийн цагт амьдарч байжээ.

Ногоон ордныг хэд хэдэн удаа өргөтгөн шинэ барилга байгууламжууд нэмж барьсан. Тухайлбал [[1911 он|1911 онд]] VIII Богд Жавзандамбыг [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд Хаант Монгол Улсын]] эзэн хаанаар өргөмжилсөн түүхэн үйл явдалд зориулж [[1912 он|1912]]-[[1919 он]]д Амгалан энхийн хаалгыг бариулжээ. Хаалганы зураг төслийг уран барилгач “Зоригт” цолтой Баажав тэргүүтэй Санжид, Тэжаан нар зохиожээ. [[1913 он]]д Өвлийн ордонтой залгуулан хувцасны сангийн барилга, мөн Богдын бор зааны өвлийн байшинг хашааны баруун хэсэгт тус тус бариулсан байна. Энд бас мухар тэрэгний граж байсан тухай мэдээ бий.

===1921 оноос хойш===
[[File:81839-EAP264 1 8 17-EAP264PE 17 084 L.jpg|thumb|350px|right|Богд хааны ордон музей. 1930-аад он.]]
1921 оны 11 дүгээр сарын 19-нд Монгол улсын Засгийн газар [[Судар бичгийн хүрээлэн|Судар бичгийн хүрээлэнг]] байгуулсан бөгөөд хүрээлэнгийн олон талт үйл ажиллагааны дотор музей байгуулах асуудал чухал байр эзэлж байжээ. Энэ тухай Засгийн газрын 1921 оны 11-р сарын 22-ны өдрийн хуралдаанаар баталсан [[Судар бичгийн хүрээлэн|Судар бичгийн хүрээлэнгийн]] анхны дүрмийн нэгдүгээр зүйлд &quot;Хүрээлэнгийн газраа музей хэмээх зүйл бүрийн сонин зүйлийг хураан олон хүн үзэж танихуйд тус болгоно&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://duuren.blog.gogo.mn/read/entry483202 |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2018-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414141814/http://duuren.blog.gogo.mn/read/entry483202 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&quot; гэж заасан байна. Энэ нь Монголын музейн тухай өгүүлсэн анхны түүхэн [[баримт бичиг]] юм. 

Улмаар [[1924 он]]ы эцсээр Монголын шинэ цагийн анхны музей үүдээ нээсэн бөгөөд тэр үед улсын Анхдугаар их хурлын төлөөлөгчид сонирхон үзсэн байна. Шинэ тулгар музейн сан хөмрөг өдөр ирэх тусам өргөжиж байр сав нь хүрэлцэхээ больсон тул [[1926 он]]д Ардын Намын Төв Хороо, Засгийн газар Улсын музейг үүсгэн тохижуулах товчоог байгуулж, VIII Богд Жавзандамбын эзэмшилд байсан түүх, соёл урлагийн зүйл, бурхан тахил, угсаатны зүйн эд өлөг, төрөл бүрийн амьтны чихмэл дүрс зэргийг музейд шилжүүлэн улмаар Богдын Өвлийн ордонд музейг өргөтгөн байгуулах шийдвэрийг гаргав. Уг шийдвэрийн дагуу музей Монгол улсын Боловсролын их сургуулийн орчим байсан таглагар дээвэртэй, төвд дуганын загвартай жижиг дүнзэн байшингаас Өвлийн ордон уруу нүүжээ. Улмаар Өвлийн ордны барилгын өнгө будаг, өрөө тасалгааг музейн зохион байгуулалтанд тохируулан засч янзалсны дараа үзмэрээ төрөлжүүлэн ангилах журмаар дэлгэн тавьсан байна. Музейг байгуулах, үзмэр цуглуулах, дэглэх нүсэр ажилд Н.Дэндэв, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] эрдэмтэн [[Пётр Козлов]], М.И.Лисовский, [[Борис Яковлевич Владимирцов|Борис Владимирцов]] нар оролцож анхны тасгийг нээжээ. Дараа жил нь музей орон тооны ажилчидтай болсон байна. Мөн музейн үзмэрийн бүртгэлийг анх хөтөлж монгол, [[орос хэл]]ээр бичсэн баримтуудыг цэгцлэв. 

Музейн үзмэрийн анхны тооллогыг [[1936 он]]д хийжээ. Музейн үзмэр, дэглэлтийг өргөтгөж байгаль, газарзүйн олдвороор баяжуулан Орон нутаг судлах музей нэртэй болсон бөгөөд [[1940 он|1940]]-өөд оноос орон тоо, боловсон хүчний хувьд нэлээд бэхжив. [[1954 он]]д МАХН-ын Төв хороо, [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ-ын]] Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоолоор Улсын Төв музей байгуулах шийдвэр гарч&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://gereg.mn/news/13600/ |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2016-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115716/http://gereg.mn/news/13600/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, тус музейд байрлаж байсан Улсын музейг нүүлгэн, хааны ордонд Богд хааны ордон музей байгуулах болж, үзмэр дэглэлтийг өөрчлөх, Өвлийн ордныг уугуул төрхөнд нь оруулах ажил эхэлжээ. Энэ үеэс Улсын төв музейн харьяа болж байв.

1961 онд Богд хааны ордон музей хэмээгдэх болж үзмэрийг шинээр дэглэснээс гадна зуны мөргөлийн сүмүүдийг сэргээн засварлав. [[1969 он|1969]], [[1980 он]]д сан хөмрөгийг тоолж бүртгэж авчээ. Тухайн үед Музей удирдах газрын харьяанд байв.

===1990-ээд оноос өнөө үе===
[[File:Winter Palace Bogd Khan 3101891001 4bb4343134 o.jpg|thumb|300px|right|Эрдэнэ итгэмжит сүм]]
[[1990 он]]д Музей удирдах газар татан буугдсанаар музей тэр үеийн Соёл, урлагийн хороонд харьяалагдах болов. [[1992 он]]д [[Чойжин ламын сүм музей]]тэй нэгтгэн Шашны түүхийн музей нэртэй болгосны зэрэгцээ музейн өмнөх үеийн тайлбар сурталчилгааг түүхэн бодит баримтад тулгуурлан явуулах болжээ. Музейг үзэх гадаадын жуулчдын тоо эрс нэмэгдсэнд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Япон]]ы жуулчид зонхилж байв. Монгол улсаас гадаадад гаргах үзэсгэлэнгүүдэд тус музей шилдэг үзмэрүүдээ оролцуулах болсон бөгөөд 1993 онд [[Франц]]ад, 1995-1996 онд АНУ-ын [[Сан-Франциско]], [[Вашингтон]], Денвер хотуудад, [[1996 он]]д [[Өмнө Солонгос|БНСУ-ын]] [[Сөүл]] хотод, [[1998 он]]д Японд, [[1999 он]]д [[Нидерланд]], 1999-2000 онд [[Австрали]]д гарсан үзэсгэлэнд үзмэрүүдээ оролцуулсан байна.
[[1997 он|1997]]-[[1998 он]]д музейн үзмэрийн улсын ээлжит тооллого явагдав. [[2000 он]]д Шашны түүхийн музей татан буугдаж Богд хааны ордон музей, Чойжин ламын сүм музей тус тусдаа бие даажээ. Гадаад харилцаа улам бүр өргөжиж [[2002 он]]д Дэлхийн хөшөө дурсгалын сангийн санхүүгийн дэмжлэгтэйгээр Номын сангийн сүмийг сэргээн засварласан бол мөн онд Английн Төвдийн сангийн төсөлд хамрагдсан байна. [[2005 он]]д хосгүй үнэт үзмэрийн зэрэглэл тогтоох ажил эхэлжээ. [[2005 он|2005]]-[[2007 он]]д “[[Чингис хаан]] ба түүний залгамжлагчид” нэртэйгээр [[ХБНГУ]], [[Австри]], [[Турк]], [[Унгар]] улсад гарсан үзэсгэлэнд тус  шилдэг хосгүй үнэт үзмэрүүдээ оролцуулсан байна.   

Сүүлийн жилүүдэд орчин үеийн техник технологийн дэвшлийг музейн үйл ажиллагаанд идэвхтэй нэвтрүүлж байна. Тухайлбал [[2016 он]]д [[Гүүгл|“Google”]] компанийн Соёлын хүрээлэнгийн (''Google Cultural Institute'') төсөлд нэгдсэнээр, энэ төслийн хүрээнд музей нь дижитал үзэсгэлэнгээ гаргасан дэлхийн 60 орны нэг нь Монгол болов&lt;ref&gt;http://ikon.mn/n/pxu&lt;/ref&gt;. Улмаар музейн гадаад дотоод виртуал зураглалыг ''Google Street View''-гээр үзэх боломжтой болжээ. Мөн “Богд хааны ордон музей” ухаалаг гар утасны аппликэйшнийг гаргаж App store, Play store дээр байршуулсан байна.  

Биет бус соёлын өвийг түгээн дэлгэрүүлэх, сурталчлах ажлыг тус музейгээс санаачилж ССАЖЯ-ны дэмжлэгтэйгээр [[2014 он]]д Хаан туульсийн өргөөг музейд албан ёсоор нээсэн бөгөөд [[2015 он]]оос эхлэн жил бүрийн өвлийн саруудад тууль хайлах уламжлалт зан үйлийг зохион байгуулж байна&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.news.mn/?id=173415 |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006050308/https://news.mn/?id=173415 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Мөн цэцэрлэгийн насны хүүхдүүд, сургуулийн бага, дунд, ахлах ангийнхан, оюутан залуус, идэр дунд, ахмад настнуудад зориулсан боловсролын хөтөлбөрүүдийг улирал бүр тогтмол зохион байгуулах болов. Түүнчлэн жил бүрийн Цагаан сарын шинийн найманд нэг өдөртөө багтаан Цагаан дарь эх бурхан бүтээх уламжлалт үйл ажиллагааг сэргээн зохиох болжээ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://time.mn/n/iaI |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2018-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807002148/http://time.mn/n/iaI |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Мөн музей судалгаа шинжилгээний төв болох зорилтын хүрээнд төрөл бүрийн эрдэм шинжилгээний хурал, хэлэлцүүлгийг зохион байгуулж олон нийтэд судалгааны сүүлийн үеийн хамгийн шинэлэг үр дүнг танилцуулах зэрэг олон чиглэлд үйл ажиллагаагаа эрчимжүүлэн ажиллаж байна.

==Байгууламжууд==
===Ёслол хүндэтгэлийн талбай===
Зуны ордны үүдний хэсгийг ёслол хүндэтгэлийн талбай хэмээн нэрийддэг. Уг хэсэгт хаант төрийн ёслол хүндэтгэлийн үйл ажиллагаанд зориулсан цогц дурсгал байрлана. Үүнд халхавч хаалга, асарт гурван хаалга, чаган, Амгалан энхийн хаалга зэрэг багтдаг. Уг талбайд төрийн чухал ёслол арга хэмжээний үеэр Богд хаан болон Улсын эх дагиныг угтах, үдэх зэрэг ёслолыг зохион байгуулдаг байжээ.
====Ямпай====
Ямпай буюу халхавч хаалгыг Манжийн хаанаас зарлигаар зөвшөөрсөн сүмд байгуулдаг байжээ. Ногоон ордны халхавчийг Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч хийдийн өмнө талд хөх тоосгоор босгож, хээ чимэглэлийг ингэмэл баримлаар урлажээ. Дээр нь хос луу дүрсэлж, уул ус, амьтдын дүрслэлийг ингэмэл баримлын аргаар чимэглэсэн байна. Ямпай нь дөрвөн цагийн турш ордон руу халдах ад зэтгэр, өвчин тахал, дажин самууны аюулаас хамгаалах  бэлгэдэлтэй юм. Хуучин цагт хаалганы баруун, зүүн хойд хажууд &quot;Олон ван, засаг, тайж, түшмэд нараас доош иргэд мориноос буу&quot; гэсэн бичээс бүхий пайлуур хөшөөг байрлуулж байжээ.

====Асарт гурван хаалга====
[[File:Winter Palace Bogd Khan 3102714730 bcd9215156 o.jpg|thumb|350px|right|Махранзын сүмийн үүдэн дэх Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч хийдийн илэрхийлэх бичиг]]
Голын хаалгаар Хаан хатан хоёр, хажуугийн хаалгаар шадар бараа бологсод нь орж ирдэг байв. Хорвоогийн сайн сайхан, зол жаргал бүхэн энэхүү хаалгаар орж ирэхийн бэлгэдэлтэй учир хаалт хавтасгүй байдаг. Гол хаалганы дээд талын, баясгалант есөн луу тойруулан чимсэн хөх модон самбар дээр баруун талд нь “Бадаргуулт төрийн гучин гуравдугаар оны гурван сард”, зүүн талд нь “Наймдугаар үеийн Жавзандамба хутагт” гол дээд талд нь “Зарлигаар шагнасан” гэж монгол бичгээр, мөн түүний доохно томоор “Сайныг цэнгэлдэн хүртээхүйеэ дуртай” хэмээн монгол, манж, төвд, хятад дөрвөн хэлээр алтан үсгээр бичжээ. Асарт гурван хаалганы зүүн талд байх бичээст чулуун хөшөөний нүүрэн талд “Цаглашгүй ганганасан хумхын ертөнцийн буян шүтээн олон түмэн галавтаа энх амгалан мөнх бататгахын өлзий хутаг оршвой” хэмээн монгол бичгээр, ар талд нь төвд үсгээр бичжээ. Баруун талын чулуун хөшөөний нүүрэн талд Бурхан багш, хоёр шавийг хамтад нь дүрсэлсэн дурсгал байна. Ар талыг нь  хоёр луу ороосон байдлаар урлажээ.

====Чаган багана====
Амгалан энхийн хаалганы урд, баруун, зүүн талд нь босгосон хоёр баганыг чаган гэдэг. Богд Хаант Монгол Улс тунхаглахаас өмнө уг хоёр баганан дээр шашны жанцан намируулдаг байсан байна. Харин улс тунхагласны дараагаар баруун талын багананд Богд Хаант Монгол Улсын төрийн туг, зүүн талын багананд шажныг мандуулагч жанцан тэмдэгт шар тугийг хийсгэж байжээ.

====Амгалан энхийн хаалга====
Манжийн ноёрхлыг эсэргүүцсэн монголчуудын тэмцэл ялалтаар төгсөж VIII Богд гэгээнийг Монгол улсын шашин төрийг хослон баригч хэмжээгүй эрхт эзэн хаанаар өргөмжилсөн явдалд зориулж 1912-1919 онд уг хаалгыг бариулжээ. Хаалганы зураг төслийг уран барилгач “Зоригт” цолтой Баажав тэргүүтэй Санжид, Тэжаан нар зохион бүтээсэн аж&lt;ref&gt; http://achitmaa.blogspot.com/2017/05/blog-post_10.html&lt;/ref&gt;.

Хаалга барих ажилд Халх дөрвөн аймаг, шавь таван газраас таван хүнийг томилжээ. Үүнд: Их шавийн донир Баажав, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгаас]] Сандаг, [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгаас]] Адъяа, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгаас]] Далхжав, Сэцэн хан аймгаас нэг хүн тус тус томилсон байна. Мөн мэргэжлийн мужаан, төмөрчин, барималч, зураачдыг залж авч ирж ажиллуулж байсны дотор Дайчин чин вангийн хошууны Буянтогтох, Баяраа, чин ван Наянтын Юндэндорж, Цэдэн, гүн Намсрайжавын хошууны Рэнцэнзоригт нарын аймаг хошуундаа алдартай урчууд оролцжээ. Хаалгыг бариулахад ард түмнээс 280 мянган лан буюу 175 кг мөнгөтэй тэнцэх хөрөнгийг өргөл барьц хэлбэрээр татаж хуримтуулан зарцуулжээ&lt;ref&gt;http://achitmaa.blogspot.com/2017/05/blog-post_10.html&lt;/ref&gt;. Онь углуургын аргаар нэг ч [[хадаас]] оруулалгүй бүтээсэн энэ хаалга нь найман үндсэн тулгуур багана, долоон үетэй дээврээс бүрдэнэ&lt;ref&gt;http://achitmaa.blogspot.com/2017/05/blog-post_10.html&lt;/ref&gt;. Хээ угалз, сийлбэр, амьтдын дүрсээр чимэглэснээс гадна Буддын шашинт дорно дахины улс орнуудад дэлгэрсэн үлгэр домог, [[Гэсэр]], Тансан ламын туужуудаас харуулсан уран зургууд, дөрвөн махранз, эвт ба хүчит дөрвөн амьтан, урт наст зургаа, [[төрийн долоон эрдэнэ]], өлзийт найман тахил зэргийг өнгө будаг тохируулан зурж урласан нь Монголын дүрслэх урлагийн өвөрмөц онцлогийг тусган харуулжээ.

===Зуны ордон===
Шаравпэлжээлинг байгуулахад анх түрүүнд барьсан VIII Богд Жавзандамба хутагтын зуны мөргөлийн ордон. Ордны бүрэлдэхүүнд Махранзын, Зээгт наамлын, Шүтээн зургийн, Эрдэм итгэмжит, Олон бурхдын, Номын сангийн, Лавиран гэсэн долоон сүм багтдаг.
====Махранзын сүм====
[[File:Torgon zurgiin sum.jpg|thumb|300px|right|Торгон зургийн сүм]]
Сүмийн хаалганы дээд талд баясгалант алтан шар луугаар тойруулж чимсэн хөх модон самбарт санскрит, ланз, соёмбо, төвд, монгол, манж, хятад алтан үсгээр “Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч сүм” хэмээн бичиж өлгөсөн байна. Шашны домог ёсоор ертөнцийн төвд Сүмбэр уул гэж байдаг бөгөөд түүний дөрвөн талд дөрвөн тив оршдог. Тив болгоныг, нүдэнд үзэгдэх хийгээд үзэгдэхгүй аюул хорлолоос дөрвөн өнгийн их хаад хамгаалдаг гэсэн домогтой ажээ. Сүмийн дотор баруун зүүн талд дөрвөн их хаадын шүтээн дүрийг хоёр хоёроор нь эгнүүлэн байрлуулсан байх ба тэдгээрийг монгол баатар эрийн хөө хуяг агссан байдалтайгаар дүрсэлжээ. Дөрвөн их хаадын нэг болор цагаан өнгийн лагшинтай Ёлхорсүрэн нь гартаа хөгжөөн баясгах [[Хөгжим|хөгжмийн зэмсэг]] барьж, зүүн тивийг хамгаалан оршино. Шүрэн улаан өнгийн лагшинтай Жамийсан зүүн гартаа [[могой]], баруун гартаа суварга барьж, баруун тивийг хамгаалж газар лусын хорлолоос аварна гэсэн домогтой. Номин хөх өнгийн лагшинтай Пагжийбуу гартаа сэлэм барьж дайн дажин, дайсны хорлолоос хамгаалан өмнө тивийг бэлгэдэн оршдог. Алтан шар өнгийн лагшинтай Намсрай бурхан зүүн гартаа эрдэнээр бөөлждөг эрүү цагаан хулгана барьж эд баялаг, буян хишгийг дуудан авчрах бөгөөд хойд зүгийг хамгаалан оршдог аж. Дөрвөн хааны өлмий дор тэрсүүдийн найман амьтныг номхтгосныг харуулсан баримал дүрсүүд байна.

====Торгон зургийн сүм====
Зээгт наамал хэмээн алдаршсан Монголын торгон зургийн урлаг нь XIX-XX зууны эхэн үед тэргүүлэх хандлагатай хөгжиж байжээ. Тухай цагийн алдартай урлаачдын бүтээсэн зээгт наамлууд нь зохиомж, өнгө хослол, ур хийцээрээ урлаг, уран сайхны өндөр түвшинд бүтээгдсэн  бөгөөд зураач хар зургаа гаргасны дараа торго, хоргойгоор өнгө тохируулан хатгаж урлах нь будгаар зурсан зургаас дутуугүй өнгөлөг, төгс болж харагддаг байна. Зээгт наамлын бүтээлүүд бол монгол үндэстний уран сайхны сэтгэлгээ, ур ухаан бурхан шүтээний урлалд хэрхэн шингэж байсны тод томруун жишээ юм.

====Шүтээн зургийн сүм==== 
[[File:UB-Bogdo-kb4.jpg|thumb|200px|right|Хэнгэргийн асар]]
Энд XIX-XX зууны эхэн үеийн нэрт зураач Жүгдэр, Хасгомбо, Гэндэндамба нарын бүтээлийн зэрэгцээ Их хүрээний дэг сургуульд хамаарах нэр нь үл мэдэгдэх зураач урчуудын олон тооны бүтээл бий. Монгол шүтээн зургийн хосгүй үнэт өвд хамаарах эдгээр бүтээлүүдийг торгон дээр байгалийн эрдэс шороон будаг ашиглан урласан ба Бурханы шашны зохиол, хутагт мэргэдийн намтар, дүр зэргийг дүрслэн харуулжээ. Монгол шүтээн зургийн онцлог нь үндсэн өнгө давамгайлсан хурц тод өнгөтэй байхын зэрэгцээ ур хийцийн өндөр түвшинд бүтээгдсэн байдаг.

====Эрдэм итгэмжит сүм==== 
Эрдэм итгэмжит буюу Найдан хэмээх энэ сүмд жил бүр зуны сүүлийн сард Шаддүвлин хийдээс 16 лам залан ирүүлж VIII Богдын нас буяны мөрд зориулан Найдан чог ном хурдаг байжээ. Баруун тасалгаанд хурал номын зүйлийг тахилчид бэлтгэдэг, сүмийн гол тасалгаанд ном хурж, харин зүүн тасалгаанд хурал номын үед Богд өөрөө суудаг байв.

====Олон бурхдын сүм==== 
Ногоон ордон баригдсаны дараагаас VIII Богд энэ сүмд орон нутгаас ирсэн төлөөлөгчдийг хүлээн авч уулздаг байв. Богд Хаант Монгол Улсын үед Бурханы сангийн сүм гэж нэрлэх болжээ. Уг сүмд Бурханы шашны урлалын олон арга ажиллагааг ашиглан бүтээсэн бурхад, тухайлбал өнгөт металлын цутгуур, хөөмлийн арга мөн шавар баримал, модон сийлбэр, цаасан шуумлын аргаар бүтээсэн бурхдыг байрлуулжээ.

====Номын сангийн сүм==== 
[[File:Green Palace Bogd Khan 713392878 4f67380957 o.jpg|thumb|250px|right|Эрдэнэ итгэмжит сүмийн үүдэнд Тансан ламын үлгэрийн үзэгдлийг зурсан байдал]]
Уг сүм нь Богд хааны номын сангийн барилга юм. Богд хаан номын сандаа хуучны ховор содон [[Ном|ном судрыг]] олноор цуглууж байснаас гадна гадаад хэл дээрх олон чухаг ном судрыг монгол хэл дээр орчуулуулж, хувилан олшруулж байснаараа өмнөх дүрийн Богдуудаас онцгой байв. Түүний эл номын санд монгол, төвд, санскрит, манж, хятад хэлээр бичигдсэн 8000 гаруй боть судар байжээ. Тэдгээр судрын ихэнх нь одоо Улсын төв номын санд хадгалагдаж байна. Энэ сүмд Богд хааны номын сангийн хөмрөгөөс үлдсэн зарим судар номыг дэлгэснээс гадна номын бар, барын зураг мөн сүсэгтэн олны хэрэгцээнд зориулж цутгадаг бурхдын шавар, гуулин хэвийг дэлгэн харуулсан байна.

====Лавиран сүм====
Энэ сүмд VIII Богд Жавзандамбын гол шүтээн бурхад байсан бөгөөд зуны улиралд энд өдөр болгон мөргөл, баясалгал үйлддэг байжээ. Сүмийн голд Монголын анхдугаар Богд [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазарын]] хөрөг баримал байдаг. Сүмд Занабазарын бүтээсэн [[Ногоон дарь эх]] тэргүүтэй хорин нэгэн дарь эх байдаг. Том хэмжээний хөрөг баримлуудыг хүрлээр хөндий цутгаж [[Алт|алтаар]] шарсан хийгээд хэвнээсээ их биетэйгээ хамт цутгагдаж эвлүүлж угсарсан духны чимэг, ээмэг, зүүлт, бугуйвч, шагайвч болон суурингийн иж бүрэн чимэглэлийг уран хөөмөл, гууль сийлбэрийн аргаар тодруулж ялангуяа тэдгээрийн нимгэн торгомсог хувцасны хээ угалз, материаллаг чанарыг тун нарийн төгс урлан гаргасан зэрэг нь соёлт хүн төрөлхтний бүтээл туурвилын түүхэнд онцгой байр эзэлдэг хосгүй үнэт бүтээлүүд болно.

====Сэрүүн асар====
[[File:Winter Palace Bogd Khan 3102712390 1c00234520 o.jpg|thumb|350px|right|Өвлийн ордон]]
Сэрүүн асар буюу Равса нь Махранзын сүмийн баруун, зүүн хойд хэсэгт байрладаг. Баруун талынх нь хонхны асар, зүүн талынх нь хэнгэрэгийн асар юм. Хонх хэнгэргийг Богд хаан, Эх дагина нар ордондоо бараалхах болон гадаалах жин хонхыг цохиж, [[Хэнгэрэг|хэнгэргийг]] дэлдэхээс гадна төрийн хэргэм зэрэгтэй сайд ноёд, өндөр хэргэм зэрэгтэй лам хувраг ирэхэд хүндэтгэл үзүүлэн баяр ёслолын байдалтай угтан авдаг байжээ. Мөн жин хонхыг цохиж хурал ном хурах цаг болсны мэдээ дохио өгч, лам хуврагуудыг цуглуулдаг байв.

===Өвлийн ордон=== 
Өвлийн ордон хэмээх европ маягийн хоёр давхар байшинг Оросын [[II Николай]] хааны бэлэглэсэн зураг төслийн дагуу 1903-1905 онд Их хүрээн дэх Оросын консулын газраас эрхлэн [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] буриад барилгачдаар бариулсан байна. Үүнд Манжийн эзэн хаан “Буруу номтны байшин бариулав” хэмээн зэм хүртээсэн тул байшингийн дээвэрт алтан ганжир байрлуулж, хананд нь [[цацаргин|бадамлянхуа]] цэцгэн хээ зуруулан нэмэлт засвар хийлгэж тэрхүү хэл амыг дарж байсан гэдэг&lt;ref&gt; http://news.barilga.mn/r/67373&lt;/ref&gt;. Энэ байшиндаа VIII Богд Жавзандамба, хатан Дондогдуламын хамт 20 орчим жил өвлийн цагт амьдарч байжээ. 

Одоо энд хаан хатан хоёрын эдэлж хэрэглэж байсан эд өлөг, хувцас өмсгөл, гоёл зүүсгэл, тэрчлэн гадаад дотоодын зочид төлөөлөгчдийн барьсан бэлэг сэлт, амьтны чихмэлүүд, ирвэсийн арьсан гэр зэрэг Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын үеийн олон сонирхолтой үзмэр бий.

Өвлийн ордны үзүүллэгийн танхимууд нь:
{{col-begin}}
{{col-2}}
* Хүлээлгийн танхим
* Хүлээн авалтын танхим
* Хаан, хатны зурагт танхим
* Хатан хааны амралтын танхим
* Богд хааны хувцас, хэрэглэлийн танхим
* Алтан сангийн танхим
* Хаан, хатны сэнтийт танхим
* Төрийн шар ордны дурсгалын танхим
* Хаан, хатны нойрсох танхим
* Хаш эдлэлийн танхим
{{col-2}}
* Хөгжимт танхим
* [[Заан]]ы өмсгөл, [[Марзан Шарав|Б.Шаравын]] бүтээлтэй танхим
* [[Шувуу]]ны чихмэл цуглуулгын танхим
* Амьтны чихмэл цуглуулгын танхим
* Амьтны чихмэл цуглуулгын танхим
* [[Ирвэс]]ийн арьсан тугдамт танхим
* Богд хааны бага насны тоглоомт танхим
* Сүйх тэрэгтэй танхим
* Үүдний танхим
{{col-end}}

==Үзмэр үзүүллэг==
[[File:Bogd Khan Winter Palace 23.jpg|Богд хааны нойрсох асар ор|thumb|300px|left]]
1926 онд Богд хааны Өвлийн ордонд Улсын музейг нүүлгэж музейн нийт үзмэрийг байгалийн ба түүхэн гэсэн үндсэн хоёр хэсэгт төрөлжүүлэн байгуулжээ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bolod.mn/mobile.php?nid=123864 |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2021-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921144015/http://www.bolod.mn/mobile.php?nid=123864 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Чингэхдээ түүхийн хэсэгт урлаг, угсаатны зүйн сэдэвт үзмэрийг тусгай булан болгон үзүүлсэн байв. Энд түүх-археологийн ба гэр ахуй, гар урлалын зүйлсийг дэлгэн үзүүлсний дотор монгол дархчуудын мод, төмөр, чулуун сийлбэр, зураачдын уран зураг, Манжийн үеийн эрүү шүүлтийн хэрэгсэл, монгол үндэсний хөгжим зэрэг багтаж байжээ. Эдгээр үзмэрийг ордны хоёрдугаар давхарт байрлуулж байсан бол нэгдүгээр давхарт байгалийн хэсгийг дэглэж ан амьтан, эрдэс баялаг, ашигт малтмал, хөрс ургамал гэсэн ангиллаар үзмэрээ дэлгэж байв. Энэ хэсэгт [[Палеонтологи|палеонтологийн]] олдворын цөөн тооны үзмэрийг тусгай нэг өрөөнд байрлуулж байжээ. Дээрх үзмэрүүдийн ихэнх нь нарийн тайлбар тодорхойлолтгүй байсан ба харин П.К.Козловын экспедицээс шилжүүлсэн [[Ноён уулын булш]]ны олдворуудыг эрдэм шинжилгээний тайлбартай нь нэг өрөөнд дэлгэж байв.    

Богд хааны ордон музейг шинэтгэн байгуулах ажил 1926 оны сүүлчээр дууссан бөгөөд уг ажлыг Н.Дэндэв, М.И.Лисовский нар гардан хийжээ. Энэ тухай архивын баримтад “Богд хааны сонин зүйл болгож байсан юмнуудаас хэдэн тооны араатан гөрөөс, шувууны арьс зэрэг зүйлүүд ба мөнхүү гал чагда хэмээх Богд хааны сууж байсан түүх орд харш, ор сандал зэргийг маш уран сайхан хийцтэй орон сүмүүдийг их төлөв бүрэн бүтнээр хамгаалан авч, засан сэлбээд музей болгон байгуулсан” хэмээн өгүүлжээ. Энэ нь тухайн цаг үед дэвшилттэй үйл явдал байжээ.   

Архивын баримтаас үзвэл 1929 онд музей нь амьтны, чулуу ба ясны, хуучны юмсын, багаж зэвсгийн, уран сайхны гэсэн таван ангитай байжээ. 

1930 онд батлагдсан [[Монгол улсын Шинжлэх ухааны Академи|Судар бичгийн хүрээлэнгийн]] шинэ дүрмийн 3 дугаар бүлгийн 17 дугаар зүйлд заасны дагуу Улсын музей нь түүхийн ба байгалийн гэсэн үндсэн 2 хэсэгт хуваагдаж нийт 12 анги, 24 тасагтай болсон байв. Үүнд: [[File:Bogd Khan Winter Palace 27.jpg|thumb|300px|right|Бүрээсэнд нь 150 ирвэсийн арьс орсон, зүмбэртэй энэ гэр Богдын 25 насны ойгоор бэлгэнд иржээ.]]
* Эрт галавын судлалын 2 тасаг
* Амьтны ангийн 4 тасаг
* Ургамлын ангийн 1 тасаг
* Чулууны ангийн 2 тасаг
* Уран сайхны зураг патиарын 3 тасаг
* Гар урлалын ангийн 5 тасаг
* Чойжин ба бөөгийн 1 тасаг
* Эртний булш судлалын 1 тасаг
* Эртний чулуун багаж зэвсгийн 1 тасаг
* Манжийн үеийн эрүү шүүлтийн 1 тасаг
* Цэргийн ангийн 1 тасаг
* Богдын зэрэг лам, ноёд түшмэдийн ямба ёслолын хувцас хэрэглэлийн 1 тасаг байжээ. 
Энэхүү бүтэц зохион байгуулалт үндсэндээ [[1940 он]] хүртэл хадгалагдсаар байсан бөгөөд өнгөрсөн хугацаанд тасгуудын үзмэрийн зүйлсийг нэмж баяжуулах ажил голлон хийгдсээр иржээ. [[1935 он]]д тус музейн Уран сайхны тасагт Богд хаан болон хатны гоёмсог сийлбэртэй суудлыг түшлэгийн хамт, Хуучны судлалын тасагт Ноён уулын булшнаас гарсан Хүннүгийн үеийн ваар, бичээст аяга, Цэргийн тасагт хуучны туг далбааг нэмж тавихын зэрэгцээ Монголын түүхэнд холбогдох уран зураг, хөрөг зургийн тасгийг шинээр байгуулжээ.
Анх 1926 онд Богд хааны ордон дээр түшиглэсэн Үндэсний музей хэлбэртэй өргөтгөсөн дэглэлттэй байсан бол 1940-[[1941 он]]д үзмэр дэглэлтээ дахин шинэчилж түүх, байгалийн үзмэрийн тогтолцоо, дэс дарааг нэлээд өөрчлөн, шинэ үзмэр нэмж байрлуулжээ. Ингэхдээ доод давхрын Байгалийн хэсгийг: [[File:Bogd Khan Winter Palace 30.jpg|thumb|300px|right|Богд хааны сүйх тэрэг]]
* [[Газарзүй]]
* Эрт галавын амьтны
* [[Геологи]]
* [[Ургамал]] ба хөрс шорооны
* Монгол нутгийн зэрлэг амьтны тасаг
* Гадаадын зэрлэг амьтны тасаг гэсэн 6 ангилалд хувааж дэглэжээ.
Дээд буюу хоёрдугаар давхрыг 13 тасалгаанд хувааж:
* Хүрэл ба чулуун зэвсгийн
* [[Хүннү улс]]ын
* [[Түрэг улс]]ын
* [[Их Монгол Улс|Их хаадын]] үеийн
* Феодалын байдлын үеийн
* Одоогийн Монголын улс төрийн аж ахуйн хөгжилтийн тасаг гэсэн 6 анги болгосон байна. Тиймээс [[1940 он]]оос Орон нутаг судлах музей нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байжээ.
[[1946 он|1946]]-[[1949 он]]д түүх, эртний судлалын олдворууд зохих хэмжээгээр арвижсанаар музейн шинэ барилгын асуудал тавигдаж эхэлжээ. 1954 онд Намын төв хороо, Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоол гарч, Богдын ордонд байсан музейг нүүлгэснээр тус музейн үзмэр дэглэлтийг дахин шинэчилсэн байна. 1961 онд тус ордон нь Богд хааны ордон музей нэртэй болж үзмэр дэглэлтийг дөрөв дэх удаагаа өөрчилсөн байна.
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;200&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Богд хааны бичгийн хэрэглэл.jpg|thumb|Богд хааны бичгийн хэрэглэл
Вааран сандал.jpg|thumb|Вааран сандал
Дондогдулам хатны саа магнаг дээл.jpg|thumb|Дондогдулам хатны саа магнаг дээл
Чихрийн сав.jpg|thumb|Чихрийн сав
Эрүүний тулгуур.jpg|thumb|Шөнийн цагаар ном үзэхдээ үүрэглэж унтахгүйн тулд хэрэглэдэг эрүүний тулгуур
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

==Сан хөмрөг==
Богд хааны ордон музейн сан хөмрөгийн суурь нь Богд хааны цуглуулгаас үүсэлтэй. Богд хаан 1924 онд таалал төгсөхөд түүний эд хөрөнгө, орон савыг хураах комисс гарган ордон, сүмд байсан янз бүрийн амьтны чихмэл дүрс, бусад сонин эд өлгийн зүйлийг музейн үзмэр болгохоор Судар бичгийн хүрээлэнд шилжүүлсэн нь тухайн үеийн музейн үзмэрийн ихэнх хэсгийг бүрдүүлж байжээ. Мөн музей байгуулж буйтай холбогдуулан хүмүүс өөрсдийн сайн дураар өгсөн эд зүйлс, Судар бичгийн хүрээлэнгээс үзмэр цуглуулахаар илгээсэн тусгай хүнээр олж илрүүлсэн эд зүйлс, Монгол оронд судалгааны ажлаар явсан дотоод, гадаадын экспедицийн олж ирсэн эд зүйлсээр музейн үзмэрийг баяжуулж байсан нь эл музейн сан хөмрөгийн анхны бүрдэл болж байв. Эдгээр ажлын үр дүнд арвин их үзмэр хуримтлагдаад байсныг хожим Улсын музейг шинэ байранд орж нүүхэд ихэнх хэсгийг нь шилжүүлжээ. Эдүгээ тус музей нь үзмэр худалдан авах, бэлэг хандиваар үзмэр авах, хээрийн судалгааны ажил явуулах зэргээр сан хөмрөгөө баяжуулж байна.
Сан хөмрөг дэх үзмэрүүдийг:  [[File:Bogd Khan Winter Palace 21.jpg|350px|thumb|right|Хаан хатан хоёрын сэнтий]]
* Металл баримал
* Уран зураг
* Зээгт наамал
* Төрөл бүрийн материалаар хийсэн баримал
* Бурхан номын хэрэглэл
* Өмсгөл хувцас
* Гэр ахуйн хэрэглэл
* Гоёл чимэглэл
* Амьтны чихмэл
* Цуглуулгын эд зүйлс
* [[Гэрэл зураг авалт|Гэрэл зураг]]
* [[Монгол дахь уран барилгын дурсгалууд|Уран барилга]] гэсэн төрлүүдэд ангилан хадгалж байна. Музейн нийт 4000 гаруй дэсийн 8600 гаруй үзмэрийн 13 хувийг үзмэр үзүүллэгт дэглэн олны хүртээлд хүргэдэг бол үлдсэн хувь нь сан хөмрөгт хадгалагддаг&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.news.mn/?id=262044 |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006050308/https://news.mn/?id=262044 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Сан хөмрөгт хадгалагддаг үзмэрийг түр үзэсгэлэнгийн үеэр сэдэв, төрлийн дагуу эргэлтэнд оруулж олон нийтэд толилуулдаг байна.

==Үзэсгэлэн==
Музей нь байгууллагын жилийн ажлын төлөвлөгөө, [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн]] зарлиг, [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газрын]] ой тэмдэглэх тогтоол, бусад байгууллага болон ард иргэдийн хүсэлт, хээрийн шинжилгээний тайлан, эдийн засаг бизнесийн харилцаа, сан хөмрөг баяжуулалт, олон улсын шинжлэх ухаан технологи, соёлын талаар хамтран ажиллах гэрээ, олон улсын музейн харилцааны хүрээнд тус музейн болон хувийн цуглуулгаар жил бүр 5-8 үзэсгэлэн зохион байгуулдаг байна. Тогтмол зохион байгуулагддаг үзэсгэлэнд жил бүрийн нэгдүгээр сард Монгол уран хатгамлын үзэсгэлэн, жил бүрийн [[Билгийн тоолол|билгийн тооллын]] хаврын эхэн сарын шинийн найманд “Нэг өдрийн Цагаан дара эх” үзэсгэлэн, жил бүрийн тавдугаар сарын 18-нд Олон улсын музейн өдөрт зориулсан үзэсгэлэн, жил бүрийн долоодугаар сард “Даншгийн цуваа” үзэсгэлэн, жил бүрийн 12 дугаар сарын 29-нд Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан өдөрт зориулсан үзэсгэлэнг тогтмол зохион байгуулдаг. Түүнчлэн бусад үед өөрийн сан хөмрөгт түшиглэсэн үзэсгэлэн болон гадаад, дотоодын үзэсгэлэнг зохион байгуулдаг бөгөөд үзэсгэлэнгийн хугацаа ихэвчлэн 7-14 хоног, зарим тохиолдолд хоёр сар хүртэл хугацаагаар үргэлжилдэг байна.

==Эрдэм шинжилгээ==
Музей эрдэмтэд, судалгаа шинжилгээний байгууллагуудтай хамтран дараах сэдвүүдээр мэдээлэл цуглуулах, мэдээллийн сан бүрдүүлэх, судалгааны үр дүнгээс музейн сэдвийг тодорхойлох чиглэлээр ажилладаг. 
* Богдын урд 16 дүрийн сурвалж, гарал үүсэл, Монгол буддизм
* [[Жавзандамба хутагт|Богдуудын]] үеийн хөрш зэргэлдээ орнуудын тухай
* Ардын уламжлалт уран барилгын арга технологи, материал боловсруулалт
* Богд Жавзандамба хутагтуудтай холбоотой барилга байгууламж, хүрээний соёлын тухай 
* Биет болон биет бус соёлын өвийн төрөл зүйл бүтээх, уламжлуулах арга ухаан, материал боловсруулалт, технологи
* 1911 оны [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал]], хувьсгалд оролцсон хүмүүсийн түүх намтар, Богд хаантай харилцаж байсан тухай
* Монгол нутагт байсан соёлын төвлөрлүүд
* Богдын хувилгаадын шашны боловсрол, шашны гүн ухаан, ном бүтээл, зохиол 
* [[Одон орон]], зурхай, [[ургамал судлал]], амьтан судлал, [[математик]], [[газарзүй]], газар шинжих ойлголт арга ухаан зэрэг уламжлалт байгалийн шинжлэл 
* Өндөр гэгээн Занабазарын урлан бүтээх үйл ажиллагаа, түүний дэг сургуулийн онцлог, уламжлалт чанар 
* Анхдугаар Богдоос хойшх үеүүдэд бий болсон бүтээн байгуулалт, соёлын уламжлал, “Богдын өв” сэдэвт хөтөлбөр 
* Төрийн их хатан Дондогдуламтай холбоотой түүх, түүний гүйцэтгэсэн үүрэг 
* Богдын ордон үүсч хөгжсөн түүх 
* Их хүрээний 30 аймаг, Жавзандамба хутагтын шавь нутгийн бүсчлэл, онцлог гэх мэт.  Мөн музейн дэргэд судалгааны төв байгуулан эрдэмтэн судлаачдыг урьж ажиллуулах, эрдэм шинжилгээний хурал, уулзалт, ярилцлага, лекц зохион байгуулах, сэтгүүл, каталог, ном гаргах, олон нийтэд тодорхой сэдвийн дагуу мэдээлэл, лавлагаа өгөх, ерөнхий боловсролын сургууль, их дээд сургууль, мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн сургуулиудын багш нарт сургалт явуулах, мэдээллээр хангах гэх зэрэг олон чиглэлээр ажиллаж байна.

==Сэргээн засварлалт==
===Байгууламжийн сэргээн засварлалт=== 
====Түрүү үе====
Богд хааны үед ордны барилгыг харьяат шавийн их сангаас сэлбэн зассаар ирсэн боловч Олноо өргөгдсөний 12 дугаар онд (1922) Ардын Засгийн газрын шийдвэр гарч, лам хар өглөгийн эзэд, шавь нараас хандив цуглуулан засуулахаар болжээ. Гол сүмийн алтан дээвэр, лаврин тугдам зэргийн засварт хэрэглэвэл зохих 29074 янчаан, 34 мөнгөний 24412 янчаан, 29 мөнгийг уул эздээс, дараа нь дутсан 469 янчаан 5 мөнгийг мөн тэднээс албадан гаргуулж засварт хэрэглэсэн байна.    
====1926-1990-ээд он==== 
1926 онд музей болгосонтой холбогдуулан зарим иж бүрэн барилгуудаас нурааж, зарим урлагийн чамин гоё хийцтэй хаалга, хаалга, цонх, өрөө тасалгаануудыг музейн үзмэрт тохируулан өөрчилсөн байна. 1924-1926 онуудад Өвлийн ордны өрөө тасалгаануудыг өөрчилсөн ба хаалгануудын хээг дарж цулгуй цагаан цавууны будгаар буджээ.

[[1936 он]]д Амгалан энхийн хаалганд засвар хийсэн байна. Мөн энэ үед Лаврин зэрэг сүмүүдийг засчээ. [[1958 он]]д гол барилгууд нэлээд муудаж зайлшгүй будах засварлах шаардлагатай болсон тул бүх засварт орох барилгуудыг нэг бүрчлэн судалгааг хийж хэмжээ аваад 1960 оноос эхний барилгад засвар орсон. Музейн иж бүрэн барилгын засварт тухайн үеийн ханшаар 1042990 төгрөг 88 мөнгө заржээ. 1960-[[1962 он]]д Хятадын мэргэжилтэн, барилгачид засварлахдаа тосон будаг ер хэрэглээгүй, дан хуурай будаг хэрэглэсэн  байна.

[[1970 он]]д Хотын гүйцэтгэх захиргааны засварын трест засвар хийж, дээвэр болон шалыг будсан байна. Ингэхдээ тосон будгаар гүйцэтгэжээ.

[[1973 он]]д бүх 50 баганын доороос тайрч бетон суурь дээр тавьсан.  

1980-аад оны сүүлчээс [[2002 он]]ыг хүртэл музейд ямар нэг томоохон сэргээн засварлалт хийгээгүй байна.

====Өвлийн ордон==== 
Өвлийн ордон нь анх хоёр давхар дүнзэн байшин, шавардлагагүй, пийшин халаалттай, баруун талдаа ижил зайнд саравчтай, цонхныхоо гадна талд угалзтай гоёл чимэглэл бүхий өнгө ялган будсан янз модтой байжээ.

1923 онд Тэжаан зайсангийн пүүс засвар хийхэд ордны үүдний хэсэгт шатыг шинээр засаж тавьсан. 1926 онд ордныг музей болгохтой холбогдуулж нэгдүгээр давхрын өрөөнүүдийг өөрчилж гурван том хэсэгт хуваан арк хэлбэртэй болгосон байна. Ингэснээр музейн үзмэр тавихад тохиромжтой болжээ. Мөн энэ үеэр бүх гоёмсог хаалга, цонхнуудыг цагаан өнгөөр дарж будсан байна. 1961 онд хятад дархчууд засвар хийхдээ шинээр хаалга, шат гаргах, хуучныг хаах, дотор талдаа обой цаастай байсныг хуулж шохойдон шинээр хээ угалз тавих, гадна талыг шавардаж цагаан шохойгоор шохойдох гэх зэргээр нэлээд өөрчилсөн бөгөөд энэ мэтээр 20-иод оноос хойш уг барилгыг олонтаа өөрчилснөөр хуучин байдлыг нь дарсаар ердийн хоёр давхар сууцны барилга шиг болгожээ. 

1905 онд Өвлийн ордныг анх барихдаа шар өнгийн будгаар хаалгыг нь буджээ. 1921-1923 онд засвар хийхдээ цагаан будгаар будсан бол 1961 онд бор хүрэн өнгөөр буджээ. 1973 онд засвар хийхдээ хаалганы будгийг улаан хүрэн өнгөтэй болгов. Музейн том хэрэм нь анх барихдаа цагаан алаг будагтай байсныг одоо хүрэн өнгийн будгаар будсан байна.  
1968 онд томоохон засвар хийхэд Өвлийн ордныг халаалттай болгож, суурийн дүнз ялзарсныг шалны бүх дэр модын хамт сольсон бөгөөд хаалга, цонхыг цэнхрээр будаж, цонх нь онгойдог, хоёр хавтастай байсныг онгойдоггүй болгон бүх гадна цонхыг сольсон байна. Мөн ханыг сүрэлтэй шавраар шавардан цагаан шохойгоор шохойджээ. Доторх зарим өрөөг тосон будгаар будсан бөгөөд засварт нийтдээ тухайн үеийн ханшаар 70 мянган төгрөг зарцуулжээ. Уг засварыг [[Улаанбаатар хот]]ын гүйцэтгэх захиргааны Барилга засварын трест хийжээ. 

1973 онд ордныг дахин засахаар шийдвэрлэж анхных нь байдалд ойртуулахаар төсөв хийсэн боловч ажлын явцад гурван удаа нэмэгдэл төсөв гарч байжээ.

====2000-аад он==== 
[[File:Махранзын сүмийн сэргээн засварлалт 2013 он.jpg|thumb|250px|right|Махранзын сүмийг сэргээн засварлаж байгаа нь.]]
2002-2003 онд Номын сангийн сүмийг Дэлхийн хөшөө дурсгалын сан (World Monuments Fund), АНУ-ын иргэн Роберт Уилсоны тэтгэлгийн 60 мянган ам.долларын санхүүжилтээр  сэргээн засварлажээ. 2006-2007 оны хооронд БНХАУ-ын Засгийн газрын буцалтгүй тусламжаар Богд хааны ордон музейн төв хаалга болон Ёслол хүндэтгэлийн талбайг БНХАУ-ын Түүхэн дурсгалт зүйлийн хэрэг эрхлэх газар, [[Шиань]] хотын Соёлын өвийг хамгаалах, сэргээн засварлах төвөөс сэргээн засварлажээ. Өвлийн ордны залгаа Хувцасны сангийн сүмийг 2013 онд сэргээн засварлав. Энэ ажлын хүрээнд үндсэн хийцийг бүрэн буулгаж, суурийн эвдэрсэн хэсгийг нөхөн бүх хэсгээр 20 орчим см өндөрлөсөн байна. Мөн өгөршиж муудсан хана туурга, дээвэр болон цонх, хаалганы модыг сольж, дээврийг шинээр төмөрлөжээ. Өнөөдрийн байдлаар тус сүмийг музейн хүлээн авах, бэлэг дурсгалын дэлгүүр болгон ашиглаж байна. Улмаар 2013 онд хүчтэй аадар бороонд гэмтсэн Махранзын сүмийн дээврийг, 2013-2014 онд Ногоон ордны хашаа хаалгыг, 2014 онд хоёр задгай асрыг, 2015 онд Өвлийн ордны гадна тал, хэрмэн хашааны өнгө будгийг сэргээн засварлажээ&lt;ref&gt;http://news.barilga.mn/print/n/67 &lt;/ref&gt;.

==Гадаад харилцаа== 
Богд хааны ордон музей нь эдүгээ АНУ, ОХУ, БНХАУ, ХБНГУ, Франц, [[Их Британи]], [[Канад]], Япон, Солонгос, [[Австри]], Унгар, [[Энэтхэг]], [[Турк]], [[Вьетнам]], [[Тайвань]] зэрэг 20 орчим орны музей, соёлын байгууллага, шинжлэх ухаан, судалгааны хүрээлэнгүүд, их сургуулиудтай харилцаа тогтоон ажиллаж байна.

==Кино урлагт==
Богд хааны ордон музейд үе үеийн олон уран сайхны болон [[баримтат кино]]ны зургийг авч байв. Үүнд: 
{{col-begin}}
{{col-2}}
* “[[Сүхбаатар (кино)|Сүхбаатар]]”, 1942. 
* “[[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]]”, 1945. 
* “[[Зэрэг нэмэхийн өмнө]]”, 1965.
* “Өглөө”, 1968. 
* “Тунгалаг Тамир” 1973.
* ”[[Тэмцэл (Монгол кино)|Тэмцэл”]], 1971.  
* “Солонгын таван өнгө”, 1978.
* “Ард Аюуш”, 1984.
{{col-2}}
* “[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]”, 1988. 
* “Улсын голомт” баримтат кино, 1990.  
* “Төрийн сүлд өршөө”, 1994. 
* “Газар шороо”, 1997.  
* “Хааны сүүлчийн хатан”, 2000.  
* “[[Богд хаан (кино)|Богд хаан]]”, 2011. 
* “[[Зүрхний хилэн (кино)|Зүрхний хилэн]]”, 2017.
{{col-end}}

==Үе үеийн удирдлагууд==
Анх байгуулагдсан 1924 оноос хойш музейн захирлаар 18 хүн ажиллаад байна. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!
! Нэр
! Ажилласан он
|-
! 1.
| Онход Жамьян
| 1924
|-
! 2.
| М.И.Лисовский 
| 1926
|-
! 3.
| А.Д.Симуков
| 1927-1932
|-
! 4.
| Н.Тубянская
| 1933
|-
! 5.
| Найдангийн Дэндэв
| 1934-1935
|-
! 6.
| Болдын Дамбаравжаа
| 1935-1952 
|-
! 7.
| Сэнгийн Чулуунбаатар
| 1952-1966 
|-
! 8.
| Бичээчийн Дагва
| 1964
|-
! 9.
| Уртнасангийн Дүлбаа
| 1964-1968
|-
! 10.
| Догсомын Ундрах
| 1968-1972 
|-
! 11.
| Балжиннямын Гүржав
| 1972-1991 
|-
! 12.

| Гаадангийн Дунбүрээ
| 1991-1993 
|-
! 13.
| Нямжавын Дугарсүрэн
| 1993-1996 
|-
! 14.
| Гомбын Төвсайхан
| 1996-2000 
|-
! 15.
| Сүхбаатарын Бадрал
| 2000-2008
|-
! 16.
| Дамчаагийн Мягмардорж
| 2008-2010 
|-
! 17.
| Отгонбилэгийн Мэндсайхан
|2010-2018
|-
! 18.
| Цэвэг-Очирын Эрдэнэбаатар
|2018-
|}

==Хамгаалалтын зэрэглэл==
Анх БНМАУ-ын СнЗ-ийн 1961 оны 524 дүгээр тогтоолоор улсын хамгаалалтад авсан бол хамгийн сүүлд Засгийн газрын 2008 оны 175 дугаар тогтоолоор мөн улсын хамгаалалтад авчээ. 

==Ном зохиол==
* Ө.Бүрнээ. &quot;Монголын шинэ үеийн үндэсний музей&quot; УБ., 1994.
* Д.Наваан. “Өвгөн Дэндэвийн дурдатгал” УБ., 1961.
* &quot;Богд хаан. Амьдрал, өв&quot; УБ., 2017.
* МУҮТА. Ф-23, Д-1, ХН-557
* МУҮТА. Ф-23, Д-2, ХН-113
* МУҮТА. Ф-23, Д-2, ХН-135
* МУҮТА. Ф-23, Д-1,0 ХН-113

==Эх сурвалж==

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] 
[[Ангилал:Улаанбаатарын музей]]
[[Ангилал:Улаанбаатар хотын уран барилга]]</text>
      <sha1>s0oin52c8yhbvwjkqgrtzt004xkj0ld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дашзэвэгийн Ичинхорлоо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31253</id>
    <revision>
      <id>862115</id>
      <parentid>848901</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8852" sha1="b1yb3wq9exa6upslwq1uxumhd6mxp3v" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| зураг             =
| төрсөн_он         = 1910 он
| төрсөн_газар      = (өнөөгийн&lt;br&gt;[[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Архангай]]&lt;br&gt;аймгийн [[Ихтамир сум|Ихтамир]] сум)
| нас_барсан_он     =  1972 он (62 наслажээ)
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{flag|Монгол}} ([[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]) 
| ажил_үйл          = жүжигчин
| тайзны_нэр        =
| төрөл          = дэлгэц (УСК), тайз (жүжиг)
| дүр_маяг                = 
| танил_үе      = 
| хамтлаг         = 
| алдар_нэр    = '''Төр нийгмийн шан'''&lt;br /&gt;Монгол улсын ардын жүжигчин
}}

'''Дашзэвэгийн Ичинхорлоо''' (1910 онд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[Ихтамир сум|Ихтамир]] суманд төрсөн —1972 онд Улаанбаатарт нас барсан) — [[Монгол улс|Монголын]] Ардын жүжигчин, тайз, дэлгэцийн нэрт [[жүжигчин]].

== Намтар ==
[[1910 он|1910]] онд [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгиин [[Ихтамир сум]]&lt;nowiki/&gt;ын Хануйн гол гэдэг газар малчин ард Дашзэвэгийн гурав дахь охин болж мэндэлжээ. Хан-Өндөрийн хүрээ хавиар нутаглаж байгаад 1922 онд Богдын хүрээнд иржээ.

[[1923 он|1923]] онд Хүрээний бага сургуульд орж, Д.Сүхбаатарын клубт Монгол ший гардгийг мэдэж авснаар урлагийг сонирхох болжээ. Ингээд аавынхаа зөвшөөрснөөр [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатар]]&lt;nowiki/&gt;ын нэрэмжит Ардын үлгэр жишээ клубт сайн дураараа шалгуулан тэнцсэн гэдэг.

[[1926 он|1926]] онд бага сургуулиа дүүргэж, төмөр утасны сургуульд (тээвэр, холбооны курс) орж, хичээлийнхээ чөлөөгөөр клубтээ явдаг байв. Д.Ичинхорлоо гуайн анхны багш Д.Ишдулам, Л.Дамдинбазар, О.Дашзэвэг нар байв. ''Багш нарынхаа зааж өгсөн өнгө аяс, үгнүүд цээжинд нь хоногшиж, түргэн хугацаанд хэд хэдэн дуутай болж, Ардын Цэнгэлдэх хүрээлэн хэмээх гэр хэлбэртэй ямар ч багана, тулгуургүй бөмбөгөр ногоон барилга ашиглалтанд орж, Интернационалын нээлтийн концертод “Хандармаа”, “Цэнхэрлэн харагдана” зэрэг дуунуудыг тайзнаа гарч дуулж байлаа.'' 

Д.Ичинхорлоогийн дуулсан ''“Соёл эрдэнэ”, “Гоолингоо”, “Үзэсгэлэн гoo”, “Хөх торгон дээл”, “Арван тавны сар”'' дуунууд нь пянзанд бичигдэж үлджээ''.'' Мөн Радиогийн дуу хуурын алтан фондонд ''“Ванлий”, “Дүүриймаа”, “Судгийн ногоо”, “Цагаан шаазан”, “Дөрвөн уул”'' гэх мэт дуунууд нь бичигдэн үлджээ. 1933 онд Москва хотноо олон улсын хувьсгалт Театруудын Олимпиад, 1935 онд Тагна Тувад тоглолтоор, 1935 онд пянзанд дуу хураалгахаар Зөвлөлт Оросoд явж байжээ. Д.Ичинхорлоогийн уран бүтээлийг төр, засаг өндрөөр үнэлж, 1935 онд Улсын алдарт Гавьяат жүжигчин ба дуучин цолоор, Алтан гадас одонгоор 2 удаа, Д.Сүхбаатарын одон, 1951 онд Ардын Жүжигчин цолоор тус тус шагнажээ.

=== Монгол улсаа сурталчилсан нь ===
Д.Ичинхорлоо нь Монгол улсаа, тэр дундаа монголын соёл урлагийг дэлхийд сурталчилж таниулах үйл хэрэгт гар бие оролцож иржээ. Үүнд: 

* 1933 онд [[Москва]] хотноо Театрын Олимпиад
* 1935 онд [[Тагна Тува|Тарна Тува]]&lt;nowiki/&gt;д тоглолтоор
* 1936 онд &quot;[[Монгол хүү]]&quot; киноны ажлаар
* 1935 онд Пянзанд дуу хураалгахаар [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-д 
* 1959 онд [[Швед]]&lt;nowiki/&gt;эд Энхтайвны хуралд тоглохоор
* 1961, 1966 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Буриад улсад тоглолтоор
* 1967 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-д ахмад уран бүтээлчидтэй [[Москва]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]] хотуудад очиж ажиллаж байжээ. 

=== Гар бичмэл ===
[[Монголын театрын музей|Монголын театрын музейн]] сан хөмрөг буланд Ардын жүжигчин Д.Ичинхорлоогийн “Гар бичмэл” бүхий дэвтэр бий. Д.Ичинхорлоо тэрхүү тэмдэглэлийн дэвтэрт өөрийн амьдралын дэлгэрэнгүй түүхийг бичиж, ар талаас нь залгуулан өөрийн бичснийг хүнээр дахин хуулуулж бичжээ. Дэвтэр 63 хуудастай гар бичмэлийг 2005 онд Боловсролын их сургуулийн багш Г.Даш гуай крилл үсэгт буулгажээ. Театрын музейн захирал Д.Цэдмаа, Эрдэм шинжилгээний ажилтан Ц.Амаржаргал нар товхимол болгон хэвлүүлж олон нийтийн хүртээл болгожээ. 

== Гавьяа Шагнал ==
* 1951 оны 10 сарын 17 — [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын [[Ардын Жүжигчин]]
*1935 оны 10 сарын 01  —  [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Монгол улсын гавьяат жүжигчин]] /№26/

==Эх сурвалж==
* [https://web.archive.org/web/20130206172745/http://www.drama.mn/content.php?pagename=bid-martahgui-4 Бид мартахгүй. Дашзэвэгийн Ичинхорлоо]
*[http://baabar.mn/article/taiznii-khatan-khaan-dashzewegiin-ichinkhorloo-buyuu-amidraliin-delgegdeegui-khuudsuud Тайзны хатан хаан Дашзэвэгийн Ичинхорлоо буюу амьдралын дэлгэгдээгүй хуудсууд]
*[https://web.archive.org/web/20220124002020/http://www.zaluucom.mn/read/37eeb2gcc Монгол түмний бахархалт эмэгтэй Ардын жүжигчин, Төрийн хошой шагналт Д.Ичинхорлоо]
*[https://web.archive.org/web/20220121024225/https://zaag.mn/archives/35182 Ард түмний бахархалт жүжигчин Д.Ичинхорлоо]
*[https://web.archive.org/web/20210412200142/http://teatr.ar.gov.mn/2019/10/14/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BD-%D0%B6%D2%AF%D0%B6%D0%B8%D0%B3%D1%87%D0%B8%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%85%D0%BE/ Монгол Улсын Ардын жүжигчин, Төрийн хошой шагналт Дашзэвэгийн Ичинхорлоо]
*[https://web.archive.org/web/20210306144656/http://100women.mn/vote/profile/55 Зууны 100 эмэгтэй &lt;small&gt;Дашзэвэг&lt;/small&gt; Ичинхорлоо]
*[https://web.archive.org/web/20220128200009/http://www.govialtainews.mn/?p=8351 Ардын жүжигчин Д.Ичинхорлоогийн “Гар бичмэл”]

{{DEFAULTSORT:Ичинхорлоо, Дашзэвэгийн}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Ихтамирын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1910 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1972 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>b1yb3wq9exa6upslwq1uxumhd6mxp3v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Доржсүрэнгийн Сумъяа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32444</id>
    <revision>
      <id>862143</id>
      <parentid>808589</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T08:46:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7672" sha1="j6tbfb8627697eyi2a2s9wqo4n2gy7a" xml:space="preserve">{{Тамирчин
|зураг            =
|тайлбар          =&lt;small&gt;Доржсүрэнгийн Сумъяа&lt;/small&gt;
|төрсөн_өдөр   = {{bda|1991|3|11}}
|төрсөн_газар  = 
|улс_орон     = {{MGL}} ([[Монгол Улс|МУ]])
|юуны_тамирчин = эмэгтэй [[жүдо]]ч
|medaltemplates   = 
{{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}}
{{МедальМөнгө   |  [[Рио-де-Жанейрогийн олимп|Рио-де-Жанейро 2016]] | -57 кг }} 
{{МедальТэмцээн | [[Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}}
{{МедальХүрэл   |  [[2015 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Астана 2015]] | -57 кг }}
{{МедальАлт   |  [[2017 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Будапешт 2017]] | -57 кг }}
{{МедальХүрэл   |  [[2018 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Баку 2018]] | -57 кг }}
{{МедальТэмцээн | [[Азийн наадам]]}}
{{МедальХүрэл   |  [[2014 оны Азийн наадам|Инчон 2014]] | -57 кг }}
{{МедальХүрэл   |  [[2018 оны Азийн наадам|Жакарта 2018]] | -57 кг }}
{{МедальТэмцээн | [[Жүдогийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]]}}
{{МедальХүрэл   |  [[2012 оны жүдогийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Ташкент 2012]] | -57 кг }}
{{МедальХүрэл   |  [[2013 оны жүдогийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Бангкок 2013]] | -57 кг }}
{{МедальАлт   |  [[2016 оны жүдогийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Ташкент 2016]] | -57 кг }}
|show-medals      = 
}}

'''Доржсүрэнгийн Сумъяа''' ([[1991 он|1991]] онд [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Баруунтуруун сум|Баруунтуруун]] суманд төрсөн) — [[жүдо]] барилдааны 57 кг жинд [[Рио-де-Жанейрогийн олимп|олимпын]] мөнгө, [[Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]-ий алт, хошой хүрэл медаль, Азийн наадмын хошой хүрэл, Азийн АШТ-ий алт, хошой хүрэл медаль хүртсэн, [[Монгол улс|Монгол]] улсын эмэгтэй [[жүдо]]ч. Тэрээр жүдо бөхийн түүхэн дэх Монголын дөрөв дэх дэлхийн аварга юм. Мөн самбо бөхийн дэлхийн 3 удаагийн аварга.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга зарлиг гаргаж Үндэсний шигшээ багийн тамирчин Доржсүрэнгийн Сумъяад [[Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол хүртээж /2017.11.01/ шагналыг гардуулан өгөв. Үндэсний шигшээ багийн тамирчин Доржсүрэнгийн Сумъяаг Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цолоор шагнах тухай Ерөнхийлөгчийн зарлигт “Тулгар төрийн 2226 жил, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 811 жил, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 106 жил, Ардын хувьсгалын 96 жил, Нийслэл хот байгуулагдсаны 378 жилийн ойг тус тус тохиолдуулан Олимпын төрлийн спорт болох жудо бөхийн спортоор гарамгай амжилт гаргаж, монгол хүний эрдэм ухаан, тэвчээр хатуужлын гайхамшгийг үзүүлэн эх орныхоо нэрийг дэлхий дахинаа дуурсгаж эх оронч үзлийг залуу үед үлгэрлэсэн гавьяа зүтгэлийг нь өндрөөр үнэлж, жудо бөхийн төрлөөр 2016 онд Холбооны Бүгд Найрамдах Бразил Улсын Рио де-Жанейро хотод болсон Зуны олимпын ХХХI наадмын мөнгө, 2017 онд Унгар Улсын Будапешт хотод болсон ДАШТ-ний алт, 2015 онд Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Астана хотод болсон ДАШТ-ний хүрэл, 2014 оны ОХУ-ын Челябинск хотод болсон багийн ДАШТ-ний мөнгө, 2015 оны БНСУ-ын Гванжу хотод болсон Дэлхийн Оюутны их наадмын алт, 2016 онд Бүгд Найрамдах Узбекстан Улсын Ташкент хотод болсон Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний алтан медальт, Самбо бөхийн 2012, 2013, 2014 оны ДАШТ-ний 3 удаагийн аварга, Үндэсний шигшээ багийн тамирчин Доржсүрэнгийн Сумъяад Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээж, Хөдөлмөрийн баатрын “Алтан соёмбо” тэмдэг, Сүхбаатрын одонгоор шагнасугай” гэсэн байна. 

==Эх сурвалжууд==
{{reflist}}
* Жүдо бөхийн танилцуулга: [http://www.judoinside.com/judoka/view/67995/ Доржсүрэнгийн Сумъяа] (англ.)
* [http://www.mass.mn/13522.html “Чингис хаан-2012” дэлхийн цомын тэмцээний эргэн тойронд]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (монг.)
* [https://web.archive.org/web/20170901151814/http://www.bataar.mn/10059670 Доржсүрэнгийн Сумъяа ДЭЛХИЙН АВАРГА боллоо] (монг.)
* [https://www.news.mn/?id=239863 Д.СУМЪЯА МОНГОЛ УЛСЫН ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР БОЛЛОО]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (монг.)
* [http://ikon.mn/n/153o Д.Сумъяа Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар боллоо] (монг.)
 
{{DEFAULTSORT:Сумъяа, Доржсүрэнгийн}}
[[Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга]]
[[Ангилал:Жүдогийн азийн аварга]]
[[Ангилал:Жүдогийн универсиадын аварга]]
[[Ангилал:Монголын жүдоч]]
[[Ангилал:Монголын самбочин]]
[[Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан]]
[[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]]
[[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]]
[[Ангилал:Баруунтурууны хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1991 онд төрсөн]]


{{bio-stub}}
{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>j6tbfb8627697eyi2a2s9wqo4n2gy7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гомбожавын Занданшатар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32894</id>
    <revision>
      <id>862120</id>
      <parentid>854795</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85666" sha1="92x1nj980nujeert9ggb1ngw75e1ea8" xml:space="preserve">{{Төрийн зүтгэлтэн
|зураг       = Gombojavyn Zandanshatar (2025).jpg
|тайлбар     = Ерөнхий сайд Г.Занданшатар. 2025 он.
|алба1       = {{flagicon|Монгол}} 34 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
|ээлж1       = 2025 оны 6 дугаар сарын 13-2026 оны 3 дугаар сарын 28 
|өмнөх1      = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|дараах1     = [[Ням-Осорын Учрал]]
|алба2       = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга
|ээлж2       = 2019 оны 2 дугаар сар-2024 оны 7 дугаар сар
|өмнөх2      = [[Миеэгомбын Энхболд]]
|дараах2     = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]
|алба3       = {{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга 
|ээлж3       = 2017-2019 оны 2 дугаар сарын 1
|өмнөх3      = [[Жамъянгийн Мөнхбат]]
|дараах3     = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|алба4       = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн
|ээлж4       = 2004-2012&lt;br&gt;2016-2024
|алба5       = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]]
|ээлж5       = 2009 оны 11 дүгээр сар-2012 оны 8 дугаар сар
|өмнөх5     = [[Сүхбаатарын Батболд]]
|дараах5     = [[Лувсанвандангийн Болд]]
|алба6       = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
|ээлж6       = 2012 оны 7 дугаар сар-2013 оны 11 дүгээр сар
|өмнөх6      = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
|дараах6     = Жамъянгийн Мөнхбат
|төрсөногноо = 1970 оны 3 дугаар сарын 8
|төрсөнгазар = [[Баянхонгор]] [[аймаг]], [[Баацагаан сум]]  
|улсорон     = {{MGL3}}
|намэвсэл    = [[Монгол Ардын Нам]]
|сургууль    = ОХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль
|гэрбүл      = Эхнэр Ганбаярын Отгонгэрэл&lt;br&gt;Дөрвөн хүүхэдтэй
|website     = [http://www.zandanshatar.com www.zandanshatar.com]
|гарынүсэг=[[File:УИХ-ын дарга гарын үсэг.png|100px]]}}'''Гомбожавын Занданшатар''' ([[1970 он]]ы 3 дугаар сарын 8-нд [[:en:Baatsagaan|Баацагаан сум]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймагт]] төрсөн) нь улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайдын]]. Өмнө нь Гадаад харилцааны сайд, [[УИХ]]-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан, УИХ-д дөрвөн удаа сонгогдсон. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. 2025 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдөр [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.&lt;ref&gt;https://ikon.mn/n/3fgr Монгол улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдсон. 2025.06.13&lt;/ref&gt; 

2026 оны 3 дугаар сарын 16-нд нээгдсэн УИХ-ын хаврын чуулган эхний өдрөөсөө эхлэн гацаанд орж улс төрийн хямрал үүссэний улмаас Г.Занданшатар 3 дугаар сарын 27-ны өдөр үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өгснийг МАН-ын Удирдах зөвлөл хүлээн авч&lt;ref&gt;https://www.ub.life/p/260327-yjbd3c&lt;/ref&gt;, улмаар УИХ-аар хэлэлцээд, чуулганы хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; 

== Намтар ==

=== Эцэг эх ===
[[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]], 1923 оноос Баянхонгор хайрхан уулын хошуу, 1931-1957 онд Баянхонгор сум&lt;ref&gt;https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=155&lt;/ref&gt;) нутаг Уутын голоор нутагтай Дүгэржав хэмээх язгуурын [[тайж]] хүн байжээ. Түүний хүү Сумгарьд тайж нь Дүгэржавын ганц хүү бөгөөд Норов хэмээх хүүтэй байв. Норов тайжийн хүү Дамдинжавын Гомбожав нь Г.Занданшатарын аав юм. Д.Гомбожавыг 3 настай байхад эцэг Норов тайж нас барснаар, ойрын төрөл Ундарын Дамдинжав хэмээх хүнд үрчлэгдсэн байна.&lt;ref&gt;https://www.ulsturch.mn/a/44339&lt;/ref&gt;

Д.Гомбожав 1933 онд төрсөн бөгөөд сумандаа адуучнаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанд татагджээ. Тэрбээр бага залуудаа ухаан сэргэлэн, хөдөлмөрч, адуунд эртэй, морь уургалах, эмнэг булгиулах, хурдан морь таних, уях эрдмийг төгс эзэмшсэн хүн байсан гэдэг. Цэргийн албаа хааж ирээд 1956 оноос [[Галуут сум|Галуут сумандаа]] багийн тоо бүртгэгч, “Галуут” [[Нэгдэл|нэгдлийн]] ня-бо, баг, бригадын дарга, 1962 оноос “Коммунизмын төлөө” нэгдлийн орлогч дарга зэрэг албыг хашиж байгаад 1965-1967 онд удирдах ажилтны 2 жилийн дээд курс дүүргээд ирэхэд нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баацагаан сум|Баацагаан суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилсон байна.&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc&lt;/ref&gt;

Тэрбээр энд ажиллах хугацаандаа тус сумын “Чойбалсангийн зам” нэгдлийг улсын тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Д.Гомбожав 1972-1976 онд тухайн үеийн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцан дүүргэж, дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Улмаар [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдож, 1982 он хүртэл ажиллахдаа тус сум-нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэн, олон шинэ санаачилга гарган, амжилттай хэрэгжүүлснээр аймаг, улсын тэргүүлэх хамт олон болгосон байна.&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc&lt;/ref&gt;

1982 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр түүнийг [[Атрын аян|Атрын II аянаар]] байгуулагдсан, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Чандганы сангийн аж ахуйн даргаар томилжээ. Тэрбээр шинэ тутам аж ахуйг богино хугацаанд хөл дээр нь босгон, улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөт зорилтуудыг амжилттай ханган биелүүлж, улсын хэмжээнд хамгийн их ургац хураасан САА-гаар удаа дараа шалгарч байв. Д.Гомбожав МАХН-ын XVI, XVII, XVIII, XIX, XX их хурлуудад төлөөлөгчөөр, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 4 удаа сонгогдсон, 1992 онд ардчилсан, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлалцсан хүн юм.&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc&lt;/ref&gt; Монгол Улсын хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг нь үнэлэн Дамдинжавын Гомбожавт 1991 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол олгожээ.&lt;ref&gt;https://www.ulsturch.mn/a/51545&lt;/ref&gt;

Г.Занданшатарын ээж О.Дашзэвэг нь Баянхонгор хайрхан уулын хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]]) Уутын голоор нутагтай, Оросоо хэмээх хүний ууган охин болж, 1937 онд төржээ.&lt;ref&gt;https://www.ulsturch.mn/a/44339 &lt;/ref&gt; О.Дашзэвэг нь Баянхонгор аймгийн Галуут, Баацагаан, Өлзийт зэрэг сумын хүн эмнэлэг, цэцэрлэгт ажиллаж байсан байна.&lt;ref&gt;https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/&lt;/ref&gt; Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалт дэг ёсыг сайн эзэмшсэн, Буддын гүн ухааны мэдлэгтэй, монгол ардын үлгэр, тууль сайн мэддэг, [[Жангар|“Жангар”]] тууль, “Молон тойны намтар”, “Чойжид дагинын тууж”, “Оюун түлхүүр” зэрэг сургаалын зохиолуудыг хүүхдүүддээ цээжээр хэлж өгдөг хүн байжээ.&lt;ref&gt;https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/&lt;/ref&gt;

Д.Гомбожав, О.Дашзэвэг нар 1958 онд ханилан сууж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсний 5 дахь нь Занданшатар юм.&lt;ref&gt;https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/&lt;/ref&gt;

=== Бага нас ===
Г.Занданшатар 1970 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Баацагаан сум|Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын]] эмнэлэгт төржээ.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt; Тухайн үед аав Д.Гомбожав нь тус суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байв. Занданшатар гэдэг нэрийг эх барьж авсан эмч Ёндонцоо нь ном харж байгаад өгсөн гэдэг.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://www.24tsag.mn/a/169617&lt;/ref&gt;

Гэрийн эзэн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцах болсон тул тэднийх 1972 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нүүж иржээ. Эцэг Д.Гомбожав нь [[Шатар|шатарт]] хорхойтой, Намын дээд сургуулийн сум-нэгдлийн дарга нар голдуу оюутнууд тэднийд ирж шатар тоглох нь олон тул Занданшатар хүү тэдний тоглохыг харсаар 4 настайдаа өөрөө шатар нүүж сурчээ.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Д.Гомбожав 1976 онд сургуулиа төгсөж, Баянхонгор аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдсон тул Г.Занданшатар 1977 онд тус сумын дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид оржээ. Сургуульд тэрбээр сурлага сайтай, урлаг, спортод идэвх сонирхолтой, шүлэг уншдаг, бөхийн спортоор хичээллэдэг байсан байна. 1982 онд нийслэлийн 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, 1987 онд &quot;Онц&quot; дүнтэй төгсчээ.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

==Гэр бүл==
Г.Занданшатарын гэргийг Ганбаярын Отгонгэрэл гэдэг. [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум]]ын уугуул. 1974 онд төрсөн. Зургаан хүүхэдтэй айлын тав дахь нь. Г.Занданшатарыг тухайн үеийн Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багшилж байхад нь танилцаж, 1992 онд гэр бүл болжээ. Г.Отгонгэрэл нь санхүүч мэргэжилтэй, [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын]] [[Бирмингемийн их сургууль|Бирмингэмийн их сургуульд]] бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэд хоёр хүү, хоёр охинтой.&lt;ref&gt;https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/&lt;/ref&gt; 

==Боловсрол==
- 1977-1987 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд суралцаж төгссөн.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

- 1987-1992 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]]гийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж, санхүүч-эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt;

- [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Швед]], [[Нидерланд]] улсуудад банк, санхүү, бизнесийн удирдлагын чиглэлээр сургалт дүүргэсэн. Эдийн засгийн ухааны магистр.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

==Ажилласан байдал==
* 1992-1995 онд Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багш, судлаач.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;https://www.uih.mn/zandanshatar &lt;/ref&gt;
* 1995-1998 онд [[ХААН Банк|Хөдөө аж ахуйн банкинд]] эдийн засагч, хэлтэс, газрын захирал.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
* 1998-2000 онд [[Монголбанк|Монголбанкны]] Сургалтын төвийн менежер, Хөдөө аж ахуйн банкинд Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгч.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
* 2000-2003 онд ХААН банкны дэд захирал.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
* 2003-2004 онд Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуйн дэд сайд.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
* 2004-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602132049/https://mongolia.gov.mn/page/3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* 2009-2012 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
* 2012-2013 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга.
* 2013-2015 онд АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] Хөгжил, ардчилал, хуулийн засаглалын хүрээлэнд судлаач.
* 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.
* 2017-2019 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Улс төр |url=https://ikon.mn/l/1/oy3y3c/ozp16o?ppagesize= |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дарга.
* 2024 оны 7 дугаар сараас 2025 оны 6 дугаар сарын 13 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга.
* 2025 оны 6 дугаар сарын 13&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://www.24tsag.mn/a/169617 Зэрэг нэмж байгаа Г.Занданшатар. 2019.02.01&lt;/ref&gt;-2026 оны 3 дугаар сарын 27&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; хүртэл Монгол Улсын Ерөнхий сайд.

===Зах зээлийн онолыг Монголд ===
1992 онд 22 настайдаа [[Орос|ОХУ-д]] дээд сургууль төгсөж ирээд, хуучнаар Худалдааны техникум буюу тухайн үед Зах зээлийн коллеж хэмээх шинэ нэртэй болоод байсан, өдгөөгийн Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд багшаар ажиллаж эхэлжээ. Монгол Улс зах зээлийн цоо шинэ замыг дөнгөж сонгон шинэ нийгэмд хөл тавьсан тэр үед [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээл]] гэж чухам юу болох, онол, арга зүй нь ямар байдгийг Монголд мэддэг хүн цөөн байв. Г.Занданшатар ийм цаг үед Зах зээлийн коллежид зах зээлийн эдийн засгийн сурах бичиг, гарын авлагуудыг орчуулан түгээж, заах арга зүйг нь боловсруулан туршиж, нэг ёсондоо зах зээлийн онолыг Монголд нэвтрүүлэхийг чармайж байжээ. Энд ажиллах хугацаандаа тэрбээр “Чөлөөт сэтгэгчдийн клуб” байгуулж, нэр хүндтэй улстөрч, эдийн засагчдыг урьж лекц уншуулж байсан нь тухайн үедээ ихээхэн сонирхолтой, өгөөжтэй арга хэмжээ болж байв.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

===Банкны сэргээн босголт, бүтцийн өөрчлөлт===
1996 онд багшийн ажлаас банк санхүүгийн салбарт шилжиж, Монголбанк, Хөдөө аж ахуйн банкинд ажиллажээ. Арилжааны олон банк байгуулагдсан ч жижиг зах зээл дээр хүч тарамдаж, чөлөөт өрсөлдөөний зарчмаар хэрхэн ажиллах арга эвээ ололгүй эхнээсээ дампуурч эхлэв. Тэдгээрийн нэг нь Монголын бараг хамгийн том банкны нэг Хөдөө аж ахуйн банк байсан юм. Хот, хөдөөд хамгийн олон салбартай энэ банк үйл ажиллагаа доголдсоны улмаас Монгол Улс төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрч, цалингаа хүлээсэн хүмүүс хэдэн сараар хүлээж, эцэст нь цалингийн оронд гурил, будаа авч байв. Засгийн газар банкийг дампуурлаас аврах үүргийг залуу санхүүч Г.Занданшатарт ногдуулав. Тэрбээр Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон бөгөөд тус банкинд бүтцийн өөрчлөлт хийх төслийг хэрэгжүүлж, улмаар дэд захирлаар ажиллан зорилгоо амжилттай биелүүлсэн.&lt;ref&gt;https://www.24tsag.mn/a/169617 &lt;/ref&gt; Одоогийн ХААН банк хэмээх нэрийг тэрбээр өгсөн бөгөөд дотроо эвийн хоёр загастай, дөрвөн дэлбээт, гүн ногоон өнгөт одоогийн лого буюу таних тэмдэг нь түүний санаачилга байв. ХААН гэсэн нэр Хөдөө аж ахуйн гэсэн нэрийн товчлол мэт санагдаж болох ч яваандаа Монголын хамгийн том банк болно, басхүү банкны харилцагч бол хаан гэсэн хос утгыг бэлгэдэн тэрбээр ийм лого санаачилсан гэдэг. ХААН банк өдгөө Монгол Улсад хамгийн олон салбартай, хүчирхэг банк болжээ. 

==Улс төрд==
1998 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 2004, 2008, 2016, 2020 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ.
Парламентын гишүүнээр сонгогдсон 4 бүрэн эрхийн хугацаандаа тэрбээр УИХ-ын Төсвийн зарлагын дэд хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга, [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны]] сайд, Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргаар ажилласан байна. Банк, санхүү, татвар, хяналт шалгалт, зөвлөлдөх ардчилал, ард түмний Үндсэн хуулиар олгосон засаглах эрхийг хангах зэрэг чиглэлээр 30 гаруй томоохон хууль санаачлан батлуулсан. 2012-2013 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн.

===Газар тариаланг сэргээх бодлого===
Г.Занданшатарыг 2003 онд Хөдөө аж ахуйн дэд сайдаар томилогдон ажиллах үед нь Монголын газар тариалангийн салбар ноцтой хямарч, зогсонги байдалд ороод байв. Техникийн шинэчлэл зогсож, тариалангийн талбай зэрлэгтээ баригдан атаршиж, Монголд гурилын хомсдол үүссэний улмаас импортын гурил гол хэрэглээ болоод байв. Тэр цагт &quot;Монголд тариа тарих хэрэггүй. Хойно, өмнө, хажууханд тариалангийн аварга том улс орон байхад идэх гурилаа тэндээс авахад л болно&quot; гэсэн үзэл баримтлал дэвшүүлж явсан төрийн түшээд ч бий. Ийм үед алдаатай уг бодлогыг үндсээр нь өөрчилж, хөдөө аж ахуй, түүний дотор тариалангийн салбарыг аврахын тулд &quot;Хөдөө аж ахуйн талаар төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг&quot;-ийг УИХ-аар батлуулж&lt;ref&gt; https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6589&lt;/ref&gt;, улмаар Атрын III аяныг санаачлагчдын нэг болжээ.

===МАСЗХ-г НАМЗХ болгоход оролцов===
Тэрбээр 2005-2010 онд МАН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллага болох Монголын ардчилсан социалист залуучуудын холбоо (МАСЗХ)-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602132049/https://mongolia.gov.mn/page/3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; бөгөөд тус холбоог өөрчлөх, үзэл баримтлалыг шинэчлэх ажлыг хамтран гүйцэтгэж зорилго, чиглэл, үйл ажиллагааны хувьд шинэ Нийгмийн ардчилал-Монголын залуучуудын холбоо (НАМЗХ)-г үүсгэн байгуулалцжээ. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=Нийгмийн ардчилал, Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр Л.Оюун-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://gogo.mn/r/76274 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;  
 
===Гадаад бодлогын шинэ үзэл баримтлал===
[[Файл:With Hillary Clinton.jpg|left|thumb|АНУ-ын 67 дахь Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт]]Г.Занданшатар 2011 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг боловсруулан батлуулсан нь&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын тухай тогтоолын төсөл өргөн барив |url=https://gogo.mn/r/81681 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах замаар аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, үндэсний язгуур ашиг сонирхлоо олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах тулгуур баримт бичиг болсон юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД БОДЛОГЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}&lt;/ref&gt; 
2011 онд Монгол Улс [[Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэг|Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг]] хоёр жил даргалах хүндтэй үүргийг хүлээн авсан билээ. Түүнийг сайд байх үед Монгол Улсын Засгийн газар “Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр”-ийг баталсан нь&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=Монгол Улсын гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр батлана |url=https://gogo.mn/r/nve9y |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; улс орны хөгжлийн тогтвортой өсөлтийг хангахад гадаад улс төр, эдийн засгийн дипломат үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд томоохон түлхэц болсон. Мөн “Дипломат ажилтны сахилгын тусгай дүрэм”-ийг шинэчилж, гадаад харилцааны салбар, дипломат ажилтнуудын үйл ажиллагаанд ёс зүй, сахилга хариуцлагыг сахиулах шинэ жишиг тогтоосон юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хууль бус наймаа хийсэн дипломат ажилтан ажилгүй болно |url=https://gogo.mn/r/1j2e3 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

===Хөгжлийн бодлогын суурийг тавив===
2018 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах үедээ “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого” буюу төр, нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогыг гардан боловсруулж, батлуулсан. &lt;ref&gt;https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=13240&lt;/ref&gt; Энэхүү хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн үндсэн агуулга “Шинэ сэргэлтийн бодлого” урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эх үндэс болсон бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлыг Г.Занданшатар тэргүүлж байх үед буюу 2021 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр 106 дугаар тогтоол батлагдсан юм.&lt;ref&gt;https://ikon.mn/n/2f97 УИХ: Шинэ сэргэлтийн бодлого батлах тухай тогоолын төслийг эцэслэн батлав.&lt;/ref&gt; 

==Улсын Их Хурлын дарга==
[[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатар. 2019 он. ]]
Монгол Улсын Их Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийн үр дүнгээр байгуулагдсан парламентын анхны чуулганаар буюу 2020 оны 6 дугаар сарын 20-нд Г.Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгов.&lt;ref&gt;https://www.parliament.mn/nn/10787/ Улсын Их Хурлын гишүүн Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонголоо &lt;/ref&gt; Ингэснээр тэрбээр энэ албан тушаалд парламентын хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд үргэлжлүүлэн ажилласан анхны хүн болсон юм. 2019 оны 2 дугаар сард анх сонгогдсоноос хойших Г.Занданшатар 5 жил шахмын хугацаанд УИХ-ыг орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт нийцүүлэн шинэчлэл хийх зорилт дэвшүүлэн ажилласан. Энэ зорилтын хүрээнд түүний хэрэгжүүлсэн дөрвөн шинэчлэлийг онцолбол: 

===Үндсэн хуулийн шинэчлэл===
20 гаруй жил яригдаж, 3 парламент дамжин өрнөсөн, 4 төсөл өргөн баригдсан ч шийдэлд хүрч чадаагүй байсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг амжилттай удирдаж хэрэгжүүлсэн. Энэ ажил УИХ дээр 3 жилийн турш өрнөж, нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл 2019 оны 6 дугаар сард Үндсэн хуулийн цэцэд&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |title=Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг Үндсэн хуулийн цэцэд өргөн барив |url=https://conscourt.gov.mn/index.php/?p=4632 |access-date=2025-12-20 |language=mn-MN }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, улмаар парламентад өргөн баригдсанаас хойш УИХ 5 сарын турш завсарлагагүйгээр, тасралтгүй хэлэлцсэн юм. Ард иргэдээрээ хэлэлцүүлж, зөвлөлдөх санал асуулгыг Монголын түүхэнд анх удаа зохион байгуулж, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, улс төрийн намууд, эрдэмтэн судлаачдын санал бодлыг сонсож, нийгмийн зөвшилцлийг хангаж чадсанаар Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр батлагдсан билээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн уг эхийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ёсчлон баталгаажууллаа |url=https://www.parliament.mn/nn/9785/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt;

Нэмэлт, өөрчлөлт нь Үндсэн хуулийн 28.5 хувийг буюу 70 зүйлийн 19 зүйл, 36 заалтыг хөндсөн бөгөөд засаглалын хяналт-тэнцлийг хангаж, Засгийн газрын тогтвортой байдал, парламентын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, хараат бус шударга шүүхийг төлөвшүүлэх, нутгийн захиргааны бие даасан байдлыг бэхжүүлэх суурь зарчмын хүрээнд Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтийг засаж сайжруулах; Байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байж, түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох; Монгол Улсын нийгэм-эдийн засгийг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, бодлогын уялдаа холбоо, залгамж чанар, нэгдмэл байдлыг хангах; Улс төрийн намууд улсын хэмжээнд бодлого дэвшүүлж ажиллах, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, санхүүгийн эх үүсвэр, зарцуулалт нь ил тод байх; Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах замаар иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх; Нутгийн өөрийн удирдлага, хот тосгоны эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгох зэрэг тогтолцооны шинэчлэлийн шинэ зохицуулалтууд туссан юм.&lt;ref&gt; https://www.parliament.mn/nn/10362/ &lt;/ref&gt; 

Улмаар 2023 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах бас нэгэн өөрчлөлтийг батлуулсан бөгөөд энэ өөрчлөлт нь парламентын төлөөллийн чадавхыг сайжруулах, ард түмний сонголтыг аль болох бүрэн дүүрэн баталгаажуулах, шударга сонгуулийн зарчмыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News.MN |date=2023-05-31 |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, баталлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652241/ |access-date=2025-12-20 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251009120818/https://news.mn/r/2652241/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Үндсэн хуулийн шинэчлэлийн эдгээр нэмэлт, өөрчлөлтүүд ард түмний засаглах эрхийг хангах, төр цэгцэрч, засаглал тогтворжин, шударга ёс, эрүүл нийгэм төлөвших эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн өөрчлөлт болсон гэж үздэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-09-24 |title=ШИНЭЧЛЭГЧ |url=https://www.ulsturch.mn/a/73286 |access-date=2025-12-20 |website=www.ulsturch.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;

===Парламентын хяналт шалгалтын шинэ тогтолцоо===
2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Үндсэн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн эрх ашгийг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулна” гэж тусгасан.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ХЯНАЛТ ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}&lt;/ref&gt; Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн үзэл баримтлалд нийцүүлэн Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг батлан хэрэгжүүлсэн нь парламентын хянан шалгах чиг үүргийг цоо шинэ шатанд гаргасан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iSee.mn |title=Г.Занданшатар: Хяналт шалгалтын тухай анхдагч хуулийг баталж, парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүллээ |url=http://isee.mn/n/30654 |access-date=2025-12-20 |website=iSee.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ зөвхөн Ерөнхий сайдыг сонгохоор болсон бөгөөд Засгийн газрын бусад гишүүдийг томилох эрхээсээ татгалзсан. Мөн УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн төслийн орлого, зарлагын дүнг нэмэгдүүлэхийг хориглож, Засгийн газрын эрх мэдэл энэ хэрээр нэмэгдсэн. Энэхүү өөрчлөлтийн дараа Засгийн газрын үйл ажиллагаанд тавих парламентын хяналтыг сайжруулах нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хоорондын хяналт тэнцлийг хангах бодлогын гол шийдэл болох ёстой байсан учраас энэ анхдагч хуулийг баталсан бөгөөд өмнө нь парламентын хяналт шалгалтыг ингэж нарийвчлан зохицуулсан бие даасан хууль байгаагүй юм.

Хууль батлагдан хэрэгжсэнээр парламент хяналт шалгалтын ажлаа урьдчилан төлөвлөдөг болж, хяналтын сонсголын төрөл, хэлбэрийг нарийвчлан зохицуулжээ. Хуулиар хянан шалгах түр хорооны эрх зүйн байдал, үйл ажиллагааны журмыг дэлгэрэнгүй зохицуулж өгснөөр нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах хороод байгуулагдан ажиллаж, нийтийн сонсгол, нээлттэй хэлэлцүүлэг УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын механизм болов.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=НИЙТИЙН СОНСГОЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ингэснээр олон жил далд бугшсан асуудлууд ил болж, олон нийтийн анхаарал, хяналтад орсон. Тухайлбал, 2022 оны 4 дүгээр сард Хөгжлийн банкны асуудлаар Хянан шалгах түр хороо нотлох баримт шинжлэн судлах сонсголыг 3 үе шаттай хийснээр Хөгжлийн банкны 7.8 их наяд төгрөгийн зээлийг хэн, ямар зорилгоор авч, хэрхэн зарцуулсан тухай мэдээллийг ил тод болгож, ард иргэдийн мэдэх эрхийг хангажээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Хянан шалгах түр хорооноос зохион байгуулсан нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурав дахь шатны сонсгол өндөрлөв |url=https://www.parliament.mn/nn/29715/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt; Энэ сонсголоор 432 зээл, 2542 төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой асуудлаар 600 гаруй иргэн, хуулийн этгээд, үүний дотор 356 гэрчийг дуудаж сонссон юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iSee.mn |title=Хянан шалгах түр хорооны нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурван шатны сонсголд нийт 356 гэрч оролцжээ |url=http://isee.mn/n/47955 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

===Цахим шилжилт===
УИХ-д цахим шилжилт хийх томоохон зорилго дэвшүүлж, [https://d.parliament.mn/ D-parliament] вэб, аппликэйшн хосолсон цахим системийг нэвтрүүлснээр хуулийн төсөл боловсруулах, хууль хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад томоохон дэвшил гарсан. УИХ-ын цахим хуралдааны дэгийг холбогдох хуульд тусгаснаар УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын, тасралтгүй, тогтвортой байх зарчим бүрнээ хангагдсан юм. Тухайлбал, [[COVID-19|Ковид-19]] цар тахлын үед УИХ цахим дэгийг хэрэгжүүлж ажилласнаар хуралдаан нэг ч өдөр тасалдаагүй бөгөөд Олон улсын парламентын холбооноос Монгол Улсын Их Хурал цар тахлын нөхцөлд дэлхийн улс орнуудын парламентад жишиг болохуйц үйл ажиллагаа явуулсан хэмээн сайшаасан байна. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 39.1-д “Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэхдээ тодорхой асуудлыг шийдвэрлүүлэх талаар асуулт асуух, санал өгөх эрхээ Улсын Их Хурлын албан ёсны санал авах цахим хуудас, гар утас, хөдөлгөөнт төхөөрөмжид зориулсан Улсын Их Хурлын албан ёсны программ хангамжаар дамжуулан хэрэгжүүлж болно” хэмээн тусгасан.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}&lt;/ref&gt; Энэ хүрээнд тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33.000, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70.000, хуулийн төслийн талаарх саналыг 100.000 ба түүнээс дээш тооны иргэн дэмжсэн бол УИХ заавал авч хэлэлцэхээр тусгаж, иргэдийн саналыг авах нийтийн өргөдлийн “D-өргөдөл” системийг нэвтрүүлэн амжилттай ашиглаж эхэлсэн билээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Нийтийн өргөдөл хүлээн авах Улсын Их Хурлын цахим систем ажиллаж эхэллээ |url=https://www.parliament.mn/nn/41082/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Нийтийн цахим өргөдөл, гомдлын системийг аравдугаар сарын 17-нд танилцуулна |url=https://www.24tsag.mn/a/221142 |access-date=2025-12-20 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; 

===Зөвлөлдөх санал асуулга===
[[Файл:&quot;Зөвлөлдөж шийдье&quot; зөвлөлдөх санал асуулга - 2023.jpg|left|thumb|800 гаруй хүн оролцсон &quot;Зөвлөлдөж шийдье&quot; зөвлөлдөх санал асуулга - 2023 арга хэмжээний нэгдсэн хэлэлцүүлэг]]Г.Занданшатар АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуульд]] зочин судлаачаар ажиллаад ирэхдээ шинэ бодол, онол олныг тээж ирсний нэг нь &quot;Зөвлөлдөх ардчилал” юм. Тэрбээр 2013 оны 12 дугаар сараас Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.mn/r/2083785/ |title=Archive copy |access-date=2025-12-20 |archive-date=2026-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106133211/https://news.mn/r/2083785/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, Монгол зэрэг хөгжиж буй орнуудын ардчилсан хөгжлийн загварыг хөгжингүй орнуудын ардчилалтай харьцуулан судалжээ. Улмаар зөвлөлдөх ардчиллын онолыг Монголд нэвтрүүлэх чиглэлээр нэлээд идэвхтэй ажилласан бөгөөд орчин цагийн ардчиллын судалгааны тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг [[:en:Larry_Diamond|Ларри Даймонд]], Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнгийн захирал [[:en:James_S._Fishkin|Жэймс Фишкин]], тус сургуулийн профессор Карл Айкенбэри нарын нэр хүндтэй эрдэмтдийг Монголд урьж лекц уншуулахын сацуу ном бүтээлийг нь монгол хэлээр орчуулан хэвлүүлжээ. Мөн [https://asiafoundation.org/where-we-work/mongolia/ Азийн сан], Стэнфордын их сургуулийн дэмжлэгтэй “Иргэдийн оролцоо-Хотын маргааш” Монголын анхны зөвлөлдөх санал асуулга” төслийг хамтран удирдаж&lt;ref&gt;https://www.shuud.mn/a/461733 Г.Занданшатар: Иргэдэд сонголт хийх боломжийг олгоно &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=www.ulaanbaatar.mn |date=2015-12-09 |title=Жэймс Фишкин: Зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хороо нь багагүй үүрэгтэй ажилладаг |url=https://ikon.mn/n/mjc |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;, Нийслэлийн зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хорооны даргаар ажиллаж байсан.  
Улмаар Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийг санаачлан батлуулж&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн төсөл дэмжлэг авах уу |url=https://gogo.mn/r/gmxkd |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;, УИХ 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар, 2023 онд улс орны нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлыг иргэдийн туслалцаатайгаар тодорхойлох, асуудлын эрэмбэ, шийдвэрлэх арга зам, гаргах шийдвэрийн талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, үндэсний зөвшилцлийг хангах зорилготой &quot;Зөвлөлдөж шийдье&quot; зөвлөлдөх санал асуулгыг амжилттай зохион байгуулсан юм. Хоёр удаагийн зөвлөлдөх санал асуулгад Монгол Улсын 3.4 сая иргэнийг төлөөлсөн 700-800 хүн эх орны өнцөг булан бүрээс санамсаргүй түүврийн аргаар сонгогдон ирж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, гаргасан санал, дүгнэлтийн дагуу Үндсэн хуулийн өөрчлөлтүүд болон бусад шийдвэрүүд гарсан билээ.&lt;ref&gt; https://duuren.life/post/2003 Зөвлөлдөх санал асуулгын үр дүнг УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. 2023.02.17&lt;/ref&gt;

2024 оны хаврын ээлжит чуулган завсарлах үеэр түүний хэлснээр, УИХ, Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн тогтолцооны реформ, бусад цогц арга хэмжээний үр дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 2016 онд 3681 ам.доллар байсан бол 2023 оны эцэст 5875 ам.доллар болсон бөгөөд 13.5 их наяд төгрөгийн гадаад өрийг төлжээ. Мөн төрийн албан хаагчдын цалин 2016 онтой харьцуулахад 3 дахин өсч, тэтгэврийн доод хэмжээ нэмэгдэн дундаж тэтгэвэр 785 мянган төгрөг болсон байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2024-06-05 |title=Г.Занданшатар: УИХ, ЗГ-аас хэрэгжүүлсэн реформуудын дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрлээ |url=https://ubn.mn/p/62407 |access-date=2025-12-20 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt;

== Ерөнхий сайд ==
[[Файл:Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|thumb|284x284px|Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын засгийн газрын бүрэлдэхүүн]]]]
2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх тогтоолын төслийг хэлэлцэж, нууц санал хураалтад 82 гишүүн оролцсоноос тогтоолыг 44 гишүүн дэмжиж, 38 гишүүн дэмжсэнгүй.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://cnbc.mn/news/h2i35 |access-date=2025-12-20 |website=cnbc.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; Ингэснээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцров.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; Улмаар 9-ний өдөр хуралдсан МАН-ын Бага хурлаар Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцэв. Санал хураалтад 117 гишүүн санал өгснөөс тогтоолын төслийг 108 нь дэмжсэнээр Г.Занданшатар 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;

{{Further|Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар}}

2025 оны 6 дугаар сарын 18-нд Ерөнхий сайд Г.Занданшатар засгийн газраа албан ёсоор бүрдүүлсэн. Уг засгийн газар нь 15 яам, 19 сайдтай байсан ба МАН, [[ХҮН нам|ХҮН]], [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]-ын дунд байгуулагдсан эвслийн засгийн газар байв.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=А|first=Ням-Өлзий|date=2025-06-17|title=ТАНИЛЦ: Үндэсний хороодыг татан буулгаж, 9 сайдыг шинээр томилж, 10 сайдыг үргэлжлүүлэн ажиллуулах гэж байна|url=https://ikon.mn/n/3fld|access-date=2026-02-25|website=ikon.mn|language=mn}}&lt;/ref&gt;

===9-11 дүгээр сарын хямрал ===
[[Файл:Prime Minister Gombojavyn Zandanshatar during a parliamentary vote on 17 October 2025.jpg|thumb|Г.Занданшатар МУ-ын Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай тогтоолыг УИХ батлах үеэр. 2025.10.17]]
2025 оны 9 дүгээр сарын эхээр МАН-ын Бага хурлыг хуралдуулах асуудал идэвхтэй яригдаж, уг хурлаар Л.Оюун-Эрдэнийн оронд намын даргаар хэнийг сонгох нь олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татаж байв. Ерөнхий сайд эрх баригч намын дарга байдаг жишгээр Г.Занданшатарыг энэ албан тушаалд саадгүй очно гэсэн хүлээлт нийтэд байсан боловч “Админерал” компанитай холбоотой хэмээн багагүй хугацаанд яригдсаны дээр УИХ-ын гишүүн [[Баттөмөрийн Энхбаяр|Б.Энхбаярын]] энэ сэдвээрх удаа дараагийн мэдэгдлийн шууд субьект болоод байсан УИХ-ын дарга [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан|Д.Амарбаясгалан]] 9 дүгээр сарын 12-нд гэнэт мэдэгдэл хийж, МАН-ын даргад нэр дэвшихээ зарлав.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://www.assa.mn/a/73897 |access-date=2025-12-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iSee.mn |title=Д.Амарбаясгалан: Би нэрээ татахгүй, МАН-ын даргад нэр дэвшинэ |url=http://isee.mn/n/82648 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/88610 |access-date=2025-12-21 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt; Улмаар 9 дүгээр сарын 28-нд болсон намын даргыг сонгох Бага хурлын гишүүдийн санал хураалтын дүн маргаантай болсноор&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-09-28 |title=Эхний санал хураалтаар Д.Амарбаясгалан 56, Г.Занданшатар 44 хувийн санал авсан бол дахин санал хураалтаар Д.Амарбаясгаланг ялсан гэж үзэв |url=https://ikon.mn/n/3i4j |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; хоёр сар шахам үргэлжилсэн хямрал эхлэв. Намын дотоод асуудлаас парламентын түвшинд хүрч даамжирсан энэ үйл явц УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд болон спикерийг огцруулах шийдвэр гаргах&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-10-17 |title=35 жилийн хугацаанд анх удаа нэг өдрийн дотор УИХ-ын дарга болон Ерөнхий сайдыг огцруулав |url=https://ikon.mn/n/3in1 |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;, Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоолд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] хориг тавих&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Б.Мөнгөнтамир |date=2025-10-20 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын 2025 оны 95 дугаар тогтоолд бүхэлд нь хориг тавилаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2829423/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210185533/https://news.mn/r/2829423/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэцэд]] хүсэлт гаргах&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яагаад: ҮХЦ шууд маргаан үүсгэсэн үндэслэл, мөн шийдвэрлэх процессын тухай |url=https://gogo.mn/r/2m7d03 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;, Цэц их суудлын хуралдаан зарлан Ерөнхий сайдыг огцруулсан 95 дугаар тогтоолыг хууль зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргах&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай Цэцийн дүгнэлт (2025, №08)-ийн тойм |url=https://constitutionalcourt.mn/2025/11/%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d1%8b%d0%b3-%d0%be%d0%b3%d1%86%d1%80%d1%83%d1%83%d0%bb%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d2%af%d0%b9%d0%bb-%d0%b0%d0%b6%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b0-2-2/ |access-date=2025-12-21 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2025-10-24 |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт бүрэн эхээрээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830191/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024134740/https://news.mn/r/2830191/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; хүртэл үргэлжилсэн юм. Цэцийн дүгнэлт гарснаар Ерөнхий сайдын бүрэн эрх сэргэж, үүрэг гүйцэтгэгч болоод байсан Г.Занданшатар уг албан тушаалаа үргэлжүүлэн хаших болов.    

=== Үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдсөн нь ===
[[File:Г.Занданшатар УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны индэр дээр. 2026.03.27.jpg|thumb|thumb|350px|right|Г.Занданшатар УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны индэр дээр. 2026.03.27]]
2025 оны УИХ-ын хаврын чуулган гуравдугаар сарын 16-нд нээлтээ хийсний дараа АН-ын бүлэг хуралдаж, МАН-ын дарга Н.Учралыг УИХ-ын даргын ажлаа өгтөл чуулганы болон байнгын хороодын хуралд оролцохгүй гэдгээ мэдэгдэв.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=time.mn |title=О.Цогтгэрэл: Н.Учралыг УИХ-ын даргын ажлаа өгтөл АН-ын бүлэг чуулганы хуралд оролцохгүй |url=https://time.mn/n/150248 |access-date=2026-03-28 |website=time.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; Улмаар УИХ дахь МАН-ын бүлгийн нэр бүхий 30 гаруй гишүүн хуралд оролцохгүй болсноос чуулганы ирц бүрдэхгүй, улмаар УИХ-аас ямар нэг шийдвэр гаргах боломжгүй болж төрийн ажил гацаанд оров.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Өнөөдөр АН чуулганд оролцохгүй бол Засгийн газрын хувь заяа бүрхэг болно |url=https://sonin.mn/newsDetail/16054 |access-date=2026-03-28 |website=sonin.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; Ийм нөхцөлд 26-ны пүрэв гарагт Н.Учрал УИХ дахь МАН-ын бүлгийг хуралдаан зохион байгуулж, улс төрийн шийдвэр гаргахыг уриалсан мэдэгдэл хийлээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=Н.Учрал: УИХ дахь МАН-ын бүлэг хуралдаж, улс төрийн шийдвэр гаргах шаардлагатай |url=https://gogo.mn/r/340579?i= |access-date=2026-03-28 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; Мөн өдрийн маргааш Ерөнхий сайд Г.Занданшатар үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд гаргав.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; МАН-ын Удирдах зөвлөл баасан гарагийн үдээс хойш яаралтай хуралдаж Г.Занданшатарын хүсэлтийг хүлээн авсан бол үүний дараа УИХ-ын нэгдсэн чуулган энэ асуудлыг хэлэлцээд, Г.Занданшатарыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн тогтоолыг хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар баталсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=ЧУУЛГАН: Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдын үүрэгт ажлаас чөлөөллөө |url=https://gogo.mn/r/e04oqd |access-date=2026-03-28 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;       
  
== Цол, шагнал ==
* “Банк, санхүүгийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг. (1999 он)
* [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас”]] одон. (2005 он)
* Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол. (2011 он)
*[[Украин]]ы төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одон]], III зэрэг. (2011 он)
* ОХУ-ын Байгалийн улсын их сургуулийн хүндэт [[профессор]] цол (2012 он)
* Сүхбаатарын одон (2022)

== Шашин шүтлэг ==
[[Буддын шашин|Буддын шашны]] [[Шарын шашин|шарын урсгалыг]] шүтдэг. “[[Жавзандамба хутагт]]” төвийн гишүүн. Буддын шашны [[гүн ухаан]], Чойрын номыг сонирхон судалдаг. Ерөнхий сайдаар томилогдсонд нь [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] түүнд баяр хүргэн амжилт хүсч байв.&lt;ref&gt; https://eguur.mn/602975/&lt;/ref&gt; 

== Хобби ==
Дөрвөн настайдаа [[Шатар|шатар]] тоглож сурсан.&lt;ref&gt;https://duuren.life/refence/568&lt;/ref&gt; Шатар сугавчилчихаад хүн хүн дээр очиж “Тоглоё” хэмээн гуйж явдаг, аавыгаа шөнө орой ирсэн ч ялгаагүй тоглох гээд хүлээгээд сууж байдаг хүүхэд байжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа эхлээд очсон газар бүртээ сайн шатарчин гэгддэг байв.&lt;ref&gt;https://duuren.life/refence/568&lt;/ref&gt; УИХ-ын гишүүн байхдаа үе үеийн УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан шатрын тэмцээнд дэд байр, УИХ-ын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан “Цэцэн түшээ-2017” тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж байв.&lt;ref&gt;https://duuren.life/refence/568&lt;/ref&gt; 

[[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжинов]], [[Болгар|Болгарын]] шатарчин, дэлхийн аварга эмэгтэй Антоанета Стефанова нараас гадна Монголын [[Шатрын их мастер|их мастеруудтай]] тоглож байв.&lt;ref&gt;https://duuren.life/refence/568&lt;/ref&gt; Хувьдаа шатрын баялаг цуглуулгатай. [[1994]] онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] суралцаж байхдаа зандан модоор хийсэн шатар олж авч, их баярлаж байснаа дурссан нь бий. 2024 оны 12 дугаар сард болсон Монголын шатрын холбооны Их хурлаар тус холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Г.Занданшатар Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч боллоо |url=https://duuren.life/post/9293 |access-date=2025-12-20 |website=duuren.life |language=en}}&lt;/ref&gt; 

Ном унших дуртай. 2023 оны [[Улаанбаатарын номын баяр|Үндэсний номын баярын]] үеэр, унших дуртай номоосоо зургааг сонгон “Instagram” хуудсаараа олон нийтэд сонирхуулсан нь: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн “Хос уянга”, Жорж Фридманы “The Next 100 Years”, Жэймс Фишкиний “When The People Speak”, [[Фёдор Достоевский]], Үй Хуагийн зохиолууд, [[Сунь-зы|Сүнзийн]] “Дайтах урлаг” байв.&lt;ref&gt;https://duuren.life/post/4685 Г.Занданшатарын дуртай зургаан ном.&lt;/ref&gt;    

Мөн усанд сэлэх дуртай. [[Хөлбөмбөг|Хөлбөмбөгт]] хорхойтой. [[Испани|Испанийн]] “[[Реал Мадрид]]” багийг дэмждэг. 

== Сонирхолтой баримтууд ==

* Оюутан Г.Занданшатарыг нэгдүгээр дамжаанд байхад [[Орос хэл|орос хэлний]] хичээл дээр багш нь [[Александр Сергеевич Пушкин|А.Пушкины]] шүлгийг уншиж өгөөд, [[Долоо хоног|долоо хоногийн]] дотор цээжлэх даалгавар өгөхөд тэрбээр тэр дор нь цээжлээд уншиж өгч, ой сайтайгаараа гайхагдаж байжээ.
* Зах зээлийн коллежид ажиллаж байхад нь Монголын их, дээд сургуулийн нийт багш нараас шалгалт авч, хамгийн өндөр оноо авсан 12 хүний 6-г [[Австрали]] улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болоход Г.Занданшатар багтсан боловч тодорхой шалтгааны улмаас явж чадаагүй аж.&lt;ref&gt; https://www.24tsag.mn/a/169617 &lt;/ref&gt; 
* [[Украин]] Улсын төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одонг]] Монголоос хүртсэн хүн ердөө хоёр байдгийн нэг нь Г.Занданшатар, нөгөө нь ерөнхийлөгч асан [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] юм. 
* Долоогийн тоо түүний амьдралд учир холбогдолтой юм шиг байдаг нь бий. 1970 онд төрсөн, 1977 онд 7 настайдаа сургуульд орсон, нийслэлд шилжиж ирэхдээ 77 дугаар сургуульд элссэн. 1987 онд 10 дугаар ангиа дүүргэсэн.&lt;ref&gt; https://www.polit.mn/a/104421 Шинэчлэгч &lt;/ref&gt; УИХ-ын сонгуульд Баянхонгор аймгийн 7 дугаар тойргоос дэвшин ялалт байгуулж байсан.

== Ном бүтээл ==
1994–2025 онд төр, эдийн засаг, ардчиллын сэдвээр 15 гаруй ном, орчуулгын бүтээл туурвисан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602132049/https://mongolia.gov.mn/page/3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Тэдгээрээс дурдвал: 
* Гадаад худалдааны санхүүжилт”. 1995 он
* “Арилжааны банкны санхүүгийн менежмент”. 1995 он
* “[[Үндэстэн дамнасан корпораци|Корпорацийн]] санхүү” гарын авлага. 1994 он
* “Мөнгөний үнэ цэнэ” гарын авлага. 1994 он
* “Хөдөө аж ахуйн шинэчлэлийн санхүүжилтийн механизм”. 2003 он
* “Хөдөө аж ахуйн банкны бүтцийн өөрчлөлтийн төлөвлөгөө”. 2003 он
* &quot;Үндсэн хууль ба зөвлөлдөх ардчилал”. 2015 он
* “Зөвлөлдөх ардчилал-хөгжлийн гарц”.&lt;ref&gt;https://catalog.must.edu.mn/bib/55128{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 2015 он
* Жэймс Фишкин. “Хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлэхүй: Зөвлөлдөх ардчилал ба олон нийтийн хэлэлцүүлэг”. Орчуулга. 2015 он&lt;ref&gt;https://eguur.mn/589976/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://ikon.mn/n/kwt&lt;/ref&gt;
* “Нэг Монгол-Нэг зүгт. Хөгжил бол цэгцрэх хөдөлгөөн”.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.mn/r/2118716/ |title=Archive copy |access-date=2025-12-20 |archive-date=2026-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106122907/https://news.mn/r/2118716/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2016 он  

{{Quotation|&quot;Улс төрд удаан хутгалдлаа, цаашдаа ямар нэгэн байдлаар вакуум орчинд орох нь гарцаагүй. Тиймээс Монголын нийгэм, төр засгийн байдлыг хөндлөнгөөс нэг ажиглаад судалгаа хийгээд үзье гэж бодсон юм. Ер нь Америкийн болоод дэлхийн ардчилал хөгжсөн орнуудын туршлагаас харахад, улс төрд хэтэрхий удаан ажилласан хүн тодорхой хугацааны дараа түр чөлөө авч олон улсын судалгааны төвүүдэд очиж ажилладаг байдал анзаарагддаг. Ялангуяа над шиг гадаад харилцааны чиглэлээр ажиллаж байсан хүмүүс хуримтлуулсан туршлагаа мэдлэгтэй хослуулах нь чухал гэдгийг мэдэрсэн&quot;. ''Стэнфордын их сургуулийн зочин судлаач Г.Занданшатар'' &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082144/http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;}} 

{{Quotation|&quot;Монгол Улсын Үндсэн хуульд... иргэдийн оролцоон дээр тулгуурласан тогтолцоог орон нутгийн бүтцэд байлгана гэсэн санааг  тусгаж өгсөн. Гэвч харамсалтай нь өнөөдрийг хүртэл орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагуудад улс төрийн оролцоо, намуудын оролцоотой төлөөллийн байгууллыг бий болгосоор ирсэн. Тиймээс бид иргэдийн төлөөллийн байгууллагаар орон нутгийн үйл ажиллагааг яаж удирдуулах вэ гэж эрэл хайгуул хийсний үр дүнд “Зөвлөлдөх ардчилал”-ын аргачлалыг сонгон авсан юм. Цаашид Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтынхаа ажилд шаардагдах хөрөнгө, хэрэгцээ, зураг төсөл, газрын байршлыг хүртэл иргэдэд мэдээлж, тэднээр тодорхойлуулдаг болохоор ажиллаж байна&quot;. ''Улаанбаатар хотын захирагч Э.Бат-Үүл'' &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&amp;page=11&amp;document_srl=54271 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220030923/http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&amp;page=11&amp;document_srl=54271 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;}}

{{Quotation|“Зөвлөлдөх ардчиллын гол санаа болсон, асуудлыг зөвлөлдөж, учрыг нь олж хужрыг нь тунгааж дэнсэлдэг, ил тод, нээлттэй ардчиллын шинэ хэлбэр Монголд нэвтэрвэл манай эдийн засагт асар их хурд, үр дүн авчрах нь тодорхой юм байна”.''&quot;Mongolian Economy&quot; сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Бэхбаяр'' &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071641/http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;}}&lt;br /&gt;

==Эшлэл==
* Монголын хөгжилд [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] чухал. Гэхдээ монгол толгой бүүр чухал.
* [[Ардчилал]] гэдэг нь ардын засаг гэсэн үг. Ардын засаг гэдэг нь төрийн бүх эрх ард түмний мэдэлд гэсэн үг. 
* Зүү олохын тулд тэмтрэх хэрэгтэй. Зөвийг олохын тулд зөвлөлдөх хэрэгтэй.
* Хөгжлийн амин сүнс нь зөв ардчилал, уураг тархи нь ухаалаг төр, бие махбод нь ардын таван засаглал. &lt;ref&gt; http://www.ikon.mn/n/oas ikon.mn сайтын “Leaderships forum” буланд өгсөн ярилцлагаас. &lt;/ref&gt;
* Улс төрийн нам улс орноо хөгжүүлэх уураг тархи нь байх учиртай.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |wayback=20160228180101 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:56:11 InternetArchiveBot }} “Улс орны тархи нь нам байх учиртай” нийтлэлээс.&lt;/ref&gt;
* Монгол нь Оросын төрт ёсны эх, [[Хятад]]ын бүтээн байгуулалтын эцэг мөн.
* Дарга төвтэй намаас гишүүд төвтэй нам руу, олон нийтийн намаас мөрийн хөтөлбөрийн нам болох нь намын шинэчлэлийн эх сурвалж.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228180101/http://politics.news.mn/content/236270.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* Худал, хулгай, хуйвалдааны замаар зорилгодоо хүрэх нь миний зарчим биш. Албан тушаалын төлөө журмын нөхдөө гүтгэж, хэлээгүйг хэлсэн мэт, хийгээгүйг хийсэн мэт ярьж, УИХ, Засгийн газар, нийгмээ, намаа талцуулж байгаа нь төрийн хүнд байх ёс зүй, мөн чанар огтхон ч биш.&lt;ref&gt;https://duuren.life/post/11942 Маргааш болох МАН-ын Бага хурлын өмнө Монгол улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын &quot;Фэйсбүүк&quot; хуудсаараа ийн мэдэгдлээ. 2025.09.26&lt;/ref&gt; 
* Авлига, нүүрсний хулгайг хаацайлсан эв нэгдэл гэж байх учиргүй.&lt;ref&gt;https://duuren.life/post/11980 Үүсээд буй нөхцөл байдалтай холбогдуулан Төрийн ордонд Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хийсэн мэдэгдэл. 2025.09.30&lt;/ref&gt; 
* Монгол улсын иргэдэд тайван сайхан амьдрал хэрэгтэй болохоос аль нам, ямар улс төрч хэрхэн хожилд хүрэх нь хэнд ч хамаагүй. Би албан тушаалтай зууралдаагүй. Надад хүсэл, айдас, шунал алга.&lt;ref&gt;https://duuren.life/post/12778&lt;/ref&gt; 

==Холбоос==
* Монгол Улсын Засгийн газар https://mongolia.gov.mn/ 
* Монгол Ардын Нам [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ http://www.nam.mn/] 
* Стэнфордын их сургуулийн Ардчилал, хөгжил, хуулийн засаглалын хүрээлэн http://cddrl.fsi.stanford.edu/
* Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэн https://deliberation.stanford.edu/

==Эх сурвалж==
{{reflist}}{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{Улсын Их Хурлын дарга}}
{{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}}
{{DEFAULTSORT:Занданшатар, Гомбожавын}}
[[Ангилал:1970 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Баацагааны хүн]]
[[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]]
[[Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
[[Ангилал:УИХ-ын дарга]]
[[Ангилал:Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]]</text>
      <sha1>92x1nj980nujeert9ggb1ngw75e1ea8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34774</id>
    <revision>
      <id>862109</id>
      <parentid>861740</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T05:50:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10395" sha1="0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k" xml:space="preserve">{{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}}
{{Инфобокс улс
| native_name            = {{lang|de|Deutsches Reich}}&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --&gt;
| conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --&gt;
| common_name            = Ваймарын Бүгд Найрамдах
| p1                     = Германы эзэнт гүрэн
| flag_p1                = Flag of Germany (1867–1918).svg
| s1                     = Нацист Герман
| flag_s1                = Flag of Germany (1933–1935).svg
| image_flag             = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg
| flag_type              = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]&lt;br&gt;(1919–1933)
| image_coat             = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg
| coa_size               = 80
| symbol_type            = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]&lt;br&gt;(1919–1928)
| national_anthem        = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}&lt;br /&gt;&quot;Германчуудын дуу&quot;&lt;br /&gt; (1922 оноос)&lt;ref name=&quot;faz-20120904&quot;&gt;{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}&lt;!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}&lt;/div&gt;
| image_map              = Weimar Republic 1930.svg
| map_width              = 250px
| image_map_caption      = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд
| image_map2             = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg
| image_map2_caption     = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд
| population_density_km2 = 133.129
| capital                = [[Берлин]]
| coordinates            = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт Герман хэл|Герман]]
| common_languages       = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}}
| religion               = 1925 оны тоолого:&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.&lt;/ref&gt;{{plainlist|
* 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]])
* 32.4% [[Ромын Католик]]
* 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]]
* 2.6% Бусад}}
| demonym                = Германчууд
| government_type        = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
* [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}}
* ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}}
| title_leader           = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]]
| year_leader1           = 1919–1925
| leader1                = [[Фридрих Эберт]]
| year_leader2           = 1925–1933
| leader2                = [[Паул фон Хинденбург]]
| title_deputy           = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]]
| year_deputy1           = 1918 (анхны)
| deputy1                = [[Friedrich Ebert]]
| year_deputy2           = 1933 (сүүлийн)
| deputy2                = [[Адольф Хитлер]]
| era                    = [[Дайны хоорондын үе]]
| event_start            = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]]
| date_start             = 11 сарын 9,
| year_start             = 1918
| event1                 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]
| date_event1            = 8 сарын 11, 1919
| event2                 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн
| date_event2            = 9 сарын 8, 1926
| event3                 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв
| date_event3            = 3 сарын 29, 1930&lt;ref name=&quot;Adam-2005&quot;/&gt;
| event4                 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]]
| date_event4            = 1 сарын 30, 1933
| event5                 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]]
| date_event5            = 2 сарын 28, 1933
| event_end              = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]]
| date_end               = 3 сарын 23,
| year_end               = 1933&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}&lt;/ref&gt;
| legislature            = [[Хоёр танхимт]]
| house1                 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)''
| type_house1            = [[Дээд танхим]]
| house2                 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]]
| type_house2            = [[Доод танхим]]
| stat_year1             = 1925
| stat_area1             = 468787
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| stat_pop1              = 62,411,000
| ref_pop1               = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot; /&gt;
| currency               = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|&quot;Цаасан марк&quot; (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}}
| today                  = {{plainlist|
* [[Герман]]
* [[Польш]]
* [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}}
* [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}}
*[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}}
}}

'''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан  [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}}
* {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}}
* Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] 

== Эх сурвалж ==
=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{reflist}}

[[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]]
[[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]]
[[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дижикстрагийн алгоритм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38026</id>
    <revision>
      <id>862137</id>
      <parentid>861744</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T08:24:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15203" sha1="6w6yczqldun8b6ugqh0qp8rbfor9all" xml:space="preserve">[[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]]
'''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс  графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн  богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь  нэг хотоос  өөр нэг хотруу холбосон  эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай  хамгийн богино  байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. 
Дижикстрагийн  анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд  O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй.  V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek  бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар  O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн.  E- эрмэгийн тоо  Энэ нь  шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм.  

== 1.Алгоритм ==
[[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the &quot;tentative&quot; set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]]

Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ.  Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 
1.	Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно:
Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу  тэг гэдэг утга өгнө. 
2.	Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 
3.	Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш  зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 
4.	Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 
5.	Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 
6.	Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана.
 
== Тайлбар/description/ ==
:Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон  явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно.  Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг....

== Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа ==
Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм.
Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2).
Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг.
Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй  байх ).
Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна.  Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг.  

==Тэмдэглэл==
{{reflist}}

== Эшлэл ==
* {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }}
* {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}}
* {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&amp;ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-07-16 08:24:40 InternetArchiveBot }}
* {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&amp;ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}}
* {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}}
* {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &amp;mdash; First Annual Report &amp;mdash; 6 June 1956 &amp;mdash; 1 July 1957 &amp;mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}}
* {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}}

== Холбоос ==
{{linkfarm|date=September 2012}}
{{Commons category|Dijkstra's algorithm}}
* C/C++
** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++]
** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library]
** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language]
* Java
** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University]
** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm]
** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm]
** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet]
** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm]
** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet]
** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java]
* C#/.Net
** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#]
** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#]
** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET]
* [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation]
* [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra],  [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis.
* [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm]
* [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code
* [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL]
* [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm]
* [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger]

[[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]]
[[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]]
[[Ангилал:Routing]]
[[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]]</text>
      <sha1>6w6yczqldun8b6ugqh0qp8rbfor9all</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анастасия Кузьмина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38317</id>
    <revision>
      <id>862087</id>
      <parentid>783150</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T02:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4232" sha1="bqnb4m6521vl4okytvkizwmbhmdxriq" xml:space="preserve">{{Тамирчин
| зураг     = Kuzmina-2015.jpg
| хэмжээ  = 250px
| тайлбар   = Анастасия 2015 онд.
| өндөр    = 1.80 [[Метр|м]]
|төрсөн_өдөр  = {{Birth date and age|1984|8|28}}
|төрсөн_газар = [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Тюмень]]
|улс_орон     = '''{{SVK}}'''
|тамир_спорт  = '''эмэгтэйн [[биатлон]]'''
|medaltemplates=
{{MedalCompetition|[[Өвлийн олимп]]}}
{{MedalGold|[[Ванкуверын олимп|Ванкувер 2010]]|7.5 км спринт}}
{{MedalGold|[[Сочийн олимп|Сочи 2014]]|7.5 км спринт}}
{{MedalSilver|Ванкувер 2010|цуваа гараат}}
{{MedalCompetition|[[Биатлоны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}}
{{MedalSilver|Пёнчан 2009|15 км бөөн гараа}}
{{MedalBronze|Ханты-Мансийск 2011|7.5 км спринт}}
}} 
'''Анастасия Кузьмина''' ([[словакаар]] Anastasiya Kuzmina, [[оросоор]] Анастаси́я Влади́мировна Кузьмина́ (Шипу́лина), [[1984]] оны [[8 сарын 28|наймдугаар сарын 28-нд]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Тюмень]]д төрсөн) — [[Орос]]т төрсөн [[Словак]]ийн [[биатлон]]ч юм. Кузьмина Словакийн түүхэнд [[өвлийн олимп]]ын наадмаас алтан медаль&lt;ref&gt;[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT0809SWRLCH__SWMS Pyeongchang Mass-start]&lt;/ref&gt; хүртсэн хоёр дахь (энийх нь [[Ондрей Непела]]) тамирчин бөгөөд эмэгтэй анхны аварга билээ. Кузьмина спринт төрөлдөө [[Сочийн олимп|2014]] оны олимпын наадмаас түрүү авч алтан медалиа ижилсүүлжээ.

==Цэц үзүүлэлт==
*Үндсэн байрлалаас — 76% ([[2008-2009]])
*Хэвтээ байрлалаас — 71% (2008-2009)
*Босоо байрлалаас — 80% (2008-2009)

==Гэр бүл==
Төрсөн дүү [[Антон Шипулин]] (1987 онд төрсөн) нь бас биатлонч. Анастасия Шипулина 2007 онд Израилийн цаначин [[Даниэль Кузьмин]]тэй гэрлэснээр хойшид &quot;Шипулина&quot; гэх овгоор дуудагдах болжээ. Тэр жилээ Елисей нэрт хүүтэй болсон.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://7ja.net/?p=3560 |title=Анастасия Кузьмина (Шипулина) выиграла золото для Словакии |access-date=2013-12-13 |archive-date=2010-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304011237/http://7ja.net/?p=3560 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Эшлэл==
{{reflist}}

==Холбоос==
* [https://web.archive.org/web/20110805173225/http://www.biathlonworld.com/en/athletes.html/do/showathlete?IBUId=BTRUS22808198401 Профайл]
* [http://services.biathlonresults.com/athletes.aspx?IbuId=BTRUS22808198401 Үзүүлэлтүүд]

{{DEFAULTSORT:Кузьмина, Анастасия}}
[[Ангилал:Биатлоны олимпын аварга]]
[[Ангилал:Биатлоны дэлхийн аварга]]
[[Ангилал:Биатлоны европын аварга]]
[[Ангилал:Словакийн биатлонч]]
[[Ангилал:Оросын биатлонч]]
[[Ангилал:Словакийн олимпын аварга]]
[[Ангилал:Словакийн олимпын мөнгөн медальтан]]
[[Ангилал:Словакийн олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Словакийн биатлоны улсын аварга]]
[[Ангилал:Словакийн оны шилдэг тамирчин]]
[[Ангилал:Словакийн хүн]]
[[Ангилал:Оросууд]]
[[Ангилал:1984 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>bqnb4m6521vl4okytvkizwmbhmdxriq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орос-Хятадын харилцаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41242</id>
    <revision>
      <id>862072</id>
      <parentid>856818</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T13:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61443" sha1="inmodt1fzkbi99q7tvind56v50ues37" xml:space="preserve">{{Хоёр орны харилцаа
| title       = Орос-Хятадын харилцаа
| party1      = Оросын Холбооны Улс
| party2      = Хятад
| map         = Russia China Locator.png
| filetype    = svg
| size        = 
| mission1    = 
| mission2    =
| envoytitle1 = 
| envoy1      = 
| envoytitle2 = 
| envoy2      =
}}
[[Файл:Xi Jinping and Vladimir Putin.jpg|thumb]]
'''[[Орос]]-[[Хятад]]ын харилцаа''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Китайско-российские отношения,'' [[Хятад хэл|хятад.]] ''中俄关系'') хоёр талын харилцаа, хамтын ажиллагааг бүхэлд нь хэлдэг. Хоёр улсын анхны харилцаа холбоо нь [[13-р зуун|13-р зууны]] сүүлч [[14-р зуун|14-р зууны]] эхэн үеэс буюу хоёр улс хоёулаа [[Монголын эзэнт гүрэн|Монголын Эзэнт гүрний]] нэгэн бүрэлдэхүүн хэсэг байх үеэс эхлэлтэй гэж үздэг юм. 1237 оны үед Орос, Хятад улс хоёулаа [[Их Монгол Улс|Их Монгол улсын]] бүрэлдэхүүнд бараг нэгэн зэрэг орсон байна. Бутархай байсан Оросыг монголчууд хэсэгчлэн эзэлсний дараа олзлогдсон хэсэг орос эрчүүдийг нутаг руугаа илгээж байжээ. Энэ үеэс орос хүн хятад хүнтэй анх учирсан тухай сурвалж бичигт дурдсан байдаг. Сүүлд [[17-р зуун|17-р зуунаас]] Монголын Эзэнт гүрэн таран бутарсан үеэс эхлэн хоёр тал худалдааны харилцааг хөгжүүлэх болон тандах зорилгоор гол төлөв оросууд Хятад руу элч нар илгээж байжээ.

Өнөө [[21-р зуун|21-р зуунд]] Орос, Хятадын харилцаа, хамтын ажиллагаа улс төр, эдийн засгийн өргөн цар хүрээг хамарч байгаа бөгөөд дээд, өндөр түвшинд эрчимтэй харилцаа холбоотой, худалдаа, эдийн засаг, хүмүүнлэгийн харилцаа, олон улсын тавцан дахь хамтын ажиллагаагаа хөгжүүлсээр байна. Хоёр улс [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн]] байнгын гишүүд бөгөөд [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]], [[БРИКС]] зэрэг олон улсын болон бүс нутгийн байгууллагуудад нягт хамтран ажилладаг.

БНХАУ нь ОХУ-д нийт 7 консулын газартай: [[Москва]] (ЭСЯ-ны дэргэд), [[Эрхүү]], [[Екатеринбург]], [[Казань]], [[Санкт-Петербург]], [[Владивосток]], [[Хабаровск]];   

ОХУ нь БНХАУ-д нийт 6 консулын газартай: [[Бээжин]] (ЭСЯ-ны дэргэд), [[Шанхай]], [[Шэньян]], [[Хонконг]], [[Гуанжоу]], [[Харбин]].  

==Орос-Хятадын харилцааны түүх==
* 1608 онд Оросын хаан [[Василий Шуйский]] (1606-1610) Хятадын [[Алтан хан|Алтан хаан]]&lt;nowiki/&gt;д бараалхах тогтоол гаргаж элч төлөөлөгчид илгээсэн боловч [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Убши хунтайж]] &quot;хар халимагууд&quot; хоорондын дайнаас шалтгаалж зорьсон газраа хүрэлгүй буцсан.
* 1616 онд атаман [[Василий Тюменец]] тэргүүтэй шинэ элч төлөөлөгч илгээжээ. Төлөөлөгчдийг Шолой Убши-хунтайжи хүлээн авч уулзсан боловч элч төлөөлөгчид Хятад оролгүй Москва руу буцсан байна. 16-р зуунд Оросын анхны төлөөлөгчид 1567 онд &quot;Догшин&quot; хэмээх [[IV Иван]] хаан атаман [[Иван Петров]], [[Бурнаш Эличев]] нараар удирдуулсан төлөөлөгчид Хятад руу илгээсэн гэж хуучин Оросын гар бичмэлд байдаг. Гэвч хожим тэрхүү гар бичмэл нь хуурамч баримт болохыг нотолсон байна.
* 1618-1619 онд Оросын [[Тобольск]] хотын цэргийн удирдагч И.С.Куракины даалгавараар Хятадын [[Мин улс|Мин улстай]] холбоо тогтоох зорилготой казак [[Иван Петлин]], [[Андрей Мундов]] нарын 12 хүний бүрэлдэхүүнтэй төлөөлөгчдийг илгээсэн түүх байдаг.
* 1641-1642 онд казак [[Е.Вершинин]] Хятад руу явсан байна.       
* 1654 онд [[Фёдор Байков]] тэргүүтэй элч төлөөлөгчид Хятадад очиж дэлгэрэнгүй тэмдэглэл баримт үлдээсэн байна.
* 1676 оны 5-р сард [[Николай Гаврилович Спафарий]] тэргүүтэй элч төлөөлөгчид жингийн цуваагаар Бээжин хотод очсон.
* 1689 онд ''&quot;[[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчийн гэрээ]]&quot;'' байгуулсан. Энэ гэрээгээр Орос Улс, Чин улс хоорондын харилцаа болон хилийн зурвасыг анх албан ёсоор тодорхойлсон юм.
* 1716 онд [[Бээжин дэх Оросын шашны төлөөлөгчийн газар|Бээжин дэх Оросын Үнэн алдартны шашин-төрийн төлөөлөгчийн газар]] үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн. 
* 1727 оны 8-р сард &quot;[[Буурын гэрээ]]&quot; буюу оросоор &quot;Буринский трактат&quot; байгуулсан. Энэ гэрээ нь өмнөх &quot;Нерчийн Гэрээ&quot;-гээр байгуулсан хилийн зурвасыг тодотгосон эрх зүйн баримт бичиг болсон юм.
* 1727 оны 10-р сард [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улс]], [[Чин улс|Чин улсын]] хоорондын худалдааны ''&quot;[[Хиагтын гэрээ]]&quot;'' байгуулсан. Уг Гэрээний дагуу Орос улс 3 жилд нэг удаа 200-аас илүүгүй хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй жингийн цуваа илгээж Бээжинд худалдаа хийх боломжтой болсон. Хиагт, Цурхайт зэрэг хил орчмын бүсэд хил гаалийн татвар төлөхгүй худалдаа хийх болсоноор хоёр улсын хоорондох худалдааны эргэлт нэмэгдэхэд нөлөөлжээ. Энэхүү гэрээ нь Бээжинд Оросын Үнэн алдартны шашны хийдийн төлөөлөгчийн газар албан ёсоор үйл ажиллагаагаа явуулахыг баталгаажуулсан байна.
* 1858 оны 5-р сард хоёр улс [[Амар мөрөн|Амар мөрнөөр]] хилийн шугам тогтоосон &quot;Айгуны Гэрээ&quot; байгуулжээ.
* 1860 оны 11-р сарын 2-нд &quot;[[Бээжингийн гэрээ (1860)|Бээжингийн гэрээ]]&quot; байгуулсан. Оросын Засгийн газар залуу хошууч генерал [[Николай Игнатьев]] тэргүүтэй онцгой төлөөлөгчдийг 1859 оны 3-р сард Бээжин рүү илгээж Чин гүрний ван Гүнтэй хэлэлцээ хийжээ. Энэ Гэрээний дагуу Уссури голоос [[Номхон далай]] хүртэл хилийн шугам тогтоожээ. Мөн уг Гэрээгээр Монголын [[Улаанбаатар|Өргөө]]д Оросын консул суулгахаар тохиролцсон байна. 
* 1892 оны 8-р сарын 13-нд Хаант Орос улс, Манж Чин улсын Засгийн газар төмөр утасны (цахилгаан холбооны) гэрээ байгуулж Монголын нутгаар цахилгаан мэдээний шугам тавьж эхлүүлжээ. 
* 1896 оны 5-р сарын 22-нд [[Москва]] хотод Японы эсрэг ''&quot;Орос-Хятадын холбоотны тухай&quot;'' нууц Гэрээ байгуулж [[Дорнод хятадын төмөр зам|Дорнод Хятадын төмөр зам]] (КВЖД) барих тухай 80 жилийн хугацаатай гэрээ контракт байгуулжээ.  
* 1898 онд 3-р сарын 15-нд Бээжин хотноо ''&quot;Орос-Хятадын конвенц&quot;'' байгуулсан. Энэхүү конвенцын дагуу оросын тал [[Порт-Артур]] (Луюйшунь) буюу Далянь зэрэг боомтыг төмөр замаар холбох зорилгоор түрээслэн эзэмших эрх авсан юм. 
* 1903 онд [[Дорнод хятадын төмөр зам|Дорнод Хятадын төмөр зам]] (КВЖД) бүрэн ашиглалтад орсон.
* 1904-1905 оны [[Орос-Японы дайн]]д Орос улс ялагдаж Чин улс 1896 оны &quot;Орос-Хятадын холбоотны тухай гэрээ&quot; болон түүнд ногдуулсан 1898 оны &quot;Орос-Хятадын конвенц&quot; зэргийг 1905 оны Япон-Оросын ''&quot;[[Портсмутийн энх тайвны гэрээ|Портсмутын энхийн гэрээ&quot;]]''-гээр цуцалжээ. 
* 1913 онд Оросын эзэн хаант улс шинээр бий болсон [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс|Бүгд Найрамдах Хятад улс]] буюу Дундад улсыг хүлээн зөвшөөрсөн.

==ЗХУ-БНХУ-ын харилцаа==
* 1919 оны 7-р сарын 25-нд «Хятадын ард түмэн, Өмнөд болон Умард Хятадын Засгийн газарт Зөвлөлт Оросын Засгийн газрын мэдэгдэлийг» нийтэлсэн байна.
* 1927 оны 12-р сарын 14-нд Бүгд найрамдах Хятад Улс ЗХУ-тай дипломат харилцаагаа тасалсан.
* 1932 оны 12-р сарын 12-нд ЗХУ, Бүгд найрамдах Хятад Улсын хооронд дипломат харилцаагаа Женев дахь олон улсын хурлын үеэр албан бичиг солилцож сэргээсэн.
* 1933 оны 2-р сарын 20-нд [[Дмитрий Богомолов]] ЗХУ-аас Хятад Улсад суух Бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон.
* 1937 оны 7-р сарын 7-нд Хятад-Японы дайн эхэлсэн.
* 1937 оны 8-р сарын 21-нд 5 жилийн хугацаатай &quot;ЗХУ, Бүгд найрамдах Хятад Улсын хоорондын харилцан үл довтлох тухай&quot; гэрээ байгуулсан. Энэ гэрээний дагуу Хятад улс ЗХУ-аас зэвсэг худалдан авах 50 сая ам.долларын зээл олгосон байна.
* 1939 оны 6-р сарын 16-нд ЗХУ, БНХУ-ын хооронд худалдааны гэрээ байгуулсан.

==ЗХУ-БНХАУ-ын харилцаа==
*1949 оны 10-р сарын 1-нд [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] байгуулагдсан.
*1949 оны 10-р сарын 2-нд ЗСБНХУ, БНХАУ-ын хооронд дипломат харилцаа Бээжин хотноо тогтоожээ. [[Ван Жяшян]] ЗХУ-д суух БНХАУ-ын анхны Элчин сайдаар, [[Николай Рощин]] ЗХУ-ын БНХАУ-д суух анхны Элчин сайдаар тус тус томилогдсон байна.
*1949 оны 12-р сарын 16-наас 1950 оны 2-р сарын хооронд БНХАУ-ын дарга [[Мао Зэдун]] ЗХУ-д (Москва) айлчилсан.
*1950 оны 1-р сарын 21-нд БНХАУ-ын Ерөнхий сайд [[Жоу Эньлай]] Москвад айлчилж буй Мао Зэдуны араас очоод 1950 оны 3-р сарын 4-нд Мао Зэдуны хамт буцсан байна.
*1950 оны 2-р сарын 14-нд ЗХУ, БНХАУ 30 жилийн хугацаатай &quot;Найрамдал, харилцан туслах тухай Гэрээ&quot; байгуулжээ. Тус гэрээг аль нэг тал цулах санал гаргахгүй бол автоматаар гэрээний хугацаа сунгагдана гэж заасан байдаг.
*1950 оны 4-р сарын 19-нд хоёр талын Худалдааны Хэлэлцээр байгуулсан.
*1952 оны 8-р сарын 9-нд БНХАУ-ын иргэдийг ЗСБНХУ-ын Их Дээд сургуульд сургах тухай Хэлэлцээр байгуулсан.
*1953 оны  3 сарын 5-нд ЗХУ-ын удирдагч [[Иосиф Сталин]] нас барсан. 3 сарын 9-нд болсон [[Сталины оршуулга|Сталины оршуулгын]] ёслолд Хятадаас [[Жоу Эньлай]] тэргүүтэй төлөөлөгчид оролцсон байна.   
*1954 оны 10-р сарын 12-нд Порт-Артураас Зөвлөлтийн цэргүүдийг гаргах мэдэгдэл (Коммюнике) гаргажээ. 1955 оны 5-р сараас Порт-Артур боомт БНХАУ-ын мэдэлд шилжсэн байна.
*1955 оны 4-р сарын 27-нд БНХАУ-ын Ардын аж ахуйн хөгжилд цөмийн эрчим хүчийг ашиглах, цөмийн физикийн судалгааны ажилд ЗХУ туслах Хэлэлээр байгуулсан байна.
*1956 оны 4-р сарын 7-нд Хятадын аж үйлдвэрийн зарим салбарыг хөгжүүлэх тухай хэлэлцээр байгуулагджээ.
*1958 оны 7-р сарын 31-ээс 8-р сарын 3-ны өдрүүдэд ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга [[Никита Хрущёв]] БНХАУ-д айлчлал хийсэн. Энэ айлчлалын үеэр Мао Зэдун, Никита Хрущёв нар цэргийн салбарын асуудлаар хэлэлцээ хийжээ.
*1958 оны 8-р сарын 8-нд [[Москва]] хотод ЗХУ, БНХАУ-д техникийн тусламж үзүүлэх тухай хэлэлцээр байгуулжээ.
*1959 оны 9-р сарын 29-нд Хятадын хувьсгалын 10 жилийн ойн баярт оролцохоор ЗХУ-ын удирдагч Н.Хрущев Бээжинд айлчилжээ.
*1961 оны 6-р сарын 19. Шинжлэх ухаан техникийн салбарт хамтран ажиллах гэрээ байгуулагджээ.
*1963 оны 7-р сарын 5-20. ЗХУ-ын Коммунист нам, Хятадын Коммунист намын удирдлагуудын хооронд уулзалт болж үзэл баримтлалын хувьд ялгаатай байгаа асуудлаар ярилцжээ.
*1964 онд Мао Зэдун ЗХУ-тай харилцаагаа бүрэн тасалж буйгаа нийтэд мэдэгдсэн байна.
*1969 оны 3-р сарын 2-17 хооронд Уссури гол дээрх [[Даманы арлын Зөвлөлт-Хятадын хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн|Даманы арлын орчим Зөвлөлт, Хятадын хилчдийн хооронд зэвсэгт мөргөлдөөн]] болжээ.
*1969 оны 9-р сарын 11. Зөвлөлтийн Сайд нарын Зөвлөлийн дарга [[Алексей Косыгин]] Вьетнамын удирдагч [[Хо Ши Мин]]ий оршуулгын ёслолын ажиллагаанд оролцоод буцах замдаа БНХАУ-ын нийслэл Бээжин хотын нисэх онгоцны буудалд бууж, Хятадын Төрийн зөвлөлийн дарга [[Жоу Эньлай]] түүнийг хүлээн авч уулзсан байна. Хил дээр үүсээд байгаа маргаантай асуудлыг шийдвэрлэх талаар тэд ярилцсан түүх байдаг.
*1976 оны 9-р сарын 9-нд БНХАУ-ын дарга [[Мао Зэдун]] нас барсан.
*1979 оны 4-р сарын 3-нд БНХАУ-ын Гадаад хэргийн яам Бээжин дэх ЗХУ-ын Элчин сайдын яаманд ноот бичиг илгээжээ. Уг ноот бичигт Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн хурлын шийдвэрийг дурджээ. Үүнд: 1950 оны 2 сарын 14-нд байгуулагдсан Орос–Хятадын найрамдал, хамтын ажиллагааны тухай гэрээний хугацаа дууссаныг сануулаад, энэ гэрээг дахин сунгахгүй гэж мэдэгдсэн байна.
*1979 оны 8-р сарын 29-нд БНХАУ-ын Коммунист намын Төв хорооны Хятад-Зөвлөлтийн харилцааны тухай тусгай хуралдааны үеэр [[Дэн Сяопин]] харилцаанд саад болж буй зүйлийг тодотгов. Үүнд: 1. [[Монгол|Монголоос]] цэргээ гаргах, 2. [[Камбож|Камбожид]] дайтаж буй [[Вьетнам|Вьетнамд]] цэргийн тусламж үзүүлэхгүй байх зэргийг дурдсан байна.
*1979 оны 10-р сарын 17-ноос 11-р сарын 30-ны өдрүүдэд Москва хотод Хятад, Зөвлөлтийн улс хоорондын харилцааны тухай Гадаад яамны орлогч сайд нарын хэмжээний хэлэлцээний нэгдүгээр үе болсон ч амжилтад хүрээгүй.
*1982 оны 3-р сарын 24-нд ЗХУ-ын тэргүүн [[Леонид Брежнев]] [[Ташкент|Ташкентад]] ажиллах үеэрээ хоёр улсын харилцааг гурав дахь оронд хохиролгүй бөгөөд ямар нэгэн урьдчилсан нөхцөлгүйгээр хэвийн болгох эрмэлзэлтэй буйгаа мэдэгдсэн боловч мөн оны 11-р сарын 10-нд тэрээр нас барсан юм. Мөн 1982 оны 10-р сард хоёр тал Гадаад харилцааны яамдын зөвлөлдөх уулзалт эхлүүлсэн байна.
*1984 онд хоёр улс оюутан солилцоог сэргээж тал бүрээс 70 оюутан харилцан суралцаж эхэлсэн нь талуудын харилцаа дулаарахад эхний алхам болсон.
*1985 оны 7-р сарын 10-нд ЗХУ, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын 1985-1990 хооронд хийгдэх бараа эргэлтийн тухай, барилга, Хятадын аж үйлдвэрийн салбарын шинэчлэлд туслах, техникийн салбарт хамтран ажиллах тухай гэрээ байгуулжээ.
*1986 оны 3-р сарын 18-нд Хятадын Төрийн Зөвлөлийн дарга [[Жао Зыян]] ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн даргын нэгдүгээр орлогч И.Архиповыг хүлээн авч уулзсан байна. Эдийн засаг, худалдаа, шинжлэх ухаан, техникийн салбарт хамтран ажиллах тухай Тунхаглалд гарын үсэг зуржээ.
*1986 оны 12-р сард Зөвлөлтийн [[Ленинград]] хотод БНХАУ-ын Ерөнхий Консулын газар, Хятадын [[Шанхай]] хотод ЗХУ-ын Ерөнхий Консулын газрууд тус тус харилцан нээсэн байна. 
*1989 оны 2-р сарын 4-д ЗХУ, БНХАУ-ын хооронд &quot;Хил дээрх цэргийн тоог цөөлөх тухай Зөвлөлт-Хятадын хэлэлцээр&quot;-т гарын үсэг зурсан байна.
*1989 оны 5-р сарын 15-18-нд ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн дарга, ЗХУ-ын Коммунист намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] БНХАУ-д албан ёсоор айлчлилж [[Дэн Сяопин|Дэн Сяопинтай]] уулзаж албан ёсны хэлэлцээ хийсэн. Энэ айлчлал дэлхийн гадаад бодлогод маш том өөрчлөлт авчирсан гэж судлаачид дүгнэдэг. Жишээ нь: уг айлчлалын дүнгээр '''1989 оны 5 дугаар сарын 15-ны өдрөөс Зөвлөлтийн цэргийг Монголоос гарах шийдвэр Зөвлөлтийн тал гаргаж байжээ'''.

==ОХУ, БНХАУ-ын харилцаа==
*1991 оны 12-р сарын 24-нд ОХУ бол ЗХУ-ыг хууль ёсны залгамжлагч улс мөн гэдгийг БНХАУ албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн байна.
*1991 оны 5-р сарын 15-19-нд [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Жян Зэминь]] ЗХУ-д албан ёсоор айлчилж ''хоёр улсын хилийн зүүн хэсгийн тухай'' хэлэлцээр байгуулжээ.
*1992 оны 12-р сарын 17-19-ний өдрүүдэд ОХУ-ын анхны Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] БНХАУ-д анх айлчилсан. ОХУ, БНХАУ-ын хамтын ажиллагаа, харилцааны үндсийг тодорхойлсон тунхаглалыг талууд баталжээ. Хил орчмын бүсэд харилцан итгэлцэл бий болгох, зэвсэгт хүчний хэмжээгээ харилцан хорогдуулах, сансрын уудмыг энхийн зорилгоор ашиглаж, судлах тохиролцоонд хүрчээ.
*1994 оны 9-р сарын 2-6-ны өдрүүдэд БНХАУ-ын дарга [[Жян Зэминь]] ОХУ-д албан ёсоор айлчилж ''Орос-Хятадын хамтарсан тунхаглал'' баталж, ''ОХУ-ын Ерөнхийлөгч, БНХАУ-ын дарга нар хамтарсан мэдэгдэл'' гаргажээ. Уг мэдэгдэлд цөмийн зэвсэгийг хэрэглэхгүй байх, цөмийн пуужинг бие бие рүүгээ онилохгүй байх, Орос-Хятадын баруун хилийн тухай хэлэлцээр байгуулсан байна.
*1995 оны 5-р сарын 7-9-нд Зөвлөлтийн Аугаа эх орны дайны Ялалтын 50 жилийн ойн баярт оролцох урилгаар БНХАУ-ын дарга [[Зян Зэминь]] Москвад айлчилжээ.
*1996 оны 4-р сарын 24-26. ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] БНХАУ-д Төрийн айлчлал хийжээ. Энэ үеэр Орос, Хятадын харилцаа, хамтын ажиллагаа, олон улсын асуудлаар баримтлах бодлого, байр сууриа талууд «Хятад-Оросын хамтарсан коммюнике»-д илэрхийлсэн байна.
*1996 оны 4-р сарын 26-нд [[Шанхай]] хотод [[Орос]], [[Казахстан]], [[Киргиз]], [[Тажикистан]], [[Хятад|БНХАУ]]-ын төрийн тэргүүн нар хил орчимд итгэлцэл бий болгох, цэргийн салбарт хамтран ажиллах баримт бичигт гарын үсэг зурсан байна.
*1997 оны 4-р сарын 22-26 өдрүүдэд БНХАУ-ын дарга Жян Зэминь ОХУ-д Төрийн айлчлал хийжээ. ''ОХУ, БНХАУ олон талт дэлхий ертөнцийн тухай тунхаглалд'' гарын үсэг зурсан байна.
*1997 оны 4-р сарын 24. ОХУ, БНХАУ, Казахстан, Тажикистан, Киргизийн төрийн тэргүүн нар хил орчимд байгаа цэргүүдийн тоог хорогдуулах гэрээнд гарын үсэг зуржээ.
*1997 оны 11-р сарын 9-11-ний өдрүүдэд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Борис Ельцин БНХАУ-д айлчлал хийсэн. Энэ үер Орос Хятадын хилийн зурвасыг шалгасан тухай баримтыг баталгаажуулж, хоёр орны найрсаг харилцааг цаашид үргэлжлүүлэх тухай гэрээ байгуулжээ.
*1998 оны 2-р сарын 17-нд Москвад [[БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл|БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн]] дарга [[Ли Пэн]] албан ёсны айлчлал хийж ОХУ-ын ерөнхийлөгч Борис Ельцинд бараалхав.
*1998 оны 11-р сарын 23-25-нд БНХАУ-ын дарга [[Жян Зэминь]] ОХУ-д ажлын айлчлал хийжээ. Энэ үеэр хоёр орны түүхэнд анх удаа Орос, Хятадын төрийн тэргүүн нар албан бусаар уулзсан. “ОХУ, БНХАУ 21-р зууны босгон дээр” нэртэй баримт бичигт гарын үсэг зуржээ. Орос-Хятадын баруун хилийг шалгасан ажил дууссан тухай Хамтарсан мэдэгдэл хийжээ.
*1999 оны 2-р сарын 24-24. БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн дарга Жу Жун Зи ОХУ-д албан ёсны айлчлал хийж ОХУ-ын ерөнхийлөгчид бараалхаж, ОХУ-ын ерөнхий сайд [[Евгений Примаков]]той хэлэлцээр хийжээ.
*1999 оны 6-р сарын 5-8 өдрүүдэд Бээжин хотын концертын танхимд ОХУ, БНХАУ-ын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 50 жил, Оросын яруу найрагч [[Александр Пушкин|Александр Пушкиний]] мэндэлсэний 200 жилийн ойд зориулсан концерт болжээ.
*1999 оны 9-р сарын 12-13-нд Шинэ Зеландын [[Окленд]] хотод болсон “Ази–Номхон далайн орнуудын Эдийн Засгийн 7-р чуулга уулзалт&quot;-ын үеэр 9-р сарын 12-нд БНХАУ-ын дарга [[Зян Зэминь]], ОХУ-ын Ерөнхий сайд [[Владимир Путин]] нар уулзсан байна.
*1999 оны 12-р сарын 9-10-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] БНХАУ-д айлчлал хийх үеэр ''Орос-Хятадын зүүн болон баруун талын хилийн тухай протоколд'' гарын үсэг зуржээ. Хилийн бүс орчмын арлуудыг хөдөө аж ахуйн зорилгоор хамтран ашиглах тухай тохиролцоонд хүрсэн байна.
*2000 оны 7-р сарын 17-19-нд [[Владимир Путин]] ОХУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод БНХАУ-д анх удаа төрийн айлчлал хийжээ. Пуужингаас хамгаалах асуудлаар Орос, Хятадын төрийн удирдлага хамтарсан мэдэгдэл гаргаж, &quot;Бээжингийн тунхаглал&quot;-ыг баталжээ.
*2001 оны 6-р сарын 14-15-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин]] Хятад улсад айлчилж [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгуулагын]] (ШХАБ) гишүүн орнуудын Төрийн тэргүүн нарын уулзалтад оролцов.
*2001 оны 7-р сарын 16-нд БНХАУ-ын дарга [[Жян Зэминь]] ОХУ-д төрийн айлчлал хийжээ. '''БНХАУ, ОХУ-ын найрсаг хөршийн харилцаа, хамтын ажиллагааны гэрээнд''' гарын үсэг зурж хоёр тал &quot;дайсагналцахаас эгнэгт татгалзаж буйгаа&quot; мэдэгдсэн. 
*2001 оны 10-р сарын 18-22-нд ОХУ-ын ерөнхийлөгч Владимир Путин Ази Номхон Далайн орнуудын Эдийн Засгийн Чуулга Уулзалтад оролцохоор [[Шанхай]] хотод ажилласан.
*2002 оны 6 сарын 5-10-нд БНХАУ-ын дарга Жян Зэминь Оросын [[Санкт-Петербург]] хотод болсон Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгуулагын (ШХАБ) дээд хэмжээний чуулга уулзалтад оролцож ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путинтай уулзсан.
*2002 оны 12-р сарын 1-3-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин БНХАУ-д албан ёсны айлчлал хийсэн. Бээжин хотод хоёр орны харилцаа, олон улсын асуудлаар баримтлаж байгаа байр сууриа тодотгож тунхаглалд гарын үсэг зурсан.
*2003 оны 5-р сарын 27-31-ний хооронд БНХАУ-ын дарга [[Ху Жиньтао]] анхны гадаад айлчлалаа ОХУ-д хийжээ. Хоёр орны төрийн тэргүүн нар эдийн засаг, газрын тосны салбарт хамтран ажиллах боломжын талаар ярилцсан байна.
*2004 оны 10-р сарын 14-16-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин, Хятад улсад албан ёсны айлчлал хийж Ху Жиньтао нар хэлэлцээр хийсэн байна. 2005-2008 онд хамтран ажиллах төлөвлөгөөг баталжээ.
*2005 оны 6-р сарын 30-наас 7-р сарын 3-ны хооронд БНХАУ-ын дарга Ху Жиньтао ОХУ-д албан ёсоор айлчилж ''Орос-Хятадын хамтарсан тунхаглал'' гаргажээ. Уг тунхаг бичигт олон улсын тавцанд хамтран ажиллах, бүс нутгийн асуудалд нэгдмэл байр суурьтай байх талаар тохиролцсон байна. 2006 онд БНХАУ-д “Оросын жил”, 2007 онд ОХУ-д “Хятадын жил” болгож тэмдэглэх тухай хоёр орны төрийн тэргүүн нар мэдэгджээ.
*2005 оны 8-р сард ОХУ-ын Зэвсэгт хүчин, [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Хятадын Ардын Чөлөөлөх Арми]] анх удаа хамтарсан цэргийн хээрийн сургууль хийжээ. “Энхийн эрэлд-2005” нэртэй өргөн цар хүрээний цэргийн хээрийн сургууль ОХУ-ын [[Владивосток]], БНХАУ-ын [[Шаньдун муж|Шаньдун мужийн]] нутаг дэвсгэрийг хамарчээ.
*2006 оны 3-р сарын 21-22-ны өдрүүдэд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Путин БНХАУ-д айлчилж Хятад улсад эхэлж байгаа “Оросын жил”-ийн нээлтэд оролцсон байна. В.Путин, Ху Жиньтао нар хэлэлцээр хийж, ирэх 10 жилд Орос, Хятад улс &quot;Стратегийн түнш&quot; болох тухай баримт бичигт гарын үсэг зуржээ.
*2006 оны 5-р сард [[Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал|БНХАУ-ын Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их хурал]], [[Төрийн Дум|Оросын Төрийн Думын]] хамтарсан анхны хуралдаан болжээ.
*2007 оны эхээр ОХУ-д “Хятадын жил” эхэлснийг албан ёсоор зарласан.
*2007 оны 3-р сард БНХАУ-ын дарга Ху Жиньтао ОХУ-д айлчлал хийжээ.
*2009 оныг Хятадад &quot;Орос хэлний жил&quot; болгон зарласан.
*2009 оны дугаар 10 сарын 13-нд „ОХУ, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын балистик пуужин, сансарын хүргэгч-пуужин хөөргөхөд харилцан мэдээлж байх тухай хэлэлцээр» байгуулж хоёр талын Батлан хамгаалахын сайд нар гарын үсэг зуржээ.
*2010 оныг ОХУ-д &quot;Хятад хэлний жил&quot; болгон зарласан.
*2011 оныг БНХАУ-д Оросын аялал жуулчлалын жил гэж зарласан.
*2012 оны 6-р сард В.Путин БНХАУ-д айлчилж хоёр улс харилцааны '''&quot;иж бүрэн түншлэл болон стратегийн харилцан ажиллагаа&quot;'''-ны шинэ үед шилжиж буйгаа мэдэгдсэн. 
*2018 оны 6-р сарын 8-10-ны өдрүүдэд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин БНХАУ-д Төрийн айлчлал хийж БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин]]тэй хэлэлцээ хийсэн. Мөн В.Путинд хятадын [[Чиндао]] хотод [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]]-ын гишүүн орнуудын тэргүүн нарын уулзалтад оролцсон бөгөөд түүнд Хятадын &quot;Найрамдал&quot; одон гардуулсан байна. Мөн энэ үеэр В.Путин БНХАУ-ын Ерөнхий сайд [[Ли Кэчян|Ли Кэчянтай]] уулзсан.
*2018 оны 9-р сарын 11-12-нд [[Ши Жиньпин]] ОХУ-ын Владивосток хотод болсон [[Алс дорнодын эдийн засгийн чуулга уулзалт|Алс дорнодын эдийн засгийн чуулга уулзалтад]] оролцов.
*2018 оны 11-р сарын 30-нд Аргентинд болсон &quot;Их-20&quot; уулзалтын үеэр хоёр улсын тэргүүн В.Путин, Ши Жиньпин нар уулзаж хэлэлцээ хийжээ. Мөн энэ үеэр Орос, Хятад, Энэтхэгийн гурван талын уулзалт болсон.
*2018 онд ОХУ-д 1 сая 700 мянга орчим орос иргэн БНХАУ-д зочилсон бол Оросын 2 сая гаруй иргэн БНХАУ-д зорчсон гэсэн үзүүлэлт гарсан байна.
*2019 оны 4-р сарын 25-27-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин БНХАУ-д ажлын айлчлал хийж &quot;Нэг бүс нэг зам&quot; дээд хэмжээний уулзалтад оролцож Ши Жиньпинтэй хэлэлцээ хийжээ.
*2019 оны 5-р сарын 13-нд Владимир Путин БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайд [[Ван И]]г [[Сочи]] хотод хүлээн авч уулзсан. Өмнө нь Хятадын Гадаад хэргийн сайд ОХУ-ын Гадаад хэргийн сйд [[Сергей Лавров]]той хэлэлцээ хийжээ.
*2019 оны 6-р сарын 5-7-нд БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин ОХУ-д айлчилж, В.Путинтай хэлэлцээ хийж хамт Санкт-Петербург хотод зочилж Эдийн засгийн чуулга уулзалтад оролцсон.
*2019 оны 6-р сарын 14-нд [[Киргиз]] Улсын нийслэл [[Бишкек]] хотод [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]]-ын дээд хэмжээний уулзалтад хоёр улсын тэргүүн нар оролцсон бөгөөд тус чуулганы үеэр ОХУ, Монгол, БНХАУ-ын дээд хэмжээний гурван талын уулзалт болсон.
*2019 оны 6-р сарын 28-нд Японы [[Осака]] хотод &quot;Их-20&quot; уулзалтын хүрээнд ОХУ, БНХАУ, Энэтхэгийн гурван талын уулзалт болсон.
*2019 оны эхний хагас жилд хоёр улсын худалдааны эргэлт 59 тэрбум 978 сая ам.долларт хүрсэн.
*2019 оны 11-р сарын 13-нд Бразил улсад болсон БРИКС-ийн дээд хэмжээний уулзалтын үеэр В.Путин, Ши Жиньпин нар уулзсан байна.
*2019 оны 9-р сарын 16-18-нд БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Кэчян]] ОХУ-д айлчилсан бөгөөд энэ үеэр Орос, Хятадын Засгийн газрын тэргүүн нарын 24 дэх байнгын уулзалт Санкт-Петербург хотод болсон. Мөн Ли Көцян В.Путинтай уулзсан байна.
*2019 оны 9-р сарын 25-26-нд БНХАУ-ын Бүх Хятадын Ардын хурлын Байнгын Хорооны дарга Ли Чаньшу ОХУ-д айлчилсан. Тэрээр В.Путинд бараалхаж, Оросын парламентын дээд болон доод танхимын дарга [[Валентина Матвиенко]] болон [[Вячеслав Володин]] нартай уулзсан.
*2019 оны 12-р сарын 2-нд В.Путин, [[Ши Жиньпин]] нар &quot;Сила Сибири&quot; хийн хоолой ашиглалтад оруулах ёслолын ажиллагаанд видео хэлбэрээр оролцсон.
*2019 онд Гадаад хэргийн сайд [[Ван И]], [[Сергей Лавров]] нар нийтдээ 6 удаа уулзсан байна.
*2019 онд Хятадын 1,8 сая иргэн ОХУ-д зорчсон бол Оросын 2,3 сая иргэн БНХАУ-д зорчсон байна.
*2020, 2021 оныг БНХАУ, ОХУ-ын тэргүүн нар хоёр улсын хоорондын шинжлэх ухаан-техникийн инновацын хамтын ажиллагааны жил гэж зарласан. 
*2020 оны 12-р сарын 15-нд „ОХУ, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын балистик пуужин, сансарын хүргэгч-пуужин хөөргөхөд харилцан мэдээлж байх тухай хэлэлцээр&quot;-ийг 10 жилээр сунгах тухай Протоколд Батлан хамгаалахын сайд нар гарын үсэг зуржээ.
*2020 оны 3-р сарын 19-нд, 4-р сарын 16-нд, 5-р сарын 8-нд, 7-р сарын 8-нд, 12-р сарын 28-нд Оросын болон Хятадын удирдагч нар утсаар холбогдож ярьсан ажээ.
*2021 оны 6-р сарын 28-нд БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин]], ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин]] нар видео уулзалт (КОВИД цар тахлын үеэр) хийж, 20 жил болж буй Орос-Хятадын &quot;Сайн хөрш, найрамдал, хамтын ажиллагааны гэрээ&quot;-ний хугацааг сунгахаар тохиролцов.
*2022 оны 2-р сарын 4-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпиний урилгаар Хятадад айлчлан хэлэлцээ хийж Бээжингийн өвлийн XXIV Олимпын нээлтийн ёслолын ажиллагаанд оролцсон. Мөн хоёр удирдагч &quot;Хамтарсан мэдэгдэл&quot; гаргасан байна.
*2022 оны 9-р сарын 15-нд [[Узбекистан|Узбекистаны]] [[Самарканд]] хотод ШХАБ-ын дээд хэмжээний уулзалтын үеэр хоёр улсын дарга нар уулзсан байна. 
*2023 оны 3-р сарын 20-21-нд Ши Жиньпин Москвад айлчилсан.
*2023 оны 10-р сарын 16-17-нд Владимир Путин БНХАУ-д айлчилж Ши Жиньпин нар хэлэлцээ хийж, Олон улсын III «Нэг бүс–нэг зам» хуралд оролцов. Энэ үеэр Ши Жиньпин Оросоос '''Монголын нутгаар дамжуулан авах хийн хоолойн''' асуудлыг хурдлуулна гэж найдаж буйгаа илэрхийлжээ.
*2024 оны 2-р сарын 8-нд В.Путин, Ши Жиньпин нар утсаар холбогдож олон улсын байдал болон хоёр улсын худалдааны эргэлт 2023 онд 200 тэрбум ам.долларыг давж 227,7 тэрбум ам.доллар хүрсэн тухай Оросын удирдагч мэдээлжээ. 
*2024 оны 5-р сарын 15-17-нд В.Путин БНХАУ-д төрийн айлчлал хийж Ши Жиньпин нар яриа хэлэлцээ хийсэн.  
*2025 оны 9-р сарын 1-2-нд В.Путин [[Бээжин|Бээжинд]] айлчилж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] ялалтын баяр болон [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]]-ын Дээд хэмжээний уулзалтад оролцов.    
*2025 онд Хятад, Оросын худалдааны эргэлт 1,63 их наяд [[Юань улсын цаасан мөнгө|юань]] '''(240''' '''тэрбум ам.доллар''') болсон бөгөөд 2024 оны үзүүлэлтээс 6,5% буурсан байна. 
*2026 оны 5-р сарын 19-20-нд В.Путин Бээжинд төрийн айлчлал хийж Ши Жиньпинтэй хэлэлцээ хийж хамтарсан мэдэгдэл гаргасан байна. Энэ айлчлал нь Оросын Ерөнхийлөгч В.Путины Хятадад хийж буй 25 дахь айлчлал болжээ.

== Хоёр талын хүн ам харилцан зорчих хөдөлгөөн ==
ЗХУ-ын 1923 оны хүн амын тооллогоор [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Алс Дорнодын Приморье мужид 50188 хятад ажилчин байгаа гэж тогтоож байжээ. Дайны дараах нүүдлийн эхний давлагаа нь 1945 оны 11-р сарын 17-нд ЗСБНХУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөлөөс гарсан тогтоолоор Манжуураас алт, вольфрам-молибден, цагаан тугалганы үйлдвэрүүдэд 50 мянга хүртэл ажилчдыг татан оролцуулахаар шийдвэрлэсэнтэй холбоотой юм. Үнэндээ хамаагүй бага хүн элсүүлэх боломжтой байсан ч Дундад улсын иргэд Зөвлөлтийн Алс Дорнод дахь ажиллах хүчний нэлээд хэсгийг бүрдүүлдэг байсан юм. Жишээ нь: 1946 онд &quot;Приморзолото&quot; трестэд 4 мянган хятад хүн ажиллаж байсан бөгөөд үүнээс 800 нь цэргийн хоригдол байжээ. 

Хөдөлмөрийн шилжилт хөдөлгөөний дараагийн давлагаа нь 1954 онд ЗХУ ба БНХАУ-ын хооронд 80 мянган хятад хөдөлмөрийн цагаачдыг Зөвлөлтөд ажиллахаар татах тухай хэлэлцээр байгуулсантай холбоотой юм. Гэсэн хэдий ч дараа нь Зөвлөлт-Хятадын харилцаа муудаж тасарсны улмаас хөдөлмөрийн шилжилт хөдөлгөөн олон жилийн турш боломжгүй болсон.    

Сүүлд БНХАУ-аас ЗСБНХУ руу хөдөлмөрийн хүчний урсгал 1986 онд дахин эхэлсэн. 1989 онд Оросын Алс Дорнод дахь барилгын салбарт 2363 хятад ажилчин ажиллаж байв. 1995 онд гэхэд 26.5 мянган хятад ажилчин ОХУ-д хууль ёсоор хөдөлмөр эрхэлж байжээ. Гэхдээ энэ тоог дарж байгаа бөгөөд жилээс жилд өсөж байна. Өнөө үед Оросын талын сэтгэл зовоож буй гол асуудал бол хятад иргэдийн ОХУ-ын ялангуяа Оросын Алс Дорнодод хууль бусаар цагаачлах асуудал болоод байгаа юм. Хэрэв энэ чиг хандлага үргэлжилбэл Алс Дорнод дахь оросууд үндэсний цөөнх болно. Зүүн хойд Хятадын гурван мужид нэг зуун сая гаруй хүн амьдардаг бол хилийн нөгөө талд буюу Оросын Алс Дорнодын Холбооны хязгаар 6.2 сая хавтгай дөрвөлжин км газар дээр одоо 6 сая орчим орос хүн амьдарч байна.   

== Тагнуулын үйл ажиллагаа ==
2019 оны 12-р сард &quot;Ростех&quot;-ийн албан тушаалтнууд цэргийн технологийн оюуны өмчийг хулгайлсан хэрэгт  Хятадыг буруутгасан. 2020 оны 6-р сард Орос улс Арктикийн эрдэмтдийнхээ нэгийг Хятадад нууц мэдээлэл дамжуулсан хэрэгт буруутгасан. 2022 оны 6-р сарын 30-нд Оросын лазерын эрдэмтэн Дмитрий Колкерыг Хятадад мэдээлэл дамжуулсан хэрэгт сэжиглэн баривчилжээ. 2022 оны 8-р сард Оросын хэт авианы эрдэмтэн Александр Шиплюкийг төрийн урвалтын хэрэгт баривчилжээ. [[Ройтерс агентлаг|Ройтерс агентлагийн]] мэдээлснээр, Орос улс Шиплюкийг 2017 онд Хятадад болсон эрдэм шинжилгээний бага хурлын үеэр нууц материалыг дамжуулсан гэж буруутгаж, баривчлах шалтгаан болсон байна.

2025 оны 6-р сард Нью-Йорк Таймс сонин алдагдсан [[Холбооны Аюулгүй Байдлын Алба|Холбооны '''Аюулгүй''' Байдлын '''Албаны''']] дотоод санамж бичиг нь Оросын нууц технологийн үйлдвэрлэлийн тагнуултай холбоотой Хятадын талаар санаа зовнилыг төрүүлж байна гэж мэдээлсэн. [[Холбооны Аюулгүй Байдлын Алба|Холбооны '''Аюулгүй''' Байдлын '''Албаны''']] санамж бичигт мөн Хятадын эрдэмтэд Оросын эсрэг нутаг дэвсгэрийн нэхэмжлэл гаргах суурийг тавьж байгаа гэж мэдэгджээ. Оросын зэвсгийн талаарх мэдээлэл Хятадаас гарч буй дэвшилтэт, байнгын аюул заналхийллийн бай болж байна.

2026 оны 5-р сард Касперскийн аюулгүй байдлын судлаачид Хятад хэлээр ярьдаг хакерууд Орос, Беларусь, Тайландад байрладаг байгууллагуудыг чиглүүлсэн &quot;нийлүүлэлтийн сүлжээний халдлага&quot;-ын хүрээнд Daemon Tools-д суулгасан &quot;хортой арын хаалга&quot;-г илрүүлжээ.

=== Оросын тухай Хятадын олон нийтийн үзэл бодол ===
2017 оны [[BBC World News|BBC World Service]]-ийн санал асуулгаар Хятадын иргэдийн 74% нь Оросын нөлөөг эерэгээр үнэлж байгаа бол 18% нь сөрөг гэж үзэж байна. 2019 онд хийсэн YouGov-ийн судалгаагаар Хятадын иргэдийн 71% нь Орос улс дэлхийн үйл хэрэгт эерэг нөлөө үзүүлдэг гэж үзэж байгаа бол 15% нь сөрөг гэж үзэж байв.

2022 онд Оросын Украинд халдан довтлох үеэр Хятадын олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслийн хэрэглэгчид Оросын өгүүлэмжийг өрөвдөж байгаагаа илэрхийлсэн нь АНУ-ын гадаад бодлогод итгэхгүй байгаагаас үүдэлтэй юм. 2022 оны 4-р сард хийсэн Carter Center-ийн &quot;China Focus&quot; судалгаагаар Хятадын оролцогчдын ойролцоогоор 75% нь Украины дайнд Оросыг дэмжих нь Хятадын ашиг сонирхолд нийцнэ гэдэгтэй санал нийлжээ. 2022 оны 11-р сард гаргасан Genron NPO-ийн Оросын түрэмгийллийн талаарх Хятадын ард түмний үзэл бодлыг асуусан санал асуулгаар судалгаанд оролцогчдын 39.5% нь Оросын үйлдэл &quot;буруу биш&quot; гэж хариулсан бол 21.5% нь &quot;Оросын үйлдэл нь НҮБ-ын дүрэм болон олон улсын хууль тогтоомжийг зөрчиж байгаа бөгөөд эсэргүүцэх ёстой&quot; гэж хариулсан бол 29% нь &quot;Оросын үйлдэл буруу боловч нөхцөл байдлыг харгалзан үзэх хэрэгтэй&quot; гэж хариулжээ.

=== Хятадын тухай Оросын олон нийтийн үзэл бодол ===
1995 оноос хойш Оросууд Хятадын талаар байнга эерэг бодолтой байсаар иржээ. BBC World Service-ийн 2017 оны санал асуулгаар оросуудын 44% нь Хятадын нөлөөг эерэг, 23% нь сөрөг гэж үзэж байв. Pew Research Center-ийн 2019 оны судалгаагаар оросуудын 71% нь Хятадын талаар эерэг бодолтой байгаа бол 18% нь таагүй бодолтой байгаагаа илэрхийлжээ. 2022 оны 9-р сарын байдлаар оросын судалгааны &quot;[[Левада төв]]&quot;-ийн судалгаанд хамрагдсан оросуудын 88% нь Хятадыг эерэгээр харж байгаа бол ердөө 5% нь сөрөг бодолтой байгаагаа илэрхийлжээ. Левада төвийн 2025 оны 5-р сард хийсэн санал асуулгаар оросуудын 64% нь Хятадыг Оросын хамгийн дотны найз нөхөд, холбоотнуудын нэг гэж үзэж байна. Левада төвийн 2026 оны 1-р сард хийсэн санал асуулгаар оросуудын 83% нь Хятадын талаар эерэг бодолтой байгаа бол ердөө 5% нь таагүй бодолтой байгаагаа илэрхийлжээ.

== ОХУ-аас БНХАУ-д суусан Элчин сайд нар ==

# Николай Николайевич Соловьёв 1990-1992 онд.   
# [[Игорь Рогачёв|Игорь Алексеевич Рогачёв]] 1992-2005 онд.   
# [[Сергей Сергеевич Разов]] 2005-2013 онд.   
# [[Андрей Денисов|Андрей Иванович Денисов]] 2013-2023 онд.
# [[Игорь Владимирович Моргулов]] 2023 оноос   

== Мөн үзэх ==
* [[Даманы арлын Зөвлөлт-Хятадын хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн]]
* [[Зөвлөлт-хятадын хилийн маргаанууд]]
* [[Хил дээрх цэргийн тоог цөөлөх тухай Зөвлөлт-Хятадын хэлэлцээр]]
* [[Даман]]
* [[Хятадын газар нутгийн санаархал]]

==Цаашид унших==
*[http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=532 Challenges and Opportunities: Russia and the Rise of China and India] by Dmitri Trenin in ''Strategic Asia 2011–12: Asia Responds to Its Rising Powers – China and India'' (September 2011)
*[https://web.archive.org/web/20130821021414/http://www.fiia.fi/en/publication/208/russia-china_relations/ Russia-China relations: Current state, alternative futures, and implications for the West] by Arkady Moshes and Matti Nojonen (eds.) FIIA Report 30, [[The Finnish Institute of International Affairs]] (September 2011)
*{{Cite book|last1=Cardenal|first1=Juan Pablo|authorlink1=Juan Pablo Cardenal|last2=Araújo|first2=Heriberto|authorlink2=Heriberto Araújo |title=La silenciosa conquista china |location=Barcelona|publisher=Crítica|year=2011|url=http://books.google.com.uy/books/about/La_silenciosa_conquista_china.html?id=jQ2fvBVpQpYC&amp;redir_esc=y |pages=41–46; 215–225|language=es}}
* Efremenko D. New Russian Government’s Foreign Policy towards East Asia and the Pacific // The Journal of East Asian Affairs, v. 26, No. 2, Fall / Winter 2012. – Seoul: Institute for National Security Strategy. Mode of access: https://web.archive.org/web/20140202133800/http://www.inss.re.kr/app/board/view.act?metaCode=en_m_pub&amp;boardId=a57b3ef8b2bff73bb9e00084&amp;pkey=1

== Судалгааны бүтээл ==
* [[Густерин Павел Вячеславович|П. В. Густерин]]. Архимандрит Аввакум (к истории Тяньцзиньского трактата 1858 года) // Новая и новейшая история. 2008, № 6.
* Наземцева Е. Н. Русская эмиграция в Синьцзяне (1920—1930 гг.). Барнаул, 2010.
* [[Невельской, Геннадий Иванович|Невельской Г. И.]]. Подвиги русских морских офицеров на крайнем востоке России 1849—1855, ОГИЗ, Москва, 1947.
* Бубенин Виталий.Кровавый снег Даманского. События 1966–1969 гг.=2004 он.
* Мусалов Андрей.Даманский и Жаланашколь. Советско-китайский вооруженный конфликт 1969 года. 2005 он.
* Дзержинцы. Составитель А. Садыков.Издательство &quot;Казахстан&quot;. Алма-Ата, 1975г.

== Эх сурвалжууд ==
* [https://web.archive.org/web/20060212083102/http://www.damanski-zhenbao.ru/index.htm Даманский-Чжэньбао — история пограничных конфликтов в Азиатско-Тихоокеанском регионе]
* [http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php Начало и развитие пограничной конфронтации между Советским Союзом и Китаем]
* {{cite web|author=Валерий Яременко.|url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/|title=Горячий остров. К юбилею советско-китайской войны|work=Полит.ру|date=17.03.2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130214083656/http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/|archivedate=2013-02-14|access-date=2015-05-19|url-status=dead}}
* ''Рябушкин Д. С.'' Остров Даманский. 2 марта 1969 года // [https://web.archive.org/web/20070926223101/http://teacher.syktsu.ru/02/liter/022.htm Вопросы истории. 2004. № 5. С. 148–152].
* [https://web.archive.org/web/20091021052300/http://www.tribuna.ru/articles/2009/03/05/article6503/ Остров преткновения (40 лет)]
* д/ф [http://rutube.ru/tracks/1335741.html «Остров Даманский. 1969 год»] (2004)
* [http://fuyuan.ru/2188/ Китайский музей на острове Даманский, посвященный столкновениям советских и китайских пограничников]
* В Омске вспоминают героя советско-китайского конфликта Ивана Стрельникова http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710
* [http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm Конфликт на острове Даманский. Книга памяти]
* [http://milresource.ru/Russia-and-China-Title.html И. М. Попов. РОССИЯ И КИТАЙ:300 лет на грани войны (Очерки истории военно-политических отношений) Москва: Издательство «АСТ-Астрель», 2004. 511 с.]
* [http://milresource.ru/Russia-China-Documents.html Россия-Китай: документальное приложение]
* [http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/FOREIGN/china.htm Договоры России с Китаем 1858-1902 гг.]
* [https://web.archive.org/web/20070209102001/http://new.hist.asu.ru/biblio/ruskit/index.html В. А. Моисеев «Россия и Китай в Центральной Азии (вторая половина XIX в. — 1917 гг.)»]
* [[Внешнеэкономические связи (журнал)]] — [https://web.archive.org/web/20161031005955/http://www.mipur.ru/ru/8163.html Россия и Китай — выход межгосударственного сотрудничества на новый уровень]

==Эшлэл==
{{Reflist|2}}

==Цахим холбоос==
{{Commonscat|Relations of China and Russia|Орос-Хятадын харилцаа}}
*[http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/china_ussr_e_88.jpg Map showing some of the disputed areas]
*[https://web.archive.org/web/20120717012316/http://www.damanski-zhenbao.ru/index_en.htm Damanski-Zhenbao website]
*[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB49/ Sino-Soviet Border Conflict, 1969]
*[https://web.archive.org/web/20141005220733/http://www.cna.org/sites/default/files/research/D0022974.A2.pdf The Sino-Soviet Border Conflict - Deterrence, Escalation, and the Threat of Nuclear War in 1969]

[[Ангилал:Орос-Хятадын харилцаа| ]]
[[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (Хятад)]]
[[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (ОХУ)|Хятад]]</text>
      <sha1>inmodt1fzkbi99q7tvind56v50ues37</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гёкхан Инлер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42823</id>
    <revision>
      <id>862125</id>
      <parentid>860311</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6961" sha1="lcac86nsx54rm2d5ev2gpvjaqyzsi8e" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2
| name           = Гёкхан Инлер
| image          = [[File:Gökhan İnler 20231109 (cropped).jpg|250px]]
| image_size     = 200
| caption        = Инлер Бешикташ хөгжөөн &lt;br&gt;дэмжигчид дунд, [[2023]] он.
| height         = 1.83 [[Метр|м]]&lt;ref&gt;http://www.sscnapoli.it/client/render.aspx?root=1391&amp;content=0&lt;/ref&gt;
| birth_date     = {{birth date and age|1984|6|27|df=y}}
| birth_place    = [[Швейцар]], [[Ольтен]]
| currentclub    = [[Наполи (хөлбөмбөгийн баг)|Наполи]]
| clubnumber     = 88
| position       = [[Хагас хамгаалагч|Төвийн хагас хамгаалагч]]
| youthyears1    = 1992–1998 |youthclubs1 = [[Ольтен (хөлбөмбөгийн баг)|Ольтен]]
| youthyears2    = 1998–2002 |youthclubs2 = [[Золотурн (хөлбөмбөгийн баг)|Золотурн]]
| youthyears3    = 2002–2004 |youthclubs3 = [[Базель (хөлбөмбөгийн баг)|Базель]]
| years1         = 2004–2005 |clubs1 = [[Базель (хөлбөмбөгийн баг)|Базель]]                        |caps1 = 0   |goals1 = 0
| years2         = 2005–2006 |clubs2 = [[Арау (хөлбөмбөгийн баг)|Арау]]                        |caps2 = 25  |goals2 = 3
| years3         = 2006–2007 |clubs3 = [[Цюрих (хөлбөмбөгийн баг)|Цюрих]]                      |caps3 = 52  |goals3 = 3
| years4         = 2007–2011 |clubs4 = [[Удинезе]]                |caps4 = 141 |goals4 = 6
| years5         = 2011–     |clubs5 = [[Наполи (хөлбөмбөгийн баг)|Наполи]]                  |caps5 = 82  |goals5 = 7
| nationalyears1 = 2005     |nationalteam1 = Швейцари (21-) |nationalcaps1 = 3 |nationalgoals1 = 0
| nationalyears2 = 2006     |nationalteam2 = Турк (21-) |nationalcaps2 = 1  |nationalgoals2 = 0
| nationalyears3 = 2006–    |nationalteam3 = [[Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Швейцари]] |nationalcaps3 = 73   |nationalgoals3 = 6
| club-update = 2014 оны 1 сарын 31
| nationalteam-update = 2014 оны 6 сарын 11
}}
'''Гёкхан Инлер''' ({{lang-tr|Gökhan İnler}}, ''[[1984]] оны [[9 сарын 9|есдүгээр сарын 9-нд]] [[Ольтен]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Турк]] гаралтай [[Швейцар]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Наполи (хөлбөмбөгийн баг)|Наполи]] болон [[Швейцарын хөлбөмбөгийн шигшээ|Швейцарийн шигшээд]] тоглодог.
==Намтар==
Инлерийг [[Базель (хөлбөмбөгийн баг)|Базелийн]] академийг дүүргэсэн [[2004]] онд [[турк]]ийн [[Фенербахче (хөлбөмбөгийн баг)|Фенербахчегаас]] урилга ирсэн ч Базел, [[Арау (хөлбөмбөгийн баг)|Арау]] багуудад тоглосон.  Швейцарийн нийслэлийн [[Цюрих (хөлбөмбөгийн баг)|Цюрих]] багт [[2007]] онд [[Швейцарийн хөлбөмбөгийн лиг|Швейцарийн аваргаар]] шалгарсан болон [[Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Швейцарийн шигшээд]] дуудагдсан жилдээ [[итали]]йн [[Удинезед]] элсэж сайтар идээшчээ. [[2006]] оны [[9 сарын 2|есдүгээр сарын 2-нд]] [[Венесуэлийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Венесуэлийн эсрэг]] анхны тоглолтонд оролцсон бол [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро-2008]] тэмцээнд хэдий сэлгээгээр тоглосон ч өөрийгөө сайтар таниулсан юм. Евро-2008 тэмцээний дараахан [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсеналаас]] Инлерт санал ирсэн ч Удинезе явуулаагүй байдаг.

[[2011]] онд Удинезээс Инлерийг 13 сая [[евро]]гоор авчээ.&lt;ref&gt;[http://www.goal.com/en-gb/news/3276/serie-a/2011/01/29/2328598/napoli-agree-summer-switch-for-gokhan-inler-from-udinese Napoli agree summer switch for Gokhan Inler from Udinese – report – Goal.com]&lt;/ref&gt; 2011 оны [[12 сарын 7|арванхоёрдугаар сарын 7-нд]] [[УЕФА Аваргуудын лиг|Аваргуудын лигт]] Вильярреалын хаалгыг чимэгтэй гоолоор мялаасан билээ. [[2014]] оны [[3 сарын 3|гуравдугаар сарын 3-нд]] Наполи [[Фиорентина]]тай [[Италийн хөлбөмбөгийн цом|Италийн цомын]] шувтаргад тулахад Инлер талбайгаас хөөгдөж байв.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Coppa Italia final: Rafael Benitez's Napoli beat Fiorentina 3-1|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/27271913|accessdate=4 May 2014|newspaper=[[BBC Sport]]|date=3 May 2014}}&lt;/ref&gt;

== Амжилт ==
* [[Швейцарийн хөлбөмбөгийн лиг|Швейцарийн аварга]]: [[2007]]
* [[Италийн хөлбөмбөгийн цом|Италийн цом]]: 2012, 2014

==Эшлэл==
{{Reflist|2}}

==Холбоос==
{{Commons category|Гёкхан Инлер}}
* [https://web.archive.org/web/20191207232729/http://www.dbfcz.ch/spieler.php?spieler_id=201 Цюрих - Профайл] {{de icon}}
* {{FIFA player|261029}}
* [https://web.archive.org/web/20131110152746/http://inler.ch/?111A0A2 Албан ёсны цахим хуудас]
* [http://www.transfermarkt.co.uk/en/goekhan-inler/profil/spieler_19041.html Профайл - Transfermarkt]

{{Наполи багийн бүрэлдэхүүн}}
{{2008 оны ЕАШТ-д Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ}}
{{2010 оны ДАШТ-д Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ}}
{{2014 оны ДАШТ-д Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ}}

{{DEFAULTSORT:Инлер, Гёкхан}}
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]]
[[Ангилал:Туркийн хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Швейцарын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]]
[[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]]
[[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]]
[[Ангилал:Наполи багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Туркууд]]
[[Ангилал:1984 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>lcac86nsx54rm2d5ev2gpvjaqyzsi8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даниэль Васс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45837</id>
    <revision>
      <id>862131</id>
      <parentid>814725</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6083" sha1="373soowswr11lqwihfpvel9ofilchu0" xml:space="preserve">{{Хөлбөмбөгчин 2
| нэр = Даниэль Васс
| зураг = Daniel Wass.JPG
| хэмжээ = 230px
| тайлбар = Даниэль Васс 2012 онд
| мэндэлсэн огноо = [[1989 он]]ы [[5 сарын 31]]
| мэндэлсэн газар = [[Дани]], [[Гладсаксе]]
| иргэншил = {{Далбаа Дани|20px}} [[Дани]]
| өндөр = 181
| жин = 74
| одоогийн баг = {{Далбаа Франц|20px}} [[Эвиан (хөлбөмбөгийн баг)|Эвиан]]
| дугаар = 18
| байрлал =  [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|вингер]]
| багууд =
{{хөлбөмбөгийн замнал
|2007-2011|{{Далбаа Дани|20px}} [[Брондбю (хөлбөмбөгийн баг)|Брондбю]]|99 (10)
|2009|{{зээл}}{{Далбаа Норвеги|20px}} [[Фредрикстад (хөлбөмбөгийн баг)|Фредрикстад]]|3 (1)
|2011—2012|{{Далбаа Португал|20px}} [[Бенфика (хөлбөмбөгийн баг)|Бенфика]]|0 (0)
|2011—2012|{{зээл}}{{Далбаа Франц|20px}} [[Эвиан (хөлбөмбөгийн баг)|Эвиан]]|29 (4)
|2012—одоо|{{Далбаа Франц|20px}} [[Эвиан (хөлбөмбөгийн баг)|Эвиан]]|74 (13)}}
| шигшээ =
{{хөлбөмбөгийн замнал
|2005|{{Далбаа Дани|20px}} Дани {{comment|U-16|16 хүртэл насны}}|4 (0)
|2006|{{Далбаа Дани|20px}} Дани {{comment|U-17|17 хүртэл насны}}|14 (0)
|2007|{{Далбаа Дани|20px}} Дани {{comment|U-18|18 хүртэл насны}}|4 (0)
|2008|{{Далбаа Дани|20px}} Дани {{comment|U-19|19 хүртэл насны}}|8 (0)
|2008|{{Далбаа Дани|20px}} Дани {{comment|U-20|20 хүртэл насны}}|1 (0)
|2008—2011|{{Далбаа Дани|20px}} Дани {{comment|U-21|21 хүртэл насны}}|11 (0)
|2011—одоо|{{Далбаа Дани|20px}} [[Данийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Дани]]|10 (0)}}
| сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 8 сарын 22
| сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2014 оны 8 сарын 17
}}
'''Даниэль Васс''' ({{lang-da|Daniel Wass}}; [[1989]] оны [[5 сарын 31|тавдугаар сарын 31-нд]] [[Гладсаксе]] [[аймаг]]т төрсөн) — [[Дани]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Франц]]ын «[[Эвиан (хөлбөмбөгийн баг)|Эвиан]]» багт [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагчаар]] тоглодог. [[Данийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Данийн шигшээг]] төлөөлөн [[Евро-2012]] тэмцээнд оролцсон.

== Замнал ==
«[[Брондбю (хөлбөмбөгийн баг)|Брондбюгоос]]» мэргэжлийн гараагаа эхэлсэн Даниэль Васс 2007 онд бэртэлтэй байсаар баруун жигүүрийн хамгаалалтын бүсэд 2008 оны улирлын 33 тоглолтоос 28-д нь оролцож [[Данийн хөлбөмбөгийн лиг|лигт]] III байрт шалгарахад тусалжээ.

2011 оны тавдугаар сарын 20-нд [[Португал]]ын «[[Бенфика (хөлбөмбөгийн баг)|Бенфикатай]]» 5 жилээр гэрээлсэн&lt;ref&gt;{{cite web|title=Daniel Wass assume Benfica|url=http://www.zerozero.pt/noticia.php?id=28404|language=Portuguese|accessdate=2011-06-07}}&lt;/ref&gt; ч долоодугаар сарын 22-нд [[Франц]]ын «[[Эвиан (хөлбөмбөгийн баг)|Эвиан]]» багт зээлэгдсэн юм.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Evian anuncia empréstimo de Wass|url=http://www.record.xl.pt/Futebol/Nacional/1a_liga/Benfica/interior.aspx?content_id=708702|language=Portuguese|accessdate=2011-07-22|archive-date=2012-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018220035/http://www.record.xl.pt/Futebol/Nacional/1a_liga/Benfica/interior.aspx?content_id=708702|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; «Эвиан» түүнийг 2012 оны зургаадугаар сарын 22-нд 2.5 сая еврогоор элсүүлсэн.&lt;ref&gt;{{cite news|title=WASS SIGN FOR 4 YEARS|trans_title=WASS SIGNE POUR 4 ANS|url=http://www.etgfc.com/2012/06/20/wass-signe-pour-4-ans/|publisher=The Official Website of Evian Thonon Gaillard|language=French|date=20 June 2012|accessdate=12 February 2013|archive-date=25 Зургадугаар сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625115920/http://www.etgfc.com/2012/06/20/wass-signe-pour-4-ans/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

== Амжилт ==
{{Далбаа Франц|20px}} «'''Эвиан'''»
* [[Францын хөлбөмбөгийн цом|Францын цомын]] эзэн (1): 2012/13

== Лавлах холбоос ==
{{лавлах холбоос}}

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20111002222942/http://www.etgfc.com/2011/07/25/daniel-wass/ Профайл - «Эвиан»]
* {{Nfteams|id=44657}}

{{Denmark-footy-bio-stub}}
{{Эвиан багийн бүрэлдэхүүн}}
{{2012 оны ЕАШТ-д Данийн хөлбөмбөгийн шигшээ}}

{{DEFAULTSORT:Васс, Даниэль}}
[[Ангилал:Данийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]]
[[Ангилал:Брондбю багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Сельта багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Фредрикстад багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Эвиан багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Валенсиа багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Атлетико Мадрид багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Даничууд]]
[[Ангилал:1989 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>373soowswr11lqwihfpvel9ofilchu0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46824</id>
    <revision>
      <id>862126</id>
      <parentid>861511</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:33:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34965" sha1="3ar5w4emrv071pkyez0mngaszndogpn" xml:space="preserve">'''Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик (SPH)''' ([[англи]]: Smoothed particle hydrorynamics) нь [[шингэн|шингэний]] урсгалыг [[тооцон бодох шинжлэх ухаан|тооцон бодох]]од хэрэглэгддэг нэг арга юм. Энэ арга нь Gingold болон Monaghan (1977) мөн Lucy (1977) гэсэн эрдэмтэдээр Астрофизикийн асуудлуудыг шийдвэрлэхийн тулд нэгэн цаг үед боловсруулагджээ.  Энэ арга нь [[гидравлик]], [[астрофизик]], [[Баллистик]], [[Галт уул судлал]], болон [[Далай судлал]] гэх мэт инженерийн болон шинжлэх ухааны маш олон салбарт хэрэглэгдэж байна. Энэ арга нь цэвэр [[Нил орчны механик#Лагранжийн үзэл|Лагранжийн арга]] буюу чөлөөт эгэл хэсгийн арга бөгөөд (шингэний эгэл хэсгийг даган координат хөдлөх) тухайн шийдлийн нарийвчлал нь авч үзэж буй [[нягт]] гэх мэт хувьсагчийг хэрхэн тохируулсанаар тодорхойлгоддог. Шингэн болон хатуу нил орчныг дискрет (тухайлсан) орчин гэж үздэгээрээ уламжлалт аргуудаас ялгаатай.

== Аргачлал ==

Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик (SPH) нь шингэнийг дотор нь эгэл хэсгүүд гэж нэрлэгдэх салангад үрлэн бүтэцтэй элементүүдэд хувааж гүйцэтгэнэ. Эдгээр эгэл хэсгүүд нь тодорхой орон зайн урттай (&quot;гөлгөржүүлэх урт&quot; гэж нэрлэгдэх ба ихэвчлэн &lt;math&gt; h &lt;/math&gt; гэж тэмдэглэгдэнэ.) байх ба физик хэмжигдэхүүн эсвэл шинж чанар нь ''[[Гөлгөр цөм|Цөм функц]]''ын тусламжтайгаар &quot;гөлгөржсөн&quot; байна. Тухайн эгэл хэсгийн физик хэмжигдэхүүн нь энэхүү гөлгөр цөм функцын хүрээнд оршин буй бусад эгэл хэсгийн физик хэмжигдэхүүний нэгтгэлээр тодорхойлогдоно гэсэн үг юм. Жишээлбэл, Монагханы куб муруй шугаман гөлгөр функцыг хэрэглэн &lt;math&gt; \mathbf{r} &lt;/math&gt; байрлал дахь эгэл хэсгийн [[температур]] нь &lt;math&gt; \mathbf{r}&lt;/math&gt; - ийн &lt;math&gt;2h&lt;/math&gt; хүрээнд (тойрогт) байх бүх эгэл хэсгийн температураас хамаарна.

Шинж чанар дахь эгэл хэсэг бүрийн нөлөөлөл гэдэг нь тэдгээрийн нягт болон эгэл хэсгүүдийн хоорондын зайнд дундажлагдах явц юм. Математик үүднээс, энэ нь өнөөх гөлгөр функцаар (тэмдэглэгээ &lt;math&gt; W &lt;/math&gt;) гүйцэтгэгдэнэ. Түлхүү ашиглагддаг цөм функцууд нь [[Гауссын цөм функц]] болон [[куб муруй шугаман цөм функц]]ууд юм. Куб муруй шугаман гөлгөр функ нь хоёр өөр урттай эгэл хэсгүүдийн хувьд 0 (эсрэгээр Гауссын цөм функцын хувьд, ямарч төгсгөлөг зайтай байсан ямар нэгэн харилцан нөлөөлөл оршин байдаг) болдог. Энэ нь эгэл хэсгийн зайнаас хамаарсан харилцан үйлчлэлийг авч үздэггүй учраас тооцооллын оролдлогыг хадгалах давуу тал болдог.

Ямар нэгэн &lt;math&gt;\mathbf{r}&lt;/math&gt; цэг дээр (эгэл хэсэг) ямар нэгэн &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; хэмжигдэхүүний тэгшитгэл нь дараах байдлаар өгөгдөнө.

:&lt;math&gt;
A(\mathbf{r}) = \sum_j m_j \frac{A_j}{\rho_j} W(| \mathbf{r}-\mathbf{r}_{j} |,h),
&lt;/math&gt;

Үүнд &lt;math&gt; m_j &lt;/math&gt; нь эгэл хэсэг &lt;math&gt; j &lt;/math&gt; - ийн [[масс]] ба, &lt;math&gt; A_j &lt;/math&gt; нь эгэл хэсэг &lt;math&gt; j &lt;/math&gt; дахь &lt;math&gt; A &lt;/math&gt; хэмжигдэхүүний утга, &lt;math&gt; \rho_j &lt;/math&gt; нь эгэл хэсэг &lt;math&gt; j &lt;/math&gt; - тэй холбогдсон [[нягт]], &lt;math&gt;\mathbf{r}&lt;/math&gt; нь байрлал тэмдэглэх ба &lt;math&gt; W &lt;/math&gt; нь дээр дурьдсан гөлгөр цөм функцын тэмдэглэгээ юм. Тухайлбал, эгэл хэсэг &lt;math&gt; i &lt;/math&gt; (&lt;math&gt; \rho_i &lt;/math&gt;) - ийн нягт нь дараах байдлаар илэрхийлэгдэнэ.

:&lt;math&gt;
\rho_i = \rho(\mathbf{r}_i) = \sum_j m_j \frac{\rho_j}{\rho_j} W(| \mathbf{r}_i-\mathbf{r}_j |,h) = \sum_j m_j W(\mathbf{r}_i-\mathbf{r}_j,h),
&lt;/math&gt;

Энд эгэл хэсэг &lt;math&gt; j &lt;/math&gt; -ийн дагуух нэгтгэл нь симуляци дахь бүх эгэл хэсгүүдийг хамрана.

Үүнтэй ижил байдлаар, хэмжигдэхүүн эсвэл тоо хэмжээний функцын орон зайн уламжлал нь ([[Дел]], &lt;math&gt; \nabla &lt;/math&gt;) уламжлалын шугаман үйлдлээр хялбархан олдох боломжтой.

:&lt;math&gt;
\nabla A(\mathbf{r}) = \sum_j m_j \frac{A_j}{\rho_j} \nabla W(| \mathbf{r}-\mathbf{r}_j |,h).
&lt;/math&gt;

Гөлгөржүүлэх урт нь [[орон зай]] болон [[хугацаа]]нд хувьсан өөрчлөгдөх боловч энэ нь SPH - ийн бүрэн хүчин чадлын давуу талыг олгохгүй. Эгэл хэсэг бүрт өөрийн гэсэн гөлгөржүүлэх уртыг бий болгох нь энэхүү урт хугацааны турш өөрчлөгдөх боломжийг олгох ба тооцооны үр дүн нь энэ өөрчлөлт болон орчны нөхцөл дээр хамаарч автоматаар засварлагдан сайжирна. Тухайлбал, маш олон эгэл хэсэг нэг бүсд нят байдлаар оршин байхад эдгээрийн гөлгөржүүлэх урт нь харилцан багасах ба ингэснээр маш өндөр орон зайн нарийчлалыг бий болгоно. Эсрэгээр, бага нягт бүхий орчинд эгэл хэсгүүд хоорондоо хол орших нь орон зайн бага нарийчлалыг өгөх ба гөлгөржүүлэх урт нь ихсэж авч үзэж буй хүрээнд тооцооллийн оновчлол хийгдэж эхэлнэ. SPH-д [[төлөвийн тэгшитгэл]] болон  [[интеграц]] -ийг хослуулсанаар, гидродинамикийн проблемийг үр ашигтайгаар тооцох боломж бий болно. Мөн, SPH-д хэрэглэгдэж буй уламжлалт [[тоон тархалт|зохиомол зунгааралт]]ын томъёолол нь [[цохилтын долгион|шок]] болон [[сул тасралт]]ын үзэгдлүүдийг туршигдсан хэлхээст суурилсан тоон схемээс илүүтэйгээр тархааж тогтворжуулах хандлагатай байдаг.
SPH -ийн Лагранжид суурилсан зохицох боломж нь хэлхээст суурилсан [[Хэсхээсний зохицлын боловсруулалт]]ын кодонд бичсэн тааруулж тохируулах алгоримттой зарчмын хувьд ижил. Зарим аргын хувьд эгэл хэсгийн ямар нэгэн ил топологи дээр [[Төгсгөлөг элементийн арга|ТЭМ]]-тэй адилгүйгээр эгэл хэсгүүдийн дутагдал бий болдог учраас хялбар байж болно. SPH дахь зохицолуулалт нь дараах хоёр аргаар хийгдэж болно. Үүнд: Эгэл хэсгүүдийн гөлгөржүүлэх уртыг өөчрлөх болон эгэл хэсгийг хувааж бага хэмжээний гөлгөржүүлэх урттай 'охин' эгэл хэсгүүдийг үүсгэх. Эхний арга нь асторфизикийн симуляцид ихэвчлэн хэрэглэгдэх ба энд эгэл хэсэг нь нягтын ялгавар ихтэй орчинлуу автоматаар хувьсаж байдаг.&lt;ref&gt;http://arxiv.org/abs/astro-ph/9512078&lt;/ref&gt;  Гэвч энэ нв, гидродинамикийн симуляцад нягт нь ихэвчлэн (ойролцоогоор) тогтмол байх учир зохицуулалтын тохиромжтой арга болж чадахгүй. Ийм учраас чөлөөт гадаргаас&lt;ref&gt;http://dl.acm.org/citation.cfm?id=1568695&lt;/ref&gt; материалын шүргэлцэл &lt;ref&gt;http://www.ase.uc.edu/~liugr/Storage/Journal%20Papers/2006/JA_2006_09.pdf{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; хүртэл тодорхой зайнд хуваагдлын бус дахь өөр өөр нөхцөл бүхий эгэл хэсгийн хуваагдлын арга бий болжээ.
Астофизикт ихэвчлэн, цэвэр гидродинамик дээр өөрийн жингийн загварчлалыг нэмэх хүсэл байсаар ирсэн. SPH - ийн эгэл хэсэгт суурилсан үндсэн шинж нь эгэл хэсэгт суурилсан хүндийн хүчний шийдвэрлэгчтэй холбогдох  идиаль  байдлыг бий болгоно. Жишээлбэл [[Барнес–Хатын симуляци| хүндийн хүчний салаа код]],&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://hpcc.astro.washington.edu/faculty/marios/papers/perform/node2.html |wayback=20160303212948 |text=&quot;The Parallel k-D Tree Gravity Code&quot; |archiv-bot=2023-10-06 06:19:00 InternetArchiveBot }};
{{Webarchiv|url=http://www-hpcc.astro.washington.edu/faculty/trq/brandon/pkdgrav.html |wayback=20160303175012 |text=&quot;PKDGRAV (Parallel K-D tree GRAVity code&quot; |archiv-bot=2024-10-05 03:46:52 InternetArchiveBot }}
use a [[kd-tree]] gravity simulation.&lt;/ref&gt; [[Эгэл хэсгийн хэлхээс|эгэл хэсгийн хэлхээс]], мөн [[3ЭХ|Эгэлхэсэг-Эгэлхэсэг Эгэл хэсэг-Хэлхээс (3ЭХ)]].

== Астрофизик дахь хэрэглээ ==

Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамикийн нарийвчлалын зохицолт нь их хэмжээний [[хэмжигдэхүүний эрэмбэ|хэмжигдэхүүний эрэмбэ]]-ийг агуулсан үзэгдлэг судлахад чадвартайгаа хослохдоо [[Онолын астрофизик]]т тооцон бодолтын хийсвэрлэлийг бий болгоно.

[[Глактикийн үүсэл]], [[оддын үүсэл]], оддын мөргөлдөөн, [[хэт шинэ од]] болон [[солир]]ын нөлөөллийн симуляци нь астрофизик болон одон орон судлалын салбарт энэ аргыг хэрэглэдэг зарим жишээнүүд юм.

SPH нь таталцлын буюу [[хүндийн хүч]]ний боломжит нөлөөллийг багтаасан гидродинамикийн урсгалыг загварчлахад хэрэглэгддэг. Астрофизикийн судалгааны идэвхитэй талбар болох [[цацрагын шилжилт]] болон [[Магнето-гидродинамик|соронзон орон]]-ны чухал гэж үзэж болох бусад астрофизикийн асуудлыг багтаан үзвэл зарим нэг хязгаарлалт, боломжгүйдэл оршин байдаг гэдгийг тэмдэглэе.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.astro.ex.ac.uk/people/mbate/Cluster/clusterRT.html |title=Archive copy |access-date=2014-12-13 |archive-date=2015-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114002304/http://www.astro.ex.ac.uk/people/mbate/Cluster/clusterRT.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Шингэний динамик дахь хэрэглээ ==

үзэх: [[Тооцон бодох шингэний динамик]]
Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик нь [[шингэний хөдөлгөөн]]ийг загварчлахад түлхэцтэйгээр хэрэглэгдэж байна. Уламжлалт хэлхээст суурилсан аргаас давуу хэд хэдэн ашиг тус байдаг нь энэ аргын шингэний урсгал дэхь хэрэглээг нэмэгдүүлсэн гэж хэлж болно. Нэгдүгээрт, SPH арга нь эгэл хэсгүүд өөрсдөө массын утгыг агуулсанаар нэмэлт тооцоолол хэрэглэхгүйгээр масс хадгалагдах хуулийг хариуцдаг. Хоёрдугаарт, SPH нь шугаман алгебрын системийг бодсоноос илүүтэйгээр хөрш эгэл хэсгүүдийн жинлэсэн хувь нэмрээр даралтыг тооцоолдог. Гуравдугаарт, Шингэний хүрээг дагах ёстой хэлхээст суурилсан техниктнй адилгүйгээр, SPH нь хөнгөн шингэнийг (ихэвчлэн агаар) үзүүлсэн хоосон орон зай болон нягт шингэнийг (ихэвчлэн ус) харуулсан эгэл хэсгүүдээр хоёр фазат шингэний урсгалын харилцан үйлчлэл болох чөлөөт гадаргыг бүтээдэг. Эдгээр давуу чанаруудаас улбаалан бодит хугацаанд SPH-ийг хэрэглэн шингэний хөдөлгөөнийг загварчлах боломж байгаа гэдгийг батлаж болно. Гэсэн хэдий ч, хэсхээст болон SPH техникүүдэд [[метабөмблөг]] болон [[хөдлөх куб]], [[Volume_rendering#Splatting|цэгэн цацалт]], эсвэл &quot;дэвсгэр&quot; графо-дүрслэл гэх мэт полигончлох техникүүдийг хэрэглэн чөлөөт гадаргын зураглалыг сайжруулах шаардлага аль алинд нь байдаг. Хийн динамикийн хувьд тухайлбал хийн баганын нягтын зураглалыг бэлтгэхэд цөм функц өөрөө хэрэглэгдэх нь тохиромжтой байдаг (ж.н SPLASH графо-дүрслэлийн багц програмд үүнийг шийдсэн байна).

Эгэл хэсэгт суурилсан техникийн ерөнхий нэг дутагдал нь тэнцвэрт нарийвчлал бүхий симуляцыг хийхэд их хэмжээний эгэл хэсгүүд шаардлагатай болдогтой холбоотой юм. Хэлхээст техникийн хувьд ч ялгаагүй юм. [[бүтэцт хэлхээс|Жигд тор]] болон SPH эгэл хэсгийн техникүүдийн хувьд энгийн гүйцэтгэл нь, олон тооны [[эзлэхүүн+пиксел|эсел]] эсвэл эгэл хэсгүүд нь ус оршин байх орон зайг дүүргэхэд хэрэглэгдэх ба хэзээч үр дүнд дүрслэгдэхгүй.  Мөн, нарийвчлал нь нарийн хэлхээст суурилсан техник, ялангуяа эгэл хэсгийн аргатай хосолсон (тухайлбар эгэл хэсгийн түвшний арга) техникийн хувьд [[incompressible flow#Difference between incompressible flow and material|үл шахагдах нөхцөл]]-ийг эдгээр системд хэрэгжүүлэхэд хялбархан байх учир нарийвчлал нь өндөр ач холбогдолтой байна. [[Шингэний симуляци]]йн хувьд SPH нь бодит хугацааны хөдөлгөөнт дүрслэлт, тоглоом, киноны үзэгдлүүдэд ихээхэн ашиглагдаж байгаа ба энэ тохиолдолд физик хэмжигдэхүүний нарийвчлал нь чухал биш байдаг.
Шингэний симуляцын хувьд SPH дахь сүүлийн үеийн ажлууд нь дараах хэрэглээний талбаруудад болон нарийвчлал, гүйцэтгэл нь улам сайжирч байна.

* В. Шоленталер, 2009, Онож-заслах SPH (PCISPH) аргыг үл шахагдах нөхцөлтэй урсгалыг илүү сайн загварчлахаар боловсруулсан &lt;ref&gt;
{{cite journal|last=Solenthaler|title=Predictive-Corrective Incompressible SPH|year=2009}}&lt;/ref&gt;
* M. Ихмсэн нар., 2010, хатуу гадаргын харилцан үйлчлэлийн нарийвчлалд PCISPH-ын хугацааны алхамыг зохицуулах болон хязгаарын нөхцлийг хэрхэн боловсруулахыг танилцуулсан &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Imhsen|title=Boundary handling and adaptive time-stepping for PCISPH|year=2010|journal=Workshop on Virtual Reality Interaction and Physical Simulation VRIPHYS}}&lt;/ref&gt;
* K. Бодин нар., 2011, Стандарт төлөвийн тэгшитгэлийг хугацааны интеграцын өөрчлөлтийг хэрэглэх эсвэл нягтын хаязаарлалттай даралтын тэгшитгэлээр солих &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Bodin|title=Constraint Fluids. http://www.physics.umu.se/english/research/statistical-physics-and-networks/complex-mechanical-systems/fluids-and-solids/ |year=2011|journal=IEEE Transactions on Visualization and Computer Graphics}}&lt;/ref&gt;
* Р. Хоетзлейн, 2012, Fluids v.3 дахь том зураглалын хувьд үр ашиг бүхий GPU-д суурилсан SPH аргыг хөгжүүлэх &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Hoetzlein|title=Fluids v.3, A Large scale, Open Source Fluid Simulator. http://fluids3.com|year=2012}}&lt;/ref&gt;
* Н. Акинси нар., 2012, нийтлэг хязгаарын нөхцлийн боловсруулалт ба гидродинамикийн хүч дээр бүрэн үндэслэсэн хоёр аргат SPH-хөшүүн хослосон техникийг танилцуулах. Эдгээр хандлагууд нь өөр өөр төрлийн SPH симуляцид хэрэглэгдэнэ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Akinci|title=Versatile Rigid-Fluid Coupling for Incompressible SPH http://www.nadir.tk/research |year=2012|journal=ACM TOG, SIGGRAPH proceedings}}&lt;/ref&gt;.
* M. Маклин нар., 2013, Байрлалд суурилсан Динамик Хүрээнд үл шахагдах урсгалыг загварчилах, том хугацааны алхамтай үед &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Macklin|title=Position Based Fluids http://blog.mmacklin.com/publications |year=2013|journal=ACM TOG, SIGGRAPH proceedings}}&lt;/ref&gt;
* Н. Акинси нар., 2013, Нийтлэг гадаргын таталцал ба бодит байдалд ажиглагдсан физик хэмжигдэхүүний өөрчлөлтийг судлах боломж бүхий хоёр аргат шингэн-хатуу барьцалдсан техникийг танилцуулах&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Akinci|title=Versatile Surface Tension and Adhesion for SPH Fluids SPH http://www.nadir.tk/research |year=2013|journal=ACM TOG, SIGGRAPH proceedings}}&lt;/ref&gt;.
* Ж. Киле болон Е. Террелл, 2013, SPH -ийг тосолгооны онолд хэрэглэх&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Journal of Tribology|title=Application of Smoothed Particle Hydrodynamics to Full-Film Lubrication|year=2013}}&lt;/ref&gt;

== Хатуу биеийн механик дахь хэрэглээ ==


1990 онд, Либерски болон Петсчек нар&lt;ref name=&quot;libersky248&quot;&gt;{{cite journal|last=Libersky|first=L.D.|author2=Petschek, A.G. |title=Smooth Particle Hydrodynamics with Strength of Materials, Advances in the Free Lagrange Method|journal=Lecture Notes in Physics|year=1990|volume=395|pages=248–257|doi=10.1007/3-540-54960-9_58}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=L.D. Libersky|coauthors=A.G. Petschek, A.G. Carney, T.C. Hipp, J.R. Allahdadi, F.A. High|title=Strain Lagrangian hydrodynamics: a three-dimensional SPH code for dynamic material response|journal=J. Comput. Phys.|year=1993|volume=109|pages=67–75}}&lt;/ref&gt;  анх SPH-ийг Хатуу биеийн механикт хэрэглэжээ.

SPH-ийн гол давуу чанар нь хэлхээст суурилсан аргаас илүүтэй том орон зай бүхий гажилттай холбогдох чадвар юм. Энэ онцлог нь хатуу биеийн механикийн метал хэлбэржих, металийн нөлөөлөл, ан цавын нээгдэлт, хагарал, бутрал гэх мэт олон хэрэглээнд ашиглагдах нөхцөл болжээ. Чөлөөт аргын өөр нэг чухал давуу тал бол, ялангуяа SPH аргын хувьд, ямарч тор, хэлхээст баригдахгүй эгэл хэсгүүдийн чөлөөт байдал юм. Ялангуяа, ан цавтай холбоотой проблемуудад хэлхээсний холбоо нь SPH аргад цөм функцийн нэгэн жигд дэмжлэгээр үгүй болдог. Мөн, сонгодог SP арга нь суналтын тогтвогүйжилт&lt;ref&gt;{{cite journal|last=J.W. Swegle|coauthors=D.A. Hicks, S.W. Attaway|title=Smooth particle hydrodynamics stability analysis|journal=J. Comput. Phys.|year=1995|volume=116|pages=123–134|doi=10.1006/jcph.1995.1010|bibcode = 1995JCoPh.116..123S }}&lt;/ref&gt; болон нийлэмж&lt;ref&gt;{{cite journal|last=T. Belytschko|coauthors=Y. Krongauz, J. Dolbow, C. Gerlach,|title=On the completeness of meshfree particle methods|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=1998|volume=43|pages=785–819|doi=10.1002/(sici)1097-0207(19981115)43:5&lt;785::aid-nme420&gt;3.0.co;2-9|bibcode = 1998IJNME..43..785B }}&lt;/ref&gt; алдагдах зэрэг гажуудал үүсэж болно. Өнгөрсөн жилүүдийн турш, SPH шийдлийн нарийвчлэлыг дээшлүүлэх өөр өөр төрлийн олон засварууд судлагдсан байна. Энэ бол Лиү нарын.,&lt;ref&gt;{{cite journal|last=W.K. Liu|coauthors=S. Jun, Y.F. Zhang|title=Reproducing kernel particle methods|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=1995|volume=20|issue=8–9|pages=1081–1106|doi=10.1002/fld.1650200824|bibcode = 1995IJNMF..20.1081L }}&lt;/ref&gt; Рандлес ба Либерски &lt;ref name=&quot;autogenerated525&quot;&gt;{{cite journal|last=P.W. Randles|author2=L.D. Libersky |title=Recent improvements in SPH modelling of hypervelocity impact|journal=Int. J. Impact Eng.|year=1997|volume=20|pages=525–532|doi=10.1016/s0734-743x(97)87441-6}}&lt;/ref&gt; болон Жонсон, Беиссел,&lt;ref name=&quot;autogenerated2725&quot;&gt;{{cite journal|last=G.R. Johnson|author2=S.R. Beissel |title=Normalized smoothing functions for SPH impact computations|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=1996|volume=39|pages=2725–2741|doi=10.1002/(sici)1097-0207(19960830)39:16&lt;2725::aid-nme973&gt;3.0.co;2-9|bibcode = 1996IJNME..39.2725J }}&lt;/ref&gt; нар нийлэмжийн проблемийг судалж зохих үр дүнд хүрчээ. Дика нар.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=C.T. Dyka|author2=R.P. Ingel |title=An approach for tension instability in Smoothed Particle Hydrodynamics|journal=Comput. Struct.|year=1995|volume=57|pages=573–580|doi=10.1016/0045-7949(95)00059-p}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=C.T. Dyka|coauthors=P.W. Randles, R.P. Ingel|title=Stress points for tension instability in SPH|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=1997|volume=40|pages=2325–2341|doi=10.1002/(sici)1097-0207(19970715)40:13&lt;2325::aid-nme161&gt;3.0.co;2-8|bibcode = 1997IJNME..40.2325D }}&lt;/ref&gt; ба Рандлес ба Либерски &lt;ref&gt;{{cite journal|last=P.W. Randles|author2=L.D. Libersky |title=Normalized SPH with stress points|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=2000|volume=48|pages=1445–1462|doi=10.1002/1097-0207(20000810)48:10&lt;1445::aid-nme831&gt;3.0.co;2-9|bibcode = 2000IJNME..48.1445R }}&lt;/ref&gt; нар SPH аргад даралтат-цэгийн интеграцийг дэвшүүлсэн ба Белитсчко нар.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=T. Belytschko|coauthors=Y. Guo, W.K. Liu, S.P. Xiao|title=A unified stability analysis of meshless particle methods|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=2000|volume=48|pages=1359–1400|doi=10.1002/1097-0207(20000730)48:9&lt;1359::aid-nme829&gt;3.0.co;2-u|bibcode = 2000IJNME..48.1359B }}&lt;/ref&gt; даралтат-цэгийн техник нь Лагранжийн цөм функцыг хэрэглэн сунах тогтворгүйжилтийг үгүй хийхэд хуурамч тусгай горимоор тогтворгүйжилтийг хурааж болохыг харуулжээ. SPH аргын дөхөлтийг сайжруулахад чиглэгдсэн маш олон ажлууд өнөөг хүртэл хийгдсээр байна.

SPH аргын дөхөлт болон тогтворжилттой холбоотой саяхын сайжруулалт нь Хатуу биеийн механиктэй илүү холбоотой байгаа юм. Дараах жагсаалтаар сүүлийн үед хийгдсэн сайжруулалт болон хэрэглээний жишээнүүдийг өгөв:

* Либерски болон Петсчек &lt;ref name=&quot;libersky248&quot;/&gt; Материалын эсэргүүцлийн проблемийг симуляцлах засварласан SPH арга.
* Жонсон ба Беиссел&lt;ref name=&quot;autogenerated2725&quot;/&gt; , Рандлес болон Либерски нар &lt;ref name=&quot;autogenerated525&quot;/&gt; Нөлөөллийн үзэгдэлд SPH - ийг хэрэглэх.
* Бонет ба Куласегарам нар металын хэлбэржилтийн үзэгдэлд SPH аргыг хэрэглэн загварчлах.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=J. Bonet|author2=S. Kulasegaram |title=Correction and stabilization of smooth particle hydrodynamics methods with applications in metal forming simulations|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=2000|volume=47|pages=1189–1214|doi=10.1002/(sici)1097-0207(20000228)47:6&lt;1189::aid-nme830&gt;3.0.co;2-i|bibcode = 2000IJNME..47.1189B }}&lt;/ref&gt;
* Виллиам Г.Хүүвэр нь SPAM гэсэн товчлол (smooth-particle applied mechanics) бүхий SPH-аргад суурилсан програмыг хатуу бие дахь хагаралыг загварчлахаар бүтээжээ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=W. G. Hoover|author2=C. G. Hoover |journal=Computing in Science and Engineering|year=2001|volume=3|issue=2|pages=78–85}}&lt;/ref&gt;
* Рабкзук болон түүний хамтран ажиллагсад  хагарал болон бутралын симуляцид засварласан SPH (SPH/MLSPH) аргыг хэрэглэжээ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=T. Rabczuk|author2=J. Eibl |author3=L. Stempniewski |title=Simulation of high velocity concrete fragmentation using SPH/MLSPH|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=2003|volume=56|pages=1421–1444|doi=10.1002/nme.617|bibcode = 2003IJNME..56.1421R }}&lt;/ref&gt;
* Херреро ба Мабссоут нар хатуу бие дахь цохилтын долгионы тархалтын асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд Тэйлор-SPH (TSPH) аргыг боловсруулжээ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=M.I. Herreros|author2=M. Mabssout |title=A two-steps time discretization scheme using the SPH method for shock wave propagation|journal=Comput. Methods Appl. Mech. Engrg.|year=2011|volume=200|pages=1833–1845|doi=10.1016/j.cma.2011.02.006|bibcode = 2011CMAME.200.1833H }}&lt;/ref&gt;

== Тэмдэглэл ==
{{Reflist|30em}}

== Лавлахууд ==
* [1] R.A. Gingold and J.J. Monaghan, “Smoothed particle hydrodynamics: theory and application to non-spherical stars,” Mon. Not. R. Astron. Soc., Vol 181, pp.&amp;nbsp;375–89, 1977.
* [2] L.B. Lucy, “A numerical approach to the testing of the fission hypothesis,” Astron. J., Vol 82, pp.&amp;nbsp;1013–1024, 1977.
* [3] Hoover, W. G. (2006). Smooth Particle Applied Mechanics: The State of the Art, World Scientific.
* [4] [http://adsabs.harvard.edu/abs/1994MmSAI..65.1117S Impact Modelling with SPH] Stellingwerf, R. F., Wingate, C. A., Memorie della Societa Astronomia Italiana, Vol. 65, p.&amp;nbsp;1117 (1994).
* [5] Amada, T., Imura, M., Yasumuro, Y., Manabe, Y. and Chihara, K. (2004) Particle-based fluid simulation on GPU, in proceedings of ACM Workshop on General-purpose Computing on Graphics Processors (August, 2004, Los Angeles, California).
* [6] Desbrun, M. and Cani, M-P. (1996). Smoothed Particles: a new paradigm for animating highly deformable bodies.  In Proceedings of Eurographics Workshop on Computer Animation and Simulation (August 1996, Poitiers, France).
* [7] Harada, T., Koshizuka, S. and Kawaguchi, Y.  Smoothed Particle Hydrodynamics on GPUs.  In Proceedings of Computer Graphics International (June 2007, Petropolis Brazil).
* [8] Hegeman, K., Carr, N.A. and Miller, G.S.P.  Particle-based fluid simulation on the GPU.  In Proceedings of International Conference on Computational Science (Reading, UK, May 2006).  Proceedings published as Lecture Notes in Computer Science v. 3994/2006 (Springer-Verlag).
* [9] M. Kelager. (2006) Lagrangian Fluid Dynamics Using Smoothed Particle Hydrodynamics, M. Kelagar (MS Thesis, Univ. Copenhagen).
* [10] Kolb, A. and Cuntz, N. (2005) ] Dynamic particle coupling for GPU-based fluid simulation, A. Kolb and N. Cuntz.  In Proceedings of the 18th Symposium on Simulation Techniques (2005) pp.&amp;nbsp;722–727.
* [11] Liu, G.R. and Liu, M.B. Smoothed Particle Hydrodynamics: a meshfree particle method.  Singapore: World Scientific (2003).
* [12] Monaghan, J.J. (1992). Smoothed Particle Hydrodynamics.  Ann. Rev. Astron. Astrophys (1992). 30 : 543-74.
* [13] Muller, M., Charypar, D. and Gross, M.  ] Particle-based Fluid Simulation for Interactive Applications, In Proceedings of Eurographics/SIGGRAPH Symposium on Computer Animation (2003), eds. D. Breen and M. Lin.
* [14] Vesterlund, M. Simulation and Rendering of a Viscous Fluid Using Smoothed Particle Hydrodynamics, (MS Thesis, Umea University, Sweden).
* [15] Violeau, D., Fluid Mechanics and the SPH method. Oxford University Press (2012).

== Гадаад холбоос ==
* [http://www.ukaff.ac.uk/starcluster First large simulation of star formation using SPH]
* [http://wiki.manchester.ac.uk/spheric SPHERIC (SPH European Research Interest Community)]
* [https://web.archive.org/web/20180208182859/http://ia2.oats.inaf.it/index.php?option=com_content&amp;view=section&amp;id=12&amp;Itemid=71 ITVO] is the web-site of The Italian Theoretical Virtual Observatory created to query a database of numerical simulation archive.
* [http://www.stellingwerf.com/rfs-bin/index.cgi?action=PageView&amp;id=33 SPHC Image Gallery] depicts a wide variety of test cases, experimental validations, and commercial applications of the SPH code SPHC.

=== Програм хангамж ===
* [http://www.algodoo.com/ Algodoo is a 2D simulation framework for education using SPH]
* [http://www.dual.sphysics.org DualSPHysics] is an open source SPH code based on SPHysics and using GPU computing
* [https://web.archive.org/web/20160308190852/http://onezero.ca/ Fluidix] is a GPU-based particle simulation API available from OneZero Software
* [https://web.archive.org/web/20090613014729/http://www.rchoetzlein.com/eng/ FLUIDS v.1] is a simple, open source (Zlib), real-time 3D SPH implementation in C++ for liquids for CPU and GPU.
* [[GADGET]] [http://www.mpa-garching.mpg.de/galform/gadget/ ] is a freely available ([[General Public License|GPL]]) code for cosmological N-body/SPH simulations
* [https://web.archive.org/web/20141219161836/http://www.gpusph.org/ GPUSPH] SPH simulator with viscosity (GPLv3)
* [http://isph.sourceforge.net/ ISPH] parallel C++/OpenCL open source truly incompressible SPH implementation
* [http://www.simpartix.com SimPARTIX] is a commercial simulation package for SPH and DEM simulations from Fraunhofer IWM
* [https://web.archive.org/web/20071113233849/http://www.astro.ex.ac.uk/people/dprice/splash/ SPLASH] is an open source (GPL) visualisation tool for SPH simulations
* [https://web.archive.org/web/20111024145849/http://www.sph-flow.com/ SPH-flow]
* [http://www.sphysics.org/ SPHysics] is an open source SPH implementation in Fortran
* [http://sympler.org SYMPLER]: A freeware SYMbolic ParticLE simulatoR from the University of Freiburg.
* [http://pal.sourceforge.net/ Physics Abstraction Layer] is an open source abstraction system that supports real time physics engines with SPH support
* [http://www.itm.uni-stuttgart.de/research/pasimodo/pasimodo_en.php Pasimodo] is a program package for particle-based simulation methods, e.g. SPH
* [http://sourceforge.net/projects/punto/ Punto] is a freely available visualisation tool for particle simulations
* [http://code.google.com/p/pysph/ pysph] Framework for Smoothed Particle Hydrodynamics in Python (New BSD License)
{{DEFAULTSORT:Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик}}
[[Ангилал:Шингэний механик]]
[[Ангилал:Тоон анализ]]
[[Ангилал:Тооцооллын физик]]</text>
      <sha1>3ar5w4emrv071pkyez0mngaszndogpn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антонио Рюдигер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46886</id>
    <revision>
      <id>862088</id>
      <parentid>809524</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T03:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4750" sha1="bsbcavbl3q8714udccuuwyyvfjk20sy" xml:space="preserve">{{Хөлбөмбөгчин 2
 |нэр                         = Антонио Рюдигер
 |зураг                 = 20180602 FIFA Friendly Match Austria vs. Germany Antonio Rüdiger 850 0711.jpg
 |хэмжээ                     = 230px
 |тайлбар        = 
 |мэндэлсэн огноо   = 1993 оны 3 сарын 3
 |мэндэлсэн газар   = [[Герман]], [[Берлин]]
 |иргэншил                = {{Далбаа Герман|20px}} [[Герман]]&lt;br /&gt;{{Далбаа Сьерра-Леоне|20px}} [[Сьерра Леон]]
 |өндөр                        = 190
 |жин                         = 85
 |байрлал                    = [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагч]]
 |одоогийн баг             = {{Далбаа Герман|20px}} [[Штутгарт (хөлбөмбөгийн баг)|Штутгарт]]
 |дугаар                       = 24
 |залуучуудын багууд          = {{хөлбөмбөгийн замнал
|—2008|{{Далбаа Герман|20px}} Херта Целендорф|
|2008—2010|{{Далбаа Герман|20px}} [[Боруссиа Дортмунд]]|
|2011—2012|{{Далбаа Герман|20px}} [[Штутгарт (хөлбөмбөгийн баг)|Штутгарт]]|}}
 |багууд                       = {{хөлбөмбөгийн замнал
|2011—2013|{{Далбаа Герман|20px}} [[Штутгарт II]]|21 (3)
|2012—одоо|{{Далбаа Герман|20px}} [[Штутгарт (хөлбөмбөгийн баг)|Штутгарт]]|58 (2)}}
 |шигшээ       = {{хөлбөмбөгийн замнал
|2010—2011|{{Далбаа Герман|20px}} Герман (18-)|8 (4)
|2011—2012|{{Далбаа Герман|20px}} Герман (19-)|13 (1)
|2012—2013|{{Далбаа Герман|20px}} Герман (20-)|2 (0)
|2012—2014|{{Далбаа Герман|20px}} Герман (21-)|2 (0)
|2014—одоо|{{Далбаа Герман|20px}} [[Германы хөлбөмбөгийн шигшээ|Герман]]|5 (0)}}
 |сүүлд шинэчилсэн  = 2014 оны 11 сарын 19
 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2014 оны 11 сарын 19
}}
'''Антонио Рюдигер''' ({{lang-de|Antonio Rüdiger}}; [[1993]] оны [[3 сарын 3|гуравдугаар сарын 3-нд]] [[Берлин]] [[хот]]од төрсөн) — [[Сьерра Леон]] гаралтай [[Герман]]ы [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Штутгарт (хөлбөмбөгийн баг)|Штутгарт]]» болон [[Германы хөлбөмбөгийн шигшээ|Германы шигшээд]] [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагчаар]] тоглодог.&lt;ref name=&quot;stuttgarter&quot;&gt;{{Webarchiv|url=http://www.stuttgarter-zeitung.de/inhalt.dfb-team-loew-nominiert-ruediger-und-gomez.39e4b74a-543a-4a41-8c92-10baf20f3c46.html |wayback=20140911024001 |text=Stuttgarter Zeitung: «Лёв назначает Рюдигера и Гомеса.» (''Löw nominiert Rüdiger und Gomez.'') |archiv-bot=2026-07-16 03:04:43 InternetArchiveBot }}{{ref-de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;focus&quot;&gt;[http://www.focus.de/sport/fussball/em-2016/laenderspiel-im-live-ticker-deutschland-gegen-argentinien-keine-chance-auf-revanche_id_4106548.html Focus: «2:4 в пользу Аргентины. Шюррле и Гётце спасли чемпиона мира Германию от позора.» (''2:4 gegen Argentinien. Schürrle und Götze retten Weltmeister Deutschland vor Blamage.'')]{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-de}}&lt;/ref&gt;

== Лавлах холбоос ==
{{лавлах холбоос}}

== Гаднын холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20160303232150/http://www.vfb.de/de/teams/vfb-ii/saison-2011-2012/page/2087-0-4-1312827344.html?14432 Профайл - «Штутгарт»]

{{Germany-footy-bio-stub}}
{{Штутгарт багийн бүрэлдэхүүн}}

[[Ангилал:Германы шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]]
[[Ангилал:Боруссиа Дортмунд багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Рома багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Тасманиа Берлин багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Штутгарт багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Челси багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Берлиний тамирчин]]
[[Ангилал:Германы хүн]]
[[Ангилал:Сьерра Леончууд]]
[[Ангилал:1993 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>bsbcavbl3q8714udccuuwyyvfjk20sy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гадинбалын Чагдаржав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51897</id>
    <revision>
      <id>862112</id>
      <parentid>749911</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9490" sha1="8vop9bkrxkq7vfin8ehp8w5tz7ttg1a" xml:space="preserve">[[Файл:Gadinbalyn Tserendorj.jpg|thumb|Гадинбалын Чагдаржав]]
'''Гадинбалын Чагдаржав''' 1869 оны орчим [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] Говь түшээ гүний хошуу одоогийн Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын нутагт Засаг түшээ гүн Гааданбал ноёны хүү болон төржээ. 1897 онд эцгээсээ угсаа залгамжлан Засаг түшээ гүн хэргэмийг өвлөн хошуу ноён болсон. 

1900 оноос Түшээт хан аймгийн чуулганы дэд дарга, 1909 оноос чуулганы дарга болжээ. Манж Чин улсын дарлалаас ангижирч, тусгаар улсаа байгуулахаар эвлэлдэн нэгдсэн Монголын ихэс дээдэс, хутагт хувилгаад 1911 оны намар [[Богд хааны Засгийн газар|Халхын Хүрээний бүх хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газар]] буюу Түр засгийн газар байгуулж даргаар нь Түшээ гүн Г.Чагдаржавыг томилсон байна. 
 
1911 оны Монголын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг санаачлан нууцаар удирдан зохицуулагч  гол зургаан хүний нэг нь Чагдаржав байв. Тиймээс Олноо өргөгдсөн [[Богд Хаант Монгол Улс]]ыг тунхаглан,  төрийн яамдыг байгуулахад Сангийн хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны анхны тэргүүн сайдаар Чагдаржав томилогджээ. Түшээт ван шалтгаан тодорхойгүй богино зуур өвчилж байгаад 1915 оны долдугаар сарын 16-нд нас нөгчсөн байна.

== Төрийн түшээ замнал ==
Хятадад хувьсгал гарч Манж Чин улс мөхөх нь тодорхой болох үед халх монголчууд тусгаар тогтнолоо сэргээхээр үгсэн, үүнийг сурвалжит язгууртнууд, ихэс лам нар толгойлох болжээ. Тэд Тусгаар тогтнолоо зарлахын өмнө Хүрээний газрын Бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн шийтгэх газар буюу одоогийн хэлээр Түр Засгийн газар байгуулж Чагдаржавыг Ерөнхий сайдаар томилжээ. Тус засгийн газрыг Сэцэн ханы Гомбосүрэн, Сайнноён ханы Цэдэнсоном, Түшээтханы Намсрай, Их шавийн Цэрэнчимэд нар бүрдүүлсэн. Чагдаржавыг Түр Засгийн газрыг толгойлохынх нь өмнөх бүх эд хогшлыг нь бүртгэсэн данс архивт байдаг. “Ноётны өргөө нь 5 төө хатгуур тооно, унь 81, 15 толгойтой хана 5, будаг самбар цүү цуургатай хаалга 1 гэх мэтчилэн тоочиж байснаа хүрэн сандал ширээ 2, тамхины цохиур 2, хайрцаг 2, өвсөн туужуур 1” гэж бүртгэсэн байна.

1911 оны 12-р сарын 29-нд тусгаар Монгол улсыг зарлаж Богдыг хаан ширээнд залах хүртлэх хугацаанд Түр засгийн газар асар их ажил хийж амжуулсан байдаг. Тусгаар улсаа зарлахаар бэлдэж байгааг улс орны бүх нэгжид мэдээлсэн, Манж Чингийн төлөөлөгчийг хөөсөн, мөн Улиастайн жанжинг орхиж явуулахыг сануулсан, Хиагтын гаалийг мэдэлдээ авсан, зэр зэвсэг цэрэг цуух цуглуулсан, улсаа тогтнуулах ухуулах тараасан зэрэг бүхий л бичиг баримт тушаал шийдвэр Түр засгийн Ерөнхий сайд Чагдаржавын нэрээр үйлдэгджээ.

Тусгаар тогтнолоо сэргээж, улсаа тунхаглан зарлаж, Богдыг хаан ширээнээ залахад чухамдаа Чагдаржав л Богдод төрийн тамгыг гардуулснаас үзвэл бодоход тэрээр улс орондоо хааны дараа орох хоёр дахь хүн байсан байна. Ханддорж хундага өргөсөн, Намнансүрэн өргөмжлөл уншсан, Цэрэнчимэд ерөөл айлтгасан гээд зиндаагаараа ёсчлон журамлагдсан нь тэмдэглэгдэн үлджээ. Анхны Бүх засгийн газар байгуулж Чагдаржавыг Сангийн сайдаар томилсон байна. Тэр үед Ерөнхий сайдын алба үгүй байв. Сайд нарыг томилоход хамгийн эхэнд Сангийн хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны сайдад Чагдаржав гэжээ.

Шинэ тулгар улс хөрөнгө мөнгөний гачаалтай тул Сангийн яамны үүрэг маш их байлаа. Гааль татвар, эрдэс баялаг, гадаад дотоод худалдаа гээд хамаг юмыг энэ яам зохицуулна. Төрийн аль ч яам мөнгөгүйгээр ажлаа явуулах бололцоогүй нь ойлгомжтой. Харъяат хошуудын малыг нарийвчлан бүртгэж тоолох ажил 1912 оноос эхэлсэн бололтой. Жасаа гэж хүрээ хийдэд хамааралтай газар маш баян, тэр болгоныг бүртгэх татвар гаальд хамруулах асуудал бослоо. Сургууль байгуулан хүүхэд сургаж иртэл тэдний хүнс хэрэглэлд гаргах мөнгө байдаггүй. Тэдний хэрэгцээг хангах мөнгөтэй болтол сайд нар өдөрт нэг лан, дэд сайд өдөрт таван цэн хувиасаа хоолонд нь гаргаж байхаар тохирч байв.

1915 оны Хиагтын Гурван улсын гэрээнд Чагдаржавыг хэлэлцээ хийх бүрэлдэхүүнд багтаасан юм. Энэ хэлэлцээ бараг жил үргэлжилсэн. Хэлэлцээний явцад Орос, Хятадын зүгээс эсэргүүцэл гарган Монголын төлөөлөгчдөөс нэр бүхий хүмүүсээ татаж авахыг шаардсан дотор Чагдаржав багтсан юм. Хүрээнд татагдаж ирсэн Чагдаржав тун удалгүй нас баржээ.

== Цол, хэргэм зэрэг ==
* Засаг түшээ гүн
* Хошой Чин Ван

== Албан тушаал ==
* 1900 оноос Түшээт хан аймгийн чуулганы дэд дарга 
* 1909 оноос Түшээт хан аймгийн чуулганы дарга 
* Хүрээний газрын Бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн шийтгэх газар буюу Түр засгийн газрын Ерөнхий сайд 
* 1911 оноос Сангийн хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайд

== Мөн үзэх ==
*[[Монголор нийгэмлэг]]

== Цахим холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20201026160438/https://news.mn/r/60251/ Анхны сайд, алсын хараатай санхүүч]
*[https://web.archive.org/web/20201026160438/https://news.mn/r/60251/ Чин ван Г.Чагдаржавын удмынхан хаа явна]
*[https://web.archive.org/web/20191120123224/http://dnn.mn/%D1%85%D0%BE%D1%88%D0%BE%D0%B9-%D1%87%D0%B8%D0%BD-%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D1%87%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2/ ХОШОЙ ЧИН ВАН ЧАГДАРЖАВ]
*[https://news.zindaa.mn/2sq8 Чин ван М.Ханддорж, Г.Чагдаржав нарын мэндэлсний 150 жилийг ойг тэмдэглэнэ]
*[https://www.youtube.com/watch?v=f69NNhV8HjM Түшээт засаг хошой Чин ван Гадинбалын Чагдаржав - 1911 оны ҮХ-н зүтгэлтнүүд]

{{Монголын Сангийн сайд}}
{{DEFAULTSORT:Чагдаржав, Гадинбалын}}
[[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын ерөнхийлөн захирах сайд]]
[[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын сангийн сайд]]
[[Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1869 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1915 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>8vop9bkrxkq7vfin8ehp8w5tz7ttg1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баатархүүгийн Пүрэвсайхан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52450</id>
    <revision>
      <id>862092</id>
      <parentid>844340</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T03:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6561" sha1="f1wg7bllu5nqkb21nhexa0huq75dmp7" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Баатархүүгийн Пүрэвсайхан
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = 1989 он
| birth_place      = [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]], [[Ховд аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Улсын заан]]
| title1           = Улсын заан
| title_year1      = 2016
| title2           = Улсын харцага
| title_year2      = 2014
| title3           = Улсын начин
| title_year3      = 2012
| title4           = Аймгийн арслан
| title_year4      = 2010
| title5           = Аймгийн заан
| title_year5      = 2009
| шөвгөрсөн        = '''7''' (2012, 2014, 2016, 2020, 2023, 2024, 2025)
| updated          = 2025-07-12
}}

'''Баатархүүгийн Пүрэвсайхан''' (1989) нь [[Ховд]] аймгийн [[Чандмань_сум_(Ховд)|Чандмань ]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[улсын заан]] юм.

== Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд ==
2009 оны Ховд аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Ч.Цогбаярт өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot; Аймгийн заан &quot; цол хүртсэн.

2010 оны Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot; Өрнөх &quot; чимэг хүртсэн. 2010
оны Ховд аймгийн баяр наадамд аймгийн начин В.Туяазаяагаар долоо даван түрүүлж &quot; Аймгийн арслан &quot; цол хүртсэн.

2012 оны Бүх цэргийн баяр наадамд аймгийн заан Б.Ганзоригт өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн.

== Улсын наадмын дэвжээнд ==
2012 оны АХ-ын 91 жилийн ойн баяр наадамд улсын гарьд Ж.Бат-Эрдэнээр дөрөв, улсын 
заан Д.Баасандоржоор тав давж &quot; Монгол улсын начин &quot; цол хүртсэн.

2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын харцага Т.Мөнгөнцоожоор дөрөв давж тавын даваанд 
улсын начин Б.Гончигдамбад өвдөг шороодсон.

2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар дөрөв, улсын харцага Ц.Содномдоржоор тав, улсын арслан Д.Азжаргалаар зургаа давж &quot; Монгол улсын харцага &quot; цол хүртсэн

2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Тангадаар дөрөв, аймгийн арслан Б.Бат-Эрдэнээр тав, цэргийн арслан Б.Ганзоригоор зургаа, улсын харцага Ц.Содномдоржоор долоо давж 
&quot; Монгол улсын заан &quot; цол хүртсэн.

2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Цогт-Эрдэнээр дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн арслан Н.Мустафагаар зургаа, аймгийн арслан Б.Зоригтбаатараар долоо давж &quot;Монгол улсын заан&quot; цолоо баталж &quot;Саруул сайжрах&quot; чимэг нэмсэн.

2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Оршихоор дөрөв, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар тав, цэргийн арслан Л.Отгонбаатараар зургаа давж &quot;Үнэн зоригт&quot; чимэг нэмсэн.

2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Эрдэнэтулгаар дөрөв, аймгийн хурц арслан М.Буяндэлгэрээр тав давж &quot;Өсөх идэр&quot; чимэг нэмсэн.

2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Алтангэрэлээр дөрөв, улсын начин Х.Цогтгэрэлээр тав, улсын начин Б.Түмэндэмбэрэлээр зургаа давж &quot;Цогт гарамгай&quot; чимэг нэмсэн.

== Үндэсний бөхийн амжилт ==

{{Mongolian Wrestling Record/Start|Баатархүүгийн Пүрэвсайхан&lt;ref&gt;{{cite web | title=Баатархүүгийн Пүрэвсайханы амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX97gMAzfDXuy7CYNT | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NE|6|TsG|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NE|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NE|6|UuZ|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NE|3||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NE|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NE|7|SS|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NE|||0|Эрхээ хасуулсан.}}
{{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NE|||0|Эрхээ хасуулсан.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Улсын заан Б.Пүрэвсайхан допинг хэрэглэжээ | url=https://news.mn/r/779229/ | publisher=news.mn | access-date=2024-01-15 | archive-date=2024-01-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240115051150/https://news.mn/r/779229/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NE|3||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NH|7|NE|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NH|3||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NF|6|NH|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|NF|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2012|N|512|AL|5|NF|1}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Пүрэвсайхан, Баатархүүгийн}}
[[Ангилал:Улсын заан]]
[[Ангилал:Чандманийн (Ховд) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1989 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>f1wg7bllu5nqkb21nhexa0huq75dmp7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Их Польш муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53548</id>
    <revision>
      <id>862158</id>
      <parentid>770690</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5608" sha1="69wkvplfoezuteis1g5thuswqyjf4uc" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable toptextcells&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;1&quot; style=&quot;margin-left: 1em; background: #F5F5F5; font-size: 95%; float: right;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FFE4C4&quot;|
{| style=&quot;width:100%&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
! style=&quot;font-size:125%; background:#FFE4C4&quot; | Их Польш муж&lt;/br&gt;&lt;small&gt;{{lang-pl|Województwo wielkopolskie}}&lt;/small&gt;
|}
|-
|colspan=&quot;2&quot;| {{Imagemap Польш1|Wielkopolskie in Poland.svg|299px|center|Польш дахь байршил}}
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FFE4C4&quot;| Сүлд ба далбаа
|-
|width=&quot;145&quot;| [[File:POL województwo wielkopolskie flag.svg|145px|center|Их Польш мужийн далбаа]]
|width=&quot;145&quot;| [[File:POL województwo wielkopolskie COA.svg|125px|center|Их Польш мужийн сүлд]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FFE4C4&quot;| Үндсэн мэдээлэл
|-
| Улс: || {{POL}}
|-
| Мужийн төв: || [[Познань]]
|-
| [[Войвода]]: || Лукас Миколайчик&lt;ref&gt;[https://www.poznan.uw.gov.pl/wojewoda Woiwode von Großpolen, ''Wielkopolski Urząd Wojewódzki w Poznaniu'']{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Мужийн маршал]]: || Марек Возниак
|-
| [[ISO 3166-2:PL|ISO 3166-2]]: || &lt;tt&gt;PL-30&lt;/tt&gt;
|-
| [[Хүн ам]]: || 3.498.733 &lt;small&gt;(2019-12-31)&lt;/small&gt;&lt;ref name=Allgemein&gt;[https://poznan.stat.gov.pl/zakladka-1/ Allgemeine Informationen - Regionales Statistikamt in Poznań, ''Urząd Statystyczny w Poznaniu''], abgerufen am 2. September 2020&lt;/ref&gt;
|-
| [[Хүн амын нягтрал]]: || 117 хүн км² тутамд
|-
| [[Ажилгүйдлийн статистик|Ажилгүйдэл]] || 3,7 % &lt;small&gt;(2020 оны 7-р сар)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Allgemein&quot; /&gt;
|-
| [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|ТХ-ийн улсын дугаар]] || P
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FFE4C4&quot;| Газар зүй
|-
| [[Талбай|Газар нутаг]]: || 29.826 км²
|-
| – үүний хуурай газар: || 29.418 км²
|-
| – ус: || 408 км²
|-
| Суналт: || Хойд-Өмнөд: 292&amp;nbsp;км&lt;br /&gt;Баруун-Зүүн: 230&amp;nbsp;км&lt;ref name=Geographie&gt;{{Webarchiv|url=https://poznan.stat.gov.pl/files/gfx/poznan/pl/defaultstronaopisowa/1193/4/1/woj_2019_dzial01.pdf |wayback=20210830215636 |text=Geographie - Regionales Statistikamt in Poznań, ''Urząd Statystyczny w Poznaniu'' |archiv-bot=2024-02-20 11:34:37 InternetArchiveBot }}, abgerufen am 26. September 2020&lt;/ref&gt;
|-
| Хамгийн өндөр цэг: || [[Кобыла уул]], {{Өндөр|284}}&lt;ref name=&quot;Geographie&quot; /&gt;
|-
| Хамгийн нам дор цэг: || [[Мендзихүд]]эд, {{Өндөр|29}}&lt;ref name=&quot;Geographie&quot; /&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FFE4C4&quot;| Газар нутгийн бүтэц&lt;ref&gt;[https://poznan.stat.gov.pl/download/gfx/poznan/pl/defaultaktualnosci/1285/1/13/1/stan_i_ochrona_srodowiska_2017.pdf Bericht zum Umweltschutz 2017 - Regionales Statistikamt in Poznań, ''Urząd Statystyczny w Poznaniu''], abgerufen am 26. September 2020&lt;/ref&gt;
|-
| Ой: || 25,8 %&lt;ref&gt;[http://www.lasy.gov.pl/pl/informacje/publikacje/do-poczytania/lasy-w-polsce-1/lasy-w-polsce-2018.pdf Lasy w Polsce 2018 - Powierzchnia lasów i lesistość, ''Dyrekcja Generalna Lasów Państwowych''], abgerufen am 26. September 2020&lt;/ref&gt;
|-
| Тариалангийн талбай: || 64,7 %
|-
| Ус зүй: || {{0}}1,4 %
|-
| Бусад: || {{0}}8,1 %
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FFE4C4&quot;| Захиргааны гишүүнчлэл
|-
| Тойроггүй хот: || {{0|00}}4
|-
| [[Повят|Орон нутгийн тойрог]]: || {{0}}31
|-
| – Гмина: || 226
|-
| – Хот: || 108
|-
|}
'''Их Польш муж''' ({{lang-pl|województwo wielkopolskie}}) нь [[Польш|Бүгд Найрамдах Польш Улсын]] 16 [[Воеводство (Польш)|мужийн]] нэг юм. Мужийн төв нь [[Познань]].

[[Их Польш]] нь эртний хант улсын хотууд болох [[Познань]] ба [[Гнезно]]гийн хамтаар польшчуудын эх нутаг хэмээн тооцдог. Энд мөн л польшийн эртний хот болох [[Калиш]] бий.

== Tүүх ==
Өнөөгийн Их Польш мужийн нутаг дэвсгэр нь урьдны [[Прусс]]ийн [[Позен аймаг|Позен аймгийн]] нутаг дэвсгэртэй бараг ижил юм. Харин түүхэн Их Польш нь энэ мужаас хамаагүй том нутаг дэвсгэрийг хамарч байв.

Их Польш муж нь 1999 онд шинээр хийгдсэн засаг захиргааны хуваарийн дагуу [[Познань муж]] болон [[Калиш муж|Калиш]], [[Конин муж|Конин]], [[Пила муж|Пила]], [[Лешно муж|Лешно]] зэрэг мужуудын хэсгээс таслан авч байгуулжээ.

== Цахим холбоос ==
{{commons|Voivodeships of Poland|Их Польш муж}}
* [https://www.umww.pl/wersja-niemiecka-1 Мужийн маршалын албаны цахим хуудас]
* [https://web.archive.org/web/20050416171220/http://www.rzeczpospolita.pl/teksty/wydanie_040302/kraj_a_7-1.F.jpg Map of Polish Regions]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Их Польш муж| ]]
[[Ангилал:Польшийн муж]]</text>
      <sha1>69wkvplfoezuteis1g5thuswqyjf4uc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алфа Ромео</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59539</id>
    <revision>
      <id>862084</id>
      <parentid>855028</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T02:06:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37546" sha1="5yq8bnqtbf8ucj274qbf0lq17lwycrq" xml:space="preserve">{{Инфобокс аж ахуйн нэгж
| Name             = Алфа Ромео Автомобиль С.п.А.
| Logo             = ALFA ROMEO badge on a car (cropped).jpg
| Unternehmensform = [[Италийн хувьцаат компани|Società per Azioni]]
| Gründungsdatum   = 1910 оны 6 сарын 24
| Sitz             = [[Турин]], [[Итали]]
| Leitung          =
* [[Сержо Маркионе]], &lt;small&gt;(УЗ-ийн дарга)&lt;/small&gt;
* [[Рэйд Биглэнд]], &lt;small&gt;(ерөнхий захирал)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.fiatgroup.com/en-us/mediacentre/press/Documents/2010/Harald_Wester_nuovo_Amministratore_Delegato_di_Alfa_Romeo_Automobiles_ENG.pdf |wayback=20160306181043 |text=''Harald Wester new CEO of Alfa Romeo Automobiles'' |archiv-bot=2023-10-06 02:33:53 InternetArchiveBot }} PDF; 30 kB, Fiat Group Automobiles S.p.A., 2010-01-22&lt;/ref&gt;
| Stand            =
| Branche          = [[Автомашины аж үйлдвэр|Автомашин]]
| Homepage         = www.alfaromeo.com
}}

[[Файл:ALFA-24-HP.jpg|thumb|right|Анхны загвар, А.Л.Ф.А 24 HP (1910-1921)]]
[[Файл:Ugo Sivocci in his Alfa Romeo 20-30 ES at the 1922 Targa Florio.jpg|thumb|right|Алфа Ромео ES спорт (1921-1922)]]
'''Алфа Ромео''' ({{lang-it|Alfa Romeo}}) нь [[итали]]йн автомашин үйлдвэрлэгч хувьцаат компани юм. Компанийн төв нь италийн [[Турин]] хотод байрладаг. Тус компани нь 1910 онд италийн [[Милан]] хотод үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд өнөөдөр [[Фиат Крайслер Автомобил]]д харьяалагддаг. 

== Түүх ==
=== Суудлын автомашин ===
==== Эхэн үе болон улсад харьяалагдсан (1910-1948 онд) ====
Алфа Ромеогийн суурь үйлдвэр нь Миланы Портелло дүүрэгт 1906 онд үүссэн бөгөөд түүний дараагийн салбар үйлдвэрийг францын бизнесмен Александре Даррак италид төвтэйгээр ''Социетà Анонима Италиана Даррак'' гэх нэртэйгээр үүсгэн байгуулж байжээ. Гэвч Александре Даррак нь сайн гэсэн эд ангиудаа зөвхөн францад үйлдвэрлээд байсан нь италичуудад таалагдахгүй байв.&lt;ref name=&quot;Automobile quarterly&quot;&gt;{{cite web|url=http://books.google.de/books?id=1lhWAAAAMAAJ&amp;q=%22Giuseppe+Merosi%22&amp;dq=%22Giuseppe+Merosi%22|title=Automobile quarterly|publisher=Princeton Institute for Historic Research|work=Automobile quarterly, Band 44, Ausgabe 3|accessdate=2009-09-29}}&lt;/ref&gt; Ингээд 1909 онд энэ салбар орчмын нутгийн хэд хэдэн хөрөнгөтөнгүүд нийлэн тус үйлдвэрийн ихэнх хувьцааг худалдан авч өөрийн гэсэн автомашиныг хөгжүүлэхээр болов. Шинэ үүссэн компанийн зохион бүтээгчээр Жусеппе Мероси, захиралаар Уго Стелла ажиллахаар болжээ.&lt;ref name=&quot;Automobile quarterly&quot; /&gt;

1910 оны зургаадугаар сарын 24-нд [[Ломбард муж|Ломбард мужийн]] компанийн захирал нь компанийнхаа нэрийг ''Società Anonima Lombarda Fabbrica Automobili'' (үгчлэн орчуулбал: &quot;Хувьцаат компани, ломбардын автомобилфабрик&quot;) гэж нэрлээд A.L.F.A. хэмээн товчлон нэрлэх болов. Энэ үйл явдал нь өнөөдөр тус компанийнг үүсгэн байгуулсан албан ёсны өдөр хэмээн тооцдог.&lt;ref&gt;[http://www.autoweb.com.au/cms/A_52638/title_Alfa-Romeo-Celebrates-90-Years-Of-Success/newsarticle.html autoweb.com:&quot;Alfa Romeo celebrates 90 years of success&quot;]&lt;/ref&gt; Яг тэр жилдээ тус компани Меросигийн анхны хийц болох [[А.Л.Ф.А 24 HP|24 HP]] автомашины загварыг зах зээлд гаргасан бөгөөд тус тэрэгний хөргөх нүүргэвч дээр ''Алфа'' гэж маркийн нэрээ бичсэн байна. Үүний зэрэгцээ авто спортод зориулан хоёр Алфа 24 HP гаргасан бөгөөд дараа жил нь буюу 1911 оны тавдугаар сарын [[Тарга Флорио]]д оролцжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.targaflorio.info/06.htm|title=6^ Targa Florio|accessdate=2009-09-26}}&lt;/ref&gt;

1914 онд [[дэлхийн 1-р дайн]] эхлэв. Үүнээс шалтгаалан автомашины үйлдвэрлэлээс зэвсгийн үйлдвэрлэлд шилжлээ. 1915 онд Даррак үлдсэн байсан хувьцаагаа бүгдийг нь зарсан. 1915 оны есдүгээр сарын 21-нд хөрөнгө мөнгөний асуудалтай байсан компанийн нийт хөрөнгийн 95%-г ''Банка Италиана ди Сконто'' авчээ. 1915 оны есдүгээр сарын 28-нд тус компани бүх хөрөнгөө зарав.&lt;ref name=&quot;A.L.F.A. diventa Alfa Romeo&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archiviostorico.alfaromeo.it/cgi-bin/pbrand.dll/ALFAAS_ITALIA/magazine/magazine.jsp?categoryOID=-1073804730&amp;contentOID=1074097464|title=1915: A.L.F.A. diventa Alfa Romeo|publisher=Alfa Romeo|accessdate=2009-09-26}}&lt;/ref&gt; 1915 оны арванхоёрдугаар сарын 2-нд [[Неаполь|неаполиос]] гаралтай инженер [[Никола Ромео]]гоор удирдуулсан ''Аккомандита Инж. Никола Ромео &amp; Ко'' гэх нэртэй зэвсгийн үйлдвэр тус үйлдвэрийг өөртөө нэгтгэн авчээ. Дайны жилүүдэд сум болон онгоцны хөдөлгүүр үйлдвэрлэн борлуулж нэлээд ашигтай ажилласан байна. Ажилчдын тоо нь 200-гаас 4000 болон өслөө.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://books.google.de/books?id=DJvGpo_CH-UC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_v2_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q=&amp;f=false|title=The economic history of Italy 1860-1990|accessdate=2009-08-16|author=Vera Zamagni|pages=221}}&lt;/ref&gt;

Дайны дараа 1919 оноос эхлэн Портеллод ахиад суудлын автомашины үйлдвэрлэлээ сэргээв. 1920 онд компанийн нэрийг шинэ эзэмшигчийн нэрийг оруулан маркийн нэрээр бүртгэсэн нь Алфагаас Алфа&amp;nbsp;Ромео болголоо. 1923 оны автомашины уралдаанд амжилттай оролцон Тарга Флорио авто уралдаанд давхар ялалт байгуулав.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.formula2.net/Targa23.htm|title=Targa Florio 1923|accessdate=2009-09-03|publisher=StefanÖrnerdal|archive-date=2009-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090425130849/http://formula2.net/Targa23.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1925 онд автомашины анхны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн зохион явагдсан бөгөөд энэ тэмцээнд Алфа Ромео автомашины анхны дэлхийн аварга болжээ.
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gp25a.htm|title=The 1925 Automobile World Championship|author=Hans Etzrodt|accessdate=2009-09-09|archive-date=2007-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813181049/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gp25a.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

Дайны дараах үйлдвэрлэлийн шилжилт нь тийм ч амар байсангүй. 1926 онд Алфа Ромео төлбөрийн чадваргүй болсоны улмаас дарангуйлагч [[Бенито Муссолини]]гийн оролцоотойгоор италийн банктай гэрээ хийн тэдний эрхэнд орлоо.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://books.google.de/books?id=xjLYdCIPnhsC&amp;pg=PA112&amp;dq=%22the+company+was+bankrupt+by+1926%22&amp;lr=&amp;as_brr=3|title=Beyond the Firm: Business Groups in International and Historical Perspective|publisher=Google|author=Franco Amatori|accessdate=2009-11-17}}&lt;/ref&gt; Никола Ромеог шахан хавчсанаар түүний оролцоо ч сулран 1928 онд компаниа орхин гарчээ.&lt;ref name=&quot;A.L.F.A. diventa Alfa Romeo&quot; /&gt; 1920-иод оны сүүл гэхэд Жусеппе Мероси ч мөн тус компанийнг орхин гарав.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://books.google.de/books?id=1lhWAAAAMAAJ&amp;q=%22Merosi+left+Alfa+in+the+late+twenties%22&amp;dq=%22Merosi+left+Alfa+in+the+late+twenties%22|title=Automobile quarterly|publisher=Princeton Institute for Historic Research|work=Automobile quarterly, Band 44, Ausgabe 3|accessdate=2009-09-29}}&lt;/ref&gt; Тус компанийн уралдааны жолооч байсан [[Энцо Феррари]] өөрийн гэсэн компани байгуулахаар бас л орхин гарчээ.

1933 онд Алфа Ромео улсын мэдэлд  шилжив. Гэвч компанийн өөрийн техник технологийн амжилтаар хоцорч орхигдсонгүй, тиймээс ч 1930-аад тэдний үйлдвэрлэж байсан загвар болoх [[Алфа Ромео 8C|8C 2900]] нь тухайн үеийн цувралаар үйлдвэрлэгдсэн дэлхийн хамгийн хурдан автомашинд (205 км/ц) тооцогдож байв.

Дэлхийн 2-р дайн төв үйлдвэрийн тавны гурвыг сүйтгэсэн бөгөөд дайнаас буцаж ирсэн ажилчдын хүчээр сэргээн босголтын ажил эхэлсэн байна. Ингээд 1946 оноос эхлэн шинэ сэргээн босгосон үйлдвэрт үйлдвэрлэгдсэн автомашины цуваа &quot;Алфа Ромео С.п.А&quot; гэх нэртэйгээр гарч эхэлжээ.

==== Өгсөлт ба уруудалт (1948-1986 он) ====
Дайны өмнөх жилүүдэд зах зээлд гаргаж байсан зэрэглэл өндөртэй автомашины үйлдвэрлэл нь ихэд жижиг үйлдвэрлэл байв. Харин дайны дараа бусад нэрийн автомашинуудын үйлдвэрүүдтэй адил нийтэд зориулсан автомашины загварыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэж эхэлсэн ба үүнд 1954 онд зах зээлд гаргасан [[Алфа Ромео Жулиетта (1954)|Жулиетта]] болон 1962 оны дундаас гаргасан [[Алфа Ромео Жулиа|Жулиа]] зэрэг загварууд орно.

&lt;gallery widths=&quot;200&quot;&gt;
Paris - Mondial de l'automobile 2010 - Alfa Romeo Giulietta Berlina - 001.jpg|Алфа Ромео Жулиетта (1954–1962)
Alfa Romeo Giulia Nuova Super 1600.jpg|Алфа Ромео Жулиа (1962–1978)
Alfa Romeo 33 1.3 VL 1991.jpg|Алфа Ромео 33 (1990-1994)
&lt;/gallery&gt;

Автомашины олон олон уралдаанд Алфа Ромео Жулиа зэрэг загвараараа амжилттай оролцсон нь 1960-д болон 1970-д онд Алфа Ромео нь дунд давхаргынханд өндөр зэрэглэлийн чанартай спорт загварын автомашин үйлдвэрлэдэг гэх нэр хүндэд хүргэжээ. Цувралаар үйлдвэрлэж буй загвартаа [[дискэн тоормос]], таван араат [[хурдны хайрцаг]], ялангуяа хөдөлгүүрүүддээ хоёр дээр байрлалтай [[тахир гол]] болон хэд хэдэн [[карбюратор]]ыг угсарсан нь бусад энэ зэрэглэлд автомашин үйлдвэрлэгчдэд үлгэр жишээ болсоноор барахгүй зарим нь тэдний техникийг ч сүүлд авч (жишээ нь BMW) ашигласан байна. Үнийн хувьд Жулиа нь түүнтэй адилхан ангилалд орох [[BMW E114|BMW 2002]]-с харьцангуй хямд байсан учир худалдан авагчдыг өөртөө илүү татаж чаддаг байлаа. 1961 оноос Алфа Ромео бразилийн [[Фабрика Национал де Моторес]] компанитай хамтран ажиллах бөгөөд сүүлд 1968 онд тус компанийнг бүрэн эзэмшилдээ авчээ. Энэ үйлдвэртээ ''Алфа Рио'' гэх загварыг европын зах зээлд зориулан гаргаж байж. 60-аад онд мөн Алфа Ромео [[Рено]]-той патент солилцоx зорилгоор хамтран ажилласан байна. 

1971 оны сүүлээр жижиг дунд ангилалд орох [[Алфа Ромео Алфасуд|Алфасуд]]ыг худалдаанд гаргав. Энэ загвар нь Алфа Ромеогийн үйлдвэрлэсэн анхны урдаа хөтлөх тэнхлэгтэй загвар байсан учир тэдний хувьд техникийн шилжилт хийсэн үе байлаа. Үүний хажуугаар урьдны [[ард байршилтай хурдны хайрцаг|трансаксле]] хийцийг эргээд ашиглах болсон ба түүнээ 1972 оны хавраас эхлэн үйлдвэрлэсэн [[Алфа Ромео Алфетта|Алфеттад]] угсарч эхлээд түүнээс хойш бүх дунд ангилалдаа ашиглав. Энэ хийцийг нь [[Порше]] ч мөн 70-аад оны сүүлээс ашиглах болжээ. Гэвч  аль аль компани нь зах зээл дэх хүссэн борлуулалтаа хийж чадаагүй юм. Улсын харьяат үйлдвэр учраас Алфа Ромео үе үе улсаас тавьсан шаардлагын өмнө бөхийх хэрэгтэй болдог байв.

Алфасудыг үйлдвэрлэхийн тулд өмнөд италид шинэ үйлдвэр барьжээ. Тэр хүртэл Алфа Ромеогийн бүх үйлдвэр италийн хойд хэсэгт байсан. Ингэж өмнө зүгт салбар үйлдвэр барих шалтгаан нь зөвхөн тухайн бүс нутаг дахь ажилгүйдэлтэй тэмцэх байв.&lt;ref name=&quot;DER SPIEGEL 22/1986&quot;&gt;Der Spiegel: [http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-13519158.html ''Ungleiche Partner''], 1986&lt;/ref&gt; Энэ үйлдвэр нь ашиглалтанд орсоноос хойш жилийн дараагаас Алфа Ромеод алдагдалд оруулжээ. Учир нь үйлдвэрлэлтийн бүтээмж муу болохоор үйлдвэрлэгдэж байгаа автомашин бүрт шилжүүлэн тооцоход ойролцоогоор 1000 маркийг нэмж төлж байж.&lt;ref name=&quot;DER SPIEGEL 11/1984&quot;&gt;Der Spiegel: [http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-13508803.html ''Es war ein Drama''], 1984&lt;/ref&gt; Үйлдвэрээ хаана гэхээр улс төрийн шалтгаанаар хааж болдоггүй, хийсэн бүтээгдэхүүний нь чанар муудан&lt;ref name=&quot;AUTO BILD 28/2005&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.autobild.de/artikel/deutschlands-top-200-folge-5-alfasud_51540.html|title=Ein Bild von einem Auto|accessdate=2009-08-23|date=2005-07-27|work=AUTO BILD 28/2005}}&lt;/ref&gt;  Алфа Ромеогийн өөрийн түвшинд хүрч чадахгүй байлаа. 

Бусад бүх автомашин үйлдвэрлэгчдийн адилаар газрын тосны хямрал нь Алфа Ромеог ч бас тойроогүй. Энэ хямралын эсрэг арга хэмжээнд 1978 оноос эхлэн дизель хөдөлгүүртэй автомашин үйлдвэрлэж эхэлсэн байна. 1986 онд гэхэд Алфа Ромео хүчин чадлынхаа зөвхөн тал хувийг л ашиглаж байлаа.&lt;ref name=&quot;DER SPIEGEL 22/1986&quot; /&gt;

=== Ачааны автомашин, автобус, онгоцны хөдөлгүүр ===
[[Файл:Alfa Romeo 430.jpg|thumb|right|[[Алфа Ромео 430]] (1942-1950)]]
1930 онд Алфа Ромео хөнгөн загварын ачааны автомашины үйлдвэрлэсэн бөгөөд үүний дараа [[Бюссинг АГ|Бюссинг]]ийн суурь хийц дээр тулгуурлан хүнд хийцийн ачааны автомашиныг ч үйлдвэрлэв. [[Дэлхийн 2-р дайн]]ы үед Алфа Ромео эхлээд италийн зэвсэгт хүчинд зориулсан ачааны автомашин үйлдвэрлэсэн бол сүүлд германы [[вермахт]]ад ч бас нийлүүлж байжээ.

Хэрэглээний тээврийн хэрэгслийн үйлдвэрлэлээ дайны дараа ч цааш нь үргэлжлүүлсэн хэдий ч үйлдвэрлэлтийн тоо хэмжээ нь энэ төрлийн тээврийн хэрэгсэл үйлдвэрлэх өрсөлдөгчдөөсөө хэзээ ч илүү гарч байсангүй. 1960-аад оноос хойш [[Фиат]] болон [[Савием]]тай хамтран хөнгөн загварын ачааны  автомашины загварыг хөгжүүлэв. Харин хүнд хийцтэй ачааны автомашины үйлдвэрлэлээ 1967 онд зогсоосон байна. [[Бразил]]д хүнд ачааны автомашинаа 1988 он хүртэл [[Фабрика Национал де Моторес|ФНМ]] маркийн нэртэйгээр үйлдвэрлэжээ. ФНМ нь дараа нь Фиат концерний [[Ивеко|Ивеко группэд]] нэгджээ. 1990-ээд он хүртэл [[Фиат Дукато]] болон [[Ивеко Дайли]] хэмээх жижиг тарнспортеруудыг Алфа Ромео маркийн нэрээр борлуулж байжээ.

Тус үйлдвэрийн бас нэгэн чухал бүтээгдэхүүний тоонд [[троллейбус]]&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.stuttgarter-zeitung.de/inhalt.oberleitungsbusse-in-esslingen-seit-66-jahren-unter-strom.fbad45fb-91f8-4ddc-8aa8-58dc77340b86.html |wayback=20160519092653 |text=Seit 66 Jahren unter Strom |archiv-bot=2026-07-16 02:06:15 InternetArchiveBot }} Штутгартер Цайтунг. нийтлэгдсэн 2010-11-02, хандсан 2015-01-08&lt;/ref&gt; ордог. Италийн олон хотууд, цаашлаад дэлхийн олон оронд Алфа Ромеогийн үйлдвэрлэсэн троллейбусыг ашиглаж байсан ба эдгээрийн ихэнх нь 1972 он хүртэл хугацаанд үйлдвэрлэгдэн гарсан загварууд байв. 

Үүнээс гадна тус компани [[дэлхийн 1-р дайн]]ы үед болон 1930-аад оноос хойш [[онгоцны хөдөлгүүр]]ийг их хэмжээгээр үйлдвэрлэж байв.

== Техник ==
Алфа Ромео компанийн хувьд зөвхөн дизайн хөөх бус техник бас чухал байр суурь эзэлдэг. Компани байгуулагдсанаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1913 онд  л гэхэд Алфа Ромеогийн инженерүүд авто спортод зориулан дээрээ байршилтай хоёр тахир голтой, цилиндр бүрд дөрвөн клапан, шаталтын талбай нь дээврийн хэлбэртэй, цилиндр бүрд давхар ноцоогч бүхий өндөр чадлын хөдөлгүүрийг зохион бүтээж байв. Жишээ нь 1930-аад онд үйлдвэрлэж байсан 6C-загварт гэхэд л клапан бүрд давхар пүрштэй хийцтэй хийгдэж байжээ. Мөн 8C-загвартаа дэлхийд анх удаа цилиндрийн толгойг хөнгөнцагаанаар хийсэн хийцийг ашигласан байна. 

1958 оноос таван араатай хурдны хайрцагийг цувралаар үйлдвэрлэн худалдаанд гаргав. [[Алфа Ромео ГТА|GTA]] загварын их биеийг 1960-аад онд хөнгөн хийцтэй болгохын тулд даацын биш бүх эд хэсгийг хөнгөнцагаан ашигласан байдаг. 1983 оноос эхлэн [[Алфа Ромео 33|33]] загвараа олон төрлийн бүх дугуйн хөтлөгчийн системтэйгээр санал болгов. 1997 онд Алфа Ромео дизель хөдөлгүүрийн шууд шүршилтийн технологи болох [[Коммон райл|коммон райл]] системийг нийтэд танилцуулсан анхны автомашин үйлдвэрлэгч болов. 

2009 оноос хойш Алфа Ромео МиТо загвартаа дэлхий даяар анх удаа бүрэн автомат оруулгын клапангийн удирдлагыг [[мультиайр]] нэртэйгээр худалдаанд гаргасан. Ийм төрлийн хөдөлгүүрт нь оруулгын тахир гол байхгүй бөгөөд оруулгын клапан нь цахилгаан-гидравликаар цилиндрээ сонгон шаардлагатай үед нэг тактанд хэд хэдэн удаа удирдлагаар нээгдэх боломжтой юм. Клапангийн явалт болон нээлттэй байх хугацаа нь өөр өөрөөр хувьсан өөрчлөгдөх боломжтой.

==Автомашины марк==
=== Маркийн тэмдэг ===
Алфа Ромеогийн маркийн тэмдэг нь [[Миланы гүнлиг]] болон Милан хотын сүлднээс бүрдэнэ.&lt;ref&gt;Heraldik; ''Wappen – ihr Ursprung, Sinn und Wert'' (von Ottfried Neubecker, ISBN 3-8105-1306-7)&lt;/ref&gt;

Энэхүү хоёр хуваасан маркийн тэмдэг нь үүссэн цагаасаа хойш бараг л өөрчлөгдөөгүй. Зүүн талын хагаст цагаан дэвсгэр дээр улаан загалмайтай, баруун талын хагаст хүүхэд идэж буй лууны титэмтэй толгой дүрстэй. Зүүн талын дүрс нь Милан хотын сүлд бөгөөд христийн загалмайг сануулах ба улаан өнгөөр иргэдийг, цагаан өнгөөр тариачдыг төлөөлүүлэн тэдний нэгдлийг илэрхийлжээ. Энэхүү дүрс нь 12-р зууны сүүлээс хотын албан ёсны сүлд болсон аж. Баруун талын хагас нь сүүлд нэмэгдсэн ба тухайн үеийн Миланы гүнлигийг захирч байсан [[Висконти]]йн гэр бүлийн хамгийн эрх мэдэлтэй нэгэн гишүүний саналаар бүтээгдсэнийг 13-р зууны сүүлээр хотын сүлд тэмдэгт нэмж оруулсан аж. 

Алфа Ромео нь 1910 онд үүсгэн байгуулагдахдаа зөвхөн Милан хотын сүлд тэмдэгийг маркийн тэмдэг болгон түүн дээр АЛФА МИЛАНО гэсэн нэмэлт бичигтэй байв. 1919 онд тус бичгийг АЛФА-РОМЕО МИЛАНО болгон өөрчлөв. 1925 онд Алфа Ромео анхныхаа дэлхийн аварга цолыг авсаны дараа бахархал болгон тэмдэгээ тойруулан лаврын навчаар бүтэн тойруулсан дүрс нэмжээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа эдгээрээс хоёроос гурван дүрсийг хассан аж. 1972 он хүртэл хотын сүлд тэмдэгийг Алфа Ромео бичгийг таслах зураастайгаар хэрэглэж байв. 

&lt;gallery widths=&quot;200&quot;&gt;
1951 Alfa Romeo badge - Flickr - exfordy.jpg|1951 оны Алфа Ромеогийн маркийн тэмдэг
1956 Alfa Romeo Giulietta Spider - Flickr - The Car Spy (10).jpg|1956 оны Алфа Ромеогийн маркийн тэмдэг
Alfa Romeo badge.jpg|[[Алфа Ромео 4C|4C]]  дээр байгаа Алфа Ромеогийн маркийн тэмдэг (2013 он)
&lt;/gallery&gt;

=== Хөргөлтийн нүүргэвч ===
[[Файл:Badges Alfa 8C (185845029).jpg|thumb|right|Бамбай хэлбэрийн хөргөх нүүргэвч]]
Бусад автомашины маркийн адил Алфа Ромео ч өөрийн гэсэн хөргөлтийн нүүргэвчтэй. Алфа Ромеод үүнийг ''Scudetto'' (жижигхэн бамбай, ''scudo'' - &quot;бамбай&quot;) хэмээн нэрлэнэ. Энэ нарийхан доошоогоо үзүүртэй, хөргөлтийн нүүргэвч нь 1930-аад он бий болжээ. Үүнээс гадна [[Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|тээврийн хэрэгслийн дугаар]] нь автомашины голд биш шилжүүлсэн хажуудаа байрлалтай юм. Ингэснээр дээрх бамбайн дизайнд саад болохгүйгээс гадна гадаад үзэмжинд нь нөлөөхгүй гэж үздэг байна. 

==Үйлдвэрийн газрууд==
Автомашин үйлдвэрлэл нь Миланы Портелло дүүрэгт анх үүсгэн байгуулагдсан үйлдвэртээ эхэлсэн бол 1961 оноос хойш Миланы ойролцооx [[Арезе]]д салбар үйлдвэр, 1969 онд [[неаполь|неаполийн]] [[Помильяно-д’Арко]] хотод нээгдсэн үйлдвэрүүд нэмэгдэв. 1984 оноос 1986 оны хооронд [[Ниссан]]тай хамтран [[Алфа Ромео Арна]]г [[Пратола-Серра]]д угсралтыг нь хийв.

2008 оноос хойш [[Фиат|Фиат групп]] [[Алфа Ромео МиТо|МиТо]]г [[Турин]]д байх Мирафиори үйлдвэрт үйлдвэрлэж эхэлсэн ба харин [[Алфа Ромео Жулиетта (Тип 940)|Жулиетта (Тип 940)]]-г [[Лацио муж]]ийн [[Кассино]] хотод үйлдвэрлэж байна.

Үүнээс гадна олны танил болсон автомашины дизайны компаниуд болох [[Бертоне]] болон [[Пининфарина]] зэрэгтэй гэрээгээр автомашин хийлгэж байжээ. 

Гадаадад байх салбар үйлдвэрүүд нь [[Өмнөд Африк]] болон Бразилд байрладаг.

==Моторт спорт==
{{Гол|Алфа Ромео моторт спорт}}
[[Файл:Alfa Romeo Alfetta 159.jpg|thumb|right|Алфа Ромео 159 (1951 он)]]
Алфа Ромео нь аль 1913 онд уралдааны тэрэг зохион бүтээж байв. Алфа Ромеогийн хувьд 1920-иод он болон ялангуяа 1930-аад онууд авто спортын цэцэглэлтийн үе байлаа. 1950 онд шинээр үүсэн бий болсон [[Формула-1]]-ийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцсон бөгөөд тэр жилдээ шууд л [[Жузеппе Фарина]]гаар дэлхийн аварга болсон бол дараа жил нь [[Хуан Мануэль Фанжио]]той дэлхийн аварга болжээ. 1960-аад онд моторт спортын үйл ажиллагаагаа [[Автодельта]]-д шилжүүлжээ. Үүний дараа тоуренваген спортод хүч үзэх болов. Бараг хорин жил шахам энэ төрөлд амжилттай оролцсон ба олон олон ялалтын тавцанд гарч байлаа.

== Aвтомашины загвар ==
=== Суудлын тэрэг ===
==== Урьдны загварууд ====
[[Файл:ALFA-24-HP.jpg|thumb|right|А.Л.Ф.А.-24-HP 1910 оны загвар]]
[[Файл:Alfa Romeo 20-30 ES.jpg|thumb|right|Алфа Ромео 20-30 ES (1921 он)]]
[[Файл:Alfa Romeo Alfetta 159 Arese 20070608.jpg|thumb|right|Алфа Ромео Алфетта 159]]
[[Файл:1953 AR Matta.jpg|thumb|right|1953 оны Алфа Ромео Матта]]
[[Файл:Alfa Romeo GT 2000 green vl.jpg|thumb|right|Алфа Ромео 2000 GT Велоце (1971–1976)]]
[[Файл:The frontview of Alfa Romeo 156 2.5 V6 24V.JPG|thumb|right|Алфа Ромео 156 (1997-2007)]]
[[Файл:Alpha Romeo 8C Competizione - Flickr - exfordy (3).jpg|thumb|right|Алфа Ромео 8C Компэтиционе (2007–2010)]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Тээврийн хэрэгслийн төрөл анх гарсан оноор
|-
| 1910-аад он
|
1910–1911 [[А.Л.Ф.А. 12 HP|12 HP]]&lt;br /&gt;
1910–1913 [[А.Л.Ф.А. 24 HP|24 HP]]&lt;br /&gt;
1911–1913 [[А.Л.Ф.А. 15 HP|15 HP]]&lt;br /&gt;
1913–1922 [[Алфа Ромео 40-60 HP|40-60 HP]]&lt;br /&gt;
1914–1920 [[Алфа Ромео 15-20 HP|15-20 HP]]&lt;br /&gt;
1914–1920 [[Алфа Ромео 20-30 HP|20-30 HP]]
|-
| 1920-иод он
|
1921–1922 [[Алфа Ромео 20-30 ES Спорт|20-30 ES Спорт]]&lt;br /&gt;
1921–1922 [[Алфа Ромео G1|G1]]&lt;br /&gt;
1922–1927 [[Алфа Ромео RL/RM|RL/RM]]&lt;br /&gt;
1924–1932 [[Алфа Ромео P1/P2/P3|P1/P2/P3]]&lt;br /&gt;
1927–1929 [[Алфа Ромео 6C|6C 1500]]&lt;br /&gt;
1929–1933 [[Алфа Ромео 6C|6C 1750]]
|-
| 1930-аад он
|
1931–1934 [[Алфа Ромео 8C|8C 2300]]&lt;br /&gt;
1933–1933 [[Алфа Ромео 6C|6C 1900]]&lt;br /&gt;
1934–1939 [[Алфа Ромео 6C|6C 2300]]&lt;br /&gt;
1937–1939 [[Алфа Ромео 8C|8C 2900]]&lt;br /&gt;
1937–1951 [[Алфа Ромео Тип 159|Алфетта 158/159]]&lt;br /&gt;
1939–1953 [[Алфа Ромео 6C|6C 2500]]
|-
| 1940-өөд он
|
|-
| 1950-иад он
|
1950–1959 [[Алфа Ромео 1900|1900]]&lt;br /&gt;
1952–1953 [[Алфа Ромео Диско Воланте|Диско Воланте]]&lt;br /&gt;
1952–1954 [[Алфа Ромео Матта|Матта]]&lt;br /&gt;
1953–1953 [[Алфа Ромео Берлинетта Аэродинамика Текника|B.A.T.5]] (туршилтын загвар)&lt;br /&gt;
1954–1954 [[Алфа Ромео Берлинетта Аэродинамика Текника|B.A.T.7]] (туршилтын загвар)&lt;br /&gt;
1954–1964 [[Алфа Ромео Жулиетта (1954)|Жулиетта]]&lt;br /&gt;
1955–1955 [[Алфа Ромео Берлинетта Аэродинамика Текника|B.A.T.9]] (туршилтын загвар)&lt;br /&gt;
1957–1962 [[Алфа Ромео 2000|2000]]
|-
| 1960-аад он
|
1960–1964 [[Рено Дуфине|Дуфине]] лицензийн үйлдвэрлэл&lt;br /&gt;
1961–1969 [[Алфа Ромео 2600|2600]]&lt;br /&gt;
1962–1978 [[Алфа Ромео Жулиа|Жулиа]]&lt;br /&gt;
1963–1967 [[Алфа Ромео TZ|TZ]]&lt;br /&gt;
1965–1971 [[Алфа Ромео GTA|GTA]]&lt;br /&gt;
1966–1993 [[Алфа Ромео Спайдер|Спайдер (Тип 105/115)]]&lt;br /&gt;
1967–1973 [[Алфа Ромео Типо 33|Типо 33]]&lt;br /&gt;
1968–1971 [[Алфа Ромео 1750/2000|1750]]
|-
| 1970-аад он
|
1970–1977 [[Алфа Ромео Монтреал|Монтреал]]&lt;br /&gt;
1971–1976 [[Алфа Ромео 1750/2000|2000]]&lt;br /&gt;
1972–1983 [[Алфа Ромео Алфасуд|Алфасуд]]&lt;br /&gt;
1972–1984 [[Алфа Ромео Алфетта|Алфетта]]&lt;br /&gt;
1974–1986 [[Алфа Ромео GTV|Алфетта GT/GTV]]&lt;br /&gt;
1976–1989 [[Алфа Ромео Алфасуд Спринт|Алфасуд Спринт]]&lt;br /&gt;
1977–1985 [[Алфа Ромео Жулиетта (Тип 116)|Жулиетта (Тип 116)]]&lt;br /&gt;
1979–1986 [[Алфа Ромео Алфа 6|Алфа 6]]
|-
| 1980-аад он
|
1983–1994 [[Алфа Ромео 33|33]]&lt;br /&gt;
1983–1986 [[Алфа Ромео Арна|Арна]]&lt;br /&gt;
1984–1987 [[Алфа Ромео 90|90]]&lt;br /&gt;
1985–1992 [[Алфа Ромео 75|75]]&lt;br /&gt;
1987–1997 [[Алфа Ромео 164|164]]&lt;br /&gt;
1989–1993 [[Алфа Ромео ES 30|SZ/RZ]]
|-
| 1990-ээд он
|
1992–1998 [[Алфа Ромео 155|155]]&lt;br /&gt;
1994–2001 [[Алфа Ромео 145|145]]&lt;br /&gt;
1995–2000 [[Алфа Ромео 146|146]]&lt;br /&gt;
1994–2005 [[Алфа Ромео Спайдер/GTV|Спайдер/GTV (Тип 916)]]&lt;br /&gt;
1997–2007 [[Алфа Ромео 156|156/Кроссвагон]]&lt;br /&gt;
1998–2007 [[Алфа Ромео 166|166]]
|-
| 2000-аад он
|
2000–2010 [[Алфа Ромео 147|147]]&lt;br /&gt;
2003–2010 [[Алфа Ромео GT|GT]]&lt;br /&gt;
2005–2011 [[Алфа Ромео 159|159]]&lt;br /&gt;
2005–2010 [[Алфа Ромео Брэра|Брэра]]&lt;br /&gt;
2006–2010 [[Алфа Ромео Спайдер|Спайдер (Typ 939)]]&lt;br /&gt;
2007–2010 [[Алфа Ромео 8C Компэтиционе|8C Компэтиционе]]
|-
|}

==== Одооны загвар ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;3&quot; | Одоо үйлдвэрлэж буй загвар
|
2008-оноос хойш [[Алфа Ромео Мито|Мито]]&lt;br /&gt;
2010-оноос хойш [[Алфа Ромео Жулиетта (Тип 940)|Жулиетта (Тип 940)]]&lt;br /&gt;
2013-оноос хойш [[Алфа Ромео 4C|4C]]&lt;br /&gt;
2016-оноос хойш [[Алфа Ромео Жулиа (952)|Жулиа (952)]]
|-
|}
[[File:AR6.14 front.jpg|thumb|Алфа Ромео AR6]]
[[File:Romeo2.jpg|thumb|Алфа Ромео жижиг автобус]]

=== Бартаат замын тэрэг ===
* [[Алфа Ромео Матта]]

=== Ачааны автомашин ===
* [[Алфа Ромео 430]]
* [[Алфа Ромео 500]]
* [[Алфа Ромео 800]]
* [[Алфа Ромео 900]]
* [[Алфа Ромео 950]]
* [[Алфа Ромео Милле]] (Алфа Ромео 1000)
* [[Алфа Ромео AR6]] ([[Фиат Дукато]])
* [[Алфа Ромео AR8]] ([[Ивеко Дайли]])

=== Автобус ===
* [[Алфа Ромео 900 (автобус)|Алфа Ромео 900]]
* [[Алфа Ромео 950 (автобус)|Алфа Ромео 950]]
* [[Алфа Ромео Милле (автобус)|Алфа Ромео Милле]] (Алфа Ромео 1000)
* [[Алфа Ромео F12]] (жижиг автобус, 1967-1982,)

=== Троллейбус ===
[[File:Athene trolleybus 1979 1.jpg|thumb|Алфа Ромео 140AF]]
* [[Алфа Ромео 110AF]]
* [[Алфа Ромео 140AF]]
* [[Алфа Ромео 900 (троллейбус)|Алфа Ромео 900]]
* [[Алфа Ромео Милле (троллейбус)|Алфа Ромео Милле]] (Алфа Ромео 1000)

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Category:Alfa Romeo|Алфа Ромео}}
* [https://web.archive.org/web/20110223015441/http://alfaromeo.com/ Алфа Ромео], албан ёсны цахим хуудас англи хэл дээр

== Зүүлт тайлбар ==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Алфа Ромео| ]]
[[Ангилал:Турины аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:Италийн автомашин үйлдвэрлэгч]]
[[Ангилал:Маркийн нэр]]
[[Ангилал:Хөдөлгүүр үйлдвэрлэгч]]
[[Ангилал:Урьдын автобус үйлдвэрлэгч]]
[[Ангилал:Урьдын нисэх онгоцны хөдөлгүүр үйлдвэрлэгч]]
[[Ангилал:Урьдын троллейбус үйлдвэрлэгч]]
[[Ангилал:Миланы үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:Фиат| ]]
[[Ангилал:1910 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>5yq8bnqtbf8ucj274qbf0lq17lwycrq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бямбасүрэнгийн Шарав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59807</id>
    <revision>
      <id>862108</id>
      <parentid>820634</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T05:47:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13265" sha1="kqea2qovcxw1uf15b90rm33thk5lh46" xml:space="preserve">'''Бямбасүрэнгийн Шарав'''  ([[1952 он]]ы [[11 сарын 13]]-нд [[Хэнтий]] аймгийн [[Жаргалтхаан сум]]&lt;nowiki/&gt;анд төрсөн [[2019 он]]ы [[7 сарын 15]]-нд&lt;ref&gt;[http://unuudur.mn/%D0%BD%D1%8D%D1%80%D1%82-%D1%85%D3%A9%D0%B3%D0%B6%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D1%87-%D0%B1-%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B2-%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB-%D1%82%D3%A9%D0%B3%D1%81%D0%BB%D3%A9%D3%A9/ unuudur.mn: ''Нэрт хөгжмийн зохиолч Б.Шарав таалал төгслөө''] нийтэлсэн Г. Тэмүүлэн, нийтлэгдсэн 2019-07-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=https://news.mn/r/2167890/ |wayback=20190715124938 |text=news.mn: ''Хөдөлмөрийн баатар Б.Шарав гэгээн алсад одлоо |archiv-bot=2026-07-16 05:47:14 InternetArchiveBot }} нийтэлсэн Б. Бат'', нийтлэгдсэн 2019-07-15&lt;/ref&gt; [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт хо]]т&lt;nowiki/&gt;од нас барсан) -[[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]], [[Чингис хаан одон|Чингис хаан одонт]], Төрийн шагналт, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн нэрт зохиолч хүн юм.

== Намтар ==
Б.Шарав 1968-1972 онд Улаанбаатар хотын Багш нарыг бэлтгэх сургуулийг дуу хөгжмийн багш мэргэжлээр суралцаж төгссөн.

1975-1983 онд ОХУ-ын [[Свердловск]] (одоогийн [[Екатеринбург]]) хотын М.П.Мусоргскийн нэрэмжит Уралын хөгжмийн их сургуулийг хөгжмийн зохиолч мэргэжлээр төгссөн (зохиомжийн мэргэжлийн багш нь Б.Д.Гибалин, Н.М.Пузей).  

1972-1975 онд нийслэлийн арван жилийн 1 дүгээр сургуульд дуу хөгжмийн багшаар ажиллажээ.    

1983-1986 онд [[Монгол Улсын Консерватори|Хөгжим Бүжгийн дунд сургууль]]&lt;nowiki/&gt;д хөгжмийн онолын багшаар ажиллав.

1986-1987 онд [[Монгол Улсын Ардын Дуу Бүжгийн Чуулга|УАДБЧуулга]]&lt;nowiki/&gt;д төгөлдөр хуурчаар ажилласан байна.

1987 оноос [[Монголын хөгжмийн зохиолчдын эвлэл]]&lt;nowiki/&gt;ийн хороонд дууны уран бүтээлийн зөвлөлийн эрхлэгч, тэргүүлэгч, [[Сонгодог урлагийн академик театр]]&lt;nowiki/&gt;т уран сайхны удирдагчаар ажиллаж байжээ.

1983 онд Монголын хөгжмийн зохиолчдын холбооны гишүүнээр элссэн.

1985 онд Азийн хөгжмийн VII индэр-олон улсын симпозиумын шилдэг бүтээлийн шагнал хүртэв.  

1988 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Санкт-Петербург|Ленинград]] хотноо &quot;Хүнлэг энэрэнгүй ёс, ард түмнүүдийн найрамдал нөхөрлөлийн төлөө&quot; уриан дор зохион байгуулагдсан олон улсын хөгжмийн III наадмын шагнал хүртсэн.  

[[1990 он|1990]] онд МХЗХолбооны нэрэмжит шагнал, [[1992 он|1992]] онд &quot;Замбуу тивийн наран&quot; магтуу, II симфони, &quot;[[Сэрсэн тал]]&quot; удиртгал бүтээлүүдээрээ Төрийн шагнал хүртжээ.  

[[1985 он|1985]] онд Б.Шаравын &quot;Замбуу тивийн наран&quot; магтуу нь [[ЮНЕСКО]]-гийн хөгжмийн алтан санд бүртгэгдсэн байна. 

== Уран бүтээлийн замнал ==
1970-д оны сүүл үеэс, 1980-д оноос Монголын хөгжмийн зохиолчдын шинэ үеийнхэн уран бүтээлээрээ өөрсдийгөө тодорхойлон гарч ирцгээсэн юм. Энэ бол монголын хөгжмийн урлагт шинэ өнгө, аяс, хэлбэр маяг, шинэ санаа, агуулгыг хүчтэйгээр гаргаж ирсэн үе байдаг. Хөгжмийн зохиолч З.Хангалын “Салхич шувуу” хэмээх симфони найраглал болон түүний дан хөгжмийн концертууд, Ц.Нацагдоржийн симфониуд болон “Үүлэн заяа” дуурь, Н.Жанцанноровын киноны хөгжмүүд, Х.Билэгжаргалын “Ламбугайн нулимс” дуурь, Б.Шаравын магтуу, симфониуд зэрэг тэр цаг үедээ уламжлалыг хадгалан шинэчлэлийг гаргаж ирсэн тэдний уран сайхны сэтгэлгээг илэрхийлсэн олон бүтээлүүдийг нэрлэж болох юм.  

1983 онд Свердловск хотын М.П.Мусоргскийн нэрэмжит консерваторийг төгссөн Б.Шаравын “Замбуу тивийн наран” магтуу, түүний нэг ба хоёрдугаар симфонийн агуулга, түүнийгээ дагасан дуурьслын модерн хэллэг зэрэг нь өөрийн баялаг өнгө аяс, хэмнэлийн ялгарамж зэргээрээ тухайн үеийн нийгмийн өөрчлөлт, шинэчлэлтийг угтан хэлсэн, урьдчилан харсан, дуулсан, уриалан давшсан үзэл санааг агуулж байсан юм.  

“Замбуу тивийн наран” магтуу, Нэгдүгээр симфони, хоёрдугаар симфоний цаад санаа, далд утга санаа, гүн гүнзгий дүрслэлүүд нь тухайн үедээ[1] “нам засгаас” мартуулах гэж зорьж байсан, мартагдах гэж байсан тэр л үзэл санаа, далд нуугдсан бодол байсан бол хөгжмийн зохиолч Б.Шарав түүнийг нь хоёрдугаар симфонидоо ил гарган тавьсан юм. Социализмын “тоталитар” хаалттай нийгмийн үед ил хэлэхээс айж, дотроо сүсэглэн бодож байсан Монголын эзэнт гүрэн, Их эзэн Чингис хааны тухай сэдвийг хөгжмийн зохиолч Б.Шарав зоригтойгоор гарган ирж хөгжмийн урлагийн үндэсний сэтгэлгээний хөгжилд шинэ нээлт болгон гаргаж ирсэн нь энэхүү хоёрдугаар симфони байв. Социализмыг магтан дуулж байсан тэр цаг үед хүн ба байгаль, ертөнцийн тухай, хүн ба хүн төрлөхтний глобал ертөнцийн философийг хөгжмөөр өгүүлэх нь ирээдүй рүү зоригтой тэмүүлсэн, ирээдүйг зөгнөн хэлсэн эрхэмсэг туурвил байсан юм. Социализм задран нурахыг, нийгэм өөрчлөгдөхийг, улс орнууд тусгаар тогтнохыг урьдчилан сануулах мэт Б.Шаравын симфони бүтээлүүд хөгжмийн ертөнцөд түгшүүрийн харанга дэлдсэн.  
----[1] XX зууны монгол дахь социалист нийгмийн үед үндэсний үзлийг хаан боогдуулж, түүний эсрэг социалист, интернационалч үзлийг нэгдүгээрт тавьж монголчуудын түүх, ялангуяа Чингис хаан, түүний эзэнт гүрний тухай ярих, сурталчилахыг хориглодог байжээ. 

'''Хоёрдугаар симфони''' 

Хөгжмийн зохиолч Б.Шаравын хоёрдугаар симфони нь Улаанбаатар хотноо 1987 онд зохион байгуулагдсан “Алтан намар” хөгжмийн наадамд анх удаа эгшиглэсэн бүтээл юм. [[1988 он|1988]] оны [[5 сарын 22]]-нд тухайн үеийн [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]&lt;nowiki/&gt;ын [[Санкт-Петербург|Ленинград]] хотод зохион байгуулагдсан 62 орны 100 гаруй хөгжмийн зохиолчид оролцсон “Ард түмний энэрэнгүй үзэл, энх тайван, найрамдлын төлөө” олон улсын хөгжмийн III их наадмын хүрээнд энэхүү симфонийг Литвын филармонийн симфони найрал хөгжим, Ленинград хотын Глинкийн нэрэмжит найрал дуучид Литвын Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн удирдаач Гинтарас Ринкявичусын удирдлагаар эгшиглүүлжээ. Тус наадамд оролцогчдоос америкийн хөгжмийн зохиолч Жон Адамс, зөвлөлт Гүржийн хөгжмийн зохиолч Гия Канчели, монголын хөгжмийн зохиолч Б.Шарав нарын бүтээлийг онцгойлон нэр дурдаж өндөр үнэлсэн байдаг. 5 хэсгээс бүрдэх энэхүү симфони нь өрнийн сонгодог дэг жаягаас холдон одсон, үндэсний сэтгэлгээний өвөрмөц нэгэн бүтээл болсон юм.

Симфонийг бичих зохиогчийн ерөнхий хандлага (концепц) нь өрнийн сонгодог сонатын хэлбэрийг, зөрчилт симфонизмын үндсийг даган дуурайх бус хүн төрлөхтний сонгодог хөгжмийн оргил болсон симфони гэх төрөл зүйлийг, түүний илэрхийлэмжийг монгол хүний оюун санааны ертөнцөд цоо шинэ “нээлт” болгон буулгаж ирсэнээрээ Б.Шаравын уран бүтээл нь Монголын хөгжмийн урлагт онцгой ач холбогдолтой юм.  

==Бүтээл туурвил==
Дуурь: &quot;Чингис хаан&quot;(2003 он., П.Бадарчийн цомнол)

Балет: 

* &quot;Ононд хатаагдсан илд&quot;(1990)

* &quot;Алтан ураг&quot;(1993)
* “Зуурдын орон&quot;(1998) модерн балет
* &quot;Сэрүүн намар&quot;(1999) 

Симфони: 

* Симфони №1(1983)
* Симфони №2(1987)
* Симфони №3(1990)

Оратори:

* &quot;Мөрөөдөл&quot;(2005)
* &quot;Чингис хаан бат оршиг&quot;(2006)
* &quot;[[Сэрсэн тал]]&quot; (1984)

Магтуу:

* &quot;Замбуу тивийн наран&quot;(1982)
* &quot;Хүмүүн&quot;(1985)
* &quot;Миний эх орон&quot;(1986)

== Гавьяа Шагнал ==

* 2006 онд Монгол Улсын Төрийн дээд [[Чингис хаан одон|Чингис хааны одон]]
* 2019 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар
* 1992 онд [[Төрийн шагнал]], 
* 2002 онд [[Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]]

== Эх сурвалж ==
{{лавлах холбоос}}

{{DEFAULTSORT:Шарав, Бямбасүрэнгийн}}

[[Ангилал:Бямбасүрэнгийн Шарав| ]]
[[Ангилал:Киноны хөгжмийн зохиолч]]
[[Ангилал:20-р зууны сонгодог хөгжмийн зохиолч]]
[[Ангилал:21-р зууны сонгодог хөгжмийн зохиолч]]
[[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]]
[[Ангилал:Монголын сонгодог төгөлдөр хуурч]]
[[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]]
[[Ангилал:Чингис хаан одон шагналтан]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]]
[[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Монголын их сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Уралын хөгжмийн их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Жаргалтхааны хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1952 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2019 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>kqea2qovcxw1uf15b90rm33thk5lh46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мягмарын Бадарч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63459</id>
    <revision>
      <id>862149</id>
      <parentid>844346</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40193-67</username>
        <id>106015</id>
      </contributor>
      <origin>862149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6472" sha1="865fpg21fhwxmvps0mszs7o9qib9j3l" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Мягмарын Бадарч
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1990|12|21}}
| birth_place      = [[Цэнхэр сум]], [[Архангай аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Улсын гарьд]]
| title1           = Улсын гарьд
| title_year1      = 2021
| title2           = Улсын заан
| title_year2      = 2020
| title3           = Аймгийн арслан
| title_year3      = 2012
| шөвгөрсөн        = '''2''' (2017, 2020,)
| updated          = 
}}

'''Мягмарын Бадарч''' ([[1990 он]]ы [[12 сарын 21|арванхоёрдугаар сарын 21]]) нь [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Цэнхэр сум|Цэнхэр]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн улсын гарьд цолтой бөх.

== Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд ==
2012 оны Архангай аймгийн баяр наадамд сумын заан Б.Мөнх-Эрдэнээр найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.

2016 оны Бүх цэргийн баяр наадамд цэргийн начин Д.Цэрэнтогтоход өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Бадрангуй&quot; чимэг хүртсэн. 2017 оны Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Нэмэх&quot; чимэг хүртсэн.

== Улсын наадмын дэвжээнд ==

2017 оны АХ-ын 96 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Б.Соронзонболдоор дөрөв, улсын гарьд Ж.Бат-Эрдэнээр тав, улсын начин Ч.Батчулуунаар зургаа даван шөвгөрч &quot; Монгол улсын харцага &quot; цолыг хүртсэн.

2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр дөрөв, аймгийн арслан Н.Хүрэлсүхээр тав, аймгийн арслан Х.Цогтгэрэлээр зургаа, улсын арслан Р.Пүрэвдагваар долоо давж &quot; Монгол улсын заан &quot; цолыг хүртсэн. Тухайн жил Улсын Аварга [[Намсрайжавын Батсуурь]] сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож &quot;Монгол улсын гарьд&quot; цолыг хүртсэн.

2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд Аймгийн хурц арслан Бүрнээгийн Баянмөнхөөр тав, Өсөх идэр начин Эрдэнэбатын Дашаар зургаа, Улсын харцага Сүхбаатарын Сүхбатаар долоо, Улсын аварга Оргихын Хангайгаар найм, Улсын харцага Цэрэнсодномын Бямба-Отгон 9 даван түрүүлсэн. Гэвч түүнээс допингийн төрлийн бодис илэрсэн тул Үндэсний их баяр наадмыг зохион байгуулах хороо түүний бүх давааг хүчингүйд тооцож, Улсын арслан цолыг хураах саналыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид уламжилсан&lt;ref&gt;[https://ikon.mn/n/2yvh М.Бадарчийн цолыг хурааж, Ц.Бямба-Отгонд улсын арслан цол олгох саналыг Ерөнхийлөгчид уламжлахаар боллоо]&lt;/ref&gt;. Улмаар 2024 оны 6 сарын 17-нд түүний арслан цолыг хурааж өвдөг шороодсон бөхчүүдэд нөхөж цол олгожээ. Харин М.Бадарч уг шийдвэрийг хүлээн зөвшөөрөлгүй спортын арбитрын шүүхэд хандсан ч допинг хэрэглээгүй гэдгээ нотолж чадаагүй юм.&lt;ref name=&quot;demotion&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-06-17 |title=Улсын аварга О.Хангай “Үлэмж бадрах” чимэг хүртэж, Ц.Бямба-Отгон арслан боллоо |url=https://montsame.mn/en/read/346085|publisher=montsame |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Үндэсний бөхийн амжилт ==

{{Mongolian Wrestling Record/Start|Мягмарын Бадарч&lt;ref&gt;{{cite web | title=Мягмарын Бадарчийн амжилт| url=https://www.devjee.mn/w/-KhXepoJfLTVGKvjwNlY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|R|6|NL||NG|0|2023 оны түрүү бөх М.Бадарчаас допинг илэрсэн тул цолыг нь хурааж унасан бөхчүүдэд цол чимгийг нөхөн олгосон.&lt;ref name=&quot;demotion&quot;/&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NG|9|NL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NG|3||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NE||NG|1|2020 онд Улсын Аварга Н.Батсуурь сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Гарьд цолыг олсогон.&lt;ref&gt;[https://zangi.mn/show/66.html Н.Батсуурь даян аварга, М.Бадарч улсын гарьд, Ц.Одбаяр, Д.Анар нар улсын заан цол хүртлээ]&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NE||||Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|7|NE|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NH|3||}}
{{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|AL|6|NH|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2016|M|256|AL|7|B2|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|AL|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|AL|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

== Эх сурвалж ==
&lt;references/&gt;

{{DEFAULTSORT:Бадарч, Мягмарын}}
[[Ангилал:Улсын гарьд]]
[[Ангилал:Цэнхэрийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1990 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>865fpg21fhwxmvps0mszs7o9qib9j3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэлэгийн 3агджав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64899</id>
    <revision>
      <id>862151</id>
      <parentid>773413</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5629" sha1="6xkixf93o664fgi5z5cm4a2wsxp7q1n" xml:space="preserve">'''Дэлэгийн Загджав''' (1964 онд [[Ховд хот]]од төрсөн) нь Монголын улс төрч. [[МАН]]-ын гишүүн. Бригадын генерал цолтой.

==Намтар==
Тэрээр Ховд хотын 10 жилийн 1-р дунд сургууль, 1985 онд Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны Цэргийн дээд сургууль төгссөн. Мөн 1999 онд Төрийн захиргааны удирдлагын хөгжлийн институт, 2000 онд Төрийн удирдлагын академи, 2003 онд ОХУ-ын [[Новосибирск]] хотын Эдийн засгийн удирдлагын академийг тус тус дүүргэжээ.
Удирдахуйн ухааны магистр, улс төрийн ухааны доктор, ОХУ-ын Батлан хамгаалах, аюулгүй байдал, эрх зүйн академийн профессор.

Загджав 1985-87 онд [[Дорноговь]] аймгийн Цагдан сэргийлэх хэлтэс, 1987-93 онд [[Ховд]] аймгийн АДХГЗ-ын дэргэдэх Хууль зүй, арбитрын хэлтэст ахлах мэргэжилтэн, хэлтсийн дарга, 1990-1993 онд Ховд аймгийн шүүхэд аймгийн шүүхийн гишүүнээр ажиллаж байгаад 1993 онд &quot;Алтай интернэйшнл&quot; ХХК-г байгуулан ерөнхий захирлаар ажиллаж байв.

1997 онд МАХН-ын бага хурлын гишүүн болсноор улс төрд орж, 1998-2000 онд Ардчилсан Социалист Оюутны холбооны Ерөнхийлөгчийн албыг хашсан. 2000-2008 онд нийслэлийн [[Хан-Уул]] дүүргийн засаг даргаар ажиллаж байгаад [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 онд]] МАХН-аас нэр дэвшин УИХ-ын гишүүнээр сонгогдож 4 жил ажилласан. Мөн Байгаль орчны яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга, Монголын Энхтайван, найрамдлын байгууллагын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байжээ. 2017 оны 3 сарын 15-нд Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн дэд сайдаар томилогдсон. Улмаар 2020 оны 7 сарын 22-нд Шүүхийн Шийдвэр Биелүүлэх Ерөнхий Газрын даргаар томилогдон, 2022 оны 7 сарын 8-нд Бригадын генерал цол хүртжээ.&lt;ref&gt;[https://ikon.mn/n/2m29 Сайд Г.Сайханбаяр цол алгасаж, хурандаа Р.Чингис, Д.Загджав нарын таван хүн генерал цол хүртжээ (ikon.mn)]&lt;/ref&gt; Гэсэн ч түүнийг даргаар ажиллаж байх үед цагдан хорих газраас хоригдлууд оргох, хоригдож байсан хүн нас барсан, мөн шүүхийн шийдвэрийн ажилтан цагдаагийн алба хаагчийн биед халдсан гэх олон зөрчил гарсан тул 2022 оны 11 сарын 2-нд түүнийг чөлөөлжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.mn/r/2600854/ |title=ТОМИЛГОО: Б.Мөнхжин, Д.Загджав нарыг чөлөөлөв {{!}} News.MN |access-date=2024-01-10 |archive-date=2024-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110015641/https://news.mn/r/2600854/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Харин 2023 оны 12 сарын 28-нд Үндэсний Аудитын Газрын Ерөнхий Аудиторын орлогчоор томилогдов.

ОХУ-ын Холбооны хурлын Холбооны Зөвлөлийн /парламентын дээд танхим/-ын дарга асан [[Сергей Миронов|Сергей Мироновтой]] өөрөө найз гэж ярьдаг. 

==2008 оны УИХ-ын сонгууль==
Загджав 2008 оны УИХ-ын сонгуульд анх удаа намаасаа нэр дэвшиж өрсөлдсөн. 2 мандат бүхий 21-р тойрог (Хан-Уул, Багануур, Багахангай)-т тэрээр 18,132 хүний буюу 33.71 хувийн санал авч, АН-ын [[Лувсанвандангийн Болд|Л.Болдын]] дараа орсноор УИХ-д сонгогдсон. Гэсэн ч албан ёсны дүнгээр бол түүнээс 5-хан хүний санал дутуу авсан, мөн ижил МАХН-аас нэр дэвшигч Д.Идэвхтэн санал тоолох ажиллагааг будилаантуулсан хэмээн Загджавын эсрэг заргыг СЕХ-нд мэдүүлж байсан ч албан ёсоор шүүхэд хандаагүй тул асуудал намжжээ.

==2012 оны УИХ-ын сонгууль==
Загджав 2012 оны УИХ-ын сонгуульд өрсөлдөөгүй бөгөөд энэ талаараа &quot;Би өөрөө нэр дэвших сонирхолгүй байсан тул татгалзсан&quot; гэж хэлсэн байдаг.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Загджав, Дэлэгийн}}
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Монголын бизнесмен]]
[[Ангилал:1964 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>6xkixf93o664fgi5z5cm4a2wsxp7q1n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>R (программчлалын хэл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66085</id>
    <revision>
      <id>862082</id>
      <parentid>861733</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T01:14:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117489" sha1="08zbs5zk4hih9klo9vbt0to28dyjqca" xml:space="preserve">{{Infobox programming language
| name                   = R хэл
| logo                   = [[File:R logo.svg|200px|Лого]]
| released               = {{Start date and age|1993|08}}&lt;ref name=&quot;Interface98&quot;&gt;{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}&lt;/ref&gt;
| designer               = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]]
| developer              = R Core Team&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}&lt;/ref&gt;
| typing                 = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]]
| implementations        =
| dialects               =
| influenced             = 
| license                = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}&lt;/ref&gt;
| website                = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org]
| wikibooks              = 
| paradigms              = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]]
| latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}&lt;/ref&gt;
| latest_release_date    = {{Start date and age|2017|04|21}}
| latest_test_version    =
| latest_test_date       =
| influenced_by          = 
| file_ext               = .r, .R, .RData, .rds, .rda
}}

R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment
* {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}
R Foundation
* {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}
The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using:
* R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/.
}} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used
* {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }}
* {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}
}} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}&lt;/ref&gt; зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity
* David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012.
* Karl Rexer, Heather Allen, &amp; Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011.
* {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}}
* {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi =  10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}}
}}

R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project
* {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}}
* {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}}
}} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|author=&quot;Wrathematics&quot;|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}&lt;/ref&gt; R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.&lt;ref name=&quot;R_gui&quot;&gt;{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}&lt;/ref&gt;

R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}&lt;/ref&gt; нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}&lt;/ref&gt; Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30|archive-date=2017-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006060821/http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}&lt;/ref&gt;

== R програм Монгол улсад ==
R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}&lt;/ref&gt;, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}&lt;/ref&gt; цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс ==
R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}&lt;/ref&gt; [[Java]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}&lt;/ref&gt; [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework
* {{cite web  |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}}
* {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }}
* {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-16 01:14:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-13 00:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-10 01:11:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-07 00:12:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-04 01:07:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-30 23:49:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }}
}} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.&lt;ref name=&quot;SASvsR&quot;&gt;{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}&lt;/ref&gt; Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}&lt;/ref&gt;

Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays &amp; Dynamic Graphics &amp; Graphic Devices &amp; Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.&lt;ref name=&quot;R_Rd&quot;&gt;{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс ==
R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд &lt;code&gt;2+2&lt;/code&gt; гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;
&gt; 2+2
[1] 4
&lt;/source&gt;R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. &lt;code&gt;[1]&lt;/code&gt; угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг).

APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}&lt;/ref&gt; Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}&lt;/ref&gt; Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}&lt;/ref&gt;

R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]&lt;nowiki/&gt;ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл &lt;code&gt;print&lt;/code&gt; нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  &lt;code&gt;print(objectname)&lt;/code&gt;  хэлбэрээр өгч болдог.&lt;ref name=&quot;help_print&quot;&gt;{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}&lt;/ref&gt;

== Багц ==
R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}}

R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}&lt;/ref&gt; Bioconductor, Omegahat,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}&lt;/ref&gt; GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories
* {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}}
* {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi =  10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}}
* {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = &lt;nowiki&gt;Search all R packages and function manuals | Rdocumentation&lt;/nowiki&gt;|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }}
}}

== Гол үе шатууд ==
R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;RNews&quot;&gt;Changes in versions 3.0.0 onward:
&lt;/ref&gt; Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Release
! Date
! Description
|-
! 0.16
|
|This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the &quot;White Book&quot; (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997.
|-
! 0.49
| style=&quot;white-space:nowrap;&quot;|1997-04-23
| This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}&lt;/ref&gt; CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE:  CRAN|publisher=}}&lt;/ref&gt; Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}}
|-
! 0.60
| 1997-12-05
| R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]].
|-
! 0.65.1
| style=&quot;white-space:nowrap;&quot;|1999-10-07
| First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.&lt;ref&gt;https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0&lt;/ref&gt;
|-
! 1.0
| 2000-02-29
| Considered by its developers stable enough for production use.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}&lt;/ref&gt;
|-
! 1.4
| 2001-12-19
| S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after.
|-
! 2.0
| 2004-10-04
| Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory.
|-
! 2.1
| 2005-04-18
| Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages.
|-
! 2.11
| 2010-04-22
| Support for Windows 64 bit systems.
|-
! 2.13
| 2011-04-14
| Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code.
|-
! 2.14
| 2011-10-31
| Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package.
|-
! 2.15
| 2012-03-30
| New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors.
|-
! 3.0
| 2013-04-03
| Support for numeric index values 2&lt;sup&gt;31&lt;/sup&gt; and larger on 64 bit systems.
|}

== Интерфейсүүд ==
Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно.

R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана.

Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Emacs,
Кейт,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
LyX.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
Notepad++,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}&lt;/ref&gt;
WinEdt,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
Tinn-Р.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

R хэлийг [[Python]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}&lt;/ref&gt; Perl,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}&lt;/ref&gt; Ruby,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}&lt;/ref&gt; F#&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}&lt;/ref&gt; , Julia&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}&lt;/ref&gt; зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг.

== useR! хурал ==
R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  &quot;[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]&quot; юм.&lt;ref name=&quot;user&quot;&gt;&quot;useR!&quot;&lt;/ref&gt;

Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав:
* [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria]
* [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA]
* [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany]
* [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France]
* [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA]
* [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom]
* [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA]
* [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain]
* [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA]
* [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark]
*[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA]
* [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium]
*[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia]
*[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France]
*[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA]

== R сэтгүүл ==
''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг.

== SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад ==
R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}&lt;/ref&gt; R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг.

''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages
* {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}}
* {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}}
}}

== Жишээ ==

=== Бичигдэх хэлбэр ===
Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}}

R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд &lt;- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.&lt;ref&gt;{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;
&gt; x &lt;- c(1,2,3,4,5,6)   # Create ordered collection (vector)
&gt; y &lt;- x^2              # Square the elements of x
&gt; print(y)              # print (vector) y
[1]  1  4  9 16 25 36
&gt; mean(y)               # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar
[1] 15.16667
&gt; var(y)                # Calculate sample variance
[1] 178.9667
&gt; lm_1 &lt;- lm(y ~ x)     # Fit a linear regression model &quot;y = f(x)&quot; or &quot;y = B0 + (B1 * x)&quot;
                        # store the results as lm_1
&gt; print(lm_1)           # Print the model from the (linear model object) lm_1

Call:
lm(formula = y ~ x)

Coefficients:
(Intercept)            x
     -9.333        7.000

&gt; summary(lm_1)          # Compute and print statistics for the fit
                         # of the (linear model object) lm_1

Call:
lm(formula = y ~ x)

Residuals:
1       2       3       4       5       6
3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667  3.3333

Coefficients:
            Estimate Std. Error t value Pr(&gt;|t|)
(Intercept)  -9.3333     2.8441  -3.282 0.030453 *
x             7.0000     0.7303   9.585 0.000662 ***
---
Signif. codes:  0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1

Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom
Multiple R-squared: 0.9583,	Adjusted R-squared: 0.9478
F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF,  p-value: 0.000662

&gt; par(mfrow=c(2, 2))     # Request 2x2 plot layout
&gt; plot(lm_1)             # Diagnostic plot of regression model
&lt;/source&gt;[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]]

=== Функцийн бүтэц ===
Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}&lt;/ref&gt; Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:&lt;source lang=&quot;r&quot;&gt;
functionname &lt;- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна
  statements                                # тушаалууд
  return(object)                            # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна
}

sumofsquares &lt;- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц
  return(sum(x^2))           # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна
}
&lt;/source&gt;&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;

&gt; sumofsquares(1:3)
[1] 14
&lt;/source&gt;

=== Mandelbrot олонлог ===
R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна:
* энд caTools багцын хэрэглээ
* [[комплекс тоо]]&lt;nowiki/&gt;н дээрх үйлдэл
* тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (&lt;code&gt;C&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;Z&lt;/code&gt; , &lt;code&gt;X&lt;/code&gt;).&lt;source lang=&quot;r&quot;&gt;
install.packages(&quot;caTools&quot;)  # багц суулгах тушаал
library(caTools)             # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна
jet.colors &lt;- colorRampPalette(c(&quot;#00007F&quot;, &quot;blue&quot;, &quot;#007FFF&quot;, &quot;cyan&quot;, &quot;#7FFF7F&quot;,
                                 &quot;yellow&quot;, &quot;#FF7F00&quot;, &quot;red&quot;, &quot;#7F0000&quot;))
dx &lt;- 400                    # урт
dy &lt;- 400                    # өргөн
C &lt;- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ),
              imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) )
C &lt;- matrix(C,dy,dx)         # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх
Z &lt;- 0                       # Z хувьсагчид 0 утга оноох
X &lt;- array(0, c(dy,dx,20))   # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна
for (k in 1:20) {            # 20 итерац бүхий давталт
  Z &lt;- Z^2+C                 # итерац
  X[,,k] &lt;- exp(-abs(Z))     # үр дүнг хадгалах
}
write.gif(X, &quot;Mandelbrot.gif&quot;, col=jet.colors, delay=900)
&lt;/source&gt;[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]]

== Санал болгох бусад мэдээлэл ==

* [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]]
* [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]]
* [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]]
* [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]]
* [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}&lt;/ref&gt;
* [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|GNU R|R}}
* [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт]
* [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R]
* [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books
* [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers.
* [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages
* [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language
* [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery]

== Ашигласан материал ==
{{Reflist|3}}

[[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]]
[[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]]
[[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]]
[[Ангилал:GNU багц]]</text>
      <sha1>08zbs5zk4hih9klo9vbt0to28dyjqca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дулдуйтын Данзанравжаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66465</id>
    <revision>
      <id>862145</id>
      <parentid>810926</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T08:57:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21084" sha1="4oz2nyrl0q5oqwg3fx9d9w0goazu8b5" xml:space="preserve">[[Говь|Говийн]] [[Догшин ноён хутагт|догшин ноён хутагт]] '''Дулдуйтын Данзанравжаа''' ([[1803]]-1856) Монголын 19-р зууны шашны болон нийгмийн зүтгэлтэн, соён гэгээрүүлэгч, алдарт яруу найрагч, ая зохиогч, жүжгийн зохиолч, хөгжмийн зохиолч, найруулагч, зураач.

==Намтар==
[[Файл:Danzan Ravjaa Painting, Danzan Ravjaa Museum, Sainshand.jpg|thumb]]
Тэрээр 1803 оны гахай жилийн өвлийн дунд сарын 25-нд Шувуун хэмээх жижиг шанд буюу одоогийн [[Дорноговь аймаг|Дорноговь аймгийн]] [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]] сумын нутагт ядуу ард эцэг Дулдуйт болон эх Лхамсүрэн (Өлзийт болон Мажигханд) нарын ганц хүү болон мэндэлжээ. Таван нас хүртлээ аавтайгаа гуйлга хийн амьдарч байгаад нэгэн өдөр өөрийн өмнөх дүрийг таньж, айлын үүдэнд байсан ламаас морио авъя гэж нэхсэнд нөгөөх лам ямар учиртайг асуутал өмнөх дүрийнхээ тухай ярьжээ. Зургаан настайдаа нутгийн нэг ноёны найран дээр [https://www.biirbeh.mn/index.php?sel=content&amp;f=one&amp;obj_id=4244 “Хурмаст тэнгэр”] хэмээх гүн ухааны шүлэг хэлж хавь ойрын хүмүүсийг алмайруулжээ. Шүлгийн үгийг дурдвал, “Үүл нь гараад бороо орохын цагт үүдэн гэмээ нь хойморьт нь ялгаан юун, Үйл нь ирээд үхэхийн цагт хөгшин гэмээ нь залуу ялгаа юун” хэмээдэг билээ.

=== Бага балчир нас ===
Бага наснаасаа өнчрөл ядуугийн зовлон үзсэн боловч өөрийн авъяас билгээрээ олонд хүндлэгдэж таван настайдаа Говийн догшин ноён Хутагтын дүрд өргөмжлөгджээ. 

Данзанравжааг долоон нас хүрэхэд нь манжуудаас нууж “ноён цорж лам” гэдэг нэр зүүгээд тамга бариулсан боловч Манжийн хаан мэдээд шарын урсгалын гурван оргил болох [[Далай лам]], Богд гэгээн, [[Банчин Богд|Банчинбогд]] нарыг явуулж шалгуулахаар болж, хэрвээ худал бол цаазлаад ир хэмээн цэрэг дагалдуулжээ. Шашны гурван тэргүүн шалгахаар ирээд түүнийг хүлээн зөвшөөрч мандал өргөсөн учраас Манжийн хаан яаж ч чадалгүй амьд үлдээсэн гэдэг. Данзанравжаа 16 нас хүртэл буддын шашныг судалсны эцэст [[:en:Nyingma|Нимава]] ёсон буюу улааны урсгал Монголд илүү тохирно гэж үзээд дэлгэрүүлэх ажилд зүтгэжээ. Нэг талаас бурхны хойд дүр гэгдэх, нөгөө талаас төрөлхийн авъяас, билэг танхай заяасан энэ хүн 54 наслахдаа Монголын говь төдийгүй, Дорно дахинд алдаршсан соён гэгээрүүлэгч хүн байжээ.

== Бүтээл ==
Данзанравжаа яруу найрагч, ая зохиогч, жүжгийн зохиолч, хөгжмийн зохиолч, найруулагч, зураач хүн байжээ. Тэрбээр 300 гаруй яруу найраг, жүжгийн зохиол 10 дэвтэр, дууны бүтээл 100 гаруйг зохиосон. Монгол хэлээр 200 гаруй бүтээл, төвд хэлээр 180 орчим зохиол бичжээ. 1830 онд анхны театр [https://news.mn/r/614685/ “Намтар дуулах дацан”]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}-г байгуулж [https://www.polit.mn/a/86091 “Саран хөхөө”] хэмээх алдарт зохиолын нэрэн доор [[Чингис хаан|“Эзэн Чингис”]], [[Мандухай сэцэн хатан|“Мандухай хатан”]] гэх мэт жүжгийг тоглуулан түүнийгээ нүүдэлчдийн өвөрмөц театр болгож, жүжгийн тоглолтоор дамжуулан монголчуудад түүхийг нь таниулдаг байжээ. Зохиолоо өөрөө бичиж найруулан, дүрд тоглох хүмүүсийг сонгож бэлтгэл сургуулилт хийлгэн, тайзны зургаа өөрөө зурж, жүжгийн ая дуу зэргийг зохион хөгжмийн бүтээл болгож байжээ. Хөгжимчдийг цуглуулан тоглуулж өөрөө удирдаж байсан гэдэг. Авъяаслаг зураач, оёдолчдыг театртаа ажиллуулж цалинд нь хонь, будаа зэргийг өгч урамшуулдаг тухайн үеийн “ажил олгогч” байсан юм.

=== Уран барилгач ===
Данзанравжаа уран барилгач (архитекторч) хүн байсан бөгөөд 1820 онд 17 насандаа Өвөр Хамар гэдэг газар Хамарын хийд, 1840 онд Өмнөговийн Ханбогдод “[https://web.archive.org/web/20230902113351/http://www.touristinfocenter.mn/cate1_more.aspx?ItemID=530 Галбын гурван хийд]” гэж алдаршсан [https://web.archive.org/web/20230902113351/http://www.touristinfocenter.mn/cate1_more.aspx?ItemID=532 Дэмчогийн хийд], [https://gogo.mn/r/612g8 Цагаан толгойн хийд], [[Эрээтийн хийд]] гэх мэт нийт 8 том хийдийг бариулж, зураг төсөл бүгдийг өөрөө гаргажээ. [https://web.archive.org/web/20230902113350/https://khamarmonastery.mn/ Хамарын хийд] нь Данзанравжаагийн гол өргөө маягтай бөгөөд түүний эдлэл хэрэглэл, ном уншлага, сүм дацан, сургууль зэргийг дэргэдээ агуулсан том суурин газар байв.

Данзанравжаа гүн ухаанч хүн байсан бөгөөд нэг боть гүн ухааны зохиол туурвижээ. Хамарын хийд болон Дэмчогийн хийд буй газрыг дэлхийн эрчим хүчний цэг буюу [https://web.archive.org/web/20230902113350/https://khamarmonastery.mn/services/shambal/ Шамбалын орон] гэж үздэг бөгөөд энэ нь “оюуны орон” гэсэн үг юм. Хүн өөрийн оюун ухаан, сүнсний тусламжтайгаар Шамбалд зорчиж маш их энерги авах боломжтой хэмээн сургадаг. Равжаа хутагт Шамбалын оронд зорчих хоёр суваг бий, түүний нэг нь Монголын говьд, нөгөө нь [[:en:Mount_Kailash|Төвдийн Хайлас]] ууланд байдаг хэмээн бясалгажээ.

1845 онд өөрийн байгуулсан Хамарын хийдийн архан талд нэг овгор шороон дээр суугаад Шамбалын ерөөл уншиж, “энд ирсэн хүн дараа төрөлдөө Шамбалын оронд очиж надтай уулзах ерөөл тавилаа” гэж айлдсан байдгаас үзвэл Монголын говьд дэлхийн энергийн цэг байгаа гэдгийг урьдчилан мэдэж байжээ. Хутагтын шүтдэг шүтээн нь эмэгтэй хүн, уран зураг, хун шувуу, яруу найраг, дигваранз буюу хилэнцэт хорхой байсан гэдэг. Хилэнцэт хорхой бол гүн ухааны бэлгэ тэмдэг бөгөөд уурлахаараа өөрийгөө хатгаж алдаг хорхой ажээ. “Хүн өөрийнхөө алдааны учрыг дотроосоо хайх ёстой” гэж шавь нартаа сургадаг байсан байна. 1840 оны үед говь нутагт хүн амины хэрэг нэлээд гарсанд сэтгэл нь зовж ардуудаас хутга мэс цуглуулан хайлуулж хамгийн сайн дархан хүнээр [https://www.facebook.com/buddhism.mongolia/photos/a.917830115019565/2128664730602758/?type=3 “Түмэн мэст бурхан”]-ыг бүтээлгэж, тарни шид шингээжээ. Тэр цагаас хойш цаг бусын үхэл багасаж ард иргэд нь амар жимэр суух болсон гэдэг.

=== Багш, соён гэгээрүүлэгч ===
[[Файл:Statue of Dulduityn Danzanravjaa.jpg|thumb]]
Данзанравжаа [[багш]], соён гэгээрүүлэгч хүн байжээ. Ард олныг харанхуй мунхагаас гаргахын тулд хийд дээрээ тусгай сургууль байгуулж эр, эм хүнийг адилхан сургаж, нарийн мэргэжилд сургаж байжээ. Одоогоор бол дөрөвдүгээр ангийн боловсрол эзэмшсэн төгсөгчдөдөө “Оюуны лянхуа хагас дэлгэрэв” гэдэг дардас, сайн сурсан сурагчдад “Оюуны лянхуа бүтэн дэлгэрэв” гэсэн дардас өгөөд номын сандаа ажиллуулдаг байжээ. 

Монгол эмэгтэйчүүдийг бичиг үсэгт сургаж нийгмийн амьдралд татан оролцуулсан төдийгүй бүсгүй хүнийг магтан дуулсан олон арван бүтээлийг туурвижээ. Хийдэд нь [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]] лам нар хамт сууж ном уншдаг байсан бөгөөд тэднийг “ани” гэнэ. [[Говь]] нутгаар аялж явахдаа нутгийн бүх сохор, доголон эмэгтэйчүүдийг цуглуулаад тэднийг баясган хөгжөөдөг байжээ.

Данзанравжаа цэргийн жанжин хүн байжээ. Манжийн хаан  ноён хутагтын явуулдаг оюуны соёлыг түгээх бодлогоос эмээдэг байсан учраас үйл ажиллагааг нь зогсоох гэж элдвээр оролдож, Манжид гарсан хятадын бослогыг даруулахаар ''“хил хязгаараас ирсэн цэргүүдийг хамгаалж дайнд яв”'' гэж цэрэг дайнд хүртэл явуулжээ. [[Чингис хаан|Чингис]] хааны хар сүлдийг авч явах гэтэл хориглосон учир [[Занабазар|Занабазарын]] Соёмбо бүхий шар тугийг манжийн шар туг шиг харагдуулаад авч явдаг байжээ.

Данзанравжаа эм найруулагч, [[эмч]] хүн байжээ. Тухайн үед Монгол орныг нөмрөөд байсан яр тэмбүүний нянг устгах, эл өвчнийг анагаах талаар тунгаасны эцэст [[үлэг гүрвэл]]&lt;nowiki/&gt;ийн яснаас эм гарган авчээ. Тэр эмээр олон хүнийг өвчнөөс нь салгасан ба өөрөө судас барьж тан найруулдаг байсныг гэрчлэх зүйлүүд олон үлджээ.

Ноён хутагтыг [https://web.archive.org/web/20230902114817/https://khamarmonastery.mn/services/%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B9/ “согтуу ноён хутагт”], “догшин ноён хутагт” гэх зэргээр нэрлэдэг байв. Архийг рашаан болгон хүртдэг төдийгүй уух тусам оюун ухаан нь тэлж, эрдэм чадал нь тодорч улам олон янзын ид шидийг үзүүлдэг байжээ. Нэгэн удаа өөрийнхөө дотно шавь нарыг цуглуулаад вааранд ус хийгээд ном уншмагц ваартай ус буцлан оргилж гэр дүүрэн архи ханхалжээ. Тэгээд шавь нартаа хандан ''“та нар энэ хэмжээнд хүрч чадвал архи зооглож болно, энэ хэмжээнд хүрээгүй бол архийг бүү хүрт”'' хэмээн сургажээ.

Дэмчогийн хийдийг хятадуудаар бариулсан бөгөөд үнэ хөлсийг цалин цагаан мөнгөн ембүүгээр хангалттай сайн төлжээ. Хутагт шавь нартаа ''“Цагаан толгойтоос цагаан чулуу ачаад ир, замдаа нэг ч чулуу унагаж болохгүй шүү”'' хэмээн захижээ. Ачиж ирсэн цагаан чулуунууд нь Дэмчогийн хийдэд ирэхдээ мөнгөн ембүүнүүд болчихсон иржээ. Тэдгээр ембүүг хийдийг барьсан хятадуудад ажлын хөлс болгон өгсөн гэдэг.

== Хор ба үхэл ==
'''1856''' онд Манжийн хаан Данзанравжааг дарахын тулд түүний архинд дуртайг ашиглан нутгийн хөгшин ноёны бэлэвсэн хатнаар хор өгүүлжээ. Өөрт нь хор өгөх гэж ирээд байгааг мэдсэн атлаа ''“өрөөл бусдыг ингэж олон удаа зовоохоо больё, үхэх цаг маань ирсэн бололтой”'' хэмээгээд хортой архийг уучихаад, нөгөөх бэлэвсэн залуу хатанд зориулан “Ертөнц авгайн жам” гэдэг шүлэг бичээд [https://web.archive.org/web/20230902114817/https://khamarmonastery.mn/services/%D1%82%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D2%AF%D1%85%D1%8D%D0%BB/ нас баржээ]. [[Манжууд|Манж]]&lt;nowiki/&gt;ийн хаан нас барсны маргаашнаас нь эхлээд бүх сургууль, театр, хийдийг нь хаалгажээ. Равжаа хутагтын дэргэд байсан Түдэв гэдэг тахилч лам эдэлж хэрэглэж байсан бүгдийг нь яаравчлан цуглуулж, шарилыг нь занданшуулаад Хамарын хийдэд хийж бунхан болгоод, Манжийн хуулинд байх “булш бунханд хүрч болохгүй” гэсэн заалтыг овжин ашиглаж хамгаалж авч үлдсэн түүхтэй. Түдэв тахилчийн үр удам үе улиран Равжаа хутагтын өвийг хамгаалж ирсээр [[1938 он|1938]] онтой золгожээ. Эд хэрэглэлийг нь 1500 авдарт багтааж хадан агуйд хийх, газарт булах зэргээр нуух гэж оролдсон боловч Дотоод яамныханд баригдан илэрсээр зөвхөн 68 авдар л үлдэж чадсан байна. Данзанравжааг ноёрхогч ангийн төлөөлөгч хэмээн үзэж, бүтээл ба намтар түүх нь олны хүртээл болохоос болгоомжилж түүний үлдээсэн өвийн зүйлсийг бүгдийг устгасан юм.

Эдүгээ Түдэв тахилчийн ач [[Зундуйн Алтангэрэл]] [[Сайншанд|Сайншанд хотод]] 1200 гаруй үзмэртэй [[Данзанравжаа судлалын музей]] буюу Гиваадан Равжаалин музейг байгуулж захирлаар нь ажиллаж байна. Гиваадин Равжаалин гэдэг нь “буянаар машид арвижин дэлгэрсэн орон” гэсэн утгатай ажээ. Музейд Данзанравжаагийн эдэлж хэрэглэж байсан эд зүйлс, [[хувцас]] хэрэглэл, хэвлэмэл зохиол бүтээл, эх гар бичмэлүүд, [[театр]]&lt;nowiki/&gt;ын хувцас хэрэглэл, макет, сүмийн сонин хачин эд зүйлсүүд, [[Тан улс]]&lt;nowiki/&gt;ын үеийн модон бар, энэтхэгийн их йогуудын уран зураг, Япон [[Самүрай|самурай]]&lt;nowiki/&gt;н сэлэм, монгол урчуудын бүтээл зэрэг тэр үеийн дотоод гадаад хүмүүсийн бэлэглэсэн, бүтээсэн ховор нандин зүйлсийг дэлгэн тавьжээ.

== Дүрүүд ==
2006 онд [[ЮНЕСКО]] “Данзанравжаагийн жанч халсны 150 жил” гэж тэмдэглэх шийд гаргаж, шүлгүүдийг нь англи хэл дээр орчуулсан билээ.

Говийн ноён хутагтад нийт 7 дүр тодорсон байдаг. Нэгдүгээр дүр нь [[Агваангончиг]] 1622-1701, хоёрдугаар дүр [[Жамъяндамбийжанцан]] 1701-1745, гуравдугаар дүр [[Лувсанжамъянданзан]] 1745-1767, дөрөвдүгээр дүр [[Жамъян Ойдовжамц]] 1769-1803, тавдугаар дүр Лувсанданзанравжаа 1803-1856, зургадугаар дүр [[Дондовдамбийжанцан]] 1856-1875, долдугаар дүр [[Лувсандамбийжанцан]] 1875-1931 онд тус тус амьдарч байжээ. Эдгээр долоон хутагтаас өмнөх 33 дүр нь Энэтхэгийн йогч хүмүүс байжээ.

[https://www.facebook.com/Noyonkhutagt Ноён хутагтын есдүгээр дүр] Данзанлувсантүдэв (О. Угтахбаяр) (1984 - одоо) хүртэл соён гэгээрлийн үйл ажиллагаагаа идэвхтэй явуулж байна. Ноён хутагтын есдүгээр дүрийг тахилч Алтангэрэл өөрөө тодруулан 2013 онд Хамрын хийдэд морь цагт Ноён Хутагтад залжээ.

2023 оны [[12 сарын 28]]-нд Говийн Ноён хутагт Данзанравжаагийн мэндэлсэний 220 жилийн ойд зориулсан анхны өдрийн марк, дугтуй нээлтээ хийсэн. 

== Уран бүтээлд ==
Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Чингис хаан одонт [[Гомбожавын Мэнд-Ооёо]] ноён хутагт Данзанравжаа болон тахилч Г.Түдэв, З.Алтангэрэл нарын амьдралын тухай &quot;Гэгээнтэн&quot; роман 2012 онд туурвисан.  

Монгол Улсын [[Төрийн шагнал|Төрийн соёрхолт]], [[Ардын Уран Зохиолч]], [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]], богино өгүүллэгийн нэрт зохиолч [[Балжирын Догмид]] &quot;Догшин хутагтын сахиус&quot; уран сайхны кино туурвисан.  

== Цахим холбоос ==
[http://www.touristinfocenter.mn/cate14_more.aspx?ItemID=81 ГОВИЙН НОЁН ХУТАГТ ДАНЗАНРАВЖАА]{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 

[https://danzanravjaa.coo.mn/18726/ Цадиг] 

[[Ангилал:Зохиолч]]
[[Ангилал:Монголын утга зохиол]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1803 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1856 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>4oz2nyrl0q5oqwg3fx9d9w0goazu8b5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дашзэгвийн Амарбаясгалан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71800</id>
    <revision>
      <id>862135</id>
      <parentid>847241</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T08:10:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50140" sha1="n2hi5fv857282stpzo32ety3aw36nsu" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Амарбаясгалан}}
{{Төрийн зүтгэлтэн
| овогнэр        = Дашзэгвийн Амарбаясгалан
| зураг          =Amarbayasgalan Dashzegve.jpg
| алба1          = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] дарга
| ээлж1          =2024 оны 7 сарын 2-2025 оны 11 сарын 20
| өмнөх1         =[[Гомбожавын Занданшатар]]
| дараах1         =[[Ням-Осорын Учрал]]
| алба2          ={{flagicon|Монгол}} [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Засгийн Газрын]] гишүүн, Хэрэг эрхлэх газрын дарга 
| ээлж2          =2022 оны 8 сар - 2024 оны 7 сар 
| өмнөх2         =[[Цэндийн Нямдорж]] 
| ээлж3          =2016 - 2022
| өмнөх3         =[[Жамъянгийн Мөнхбат]]
| ээлж4          =2025 оны 9 сарын 28 - 11 сарын 17
| төрсөногноо    = {{birth date|1981|11|27}}
| төрсөнгазар    = [[Тайшир сум|Тайшир сум]], [[Говь-Алтай]], [[Монгол]] 
| улсорон        = {{MGL3}}
| намэвсэл       = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Нам]]
| сургууль       = Говь Алтай аймгийн 1-р арван жил &lt;br&gt;[[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]], &lt;br&gt; [[Монгол Улсын Их Сургууль]]
| хувийн вэб     = [https://http://amarbayasgalan.com/ www.amarbayasgalan.com] &lt;/br&gt; [https://http://amarbayasgalan.org/ www.amarbayasgalan.org]  
| ажилүйл        = Улс төр судлаач,&lt;br&gt; Холбооны инженер, &lt;br&gt; Электроникийн инженер
|цахимталбар=Facebook [https://www.facebook.com/amarbayasgalanMN]
Twitter [https://twitter.com/amaraadshzvg]|алба3={{flagicon|Монгол}} [[Монгол Ардын Нам]]ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга|нэр=Дашзэгвийн Амарбаясгалан|алба4=[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] дарга|өмнөх4=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|дараах3=[[Янгугийн Содбаатар]]|дараах2=[[Ням-Осорын Учрал]]}}
'''Дашзэгвийн Амарбаясгалан''' (1981 оны 11-р сарын 27-нд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн Тайшир суманд төрсөн) - Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, [[Монгол Ардын Нам]]&lt;nowiki/&gt;ын гишүүн.

2008 онд [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]]&lt;nowiki/&gt;д сонгогдсоноор улс төрийн замналаа эхлүүлж тухайн үедээ хамгийн залуу төлөөлөгч болж байв. Цаашлаад 2016-2024 он хүртэл Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллахдаа намын шинэчлэл, хөгжлийн бодлогыг амжилттай хэрэгжүүлж, 2022-2024 онд Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газр]]&lt;nowiki/&gt;ын даргын албыг хашиж, улмаар Улсын Их Хурлын  2024 оны ээлжит сонгуулийн 2 дугаар тойрог буюу Баруун бүсэд нэр дэвшин ялалт байгуулж шинэ бүрдсэн 126 гишүүнтэй Улсын Их Хурлын 12 дахь даргаар сонгогдон ажиллаж байна. 2025 оны 9-р сарын 27-28 нд МАН-ын Бага хурал хуралдаж, намын даргыг сонгох санал хураалтанд 321 гишүүд оролцож, 85.67 хувийн саналаар ялалт байгуулж, тус намын даргаар сонгогдож, намын даргын тамгаа гардан авсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News.MN |date=2025-09-28 |title=МАН-ын Их хурлыг арваннэгдүгээр сарын 15-16-нд товлов {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2825308/ |access-date=2025-09-28 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250928043458/https://news.mn/r/2825308/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zarig.mn |title=Д.Амарбаясгалан 85.67 хувиар ялалт байгуулж МАН-ын даргаар сонгогдлоо |url=https://zarig.mn/1fph |access-date=2025-09-28 |website=zarig.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; 2025 оны 11 сарын 15-17 нд хуралдсан Намын 31-р их хурлаар намын даргын албан тушаалаас огцорсон.

== Бага нас ==
Эхээс дөрвүүлээ тэрээр Говь-Алтай аймгийн харьяат, Дашзэгвийн отгон хүү болон мэндэлжээ. Эцэг Дүгэрийн Дашзэгвэ нь хөдөө аж ахуйн салбарт ажиллаж Говь-Алтай аймгийн “Жаран жил хоршоолол”-ын дарга, Намын үүрийн даргаар ажиллаж байсан. Тэрээр малын үүлдэр угсааг сайжруулах, мах, сүүний чиглэлийн өндөр ашиг шимтэй үхрийн аж ахуй байгуулахад онцгой анхаарч, Норвегийн өндөр ашиг шимт үрээр мах, сүүний чиглэлийн “Норвегийн улаан” үхрийн цөм сүрэг бүрдүүлэх чухал ажлыг санаачлан хэрэгжүүлсэн байна. 

Эх Ламжавын Норжин нь боловсролын салбарт олон жил ажиллаж, олон шавьтай, нэр хүндтэй сурган хүмүүжүүлэгч багш аж.

== Боловсрол ==
Тэрээр 1988-1998 онд Говь-Алтай аймгийн 1-р дунд сургуульд суралцаж, бүрэн дунд боловсрол эзэмшжээ. Үүний дараа 1998-2002 онд [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль|Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургуульд]] Цахилгаан холбооны инженер – Мэдээлэл хэмжлийн электроник чиглэлээр суралцаж, мэргэжлээрээ төгсөж, 2010-2012 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль]]&lt;nowiki/&gt;д Улс төр судлаач мэргэжлээр магистрын зэрэг хамгаалжээ.

== Ажлын туршлага ==

* 2000-2007 он “Соёмбо принтинг” ХХК-д ерөнхий менежер, захирал
* 2007-2009 он “Монгол Шуудан” ТӨХК-д  Маркетинг төлөвлөлтийн газрын дарга
* 2009-2012 он Монгол Ардын Намын Хэрэг Эрхлэх Газрын Хэвлэл Мэдээлэл Олон Нийттэй Харилцах хэлтсийн дарга
* 2008-2020 он Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын төлөөлөгч, Тэргүүлэгч, НИТХ дахь МАН-ын бүлгийн дарга
* 2009-2014 он НАМЗХ-ны Дэд ерөнхийлөгч
* 2015-2016 он Монгол Ардын Намын сонгуулийн асуудал хариуцсан Нарийн бичгийн дарга
* 2016-2022 он Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
* 2022.08.30-2024.07.02 Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, сайд, ЗГХЭГ-ын дарга
* 2024.07.02-ноос 2025 оны 10-р сар хүртэл Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгогдон ажиллаж байв.

== Ажлын гараа ==
Тэрээр оюутан ахуйдаа том ахынхаа үүсгэн байгуулсан “Соёмбо Принтинг” ХХК-д суралцахын хажуугаар маркетингийн менежерээр ажлын гараагаа эхлүүлжээ.  Төрсөн нутаг Говь-Алтай аймгаас гаралтай Монгол Улсын Ерөнхий сайд байсан [[Пунцагийн Жасрай|Пунцагийн Жасрайн]] хүү Жанцан агсантай харилцаа холбооны салбарт мөр зэрэгцэн “Монгол Шуудан” компанид Маркетинг төлөвлөлтийн газрын даргаар 2007-2009 онд ажиллах хугацаандаа шуудан холбооны үйлчилгээний алдагдлыг тэглэж байв.

== '''Улс төрийн замнал''' ==
Д.Амарбаясгалан Монгол Ардын Намд 1999 онд 18 настайдаа элссэн бөгөөд 2007 онд Баянзүрх дүүргийн намын 37-р үүрийн дарга болов. УИХ-ын 2008 оны сонгуулийн кампанит ажлын хүрээнд идэвх зүтгэлтэй ажиллаж, тухайн оны орон нутгийн сонгуульд нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хуралд Баянзүрх дүүргээс анх удаагаа  сонгогдож, 26 настай хамгийн залуу төлөөлөгч болж байжээ.  

Түүний улс төрийн шинэлэг арга барил, залуу боловсон хүчний хувиар МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] МАН-ын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах хэлтсийн даргаар томилж байжээ.

Тэрбээр 2012 оны орон нутгийн сонгуульд нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хуралд  төлөөлөгчөөр дахин сонгогджээ. Хэдий Монгол Ардын Нам бүх шатандаа ялагдаж, сөрөг хүчин болсон хэдий ч нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хуралд сөрөг хүчний бүлгийн даргаар сонгогдож, эрс шийдэмгий зоригтой дуу хоолой, үзэл бодлоо илэрхийлдэг төлөөлөгч хэмээн намын гишүүдийнхээ дунд нэр хүндтэй болжээ.

=== Нийтийн эрүүл мэндийн төлөөх санаачилга ===
[[File:D. Amarbayasgalan3.jpg|thumb]]
Тэрээр нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал дахь Монгол Ардын Намын Бүлгийн дарга байхдаа [https://web.archive.org/web/20250619110003/http://www.cancer-center.gov.mn/ Хавдар Судлалын Үндэсний Төв]д элэг шилжүүлэн суулгах мэс заслын тоног төхөөрөмж худалдан авч, суурилуулахад шаардлагатай 1 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтыг эрх баригчдаар шийдвэрлүүлж чадсан нь элэгний хорт хавдрын өвчлөлөөр дэлхийд тэргүүлэх болсон Монгол Улсын хувьд түүхэн шийдвэр болсон юм. Гадны улс оронд өндөр өртөгтэй элэг шилжүүлэн суулгах мэс заслыг эх орондоо үнэ төлбөргүй хийлгэх бодит боломжийг бүрдүүлж, элэг шилжүүлэн суулгах хагалгаа 2018 оны эхний улирлаас үнэ төлбөргүй хийж эхэлжээ. Францын мэс засалчдын академийн хүндэт гишүүн, мэс засалч Ж.Чинбүрэн тэргүүтэй элэг шилжүүлэн суулгах 64 хүний бүрэлдэхүүнтэй мэс засалчдын баг гадны өндөр хөгжилтэй орнуудад мэргэжил дээшлүүлж, эх орондоо элэг шилжүүлэн суулгаж байна.

=== Эв санааны нэгдлийн түүчээ ===
Монгол Ардын Нам нийгэм, улс төрийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан удаа дараа нэрээ сольж байсан билээ. Тухайлбал, 1921-1925 онд Монгол Ардын Нам, 1925-2010 онд Монгол Ардын Хувьсгалт Нам, 2010 оноос Монгол Ардын Нам хэмээн нэрээ өөрчлөн, бүтцээ шинэчилж байв. Түүнчлэн Монгол Ардын Нам 2010 онд Монгол Ардын Хувьсгалт Нам хэмээх нэрээ өөрчлөхөд тэрхүү өөрчлөлтийг дэмжээгүй хүмүүс уг нэрээр шинэ нам байгуулж, 2021 онд Монгол Ардын Намтай нэгдэх тохиролцоонд хүртэл ажилласан болно. Энэхүү намын өөрчлөлтийг таниулан ойлгуулах, удаа дараагийн сонгуулийн явцад нэгдэх санаачилга өрнөж байсан бөгөөд олон жилийн турш үргэлжилсэн санал, санаачилгыг бодитой биелүүлсэн, эв санааны нэгдлээр түүчээлэх ажлыг гардан хийсэн хүн бол Д.Амарбаясгалан хэмээн МАН-ын гурван үеийн төлөөлөл хүлээн зөвшөөрдөг.  

=== Шударга ёсны төлөөх тэмцэл ===
Монгол Ардын Намын удирдлагын зүгээс анх удаа 2011 онд МАН байгуулсан 90 жилийн ойн өдөр намын дарга [[Сүхбаатарын Батболд|С.Батболд]], мөн 2021 онд намын дарга [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]] нар Монгол Улсад өрнөсөн улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд өртөн амь насаа алдан, эд хөрөнгө, сэтгэл санаагаар хохирсон иргэд, албан хаагчид, цэргийн алба хаагч, лам хувраг, намын гишүүдийн ах, дүү, төрөл төрөгсөд, үр ач нарт гүн эмгэнэл илэрхийлж, уучлал хүсэж байв. Нийгэмд шударга ёсыг улам бүр батжуулан тогтоох, улс төрийн ба бусад төрлийн элдэв хэлмэгдүүлэлт дахин гаргуулахгүйн төлөө тэмцэж ажиллахаа тус бүр илэрхийлж байлаа. Үүний зэрэгцээ улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн адил хор хөнөөлтэй, нийгмийн тогтолцоог эвдэж, олон хүний амьдралд тохиох боломж, бололцоог боомилдог авлигатай тэмцэх, мөн хүний эрхийн соёлыг бэхжүүлэх үүднээс хууль тогтоомж, эрх зүйн орчныг өөрчлөн шинэчлэх, төрийн алба хаагчдыг сөрөг хандлагыг өөрчлөх, иргэдийн утга учиртай оролцоогч хөхиүлэн дэмжсэн ардчилал, парламентат ёсыг бэхжүүлэх санаачилгыг МАН-ын 30-р Их хурлаас дэмжин, хэрэгжүүлж байна.  

== '''Улиран сонгогдсон Ерөнхий нарийн бичгийн дарга''' ==
'''Эхний бүрэн эрх.''' Тэрээр 2015 оноос МАН-ын Сонгууль хариуцсан нарийн бичгийн даргаар ажиллахдаа сонгуулийн кампанит ажлыг оновчтой зохион байгуулах бүтцийг бий болгож, ялангуяа хэвлэл мэдээлэл, пиарын багийг өргөжүүлж, судалгаанд суурилан шийдвэр гаргаж хэвшжээ.

МАН УИХ-ын 2016 оны ээлжит сонгуулиар үнэмлэхүй ялж, Сонгууль хариуцсан нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан түүнийг Ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр (2016.07.28) анх томилжээ. 

Дашзэгвийн Амарбаясгалан Улсын Их Хурал, Засгийн газрын гишүүн болох саналаас удаа дараа татгалзаж, МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын (ЕНБД) үүрэг гүйцэтгэгчээр сонгогдож, орон нутгийн сонгуульд цааш намаа удирдаж орохоор болсон нь түүний аавын захиас, зөвлөгөө байсан гэж хожмоо дурсан ярьсан байдаг. 

Тэрээр хэлэхдээ: “Улс төрийн намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын улс төрийн эрх мэдэл, боломжийг энэ нийгмийг сууриар нь өөрчлөх том шинэчлэлийн бодлогуудыг хийхэд зориулахаар шийдсэн” хэмээн сонинд ярилцлага өгч байжээ.

'''Удаах бүрэн эрх.''' Удалгүй МАН-ын Бага хурлын VII хуралдаанаас Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар (2016.12.12) сонгон томилов. Түүний дараагийн том сорилт бол орон нутгийн сонгууль хүлээж байлаа. Сонгуулийн кампанит ажлыг шинэлэг аргаар оновчтой зохион байгуулж, горилогчдыг нэр дэвшүүлснээр орон нутгийн сонгуульд 21 аймгаас 20 аймагт, нийслэлийн 9 дүүргээс 6 дүүрэгт ялалт байгуулж, өмнөх гаргасан амжилтаа бататгасан юм.

'''Гурав дахь бүрэн эрх.''' МАН-ын 2017 оны 28-р Их хурлаас У.Хүрэлсүх намын даргаар сонгогдож, улмаар Бага хурлын анхдугаар хуралдаанаас Ерөнхий Нарийн бичгийн даргаар (2017.11.23) Д.Амарбаясгаланг улираан томилов. Түүний ЕНБД-д нэр дэвшихдээ дэвшүүлсэн зорилт нь намын институтийг бэхжүүлэх, сонгуулиас сонгуулийн хооронд явуулдаг үйл ажиллагааг мэргэжлийн институт болгон сайжруулах, бодлогын судалгааны хүрээлэнгүүд байгуулах, Стратеги академийг бүсийн хэмжээнд нөлөөтэй тинк танк байгууллага болгох, гишүүн бүрдээ хүрч ажилладаг орчин үеийн мэдээлэл технологийн дэвшлийг ашигласан цахим нам болох зорилтуудыг тус тус дэвшүүлж, дүрмийн хэд хэдэн шинэчлэлийг хийжээ. 

Үүний үр дүнд намын анхан болон дунд шатны намын байгууллагын үйл ажиллагаанд ахиц дэвшил гарч, бүх гишүүнээ цахим бүртгэлд хамруулж, намын үйл ажиллагаанд жирийн гишүүд, дэмжигчид идэвхтэй оролцдог болсноор МАН-ын гишүүний тоо 212,000 байсан бол 2022 оны байдлаар 310,000 гаруй гишүүн, дэмжигчтэй болжээ. 

Түүний улс төрийн замнал дардан байсангүй. Монгол Ардын Намын 2017 онд дотоод уур амьсгал хүндэрч, УИХ-ын 65 гишүүн 33 болон 32 гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдан, Засгийн газраа огцруулж, мөн 2019 онд УИХ-ын даргыг огцруулсан зэрэг хүндхэн цаг үеийг туулжээ. Ийнхүү өнгөрсөн цаг хугацаанд гарсан алдаа, оноог дэнслэн сургамж авч, эв санааны нэгдлийг хангах чухал гэдгийг сайтар анхаарах болжээ. Хожим МАН-ын УИХ дахь бүлэг, УИХ-ын дарга, намын дарга, Ерөнхий сайд, Удирдах зөвлөлийн гишүүд болон бага хурлын гишүүдийн саналыг тусгаж, нийт ард иргэдийн дунд явуулсан санал асуулгад тулгуурлан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хууль]]&lt;nowiki/&gt;д нэмэлт өөрчлөлт хийх улс төрийн шийдвэрийг намын лидерүүдтэй хамтран гаргажээ. Ялангуяа, Засгийн газрын тогтвортой байдал, Ерөнхий сайдын эрх хэмжээг нэмэгдүүлсэн зүйл, заалтуудыг оруулсан нь Монголын улс төрийн тогтвортой байдлыг хангахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн үйл явдал болсон юм.

'''Дөрөв дэх бүрэн эрх.''' Монгол Ардын Намын 2021 оны 30 дахь Их хурлаар Л.Оюун-Эрдэнэ намын даргаар сонгогдож, Бага хурлын анхдугаар хуралдаанаас Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар (2021.12.08) Дашзэгвийн Амарбаясгаланг 4 дэх удаагаа дэмжин сонгожээ. Түүний бодлогын томоохон дэвшүүлсэн зорилтуудаас дурдвал:

# Монгол Ардын Нам социал демократизм буюу нийгмийн ардчилал хэмээн монгол хэлнээ үгчлэн буулгасан үзэл баримтлалыг 2010 оноос тунхаглан мөрдөж байгаа бөгөөд 2021 онд эх хэлнээ хөрвүүлэн буулгалгүй, шинжлэх ухааны тогтсон нэр томьёогоор хэрэглэн хэвшүүлэхээр социал демократ үзэл баримтлалтай улс төрийн байгууллага болохоор хамтран шийдсэн болно. Монгол Ардын Нам “улс орныхоо хөгжлийн бодлогыг нийтийн сайн сайхны төлөө нийгмийн нөөц, баялгийг хуваарилахад төрийн зохистой, иргэний идэвхтэй оролцоог хангаж, иргэн бүрд эрүүл мэнд, боловсрол, нийгмийн хамгааллын үйлчилгээг хүртээмжтэй, чанартай хүргэх социал демократ үзэл баримтлалд тулгуурлан явуулах болно” гэдгээ зарлажээ. МАН-ын хөтөлбөр (хичээн эрмэлзэх зүйл)-ийг шинэчлэн найруулах ажлын хэсгийг Д.Амарбаясгалан тэргүүлэн ажиллажээ.
# Монголын улс төрийн орчинд сүүлийн 1990 оноос хойш байгаа авлига, албан тушаалын гэмт хэрэгтэй улс төрийн нам, ялангуяа эрх барьж буй нам өөрсдөө санаачлан тэмцэх тухай бодлогыг дэвшүүлсэн нь Монголын улс төрийн түүхэнд анх удаагаа гарсан үзэгдэл байв. Авлига, албан тушаал, хүнд сурталтай тэмцэх дэвшилтэд бодлогын хүрээнд намын дүрэмдээ ёс зүйн хийгээд авлига, албан тушаалын гэмт хэрэгт шүүхээр ял авсан, холбогдсон улс төрчдийг намын гишүүнээс хасах, улс төрийн дэмжлэг үзүүлдэггүй байх тухай хэд хэдэн дүрмийн заалтыг 30 дахь Их хурлаараа батлуулж, намын бүх шатны гишүүддээ авлигаас ангид байх соён гэгээрүүлэх хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлжээ. Түүнчлэн хууль тогтоомж, эрх зүйн шинэчлэл, хуулийн хүлээх хариуцлагыг чангатгах зэрэг олон бодитой ажлуудыг санаачлан ажиллаж байна.
# Монгол Улсад хүчин төгөлдөр мөрдөж байгаа 815 хуулиас өдөр тутмын харилцааг тогтмол зохицуулдаг 318 хуульд мэргэжлийн судлаачид, хуульчдийн баг бүрдүүлэн хүний эрхийн хэм хэмжээ, жишигт нийцсэн эсэх талаар судлуулж, 800 гаруй заалт нь өнөөгийн нийгмийн эрэлт хэрэгцээг хангахгүй, өөрчлөх шаардлагатай, хүний эрхийг зөрчигдөхүйц заалтууд байгааг тодруулжээ. Хүний эрх зөрчигдөж байгаа газар шударга ёс тогтох боломжгүй учраас дээрх хууль болон цаашид шинээр батлах хуульд хүний эрхийг зөрчсөн заалт орохоос урьдчилан сэргийлэх зорилгоор хүний эрхийг хамгаалах дэвшилтэд бодлогыг танилцуулж, Хүний эрх дэвшилтэт бодлогын хүрээлэнг байгуулжээ. Үүний хүрээнд 30,000 намын гишүүнийг хүний эрхийн манлайлагч хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байна.
# Намын гишүүд төдийгүй иргэд, сонгогчдынхоо санал, гомдлыг сонсох, эргэх холбоотой байх зорилгоор тусгай дугаар, сошиал орчны чат бот системийг бий болгож, намын үйл ажиллагааны зардлыг олон нийтэд нээлттэй ил тод болгох зорилго дэвшүүлж, 2022 оны 1-р сарын 1-ний өдрөөс Монгол Ардын Намын санхүүгийн мэдээлэл олон нийтэд нээлттэй болгожээ.
# [[Монгол Улсын гадаад бодлогын үзэл баримтлал]], [[үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлал]] зэрэг суурь баримт бичгүүдэд нийцүүлж, Монгол Улсын төрийн гадаад бодлогын үндсэн зорилго, зарчим чиглэлүүдтэй уялдуулсан олон тулгуурт, энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан гадаад бодлогын хүрээнд дэлхийн 40 гаруй улс төрийн нам, СоцИнтерн, Прогрессив Альянс, Азийн социал демократ намуудын сүлжээ зэрэг 30 гаруй олон улсын байгууллагатай хамтран ажиллаж байгааг улам өргөжүүлэх, олон улсын социал демократ хамтын нийгэмлэгийн нэр хүндтэй гишүүн нам болох томоохон зорилтуудыг тус тус дэвшүүлж, түүнийгээ хурдтай хэрэгжүүлж байгааг улс төр судлаачид төдийгүй сөрөг хүчний улс төрчид өндрөөр үнэлдэг ажээ.  

== '''Монгол улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол улсын сайд  Хэрэг эрхлэх газрын дарга''' ==

Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах хугацаандаа хэрэгжүүлсэн түүний онцлох ажил   

'''Төрийн өмчит компаниудын бүтэц, зохион байгуулалтыг сайжруулсан.'''   

Төрийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээдүүдийн чиг үүргийн давхардал, үргүй зардлыг бууруулах зорилготой шат дараатай арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсний үр дүнд 2023 оны 3 дугаар улирлын байдлаар улсын төсөвт үйлдвэрийн газар 44 байсныг 41, төрийн өмчит үйлдвэрийн газар 26 байсныг 18, төрийн өмчит болон төрийн өмчийн оролцоотой компани 114 байсныг 90 болгон тус тус цөөллөө. Тухайлбал Эрдэнэс Монгол ХХК-ийн харьяаны 39 компаниас 12-ыг татан буулгах, нэгтгэх арга хэмжээ авсан бөгөөд ТУЗ-ийн 269 гишүүн байсныг 66 болж бууруулсан байна.

'''“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн үйл ажиллагаанд менежментийн шинэ хувилбарыг туршив.'''

Монгол Улсын Засгийн газраас 2022 оны улсын төсөвт Эрдэнэс Тавантолгой ХК 500 сая ам.доллар төвлөрүүлэх, үйл ажиллагаанд үүсээд буй доголдлыг арилгах чиглэл өгсөн ч хангалттай түвшинд биелэгдээгүй. Улмаар 2022 оны 10 дугаар сарын 26-нд Эрдэнэс Тавантолгой ХК-д онцгой дэглэм тогтоосон. Онцгой дэглэмийн хугацаанд:

* Нууцад хамруулсан төслийн гэрээнүүдийг ил тод болгосон. 
* Нүүрсийг биржээр, хил нөхцөлөөр борлуулж, нүүрсний үнэ, экспортыг нэмэгдүүлсэн. 
* Компанийн өр төлбөрийг барагдуулж, ашиглалтыг нэмэгдүүлсэн.

'''Онцлох тоо''' 

* Онцгой дэглэм тогтоосон 2022 оны 10 сарын 26-ны өдрөөс хойш 12 сарын хугацаанд 3 тэрбум ам.долларын үнэлгээ бүхий 32.8 сая тонн нүүрс борлуулсан. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн борлуулалтын орлого 2022 онд 1.1 тэрбум ам.доллар буюу компани үүсгэн байгуулагдсан цагаас хойш хамгийн өндөр түвшинд хүрсэн ба компанийн түүхэн 12 жилийн хугацааны нийт борлуулалтын 28%-ийг онцгой дэглэм тогтоосон 12 сарын хугацаанд гүйцэтгэв.

* Өмнөх үетэй харьцуулахад борлуулсан нүүрсний хэмжээ 3.9 дахин, тээвэр 3.5 дахин, экспорт 2.2 дахин, орлого 3.6 дахин, олборлолт 3.1 дахин тус тус өссөн.
* 2023 оны 10 дугаар сарын 26-ны өдрийг дуустал 2.8 тэрбум ам долларын үнэлгээтэй 27.4 сая тонн нүүрс борлуулсан ба үүнээс 1.9 тэрбум ам.долларыг дансанд төвлөрүүлж, Монголбанканд 1.6 тэрбум ам.доллар тушаасан.

* Нүүрс олборлохоос экспортлох үе шатыг ил тод болгон энэ онд төсөвт 2.3 их наяд төгрөгийн татвар, хураамж төлөв. https://web.archive.org/web/20250623052749/https://amarbayasgalan.com/turiinbuteemj/#1450383761298-aa9eb760-3a30

'''Мэргэжлийн хяналтын чиг үүргийг салбар яамдад шилжүүлэн, Засгийн газрын хяналт хэрэгжүүлэх газрыг байгуулжээ.''' 

Мэргэжлийн хяналтын байгууллагын хэрэгжүүлдэг 26 чиглэлийн хяналтын 13-ыг нь төрийн бусад 13 байгууллага давхардуулан хэрэгжүүлж байсан. Энэ нь иргэн, аж ахуй нэгжид хүндрэл учруулж, дарамт үүсгэж байлаа. Тиймээс давхардсан хяналтыг зогсоож, Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газрын хяналтын чиг үүргийг салбар яамд руу шилжүүлэх арга хэмжээ авч иргэн, бизнес эрхлэгчдэд ирэх давхардсан хяналт шалгалтууд үгүй болж, бизнесийн үйл ажиллагааг дэмжин, илүү бодитой байх боломж нэмэгдсэн байна.

Түүнчлэн Засгийн газар, төрийн албаны оновчтой, үр ашигтай засаглалыг бэхжүүлэх үндсэн чиг үүрэг бүхий Засгийн газрын Хяналт хэрэгжүүлэх газрыг 2023 онд байгуулсан байна.

'''Төрийн байгууллагад ажиллаж байгаа хууль бус томилгоогоор томилогдсон албан хаагчдыг илрүүлэх Шүүр ажиллагааг хэрэгжүүлсэн байна.'''

Монгол Улсын Засгийн газраас 2023-2024 оныг “Авлигатай тэмцэх жил” болгон зарлаж, 5Ш ажиллагааг эхлүүлсэн. Энэ хүрээнд төрийн бүх  шатны байгууллага, төрийн өмчит болон төрийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээд дэх хууль бус томилгоог илрүүлж, зохих арга хэмжээ авч ажилласан. 

Тухайлбал төрийн байгууллага, төрийн өмчит компанид хууль бусаар томилогдсон, мэргэжлийн ур чадварын шаардлага хангаагүй, ашиг сонирхлын зөрчилтэй нь тогтоогдсон ч албан тушаалд томилогдсон, ХОМ мэдүүлээгүй, авлига, албан тушаалтын гэмт хэрэгт ял шийтгүүлсэн зэрэг зөрчилтэй бол ажлаас чөлөөлөгдөх арга хэмжээ авахыг зохион байгуулсан. 2023 оны 12 дугаар сарын байдлаар төрийн бүх шатны 3,387 байгууллага хэрэгжилтийн тайлан, мэдээг ирүүлжээ. Уг тайлан мэдээллээр 481 албан тушаалтныг ажлаас чөлөөлж, 1,344 албан тушаалтны зөрчлийг арилгуулах арга хэмжээг зохион байгуулсан байна.

'''Нэгдсэн судалгааны санг үүсгэсэн.'''  

Төрийн байгууллагууд жил бүр судалгаа, шинжилгээнд багагүй хөрөнгө зарцуулж байгаа боловч түүний үр дүн, дүгнэлтүүдийг төрийн бодлого, шийдвэрт хангалттай ашиглагдахгүй байгаагаас шалтгаалан 2023 оны 6-р сард судалгааны нэгдсэн цахим санг хөгжүүлж, өмнөх хугацаанд хийгдсэн судалгаа, шинжилгээний ажлуудыг нэгтгэсэн платформыг үүсгээд байна. 2024 оны 1 дүгээр сарын байдлаар www.sudalgaa.gov.mn сайтад Монгол Улсын яам, агентлаг, аймгийн ЗДТГ-ын нийт 77 байгууллага дээр бүртгэл үүсгэж, төсвөөр хийсэн 1,000 гаруй судалгаа нэгтгэгдээд байна.

'''Орон нутгийн нислэгийг сэргээсэн.''' 

Орон нутгийн нислэгийг тогтмолжуулах, улмаар үнэ тарифыг бууруулахад нэг бол компаниудад улсын төсвөөс дэмжлэг, татаас, татварын хөнгөлөлт үзүүлэх эсвэл шинэ өрсөлдөгчийг зах зээлд нэвтрүүлэх бодлогын сонголтын өмнө байсан. Аль ч тохиолдолд иргэд, жуулчид урьдчилан төлөвлөх боломжтой, үнэ тарифын хувьд авто тээвэртэй өрсөлдөхүйц, байнгын тогтмол орон нутгийн нислэгийг бий болгох нь чухал юм.

Иймд Монгол Улсын Засгийн газраас орон нутгийн хуваарьт нислэгүүдийг сэргээх, үнэ тарифыг бууруулах асуудлыг судалж үзсэний үндсэн дээр [https://web.archive.org/web/20250303162516/http://www.miat.com/index.php?lang=en МИАТ] компанийг орон нутагт нислэг үйлдүүлэх, дотоодын авиа компаниудтай өрсөлдүүлэх шийдвэр гаргаж 2023 оны 6 дугаар сард үндэсний агаарын тээвэрлэгч [https://web.archive.org/web/20250303162516/http://www.miat.com/index.php?lang=en МИАТ] компани орон нутгийн нислэгээ сэргээсэн юм. 

https://web.archive.org/web/20250623052749/https://amarbayasgalan.com/turiinbuteemj/#1450698354436-4d2b1a90-df1b

== '''Монгол Улсын Их Хурлын дарга''' ==
Дашзэгвийн Амарбаясгалан нь Монгол Улсын Их Хурлын 9 дэх удаагийн парламентын даргаар сонгогдсон бөгөөд энэ нь Монголын улс төрийн түүхэнд шинэчлэлийн томоохон үеийг эхлүүлсэн үйл явдал болсон юм. 2023 онд батлагдсан Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн үр дүнд анх удаа 126 гишүүнтэй парламент бүрдэж, таван нам, эвсэл УИХ-д төлөөлөлтэй болж чадсан нь олон ургалч үзэл, ардчиллын зарчмыг бэхжүүлэх чухал алхам болсныг тэрээр онцолж байв. Монголын улс төрийн шинэ нөхцөл байдал, ардчилсан төлөөллийн зарчмыг улам бүр бататгах хариуцлагатай үүргийг гүйцэтгэж байгаа Д.Амарбаясгалан нь УИХ-аас батлагдан гарч буй хууль тогтоомжийг хүний эрхийг дээдэлсэн, нийгмийн хурдацтай өөрчлөлтөд нийцүүлэн шинэчилж байх зарчмыг гол баримтлалаа болгож байна.

==== '''Парламент 2.0 – “Гурван төгөлдөршил”''' ====
Дашзэгвийн Амарбаясгалан нь парламентад [https://www.parliament.mn/nn/63007/ “Парламент 2.0 – Гурван төгөлдөршил”] бодлогыг санаачилж, хууль тогтоох үйл ажиллагааны чанар, хүртээмж, үр нөлөөг нэмэгдүүлэхийг зорьсон. Энэхүү бодлого нь дараах гурван үндсэн чиглэлийг баримтлан ажиллаж байна:

# '''Хүний эрхийг дээдэлсэн, хүн төвтэй эрх зүйн тогтолцоо''' – Хууль тогтоомжийг иргэн төвтэй болгох, хүний эрхийг хамгаалсан, олон улсын стандартад нийцсэн эрх зүйн тогтолцоог бүрдүүлэх. Тухайлбал, одоогоор хүчин төгөлдөр байгаа хуулиудыг хүний эрхэд нийцүүлэн шинэчилж, хүний эрх зөрчсөн 800 гаруй зүйл, заалтыг засварлахаар парламентын үйл ажиллагаанд тусгаад байна.
# '''Хууль тогтоомжийг тодорхой, ойлгомжтой болгох''' – Олон нийтэд ойлгомжтой, хэрэгжүүлэхэд хялбар, ижил тэгш үйлчлэх хуулийн зохицуулалтыг бий болгох. Төрөөс баталж буй журмуудыг бууруулж, хуулиар зохицуулах харилцааг нэмэгдүүлэхээр ажиллаж байна.
# '''Эрх зүйн зохицуулалтыг цаг үеийн шаардлагад нийцүүлэх''' – Нийгмийн хөгжлийн хурдтай өөрчлөлт, шинжлэх ухаан, технологийн дэвшилд тохирсон эрх зүйн орчныг бий болгох. Үүнд криптовалют, цахим тамхи, хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах шинэ хууль тогтоомж боловсруулах зэрэг шинэлэг санаачилгууд багтаж байна.

Энэхүү санаачилга нь Монгол Улсын хууль тогтоох үйл ажиллагааг иргэн төвтэй, үр нөлөөтэй болгоход чиглэсэн томоохон алхам бөгөөд парламентын бодлого, шийдвэр гаргалт илүү тодорхой, нийгмийн эрэлт хэрэгцээнд нийцсэн байх нөхцөлийг бүрдүүлэх зорилготой юм.

== Намрын чуулганы хаалтын үйл ажиллагаанд хэлсэн үг ==
Д.Амарбаясгалан: Хөгжил тушсан чөдрийг тайлах алхмуудыг УИХ энэ удаагийн чуулганаар хийлээ. [https://montsame.mn/mn/read/360466]
== Гэр бүл ==
Эхнэр 4 хүүхдийн хамт амьдардаг.

== Хувийн сонирхол ==
Унадаг дугуй, сагсан бөмбөг, загасчлах спорт, буудлага сонирхдог. 

= Бусад туршлага =
Мөн харилцан адилгүй байгууллагуудад төлөөлөх, удирдах алба хашиж байсан билээ. Үүнд:

* 2008-2018 онд Монголын Зүүний Хүчний Холбооны Удирдах Зөвлөлийн гишүүн;
* 2009 онд Монголын го даамын холбооны дэд тэргүүн;
* 2009-2014 онд [[Нийгмийн Ардчилал Залуучуудын Холбоо]]&lt;nowiki/&gt;ны дэд ерөнхийлөгч;
* 2013-2016 онд Нийслэлийн Зураг төслийн хүрээлэнд Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн гишүүн;
* 2015-2016 онд “Азийн Хүлэг Улс” бодлогын судалгааны хүрээлэнгийн Дэд тэргүүн;
* 2013-2018 онд Говь-Алтай аймгийн нутгийн зөвлөлийн гишүүн.

= Онцлох эшлэл =


Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Д.Амарбаясгалангийн МАН-ын 30-р Их хуралд илтгэсэн илтгэлээс түүвэрлэв. Үүнд:&lt;blockquote&gt;&quot;Улс төрийн нам бол хэн нэгний ашиг хонжоо олох, албан тушаалд хүрэх шат биш юм.&quot;

&quot;Монгол Ардын Намын эмэгтэйчүүд, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд зэрэг шийдвэр гаргах түвшинд цөөн төлөөлөлтэй байгаа нийгмийн бүлгүүддээ адил тэгш боломж олгохыг зорин ажиллана.&quot;

'Аж үйлдвэрийн IV хувьсгал, технологийн ололт амжилтыг ашигласан, хөрөнгө санхүү хэмнэсэн, бүтээлч, инновацад суурилсан “Цахим шилжилт” бол манай намын шинэ зууны тэргүүлэх чиглэл болох ёстой'

&quot;Монголд 1990 оноос хойш нийт 17 Засгийн газар байгуулагдаж байсан бөгөөд Засгийн газруудын дундаж нас 1.8 жил байгаа нь төрийн бодлого тогтвортой хэрэгжихэд сөргөөр нөлөөлж байна.&quot;

&quot;Засгийн эрх авахын төлөөх сонгуулийн настай бус, улс орноороо хамтдаа урагшлах хөгжлийн бодлогыг тодорхойлогч-хэрэгжүүлэгч нам байх нь бидний эрхэм зорилго юм.&quot;

&quot;Аливаа гэмт хэрэгт холбогдсон, тэр дундаа авлига албан тушаалын гэмт хэрэгт холбогдсон намын гишүүдэд улс төрийн дэмжлэг үзүүлэхгүй.&quot;

&quot;Улс төрийн намын тогтолцооны шинэчлэл нь зөвхөн Монгол Ардын Намын асуудал биш. [[Олон намын тогтолцоо]] бүхий парламентын ардчиллыг бэхжүүлэх, намуудын нийгмийн өмнө хүлээх үүргийг өндөрсгөх, улс төрийн өрсөлдөөний тэгш боломжийг өргөжүүлэх замаар улс төрийн намуудыг улс төрийн бодлого боловсруулдаг институт болгон хөгжүүлэхийг бусад намууддаа уриалж байна.&quot;

&quot;Иргэдийн олонх нь эрүүл аюулгүй орчинд амьдрах, эрүүл мэндээ хамгаалуулах, сурч боловсрох, хөдөлмөрлөх зэрэг эдийн засаг, нийгмийн эрхийг хамгийн чухлаар тавьж байна.&quot;

&lt;/blockquote&gt;

== Эх сурвалж ==
{{reflist|2}}

* [https://www.zindaa.mn/4wgt Анхны 126 гишүүнтэй парламентын ЦАГ ТООЛОЛ эхэллээ]
* [https://www.parliament.mn/en/nn/30087/ D. Amarbayasgalan, the Minister of Mongolia and Head of the Cabinet Secretariat has submitted to the Chairman of the State Great Hural G. Zandanshatar the draft amendment to the Constitution of Mongolia]
* [https://montsame.mn/en/read/370146 Бид эмэгтэйчүүд арга хэмжээг Улсын Их Хурлын дарга Д.Амарбаясгалан нээлээ]
* [https://www.parliament.mn/nn/63007/ Гурван төгөлдөршил] 

* [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ ''Монгол Ардын Намын Ерөнхий Нарйин Бичгийн Дарга'']
* [https://web.archive.org/web/20221205145657/https://dnn.mn/%D0%B4-%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D1%8B%D0%BD-%D0%B5%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%BE/ ''Д.АМАРБАЯСГАЛАН МАН-ЫН ЕРӨНХИЙ НАРИЙН БИЧГИЙН ДАРГА БОЛЛОО'']

{{DEFAULTSORT:Амарбаясгалан, Дашзэгвийн}}
[[Ангилал:МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Тайширын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1981 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>n2hi5fv857282stpzo32ety3aw36nsu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баярсайханы Орхонбаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77734</id>
    <revision>
      <id>862071</id>
      <parentid>862050</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T13:39:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40021-53</username>
        <id>105992</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>862071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10397" sha1="mg1c0ocskqwi69z3f2714f7cx9nlrxx" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Баярсайханы Орхонбаяр&lt;br/&gt;{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠷᠰᠠᠢᠬᠠᠨ ᠤ᠋&lt;br/&gt;ᠣᠷᠬᠤᠨᠪᠠᠶᠠᠷ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1998|7|1}}
| birth_place      = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 183 см
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Даян аварга|Даян Аварга]]
| title1           = [[Даян аварга|Даян Аварга]]
| title_year1      = 2026
| title2           = [[Улсын арслан]]
| title_year2      = 2022
| title3           = [[Улсын харцага]]
| title_year3      = 2021
| title4           = [[Улсын начин]]
| title_year4      = 2019
| үзүүрлэсэн       = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]])
| шөвгөрсөн        = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|&lt;nowiki&gt;2026]])&lt;/nowiki&gt;
| updated          = 2026-7-12
|title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}}
{{Медаль|Алт  |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}}
{{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}}
{{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Gold|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}}

'''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм.

&quot;Боохой&quot; хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд  компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм.

Түүний чимгүүд нь ӨСӨХ ИДЭР, ҮЛЭМЖ БАДРАХ, УЛАМ НЭМЭХ юм.

Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}&lt;/ref&gt;

Эхнэр нь хулгайч

== Боловсрол ==

Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн.

== Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд ==

2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.

2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цолоо баталж &quot;Хурц&quot; чимэг нэмсэн.

== Улсын наадмын дэвжээнд ==

2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цолыг хүртсэн.

2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан &quot;Өсөх идэр&quot; чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож &quot;Монгол улсын харцага&quot; цолыг хүртсэн.

2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж &quot;Монгол улсын арслан&quot; цол хүртсэн.

2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн.

2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж &quot;Үлэмж бадрах&quot; чимэг нэмсэн.

2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж &quot;Улам нэмэх&quot; чимэг нэмсэн. 

2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан &quot;Монгол Улсын Даян аварга&quot; цол хүртсэн.

== Үндэсний бөхийн амжилт ==

{{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр&lt;ref&gt;{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}&lt;/ref&gt;}}{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.&lt;ref&gt;[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

{{Үндэсний бөхийн аварга}}

{{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}}
[[Ангилал:Даян аварга]]
[[Ангилал:1998 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]]
[[Ангилал:Монголын бөх]]</text>
      <sha1>mg1c0ocskqwi69z3f2714f7cx9nlrxx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862076</id>
      <parentid>862071</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39927-43</username>
        <id>105998</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>862076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10514" sha1="pr8ins56dpllbz9v6ybxkfac82vsnts" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Баярсайханы Орхонбаяр&lt;br/&gt;{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠷᠰᠠᠢᠬᠠᠨ ᠤ᠋&lt;br/&gt;ᠣᠷᠬᠤᠨᠪᠠᠶᠠᠷ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1998|7|1}}
| birth_place      = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 183 см
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Даян аварга|Даян Аварга]]
| title1           = [[Даян аварга|Даян Аварга]]
| title_year1      = 2026
| title2           = [[Улсын арслан]]
| title_year2      = 2022
| title3           = [[Улсын харцага]]
| title_year3      = 2021
| title4           = [[Улсын начин]]
| title_year4      = 2019
| үзүүрлэсэн       = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]])
| шөвгөрсөн        = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|&lt;nowiki&gt;2026]])&lt;/nowiki&gt;
| updated          = 2026-7-12
|title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}}
{{Медаль|Алт  |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}}
{{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}}
{{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Gold|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}}

'''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм.

&quot;Боохой&quot; хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд  компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм.

Түүний чимгүүд нь ӨСӨХ ИДЭР, ҮЛЭМЖ БАДРАХ, УЛАМ НЭМЭХ юм.

Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}&lt;/ref&gt;

Даян Аварга Б.Орхонбаяр нь гадаад болон солонгосын жуулчидын тоог огцом өсгөсөн

== Боловсрол ==

Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн.

== Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд ==

2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.

2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цолоо баталж &quot;Хурц&quot; чимэг нэмсэн.

== Улсын наадмын дэвжээнд ==

2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цолыг хүртсэн.

2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан &quot;Өсөх идэр&quot; чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож &quot;Монгол улсын харцага&quot; цолыг хүртсэн.

2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж &quot;Монгол улсын арслан&quot; цол хүртсэн.

2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн.

2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж &quot;Үлэмж бадрах&quot; чимэг нэмсэн.

2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж &quot;Улам нэмэх&quot; чимэг нэмсэн. 

2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан &quot;Монгол Улсын Даян аварга&quot; цол хүртсэн.

== Үндэсний бөхийн амжилт ==

{{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр&lt;ref&gt;{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}&lt;/ref&gt;}}{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.&lt;ref&gt;[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

{{Үндэсний бөхийн аварга}}

{{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}}
[[Ангилал:Даян аварга]]
[[Ангилал:1998 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]]
[[Ангилал:Монголын бөх]]</text>
      <sha1>pr8ins56dpllbz9v6ybxkfac82vsnts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүн хязгаарыг тохинуулах байлдаанууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82826</id>
    <revision>
      <id>862156</id>
      <parentid>764205</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:35:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5550" sha1="0nim0521iv0vj6604cdxk5rprt2e1lk" xml:space="preserve">'''Зүүн хязгаарыг тохинуулсан'''- [[Ардын хувьсгал]]ын үед [[1921 он]]ы сүүлийн хагас жилд [[Дорнод аймаг|Монгол орны дорнод хэсэг]]т [[Цагаан хөдөлгөөн|цагаантан]], хятадын [[Дундад Иргэн Улс|гамин]] цэргийн эсрэг ардын журамт цэргийн хийсэн [[байлдааны ажиллагаа]]г хэлдэг байна.
Зүүн хязгаарыг чөлөөлөх  байлдааны үйл ажиллагаа [[1921 он]]ы [[7 дугаар сар]]ын эцсээр [[Дарьганга|Дарьганг]]ын Молцог элсний чиглэлээр довтолсон [[Жодовжав]] амбаны цэргийг эсэргүүцэн цохих явдлаар эхэлжээ. Энэ тулалдаанд [[хятад]]ын 1000 орчим [[цэрэг]]тэй [[Магсаржавын Дугаржав]], [[Гончигийн Бумцэнд]] нарын анги тулгаран байлдаж, бут цохин хятадын үлдэгдэл цэргийг Монгол [[улсын хил]]ээс хөөн гаргажээ. Улмаар М. Дугаржав, Г. Бумцэнд нарын цэрэг 8 дугаар сарын сарын туршид [[Шаравын Найданжав|Найдан ван]]гийн 600 гаруй цэрэгтэй байлдаж, [[цуврал тулаан]]уудыг хийж, тухай бүр бут цохисон байна. Хамгийн сүүлд улсын хилийн орчим байх [[Шивээлж уул]]анд болсон ширүүн байлдааны эцэст Найдан ван, 30 орчим цэргийн хамт хил даван зугатжээ. Тухайн үедээ хүндхэн сорилт байсан Найдан вангийн цэргийг дарсны дараагаар цэрэг ардын дунд [[Улаан туг]] хэмээх дуу гарчээ. Учир нь Найдан вангийн удирдсан [[Цахар муж|цахар]] цэрэг нь [[таван замын байлдаан]]ы үеэс тулалдаанд оролцож, туршлага суусан цэргүүд байсан байна. Энэ завсар 1921 оны 7 дугаар сарын 17-нд Дорнод хязгаарын гол төв [[Сан бэйсийн хүрээ]]г [[Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улс|АДБНУ]]-ын цэрэг, монгол цэргийн хамт эзэлсэн байна. [[Дорнод хязгаар]]ыг тохинуулах явцад М.Дугаржав, Г. Бумцэнд нар [[Жигмэд Жамбалон]]ы цөөн цэргийг устгаж, улмаар Жамбалоныг өөрийг нь олзлон [[Нийслэл Хүрээ]]нд хучглан хүргүүлсэн байна.  1921 оны 9 дүгээр сараас М. Дугаржав, Г. Бумцэнд нарын удирдсан анги цагаантны үлдэгдлүүдийг бут цохих тэмцлээ эхэлжээ. Тэд, [[Барон Унгерн фон Штернберг|Барон]]ы [[Азийн морин дивиз]]ийн үлдэгдэл болох Островский, [[Хоботов]] нарын цэргийн ангиудтай тулгарсан байлдаан хийгээгүй бөгөөд тэдгээр цагаантаны бүлэглэлүүд [[Манжуур]] луу гарсан байна. Харин энд тэнд хэсэг бүлгээр явсан жижиг ангиудыг [[Гомбо-Идшин гүн]]гийн цэрэг 10 дугаар сарын турш байлдан сөнөөв. Мөн түүнчлэн АДБНУ-ын цэрэгтэй хүч хавсран [[Галинов]], [[Туванов]], [[Жданов]], [[Эпов]] нарын цагаантны отрядуудыг бут цохижээ. Ийнхүү 1921 оны 7 дугаар сарын эцсээ10 дугаар сарын эцэс хүртэл Монголын дорнот хязгаарыг чөлөөлөх тэмцэл өрнөж, энэхүү байлдааны ажиллагааны дүнд тус улсын дорнод хилийн аюулгүй байдлыг хангах нөхцөл бүрдсэн байна.

== Түүнчлэн үзэх ==
* [[Ардын хувьсгал]]
* [[Монголын ардын нам]]
* [[Баруун замын цэргийн чөлөөлөх байлдаанууд]]
* [[Толбо нуурын бүслэлт]]
* [[Зүүн хязгаарыг тохинуулах байлдаанууд]]
* [[Цагаантны үлдэгдэлтэй тэмцсэн нь]]
* [[Дамдины Сүхбаатар]]
* [[Магсаржавын Дугаржав]]
* [[Гончигийн Бумцэнд]]
* [[Жигмэд Жамбалон]]
* [[Гончигийн Бумцэнд]]
* [[Гомбо-Идшин гүн]]
* [[Найдан ван]]
* [[Хоботов]]
* [[Туванов]]
* [[Эпов]]
==Эшлэл==
==Гадаад холбоос==
*[https://web.archive.org/web/20200228154433/http://www.sonin.mn/news/culture/21813 Хүч тэнцвэргүй байлдаан байсан юм]
*[https://web.archive.org/web/20200228154433/https://news.mn/r/622480/ Баруун-Уртын чимэг Егүзэр хутагт]

[[Ангилал:Ардын хувьсгал]]
[[Ангилал:Байлдаан]]
[[Ангилал:Тулалдаан]]</text>
      <sha1>0nim0521iv0vj6604cdxk5rprt2e1lk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бумуудэнгээгийн Олзот</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91937</id>
    <revision>
      <id>862106</id>
      <parentid>732160</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T05:30:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1792" sha1="pc13a18mw2uvd08l0b0zs3mm593a0ze" xml:space="preserve">'''Бумуудэнгээгийн Олзот''' нь (1934-2000) [[Монгол улс]]ын [[Бокс]]ын спортын долоон удаагийн аварга, “Буревестник” тэмцээний аварга, Монголын боксын спортын ууган гавьяат дасгалжуулагч. Москва хотод боксын дасгалжуулагч мэргэжлээр 1966 онд Москвагийн Спортын Дээд Сургуулийг онц дүнтэй төгссөн. [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Бат-Өлзий сум]]ын уугуул. Анхны шавь нарын нэг анхны боксын спортын гавьяат тамирчин Ази тивийн хошой аварга Ардын Багш [[Хайдавын Алтанхуяг]] нь анхны Азийн аварга болж нэгэн цагт (1964-1967) хориотой байсан боксын спортыг дахин сэргээсэн гавьяатай.

== Эшлэл ==

* https://web.archive.org/web/20191028052517/https://news.mn/r/713689/
* https://montsame.mn/jp/read/174175
{{DEFAULTSORT:Олзот, Бумуудэнгээгийн}}
[[Ангилал:Монголын боксчин]]
[[Ангилал:Боксын дасгалжуулагч]]
[[Ангилал:Монголын дасгалжуулагч]]
[[Ангилал:Монголын боксын улсын аварга]]
[[Ангилал:Гавьяат Дасгалжуулагч]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Бат-Өлзийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1934 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2000 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>pc13a18mw2uvd08l0b0zs3mm593a0ze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азотын оксид</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92590</id>
    <revision>
      <id>862083</id>
      <parentid>854981</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T01:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5990" sha1="lo344wotubuf3cigyksgkkciy4xuh9k" xml:space="preserve">{{Chembox
| Verifiedfields = changed
| Watchedfields = changed
| verifiedrevid = 477001381
| ImageFile = Nitric-oxide-2D.svg
| ImageFile_Ref = {{chemboximage|correct|??}}
| ImageSize = 121
| ImageName = Skeletal formula of nitric oxide with bond length
| ImageFileL1 = Nitric oxide.svg
| ImageNameL1 = Skeletal formula showing two lone pairs and one three-electron bond
| ImageFileR1 = Nitric-oxide-3D-vdW.png
| ImageFileR1_Ref = {{chemboximage|correct|??}}
| ImageNameR1 = Space-filling model of nitric oxide
| IUPACName = Азотын оксид
}}
'''Азотын оксид''' нь хоёрдогч  үүрэг гүйцэтгэдэг учир нь плазмын мембранаар дамжин чөлөөт радикал болж эсэд нөлөөлдөг. Энэ нь аргинин ба хүчилтөрөгчөөс NO синтазаар нийлэгжиж уусдаг гуанилийн циклазыг идэвхжүүлснээр ажилладаг бөгөөд идэвхжүүлсэн үед өөр нэг хоёрдогч болох cGMP үүсгэдэг.

Азотын оксид нь уураг эсвэл тэдгээрийн металлын хүчин зүйлийн ковалент өөрчлөлтөөр үйлчилж чадахгүй зарим нь redox механизмтай бөгөөд буцаах боломжтой байдаг. Энэ нь өндөр концентрацитай  бөгөөд цус харвалтын үед гэмтэл учруулдаг боловч цусны судасыг тайвшруулах, апоптозын  эд эсийг сэргээх зэрэг бусад олон функцүүдийн шалтгаан болдог.

Азотын оксид нь хөхтөн амьтны биед хэд хэдэн физиологийн болон эмгэг процессуудад оролцдог зайлшгүй молекул юм.

NO нь азотын оксид синтаза (NOS) -аар L-аргининий гуанидин азотыг чөлөөт радикал ба цитруллин хэлбэрээр ялгаруулдаг. Азотын оксидын дохиоллын гурван изоформыг тодорхойлсон: эндотели (eNOS эсвэл NOS-3), мэдрэлийн (nNOS эсвэл NOS-1), нөлөөллийн (iNOS эсвэл NOS-2) нь тус тусдаа чиг үүрэгтэй байдаг. 

Азотын оксид нь нь судасны үрэвсэл, нейротрансмит үйл ажиллагааг оролцуулан янз бүрийн чиг үүрэг гүйцэтгэдэг боловч азотын оксидын тогтвортой түвшин нь шок, хавдар, үрэвслийн нөхцөлд хүргэдэг.

Азотын оксидын дохиоллын дамжуулалт нь судасны эндотелийн эсүүд, гөлгөр булчингийн эсүүд, холинергик бус адренергик мэдрэлийн төгсгөлүүд гэх мэт эсийн олон төрлүүдэд илэрсэн. Азотын ислийн синтаза бол L-аргининас азотын исэл үүсгэдэг гол фермент юм. 
Энэхүү ферментийн гурван өөр төрлийг тайлбарласан болно:  уусдаг, өдөөгдөхгүй хэлбэрээр уусдаг, мөн тархсан хэсгүүд. Азотын исэл нь липофилийн молекул бөгөөд биологийн мембран дээр хурдан тархдаг.  Энэ нь эндотели ба гөлгөр булчингийн эсүүд, мэдрэлийн төгсгөл ба гөлгөр булчингийн эсүүдийн хоорондох холболтыг өгдөг.
===Биологийн чиг үүрэг===
Азотын оксид нь хийн дохионы молекул юм.Олон төрлийн биологийн процесст үүрэг гүйцэтгэдэг. Нянгаас эхлээд ургамал, мөөгөнцөр, амьтны эс хүртэл бараг бүх төрлийн организмд мэдэгддэг биопродукт юм. Эндотелийн гаралтай тайвшруулах хүчин зүйл гэгддэг азотын оксид нь L-аргинин, хүчилтөрөгч, NADPH-ээс янз бүрийн азотын ислийн синтаз ферментүүдээр эндоген байдлаар гардаг.Органик бус нитратыг багасгах нь азотын оксидыг бүрдүүлдэг.Азотын оксидын гол ферментийн зорилт бол гуянил циклаз юм. Азотын оксидыг ферментийн цусан бүсэд нэгтгэх нь төмөр идэвхжихэд хүргэдэг.
===Органик хими===
Азотын оксдыг өөр молекулд нэмэхыг нитросилизаци гэж нэрлэдэг. Азотын оксид нь нь ацетон ба алкоксидтой диазендиолатом эсвэл нитроцогидроксиламин, метил ацетаттай урвалд ордог.

[[File:TraubeReaction.svg|400px|Traube reaction]]

==Ном зүй==
* https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1381738
* https://web.archive.org/web/20260101162723/https://www.abcam.com/en-us/technical-resources/pathways/nitric-oxide-signaling

[[Ангилал:ATC-R07]]
[[Ангилал:Азотын нэгдэл]]
[[Ангилал:Амьсгалсан тохиолдолд хордуулах бодис]]
[[Ангилал:Галыг өдөөгч бодис]]
[[Ангилал:Идэмхий бодис]]
[[Ангилал:Нейротрансмиттер]]
[[Ангилал:Хоёрдогч дохио дамжуулагч]]
[[Ангилал:Эмийн бодис]]
[[Ангилал:Оксид]]
[[Ангилал:Радикал (хими)]]</text>
      <sha1>lo344wotubuf3cigyksgkkciy4xuh9k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жалбасүрэнгийн Батзандан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100342</id>
    <revision>
      <id>862152</id>
      <parentid>850165</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1817" sha1="9tr2llss254524cc3ojtddrihgbdja8" xml:space="preserve">Жавзансүрэн гэдэг нэр бол их ховор нэр гэж би хувьдаа боддог. Гэхдээ энэ нэр зөвхөн охины нэр. Учир нь энэ нэр эр хүйсд зохихгүй та бодоод үзээрэй. Харин Жавзанпүрэв,дорж гэх мэт төгсгөл авбал жинхэнэ эр хүйсийн нэр болох ажээ. Та бодоод үзвэл тийм болно. Би хэзээ ч худлаа ярих хүн биш шүү. Анхаарал хандуулсан таньд баярлалаа

==Гадны холбоосууд==
* https://news.mn/r/766238/{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* https://web.archive.org/web/20200626104650/http://www.npost.mn/a/161883
* https://web.archive.org/web/20200628061600/http://ulsturch.mn/article/36598
* https://web.archive.org/web/20200627071352/https://bayanzurkh.mn/index.php/politician/5/news
* https://web.archive.org/web/20200628221932/http://anbuleg.mn/profile/7
* https://zarig.mn/26h
* https://www.govserv.org/XX/Unknown/1196638497019773/УИХ-ын-гишүүн%2C-Хууль-зүйн-ухааны-доктор-Ж.Батзанданг-дэмжигчид
* https://web.archive.org/web/20200629005236/http://www.bolod.mn/modules-name-News-catid-725.html
* http://tovch.mn/n/179
* https://web.archive.org/web/20200702160219/http://urgudul.parliament.mn/content?id=168
* https://web.archive.org/web/20191230035258/https://news.mn/r/2233084/
* https://web.archive.org/web/20200629080343/http://www.olloo.mn/n/68099.html

{{DEFAULTSORT:Батзандан, Жалбасүрэнгийн}}
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]</text>
      <sha1>9tr2llss254524cc3ojtddrihgbdja8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даваасүрэнгийн Алтанцоож</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101041</id>
    <revision>
      <id>862139</id>
      <parentid>862025</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T08:36:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>862139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6334" sha1="64lvcj7zce8izdx0z06544mye82t0sq" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс бөх
| name             = Даваасүрэнгийн Алтанцоож
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1995|2|26}}
| birth_place      = [[Өмнөдэлгэр сум]], [[Хэнтий аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           =183 см 
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Улсын заан]]
| title1           = [[Улсын заан]]
| title_year1      = 2026
| title2           = [[Аймгийн арслан]]
| title_year2      = 2020
| шөвгөрсөн        ='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) 
| updated          = 
|title3=Аймгийн харцага|title_year3=2019|title4=[[Сумын заан]]|title_year4=2014|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|Чингис хаан цом}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}}
{{Медаль|Алт|2026 Улаанбаатар}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Алт|2020 Хэнтий}}
{{Медаль|Мөнгө|2024 Орхон}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2014 Өмнөдэлгэр}}
{{Медаль|Алт|2015 Өмнөдэлгэр}}}}

'''Даваасүрэнгийн Алтанцоож''' нь [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]] аймгийн [[Өмнөдэлгэр сум|Өмнөдэлгэр]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын заан цолтой бөх. 

== Наадмын амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Отгонбаатараар дөрөв, улсын харцага Г.Бадрахаар тав, аймгийн арслан Б.Шаравдоржоор зургаа, улсын заан Д.Хүдэрбулгаар долоо давж &quot;Монгол улсын заан&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2019
|Хэнтий аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн  &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2020
|Хэнтий аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан З.Наранбаатараар долоо даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|-
!2024
|Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд улсын заан С.Сүхбатаар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн хурц арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|Бүх цэргийн баяр наадамд аймгийн начин Б.Гончигсүрэнгээр найм даван түрүүлж &quot;Бадрангуй&quot; чимэг нэмсэн.
!256
|}

2014 онд &quot; Сумын заан &quot; цол хүртэж 2015 онд &quot;Сумын заан&quot; цолоо баталсан. 

== Монгол бөхийн өргөөнд шөвгөрсөн амжилт ==

==== Улс,аймаг ====

==== Аймаг,цэрэг ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Сар
!Шөвөг
|-
!2019
!9
|Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат аймгийн арслан М.Амарсанаагаар тав давж шөвгөрсөн.
|}

==== Сумын цолтон ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Сар
!Шөвөг
|-
!2016
!11
|Төв аймгийн Алтанбулаг сумын харьяат сумын заан Ч.Чойжилсүрэнгээр зургаа давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!2
|Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын харьяат сумын заан Г.Цэнддоржоор ес давж түрүүлсэн.
|-
!2017
!3
|Дундговь аймгийн Баянжаргалан сумын харьяат сумын заан Н.Наранбаяраар зургаа давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!4
|Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат сумын заан Д.Дэмиддоржоор тав давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!5
|Увс аймгийн Баруунтуруун сумын харьяат сумын заан Э.Гантогтохоор тав давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!10
|Төв аймгийн Баян сумын харьяат сумын заан Г.Амгалангаар тав давж шөвгөрсөн.
|-
!2018
!3
|Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай сумын харьяат сумын заан Э.Золбоотоор ес давж түрүүлсэн.
|-
!2018
!12
|Өвөрхангай аймгийн Сант сумын харьяат сумын заан Д.Бат-Эрдэнээр ес давж түрүүлсэн.
|-
!2019
!2
|Увс аймгийн Малчин сумын харьяат сумын заан Т.Батсүрэнгээр зургаа давж шөвгөрсөн.
|-
!2019
!3
|Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат сумын заан Б.Батбаянд өвдөг шороодон үзүүрлэсэн.
|-
!2019
!5
|Увс аймгийн Тэс сумын харьяат сумын заан Б.Өсөхбаяраар зургаа давж шөвгөрсөн.
|}

{{DEFAULTSORT:Алтанцоож, Даваасүрэнгийн}}
[[Ангилал:Улсын заан]]
[[Ангилал:Өмнөдэлгэрийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1995 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>64lvcj7zce8izdx0z06544mye82t0sq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862140</id>
      <parentid>862139</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T08:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>862140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6335" sha1="l75em7ovcfz1k50hfqzflv7kdfwx0x3" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс бөх
| name             = Даваасүрэнгийн Алтанцоож
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1995|2|26}}
| birth_place      = [[Өмнөдэлгэр сум]], [[Хэнтий аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           =183 см 
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Улсын заан]]
| title1           = [[Улсын заан]]
| title_year1      = 2026
| title2           = [[Аймгийн арслан]]
| title_year2      = 2020
| шөвгөрсөн        ='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) 
| updated          = 
|title3=Аймгийн харцага|title_year3=2019|title4=[[Сумын заан]]|title_year4=2014|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|Чингис хаан цом}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}}
{{Медаль|Алт|2026 Улаанбаатар}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Алт|2020 Хэнтий}}
{{Медаль|Мөнгө|2024 Орхон}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2014 Өмнөдэлгэр}}
{{Медаль|Алт|2015 Өмнөдэлгэр}}}}

'''Даваасүрэнгийн Алтанцоож''' нь [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]] аймгийн [[Өмнөдэлгэр сум|Өмнөдэлгэр]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын заан цолтой бөх. 

== Наадмын амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Отгонбаатараар дөрөв, улсын харцага Г.Бадрахаар тав, аймгийн арслан Б.Шаравдоржоор зургаа, улсын заан Д.Хүдэрбулгаар долоо давж &quot;Монгол улсын заан&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2019
|Хэнтий аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн  &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2020
|Хэнтий аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан З.Наранбаатараар долоо даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|-
!2024
|Говьсүмбэр аймгийн баяр наадамд улсын заан С.Сүхбатаар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн хурц арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|Бүх цэргийн баяр наадамд аймгийн начин Б.Гончигсүрэнгээр найм даван түрүүлж &quot;Бадрангуй&quot; чимэг нэмсэн.
!256
|}

2014 онд &quot; Сумын заан &quot; цол хүртэж, 2015 онд &quot;Сумын заан&quot; цолоо баталсан. 

== Монгол бөхийн өргөөнд шөвгөрсөн амжилт ==

==== Улс,аймаг ====

==== Аймаг,цэрэг ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Сар
!Шөвөг
|-
!2019
!9
|Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат аймгийн арслан М.Амарсанаагаар тав давж шөвгөрсөн.
|}

==== Сумын цолтон ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Сар
!Шөвөг
|-
!2016
!11
|Төв аймгийн Алтанбулаг сумын харьяат сумын заан Ч.Чойжилсүрэнгээр зургаа давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!2
|Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын харьяат сумын заан Г.Цэнддоржоор ес давж түрүүлсэн.
|-
!2017
!3
|Дундговь аймгийн Баянжаргалан сумын харьяат сумын заан Н.Наранбаяраар зургаа давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!4
|Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат сумын заан Д.Дэмиддоржоор тав давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!5
|Увс аймгийн Баруунтуруун сумын харьяат сумын заан Э.Гантогтохоор тав давж шөвгөрсөн.
|-
!2017
!10
|Төв аймгийн Баян сумын харьяат сумын заан Г.Амгалангаар тав давж шөвгөрсөн.
|-
!2018
!3
|Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай сумын харьяат сумын заан Э.Золбоотоор ес давж түрүүлсэн.
|-
!2018
!12
|Өвөрхангай аймгийн Сант сумын харьяат сумын заан Д.Бат-Эрдэнээр ес давж түрүүлсэн.
|-
!2019
!2
|Увс аймгийн Малчин сумын харьяат сумын заан Т.Батсүрэнгээр зургаа давж шөвгөрсөн.
|-
!2019
!3
|Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат сумын заан Б.Батбаянд өвдөг шороодон үзүүрлэсэн.
|-
!2019
!5
|Увс аймгийн Тэс сумын харьяат сумын заан Б.Өсөхбаяраар зургаа давж шөвгөрсөн.
|}

{{DEFAULTSORT:Алтанцоож, Даваасүрэнгийн}}
[[Ангилал:Улсын заан]]
[[Ангилал:Өмнөдэлгэрийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1995 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>l75em7ovcfz1k50hfqzflv7kdfwx0x3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жамсрангийн Гэндэндарам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103389</id>
    <revision>
      <id>862153</id>
      <parentid>830903</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6409" sha1="byfpodbvuk9je4j1sfk2hfk3yjl75l9" xml:space="preserve">'''Батун''' овогт '''Жамсрангийн Гэндэндарам''' (1929 оны 9-р сарын 15-нд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг суманд]] төрсөн) Монгол Улсын [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]],  англи, хинди хэлний нэрт орчуулагч, тэр дундаа [[хинди хэл]]&lt;nowiki/&gt;ний яруу орчуулагч хүн юм.

== Намтар ==
Ж.Гэндэндарам нь 1929 онд [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Нөмрөг сум|Нөмрөг]] суманд төржээ. Бага, дунд, Багшийн сургууль, [[Энэтхэг]]&lt;nowiki/&gt;ийн [[Дели]] хот дахь Энэтхэгийн олон улс судлалын академи, [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их сургууль]], [[Москва]]&lt;nowiki/&gt;д зургаан сарын тусгай курс, [[Дипломатын академи]]&lt;nowiki/&gt;д суралцаж төгссөн.

Дунд сургуулийн хэл түүхийн багш, хичээлийн эрхлэгч, захирал, Монгол хувьсгалт залуучуудын эвлэлийн төв хороо, [[Гадаад явдлын яам]], [[Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам|Нийгмийг аюулаас хамгаалах яам]]&lt;nowiki/&gt;анд 36 жил хариуцлагатай алба хашиж байгаад 1989 онд гавьяаныхаа амралтад гарчээ. Ж.Гэндэндарам нь орчуулгын бүтээл туурвигчдын “Билигт гүүш” шагналыг санаачилсан хүн юм.

== Бүтээл ==
Тэрбээр Энэтхэг улсын хинди хэлнээс 29 ном зохиол, англи хэлнээс 11 ном зохиолыг монгол хэлнээ хөрвүүлж, Монголын зохиолчдын 31 бүтээлийг англи хэл уруу орчуулж хэвлүүлжээ. 

Ж.Гэндэндарамын орчуулгын бүтээлээс дурдвал:  

* хинди хэлнээс “Абаха”, “Ядуугийн зовлон”, “Таван сургамж”, “Нүгэл буян”, “Шрираамачандраан тууш оршвой&quot;, &quot;Их дайн&quot;, &quot;Номын мөр&quot; зэрэг 17 ном
* англи хэлнээс “Монголын байлдан дагуулын түүх”, “Их замын өчиг”, “Нүдээ нээгтүн”, “Махаамаяа”, &quot;Хар муур&quot; зэрэг арваад ном

Нэрт орчуулагч Ж.Гэндэндарам нь 9 ном бичиж хэвлүүлсэн байна.  

* 2014 онд Таны зурсан зураг төрсөн төөрөг
* 2017 онд Амьдралын зам таны зурсан зураг, төрсөн төөрөг
* 2024 онд &quot;Амдралын алхмууд&quot; 
* 2024 онд У.Шекспирийн &quot;Ромео Жулиет хоёр&quot; зохиолыг англи хэлнээс монгол хэл рүү орчуулан хэвлүүлсэн байна.

== Гишүүнчлэл ==

* Монголын орчуулагчдын эвлэлийн гишүүн
* Монголын зохиолчдын эвлэлийн гишүүн
* Монголын соёл, яруу найргийн академийн гишүүн

== Гавьяа шагнал ==
* Англи хэлний профессор цол
* Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол
* Монголын орчуулагчдын эвлэлийн “[[Дуун хөрвүүлэгч]]” цол
* Монголын зохиолчдын эвлэлийн шагнал
* Монголын соёл, яруу найргийн академийн өргөмжлөл
* Утга зохиолын оны шилдэг бүтээл шалгаруулах “Аптан-Өд-2007” наадмын тэргүүн байрын цом, өргөмжлөл
* Гадаад явдлын яамны Тэргүүн шадар цол
* Нийгмийг аюулаас хамгаалах Яамны [[дэд хурандаа]] цол
* Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон
* Алтан гадас одон
* Хөдөлмөрийн хүндэт медаль
* Улс хувьсгалын 50,60,70 жилийн ойн медаль
* Монголын Боловсролын 90 жилийн ойн медаль
* Монголын тагнуулын байгууллагын 90 жилийн ойн медаль
* Завхан аймгийн “[[Хүндэт иргэн]]” цол

== Цахим холбоос ==
* [http://ub.life/p/khurug-tsast-uulsiig-khalin-dawsan-tsagaan-togoruunii-duu Цаст уулсыг халин давсан цагаан тогорууны дуу]
* [https://web.archive.org/web/20221126151608/https://news.mn/r/677019/ Ж.Гэндэндарам: Орчуулга хийх гэтэл хинди хэлний толь бичиг байгаагүй]
* [https://news.zindaa.mn/1pi Өгүүллэг: Өвгөний гайхширал]

{{DEFAULTSORT:Гэндэндарам, Жамсрангийн}}
[[Ангилал:Монгол хэл рүү орчуулагч]]
[[Ангилал:Англи хэл рүү орчуулагч]]
[[Ангилал:Англи хэлнээс орчуулагч]]
[[Ангилал:Хинди хэлнээс орчуулагч]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны одон шагналтан]]
[[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн хүндэт иргэн]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Энэтхэгийн их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Нөмрөгийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1929 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>byfpodbvuk9je4j1sfk2hfk3yjl75l9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галиси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106810</id>
    <revision>
      <id>862074</id>
      <parentid>655345</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T15:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>862074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11001" sha1="rj24avobsdoq0t93k9rw7buc3vrcmio" xml:space="preserve">{{short description|Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}}
{{for-multi|Зүүн Европын бүс нутгийг|Галици|Бусад утгыг|Галиси (салаа утга)}}
{{Инфобокс суурин
| name = Галиси
| native_name = Galicia
| official_name = 
| settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]]
| image_alt = [[File:Location of Galicia.png|275px|Галисийн байршил]]
| image_caption = 
| image_flag = Flag of Galicia.svg
| flag_link = Галисийн далбаа
| image_shield = Coat of Arms of Galicia (Spain).svg
| shield_alt = Галисийн сүлд
| nickname = 
| motto = 
| anthem = &quot;{{Lang|gl|[[Os Pinos]]}}{{-&quot;}} (&quot;Нарс моднууд&quot;)
| image_map = [[File:Galicia in Spain (plus Canarias).svg|275px|Галисийн газрын зураг]]
| mapsize = 
| map_alt = 
| map_caption = Испани дахь Галисийн байршил
| coordinates = {{coord|42.8|N|7.9|W|region:ES-GA_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint = 
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = [[Испани]]
| seat_type = Нийслэл
| seat = [[Сантьяго де Коспостела]]
| seat1_type = Хамгийн том хот
| seat1 = [[Виго]]&lt;br&gt;[[А Корунья]]
| parts_type = [[Испанийн мужууд|Муж]]
| parts_style = para
| parts = 
| p1 = [[А Корунья муж|А Корунья]]
| p2 = [[Луго муж|Луго]]
| p3 = [[Оренсе муж|Оренсе]]
| p4 = [[Понтеведра муж|Понтеведра]]
| government_type = [[Шилжүүлсэн засгийн газар]]
| leader_title1 = Хууль тогтоох байгууллага
| leader_name1 = [[Галисийн Парламент]]
| governing_body = [[Галисийн Хунта]]
| leader_party = [[Галисийн Ардын Нам|PP]]
| leader_title = [[Галисийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name = [[Альфонсо Руэда]]
| area_total_km2 = 29574.42
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_water_percent = 
| area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (газар нутгаар)|7-д]] (Испанийн 5.8%)
| population_total = 2,714,741
| population_as_of = 2025
| population_footnotes = &lt;ref name=population2024&gt;{{cite web |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=67988 |title=Annual population census 2021-2024 |language=en |website=[[Үндэсний Газарзүйн Хүрээлэн (Испани)]] |date=2024-12-19 |access-date=2025-01-29 }}&lt;/ref&gt;
| population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ#Хүн амаар|5-д]] (Испанийн 6%)
| population_density_km2 = 91
| population_demonyms = [[Галисичууд]]&lt;br/&gt;''galego'', ''-ga'' ([[Галиси хэл|gl]]) &lt;br/&gt; ''gallego'', ''-ga'' ([[Испани хэл|es]])
| population_note = 
| demographics_type2 = ДНБ
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |  url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-15|website=www.ec.europa.eu}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Нийт
| demographics2_info1 = €81.840 тэрбум (2024)
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics2_info2 = €30,155 (2024)
| timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]]
| utc_offset = +1
| timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]]
| utc_offset1_DST = +2
| postal_code_type = [[ISO 3166 код]]
| postal_code = ES-GA
| area_code_type = [[Испани дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]]
| area_code = +34 98-
| blank_name_sec1 = Өөртөө засах тухай хууль
| blank_info_sec1 = [[Галисийн өөртөө засах тухай хууль (1936)|1936]]&lt;br/&gt;[[1981 оны Галисийн өөртөө засах тухай хууль|1981 оны 4 сарын 28]]
| blank1_name_sec1 = [[Албан ёсны хэл]]
| blank1_info_sec1 = {{hlist|[[Галиси хэл|Галиси]]|[[Испани хэл|Испани]]}}
| blank2_name_sec1 = [[GeoTLD|Домэйн нэр]]
| blank2_info_sec1 = [[.gal]]
| blank3_name_sec1 = 
| blank3_info_sec1 = 
| blank2_name_sec2 = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]]
| blank2_info_sec2 = 23 гишүүн (350-иас)
| blank3_name_sec2 = [[Испанийн Сенат|Сенат]]
| blank3_info_sec2 = 19 гишүүн (265-аас)
| blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022)
| blank4_info_sec2 = 0.910&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&amp;years=2022&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|10-т]]
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 7
| mapframe-wikidata = yes
| website = {{URL|https://www.xunta.gal|xunta.gal}}
}}

'''Галиси''' ([{{IPA|gaˈlit͡sɪ̯ɘn}}], [[Галиси хэл|галисигаар]] ''Galicia'' [{{IPA|ɡaˈliθjɐ}}], {{lang-es|Galicia}} [{{IPA|gaˈliθja}}], {{lang-pt|Galiza}} [{{IPA|gaˈliza}}]; албан ёсоор галиси хэлэнд ''Comunidade Autónoma de Galicia,'' испаниар ''Comunidad Autónoma de Galicia'') бол [[Испани|Испани Улсын]] нутаг дэвсгэрийн баруун хойд хэсгийг эзлэн орших [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэг]] юм. Энэ муж нь дотроо [[Ла Корунья аймаг|А Корунья]], [[Луго аймаг|Луго]], [[Понтеведра аймаг|Понтеведра]], [[Оренсе аймаг|Оренсе]] гэсэн дөрвөн аймагт хуваагдана.

Мужийн нэр нь тус нутагт эрт үед суурьшсан [[Галлеки|Галлекичуудаас]] ([[латин хэл|латинаар]] ''Gallaeci'') гаралтай аж.

== Газар зүй ==
Галиси нь тус улсын баруун хойд бүс нутагт орших бөгөөд умард талаараа [[Бискайн булан|Кантабрийн тэнгисээр]], өрнө талаараа [[Атлантын далай|Атлантын далайгаар]] хүрээлүүлнэ. Нутгийн өмнөд хэсгээрээ [[Португали|Португали Улстай]], зүүн талаараа [[Кастили ба Леон]] болон [[Астури|Астурийн өөртөө засах нийгэмлэгүүдтэй]] хиллэдэг.

Энэ мужийн нутаг дэвсгэр нь [[Риа]] төрлийн эрэг ба өндөр уулстай нь тус мужийг Испанийн бусад мужуудаас тусгаарладаг онцлогтой. Газар нутгийн тэн хагасаас илүү нь далайн түвшнээс дээш 400 метрт оршдог. Хамгийн өндөр уул нь [[Тревинка уул|Тревинка]] ({{өндөр|2127}}). Тэнгисийн эргийн нийт урт 1659&amp;nbsp;км, үүнээс 800&amp;nbsp;километр гаран нь [[эргэцэг]], 300&amp;nbsp;километр орчим нь элсэн хөвөөтэй бөгөөд энэ нь Испани дахь Атлантын далайн эргийн гурав хуваасны нэг орчим хувь юм. 
== Уур амьсгал ==
Энэ мужид далайн зөөлөн уур амьсгал давамгайлах ч маш чийглэг. Хур тунадас ихтэй зөөлөн өвөл, хэт их халуун бус зуны улиралтай. Жилийн температурын дундаж нь далайн эрэг орчмын хотууд болох Ла Коруньяд 13,8&amp;nbsp;°C, Виго хотод 14,7&amp;nbsp;°C байна. Нутгийн гүн рүү жишээлбэл Оренсед 14&amp;nbsp;°C, харин уулархаг нутгаар харьцангуй сэрүүн буюу 8-9&amp;nbsp;°C хэмтэй байдаг.

== Хүн ам ==
Галисийн хүн ам нь 2.718.525 бөгөөд үүний 48,2 % эрэгтэй, 51,8 % нь эмэгтэйчүүд байна (мэдээ:2016).&lt;ref&gt;[http://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=2853&amp;L=1 ''Population by Autonomous Community and Autonomous City and Sex.''] Instituto Nacional de Estadística&lt;/ref&gt; 

== Улс төрийн газар зүй ==
Өөртөө засах нийгэмлэг нь дөрвөн аймагтай бөгөөд эдгээр нь бүгд аймгийн төвийнхөө нэрээр нэрлэгджээ.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Муж || Мужийн төв || Хүн ам (2019 он) || Газар нутаг
|-
| [[А Корунья муж|А Корунья]] || [[Ла Корунья]] || align=&quot;right&quot; | 1,119,596 || align=&quot;right&quot; | 7950 км²
|-
| [[Луго муж|Луго]] || [[Луго]] || align=&quot;right&quot; | {{0|0.}}329,587 || align=&quot;right&quot; | 9856 км²
|-
| [[Оренсе муж|Оренсе]] || [[Оренсе]]|| align=&quot;right&quot; | {{0|0.}}307,651 || align=&quot;right&quot; | 7273 км²
|-
| [[Понтеведра муж|Понтеведра]] || [[Понтеведра]] || align=&quot;right&quot; | {{0|0.}}942,665 || align=&quot;right&quot; | 4495 км²
|}

== Зураг ==
&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Illas Cies Praia.jpg|Тэнгисийн эрэг
Roman bridge, Ourense (Spain).jpg|Оренсе хот дахь Ром хийцийн гүүр
Rio Lima 2.JPG|[[Лима гол]], Понте де Лима хотын хавьцаа
Ayuntamiento, La Coruña, España, 2015-09-25, DD 44.jpg|Ла Корунья хотын захиргааны байр
Albariños. Santiago de Compostela.jpg|Галисийн [[дарс]]нууд
Catedral de Santiago de Compostela agosto 2018 (cropped).jpg|[[Сантьяго де Коспостелагийн цогчин дуган]]
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Wiktionary}}
{{Commons|Galicia (España)|Галиси}}
{{Wikivoyage}}
* [http://www.ige.eu/ Галисийн статистикийн хүрээлэн]

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

{{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}}

{{Coordinate|article=/|NS=42/45/00/N|EW=7/53/00/W|type=adm1st|region=ES-GA}}

[[Ангилал:Галиси| ]]
[[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]]
[[Ангилал:Европын бүс нутаг]]
[[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр эсвэл бүс нутаг]]</text>
      <sha1>rj24avobsdoq0t93k9rw7buc3vrcmio</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862075</id>
      <parentid>862074</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T15:25:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>862075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10899" sha1="8a0ppigf98ezk21yehryybk8cieuyo0" xml:space="preserve">{{short description|Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}}
{{for-multi|Зүүн Европын бүс нутгийг|Галици|Бусад утгыг|Галиси (салаа утга)}}
{{Инфобокс суурин
| name = Галиси
| native_name = Galicia
| official_name = 
| settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]]
| image_alt = [[File:Location of Galicia.png|275px|Галисийн байршил]]
| image_caption = 
| image_flag = Flag of Galicia.svg
| flag_link = Галисийн далбаа
| image_shield = Coat of Arms of Galicia (Spain).svg
| shield_alt = Галисийн сүлд
| nickname = 
| motto = 
| anthem = &quot;{{Lang|gl|[[Os Pinos]]}}{{-&quot;}} (&quot;Нарс моднууд&quot;)
| image_map = [[File:Galicia in Spain (plus Canarias).svg|275px|Галисийн газрын зураг]]
| mapsize = 
| map_alt = 
| map_caption = Испани дахь Галисийн байршил
| coordinates = {{coord|42.8|N|7.9|W|region:ES-GA_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint = 
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = [[Испани]]
| seat_type = Нийслэл
| seat = [[Сантьяго де Коспостела]]
| seat1_type = Хамгийн том хот
| seat1 = [[Виго]]&lt;br&gt;[[А Корунья]]
| parts_type = [[Испанийн мужууд|Муж]]
| parts_style = para
| parts = 
| p1 = [[А Корунья муж|А Корунья]]
| p2 = [[Луго муж|Луго]]
| p3 = [[Оренсе муж|Оренсе]]
| p4 = [[Понтеведра муж|Понтеведра]]
| government_type = [[Шилжүүлсэн засгийн газар]]
| leader_title1 = Хууль тогтоох байгууллага
| leader_name1 = [[Галисийн Парламент]]
| governing_body = [[Галисийн Хунта]]
| leader_party = [[Галисийн Ардын Нам|PP]]
| leader_title = [[Галисийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name = [[Альфонсо Руэда]]
| area_total_km2 = 29574.42
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_water_percent = 
| area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (газар нутгаар)|7-д]] (Испанийн 5.8%)
| population_total = 2,714,741
| population_as_of = 2025
| population_footnotes = &lt;ref name=population2024&gt;{{cite web |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=67988 |title=Annual population census 2021-2024 |language=en |website=[[Үндэсний Газарзүйн Хүрээлэн (Испани)]] |date=2024-12-19 |access-date=2025-01-29 }}&lt;/ref&gt;
| population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ#Хүн амаар|5-д]] (Испанийн 6%)
| population_density_km2 = 91
| population_demonyms = [[Галисичууд]]&lt;br/&gt;''galego'', ''-ga'' ([[Галиси хэл|gl]]) &lt;br/&gt; ''gallego'', ''-ga'' ([[Испани хэл|es]])
| population_note = 
| demographics_type2 = ДНБ
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |  url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-15|website=www.ec.europa.eu}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Нийт
| demographics2_info1 = €81.840 тэрбум (2024)
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics2_info2 = €30,155 (2024)
| timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]]
| utc_offset = +1
| timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]]
| utc_offset1_DST = +2
| postal_code_type = [[ISO 3166 код]]
| postal_code = ES-GA
| area_code_type = [[Испани дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]]
| area_code = +34 98-
| blank_name_sec1 = Өөртөө засах тухай хууль
| blank_info_sec1 = [[Галисийн өөртөө засах тухай хууль (1936)|1936]]&lt;br/&gt;[[1981 оны Галисийн өөртөө засах тухай хууль|1981 оны 4 сарын 28]]
| blank1_name_sec1 = [[Албан ёсны хэл]]
| blank1_info_sec1 = {{hlist|[[Галиси хэл|Галиси]]|[[Испани хэл|Испани]]}}
| blank2_name_sec1 = [[GeoTLD|Домэйн нэр]]
| blank2_info_sec1 = [[.gal]]
| blank3_name_sec1 = 
| blank3_info_sec1 = 
| blank2_name_sec2 = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]]
| blank2_info_sec2 = 23 гишүүн (350-иас)
| blank3_name_sec2 = [[Испанийн Сенат|Сенат]]
| blank3_info_sec2 = 19 гишүүн (265-аас)
| blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022)
| blank4_info_sec2 = 0.910&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&amp;years=2022&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|10-т]]
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 7
| mapframe-wikidata = yes
| website = {{URL|https://www.xunta.gal|xunta.gal}}
}}

'''Галиси''' ([{{IPA|gaˈlit͡sɪ̯ɘn}}], [[Галиси хэл|галисигаар]] ''Galicia'' [{{IPA|ɡaˈliθjɐ}}], {{lang-es|Galicia}} [{{IPA|gaˈliθja}}], {{lang-pt|Galiza}} [{{IPA|gaˈliza}}]; албан ёсоор галиси хэлэнд ''Comunidade Autónoma de Galicia,'' испаниар ''Comunidad Autónoma de Galicia'') бол [[Испани|Испани Улсын]] нутаг дэвсгэрийн баруун хойд хэсгийг эзлэн орших [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэг]] юм. Энэ муж нь дотроо [[А Корунья муж|А Корунья]], [[Луго муж|Луго]], [[Понтеведра муж|Понтеведра]], [[Оренсе муж|Оренсе]] гэсэн дөрвөн мужид хуваагдана.

Мужийн нэр нь тус нутагт эрт үед суурьшсан [[Галлеки|Галлекичуудаас]] ([[латин хэл|латинаар]] ''Gallaeci'') гаралтай аж.

== Газар зүй ==
Галиси нь тус улсын баруун хойд бүс нутагт орших бөгөөд умард талаараа [[Бискайн булан|Кантабрийн тэнгисээр]], өрнө талаараа [[Атлантын далай|Атлантын далайгаар]] хүрээлүүлнэ. Нутгийн өмнөд хэсгээрээ [[Португали|Португали Улстай]], зүүн талаараа [[Кастили ба Леон]] болон [[Астури|Астурийн өөртөө засах нийгэмлэгүүдтэй]] хиллэдэг.

Энэ мужийн нутаг дэвсгэр нь [[Риа]] төрлийн эрэг ба өндөр уулстай нь тус мужийг Испанийн бусад мужуудаас тусгаарладаг онцлогтой. Газар нутгийн тэн хагасаас илүү нь далайн түвшнээс дээш 400 метрт оршдог. Хамгийн өндөр уул нь [[Тревинка уул|Тревинка]] ({{өндөр|2127}}). Тэнгисийн эргийн нийт урт 1659&amp;nbsp;км, үүнээс 800&amp;nbsp;километр гаран нь [[эргэцэг]], 300&amp;nbsp;километр орчим нь элсэн хөвөөтэй бөгөөд энэ нь Испани дахь Атлантын далайн эргийн гурав хуваасны нэг орчим хувь юм. 
== Уур амьсгал ==
Энэ мужид далайн зөөлөн уур амьсгал давамгайлах ч маш чийглэг. Хур тунадас ихтэй зөөлөн өвөл, хэт их халуун бус зуны улиралтай. Жилийн температурын дундаж нь далайн эрэг орчмын хотууд болох Ла Коруньяд 13,8&amp;nbsp;°C, Виго хотод 14,7&amp;nbsp;°C байна. Нутгийн гүн рүү жишээлбэл Оренсед 14&amp;nbsp;°C, харин уулархаг нутгаар харьцангуй сэрүүн буюу 8-9&amp;nbsp;°C хэмтэй байдаг.

== Хүн ам ==
Галисийн хүн ам нь 2.718.525 бөгөөд үүний 48,2 % эрэгтэй, 51,8 % нь эмэгтэйчүүд байна (мэдээ:2016).&lt;ref&gt;[http://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=2853&amp;L=1 ''Population by Autonomous Community and Autonomous City and Sex.''] Instituto Nacional de Estadística&lt;/ref&gt; 

== Улс төрийн газар зүй ==
Өөртөө засах нийгэмлэг нь дөрвөн мужтай бөгөөд эдгээр нь бүгд аймгийн төвийнхөө нэрээр нэрлэгджээ.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Муж || Мужийн төв || Хүн ам (2019 он) || Газар нутаг
|-
| [[А Корунья муж|А Корунья]] || [[Ла Корунья]] || align=&quot;right&quot; | 1,119,596 || align=&quot;right&quot; | 7950 км²
|-
| [[Луго муж|Луго]] || [[Луго]] || align=&quot;right&quot; | {{0|0.}}329,587 || align=&quot;right&quot; | 9856 км²
|-
| [[Оренсе муж|Оренсе]] || [[Оренсе]]|| align=&quot;right&quot; | {{0|0.}}307,651 || align=&quot;right&quot; | 7273 км²
|-
| [[Понтеведра муж|Понтеведра]] || [[Понтеведра]] || align=&quot;right&quot; | {{0|0.}}942,665 || align=&quot;right&quot; | 4495 км²
|}

== Зураг ==
&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Illas Cies Praia.jpg|Тэнгисийн эрэг
Roman bridge, Ourense (Spain).jpg|Оренсе хот дахь Ром хийцийн гүүр
Rio Lima 2.JPG|[[Лима гол]], Понте де Лима хотын хавьцаа
Ayuntamiento, La Coruña, España, 2015-09-25, DD 44.jpg|Ла Корунья хотын захиргааны байр
Albariños. Santiago de Compostela.jpg|Галисийн [[дарс]]нууд
Catedral de Santiago de Compostela agosto 2018 (cropped).jpg|[[Сантьяго де Коспостелагийн цогчин дуган]]
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Wiktionary}}
{{Commons|Galicia (España)|Галиси}}
{{Wikivoyage}}
* [http://www.ige.eu/ Галисийн статистикийн хүрээлэн]

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

{{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}}

[[Ангилал:Галиси| ]]
[[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]]
[[Ангилал:Европын бүс нутаг]]
[[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр эсвэл бүс нутаг]]</text>
      <sha1>8a0ppigf98ezk21yehryybk8cieuyo0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чимэдийн Хүрэлбаатар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108511</id>
    <revision>
      <id>862078</id>
      <parentid>852475</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:19:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39870-06</username>
        <id>105999</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>862078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5315" sha1="cgpfmktv6tklz0dct9aa5ij40iibsk7" xml:space="preserve">{{Инфобокс албан тушаалтан
| name = Чимэдийн хулгайч хүү хүрэлбаатар
| image =
| caption = 
| office = [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]]
| primeminister = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
| term_start = 2017 оны 10 сарын 18
| term_end = 2021 оны 1 сарын 29
| predecessor = [[Баттогтохын Чойжилсүрэн]]
| successor = [[Болдын Жавхлан]]
| office1 = [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
| primeminister1 = [[Сүхбаатарын Батболд]]
| term_start1 = 2009 оны 11 сар
| term_end1 = 2012 оны 8 сарын 9
| predecessor1 = [[Бадраагийн Долгор]]
| successor1 = [[Чимэдийн Сайханбилэг]]
| office2 = Түлш, эрчим хүчний сайд
| primeminister2 = [[Санжаагийн Баяр]]
| term_start2 = 2007 оны 11 сар
| term_end2 = 2008 оны 9 сарын 22
| predecessor2 = [[Бадарчийн Эрдэнэбат]]
| successor2 = [[Дашдоржийн Зоригт]] &lt;small&gt;(Эрдэс баялаг, эрчим хүчний сайд)&lt;/small&gt;
| birth_date = 1968 он
| birth_place = [[Улаангом]], [[Увс]], [[Монгол]]
| death_date = 
| death_place = 
| party = [[Монгол Ардын Нам]]
| alma_mater = {{plainlist|
* Санкт-Петербург хотын Санхүү эдийн засгийн дээд сургууль
* [[Сидней Их сургууль]]}}
| profession = Эдийн засагч
| website = {{Facebook|hurelbaatarc}}
}}
'''Чимэдийн Хүрэлбаатар''' (1968 онд [[Улаангом]]д төрсөн) нь Монголын улс төрч, эдийн засагч.

==Боловсрол==
*1986 онд Увс аймгийн Улаангом хотын 10 жилийн 2 дугаар дунд сургууль,
*1991 онд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Санкт-Петербург]] хотын Санхүү эдийн засгийн дээд сургууль (Төлөвлөгөө, эдийн засагч)
*1998 онд [[Австрали]]йн Сидней Их сургууль (Эдийн засгийн магистр)

==Ажилласан байдал==
*1991-1992: Үндэсний хөгжлийн яаманд эрдэм шинжилгээний ажилтан
*1992-1995: Монгол Улсын Их Сургуулийн Эдийн засгийн сургуульд багш
*1998-2000: Засгийн газрын дэргэдэх Эдийн засгийн бодлогын чадавхыг дэмжих төсөлд ахлах эдийн засагч
*2000-2003: Монгол Улсын Ерөнхий сайдын эдийн засгийн зөвлөх
*2003-2007: Санхүү, эдийн засгийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга
*2007-2008: Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Түлш, эрчим хүчний сайд
*2008 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2008-2009, 2016-2017: Монгол Улсын Их Хурлын Төсвийн Байнгын хорооны дарга
*2009-2012: Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга,
*2017-2021: Монгол Улсын Их хурлын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд,
*2021 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн-Эдийн засаг, хөгжлийн сайд.

== Гэр бүл ==

* Эхнэр Равжингийн Саранцэцэг-МонголБанкны Мөнгөн тэмдэгтийн газрын захирал.
* ах Чимэдийн Ганболд-Хөдөлмөр халамжийн газрын Монитрингийн газрын дарга, 2020 оноос Ерөнхий Консул. 
* ах Чимэдийн Гантулга.

==Шагнал==
*Бүртгэл статистикийн тэргүүний ажилтан (2005)
*Засгийн газрын хүндэт өргөмжлөл (2006)
*Алтан гадас одон (2006)
*Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (2011)

{{Монголын Сангийн сайд}}
{{2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}}
{{DEFAULTSORT:Хүрэлбаатар, Чимэдийн}}
[[Ангилал:Монголын сангийн сайд]]
[[Ангилал:Монголын түлш эрчим хүчний сайд]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]]
[[Ангилал:Улаангомын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1968 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>cgpfmktv6tklz0dct9aa5ij40iibsk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бямбаагийн Ганхүү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111600</id>
    <revision>
      <id>862107</id>
      <parentid>839498</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T05:42:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3065" sha1="tjihtnthdsh4iyo6l1muep9n1idpfhi" xml:space="preserve">'''Бямбаагийн Ганхүү''' нь (1953 онд төрсөн - 2025 оны 11 -р сарын 12нд нас барсан) жүжигчин, багш хүн байсан юм.

== Намтар ==
Б.Ганхүү нь [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань]] суманд [[1953 он|1953]] онд төржээ. 

== Тоглосон кинонууд ==
=== Гол дүрд ===
* 2017 онд Хазаар цэцэгсийн дуулал МОАК 

=== Туслах дүрд ===
* 2020 онд Сүүдэрт ургасан цэцэг МУСК  
* 2019 онд Соёлын довтолгоо МУСК 
* 2016 онд 6 дахь хүсэл МУСК 
* 2016 онд [[Ороолон (Монгол кино)|Ороолон]] МУСК 
* 2015 онд Тоглож болохгүй нас МУСК 
* 2015 онд Маш нууц МУСК
* 2015 онд Хамтдаа МОАК
* 2015 онд Надад итгээч МУСК
* 2014 онд Зүрхээр наадагч МУСК 
* 2014 онд Ус дээшээ урсдаг МОАК 
* 2012 онд Тнгри МУСК 
* 2011 онд Нэг хоёрын гурав аа МУСК 
* 2009 онд Буруу эргэлт МУСК 
* 2008 онд [[Сайн уу, амьдрал минь]] МУСК 
* 2004 онд [[Уулын Төмөр]] МУСК 
* 2003 онд Амьдрал ОАК 
* 2001 онд [[Бидний найзын дурлал]] МУСК
* 2001 онд [[Зүрхэнд шивнэсэн үг]] МУСК 
* 1978 онд [[Их замын эхэнд]] МУСК 

== Гавьяа шагнал ==
* Хөдөлмөрийн Гавъяаны Улаан Тугийн Одон (2013)
* Монгол Улсын Соёлын Тэргүүний Ажилтан (1998) 
* Боловсролын Тэргүүний Ажилтан

== Цахим холбоос ==
*[https://www.youtube.com/watch?v=1UjLppwqPvk Shutej amidrah nutag Jujigchin Ganhuu. Жүжигчин Ганхүү Шүтэж амьдрах нутаг 2020]
*[https://www.youtube.com/watch?v=b6_bpOUp4ow Amar taivan - &quot;Амар тайван&quot; дуу. Жүжигчин Б. Ганхүү]
*[https://www.youtube.com/watch?v=OeTWOJRNPPM Монгол хийморь нэвтрүүлэг Б.Ганхүү (ТМ телевиз)]
*[https://news.mn/r/47915/ ”Амилсан хайр” шинэ кино мэндэллээ]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{DEFAULTSORT:Ганхүү, Бямбаагийн}}
[[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]]
[[Ангилал:Боловсролын Тэргүүний Ажилтан]]
[[Ангилал:Чандманийн (Ховд) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1953 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2025 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>tjihtnthdsh4iyo6l1muep9n1idpfhi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Виадук де Мийо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114356</id>
    <revision>
      <id>862111</id>
      <parentid>861741</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T05:58:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10241" sha1="edpgrw2ynhway146e04inbd9tcoar2a" xml:space="preserve">{{Short description|Францын Окситани дахь налуу татлагат гүүр}}
{{Инфобокс гүүр
| bridge_name = Millau Viaduct
| native_name = {{nobold|{{native name|fr|Viaduc de Millau}}}}
| native_name_lang = 
| image = [[File:ViaducdeMillau.jpg|260px]]
| image_size = 
| alt = 
| caption = 2005 онд Виадук де Мийогийн үзэмж
| official_name = '''{{lang|fr|Viaduc de Millau}}'''
| other_name = 
| carries = [[Хурдны зам А75|А75]] 4 эгнээ
| crosses = [[Тарн гол|Тарн]] голын хөндий
| locale = [[Мийо]]-[[Крессель]], [[Аверон]], [[Франц]]
| owner = 
| maint = [[Эфаж|Compagnie Eiffage du Viaduc de Millau]]&lt;ref name=structurae&gt;{{Structurae|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;
| id = 
| designer = [[Норман Фостер]], архитектор&lt;ref name=structurae/&gt;&lt;br /&gt;
[[Мишель Вирложе]], бүтцийн инженер&lt;ref name=structurae/&gt;
| engineering = 
| design = Олон ташаатай [[Налуу татлагат гүүр|налуу татлагат]] [[виадук]] [[Францын авто замууд|авто замын]] [[гүүр]]&lt;ref name=structurae/&gt;
| material = [[Бетон]], [[ган]]
| length = {{convert|2460|m|abbr=on}}&lt;ref name=structurae/&gt;
| width = {{convert|32.05|m|abbr=on}}&lt;ref name=structurae/&gt;
| height = {{convert|343|m|abbr=on}} (max pylon above ground)&lt;ref name=structurae/&gt;&lt;ref name=BBC-Dec2004/&gt;
| mainspan = {{convert|342|m|abbr=on}}&lt;ref name=structurae/&gt;
| spans = {{convert|204|m|abbr=on}},&lt;br /&gt;6×{{convert|342|m|abbr=on}},&lt;br /&gt;{{convert|204|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Buonomo, Servant, Virlogeux, Cremer, De Ville De Goyet, Del Forno&quot;&gt;{{cite conference |last1=Буономо |first1=М. |last2=Серван |first2=Клод |last3=Вирложе |first3=Мишель |last4=Кремер |first4=Жан-Мари |last5=Де Виль Де Фойе |first5=В. |last6=Дел Форно |first6=Ж.-Й. |url=http://people.bath.ac.uk/jjo20/bh09/Papers/design.pdf |title=The design and the construction of the Millau Viaduct |date=2004-06-23{{ndash}}25 |conference=Steel bridges extend structural limits |location=Мийо, Франц |pages=1–18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219200253/https://people.bath.ac.uk/jjo20/bh09/Papers/design.pdf |archive-date=2018-02-19 }}&lt;/ref&gt;
| pierswater = 
| load = 
| clearance = 
| below = {{convert|270|m|abbr=on}}&lt;ref name=structurae/&gt;&lt;ref name=BBC-May2004&gt;{{cite web|url=http://news.BBC.co.uk/1/hi/world/europe/3759307.stm|title=France 'completes' tallest bridge|website=news.BBC.co.uk|publisher=[[BBC News]]|date=2004-05-29|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;
| life = 120 жил
| builder = [[Эфаж|Compagnie Eiffage du Viaduc de Millau]]&lt;ref name=structurae/&gt;&lt;ref name=BBC-Dec2004/&gt;&lt;ref name=BBC-May2004/&gt;&lt;ref name=BBC-Nov2003&gt;{{cite news |author=Крис Бокман |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3237329.stm |title=France builds world's tallest bridge |location=Мийо |work=[[BBC News Online]] |date=2003-11-04 |access-date=2026-06-22 }}&lt;/ref&gt;
| fabricator = 
| begin = {{Start date and age|2001|10|16|df=y}}&lt;ref name=structurae/&gt;
| complete = 
| cost = {{Евро|394 сая|link=yes}}&lt;ref name=BBC-Dec2004&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4091813.stm |title=France shows off tallest bridge |work=[[BBC News Online]] |date=2004-12-14 |access-date=2026-06-22 }}&lt;/ref&gt;
| inaugurated = {{Start date and age|2004|12|14|df=y}}&lt;ref name=structurae/&gt;
| open = 2004 оны 12 сарын 14, 9:00&lt;ref name=structurae/&gt;
| toll = {{Евро|8.30}}
| traffic = 
| preceded = 
| followed = 
| heritage = 
| replaces = 
| coordinates = {{Coord|44|04|46|N|03|01|20|E|region:FR_type:landmark|display=title,inline}}
| references = 
}}
'''Виадук де Мийо''' буюу '''Мийогийн гүүр''' ({{lang-fr|Viaduc de Millau}}) нь [[Франц|Өмнөд Францын]] [[Тарн гол]]ын хөндийд байх гүүр юм. Тус гүүрийн зургийг [[Мишел Вирложо]] гаргасан ба [[Норман Фостер]] хийцийг нь боловсруулжээ. 2004 оны арванхоёрдугаар сарын 14-нд тухайн үеийн францын ерөнхийлөгч [[Жак Ширак]] нээлтийн ёслолыг хийсэн ба үүнээс хоёр өдрийн дараа ашиглалтад авчээ. 2460 метрийн урттай энэ гүүр нь дэлхийн хамгийн урт [[налуу татлагат гүүр]] бөгөөд тулгуурын өндөр нь 343 метрээрээ Францын хамгийн өндөр байгууламж юм.

2006 онд гүүр ба түүнийг хийж гүйцэтгэсэн архитекторууд болон инженерүүд нь [[Олон Улсын Гүүр ба Хийцийн Инженерийн Байгууламжийн Нийгэмлэг|ОУГХИБН]]-ээс [[Шилдэг Хийцийн Шагнал]]аар ({{lang-en|Outstanding Structure Award}}) шагнуулжээ.

== Зураг төсөл ==
 
Замын байрлал, газрын сонголт, зохион бүтээх зураг төсөл, тэдгээрийн төлөвлөлтөд бараг 20 гаран жилийг зарцуулсан байна. Эцсийн зураг төслийг франц гаралтай барилгын инженер Мишел Вирложо зохиосон бөгөөд түүний зургаар их британийн архитектор Норман Фостер гүүрийн хийцийн архитекурын ажлыг хийж гүйцэтгэв. 1996 оны зун шүүгчдийн баг авто замаас дээшээ долоон [[налуу татлагат гүүр|налуу татлагат пилон]] бүхий нийт таван хийцийн зургаас сонголт хийжээ. 

== Техникийн үзүүлэлт ==
Гүүрний зам нь хойноос урагшаа чигт 3 %-ийн өгсүүр бөгөөд дэвсгэр зургийн муруйлтын радиус нь 20.000&amp;nbsp;м. Энэхүү муруйлт нь хэрэглэгчдэд гүүрийг илүү сайн харах боломжийг олгох зорилготой аж.&lt;ref&gt;Michel Virlogeux: ''Der Viadukt über das Tarntal bei Millau – Von den ersten Entwurfsgedanken bis zur Fertigstellung''. In: ''Bautechnik'', Jg. 83, 2006, S.&amp;nbsp;96.&lt;/ref&gt; Гүүрний сөрөг урсгал бүрт тус бүрдээ 3,5&amp;nbsp;м өргөнтэй хоёр эгнээ замтайгаас гадна 3&amp;nbsp;м-ийн өргөнтэй нэмэлт зогсох эгнээтэй. Эдгээр нь ослын хаалт, ослын дуудлагын багана, гал унтраагч, 24 цагийн хяналт, эргүүл, 3,2&amp;nbsp;м өндөр салхины хамгаалалт зэргээр хамгаалагдсан байдаг. 
=== Хийц ===
Гүүрний урт нь 2460&amp;nbsp;м ба хоёр захын тулгуур хоорондын зай нь 204&amp;nbsp;м, дунд талын зургаан тулгуур хоорондын зай 342&amp;nbsp;м. 32&amp;nbsp;метрийн өргөнтэй, хамгийн ихдээ 4,2&amp;nbsp;м өндөртэй ромб хэлбэрийн замын дам нуруу нь Тарн голоос дээш 270&amp;nbsp;м хүртэл өндөрт байрладаг.

[[Ортотроп хавтан|Ортотроп]] замын хөндлөн огтлол нь ган [[хөндий дам нуруу]]наас бүрдэнэ.&lt;ref&gt;[http://structurae.de/bauwerke/millau-viadukt Millau-Viadukt.] In: Structurae&lt;/ref&gt; Замын хийцэд тусгай зориулалтын [[Нимгэн төмөр#Зузаан ихтэй нимгэн төмөр|зузаан төмөр хавтанг]] ашигласан ба түүний доод талд нь [[Заарланд]]ын «Диллингер Хүттэ» үйлдвэрт үйлдвэрлэсэн хатуулаг өндөртэй, нарийн мөхлөгт барилгын ганг хэрэглэжээ.&lt;ref name=&quot;dillinger&quot;&gt;{{Webarchiv |url=http://www.dillinger.de/dh/referenzen/stahlbau/00024314/index.shtml.de |text=''Grobblech für das Viadukt von Millau. Die längste Schrägseilbrücke der Welt: aus DI-MC.'' |wayback=20160118104430}}. In: ''Dillinger Hütte Gruppe''.&lt;/ref&gt;

245&amp;nbsp;м хүртэл өндөртэй тус гүүрний төмөр бетон тулгуур багана нь баригдаж дуусах хүртлээ дэлхийн хамгийн өндөр тулгууртай гүүр байв. Хөндий төмөр бетон тулгуур нь нийт уртаараа өөр өөр хөндлөн огтлолтой. Зорчих хэсгийн доогуур ү-хэлбэрт хуваагдсан, босоо тэнхлэг дагуу [[бэхэлгээний ган|бэхлэгдсэн]]. Тулгуур баганын суурийн талбай нь 220&amp;nbsp;м² бөгөөд дээш нарийссаар 30&amp;nbsp;м² болно. Тулгуур багана нь гүүрний өргөн чигт оройн хэсгээрээ 10&amp;nbsp;м ёроол хэсгээрээ 27&amp;nbsp;м (хамгийн өндөр тулгуур). [[Төмөр бетон|Төмөр бетон тулгуурт]] 53.000&amp;nbsp;м³ [[бетон]] цутгажээ. Нийт 206.000&amp;nbsp;тонн бетон хэрэглэсэн байна.

== Зургийн цомог ==
{{Том зураг|Viaduc de Millau 1.jpg|1000|Мийогийн гүүр}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Viaduc de Millau|Виадук де Мийо}}
* [http://www.leviaducdemillau.com/ Compagnie Eiffage du Viaduc de Millau] 

== Эх сурвалж ==
&lt;references/&gt;

[[Ангилал:Ган гүүр]]
[[Ангилал:Налуу татлагат гүүр]]
[[Ангилал:Техникийн хамгийн]]
[[Ангилал:Хурдны замын гүүр]]
[[Ангилал:Францын замын гүүр]]
[[Ангилал:Европын гүүр]]
[[Ангилал:2000-аад онд барьсан]]</text>
      <sha1>edpgrw2ynhway146e04inbd9tcoar2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жан Имоу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114381</id>
    <revision>
      <id>862154</id>
      <parentid>785534</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:47:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4859" sha1="2c0yn6d6a5il31x56ptwo5trl9jedes" xml:space="preserve">'''Жан Имоу''' нь ([ʈʂáŋ î.mǒu]; Орчин цагийн [[хятад хэл]]: 张艺谋; Уламжлалт [[хятад хэл]]: 張藝謀; 1951 оны 11 сарын 14-нд төрсөн) [[Хятад]]&lt;nowiki/&gt;ын [[кино]] [[найруулагч]], продюсер, [[зохиолч]], [[жүжигчин]], [[зураглаач]] хүн. Хятадын кино уран бүтээлчдийн тав дахь үеийн уран бүтээлч юм.

== Намтар ==
Жан Имоу нь 1951 онд Хятадын [[иргэний дайн]] дөнгөж дуусаж байх үеэр төржээ. Жан Имоугийн аав нь [[Чан Кайши]]&lt;nowiki/&gt;гийн [[арми]]&lt;nowiki/&gt;йн [[Цэргийн цол|офицер]] байсан бөгөөд авга ах, том ах нь ялагдлынхаа дараа [[Тайвань]] улс уруу дүрвэжээ.

[[1969 он|1969]]  онд буюу тэр 18 насандаа таван сарын турш [[цус]]&lt;nowiki/&gt;аа хандивлаж, [[мөнгө]] цуглуулснаар анхны камераа худалдан авч байсан гэдэг.

[[1978 он|1978]] онд Бээжингийн кино академи дахин нээгдэв. Энэ үеэр Жан Имоу Соёлын яаманд хувийн хүсэлт гаргасанд эрх баригчид хүлээн зөвшөөрч, Кино урлагийн тэнхимд элсүүлэв. Тэр 27 настайдаа анх их сургуулийн босго алхсан ч &quot;''Ирээдүйд хэн болохоо мэдэхгүй байсан''&quot; талаараа нэгэн ярилцлагадаа хэлж байжээ. 

[[1982 он|1982]] оны Бээжингийн кино урлагийн сургуулийн төгсөгчид нь Хятадын кино уран бүтээлчдийн тав дахь үеийнхэн гэж нэрлэгдэх болсон юм. 

=== Кино урлагийн ажил ===
Жан Имоу олон шагнал, нэр хүндийг хүртэж байсан юм. 

Оскарын шилдэг гадаад хэл дээрх кинонд нэр дэвшсэн гурван киног дурдвал:  

# 1990 онд Жу Доу (Ju Dou) кино нь Шилдэг гадаад хэлээрх кино шагнал
# 1991 онд &quot;Улаан дэнлүүг гэрэлтүүлэх нь&quot; кино 
# 2003 онд &quot;Баатар&quot; кино

'''Бусад шагнал''': 

* [[Венец]]&lt;nowiki/&gt;ийн кино наадмын мөнгөн арслан, хоёр алтан арслангийн шагнал, кино найруулагчийн алдар; 
* [[Каннын кино наадам|Каннын кино наадмын]] Шүүгчдийн агуу шагнал, 
* [[Берлин]]&lt;nowiki/&gt;ий олон улсын кино наадмын Алтан баавгай, Мөнгөн баавгай их шүүгчийн шагнал, Экүмэник шүүгчдийн шагнал

[[1993 он|1993]] онд Жан Имоу нь Берлиний 43 дахь олон улсын кино наадмын шүүгчдийн бүрэлдэхүүнд багтжээ. 

[[1994 он|1994]] онд &quot;Амьдрахуй&quot;,  [[англи хэл]]: To Live; [[хятад хэл]]: 活着 киногоор Экүмэник шүүгчдийн шагнал хүртсэн юм. 

[[2008 он|2008]] онд Жан Бээжингийн зуны олимпын наадмын нээлт, хаалтын ёслолын ажиллагааг удирдан зохион байгуулсан нь олон улсын талархлыг хүлээсэн билээ.

2010 онд [[Долоогонын модон дор (кино)|&quot;Долоогонын модон дор&quot;]], [[англи хэл]]: Under the Hawthorn Tree, [[хятад хэл]]: 山楂树 之 恋 кино нь Пүсанийн олон улсын XV Кино Наадмаар нээлтээ хийв.

[[2016 он|2016]] онд “Цагаан хэрэм”, [[англи хэл]]: The Great Wall; [[хятад хэл]]: 长城 кино нь Хятадад бүтээгдсэн хамгийн өндөр өртөгтэй буюу 150 сая ам.долларын өртгөөр бүтжээ. 

== Гадаас холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20210517035744/https://news.mn/r/756538/ Дорнын гайхамшгийг урлаач]
*[http://www.assa.mn/a/18842 Жан Имоу нэг- хүүхэд хуулийг зөрчиж, гурван хүүхэдтэй болсноо хүлээв]
*[https://gogo.mn/r/g2635 Жан Имоу инээдмийн киногоор эргэж ирлээ]

[[Ангилал:Хятадууд]]
[[Ангилал:Хятадын кино найруулагч]]
[[Ангилал:1951 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>2c0yn6d6a5il31x56ptwo5trl9jedes</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баттулгын Ганхуяг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118333</id>
    <revision>
      <id>862099</id>
      <parentid>764650</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T04:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8486" sha1="pcnsgbdhlm4jbcw3ugrqytr01fdytkb" xml:space="preserve">{{Инфобокс хувь хүн
|нэр=Баттулгын Ганхуяг
|төрсөн_огноо=1975 оны 8-р сарын 19
|төрсөн_газар=[[Монгол Улс]]
|боловсрол=Эрх зүйн магистр, Улс төр судлалын доктор
|төгссөн_сургууль=Салфордын ИС, [[Монгол Улсын Их Сургууль]]
|ажил_мэргэжил=Гүйцэтгэх захирал [[Эрдэнэс Тавантолгой ХК]]
|вэбсайт=https://ett.mn/mn
}}

Борчууд овогт '''Баттулгын Ганхуяг''' (1975 онд [[Эрдэнэт]] хотод төрсөн) -Монголын хамгийн том хувьцаат компани “[[Эрдэнэс Тавантолгой ХК]]”-н (ЭТТ ХК) Гүйцэтгэх захирал байсан. 

== Бага, залуу нас ==
Б.Ганхуяг 1975 онд  төрсөн ба [[Эрдэнэт]] хотын уугуул иргэн юм. Эцэг Баттулга&lt;ref&gt;{{cite news|title=Боксын улсын аварга шалгаруулах тэмцээн|url=https://montsame.mn/en/read/209463|agency=Montsame agency|publisher=Б.Оюун-Эрдэнэ|date=2019-12-10}}&lt;/ref&gt; нь спортын олон улсын хэмжээний мастер болно. [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийн]] Хууль зүйн сургуульд сурахын хажуугаар МҮХАҮТ-д мэргэжилтнээр ажиллаж эхэлсэн.  Сургуулиа төгссөнийхөө дараа Монголын Оюутны Холбооны ерөнхийлөгчөөр үргэлжлүүлж ажиллаж оюутны нийтийн тээврийн шар карт&lt;ref&gt;{{cite news|title=Оюутны нийтийн тээврийн шар карт|url=https://www.mnb.mn/i/4393|agency=MNB|publisher=А.Бүдрагчаа|date=2013-08-14}}&lt;/ref&gt;, сургуулийн дотуур байрны асуудлыг хөндөж шийдвэрлүүлж байжээ. 

МОХ нь 2002 онд төрийн өмчийн их дээд сургуулиудын төлбөр зүй бусаар нэмэгдсэн хэмээн эсэргүүцлийн жагсаал зохион байгуулсан. Б.Ганхуяг 2007 онд магистрын зэргээ хамгаалсныхаа дараа МОХ-оос гарч “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн анхны ажилчдын нэг болсон.

== Үзэл бодол ==
Б.Ганхуяг нь [[Эрдэнэс Тавантолгой ХК]]-ийн анхны ажилчдын нэг байсан ба Гүйцэтгэх захирлын албыг хашиж байсан. Тэрээр &quot;ЭТТ&quot; ХК Монгол улсын эдийн засгийн тулгуур хөдөлгүүрүүдийн нэг тул ЭТТ ХК-ийг хувьцаагаар дамжуулж нийт иргэдийн өмч болгох ажлыг эрчимжүүлж &lt;ref&gt;{{cite news|title=1072 ширхэг хувьцаа|url=https://news.mn/r/593571/|agency=news.mn|publisher=Г.Дарь|date=2012-4-12|access-date=2021-12-21|archive-date=2021-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208085040/https://news.mn/r/593571/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, компаниа цаашид нийгмийн хариуцлагатайгаар цэвэр бизнес зарчмаар нь хөгжүүлэхээр олон улсад '''IPO''' гаргах ажлыг эхлүүлсэн тухай мэдэгдэж байсан.

Монгол залуучуудын хөгжил, соёл, боловсролыг сайжруулах, аливаа хүчирхийллийн эсрэг эрчүүдийн дуу хоолойг нэгтгэх зорилготойгоор “Эрдэнэтийн хүү сан”  хэмээх сургалт, хөгжлийн сан байгуулсан.  

Тэрээр [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын гишүүн боловч аливаа бизнесийн байгууллага улс төржилтөөс ангид байх ёстой гэдэг зарчим дээр тулгуурлаж ажиллана гэдгээ илэрхийлж байсан. 

== Боловсрол ==

* 1994-1995 он Цэргийн алба
* 1997-2001 он Хууль зүйн сургууль: Эрх зүйч, бакалавр
* 2005-2007 он МУБИС: Улс төр судлалын магистр
* 2015-2019 он МУБИС: Улс төр судлалын доктор (PhD)
* 2018-2020 он Салфордын ИС: Хууль зүйн магистр (Master of Laws)

== Ажлын туршлага ==

* 1999 – 2000 он [[Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхим|Монголын үндэсний худалдаа, аж үйлдвэрийн танхим]] (МҮХАҮТ), мэргэжилтэн
* 2001 – 2007 он [[Монголын Оюутны Холбоо|Монголын оюутны холбоо]] (МОХ), дэд ерөнхийлөгч, ерөнхийлөгч
* 2005 – 2007 он “City phone” ХХК, Гүйцэтгэх захирал
* 2005 – 2007 он Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн тамгын газар, орон тооны бус зөвлөх
* 2007 – 2012 он “Эрдэнэс Монгол” ХХК, захиргааны хэлтсийн дарга, дэд захирал
* 2008 – 2012 он Засгийн газрын “Тавантолгой”, төслийн ажлын хэсгийн нарийн бичгийн дарга.
* 2008 – 2010 он [[Эрдэнэс Тавантолгой ХК]], ордын олборлолт хариуцсан төслийн захирал.
* 2011 – 2012 он [[Эрдэнэс Тавантолгой ХК]], ТУЗ-ийн гишүүн.
* 2014 – 2017 он Улсын Их Хурлын гишүүн болон Монгол Улсын шадар сайдын зөвлөх.
* 2016 – 2018 он [[Эрдэнэс Тавантолгой ХК]], Тэргүүн дэд захирал.
* 2018 оны тавдугаар сараас хойш “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн Гүйцэтгэх захирал бөгөөд ТУЗ-ийн гишүүнээр ажиллаж байсан.
* 2022 оны 10-р сараас &quot;ЭТТ&quot;-ний гүцэтгэх захиралын ажлаа өгсөн. 
* 2022 оны 12-р сарын 7-8-нд шилжих шөнө Авлигатай тэмцэх газар /АТГ/-аас &quot;Эрдэнэс-Тавантолгой&quot; компанийн гүйцэтгэх захирал асан Б.Ганхуягийг саатуулжээ. Түүнтэй холбоотой хэргийн шүүх хурал 2023 оны 9-р сарын 28, 10-р сарын 30, 11-р сарын 13, 12-р сарын 13-нд зарлагдсан шүүх хурлууд тодорхой шалтгаанаас 4 удаа хойшилсоор 2023 оны 12-р сарын 27-нд товлогдоод байгаа юм.  

== Бүтээл ==
* &quot;Гэрээний эрх зүй&quot; ном

== Гэр бүл ==
Эхнэр, дөрвөн хүүхдийн хамт амьдардаг. 

== Цахим холбоос ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=eRFlkvqP0qA 100 асуулт 100 хариулт] on [[YouTube]]
* [https://www.facebook.com/gankhuyagmng Баттулгын Ганхуяг] on [[Facebook]]
* [https://twitter.com/gankhuyag_mng?fbclid=IwAR1hQTFiruZBkJn7-OAUqkClSPbKOj2fQTSanIcVjXlnwXMrWN26xY-11vs Баттулга Ганхуяг] on Twitter
* [https://www.instagram.com/gankhuyag_b/?fbclid=IwAR0b6BM9xDyTKDO1OmW6Ng9TXvZ26oZ-_MJSFuM4XsplUa9U5vW3ChMvcL4 Баттулгын Ганхуяг] on Instagram

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Ганхуяг, Баттулгын}}
[[Ангилал:Эрдэнэтийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монголын бизнесмен]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Эрдэнэс Тавантолгой ХК]]
[[Ангилал:21-р зууны бизнесмен]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:1975 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1975 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>pcnsgbdhlm4jbcw3ugrqytr01fdytkb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зундуйн Алтангэрэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124024</id>
    <revision>
      <id>862155</id>
      <parentid>775782</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7139" sha1="h5fwfjloyx970854p3ga2klt8m3rv31" xml:space="preserve">'''Зундуйн Алтангэрэл''' олноо Тахилч Зундуйн Алтангэрэл гэдгээр танил болсон (1960 онд төрж, 2019 онд нас барсан) [[Дулдуйтын Данзанравжаа|Догшин ноён хутагт Данзанравжаа]]&lt;nowiki/&gt;гийн өвийг долоон үеэрээ агуулан хамгаалж ирсэн, уламжлал соёлоо дээдэлсэн тахилч юм.

== Намтар ==
З.Алтангэрэл 1960 онд [[Улаанбаатар]] хотноо төрсөн, [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн [[Өргөн сум|Өргөн]] суманд сурч, ажиллаж байлаа. [[1968 он|1968]] онд Сайншандын төмөр замын найман жилийн дунд сургуульд элсэн оржээ. Ноён хутагтын тахилч Г.Түдэвийн зээ хүү юм.  

[[1977 он|1977]] онд Зүүнбаянгийн дунд сургуулийн 8 дугаар ангийг төгссөн.  1977-[[1979 он|1979]] онд Улаанбаатар хотын тээврийн [[Техник мэргэжлийн сургууль|ТМС]]-ийг авто засварчны мэргэжлээр төгссөн байна.

Монгол улсын соён гэгээрүүлэгч V ноён хутагт [[Дулдуйтын Данзанравжаа|Данзанравжаа]]&lt;nowiki/&gt;гийн өвийг олон нийтэд ил болгон дэлгэрүүлж, Монгол түмний бахархал хүндэтгэлийг төрүүлж, улмаар үндэсний уламжлалт соёл, зан заншил цадиг түүхээ мандуулан бадруулах үйлсэд онц гавьяа байгуулсан гэж үздэг. Өвгөдийн захиасыг даган сахиж, тангараг журмыг эрхэмлэн хичээхийн амьд үлгэр, гүн ухаан, ард түмний хайр хүндэтгэл бахархал болсон хүн юм.

[[1980 он|1980]] онд Цэргийн албанд мордож, Ардын армийн 107 дугаар ангид жолоочийн мэргэжил эзэмшсэн. 

[[1986 он|1986]] онд Зүүнбаянгийн дунд сургуулийн 10 дугаар ангийг оройгоор дүүргэж, [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|УБДС]]-ийн зураг ерөнхий техникийн факультетэд элсэн оржээ. 

[[1990 он|1990]] онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|УБДС]]-ийг урлал техникийн мэргэжлээр төгсч багш мэргэжил эзэмшсэн. УБДС-д суралцахын зэрэгцээ Буддын гүн ухааны чиглэлээр судлаач-түүхч мэргэжил эзэмшсэн.

1993-1998 онуудад музейн ажилтныг мэргэшүүлэх курс, Соёл урлагийн ажилтнуудыг мэргэжүүлэх Англи хэл-менежментийн тусгай курс ЕSP зэргийг тус тус төгссөн юм.

1979-1980 онд Аймгийн тээврийг удирдах газарт засварчин, галч. 1980-1983 онд Цэргийн алба хааж, улмаар албыг үргэлжлүүлэн АА-ийн 126 дугаар нэгтгэлд ахлагч цолтой жолооч-багш, 1990 онд Сайншанд хотын Төмөр замын 10 жилийн сургуульд багшаар ажилласан. 

[[1991 он|1991]] оны 10 сараас Дулдуйтын Данзанравжаагийн музейг байгуулж, захирал, мөн аймгийн Музей-сургалт судалгааны төвийн захирал, 2000-2008 онд Дорноговь аймгийн Музейн захирлаар ажилласан.

[[1990 он|1990]] оноос Хамарын хийдийн зөвлөлийн дарга, 1996 оноос Аймгийн ИТХ-ын төлөөлөгч, тэргүүлэгч, МҮАН-ын Дорноговь аймгийн хорооны дэд дарга, Д.Равжаа судлалын төвийн нарийн бичгийн дарга, Байгаль аялал жуулчлал хөгжүүлэх “Таван дохио” ТББ-ын зөвлөлийн гишүүн, “Говийг хөгжүүлэх сан”-гийн зөвлөлийн гишүүн, “Равжаа сан”-гийн зөвлөлийн гишүүн, 2008-2016 онд Дорноговь аймгийн ИТХ-ын төлөөлөгчөөр ажилласан юм.

З.Алтангэрэл нь [[1984 он|1984]] оноос Данзанравжаагийн тахилчийн үйл хэргийг өвлөж авч, олноо түгээн дэлгэрүүлсэн гавьяатай хүн билээ. 

== Гавьяа Шагнал ==

* Соёлын тэргүүний ажилтан
* Алтан гадас одон
* Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдгээр шагнасан юм.

== Мөн үзэх ==
[[Дулдуйтын Данзанравжаа]]

[[Тахилч]]

== Гадаад холбоос ==
[https://web.archive.org/web/20221006040302/https://dnn.mn/%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8C-%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B8%D1%82%D1%85-%D0%BD%D0%BE%D1%91%D0%BD-%D1%85%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3%D1%82-%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B6%D0%B0%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D1%83%D1%81%D0%B3%D0%B7-%D0%B7%D1%83%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%B9%D0%BD-%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%BB/ ДОРНОГОВЬ АЙМГИЙН ИТХ, НОЁН ХУТАГТ ДАНЗАНРАВЖААГИЙН МУЗЕЙН ЗАХИРАЛ, МУСГЗ ЗУНДУЙН АЛТАНГЭРЭЛ]

[https://gogo.mn/r/k459m З.Алтангэрэл: Тахилч болох хүнийг багаас нь бэлддэг]

[https://news.mn/r/114776/ Тахилч]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[https://montsame.mn/jp/read/178698 З.Алтангэрэл: Хэзээ нэгэн цагт Хамарын хийд орчмыг ухахаар хүмүүс ирнэ гэдгийг мэдэж байсан]

[https://web.archive.org/web/20221110021453/http://www.olloo.mn/n/86607.html Д.ДАНЗАНРАВЖАА ХУТАГТЫГ ДАРХАЛЖ ҮЛДЭЭСЭН ТАХИЛЧИД]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]]
[[Ангилал:Өргөний хүн]]
[[Ангилал:1960 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2019 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>h5fwfjloyx970854p3ga2klt8m3rv31</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вандэ (реппер)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124499</id>
    <revision>
      <id>862110</id>
      <parentid>791047</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T05:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3127" sha1="aeerfv370xf2t45tisf059beo65ufnu" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан
| name = Вандэ
| image = 
| caption = 
| alt =
| birth_name = Шаравжамцын Энхжамц
| birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1998|3|15}}
| birth_place = {{flag|Монгол улс}}, Улаанбаатар
| height     = 180
| origin =
| occupation         = {{flatlist|
* рэппер
* дуу зохиогч

}}
| background = Vandebo
| genre = {{flatlist|
* [[Хип хоп|Рэп / Хип хоп]]
}}
| label = {{flatlist|
* Monstar Production
}}
| website = {{URL|vande.com}}
| years_active = 2017–одоо
| associated_acts =  &lt;!-- Exercise constraint and add only the NOTABLE acts associated with The Game; see [[Template:Infobox musical artist#Associated acts]] for criteria --&gt; 
{{flatlist|
* Enerel
* [[Даваагийн Уламбаяр|Ука]]
* Don Dior
* Гинжин
* Lil Thug E
* Ebo
* [[GangBay]]
* [[Болд_(дуучин)]]
}}
}}
'''Шаравжамцын Энхжамц''' (1998 оны 3 сарын 15-нд Дархан хотод төрсөн) нь Монголын рэп дуучин юм.

&quot;Дархан-Элит&quot; сургуульд дунд анги хүртлээ суралцаад, ахлах ангиа Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургуулийн лицей сургуулийг төгсөж, одоогоор [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]]-ийн салбар Мэдээлэл, Холбооны технологийн сургуульд &quot;Системийн аюулгүй байдал&quot; чиглэлээр суралцаж байгаа.

2017 онд Vande зохиосон дуугаа бичүүлэхээр өсөхөөтэй анх танилцаж байв. Vande-гийн гэрт тэд эхнийхээ дууг бичихэд өсөхөөд Vande-гийн зохиосон дуу таалагдаж, уг дууг хамтдаа дуулсан түүхтэй. 

Ванде нэрний учир бага насаа өвөө Ванган, эмээ Дэжид нар дээр өнгөрөөсөн бөгөөд түүний тайзны нэр &quot;Vande&lt;ref&gt;“Vandebo” хамтлагийн нэрний учир {{Webarchiv|url=https://news.mn/r/2163263/ |wayback=20221111044635 |text=Archive copy |archiv-bot=2026-07-16 05:55:16 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&quot; өвөө эмээгийн нэрнээс үүсэлтэй.


2022 оноос Ванде өөрийн бие даасан цомгийн ажилд орсон бөгөөд '''Vanderland''' нэртэйгээ гаргахаар төлөвлөжээ. Цомгоос одоогоор нийт 6 дуу нь хөгжмийн дэлгүүрүүдээд цацагдаад байна.

==Бүтээл==
===Студийн цомгууд===
*''Munkhud21'' (2018)
*''The Vandebo'' (2019)
*''Bayrlalaa'' (2020)


==Цахим холбоос==
*[https://www.youtube.com/channel/UChLJlfS22A038Va9w_wC0Ig] {{Youtube |Vande}}
* {{Facebook|officialvande}}
* {{Instagram|vandeicecream}}
== Эх сурвалж: ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Монголын рэп дуучин]]
[[Ангилал:1998 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>aeerfv370xf2t45tisf059beo65ufnu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дашхүүгийн Баярсайхан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124508</id>
    <revision>
      <id>862136</id>
      <parentid>830376</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T08:15:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5398" sha1="cadhhqr7czynclzm6oaesz3fh8uhp3g" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=Дашхүүгийн Баярсайхан|image=|caption=Монгол улсын спортын сэтгүүлч|birth_date=1971-04-29|birth_place=[[Улаанбаатар хот]]|death_place=|occupation=[[Сэтгүүлч]]|parents=Бямбажавын Дашхүү (Эцэг), Лувсандоржийн Цэрэнбадам (Эх)|children=Анужин (Охин), Түвшин (Хүү)|television=[[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз]]|nationality=[[Монгол]]|spouse=Цэвэгжавын Цэрэнжав (2008 оноос)|URL=https://www.facebook.com/profile.php?id=100035053967632}}
'''Дашхүүгийн Баярсайхан''' (1971 оны 4 сарын 29-нд төрсөн) нь хөлбөмбөгийн спортын мастер, сэтгүүл зүйн магистр, спортын [[сэтгүүлч]], [[Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн|Монгол Улсын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]] юм&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://time.mn/q8x.html |title=Archive copy |access-date=2022-11-12 |archive-date=2022-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112063625/http://time.mn/q8x.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Монголын [[Спортын сэтгүүл зүй|спортын сэтгүүл зүйн]] салбарт 2001 оноос хойш ажиллаж буй.&lt;ref&gt;https://news.mn/r/2435281/{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Намтар ==

=== Бага нас ===
1971 оны 4 сарын 29 өдөр [[Улаанбаатар]] хотын 1-р төрөх эмнэлэгт айлын 4 дэх хүү болон төрсөн. Эцэг Б.Дашхүү нь Арьс ширний үйлдвэрийн нэгдлийн Том ширний үйлдвэрт будгийн оператор, эх Л.Цэрэнбадам нь Савхин эдлэлийн үйлдвэрт эсгүүрчнээр ажиллаж байв. Баярсайхан 1979 онд Ажилчны районы ерөнхий боловсролын 75-р сургуульд элсэн ороод 1989 онд төгсөж, бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн.

=== Залуу нас ===
1989 онд [[Монголын Ардын Арми|Монголын Ардын армид]] татагдаж [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|Зэвсэгт хүчний]] 126-р нэгтгэл, [[Зүүнбаян]] гарнизоны артиллерын 133-р ангид [[Тагнуул|тагнуулч]]-байлдагчаар алба хаасан. Алба хааж байх хугацаандаа Ардын армийн &quot;Алдар&quot; спорт нийгэмлэгт хөл бөмбөгийн төрөлд тамирчин-цэрэг байв. 1991 онд хугацаат [[Цэрэг|цэргийн]] албанаас бэлтгэл түрүүч цолтой чөлөөлөгдсөн. 1991 оноос 1999 он хүртэл хөлбөмбөгийн &quot;Сор&quot; клуб, &quot;Бизнесийн чөтгөрүүд&quot; баг, &quot;Дэлгэр&quot; баг, &quot;[[Эрчим (хөлбөмбөгийн баг)|Эрчим]]&quot; клубт тус тус зүүн жигүүрийн хамгаалагчаар тоглож байлаа. Мөн 1991 оноос 1999 он хүртэл Үслэг эдлэлийн &quot;Сор&quot; компанид эсгүүрчнээр ажиллаж байсан.&lt;ref&gt;https://www.mnb.mn/i/229095&lt;/ref&gt;

=== Боловсрол ===

* 1979-1989 Ерөнхий боловсролын 75-р сургууль, Бүрэн дунд боловсрол
* 1999-2002 Радио телевизийн дээд сургууль, [[Спортын сэтгүүл зүй|Спортын сэтгүүл зүйн]] бакалавр
* 2011-2013 [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол улсын боловсролын их сургууль]], [[Спортын сэтгүүл зүй|Спортын сэтгүүл зүйн]] магистр

=== Карьер ===

* 1991-1998 Үслэг эдлэлийн &quot;Сор&quot; компани, Эсгүүрчин
* 2001-2004 [[Монгол Телевиз]], Спортын &quot;Чандмань&quot; студи, [[Редактор]]
* 2004-2008 [[Монгол Телевиз]], Спортын &quot;Чандмань&quot; студи, Ерөнхий редактор
* 2008-2013 [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз]], Спорт эрүүл мэндийн нэгдсэн редакц, Ерөнхий редактор
* 2013-2016 [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз]], Залуучууд спортын редакц, [[Редактор]]
* 2016-2018 [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз]], Монголын мэдээ телевиз, [[Редактор]]
* 2018-2022 [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз]], MNB Спорт суваг, Ахлах редактор

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Баярсайхан, Дашхүүгийн}}
[[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]]
[[Ангилал:Монголын хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:1971 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>cadhhqr7czynclzm6oaesz3fh8uhp3g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ойрад Хөгжимт жүжгийн театр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130798</id>
    <revision>
      <id>862119</id>
      <parentid>853126</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5448" sha1="fr60doivu1s6p4bcwl7b0zr3zkz6q9w" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Ойрад Хөгжимт жүжгийн театр'''- Монгол Улсын гавьяат жүжигчин [[Элдэвийн Цэрэв|Элдэвийн Цэрэвийн]] нэрэмжит театр [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] ард түмэнд урлаг соёлоор үйлчилдэг төрийн гол байгууллага юм. 

1926 онд Ший жүжгийн бүлгэмийг өргөтгөж, Дарамбазар, Сүндэв, Цэрэндорж, Бүрнээбаатар зэрэг 20 гаруй сурагч, мөн Удганы Аюуш, Тогтох нар нэгдэн орсон нь тус хамтлагийн эх суурь болжээ.
[[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]]
[[Ангилал:1972 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Увс аймаг]]
1955–1956 онд соёлын байгууллагын шинэ барилга ашиглалтад орж, Соёлын ордон болон өргөжин, 10 гаруй ажилтан, 15 орчим жүжигчинтэйгээр үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн. Энэ үеэс уран бүтээлийн чанар сайжирч, Л.Ванган, Ч.Лодойдамба, С.Дашноров зэрэг зохиолчдын олон бүтээлийг тайзнаа тавьж, уран бүтээлчид олон улсын наадамд оролцох болсон.

1972 онд Хөгжимт драмын театр байгуулах бэлтгэл эхэлж, жүжигчдийн сургалт явуулан, 11-р сарын 4-нд албан ёсоор нээлтээ хийсэн. Анхны жилдээ олон сум, аж ахуйн нэгжүүдэд тоглолт хийж 10,000 гаруй хүнд үйлчилсэн байна. Театрт С.Гэндэн, Д.Лувсаншарав, Б.Дамдинсүрэн зэрэг нэрт уран бүтээлчид ажиллаж байв.

Увс аймгийн “Ойрад” театр нь баруун бүсийн соёлын чухал төв бөгөөд ойрадын уламжлалт өв соёл (тууль, хөөмий, бий биелгээ зэрэг)-ийг хадгалан хөгжүүлж ирсэн онцлогтой. 1972 онд байгуулагдсан нь тайзны урлагийн шинэ үеийг эхлүүлсэн түүхэн үйл явдал болсон.

1972.11.01 

'''БНМАУ СОЁЛЫН ЯАМНЫ САЙДЫН ТУШААЛ Nº 273''' 

Улаанбаатар хот                                                  '''Театрын нээлтийн тухай'''

1. Увс аймгийн Хөгжимт драмын театр 1972 оны 11 - р сарын 4-нд нээлтээ хийхийг зөвшөөрсүгэй.

2. Өндөр үзэл сурталтай, ур чадал сайтай бүтээл туурвиж үндэсний театрын урлагийг өвөрмөц урын сангаар баяжуулж, хүн ардын гоо зүйн боловсрол, урлагийн мэдлэг, ёс суртахууны хүмүүжилд үнэтэй хувь нэмэрээ оруулахын тулд мэргэжил, чадвараа цуцалтгүй дээшлуулж, авъяас билгээ нятрашгүй дайчилж ажиллахыг Увсын Хөгжимт драмын театрын захиргаа, уран бүтээлчид, нийт хамт олонд даалгасугай!

САЙДЫН YYРЭГ ГҮЙЦЭТГЭГЧ С.ЛУВСАНВАНДАН. 

Тус театрын хөгжил гурван үе шаттай:

* '''1940–1960''': Ардын аман зохиолд тулгуурласан суурь үе
* '''1960–1990''': Мэргэжлийн театр болон хөгжсөн үе
* '''1990 оноос хойш''': Шинэчлэл, орчин үеийн хөгжил

“Ойрад” театр нь уламжлалт соёлыг европын театрын арга барилтай хослуулсан “хос хэв маягт” театр болон хөгжсөн. Уран бүтээлд хөгжим, бүжиг, хөдөлгөөнийг гол илэрхийллийн хэрэгсэл болгон ашигладаг онцлогтой.

Театрын удирдлага, уран бүтээлчид үе үеийн турш бодлогоо шинэчилж, мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэх, уран бүтээлийн чанарыг сайжруулахад анхаарч ирсэн бөгөөд өнөөдөр ч уламжлал, шинэчлэлийг хослуулан хөгжиж байна.

“Ойрад” театрт олон арван жил зүтгэж, уран бүтээлийн үнэт өвийг бүтээсэн ахмад уран бүтээлчидээс дурдвал:

· МУГЖ Э. Цэрэв

· МУГЖ М. Жаргал

· УГЗ Ц. Амар

· Хөгжимчин Ц. Баяржаргал

· МУГЖ Х.Цэвгээ

· УГЗ Г.Чулуунбаатар

· МУГЖ Ж.Лэгжмаа

· МУГЖ Ч.Загиржав

· МУГЖ Э. Тойвгоо

· МУГЖ Ж. Жавзмаа

· МУГЖ Х.Чадаев

· СГЗ Ч.Паламжав

· МУГЖ Н.Цэцэгсүрэн 


{{Mongolia-stub}}
{{struct-stub}}</text>
      <sha1>fr60doivu1s6p4bcwl7b0zr3zkz6q9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Завхан аймгийн Хөгжимт жүжгийн театр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130805</id>
    <revision>
      <id>862123</id>
      <parentid>853125</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:24:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2856" sha1="fjg0qwa6qvicd3lneub8uyj2ww0aifz" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Завхан аймгийн Хөгжимт жүжгийн театр'''- Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Төрийн шагналт жүжгийн зохиолч [[Ламжавын Ванган|Ламжавын Ванганы]] нэрэмжит Завхан аймгийн соёл, урлагийн төрийн байгууллага. 

1922 онд Завхан аймгийн соёл, урлагийн байгууллага Сайн дурын уран сайханчдын 10 хүний бүрэлдэхүүнтэй бүлгэм байгуулагдсанаар эхэлдэг байна. 1927 онд Улиастайн Монгол бүлгэм нэртэй болж байжээ. 1940 оны үед дарга, найруулаг, хөгжмийн багш, бүжгийн багш, жүжигчин зэрэг бүрэлдэхүүнтэй ажиллаж байжээ.

Тус театр нь 1958 оны 1-р сард БНМАУ-ын МАХН-ын Төв хорооны шийдвэрээр Соёлын ордон байгуулагдаж мэргэжлийн боловсон хүчнээр хангасан байна. 1983 онд аймгийн Соёлын ордонг аймгийн Хөгжимт жүжгийн театр болгон өөрчлөх шийдвэр гарсан бөгөөд Хөгжим, Драм, Бүжиг, Найрал дуу бөгөөд аж ахуй гэсэн 5 ангитай болсон. Театрын анхны даргаад Дорждэрэм, ерөнхий найруулагчаар Дэмбэрэлсамбуу, дууны багшаар Содномхүү нар ажиллаж байжээ. 

2001 онд Монгол Улсын Засгийн газрын шийдвэрээр тус театрыг Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Төрийн шагналт жүжгийн зохиолч Ламжавын Ванганы нэрэмжит болгосон байна. 

Завхан аймгийн Хөгжимт жүжгийн театрын дарга Г.Солонго ажиллаж байсан, 2026 оны 1-р сараас театрын даргаар Н.Тамир томилогдон ажиллаж байна.

== Театрын барилга ==
2012 онд 800 хүний суудалтай Хөгжимт жүжгийн театрын барилгыг 9.6 тэрбум төгрөгийн санхүүжилтээр барихаар зураг төсвийг боловсруулсан ч эдүгээ 3.7 тэрбум төгрөг болж өсөөд байна.

[[Ангилал:Завхан  аймаг]]
[[Ангилал:1922 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]]


{{Mongolia-stub}}
{{struct-stub}}</text>
      <sha1>fjg0qwa6qvicd3lneub8uyj2ww0aifz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өвөрхангай аймгийн Хөгжимт драмын театр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130814</id>
    <revision>
      <id>862118</id>
      <parentid>853130</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:02:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5410" sha1="qr9ri4mzvywnkm684n4bi0h6q14o7x8" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Өвөрхангай аймгийн Хөгжимт драмын театр'''- [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] Соёл урлагийн байгууллага.

== Түүх ==
1932 онд “Улаан гэр” нэртэйгээр тулгын чулуугаа тавьж, хоёр орон тоотой ([[Наянтайн Орги]]) ажиллаж эхэлсэн тус байгууллага жил тутамд бүтэц, орон тоогоо нэмэгдүүлэн урын сангаа арвижуулж, улмаар 1957 онд Соёлын ордон болон өргөжсөн байна. 1985 онд МАХН-ын Төв хорооны 166 дугаар тогтоолоор Өвөрхангай аймгийн Хөгжимт драмын театр хэмээх албан ёсны нэршилтэй болсон. 

Д.Намсрайн “Алтан түлхүүр” драмын жүжиг, “Аз жаргал” концертоор анхны уран бүтээлээ эхлүүлж байсан түүхтэй театр ажээ.

== Орчин үе ==
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2021 оны 141 дүгээр зарлигаар Өвөрхангай аймгийн Хөгжимт драмын театрыг “Алтан гадас” одонгоор шагнуулав. 

2015 онд 30 жилийн ойгоо тэмдэглэж буй Өвөрхангай аймгийн Хөгжимт драмын театрыг Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн нэрэмжит болгох шийдвэрийг аймгийн ИТХ-аас гаргасан байна. 

Тус театрын тоног төхөөрөмжийг шинэчлэх 100 гаруй сая төгрөгийн санхүүжилтыг улсын төсөвт суулгасан бөгөөд батламжийг аймгийн Засаг дарга А.Ишдорж 2021 онд гардуулсан байна. 

Өвөрхангай аймгийн “Хөгжимт драмын театрын хөгжлийн хөтөлбөр” 2014 оноос эхлэн хэрэгжиж байна.

Өндөр гэгээний өв соёлыг сурталчлах, “Төв халхын уртын дуу”-г өвлүүлэх, халх биелгээ бүжиг, драмын урлагаар брэнд бий болгох, менежментээ сайжруулан, мэргэжлийн урлагийн байгууллагын өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэх зэрэг олон зорилтыг хөтөлбөрт тусгасан юм.

Энэ хүрээнд зохиолч н.Бяруузаны “Өндөр гэгээн”, Б.Батнасангийн “Дарнатын хувилгаан” зэрэг зохиолуудыг драмын брэнд бүтээл болгохоор ажиллаж байна. Мөн “Бурхадын шуранхайтай нутаг” уртын дууны уралдаан, уртын дуучин МУГЖ. С.Сумъяагийн нэрэмжит уртын дуу дуулаачдын уралдааныг уламжлал болгон зохион байгуулж хэвшжээ.

МУ-ын УГЗ Н.Ганхуяг “Хайрт Долгор багшдаа” жүжгийг СТА О.Найманжаргал найруулан тавьж, жүжигчин СТА Ж.Оюун-Эрдэнэ, залуу жүжигчин Г.Ариунболд, Ц.Барсболд, Р.Батсүрэн, Т.Батболд нар тоглон үзэгчдээс өндөр үнэлэлт авсан. Энэ уран бүтээл нь анхны гэрээт уран бүтээлийн хэлбэрийг агуулснаараа онцлог болсон юм.

2023 оны 7-р сард Өвөрхангай аймгийн Хөгжимт драмын театрын уран бүтээлчид Франц улсын Ганнатын хотод зохиогдож буй ардын урлагийн олон улсын фестивальд өөрийн орны түүх, өв соёлоо сурталчлан амжилттай оролцсон байна. 

Тус байгууллага нь уран бүтээл, үйлчилгээний нийт 56 ажиллагсадтайгаар үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд уран бүтээлийн чанар хүрээмж, уран бүтээлчдийн ур чадвар, иргэдийн эрэлт хэрэгцээнд тулгуурласан урлаг, соёлын үйлчилгээ үзүүлэх талаар иргэдээс судалгаа авч, түүнд тулгуурлан уран бүтээлийн бодлого чиглэлийг баримтлан ажиллаж байна. 

Өвөрхангай аймгийн Хөгжимт драмын театрын дэргэдэх “Өсвөрийн морин хуур” чуулга 2024 онд байгуулж үйл ажиллагаа явуулж байна.  

Хөгжимт драмын театрын захирал Д.Түмэнжаргал. 

[[Ангилал:1932 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Өвөрхангай аймгийн барилга байгууламж]]
[[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]]</text>
      <sha1>qr9ri4mzvywnkm684n4bi0h6q14o7x8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Архангай аймгийн Хөгжимт драмын театр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130816</id>
    <revision>
      <id>862085</id>
      <parentid>856989</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T02:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Наянтайн Орги</username>
        <id>98455</id>
      </contributor>
      <comment>Тожоо жолооч жүжиг найруулсан Орги найруулагчын дурсамж яриа</comment>
      <origin>862085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4178" sha1="oaalktjtev97l5ef6enj0t0a7ent6te" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Архангай аймгийн Хөгжимт драмын театр''' - Архангай аймгийн анхны Соёл, урлагийн байгууллагуудын нэг. Хамгийн Цэцэрлэг мандал аймгийн Заяын хүрээний &quot;улаан гэр&quot; гэсэн нэршилтэйгээр  1924 оноос үйл ажил явуулж эхлэсэн. Харин 1927 онд соёлыг түгээн дэлгэрүүлэх газар болж албан ёсоор үйл явуулдаг болсон. 1957 онд Соёлын Ордон, 1987 онд хөгжимт драмын театр болон үйл ажилгаагаа өргөжүүлэн тэлсээр иржээ.  

== Түүх ==
[[Файл:Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн Соёлын ордны найруулагч 19 он.jpg|alt=Наянтайн Орги Архангай аймгийн Соёлын ордны найруулагч 1951-1953 он|thumb|Наянтайн Орги, Архангай аймгийн Соёлын ордны найруулагч, 1951-1953 он]]
Соёлын яамнаас 1951-1953 онд [[БНМАУ]]-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, найруулагч Наянтайн Оргийг Архангай аймгийн клуб, соёлын ордны  найруулагч, уран сайхны удирдагчаар томилон ажиллуулж байв. Ажиллах хугацаандаа найруулагч Н.Орги нь Ц. Дамдинсүрэнгийн &quot;Учиртай гурван толгой&quot; дуулалт жүжиг, &quot;Тожоо жолооч&quot;, &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot; жүжгүүд, мөн цаг үетэй уялдуулан концертууд тайзнаа найруулан тавьсан байдаг.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Д |first=Зоригт |date=2006-09-26 |title=Дэ ван япончуудтай хамтран ажиллаж эхэлсэн нь |url=https://doi.org/10.5564/jis.v3i3.2177 |journal=Journal of International Studies |pages=93–107 |doi=10.5564/jis.v3i3.2177 |issn=2663-7871}}&lt;/ref&gt; “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас...

Ардын жүжигчин, тайз, дэлгэцийн нэрт [[жүжигчин]] [[Дэндэвийн Чимэд-Осор]] 1953-1956 онд Архангай аймгийн Соёлын ордонд найруулагч, уран сайхны удирдагч байсан.

== Орчин үе ==
“Соёлын сэргэлт-2023” аяныг 5-р сард Архангай аймгийн Цэцэрлэг хот, Эрдэнэбулган суманд зохион байгуулж, нээлтээ хийжээ.

Хөгжимт драмын театр 600 үзэгчийн суудалтай бөгөөд нийт 44 хүн ажилладгаас 35 нь уран бүтээлч юм. 

Хөгжимт драмын театрын даргаар И.Амартүвшин, Ж.Нямсүрэн нар ажиллаж байжээ.

==Эх сурвалжууд==
{{reflist}}

[[Ангилал:Цэцэрлэг сум (Архангай)]]
[[Ангилал:Архангай аймгийн барилга байгууламж]]
[[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]]


{{Mongolia-stub}}
{{struct-stub}}</text>
      <sha1>oaalktjtev97l5ef6enj0t0a7ent6te</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862114</id>
      <parentid>862085</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4255" sha1="sxouepr107yophlp3yq5oxfz36gbg78" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Ардын жүжигчин Д.Ичинхорлоогийн нэрэмжит Архангай аймгийн Хөгжимт драмын театр''' - Архангай аймгийн анхны Соёл, урлагийн байгууллагуудын нэг. Хамгийн Цэцэрлэг мандал аймгийн Заяын хүрээний &quot;улаан гэр&quot; гэсэн нэршилтэйгээр  1924 оноос үйл ажил явуулж эхлэсэн. Харин 1927 онд соёлыг түгээн дэлгэрүүлэх газар болж албан ёсоор үйл явуулдаг болсон. 1957 онд Соёлын Ордон, 1987 онд Хөгжимт драмын театр болон үйл ажилгаагаа өргөжүүлэн тэлсээр иржээ.  

== Түүх ==
[[Файл:Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн Соёлын ордны найруулагч 19 он.jpg|alt=Наянтайн Орги Архангай аймгийн Соёлын ордны найруулагч 1951-1953 он|thumb|Наянтайн Орги, Архангай аймгийн Соёлын ордны найруулагч, 1951-1953 он]]
Соёлын яамнаас 1951-1953 онд [[БНМАУ]]-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, найруулагч Наянтайн Оргийг Архангай аймгийн клуб, соёлын ордны  найруулагч, уран сайхны удирдагчаар томилон ажиллуулж байв. Ажиллах хугацаандаа найруулагч Н.Орги нь Ц. Дамдинсүрэнгийн &quot;Учиртай гурван толгой&quot; дуулалт жүжиг, &quot;Тожоо жолооч&quot;, &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot; жүжгүүд, мөн цаг үетэй уялдуулан концертууд тайзнаа найруулан тавьсан байдаг.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Д |first=Зоригт |date=2006-09-26 |title=Дэ ван япончуудтай хамтран ажиллаж эхэлсэн нь |url=https://doi.org/10.5564/jis.v3i3.2177 |journal=Journal of International Studies |pages=93–107 |doi=10.5564/jis.v3i3.2177 |issn=2663-7871}}&lt;/ref&gt; “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас...

Ардын жүжигчин, тайз, дэлгэцийн нэрт [[жүжигчин]] [[Дэндэвийн Чимэд-Осор]] 1953-1956 онд Архангай аймгийн Соёлын ордонд найруулагч, уран сайхны удирдагч байсан.

== Орчин үе ==
“Соёлын сэргэлт-2023” аяныг 5-р сард Архангай аймгийн Цэцэрлэг хот, Эрдэнэбулган суманд зохион байгуулж, нээлтээ хийжээ.

Хөгжимт драмын театр 600 үзэгчийн суудалтай бөгөөд нийт 44 хүн ажилладгаас 35 нь уран бүтээлч юм. 

Хөгжимт драмын театрын даргаар И.Амартүвшин, Ж.Нямсүрэн нар ажиллаж байжээ.

==Эх сурвалжууд==
{{reflist}}

[[Ангилал:Цэцэрлэг сум (Архангай)]]
[[Ангилал:Архангай аймгийн барилга байгууламж]]
[[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]]


{{Mongolia-stub}}
{{struct-stub}}</text>
      <sha1>sxouepr107yophlp3yq5oxfz36gbg78</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862117</id>
      <parentid>862114</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4531" sha1="57414w7cn74ci2bye54clkkcg1aqpo0" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Ардын жүжигчин Д.Ичинхорлоогийн нэрэмжит Архангай аймгийн Хөгжимт драмын театр''' - Архангай аймгийн анхны Соёл, урлагийн байгууллагуудын нэг. Хамгийн Цэцэрлэг мандал аймгийн Заяын хүрээний &quot;улаан гэр&quot; гэсэн нэршилтэйгээр  1924 оноос үйл ажил явуулж эхлэсэн. Харин 1927 онд соёлыг түгээн дэлгэрүүлэх газар болж албан ёсоор үйл явуулдаг болсон. 1957 онд Соёлын Ордон, 1987 онд Хөгжимт драмын театр болон үйл ажилгаагаа өргөжүүлэн тэлсээр иржээ.  

== Түүх ==
[[Файл:Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн Соёлын ордны найруулагч 19 он.jpg|alt=Наянтайн Орги Архангай аймгийн Соёлын ордны найруулагч 1951-1953 он|thumb|Наянтайн Орги, Архангай аймгийн Соёлын ордны найруулагч, 1951-1953 он]]
Соёлын яамнаас 1951-1953 онд [[БНМАУ]]-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, найруулагч [[Наянтайн Орги|Наянтайн Оргийг]] Архангай аймгийн клуб, соёлын ордны  найруулагч, уран сайхны удирдагчаар томилон ажиллуулж байв. Ажиллах хугацаандаа найруулагч Н.Орги нь Ц. Дамдинсүрэнгийн &quot;Учиртай гурван толгой&quot; дуулалт жүжиг, &quot;Тожоо жолооч&quot;, &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot; жүжгүүд, мөн цаг үетэй уялдуулан концертууд тайзнаа найруулан тавьсан байдаг.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Д |first=Зоригт |date=2006-09-26 |title=Дэ ван япончуудтай хамтран ажиллаж эхэлсэн нь |url=https://doi.org/10.5564/jis.v3i3.2177 |journal=Journal of International Studies |pages=93–107 |doi=10.5564/jis.v3i3.2177 |issn=2663-7871}}&lt;/ref&gt; “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас...

Ардын жүжигчин, тайз, дэлгэцийн нэрт [[жүжигчин]] [[Дэндэвийн Чимэд-Осор]] 1953-1956 онд Архангай аймгийн Соёлын ордонд найруулагч, уран сайхны удирдагч байсан.

Архангай аймагт төрсөн Ардын жүжигчин [[Дашзэвэгийн Ичинхорлоо]] 1972 онд нас барсаны дараа тус театрыг түүний нэрэмжит болгосон байна.

== Орчин үе ==
“Соёлын сэргэлт-2023” аяныг 5-р сард Архангай аймгийн Цэцэрлэг хот, Эрдэнэбулган суманд зохион байгуулж, нээлтээ хийжээ.

Хөгжимт драмын театр 600 үзэгчийн суудалтай бөгөөд нийт 44 хүн ажилладгаас 35 нь уран бүтээлч юм. 

Хөгжимт драмын театрын даргаар И.Амартүвшин, Ж.Нямсүрэн нар ажиллаж байжээ.

==Эх сурвалжууд==
{{reflist}}

[[Ангилал:Цэцэрлэг сум (Архангай)]]
[[Ангилал:Архангай аймгийн барилга байгууламж]]
[[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]]


{{Mongolia-stub}}
{{struct-stub}}</text>
      <sha1>57414w7cn74ci2bye54clkkcg1aqpo0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын театруудын жагсаалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135079</id>
    <revision>
      <id>862127</id>
      <parentid>780901</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4797" sha1="osazitu4ddi9el399faw41182hji8sc" xml:space="preserve">Монгол улсын театруудын жагсаалт

# [[Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театр]]
# [[Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр|Дуурь бүжгийн эрдмийн театр]]
# [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Ховд аймгийн Хөгжимт Драмын театр|Ж.Чулууны нэрэмжит хөгжимт жүжгийн театр]]
# [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ойрад Хөгжимт жүжгийн театр|Э.Цэрэвийн нэрэмжит &quot;Ойрад&quot; Хөгжимт жүжгийн театр]]
# [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[С.Лувсанвандангийн нэрэмжит хөгжимт жүжгийн театр]]
# [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[&quot;Тэмүжин&quot; хүүхдийн театр]]
# [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] аймгийн [[М.Хурманхааны нэрэмжит хөгжимт жүжгийн театр]]
# [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Завхан аймгийн Хөгжимт жүжгийн театр|Л.Ванганы нэрэмжит хөгжимт жүжгийн театр]]
# [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Ардын дуу бүжгийн “Алтай” чуулга|Ардын дуу бүжгийн &quot;Алтай&quot; чуулга]]
# [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Архангай аймгийн Хөгжимт драмын театр|Д.Ичинхорлоогийн нэрэмжит хөгжимт жүжгийн театр]]
# [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн [[Өвөрхангай аймгийн Хөгжимт драмын театр|Н.Оргийн нэрэмжит хөгжимт драмын театр]]
# [[Булган аймгийн хөгжимт жүжгийн театр]]
# [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Монгол туургатан театр|Б.Дамдинсүрэнгийн нэрэмжит &quot;Монгол туургатан&quot; театр]]
# [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] аймгийн [[&quot;Сэлэнгийн долгио&quot; чуулга]]
# [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгийн [[Г.Баасанжавын нэрэмжит хөгжимт жүжгийн театр]]
# [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]] аймгийн [[&quot;Залуучууд&quot; театр]]
# [[Орхон аймаг|Орхон]] аймгийн [[&quot;Эрдэнэт&quot; чуулга]]
# [[Орхон аймгийн хүүхэд залуучуудын театр]]
# [[Зүүнхараа]]&lt;nowiki/&gt;гийн [[&quot;Мөнгөн хараа&quot; чуулга]]
# [[Дорнод аймгийн хөгжимт жүжгийн театр]]
# [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]] аймгийн [[Хан Хэнтий чуулга|&quot;Хан Хэнтий&quot; чуулга]]
# [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] аймгийн [[&quot;Жаахан шарга&quot; чуулга]]
# [[Өмнөговь аймгийн Хөгжимт жүжгийн театр|Өмнөговь аймгийн хөгжимт жүжгийн театр]]
# [[Дундговь аймаг|Дундговь]] аймгийн &quot;[[Төв халхын Дуулалт жүжгийн театр|Төв халхын дуулалт жүжгийн театр]]&quot;
# [[Дундговь аймаг|Дундговь]] аймгийн [[&quot;Тэнгэрийн тэмдэг&quot; хүүхдийн театр]]
# [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн Д.Данзанравжаагийн нэрэмжит [[Саран хөхөө театр|&quot;Саран хөхөө&quot; театр]]
# [[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]] аймгийн [[&quot;Боржигин&quot; чуулга]]
# [[Хүүхэлдэйн театр]]
# [[Армийн театр]]
# [[Black Box театр|&quot;Black Box&quot; театр]]
# [[Улаанбаатар чуулга|&quot;Улаанбаатар&quot; чуулга]]

== Мөн үзэх ==

* [[Монголын театрын нэвтэрхий толь]]
* [[Монголын театрын музей]]

== Цахим холбоос ==
[https://ikecult.wordpress.com/tag/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D2%AF%D2%AF%D1%85/ Монголын театрын түүх]

[https://eagle.mn/r/57501 Монголын театрын түүхэнд холбогдох ховор баримтуудыг толилуулж байна]
[[Ангилал:Театр]]
__FORCETOC____INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
[[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]]</text>
      <sha1>osazitu4ddi9el399faw41182hji8sc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862132</id>
      <parentid>862127</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5070" sha1="p2mf1ndeon75lhlwv4bdycrut04xok9" xml:space="preserve">Монгол улсын театруудын жагсаалт

# [[Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театр]]
# [[Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр|Дуурь бүжгийн эрдмийн театр]]
# [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Ховд аймгийн Хөгжимт Драмын театр|Ж.Чулууны нэрэмжит хөгжимт жүжгийн театр]]
# [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ойрад Хөгжимт жүжгийн театр|Э.Цэрэвийн нэрэмжит &quot;Ойрад&quot; Хөгжимт жүжгийн театр]]
# [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[С.Лувсанвандангийн нэрэмжит хөгжимт жүжгийн театр]]
# [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[&quot;Тэмүжин&quot; хүүхдийн театр]]
# [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] аймгийн [[Баян-Өлгий аймгийн Хөгжимт драмын театр|М.Хурманхааны нэрэмжит хөгжимт драмын театр]]
# [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Завхан аймгийн Хөгжимт жүжгийн театр|Л.Ванганы нэрэмжит хөгжимт жүжгийн театр]]
# [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Ардын дуу бүжгийн “Алтай” чуулга|Ардын дуу бүжгийн &quot;Алтай&quot; чуулга]]
# [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Архангай аймгийн Хөгжимт драмын театр|Д.Ичинхорлоогийн нэрэмжит хөгжимт жүжгийн театр]]
# [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн [[Өвөрхангай аймгийн Хөгжимт драмын театр|Н.Оргийн нэрэмжит хөгжимт драмын театр]]
# [[Булган аймгийн хөгжимт жүжгийн театр]]
# [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Монгол туургатан театр|Б.Дамдинсүрэнгийн нэрэмжит &quot;Монгол туургатан&quot; театр]]
# [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] аймгийн [[&quot;Сэлэнгийн долгио&quot; чуулга]]
# [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгийн [[Хөвсгөл аймгийн Хөгжимт драмын театр|Г.Баасанжавын нэрэмжит хөгжимт жүжгийн театр]]
# [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]] аймгийн [[&quot;Залуучууд&quot; театр]]
# [[Орхон аймаг|Орхон]] аймгийн [[&quot;Эрдэнэт&quot; чуулга]]
# [[Орхон аймгийн хүүхэд залуучуудын театр]]
# [[Зүүнхараа]]&lt;nowiki/&gt;гийн [[&quot;Мөнгөн хараа&quot; чуулга]]
# [[Дорнод аймгийн Хөгжимт драмын театр|Дорнод аймгийн хөгжимт драмын театр]]
# [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]] аймгийн [[Хан Хэнтий чуулга|&quot;Хан Хэнтий&quot; чуулга]]
# [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] аймгийн [[Сүхбаатар аймгийн Жаахан шарга театр|&quot;Жаахан шарга&quot; театр]]
# [[Өмнөговь аймгийн Хөгжимт жүжгийн театр|Өмнөговь аймгийн хөгжимт жүжгийн театр]]
# [[Дундговь аймаг|Дундговь]] аймгийн &quot;[[Төв халхын Дуулалт жүжгийн театр|Төв халхын дуулалт жүжгийн театр]]&quot;
# [[Дундговь аймаг|Дундговь]] аймгийн [[&quot;Тэнгэрийн тэмдэг&quot; хүүхдийн театр]]
# [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн Д.Данзанравжаагийн нэрэмжит [[Саран хөхөө театр|&quot;Саран хөхөө&quot; театр]]
# [[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]] аймгийн [[&quot;Боржигин&quot; чуулга]]
# [[Хүүхэлдэйн театр]]
# [[Армийн театр]]
# [[Black Box театр|&quot;Black Box&quot; театр]]
# [[Улаанбаатар чуулга|&quot;Улаанбаатар&quot; чуулга]]

== Мөн үзэх ==

* [[Монголын театрын нэвтэрхий толь]]
* [[Монголын театрын музей]]

== Цахим холбоос ==
[https://ikecult.wordpress.com/tag/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D2%AF%D2%AF%D1%85/ Монголын театрын түүх]

[https://eagle.mn/r/57501 Монголын театрын түүхэнд холбогдох ховор баримтуудыг толилуулж байна]
[[Ангилал:Театр]]
__FORCETOC____INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
[[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]]</text>
      <sha1>p2mf1ndeon75lhlwv4bdycrut04xok9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэвид Швиммер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135103</id>
    <revision>
      <id>862147</id>
      <parentid>781069</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:03:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2239" sha1="k9q2w7bvpbr07gv46gx99gbehhwevlt" xml:space="preserve">[[Файл:David Schwimmer (5208598833).jpg|thumb|Дэвид Швиммер]]
'''Дэвид Лоуренс Швиммер''' ([[Англи хэл|англи]]. ''David Lawrence Schwimmer''; 1966 оны [[11 сарын 2|11-р сарын 2]]-нд Нью-Йорк хотод төрсөн) — америкийн жүжигчин, найруулагч бөгөөд продюсер. 1994-2004 оны [[Найзууд (олон ангит кино)|&quot;Найзууд&quot; олон ангит киноны]] Росс Геллерын дүрээр олонд танигдсан. Мөн энэхүү киноны цувралын зарим ангиудын найруулагчаар ажиллсан байна. 

== Намтар ==
Түүний эцэг эх хоёр нь хуульч Артур Швиммер, Арлен Колеман-Швиммер нар юм. Тэрээр хоёр нас хүртлээ Лонг-Айлендын Валли Стримд амьдарч байжээ. Дараа нь гэр бүл нь Калифорниа мужийн Лос Анжелес руу нүүжээ.

Дэвид нэг эгчтэй, эцэг эх нь Еврей гаралтай, ээж нь хуульч байв. Дэвид Швиммерыг 10 настай байхад гэр бүл нь Лос Анжелес хотод суурьшиж, Дэвид хамгийн анх сургуулийнхаа “Үнсгэлжин” жүжгийн Еврей хувилбарт үнсгэлжингийн загалмайлсан эхийн дүрд тоглосон гэдэг.

Найзууд цувралын продюсер Кевин Брайт Дэвид Швиммерыг бодож Россын дүрийг бүтээсэн гээд түүнээс энэ дүрд тоглохыг тасралтгүй гуйсны эцэст Дэвид зөвшөөрч, “Найзууд” цуврал дэлхийд алдартай цуврал болж, Дэвид ч хүссэн амжилтандаа хүрсэн учраас “Найзууд” цувралын 236 ангид тогложээ.

== Цахим холбоос ==

* [https://web.archive.org/web/20240615014615/https://news.mn/r/33962/ Дэвид Швиммер гэрлэжээ]</text>
      <sha1>k9q2w7bvpbr07gv46gx99gbehhwevlt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Данаагийн Дэлгэрсайхан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135181</id>
    <revision>
      <id>862130</id>
      <parentid>782120</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:47:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3737" sha1="gofmha946m59q7bz0gyc47ieaour68d" xml:space="preserve">'''Данаагийн Дэлгэрсайхан''' (1974 онд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймагт]] төрсөн)- Монголын хошин урлагийн жүжигчин. Соёлын тэргүүний ажилтан.

== Намтар ==
Д.Дэлгэрсайханы эцэг, эх нь [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн харьяат. 

=== Боловсрол ===

* 1982-1988 онд Говь-Алтай дунд сургуульд, 
* 1988-1992 онд Партизаны Сангийн аж ахуйн дунд сургуульд сурч төгссөн. 

Дунд сургуульдаа шүлэг уншиж уран уншигч болж байсан.

=== Ажилласан байдал ===

* 1992-1999 онд Пapтизaны сангийн аж ахуйд сургуулийн слесарь, захиргааны жижүүр зэрэг ажил хийсэн байна.
* 1999 онд Кино Урлагийн Дээд сургуульд орж 2003 онд төгссөн байна. Ардын жүжигчин [[Дагвадоржийн Мэндбаяр]], [[Пүрэвдоржийн Цэрэндагва]] нарын шавь бөгөөд тэд “Тухайн дүрээрээ жүжиглэх биш дүрдээ орж амьдрах хэрэгтэй шүү” гэж зааж өгч байжээ.

2006 онд [[Магсаржаламын Баярмагнай]], [[Пунцагийн Эрдэнэзаан]], Ж.Мөнхсайхан ах, Ш.Жавхлан, А.Гэрэлцэцэг, Э.Алдар нарын хамт хошин урлагийн “Маск” продакшыг анх байгуулагдахад орсон жүжигчин.  

“Гэрэлт суварга” гэдэг студитэй.   

== Уран бүтээл ==

* “Чонын алтан шагай” киноны Содов, 
* “[[Соёлын довтолгоо (кино)|Соёлын довтолгоон]]” киноны хөрөнгөө хураалгасан хүний дүр,  
* “[[Хар сувдны нууц]]” киноны Дүлий Чинбаагийн дүр, 
* &quot;[[Үлгэрийн баатар гэртээ харих замд]]&quot; кино зохиол бичиж гол дүрийг бүтээсэн байна.
* “[[Лизинг (кино)|Лизинг]]” уран сайхны кинонд найруулагчаар ажилласан.
* &quot;[[Омарын эрэлд]]&quot;
* &quot;[[Тусгай ажиллагаа]]&quot; 

МАСК продакшны “Морио гомдоосон Монгол”, “Монгол хүн та инээмсэглэ”, “Монгол төгрөг мандтугай”, “Хот аймаар гоё” зэрэг тоглолтод оролцсон.

Д.Дэлгэрсайхан нь  ''&quot;Бэхийн голын дуу&quot; дуунаас гадна &quot;Нөхөрлөлийн дуу&quot;'' зэрэг олон дуу дуулдаг жүжигчин юм.

== Гэр бүл ==
2004 онд телевизийн найруулагч Ө.Түмэнсарнайтай гэрлэсэн. Тэд хоёр охин нэг хүүтэй болсон байна.

== Цахим холбоос ==

* [https://news.zindaa.mn/3lz0 Д.Дэлгэрсайхан: Жүжигчин хүнд маш их ШУНАЛ хэрэгтэй]
* [https://web.archive.org/web/20240623152443/https://news.mn/r/223246/ Жүжигчин Д.Дэлгэрсайханы гэр бүлтэй танилц]

[[Ангилал:Амьд хүн]]
[[Ангилал:Жүжигчин]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]]
[[Ангилал:1974 онд төрсөн]]
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__</text>
      <sha1>gofmha946m59q7bz0gyc47ieaour68d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Драмын дөрөв</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135338</id>
    <revision>
      <id>862144</id>
      <parentid>787724</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T08:51:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2454" sha1="95w6s3qxbsmy7kycgsv34604sl643pp" xml:space="preserve">'''Драмын дөрөв''' нь Монголын драмын жүжигчид нийлж байгуулсан уран бүтээлийн, дууны хамтлаг юм.  

[[2005 он|2005]] онд [[Ганболдын Эрдэнэбилэг|Г.Эрдэнэбилэг]], [[Сугарын Болд-Эрдэнэ|С.Болд-Эрдэнэ]], [[Гочоодоржийн Амгаланбаатар|Г.Амгаланбаатар]], Н.Наранбаатар тэргүүтэй уран бүтээлчид &quot;[[Драмын дөрөв]]&quot; хэмээх хамтлаг байгуулан дуулж олны талархлыг хүлээж байлаа. 

* [[2011 он|2011]] онд Австрийн нэрт зохиолч Стефан Цвейгийн “[[Танихгүй эмэгтэйн захидал]]” зохиолоос сэдэвлэн &quot;[[Үл таних эмэгтэй]]&quot; [[кино]] хийжээ. 
* [[2015 он|2015]] онд 10 жилийн ойгоо тэмдэглэсэн бол 2025 20 жилийн ой нь болох юм. 

== Цомог ==

* “Хайрын дурсамж” цомог
* “Бүсгүй чамд” цомог 
* “Хайрын дурсамж-2” цомог 

== Цахим холбоос ==

* [http://www.hiub.mn/content/read/2723.htm Драмын дөрөв цомгийнхоо баярын дараа хилийн дээс алхана]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.zms.mn/a/89348 Г.Эрдэнэбилэг: Тохироо бүрдвэл “Драмын дөрөв” хамтдаа уран бүтээл хийх үе ирэх байх]
* [https://news.mn/r/545517/ Драмын дөрөв кино хийжээ]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.unuudur.mn/a/14825 Драмын дөрвийн шинэ уран бүтээл “Танихгүй эмэгтэйн захидал”]
* [https://www.mnb.mn/i/43581 &quot;Драмын дөрөв&quot; 10 насны ойгоо тэмдэглэнэ]
* [https://www.tac.mn/article/133788 “Драмын 4”-ын Амгаа манай дуранд]
* [https://www.youtube.com/watch?v=HDzIpFq1vv4 Драмын 4 - Санаандгүй Учрал (Without Music)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=vS9oVsv2Ffw Драмын 4- Чингис хаан / Үгтэй / Lyrics]
[[Ангилал:Монголын хамтлаг]]</text>
      <sha1>95w6s3qxbsmy7kycgsv34604sl643pp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дашбалдангийн Пүрэвсүрэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136922</id>
    <revision>
      <id>862134</id>
      <parentid>802605</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T08:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10918" sha1="d2ckgtvved0pf0dh30oi862sb6p1abx" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=Dashbaldangiin Purevsuren|native_name=Дашбалдангийн Пүрэвсүрэн|birth_date=1929|birth_place=[[Булган аймаг]], Булган сум, [[Монгол Улс]]|death_date=1929 оны 1-р сарын 3|occupation=Дуурийн дуучин|spouse=[[Норовын Баатар]]|awards=[[Монгол Улсын Ардын Жүжигчин]] (2024), [[Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин]] (1961), [[Алтан Гадас одон]] (1956)}}

'''Дашбалдангийн Пүрэвсүрэн''' (1929-2025.I.03) нь [[Монгол|Монгол Улсын]] дуурийн дуучин, '''Монгол Улсын Ардын Жүжигчин''' цолтай ахмад уран бүтээлч байсан юм. Монгол Улсын Засгийн Газраас түүний эх орныхоо дуурь, дууны урлагт оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлэн 1961 онд '''Гавьяат Жүжигчин''' цолоор шагнажээ.

==Бага нас, Ажлын эхэн үе==
Пүрэвсүрэн 1929 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ-ын]] Богдхан аймгийн Булган-Уулын хошуу буюу одоогийн [[Bulgan soum|Булган аймгийн]] [[Булган аймаг|Булган сумын]] нутагт төржээ. Түүний аав нь Дашбалдан хэмээх нутгийн малчин, анчин гөрөөчин хүн байжээ. 1942 оны 3-р сарын 16-нд 13 настайдаа [[Border Military Ensemble of the Ministry of Internal Affairs|Дотоод хэргийн яамны Хилийн цэргийн чуулгад]] дуучнаар анх ажилд оржээ. &lt;ref&gt;https://www.montsame.mn/mn/read/193675&lt;/ref&gt; Тэрээр 1945 онд хоёрдугаар зэргийн дуучин болж, 1947 онд '''дунд тушаалын цэргийн офицер''' цол хүртжээ.

== Сонгодог Дуурь ==
Дашбалдангийн Пүрэвсүрэн нь 1948 онд “Бөмбөгөр Ногоон” хэмээн нэрийддэг Улсын хөгжимт драмын театрт ажиллах болж, хожим [[Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театр|Монгол Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театрт]] болоход нь үргэлжлүүлэн ажилласан ахмад уран бүтээлч юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.mn/r/763695/ |title=Archive copy |access-date=2024-10-08 |archive-date=2024-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008162323/https://news.mn/r/763695/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Тэрээр 1985 оны сүүлчээр гавьяаныхаа тэтгэвэрт гарах хүртлээ [[Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театр|Монгол Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театрт]] дуурийн дуучнаар ажиллаж, Монголын дуурийн урлаг үүсч хөгжихөд чухал хувь нэмэр оруулсан. Мөн 1956 онд гарсан [[Манай аялгуу]] нэртэй Монголын уран сайхны кинонд Д.Пүрэвсүрэн дуулж дүрээ мөнхөлжээ. 

1961 онд Дашбалдангийн Пүрэвсүрэнгийн эх орныхоо сонгодог урлаг, дууны урлагийн хөгжилд оруулсан хувь нэмрийг үнэлэн '''Монгол Улсын гавьяат жүжигчин''' цолоор шагнаж байжээ. &lt;ref&gt;https://www.polit.mn/a/67301&lt;/ref&gt; Д.Пүрэвсүрэн Хойд Солонгос, Орос, Герман, Хятадад тоглолт хийж, суралцаж байв. Пүрэвсүрэнгийн дуулалт, дүр бүтээлт, тэр дундаа түүний бүтээсэн &quot;Ханбүргэд” дуурийн Норовлхам, Монголын алдарт [[Учиртай гурван толгой]] дуурийн Нансалмаа болон Хоролмаагийн дүрийг мэргэжлийн урлаг судлаачид өндрөөр үнэлдэг. &lt;ref&gt;https://www.polit.mn/a/67301&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.zindaa.mn/2sad &lt;/ref&gt;

МУГЖ Дашбалдангийн Пүрэвсүрэнгийн 90 насны ойд зориулан [[Монгол|УДБЭТ]] -аас 2019 оны 6 дугаар сарын 23-ны өдөр [[Улаанбаатар]] хотноо хүндэтгэлийн тоглолт зохион байгуулсан. &lt;ref&gt;https://www.montsame.mn/mn/read/193675&lt;/ref&gt;

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Д. Пүрэвсүрэнд 2024 оны 7 дугаар сарын 8-ны өдөр '''Монгол Улсын Ардын жүжигчин''' цол олгов. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.mn/r/2737557/ |title=Archive copy |access-date=2024-10-08 |archive-date=2024-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008164831/https://news.mn/r/2737557/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Хувийн амьдрал ==
Пүрэвсүрэн нь Монголын урдаа барьдаг мэргэжлийн балетчин Гавьяат жүжигчин [[Норовын Баатар]]тай гэрлэжээ. Н. Баатар 2024 оны есдүгээр сарын 25-нд таалал төгсөв. &lt;ref&gt;http://ulaanbaatar.todmagnai.mn/n/i3&lt;/ref&gt; 

МУАЖ, МУГЖ Д.Пүрэвсүрэн нь 2025 оны 1 дүгээр сарын 3-ны өдөр таалал төгсжээ.&lt;ref&gt;https://www.zogii.mn/post/7600712&lt;/ref&gt;

== Зарим Гол Шагнал ==

* [[Монгол Улсын ардын жүжигчин]] (2024)
* Хүндэт хилчин (1983)
* Онц хилчин (1980)
* [[Монгол Улсын гавьяат жүжигчин]] (1961)
* [[Алтан гадас одон]] (1956)

== Гол Уран Бүтээлийн Жагсаалт ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Д. Пүрэвсүрэнгийн дуулсан дууриуд, ардын болон гадаад дуунуудын жагсаалт
! № !! Ангилал !! Дууны нэр
|-
| 1 || Дуурийн дүрүүд || Нансалмаа (Учиртай гурван толгой дуурь)
|-
| 2 || Дуурийн дүрүүд || Хоролмаа (Учиртай гурван толгой дуурь)
|-
| 3 || Дуурийн дүрүүд || Халуун (Жаргалт зам дуурь)
|-
| 4 || Дуурийн дүрүүд || Ордонмого хатан (Шарай голын гурван хаан)
|-
| 5 || Дуурийн дүрүүд || Дуламсүрэн (Тэмцэл дуурь)
|-
| 6 || Дуурийн дүрүүд || Унага (Хөхөө намжил дуурь)
|-
| 7 || Дуурийн дүрүүд || Ялмаа (Ялмаа)
|-
| 8 || Дуурийн дүрүүд || Норовлхам (Канцлер дуурь)
|-
| 9 || Дуурийн дүрүүд || Нэгэн эмэгтэй (Нэгэн эмэгтэй)
|-
| 10 || Дуурийн дүрүүд || Ольга (Лусын дагина дуурь)
|-
| 11 || Дуурийн дүрүүд || Лена (Октябрь дуурь)
|-
| 12 || Дуурийн дүрүүд || XXI зуун - Зуун жилийн эхэнд (Драм)
|-
| 13 || Дуурийн дүрүүд || Половец бүсгүйчүүд (Игров бат хан дуурь)
|-
| 14 || Дуурийн дүрүүд || Берта (Сэвэрлийн үсчин дуурь)
|-
| 15 || Дуурийн дүрүүд || Смеральда (Смеральда дуурь)
|-
| 16 || Монгол ардын дуунууд || Хөх торгон дээл
|-
| 17 || Монгол ардын дуунууд || Хөх торгон цамц
|-
| 18 || Монгол ардын дуунууд || Сэр сэр салхи
|-
| 19 || Монгол ардын дуунууд || Санжид буруу гөлөм
|-
| 20 || Монгол ардын дуунууд || Солонго
|-
| 21 || Монгол ардын дуунууд || Ботго
|-
| 22 || Монгол ардын дуунууд || Гарын арван хуруу
|-
| 23 || Монгол ардын дуунууд || Борооны үүл
|-
| 24 || Монгол ардын дуунууд || Эрүү цагаан болжмор
|-
| 25 || Монгол ардын дуунууд || Аргагүй амраг
|-
| 26 || Монгол ардын дуунууд || Сэтгэлийн уул
|-
| 27 || Монгол ардын дуунууд || Тахиан зандан уул
|-
| 28 || Монгол ардын дуунууд || Эхийн ач
|-
| 29 || Монгол ардын дуунууд || Самартай мод
|-
| 30 || Монгол ардын дуунууд || Янгир зоотой шарга
|-
| 31 || Монгол ардын дуунууд || Кондойн гол
|-
| 32 || Монгол ардын дуунууд || Хандмаа
|-
| 33 || Монгол ардын дуунууд || Ганди мод
|-
| 34 || Монгол ардын дуунууд || Өөрийн нутаг
|-
| 35 || Монгол ардын дуунууд || Нуур амат шаазгай
|-
| 36 || Монгол ардын дуунууд || Улзын гол
|-
| 37 || Монгол ардын дуунууд || Цоохор морь
|-
| 38 || Гадаад дуунууд || Говот
|-
| 39 || Гадаад дуунууд || Юуны төлөө би амьдрах вэ? (Что мне жить и тужить)
|-
| 40 || Гадаад дуунууд || Волга мөрөн (Волга реченька)
|-
| 41 || Гадаад дуунууд || Хоёр хайтан (Две ласточки)
|-
| 42 || Гадаад дуунууд || Замд (Дорожная)
|-
| 43 || Гадаад дуунууд || Ромын корсар (Римский корсар)
|-
| 44 || Гадаад дуунууд || Цасан охин (Ария снегурочки)
|-
| 45 || Гадаад дуунууд || Мусоргскийн худалдааны талбай (Мусоргский сорчинская ярмарка)
|-
| 46 || Гадаад дуунууд || Цыган аялгуу (Цыгане страсть)
|-
| 47 || Солонгос дуунууд || Но дыль чан бион
|-
| 48 || Солонгос дуунууд || Ариран
|-
| 49 || Солонгос дуунууд || Паль чан гио
|-
| 50 || Солонгос дуунууд || Яксан тон дээ
|}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}
==Гадаад холбоос==
* [https://www.mnb.mn/i/214961 Сонгодог хөгжмийн сан: МУГЖ Д.Пүрэвсүрэн]
[[Ангилал:Булганыхан]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]
[[Ангилал:1929 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]]</text>
      <sha1>d2ckgtvved0pf0dh30oi862sb6p1abx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Params</title>
    <ns>828</ns>
    <id>138902</id>
    <revision>
      <id>862116</id>
      <parentid>861495</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Grufo</username>
        <id>96681</id>
      </contributor>
      <comment>Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/mediawikiwiki/Q122696746|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]]</comment>
      <origin>862116</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="88000" sha1="jm8x5ug81bre69dpt2csm0n3owsmu2i" xml:space="preserve">require[[strict]]


	---                                        ---
	---     PRIVATE ENVIRONMENT                ---
	---    ________________________________    ---
	---                                        ---


	--[[ Abstract utilities ]]--
	----------------------------


-- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers)
local function zero_padded (str)
	return ('%03d%s'):format(#str, str)
end


-- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting)
local function natural_sort (var1, var2)
	return var1:gsub('%d+', zero_padded) &lt; var2:gsub('%d+', zero_padded)
end


-- Return a copy or a reference to a table
local function copy_or_ref_table (src, refonly)
	if refonly then return src end
	local newtab = {}
	for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end
	return newtab
end


-- Copy at most N items (of all kinds) from `src` to `dest` and return `dest`
local function copy_table_maxn (dest, src, len)
	local idx = 1
	for key, val in pairs(src) do
		dest[key], idx = val, idx + 1
		if idx &gt; len then break end
	end
	return dest
end


-- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left
local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len)
	local cache, tmp = {}, idx + len - 1
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' and key &gt;= idx then
			if key &gt; tmp then cache[key - len] = val end
			tbl[key] = nil
		end
	end
	for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end


-- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary)
local function copy_table_reduced (tbl, idx, len)
	local ret, tmp = {}, idx + len - 1
	if idx &gt; 0 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &lt; idx then
				ret[key] = val
			elseif key &gt; tmp then ret[key - len] = val end
		end
	elseif tmp &gt; 0 then
		local nshift = 1 - idx
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val
			elseif key &gt; tmp then ret[key - tmp] = val
			elseif key &lt; idx then ret[key + nshift] = val end
		end
	else
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &gt; tmp then
				ret[key] = val
			elseif key &lt; idx then ret[key + len] = val end
		end
	end
	return ret
end


-- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary)
local function copy_table_expanded (tbl, idx, len)
	local ret, tmp = {}, idx + len - 1
	if idx &gt; 0 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &lt; idx then
				ret[key] = val
			else ret[key + len] = val end
		end
	elseif tmp &gt; 0 then
		local nshift = idx - 1
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val
			elseif key &gt; 0 then ret[key + tmp] = val
			elseif key &lt; 1 then ret[key + nshift] = val end
		end
	else
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &gt; tmp then
				ret[key] = val
			else ret[key - len] = val end
		end
	end
	return ret
end


-- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys
local function get_key_list_sorted (tbl, sort_fn)
	local nums, words, nn, nw = {}, {}, 0, 0
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			nn = nn + 1
			nums[nn] = key
		else
			nw = nw + 1
			words[nw] = key
		end
	end
	table.sort(nums)
	table.sort(words, sort_fn)
	return nums, words, nn, nw
end


-- Parse a parameter name string and return it as a string or a number
local function get_parameter_name (par_str)
	local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$'
	if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end
	return tonumber(ret)
end


-- Move a key from a table to another, but only if under a different name and
-- always parsing numeric strings as numbers
local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey)
	local realkey = get_parameter_name(dkey)
	if skey ~= realkey then dest[realkey], src[skey] = val, nil end
end


	--[[ Public strings ]]--
	------------------------


-- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names)
local mkeywords = {
	['or'] = 0,
	pattern = 1,
	plain = 2,
	strict = 3
}


-- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names)
local sortfunctions = {
	alphabetically = false,
	naturally = natural_sort
}


-- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers
-- (functions and modifiers MUST avoid these names)
--[[

Meanings of the columns:

  col[1] = Loop type (0-3)
  col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3)
  col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback
  col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name
  col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value
  col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]`
  col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]`

A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`)

]]--
local mapping_styles = {
	names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 },
	values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 },
	values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 },
	names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 },
	names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 },
	names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 },
	values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 },
	blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 }
}


-- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names)
local memoryslots = {
	h = 'header',
	f = 'footer',
	i = 'itersep',
	l = 'lastsep',
	n = 'ifngiven',
	p = 'pairsep',
	s = 'oxfordsep'
}


-- Possible trimming modes for the `parsing` modifier
local trim_parse_opts = {
	trim_none = { false, false },
	trim_positional = { false, true },
	trim_named = { true, false },
	trim_all = { true, true }
}


-- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and
-- `reinterpreting` modifiers
local isep_parse_opts = {
	splitter_pattern = false,
	splitter_string = true
}


-- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and
-- `reinterpreting` modifiers
local psep_parse_opts = {
	setter_pattern = false,
	setter_string = true
}


-- Possible position references for the `splicing` modifier
local position_references = {
	add_nothing = 0,
	add_smallest_number = 1,
	add_last_of_sequence = 2,
	add_largest_number = 3
}


-- Possible modes for the `reassigning` modifier
local a_modes = {
	duplicate = 0,
	transfer = 1,
	provide = 2,
	spare = 3,
	sacrifice = 4
}


-- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `here`, `in_substack`,
-- `let`, `expose`, `use`, `with_flushed_glue`, `without_flushed_glue`
-- `without_sorting`


	--[[ Private constants ]]--
	---------------------------


-- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`)
local modulename = 'Module:Params'


-- The functions listed here declare that they don't need the `frame.args`
-- metatable to be copied into a regular table; if they are modifiers they also
-- guarantee that they will make their own (modified) copy available
local refpipe = {
	call_for_each_group = true,
	--coins = true,
	count = true,
	evaluating = true,
	for_each = true,
	list = true,
	list_values = true,
	list_maybe_with_names = true,
	value_of = true
}


-- The functions listed here declare that they don't need the
-- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if 
-- they are modifiers they also guarantee that they will make their own
-- (modified) copy available
local refparams = {
	call_for_each_group = true,
	combining = true,
	combining_by_calling = true,
	combining_values = true,
	concat_and_call = true,
	concat_and_invoke = true,
	concat_and_magic = true,
	count = true,
	grouping_by_calling = true,
	mixing_names_and_values = true,
	keeping_at_most = true,
	renaming_by_mixing = true,
	renaming_to_sequence = true,
	renaming_to_uppercase = true,
	renaming_to_lowercase = true,
	--renaming_to_values = true,
	shifting = true,
	splicing = true,
	--swapping_names_and_values = true,
	value_of = true,
	with_name_matching = true
}


-- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we
-- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its
-- optimal value at Module talk:Params)
local maxfill = 1024


-- The private table of functions
local library = {}


-- Functions and modifiers that can only be invoked in first position
local static_iface = {}


	--[[ Private functions ]]--
	---------------------------


-- Create a new context
local function context_new (child_frame)
	local main_frame = child_frame:getParent()
	return {
		frame = main_frame,
		opipe = child_frame.args,
		oparams = main_frame.args,
		firstposonly = static_iface,
		iterfunc = pairs,
		sorttype = 0,
		n_parents = 0,
		n_children = 0,
		n_available = maxfill
	}
end


-- Move to the next action within the user-given list
local function context_iterate (ctx, n_forward)
	local nextfn
	if ctx.pipe[n_forward] ~= nil then
		nextfn = ctx.pipe[n_forward]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if nextfn == nil then error(modulename ..
		': You must specify a function to call', 0) end
	if library[nextfn] == nil then
		if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename ..
			': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0)
		else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn ..
			'’ directive can only appear in first position', 0)
		end
	end
	remove_numeric_keys(ctx.pipe, 1, n_forward)
	return library[nextfn]
end


-- Main loop
local function main_loop (ctx, start_with)
	local fn = start_with
	repeat fn = fn(ctx) until not fn
	if ctx.n_parents &gt; 0 then error(modulename ..
		': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end
	if ctx.n_children &gt; 0 then error(modulename ..
		', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end
end


-- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table
local function set_strings_from_opts (dest, opts, start_from)
	local cmd
	if opts[start_from] == nil then return start_from - 1 end
	cmd = opts[start_from]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/')
		:match'^/*(.*[^/])'
	if cmd == nil then return start_from end
	local vname, chr
	local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), start_from + 1
	for idx = 1, #cmd do
		chr = cmd:byte(idx)
		if chr == sep then
			for key, val in ipairs(amap) do
				dest[val], amap[key] = opts[argc], nil
			end
			argc = argc + 1
		else
			vname = memoryslots[string.char(chr)]
			if vname == nil then error(modulename ..
				', ‘setting’: Unknown slot ‘' ..
				string.char(chr) .. '’', 0) end
			table.insert(amap, vname)
		end
	end
	for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end
	return argc
end


-- Add a new stack of parameters to `ctx.children`
local function new_substack (ctx)
	local currsnap, newparams = ctx.n_children + 1, {}
	if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams }
	else ctx.children[currsnap] = newparams end
	ctx.n_children = currsnap
	return newparams
end


-- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or
-- `'without_sorting'`, or `nil`
local function load_sort_opt (raw_arg)
	if raw_arg == nil then return nil, 1, false end
	local trarg = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$'
	if trarg == 'without_sorting' then return nil, 2, false, trarg end
	local tmp = sortfunctions[trarg]
	if tmp == nil then return nil, 1, false, trarg end
	return tmp or nil, 2, true, trarg
end


-- Parse optional user arguments of type `...|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|
-- [number of additional parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]`
local function load_child_opts (src, start_from, append_after, params)
	local tnamed, tmp1, tmp2
	local pin, tbl, mem = start_from, {}, {}
	while src[pin] ~= nil and src[pin + 1] ~= nil do
		tmp1 = src[pin]:match'^%s*(.*%S)'
		if tmp1 == 'let' and src[pin + 2] ~= nil then
			tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 1])
			mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = nil, src[pin + 2], pin + 3
--[[
		elseif tmp1 == 'expose' then
			tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 1])
			tmp2 = params[tmp1]
			mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = tmp2, tmp2, pin + 2
]]--
		elseif tmp1 == 'use' and src[pin + 2] ~= nil then
			tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 2])
			tmp2 = params[tmp1]
			mem[tmp1], tbl[get_parameter_name(src[pin + 1])], pin =
				tmp2, tmp2, pin + 3
		else break end
	end
	local tnew = copy_or_ref_table(params, next(mem) == nil)
	for key in pairs(mem) do tnew[key] = nil end
	if pin ~= start_from then tnamed, tbl = tbl, {} end
	tmp1 = tonumber(src[pin])
	if tmp1 ~= nil and math.floor(tmp1) == tmp1 then
		if tmp1 &lt; 0 then tmp1 = -1 end
		tmp2 = append_after - pin
		for idx = pin + 1, pin + tmp1 do tbl[idx + tmp2] = src[idx] end
		pin = pin + tmp1 + 1
	end
	if tnamed ~= nil then
		for key, val in pairs(tnamed) do tbl[key] = val end
	end
	return tbl, pin, tnew, mem
end


-- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*`
-- class of modifiers
local function load_callback_opts (src, n_skip, default_style, params)
	local style, shf
	local tmp = src[n_skip + 1]
	if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end
	if style == nil then style, shf = default_style, n_skip - 1
	else shf = n_skip end
	local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5]
	tmp = style[6]
	if tmp &gt; -1 then
		karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$'
		if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			karg = tonumber(karg)
			n_exist = math.max(n_exist, karg)
		end
	end
	tmp = style[7]
	if tmp &gt; -1 then
		varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$'
		if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			varg = tonumber(varg)
			n_exist = math.max(n_exist, varg)
		end
	end
	local dest, argc, tnew, mem = load_child_opts(src, style[2] + shf,
		n_exist, params)
	tmp = style[1]
	if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then
		tmp = tmp - 2 end
	if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then
		tmp = tmp - 1 end
	return dest, argc, tmp, karg, varg, tnew, mem
end


-- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of
-- modifiers
local function load_replace_args (opts, whoami)
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end
	if opts[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end
	local ptn, repl, nmax, argc = opts[1], opts[2], tonumber(opts[3]), 3
	if nmax ~= nil or (opts[3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then argc = 4 end
	local flg = opts[argc]
	if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end
	if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end
	return ptn, repl, nmax, flg, argc, (nmax ~= nil and nmax &lt; 1) or
		(flg == 3 and ptn == repl)
end


-- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers
local function load_pattern_args (opts, whoami)
	local keyw
	local ptns, state, nptns, cnt = {}, 0, 0, 1
	for _, val in ipairs(opts) do
		if state == 0 then
			nptns, state = nptns + 1, -1
			ptns[nptns] = { val, false, false }
		else
			keyw = val:match'^%s*(.*%S)'
			if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or (
				state &gt; 0 and mkeywords[keyw] &gt; 0
			) then break
			else
				state = mkeywords[keyw]
				if state &gt; 1 then ptns[nptns][2] = true end
				if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end
			end
		end
		cnt = cnt + 1
	end
	if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami ..
		'’: No pattern was given', 0) end
	return ptns, nptns, cnt
end


-- Load the optional arguments of the `parsing`, `reinterpreting` and
-- `evaluating` modifiers
local function load_parse_opts (opts, start_from, isp, psp)
	local tmp
	local optslots, noptslots, argc, trimn, trimu, iplain, pplain =
		{ true, true, true }, 3, start_from, true, false, true, true
	repeat
		noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc]
		if tmp == nil then break end
		tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$'
		if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then
			tmp = trim_parse_opts[tmp]
			trimn, trimu, optslots[1] = tmp[1], tmp[2], nil
		elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then
			argc = argc + 1
			iplain, isp, optslots[2] = isep_parse_opts[tmp],
				opts[argc], nil
		elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then
			argc = argc + 1
			pplain, psp, optslots[3] = psep_parse_opts[tmp],
				opts[argc], nil
		else break end
		argc = argc + 1
	until noptslots &lt; 1
	return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc
end


-- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table
local value_maps = {
	[0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end
	end,
	[1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			margs[varg] = val
			tbl[key] = fn()
		end
	end,
	[2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key in pairs(tbl) do
			margs[karg] = key
			tbl[key] = fn()
		end
	end,
	[3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			margs[karg], margs[varg] = key, val
			tbl[key] = fn()
		end
	end
}


-- Private table for `map_names()`
local name_thieves = {
	[0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end,
	[1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			rargs[varg] = val
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end,
	[2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			rargs[karg] = key
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end,
	[3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			rargs[karg], rargs[varg] = key, val
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end
}


-- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table
local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn)
	local cache = {}
	name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
	for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end


-- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric
-- suffixes in its keys
local function make_groups (src)
	-- NOTE: `src` might be the original metatable!
	local prefix, gid
	local groups = {}
	for key, val in pairs(src) do
		-- `key` must only be a string or a number...
		if type(key) == 'string' then
			prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$'
			gid = tonumber(gid) or ''
		else
			prefix, gid = '', key
		end
		if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end
		if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			prefix = tonumber(prefix)
			if prefix &lt; 1 then prefix = prefix - 1 end
		end
		groups[gid][prefix] = val
	end
	return groups
end


-- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and
-- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length
local function parse_placeholder_string (target)
	local idx, s_pos, skel, canvas = 1, 1, {}, {}
	local e_pos = string.find(target, '%$[@#]', 1, false)
	while e_pos ~= nil do
		canvas[idx] = target:sub(s_pos, e_pos - 1)
		skel[idx + 1] = target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@'
		idx = idx + 2
		s_pos = e_pos + 2
		e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false)
	end
	if (s_pos &gt; target:len()) then idx = idx - 1
	else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end
	return skel, canvas, idx
end


-- Populate a table by parsing a parameter string (heavy lifting for `parsing`,
-- `reinterpreting` and `evaluating`)
local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru)
	local key, val, spos1, spos2, pos1, pos2
	local pos3, idx, lenplone = 0, 1, #str + 1
	if isp == nil or isp == '' then
		if psp == nil or psp == '' then
			if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$'
			else tbl[idx] = str end
			return idx
		end
		spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl)
		if spos1 == nil then
			key = idx
			if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$'
			else val = str end
			idx = idx + 1
		else
			key = get_parameter_name(str:sub(1, spos1 - 1))
			val = str:sub(spos2 + 1)
			if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
		end
		tbl[key] = val
		return idx
	end
	if psp == nil or psp == '' then
		repeat
			pos1 = pos3 + 1
			pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl)
			val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1)
			if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
			tbl[idx], idx = val, idx + 1
		until pos2 == nil
		return idx
	end
	repeat
		pos1 = pos3 + 1
		pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl)
		val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1)
		spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl)
		if spos1 == nil then
			key = idx
			if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
			idx = idx + 1
		else
			key = get_parameter_name(val:sub(1, spos1 - 1))
			val = val:sub(spos2 + 1)
			if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
		end
		tbl[key] = val
	until pos2 == nil
	return idx
end


-- Heavy lifting for `snapshotting` and `remembering`
local function make_child (ctx, src, whoami)
	local len = tonumber(ctx.pipe[1])
	if len == nil or len == 0 then
		local stack = new_substack(ctx)
		for key, val in pairs(src) do stack[key] = val end
		return len == nil and 1 or 2
	end
	if len &lt; 0 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: The number of parameters to copy must be an integer greater than zero', 0) end
	copy_table_maxn(new_substack(ctx), src, len)
	return 2
end


-- Heavy lifting for `setting_by_flushing`, `combining` and `combining_values`
local function set_strings_from_substack (ctx, dest, whoami)
	if ctx.n_children &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: There are no substacks to flush', 0) end
	local currsnap = ctx.n_children
	local stack = ctx.children[currsnap]
	for key, val in pairs(memoryslots) do
		if stack[key] ~= nil then dest[val] = stack[key] end
	end
	ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1
end


-- Heavy lifting for `combining` and `combining_values`
local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function
	-- MUST create a copy of it before returning
	local opts = ctx.pipe
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end
	local argc
	local tbl, vars = ctx.params, {}
	local sortfn, varsarg0, do_sort, tmp = load_sort_opt(opts[2])
	if varsarg0 == 2 then tmp = opts[3] and opts[3]:match'^%s*(.-)%s*$' end
	if tmp == 'with_flushed_glue' then
		varsarg0 = varsarg0 + 1
		argc = set_strings_from_opts(vars, opts, varsarg0 + 1)
		set_strings_from_substack(ctx, vars, whoami)
	else
		if tmp == 'without_flushed_glue' then varsarg0 = varsarg0 + 1 end
		argc = set_strings_from_opts(vars, opts, varsarg0 + 1)
	end
	if argc &lt; varsarg0 then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end
	if next(tbl) == nil then
		if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params =
			{ [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = vars.ifngiven }
		elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end
		return argc
	end
	local cache, len
	if do_sort then
		local words
		cache, words, len, tmp = get_key_list_sorted(tbl, sortfn)
		for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end
		len = len + tmp
	else
		len, cache = 0, {}
		for key in pairs(tbl) do
			len = len + 1
			cache[len] = key
		end
	end
	local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or ''
	for idx = 1, len do
		tmp, pmap[nss + 1] = cache[idx], pps
		pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs)
		nss = nss + 2
	end
	tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep
	if tmp ~= nil and nss &gt; 4 then pmap[nss - 1] = tmp
	elseif nss &gt; 2 and vars.lastsep ~= nil then
		pmap[nss - 1] = vars.lastsep
	end
	pmap[1] = vars.header or ''
	if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end
	ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = table.concat(pmap) }
	return argc
end


-- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric
-- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options
-- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters
local function concat_params (ctx)
	local retval, tbl, nmax = {}, ctx.params, table.maxn(ctx.pipe)
	if ctx.subset == 1 then
		-- We need only the sequence
		for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end
	else
		if ctx.subset == -1 then
			for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
		end
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' and key &gt; 0 then
				retval[key + nmax] = val
			else retval[key] = val end
		end
	end
	for key, val in pairs(ctx.pipe) do retval[key] = val end
	return retval
end


-- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this
-- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable)
local function flush_params (ctx, fn)
	local tbl = ctx.params
	if ctx.subset == 1 then
		for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end
		return
	end
	if ctx.subset == -1 then
		for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
	end
	if ctx.sorttype &gt; 0 then
		local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort)
		if ctx.sorttype == 2 then
			for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end
			for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
			return
		end
		for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
		for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end
		return
	end
	if ctx.subset ~= -1 then
		for key, val in ipairs(tbl) do
			fn(key, val)
			tbl[key] = nil
		end
	end
	for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end
end


-- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value
-- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable)
local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth)
	if ctx.subset == 1 then
		for key, val in ipairs(ctx.params) do fn_seq(key, val) end
		return
	end
	if ctx.subset == -1 then
		flush_params(ctx, fn_oth)
		return
	end
	local tbl = ctx.params
	if ctx.sorttype &gt; 0 then
		local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort)
		local sequence = {}
		for key, val in ipairs(tbl) do sequence[key] = val end
		if ctx.sorttype == 2 then
			for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end
		end
		for idx = 1, nn do
			if sequence[nums[idx]] then fn_seq(nums[idx], sequence[nums[idx]])
			else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
		end
		if ctx.sorttype ~= 2 then
			for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end
		end
		return
	end
	for key, val in ipairs(tbl) do
		fn_seq(key, val)
		tbl[key] = nil
	end
	for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end
end


-- Finalize and return a concatenated list
local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize)
	if len &gt; 0 then
		local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep
		if tmp ~= nil and len &gt; modsize * 2 then
			lst[len - modsize + 1] = tmp
		elseif len &gt; modsize and ctx.lastsep ~= nil then
			lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep
		end
		lst[1] = ctx.header or ''
		if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end
		ctx.text = table.concat(lst)
	else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
end


	---                                        ---
	---     PUBLIC ENVIRONMENT                 ---
	---    ________________________________    ---
	---                                        ---


	--[[ Modifiers ]]--
	-------------------


-- Syntax:  #invoke:params|sequential|pipe to
library.sequential = function (ctx)
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == -1 then error(modulename ..
		': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
	if ctx.sorttype &gt; 0 then error(modulename ..
		': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end
	ctx.iterfunc, ctx.subset = ipairs, 1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|non-sequential|pipe to
library['non-sequential'] = function (ctx)
	if ctx.subset == -1 then error(modulename ..
		': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
	ctx.iterfunc, ctx.subset = pairs, -1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|all_sorted|pipe to
library.all_sorted = function (ctx)
	if ctx.sorttype == 1 then error(modulename ..
		': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end
	if ctx.sorttype == 2 then error(modulename ..
		': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
	ctx.sorttype = 1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reassorted|pipe to
library.reassorted = function (ctx)
	if ctx.sorttype == 2 then error(modulename ..
		': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end
	if ctx.sorttype == 1 then error(modulename ..
		': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end
	ctx.sorttype = 2
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|setting|directives|...|pipe to
library.setting = function (ctx)
	local argc = set_strings_from_opts(ctx, ctx.pipe, 1)
	if argc &lt; 2 then error(modulename ..
		', ‘setting’: No directive was given', 0) end
	return context_iterate(ctx, argc + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|scoring|new parameter name|[container]|pipe to
library.scoring = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end
	local tmp
	local retval, opts = 0, ctx.pipe
	for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end
	if opts[2] ~= nil then tmp = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tmp == 'in_substack' then
		new_substack(ctx)[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval)
		return context_iterate(ctx, 3)
	end
	ctx.params[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval)
	return context_iterate(ctx, tmp == 'here' and 3 or 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|squeezing|pipe to
library.squeezing = function (ctx)
	local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			newlen = newlen + 1
			indices[newlen], store[key], tbl[key] = key, val, nil
		end
	end
	table.sort(indices)
	for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to
library.filling_the_gaps = function (ctx)
	local newval, tbl, tmp, nmin, nmax, nnums =
		ctx.pipe[1], ctx.params, {}, 1, nil, -1
	if newval == nil then error(modulename ..
		', ‘filling_the_gaps’: No value was provided', 0) end
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			if nmax == nil then
				if key &lt; nmin then nmin = key end
				nmax = key
			elseif key &gt; nmax then nmax = key
			elseif key &lt; nmin then nmin = key end
			tmp[key], nnums = val, nnums + 1
		end
	end
	if nmax ~= nil and nmax - nmin &gt; nnums then
		ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax
		if ctx.n_available &lt; 0 then error(modulename ..
			', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' ..
			tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end
		for idx = nmin, nmax, 1 do tbl[idx] = newval end
		for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end
	end
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|clearing|pipe to
library.clearing = function (ctx)
	local tbl, numerics = ctx.params, {}
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key], tbl[key] = val, nil
		end
	end
	for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to
library.cutting = function (ctx)
	local lcut = tonumber(ctx.pipe[1])
	if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename ..
		', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end
	local rcut = tonumber(ctx.pipe[2])
	if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename ..
		', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end
	local tbl = ctx.params
	local len = #tbl
	if lcut &lt; 0 then lcut = len + lcut end
	if rcut &lt; 0 then rcut = len + rcut end
	local tot = lcut + rcut
	if tot &gt; 0 then
		local cache = {}
		if tot &gt;= len then
			for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
			tot = len
		else
			for idx = len - rcut + 1, len, 1 do tbl[idx] = nil end
			for idx = 1, lcut, 1 do tbl[idx] = nil end
		end
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' and key &gt; 0 then
				if key &gt; len then cache[key - tot] = val
				else cache[key - lcut] = val end
				tbl[key] = nil
			end
		end
		for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
	end
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to
library.cropping = function (ctx)
	local lcut = tonumber(ctx.pipe[1])
	if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename ..
		', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end
	local rcut = tonumber(ctx.pipe[2])
	if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename ..
		', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end
	local tbl = ctx.params
	local nmin, nmax
	for key in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			if nmin == nil then nmin, nmax = key, key
			elseif key &gt; nmax then nmax = key
			elseif key &lt; nmin then nmin = key end
		end
	end
	if nmin ~= nil then
		local len = nmax - nmin + 1
		if lcut &lt; 0 then lcut = len + lcut end
		if rcut &lt; 0 then rcut = len + rcut end
		if lcut + rcut - len &gt; -1 then
			for key in pairs(tbl) do
				if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end
			end
		elseif lcut + rcut &gt; 0 then
			for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end
			for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end
			local lshift = nmin + lcut - 1
			if lshift &gt; 0 then
				for idx = lshift + 1, nmax, 1 do
					tbl[idx - lshift], tbl[idx] =
						tbl[idx], nil
				end
			end
		end
	end
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to
library.purging = function (ctx)
	local idx = tonumber(ctx.pipe[1])
	if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename ..
		', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end
	local len = tonumber(ctx.pipe[2])
	if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end
	local tbl = ctx.params
	if len &lt; 1 then
		len = len + table.maxn(tbl)
		if idx &gt; len then return context_iterate(ctx, 3) end
		len = len - idx + 1
	end
	ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len)
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to
library.backpurging = function (ctx)
	local last = tonumber(ctx.pipe[1])
	if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename ..
		', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end
	local len = tonumber(ctx.pipe[2])
	if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end
	local idx
	local tbl = ctx.params
	if len &gt; 0 then
		idx = last - len + 1
	else
		for key in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' and (idx == nil or
				key &lt; idx) then idx = key end
		end
		if idx == nil then return context_iterate(ctx, 3) end
		idx = idx - len
		if last &lt; idx then return context_iterate(ctx, 3) end
		len = last - idx + 1
	end
	ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len)
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|shifting|addend|pipe to
library.shifting = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local nshift = tonumber(ctx.pipe[1])
	if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then
		error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end
	local tbl = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do
		if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val
		else tbl[key] = val end
	end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to
library.reversing_numeric_names = function (ctx)
	local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key], tbl[key] = val, nil
			if key &gt; nmax then nmax = key end
		end
	end
	for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to
--[[
library.pivoting_numeric_names = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	local shift = #tbl + 1
	if shift &lt; 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end
	local numerics = {}
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key] = val
			tbl[key] = nil
		end
	end
	for key, val in pairs(numerics) do tbl[shift - key] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to
--[[
library.mirroring_numeric_names = function (ctx)
	local nmax, nmin
	local tbl, numerics = ctx.params, {}
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key] = val
			tbl[key] = nil
			if nmax == nil then nmin, nmax = key, key
			elseif key &gt; nmax then nmax = key
			elseif key &lt; nmin then nmin = key end
		end
	end
	for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax + nmin - key] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to
--[[
library.swapping_numeric_names = function (ctx)
	local tmp
	local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 0
	for key in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			nsize = nsize + 1
			cache[nsize] = key
		end
	end
	table.sort(cache)
	for idx = math.floor(nsize / 2), 1, -1 do
		tmp = tbl[cache[idx] ]
		tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx + 1] ]
		tbl[cache[nsize - idx + 1] ] = tmp
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to
library.sorting_sequential_values = function (ctx)
	local sortfn
	if ctx.pipe[1] ~= nil then
		sortfn = sortfunctions[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$']
	end
	if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn)
	else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil`
	if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, 1) end
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment|
--            [number of elements to write]|...|pipe to
library.splicing = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local tmp2, argc, pos, refp
	local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params
	local tmp1 = opts[1]
	if tmp1 ~= nil then
		tmp2 = tonumber(tmp1)
		if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then
			pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[2]), 4,
				tmp1:match'^%s*(.*%S)'
			if tmp2 ~= nil then
				refp = position_references[tmp2]
				if refp == nil then error(modulename ..
					', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) ..
					'’ is not a valid first argument', 0) end
			else refp = 0 end
		else pos, argc, refp = tmp2, 3, 0 end
	else pos, argc, refp = tonumber(opts[2]), 4, 0 end
	if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename ..
		', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end
	local len = tonumber(opts[argc - 1])
	if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end
	if refp == 2 then
		for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end
		refp = 0
	end
	tmp1, tmp2 = nil, nil
	if refp ~= 0 or len ~= 0 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' then
				if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key
				elseif key &lt; tmp1 then tmp1 = key
				elseif key &gt; tmp2 then tmp2 = key end
			end
		end
	end
	if tmp2 == nil then len = 0
	elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2
	elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end
	if len &gt; 0 and pos + len &gt; tmp1 and pos &lt;= tmp2 then
		tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len)
	elseif len &lt; 0 and pos - len &gt; tmp1 and pos &lt;= tmp2 then
		tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len)
	else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end
	ctx.params = tbl
	tmp1 = tonumber(opts[argc])
	if len == 0 and (tmp1 == nil or tmp1 &lt; 1) then error(modulename ..
		', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to add cannot be zero', 0) end
	if tmp1 == nil or tmp1 &lt; 0 or math.floor(tmp1) ~= tmp1 then
		return context_iterate(ctx, argc)
	end
	tmp2 = argc - pos + 1
	for key = pos, pos + tmp1 - 1 do tbl[key] = opts[key + tmp2] end
	return context_iterate(ctx, argc + tmp1 + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|imposing|name|value|pipe to
library.imposing = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end
	ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = ctx.pipe[2]
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|providing|name|value|pipe to
library.providing = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end
	local key = get_parameter_name(ctx.pipe[1])
	if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = ctx.pipe[2] end
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reassigning|source|destination|[mode]|pipe to
library.reassigning = function (ctx)
	local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘reassigning’: Missing source parameter', 0) end
	if opts[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘reassigning’: Missing destination parameter', 0) end
	local mode
	local src = get_parameter_name(opts[1])
	local val = tbl[src]
	if opts[3] ~= nil then mode = a_modes[opts[3]:match'^%s*(.-)%s*$'] end
	local argc = mode == nil and 3 or 4
	if val == nil then return context_iterate(ctx, argc) end
	local dest = get_parameter_name(opts[2])
	if mode == 1 or mode == 4 or (mode == 3 and tbl[dest] == nil) then
		tbl[src] = nil
	end
	if mode == nil or mode &lt; 2 or tbl[dest] == nil then tbl[dest] = val end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to
library.discarding = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end
	local len = tonumber(ctx.pipe[2])
	if len == nil then
		ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = nil
		return context_iterate(ctx, 2)
	end
	local key = tonumber(ctx.pipe[1])
	if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename ..
		', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end
	if len &lt; 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end
	for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to
library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx)
	local tmp = ctx.params
	for key, val in pairs(tmp) do
		if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to
library.excluding_numeric_names = function (ctx)
	local tmp = ctx.params
	for key, val in pairs(tmp) do
		if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]
--            |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag
--            N]|pipe to
library.with_name_matching = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local tmp, ptn
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
		'with_name_matching')
	local tbl, newparams = ctx.params, {}
	for idx = 1, nptns do
		ptn = targets[idx]
		if ptn[3] then
			tmp = ptn[1]
			if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
				tmp = tonumber(tmp)
			end
			newparams[tmp] = tbl[tmp]
		else
			for key, val in pairs(tbl) do
				if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
					newparams[key] = val
				end
			end
		end
	end
	ctx.params = newparams
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1]
--            |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain
--            flag N]|pipe to
library.with_name_not_matching = function (ctx)
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
		'with_name_not_matching')
	local tbl = ctx.params
	if nptns == 1 and targets[1][3] then
		local tmp = targets[1][1]
		if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			tbl[tonumber(tmp)] = nil
		else tbl[tmp] = nil end
		return context_iterate(ctx, argc)
	end
	local yesmatch, ptn
	for key in pairs(tbl) do
		yesmatch = true
		for idx = 1, nptns do
			ptn = targets[idx]
			if ptn[3] then
				if tostring(key) ~= ptn[1] then
					yesmatch = false
					break
				end
			elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
				yesmatch = false
				break
			end
		end
		if yesmatch then tbl[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]
--            |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag
--            N]|pipe to
library.with_value_matching = function (ctx)
	local nomatch, ptn
	local tbl = ctx.params
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
		'with_value_matching')
	for key, val in pairs(tbl) do
		nomatch = true
		for idx = 1, nptns do
			ptn = targets[idx]
			if ptn[3] then
				if val == ptn[1] then
					nomatch = false
					break
				end
			elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
				nomatch = false
				break
			end
		end
		if nomatch then tbl[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1]
--            |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain
--            flag N]|pipe to
library.with_value_not_matching = function (ctx)
	local yesmatch, ptn
	local tbl = ctx.params
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
		'with_value_not_matching')
	for key, val in pairs(tbl) do
		yesmatch = true
		for idx = 1, nptns do
			ptn = targets[idx]
			if ptn[3] then
				if val ~= ptn[1] then
					yesmatch = false
					break
				end
			elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
				yesmatch = false
				break
			end
		end
		if yesmatch then tbl[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|keeping_at_most|number of parameters to pick|pipe to
library.keeping_at_most = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local len = tonumber(ctx.pipe[1])
	if len == nil or len &lt; 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘keeping_at_most’: The number of parameters to keep must be an integer greater than zero', 0) end
	ctx.params = copy_table_maxn({}, ctx.params, len)
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|trimming_values|pipe to
library.trimming_values = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to
library.mapping_to_lowercase = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to
library.mapping_to_uppercase = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to
library.mapping_by_calling = function (ctx)
	local tname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only, ctx.params)
	local model = { title = tname, args = margs }
	value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function ()
		return ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function name|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.mapping_by_invoking = function (ctx)
	local mname, fname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
	local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.values_only, ctx.params)
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname ..
		'’ does not exist', 0) end
	value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function ()
		return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.mapping_by_magic = function (ctx)
	local magic
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
	local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only, ctx.params)
	value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function ()
		return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs)
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain
--            flag]|pipe to
library.mapping_by_replacing = function (ctx)
	local ptn, repl, nmax, flg, argc, die =
		load_replace_args(ctx.pipe, 'mapping_by_replacing')
	if die then return context_iterate(ctx, argc) end
	local tbl = ctx.params
	if flg == 3 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if val == ptn then tbl[key] = repl end
		end
	else
		if flg == 2 then
			-- Copied from Module:String's `str._escapePattern()`
			ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0')
		end
		for key, val in pairs(tbl) do
			tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax)
		end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to
library.mapping_by_mixing = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end
	local tbl, mix = ctx.params, ctx.pipe[1]
	if mix == '$#' then
		for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end
		return context_iterate(ctx, 2)
	end
	local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix)
	for key, val in pairs(tbl) do
		for idx = 2, n_parts, 2 do
			if skel[idx] then cnv[idx] = val
			else cnv[idx] = tostring(key) end
		end
		tbl[key] = table.concat(cnv)
	end
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_to_names|pipe to
--[[
library.mapping_to_names = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to
library.renaming_to_lowercase = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do
		if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else
		cache[key] = val end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to
library.renaming_to_uppercase = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do
		if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else
		cache[key] = val end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to
library.renaming_to_sequence = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache, len
	local tbl = ctx.params
	local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[1])
	if do_sort then
		local words, wl
		cache, words, len, wl = get_key_list_sorted(tbl, sortfn)
		for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end
		for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end
	else
		len, cache = 0, {}
		for _, val in pairs(tbl) do
			len = len + 1
			cache[len] = val
		end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to
library.renaming_by_calling = function (ctx)
	local tname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only, ctx.params)
	local model = { title = tname, args = rargs }
	map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function ()
		return ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function
--            name|[call style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of
--            additional arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument
--            N]|pipe to
library.renaming_by_invoking = function (ctx)
	local mname, fname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
	local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.names_only, ctx.params)
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname ..
		'’ does not exist', 0) end
	map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function ()
		return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.renaming_by_magic = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local magic
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
	local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only, ctx.params)
	map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function ()
		return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs)
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain
--            flag]|pipe to
library.renaming_by_replacing = function (ctx)
	local ptn, repl, nmax, flg, argc, die =
		load_replace_args(ctx.pipe, 'renaming_by_replacing')
	if die then return context_iterate(ctx, argc) end
	local tbl = ctx.params
	if flg == 3 then
		ptn = get_parameter_name(ptn)
		local val = tbl[ptn]
		if val ~= nil then
			tbl[ptn], tbl[get_parameter_name(repl)] = nil, val
		end
	else
		if flg == 2 then
			-- Copied from Module:String's `str._escapePattern()`
			ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0')
		end
		local cache = {}
		for key, val in pairs(tbl) do
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache,
				tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax))
		end
		for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to
library.renaming_by_mixing = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end
	local mix = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'
	local cache = {}
	if mix == '$@' then
		for _, val in pairs(ctx.params) do
			cache[get_parameter_name(val)] = val
		end
	else
		local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix)
		for key, val in pairs(ctx.params) do
			for idx = 2, n_parts, 2 do
				if skel[idx] then canvas[idx] = val
				else canvas[idx] = tostring(key) end
			end
			cache[get_parameter_name(table.concat(canvas))] = val
		end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_values|pipe to
--[[
library.renaming_to_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for _, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = val end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|grouping_by_calling|template
--            name|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.grouping_by_calling = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local tmp, argc, tbl, mem = load_child_opts(ctx.pipe, 2, 0, ctx.params)
	local gargs = {}
	for key, val in pairs(tmp) do
		if type(key) == 'number' and key &lt; 1 then gargs[key - 1] = val
		else gargs[key] = val end
	end
	tmp = ctx.pipe[1]
	if tmp ~= nil then tmp = tmp:match'^%s*(.*%S)' end
	if tmp == nil then error(modulename ..
		', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tmp }
	local groups = make_groups(tbl)
	for gid, group in pairs(groups) do
		for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end
		group[0], model.args = gid, group
		groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end
	for key, val in pairs(mem) do groups[key] = val end
	ctx.params = groups
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration
--            delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to
library.parsing = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end
	local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc =
		load_parse_opts(opts, 2, '|', '=')
	parse_parameter_string(ctx.params, opts[1], isep, iplain, psep, pplain,
		trimnamed, trimunnamed)
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim
--            flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter
--            setter]|[...]|pipe to
library.reinterpreting = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end
	local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc =
		load_parse_opts(opts, 2, '|', '=')
	local tbl, tmp = ctx.params, get_parameter_name(opts[1])
	local str = tbl[tmp]
	if str ~= nil then
		tbl[tmp] = nil
		parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain,
			trimnamed, trimunnamed)
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration
--            delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to
library.evaluating = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end
	local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc =
		load_parse_opts(opts, 2, '!', ':')
	if opts[1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then
		ctx.pipe = copy_or_ref_table(opts, opts ~= ctx.opipe)
		return context_iterate(ctx, argc)
	end
	local new_opts, cache = {}, {}
	local shift = parse_parameter_string(cache, opts[1], isep, iplain,
		psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) - argc
	for key, val in pairs(opts) do
		if type(key) ~= 'number' or key &lt; 1 then new_opts[key] = val
		elseif key &gt;= argc then new_opts[key + shift] = val end
	end
	for key, val in pairs(cache) do new_opts[key] = val end
	ctx.pipe = new_opts
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to
library.mixing_names_and_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end
	if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end
	local tmp
	local mix_k = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'
	local cache, mix_v = {}, ctx.pipe[2]
	if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then
		for _, val in pairs(ctx.params) do
			cache[get_parameter_name(val)] = val
		end
	elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then
		for key, val in pairs(ctx.params) do
			cache[get_parameter_name(val)] = tostring(key)
		end
	elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then
		for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end
	else
		local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k)
		local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v)
		for key, val in pairs(ctx.params) do
			tmp = tostring(key)
			for idx = 2, n_parts_k, 2 do
				if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end
			end
			for idx = 2, n_parts_v, 2 do
				if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end
			end
			cache[get_parameter_name(table.concat(cnv_k))] =
				table.concat(cnv_v)
		end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|swapping_names_and_values|pipe to
--[[
library.swapping_names_and_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = key end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|combining|new parameter name|[sort
--            order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to
library.combining = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	return context_iterate(ctx, combine_parameters(
		ctx,
		function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end,
		'combining'
	) + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort
--            order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to
library.combining_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	return context_iterate(ctx, combine_parameters(
		ctx,
		function (key, val, kvs) return val end,
		'combining_values'
	) + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter
--            name|pipe to
library.combining_by_calling = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local tname = ctx.pipe[1]
	if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end
	ctx.params = {
		[get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:expandTemplate{
			title = tname,
			args = ctx.params
		}
	}
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new
--            parameter name|pipe to
library.combining_by_invoking = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local mname = ctx.pipe[1]
	if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
	local fname = ctx.pipe[2]
	if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
	if ctx.pipe[3] == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname ..
		'’ does not exist', 0) end
	ctx.params = {
		[get_parameter_name(ctx.pipe[3])] =
			tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
	}
	return context_iterate(ctx, 4)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter
--            name|pipe to
library.combining_by_magic = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local magic = ctx.pipe[1]
	if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
	if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end
	ctx.params = {
		[get_parameter_name(ctx.pipe[2])] =
			ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params)
	}
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|snapshotting|[maximum number]|pipe to
library.snapshotting = function (ctx)
	return context_iterate(ctx, make_child(ctx, ctx.params, 'snapshotting'))
end


-- Syntax:  #invoke:params|remembering|[maximum number]|pipe to
library.remembering = function (ctx)
	return context_iterate(ctx, make_child(ctx, ctx.oparams, 'remembering'))
end


-- Syntax:  #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to
library.entering_substack = function (ctx)
	local tbl, ncurrparent = ctx.params, ctx.n_parents + 1
	if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl }
	else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end
	ctx.n_parents = ncurrparent
	if ctx.pipe[1] ~= nil and ctx.pipe[1]:match'^%s*new%s*$' then
		ctx.params = {}
		return context_iterate(ctx, 2)
	end
	local currsnap = ctx.n_children
	if currsnap &gt; 0 then
		ctx.params, ctx.children[currsnap], ctx.n_children =
			ctx.children[currsnap], nil, currsnap - 1
	else
		local newparams = {}
		for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end
		ctx.params = newparams
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to
library.pulling = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end
	local tmp = ctx.n_parents
	local parent = tmp &lt; 1 and ctx.oparams or ctx.parents[tmp]
	tmp = get_parameter_name(opts[1])
	if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|recalling|parameter name|pipe to
library.recalling = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘recalling’: No parameter to recall was provided', 0) end
	local arg = get_parameter_name(opts[1])
	if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|finding|parameter name|pipe to
--[[
library.finding = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘finding’: No parameter to find was provided', 0) end
	local arg = get_parameter_name(opts[1])
	local parent
	for idx = ctx.n_parents, 1, -1 do
		parent = ctx.parents[idx]
		if parent[arg] ~= nil then
			ctx.params[arg] = parent[arg]
			return context_iterate(ctx, 2)
		end
	end
	if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end
	return context_iterate(ctx, 2)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|picking|number of parameters to pick|pipe to
--[[
library.picking = function (ctx)
	local len = tonumber(ctx.pipe[1])
	if len == nil or len &lt; 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘picking’: The number of parameters to pick must be an integer greater than zero', 0) end
	if ctx.n_parents &lt; 1 then copy_table_maxn(ctx.params, ctx.oparams, len)
	else copy_table_maxn(ctx.params, ctx.parents[ctx.n_parents], len) end
	return context_iterate(ctx, 2)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|detaching_substack|pipe to
library.detaching_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end
	local parent = ctx.parents[ncurrparent]
	for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|dropping_substack|pipe to
library.dropping_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end
	ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents =
		ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|leaving_substack|pipe to
library.leaving_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end
	local currsnap = ctx.n_children + 1
	if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params }
	else ctx.children[currsnap] = ctx.params end
	ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents, ctx.n_children =
		ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1, currsnap
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|merging_substack|pipe to
library.merging_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end
	local parent, child = ctx.parents[ncurrparent], ctx.params
	ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = parent, nil,
		ncurrparent - 1
	for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|flushing|pipe to
library.flushing = function (ctx)
	if ctx.n_children &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end
	local parent, currsnap = ctx.params, ctx.n_children
	for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end
	ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|setting_by_flushing|pipe to
library.setting_by_flushing = function (ctx)
	set_strings_from_substack(ctx, ctx, 'setting_by_flushing')
	return context_iterate(ctx, 1)
end


	--[[ Functions ]]--
	-----------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|count
library.count = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables!
	local retval = 0
	for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end
	if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end
	ctx.text = retval
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2]
--            |[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value
--            n]|[...]
library.concat_and_call = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local tname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end
	remove_numeric_keys(opts, 1, 1)
	ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{
		title = tname,
		args = concat_params(ctx)
	}
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend
--            1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named
--            item n=value n]|[...]
library.concat_and_invoke = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local mname, fname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end
	remove_numeric_keys(opts, 1, 2)
	local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname ..
		'’ does not exist', 0) end
	ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{
		title = 'Module:' .. mname,
		args = concat_params(ctx)
	})
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend
--            2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=
--            value n]|[...]
library.concat_and_magic = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local magic
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end
	remove_numeric_keys(opts, 1, 1)
	ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx))
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|value_of|parameter name
library.value_of = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables!
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end
	local val
	local key = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$'
	if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
		key = tonumber(key)
		val = ctx.params[key]
		-- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in
		-- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable)
		if val ~= nil and (
			ctx.subset ~= -1 or key &gt; #ctx.params or key &lt; 1
		) and (
			ctx.subset ~= 1 or (key &lt;= #ctx.params and key &gt; 0)
		) then
			ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '')
		else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
	else
		val = ctx.params[key]
		if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header
			or '') .. val .. (ctx.footer or '')
		else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
	end
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|list
library.list = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss =
			pps, key, kvs, val, nss + 4
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|list_values
library.list_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	-- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us
	local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		ret[nss + 1], ret[nss + 2], nss = pps, val, nss + 2
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|list_maybe_with_names
library.list_maybe_with_names = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or ''
	mixed_flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3],
				ret[nss + 4], nss = pps, '', '', val, nss + 4
		end,
		function (key, val)
			ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3],
				ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|coins|[first coin = value 1]|[second coin = value
--            2]|[...]|[last coin = value N]
--[[
library.coins = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = opts[get_parameter_name(val)] end
	return library.list_values(ctx)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|unique_coins|[first coin = value 1]|[second coin =
--            value 2]|[...]|[last coin = value N]
--[[
library.unique_coins = function (ctx)
	local tmp
	local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do
		tmp = get_parameter_name(val)
		tbl[key], opts[tmp] = opts[tmp], nil
	end
	return library.list_values(ctx)
end
]]


-- Syntax:  #invoke:params|for_each|wikitext
library.for_each = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[1] or ''
	local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt)
	flush_params(ctx, function (key, val)
		for idx = 2, n_parts, 2 do
			if skel[idx] then cnv[idx] = val
			else cnv[idx] = tostring(key) end
		end
		ret[nss + 1], nss = pps, nss + 2
		ret[nss] = table.concat(cnv)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2]
--            |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.call_for_each = function (ctx)
	local tname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tname, args = opts }
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	table.insert(opts, 1, true)
	flush_params(ctx, function (key, val)
		opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append
--            1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]
--            |[named param n=value n]|[...]
library.invoke_for_each = function (ctx)
	local mname, fname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model))
		
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append 2]
--            |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.magic_for_each = function (ctx)
	local magic
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	table.insert(opts, 1, true)
	flush_params(ctx, function (key, val)
		opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts)

	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.call_for_each_value = function (ctx)
	local tname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tname, args = opts }
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.invoke_for_each_value = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local mname, fname
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	remove_numeric_keys(opts, 1, 1)
	flush_params(ctx, function (key, val)
		opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model))
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1]
--            |[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named
--            param n=value n]|[...]
library.magic_for_each_value = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local magic
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.call_for_each_group = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables!
	local tmp
	if ctx.pipe[1] ~= nil then tmp = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tmp == nil then error(modulename ..
		', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tmp }
	local opts, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or ''
	for key, val in pairs(ctx.pipe) do
		if type(key) == 'number' then opts[key - 1] = val
		else opts[key] = val end
	end
	ctx.pipe = opts
	ctx.params = make_groups(ctx.params)
	flush_params(ctx, function (gid, group)
		for key, val in pairs(opts) do group[key] = val end
		group[0], model.args, ret[nss + 1], nss = gid, group, ccs,
			nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


	--[[ First-position-only modifiers ]]--
	---------------------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|new|pipe to
static_iface.new = function (child_frame)
	local ctx = context_new(child_frame)
	ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, false)
	ctx.params = {}
	main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 1))
	return ctx.text
end


	--[[ First-position-only functions ]]--
	---------------------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|self
static_iface.self = function (frame)
	return frame:getParent():getTitle()
end


	--[[ Public metatable of functions ]]--
	---------------------------------------


return setmetatable({}, {
	__index = function (_, query)
		local fname = query:match'^%s*(.*%S)'
		if fname == nil then error(modulename ..
			': You must specify a function to call', 0) end
		local func = static_iface[fname]
		if func ~= nil then return func end
		func = library[fname]
		if func == nil then error(modulename ..
			': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
		return function (child_frame)
			local ctx = context_new(child_frame)
			ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, refpipe[fname])
			ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname])
			main_loop(ctx, func)
			return ctx.text
		end
	end
})</text>
      <sha1>jm8x5ug81bre69dpt2csm0n3owsmu2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140465</id>
    <revision>
      <id>862121</id>
      <parentid>861406</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16927" sha1="7ibfzrpex4a9elkmu5270myjfw1lwnb" xml:space="preserve">{{Засгийн газар|cabinet_name=Г.Занданшатарын Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=21|date_formed=2025 оны 6-р сарын 18|incumbent=2025 оны 6-р сарын 18 - 2026 оны 4-р сарын 4|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Гомбожавын Занданшатар]]|members_number=16|total_number=20|predecessor=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II&lt;br&gt;Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]]
 | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]]
 | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]
}}|opposition_party={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
 | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]
}}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар&lt;br&gt;80 / 126 (63.5%)
{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 126
|total        = 126
|party1      = 68
|partycolor1  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 8
|partycolor2  = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}
|party3       = 4
|partycolor3  = {{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}
}}|deputy_government_head=[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]&lt;br&gt;[[Хассуурийн Ганхуяг]]&lt;br&gt;[[Тогмидын Доржханд]]|image=Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|successor=[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын&lt;br&gt;Засгийн газар]]|date_dissolved=2026 оны 4-р сарын 4}}

'''Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар''' бол 2025 оны 6-р сарын 18-нд бүрэлдсэн, [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын өнөөгийн засгийн газар]] юм.

[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн]] том хүү О.Тэмүүлэний найз бүсгүй Ө.Өгөөмөрт бэлэглэсэн их хэмжээний үнэтэй эд зүйлс бэлэглэсэн&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iSee.mn |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүү О.Тэмүүлэнгийн найз охинтойгоо амарсан “Seven Nuga Resort”-ийн нэг хоногийн төлбөр 1.5 сая төгрөг гэв |url=http://isee.mn/n/78042 |access-date=2025-06-18 |website=iSee.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-05-13 |title=Нэр бүхий иргэд Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүүтэй холбоотой асуудлыг шалгуулахаар АТГ-т ханджээ |url=https://ikon.mn/n/3ekt |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Найз охиноо сая саяар эрхлүүлдэг О.Тэмүүлэн орлогоо нотолж чадах уу |url=https://graph.mn/news/gtaph.mn%20url |access-date=2025-06-18 |website=www.graph.mn |language=en }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=Иргэн Ц.Лутбаяр: Ерөнхий сайдыг АТГ шалгах ёстой |url=https://gogo.mn/r/2167n |access-date=2025-06-18 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; нь Монголын сошиал ертөнцөд дуулиан дэгдээж, ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ, хүү О.Тэмүүлэн нарыг орлогоо нотлохыг шаардсан жагсаал цуглаан 5-р сарын 13-ны өдрөөс [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] эхэлж, 21 хоног үргэлжилсний эцэст [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын чуулганаар [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх эсэх тухай асуудлыг 6-р сарын 2-ны өдрөөс 6-р сарын 3-ны 03 цаг хүртэл хэлэлцэж, 82 гишүүн оролцсоны 44 нь итгэл хүлээлгэхийг дэмжсэн. Хэрэв 64 болон түүнээс дээш тооны гишүүн дэмжсэн нөхцөлд итгэл хүлээлгэх байсан ч, 64 гэх тоонд хүрээгүй тул Л.Оюун-Эрдэнийг ерөнхий сайдаас огцруулахаар болж, [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|түүний засгийн газрыг]] татан буулгасан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; 

Ингээд 2025 оны 6-р сарын 9-нд хуралдсан УИХ-ын олонх болох [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын Бага хурлаас [[Гомбожавын Занданшатар|Гомбожавын Занданшатарыг]] Монгол Улсын Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 6-р сарын 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцээд, 6-р сарын 13-ны шөнө 117 гишүүн санал өгснөөс 108 нь дэмжиж, 92.3 хувийн саналаар Монголын Улсын 32 дахь Ерөнхий сайдаар томилогдсон.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=http://nam.mn/te |website=nam.mn }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; УИХ-ын ээлжит чуулганаар 2025 оны 6-р сарын 17-18-нд хуралдаж шинэ засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүн, яамдын сайдыг томилох асуудлыг хэлэлцсэний дүнд 15 яам 19 сайдтайгаар энэхүү засгийн газар байгуулагдсан.

2026 оны 3-р сарын 27 нд ерөнхий сайд Занданшатар огцрох хүсэлтээ гаргасныг УИХ-ын чуулганд оролцсон 73 гишүүний 54 нь (74%) огцрохыг дэмжсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;  

== Засгийн газрын сайд нар&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Засгийн газрын гишүүдийг томилж, Засгийн газрын гишүүд Улсын Их Хуралд тангараг өргөв |url=https://www.parliament.mn/nn/75068/ |website=parliament.mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-17 |title=ТАНИЛЦ: Үндэсний хороодыг татан буулгаж, 9 сайдыг шинээр томилж, 10 сайдыг үргэлжлүүлэн ажиллуулах гэж байна |url=https://ikon.mn/n/3fld |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; ==
[[Файл:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|thumb|333x333px|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Гомбожавын Занданшатар]]]]

=== Тэргүүлэгчид ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Албан тушаал
!Нэр
!Ажилласан
хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам, эвсэл
|-
|1
|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]
|[[Гомбожавын Занданшатар]]
|2025 оны 6 сарын 13 - 2026 оны 3 сарын 30
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; |[[МАН]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2
| rowspan=&quot;2&quot; |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд
|'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''
|2025 оны 6 сарын 18 - 2025 оны 11 сарын 20
|-
|[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]
|2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4
|-
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |3
| rowspan=&quot;2&quot; |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд
|'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]'''
|2025 оны 6 сарын 18 - 10 сарын 29&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News.MN |date=2025-10-29 |title=С.Амарсайханд хариуцлага тооцож, албан тушаалаас нь огцрууллаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830946/ |access-date=2025-11-06 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251029014808/https://news.mn/r/2830946/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Хассуурийн Ганхуяг]]
|2025 оны 11 сарын 12&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Шадар сайд Х.Ганхуяг тангараг өргөлөө - News.MN |url=https://news.mn/r/2833412/ |access-date=2025-11-13 |language=mn-MN |archive-date=2025-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112071601/https://news.mn/r/2833412/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; - 2026 оны 4 сарын 4
|-
|4
|Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд
|'''[[Тогмидын Доржханд]]'''
| rowspan=&quot;2&quot; |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4
| style=&quot;background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[ХҮН нам|ХҮН]]
|-
|5
|[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
|[[Сандагийн Бямбацогт]]
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[МАН]]
|}

=== Яамдын сайд нар&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Яам
!Сайд
!Ажилласан 
хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам, эвсэл
|-
|1
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]
|'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''
| rowspan=&quot;2&quot; |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; |[[МАН]]
|-
|2
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]
|'''[[Болдын Жавхлан]]'''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |3
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]
|[[Лхагвын Мөнхбаатар]]
|2025 оны 6 сарын 18 - 10 сарын 24
|-
|[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]
|2025 оны 10 сарын 24&lt;ref&gt;{{Cite web |last=cabinetAdmin |title=УИХ-ын гишүүн Б.Энхбаярыг Засгийн газрын гишүүн-Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаар томиллоо – cabinet.gov.mn |url=https://cabinet.gov.mn/13032.html |access-date=2025-11-06 |language=mn-MN |archive-date=2025-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251109065128/https://cabinet.gov.mn/13032.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; - 2026 оны 4 сарын 4
|-
|4
|[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]
|[[Батын Батбаатар]]
| rowspan=&quot;6&quot; |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4
| style=&quot;background:{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]
|-
|5
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]
|[[Дамбын Батлут]]
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[МАН]]
|-
|6
|[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]
|'''[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]]'''
| style=&quot;background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[ХҮН нам|ХҮН]]
|-
|7
|[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]
|[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]
| rowspan=&quot;11&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;12&quot; align=&quot;center&quot; |[[МАН]]
|-
|8
|[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]
|'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]'''
|-
|9
|[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]
|[[Тилеуханы Аубакир]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |10
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]
|'''[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]'''
|2025 оны 6 сарын 18 - 11 сарын 25
|-
|[[Мягмарсүрэнгийн Бадамсүрэн]]
|2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4
|-
|11
|[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]
|[[Гонгорын Дамдинням]]
| rowspan=&quot;5&quot; |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4
|-
|12
|[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]
|[[Баттогтохын Чойжилсүрэн|'''Баттогтохын Чойжилсүрэн''']]
|-
|13
|[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]
|[[Чинбатын Ундрам]]
|-
|14
|[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]
|[[Энхбаярын Батшугар]]
|-
|15
|[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]]
|[[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн]]
|-
|16
|[https://med.gov.mn/ Эдийн засаг, хөгжлийн яам]
|[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]
|2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4
|}

* '''Жич: Нэрийг нь тодруулсан нь улиран сонгогдсон сайд нар.'''

== Мөн үзэх ==

* [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]

== Эшлэл ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

[[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]]
[[Ангилал:Улсын Засгийн газар]]
[[Ангилал:Монголын эрх зүй]]
[[Ангилал:2025 он]]</text>
      <sha1>7ibfzrpex4a9elkmu5270myjfw1lwnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наянтайн Орги</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143978</id>
    <revision>
      <id>862086</id>
      <parentid>843548</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T02:43:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Наянтайн Орги</username>
        <id>98455</id>
      </contributor>
      <comment>Оргийн найруулсан жүжиг</comment>
      <origin>862086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23761" sha1="iwy084xdptkiyiszjjiwn5a8691sg0t" xml:space="preserve">'''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч.'''''ТӨРСӨН:  [[БНМАУ|ӨВӨРХАНГАЙ аймгийн ТАРАГ]][[БНМАУ|Т]]''''' '''''[[БНМАУ|сум]]''''' '''ХАРЪЯ''&lt;nowiki/&gt;''А''&lt;nowiki/&gt;''ЛАЛ:''' [[БНМАУ|МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН]] '''''ИРГЭНШИЛ:''' '''[[БНМАУ|М]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Н]][[БНМАУ|Г]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Л]]'''&lt;nowiki/&gt;'&lt;nowiki/&gt;'''МЭР'''&lt;nowiki/&gt;'''Г'''&lt;nowiki/&gt;'''Э'''&lt;nowiki/&gt;'''Ж'''&lt;nowiki/&gt;'''И'''&lt;nowiki/&gt;'''Л'''&lt;nowiki/&gt;''':'''&lt;nowiki/&gt; &lt;nowiki/&gt;'''[[БНМАУ|НАЙРУУЛАГЧ]]''''']]
[[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн '''''&lt;nowiki/&gt;'''''У'''''&lt;nowiki/&gt;'''''лаан гэ'''''&lt;nowiki/&gt;'''''р'''''&lt;nowiki/&gt;'''''т д'''''&lt;nowiki/&gt;'''''а'''''&lt;nowiki/&gt;'''''рга, найруулагч, зохион байгуулаг''&lt;nowiki/&gt;''ч''&lt;nowiki/&gt;'',''&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''х''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''у''&lt;nowiki/&gt;''л''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;''а''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;''г''&lt;nowiki/&gt;''ч''&lt;nowiki/&gt;'',''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;''нярав х'''''&lt;nowiki/&gt;'''''и'''''&lt;nowiki/&gt;'''''йж байв.'''''&lt;nowiki/&gt;''''']][[Файл:Улаан гэрийнхэн.jpg|thumb|Ула''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''''а''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''''н''&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;''г''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;''э''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;''р''&lt;nowiki/&gt;''и''&lt;nowiki/&gt;''й''&lt;nowiki/&gt;''н''&lt;nowiki/&gt;'' ''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''''а''&lt;nowiki/&gt;'''&lt;nowiki/&gt;'''''нхны уран сайханч''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;''и''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;''д''&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;'']]
[[Файл:ОРГИ Өвөрхангай клубын найруулагч Н. Орги 1940 он.jpg|thumb|Өвөррхангай клуб''&lt;nowiki/&gt;''и''&lt;nowiki/&gt;''йн ''&lt;nowiki/&gt;''н''&lt;nowiki/&gt;''айруулагч Н. Орги, 1940 он]]
[[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''&lt;nowiki/&gt;''й''&lt;nowiki/&gt;''мги''&lt;nowiki/&gt;''й''&lt;nowiki/&gt;''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''&lt;nowiki/&gt;''и''&lt;nowiki/&gt;''н Н. Орги]]
[[Файл:1975 онд БНМАУ᠒ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв..jpg|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]]
[[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]]
[[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]]
'''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн.

==Намтар==
БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа:
{{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан &quot;Улаан туг&quot;, &quot;Магнаг үсэгтэй туг&quot; гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг.

БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1915 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1935 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1935 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан:
{{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв.
{{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}} хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ.

Н.Орги 1935 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт &quot;Улаан гэр&quot;-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв.
{{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}}

1935-1939 онд  улаан гэрт ажиллаж байх хугацаандаа &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;, &quot;Энэ юуны жасаа вэ&quot; жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Дүрвэгч Түдэв&quot;, &quot;Манжийн хууль&quot;, &quot;Пад лам&quot;, &quot;Бээжин лам&quot; зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв.

1940 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг Орги байлаа. 

1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан &quot;Таван хошуу малаа магтан дуулъя&quot; нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан.

1950 оныг хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас...

1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно.

1940 оны үеэс &quot;Учиртай гурван толгой&quot;, &quot;Цэнд комиссар&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot;, &quot;Урагшлах зам&quot;, &quot;Өөрийн замаар&quot;, &quot;Эрдмийн Дорж&quot;, &quot;Сүрэг чоно&quot;, &quot;Миний баясгалан&quot;, 1950 оны үеэс &quot;Анхны жил&quot;, &quot;Мирдановын гэр бүл&quot;, &quot;Мандухай цэцэн хатан&quot;, 1960 оны үеэс &quot;Алтан ай&quot;, &quot;Эмч нар&quot;, &quot;Ноёхон талын дуулал&quot;, &quot;Гарын таван хуруу&quot;, &quot;Арвайхээрийн талд&quot;, &quot;Харанхуй дунд&quot;, &quot;Хүргэн хүү&quot;, &quot;Цэрмаагийн баяр&quot; зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ &quot;Мандухай цэцэн хатан&quot; жүжгийн Нимсан, &quot;Ах дүү нар&quot; жүжгийн япон генерал, &quot;“Өргөмөл сувд&quot; жүжгийн Агваандоной, &quot;Эмч нар&quot; жүжгийн Өлзий, &quot;Арвайхээрийн талд&quot; жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл &quot;Гологдсон хүүхэн&quot; уран сайхны киноны баян Болдын дүр, &quot;Тууврын замд&quot; киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Алтан галбай хүү&quot;, &quot;Говийн хүү&quot;, &quot;Ухаарал&quot;, &quot;Цолмон&quot; зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ.  1975 онд Э.Оюуны &quot;Амарсанаа&quot;, В.Шекспирийн &quot;Өвлийн үлгэр&quot;, К.Гольдоны &quot;Хоёр эзний ганц зарц&quot;, Б.Басанговын &quot;Улаахан алчууртай бүсгүй&quot;, &quot;Баяны баялаг&quot;, Л.Ванганы &quot;Тожоо жолооч&quot; зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн.

Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол &quot;[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]&quot; уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан.

Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ.

==Бүтээл==
===Найруулсан===
;Улаан гэр
*1935 он: &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;, &quot;Энэ юуны жасаа вэ&quot;
;Клуб
*1937 он: &quot;Хэрмэл Дамбийжаа&quot;, &quot;Дүрвэгч Түдэв&quot;, &quot;Манжийн хууль&quot;, &quot;Пад лам&quot;, &quot;Бээжин лам&quot;
;Соёлын ордон
*1940 он: &quot;Учиртай гурван толгой&quot;, &quot;Цэнд комиссар&quot;, &quot;Ардын зориг&quot;, &quot;Хөхөө Намжил&quot;, &quot;Долоодой хүү&quot;, &quot;Өргөмөл сувд&quot;, &quot;Цогийн идэр нас&quot;, &quot;Урагшлах зам&quot;, &quot;Өөрийн замаар&quot;, &quot;Эрдмийн Дорж&quot;, &quot;Сүрэг чоно&quot;, &quot;Миний баясгалан&quot;  
*1950 оны үе: “Анхны жил”  “Мирдановын гэр бүл”  “Мандхай цэцэн хатан” 
*1960 оны үе: &quot;Алтан ай&quot;, &quot;Эмч нар&quot;, &quot;Ноёхон талын дуулал&quot;, &quot;Гарын таван хуруу&quot;, &quot;Арвайхээрийн талд&quot;, &quot;Харанхуй дунд&quot;, &quot;Хүргэн хүү&quot;, &quot;Цэрмаагийн баяр&quot; зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ.
*1975 он: Э.Оюуны &quot;Амарсанаа&quot;, К.Гольдоны &quot;Хоёр эзний ганц зарц&quot;, В.Шекспирийн &quot;Өвлийн үлгэр&quot;, Б.Басанговын &quot;Улаахан алчууртай бүсгүй&quot;  
*1985 он: Батор Басанговын &quot;Баяны баялаг&quot;, Л.Ванганы &quot;Тожоо жолооч&quot; зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан.

===Зохиосон===
Мөн &quot;Харанхуйн дунд&quot;, &quot;Алтан галбай хүү&quot;, &quot;Говийн хүү&quot;, &quot;Ухаарал&quot;, &quot;Цолмон&quot; зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан.

===Тоглосон===
;Кино
*[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд
*[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин

;Жүжиг
*Мандухай цэцэн хатан - Нимсан
*Ах дүү нар - япон генерал
*Өргөмөл сувд - Агваандоной
*Эмч нар - Өлзий
*Арвайхээрийн талд - Тавхай
зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон.

==Шагнал==
Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: 
* 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль  
* 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль  
* 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг  
* 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль 
* 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг
* 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв.

{{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}}
[[Ангилал:Монголын найруулагч]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Тарагтын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1914 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>iwy084xdptkiyiszjjiwn5a8691sg0t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дорж-Юндэнгийн Болдхуяг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144359</id>
    <revision>
      <id>862141</id>
      <parentid>858466</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T08:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14286" sha1="fippwh5f22680n8s5d3ex99esywzwtf" xml:space="preserve">{{Инфобокс Зохиолч
| зураг                  = 
| хэмжээ                 = 
| зургийн тайлбар        =
| жинхэнэ нэр            = 
| зураг                  = Яруу найрагч Д.Болдхуяг.jpg
| хэмжээ                 = 
| зургийн тайлбар        =
| жинхэнэ нэр            = 
| нууц нэр               = 
| төрсөн огноо           = {{birth date|1977|12|08}}
| төрсөн газар           = [[Улаанбаатар]] хот 
| мэргэжил               = Археологич
| гарал үүсэл            = 
| яс үндэс               = Халх
| иргэний харъяалал      = Монгол Улс
| боловсрол              = 
| төрөл                  = Яруу найраг
| субъект                = 
| урсгал                 = 
| хамтрагч               = 
| залгамжлагч            = 
| шагналууд              = Яруу найргийн &quot;Болор цом&quot; наадмын тэргүүн шагнал, “Цагаан уул” наадмын тэргүүн шагнал.
|в     = 
| вэбсайт                =  
}}

'''Дорж-Юндэнгийн Болдхуяг''' нь 1977 оны 12 дугаар сарын 08-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Дорж-Юндэнгийн Болдхуяг |url=https://www.biirbeh.mn/index.php?sel=content&amp;f=one&amp;obj_id=2262 |access-date=2025-12-21 |website=www.biirbeh.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; Монгол улсын яруу найрагч. [[Болор цом|&quot;Болор цом&quot;-ын]] эзэн (2011). [[Монголын Зохиолчдын Эвлэл|Монголын Зохиолчдын эвлэлийн]] шагналт (2020). 2000-аад оны Монголын яруу найргийн нэг гол төлөөлөл.  
  
== Намтар ==
Даян овогт Дорж-Юндэнгийн Болдхуяг эцгийн талаас [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Алдархаан сум|Алдархаан]] сум, эхийн талаас [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Батцэнгэл сум|Батцэнгэл]] сумын уугуул.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-12-14 |title=Д.Болдхуяг: Хоёр, гурван аймаг булаалдаад байхаар од нь гийсэн бөх би биш |url=https://www.24tsag.mn/a/4613 |access-date=2025-12-21 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; Аав Дорж-Юндэн нь Алдархаан сумын Богдын голд төрсөн буюу их яруу найрагч [[Бэгзийн Явуухулан|Бэгзийн Явуухулантай]] нэг голын хүн байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-12-14 |title=Д.Болдхуяг: Хоёр, гурван аймаг булаалдаад байхаар од нь гийсэн бөх би биш |url=https://www.24tsag.mn/a/4613 |access-date=2025-12-21 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;   

===Боловсрол===
2001 онд Улаанбаатарын их сургуулийг [[Археологи|археологич]] мэргэжлээр төгсөөд 2003 онд тус сургуульд магистр хамгаалсан. 2009-2013 онд [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] их сургуулийн докторантурт суралцаж “Монгол улсын нутаг дэвсгэрт буй [[Хэрлэн Барс|Хятаны]] үеийн хот суурин” сэдвээр археологийн ухааны докторын (Ph.D) зэрэг хамгаалсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=“Болор цом”-ын эзэн До.Болдхуяг доктор болов |url=https://gogo.mn/r/123963 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

===Эрхэлсэн ажил===
[[Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи|ШУА-ийн]] Археологийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтны хувиар 1999-2005 онд Монгол, [[Герман|Германы]] хамтарсан [[Хархорум|Хархорумын]] судалгааны экспедицид оролцжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-08-15 |title=До.Болдхуяг: “Орхоны хөндийд нийслэлээ байгуулбал хүчирхэг болно” гэх нүүдэлчдийн итгэл үнэмшил биеллээ олдог зүй тогтолтой |url=https://www.zms.mn/a/102230 |access-date=2025-12-21 |website=www.zms.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; Мөн [https://chinggisinstitute.gov.mn/mn Чингис хааны өв соёлын хүрээлэнд] эрдэм шинжилгээний ажилтан, &quot;Монсудар&quot; хэвлэлийн газарт ерөнхий редактор, 2014-2020 онд [[Бээжин]] хот дахь Хятадын Төв Радио Телевизийн Ази, Африкийн төвд гадаад мэргэжилтнээр ажиллаж байв.   

==Эрдэм шинжилгээний бүтээл==
Д.Болдхуяг “Вааран савны нэр томьёоны асуудалд”,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsetseg |first=Enkhbat |date=2022-01-01 |title=МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЦУВРАЛ БИЧГҮҮДЭД НИИТЛЭГДСЭН БҮТЭЭЛИИН БҮРТГЭЛ 1959 2021 / BIBLIOGRAPHY OF PAPERS PUBLISHED IN THE MONGOLIAN STUDIES SERIES 1959-2021 |url=https://www.academia.edu/113522889/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%93%D0%9E%D0%9B_%D0%A1%D0%A3%D0%94%D0%9B%D0%90%D0%9B%D0%AB%D0%9D_%D0%A6%D0%A3%D0%92%D0%A0%D0%90%D0%9B_%D0%91%D0%98%D0%A7%D0%93%D2%AE%D2%AE%D0%94%D0%AD%D0%94_%D0%9D%D0%98%D0%98%D0%A2%D0%9B%D0%AD%D0%93%D0%94%D0%A1%D0%AD%D0%9D_%D0%91%D2%AE%D0%A2%D0%AD%D0%AD%D0%9B%D0%98%D0%98%D0%9D_%D0%91%D2%AE%D0%A0%D0%A2%D0%93%D0%AD%D0%9B_1959_2021_BIBLIOGRAPHY_OF_PAPERS_PUBLISHED_IN_THE_MONGOLIAN_STUDIES_SERIES_1959_2021 |journal=МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЦУВРАЛ БИЧГҮҮДЭД НИИТЛЭГДСЭН БҮТЭЭЛИИН БҮРТГЭЛ (1959-2021)}}&lt;/ref&gt; “Хархорумын шаазан эдлэлийн тухай дахин өгүүлэх нь”, “[https://mongoltoli.mn/history/h/317 Хятаны хотуудын] үүрэг зориулалт” зэрэг эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, “Хятаны өв соёл” (хамтын бүтээл), “Даян Монголын тэнгэрийн хөх шаазан” (хамтын бүтээл)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News.mn |date=2022-06-30 |title=“Даян Монголын тэнгэрийн хөх шаазан” каталогийн нээлт боллоо {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2569720/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221171940/https://news.mn/r/2569720/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; зэрэг нэгэн сэдэвт судалгааны зохиол туурвиж хэвлүүлсэн юм. 

==Яруу найраг==
Д.Болдхуяг 1993 оноос шүлэг зохиол оролдож, 2000 онд &quot;Миний жаахан Амбуунаа&quot; анхныхаа номыг хэвлүүлжээ. Тэр жилээ оюутан залуусын “Бүжинлхам” наадамд “Эгчмэдхэн” шүлгээрээ тэргүүн байр эзэлсэн байна. Улмаар [[Дулдуйтын Данзанравжаа|Данзанравжаагийн]] нэрэмжит “Мөнгөн цом” (2001), хайрын “Цагаан уул” наадам (2002), “Алтан үзэг” наадамд (2003) жил дараалан түрүүлэв. Мөн 2006 онд монгол туургатны “Уянгын дөл” наадамд “[[Зэв|Зэв жанжин]]” шүлгээрээ тэргүүн байр эзэлжээ.

===Шүлгийн номууд===
* &quot;Миний жаахан Амбуунаа&quot;. 2000 он
* “Чинад нууцхан сэтгэл”. 2005 он
* “Эсэруагийн охины хоолойн чимэг”. 2007 он  
* “Хундага сарны онгод”. 2009 он
* “Мянган оны хойно&quot; (Хөххотод монгол бичгээр хэвлэгдсэн). 2011 он
* “Мянган наст шүлэг”. 2013 он
* “Дурсгалын дэвтэр”. 2013 он
* “Батцэнгэлийн бадгууд” 2014 он
* “Амраг шанзны аялгуу (Бээжингийн Үндэсний хэвлэлийн хороонд монгол бичгээр хэвлэгдсэн). 2020 он
* “Хэн эс үнэмшинэ”. 2022 он
* “Ху-гийн цуур”. 2025 он 

===&quot;Болор цом-29&quot; наадам===
1983 оноос жил бүр уламжлал болон зохион байгуулагдсан яруу найргийн &quot;Болор цом&quot; наадам 2011 онд Архангай аймгийн [[Цэцэрлэг (хот)|Цэцэрлэг хотод]] болов.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яруу найрагч Д.Болдхуяг “Болор цом”-ын эзэн боллоо |url=https://gogo.mn/r/89y66 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; Монголын Зохиолчдын эвлэл утга зохиол, яруу найргийг орон нутгийн иргэдэд илүү хүргэх зорилгоор уг наадмыг аймгуудаар зохион байгуулах болсны нэг нь энэ байлаа. 29 дэх удаагийн &quot;Болор цом&quot; наадамд 50 яруу найрагч оролцсоноос нэгийн даваанд 38 найрагч шалгарч үлдсэн юм. Улмаар яруу найрагч Д.Болдхуяг &quot;Монгол хэл&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zindaa |title=БОЛОР ЦОМ-29 {{!}} Тэргүүн шүлэг - &quot;Монгол хэл&quot; |url=https://www.zindaa.mn/31a4 |access-date=2025-12-21 |website=www.zindaa.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; шүлгээрээ тэргүүн байр эзэлж цомын эзэн болсон бол удаах байруудад [[Жамъянгийн Мөнхбат|Ж.Мөнхбат]], Б.Баярсайхан, Б.Мягмаржав, Ц.Эрдэнэбаатар шалгарсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-12-12 |title=“Болор цом 29” наадамд Д.Болдхуяг түрүүллээ |url=https://www.24tsag.mn/a/4382 |access-date=2025-12-21 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; Наадмын шүүгчээр [[Ардын Уран Зохиолч|Ардын уран зохиолч]] [[Пунцагийн Бадарч|П.Бадарч]], утга зохиол судлаач, шүүмжлэгч [[Дашлхүмбийн Галбаатар|Д.Галбаатар]], яруу найрагч [[Баярхүүгийн Ичинхорлоо|Б.Ичинхорлоо]] нар ажиллажээ. Тухайн үед Д.Болдхуяг Өвөр Монголын их сургуулийн докторантурт суралцаж байсан тул уг наадамд Хөххотоос ирж оролцсон байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-12-14 |title=Д.Болдхуяг: Хоёр, гурван аймаг булаалдаад байхаар од нь гийсэн бөх би биш |url=https://www.24tsag.mn/a/4613 |access-date=2025-12-21 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; Энэ явдлаас хойш 14 жилийн дараа буюу 2025 оны &quot;Болор цом-43&quot; наадамд Д.Болдхуяг &quot;Монгол бичиг&quot; шүлгээрээ гуравдугаар байр эзэлсэн билээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News.MN |date=2025-11-27 |title=“Болор цом-43” наадамд тэргүүлсэн яруу найрагчдийн шүлэг {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2836143/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221170343/https://news.mn/r/2836143/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2025 оны &quot;Болор цом” наадамд эхний гурван байр эзэлсэн шүлгүүд |url=https://duuren.life/post/12360 |access-date=2025-12-21 |website=duuren.life |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Болор цом-43&quot; наадмын шилдгүүд тодорлоо |url=https://ergelt.mn/news/109/single/56682 |access-date=2025-12-21 |website=https://ergelt.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;                      

===Дууны шүлэг===
  
До.Болдхуяг &quot;Хурд&quot; хамтлагийн “Хайрын салхи”, &quot;Voice&quot; хамтлагийн &quot;Voice of Mongolia&quot;, МУГЖ Л.Болдбаатарын “Зүрхний амраг”, Д.Бурмаагийн “Хүрээ хархүү”, Д.Намсрайноровын “Зул цэцэг”, С.Батсайханы “Багын найз”, Өвөр Монголын “Нот зам” хамтлагийн “Амсаагүй жаргал”, “Битгий уйлаач”, Хөгжилбаатарын “Цогзолмаа”, “Ардын дууны Адараа” зэрэг дууны шүлгийг бичсэн бөгөөд 2013 онд “Сэтгэлийн зарлиг” хэмээх дуу, шүлгийн цомог хэвлүүлсэн юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=МЗЭ-ийн шагналт, “Болор цом”-ын эзэн яруу найрагч До.Болдхуягийн уран бүтээлээс – Ашид Эерэг |url=https://ashideyereg.mn/?p=5351 |access-date=2025-12-21 |language=mn |archive-date=2026-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106072108/https://ashideyereg.mn/?p=5351 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}
[[Ангилал:Монголын яруу найрагч]]
[[Ангилал:1977 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан]]</text>
      <sha1>fippwh5f22680n8s5d3ex99esywzwtf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ганзоригийн Тэмүүлэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145365</id>
    <revision>
      <id>862113</id>
      <parentid>849872</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10302" sha1="puz1qmkites8qll2o406wzhel8yf1c1" xml:space="preserve">'''Ганзоригийн Тэмүүлэн''' (1981 оны 1-р сарын 10-нд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]], [[Ихтамир сум|Их Тамир]] сумд төрсөн) -2016 оноос хойш [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүнээр улиран ажиллаж буй улс төрч юм. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын (МАН)]] гишүүн тэрээр Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймгуудыг томсгосон тойргийг төлөөлдөг. Тэмүүлэн 2016, 2020, 2024 онд парламентад дахин сонгогдож, парламентын байнгын хороодод хэд хэдэн удирдах албан тушаал хашиж байжээ. 2022 оноос 2024 он хүртэл тэрээр Төсвийн байнгын хорооны даргаар ажиллаж байсан. Тэрээр одоогоор Улсын Их Хурлын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны даргаар ажиллаж байна. УИХ-ын гишүүн асан Ганзоригийн хүү юм.

== Бага нас ба боловсрол ==
Г.Тэмүүлэн 1981 оны 1-р сарын 10-нд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]], [[Ихтамир сум|Их Тамир]] сумд төрсөн.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Я. |first=Болор |date=2025-07-09 |title=Г.Тэмүүлэнг Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны даргаар улируулан сонгохыг дэмжлээ |url=https://www.zindaa.mn/54h2 |access-date=2025-11-15 |website=www.zindaa.mn |language=mn}}
[[Category:CS1 Mongolian-language sources (mn)]]&lt;/ref&gt; Тэрээр их сургуульд орохоосоо өмнө [[Австрали|Австралийн]] [[Канберра]] хотын Дикинсон коллежид суралцсан. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=УИХ сонгуулийн 1-р тойрог: Ганзоригийн ТЭМҮҮЛЭН |url=https://ikon.mn/uix/c/705 |access-date=2019-11-30 |website=ikon.mn |archive-date=2019-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123013509/https://ikon.mn/uix/c/705 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Тэрээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] -д дээд боловсрол эзэмшиж, [[Вашингтон (хот)|Вашингтон хотын]] Америкийн Их Сургуульд олон улсын харилцаа, менежментийн чиглэлээр суралцаж, 2003 онд бакалаврын зэрэг хамгаалсан &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ТЭМҮҮЛЭН ГАНЗОРИГИЙН {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/parliament/temuulen/ |access-date=2019-11-30 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2019-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191130105217/https://news.mn/r/parliament/temuulen/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; бөгөөд дараа нь 2005 онд тус сургуульдаа Олон улсын нийтийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-12-08 |title=Ганзоригийн ТЭМҮҮЛЭН {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/766386/ |access-date=2019-11-30 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Коллежид сурч байхдаа Тэмүүлэн чөлөөт бөхийн багт барилдаж, олны талархлыг хүлээсэн.

== Карьерийн эхлэл ==
[[Файл:OT_2010_workinggroup.jpg|thumb|Оюу Толгойн ажлын хэсэг уурхайн төслийн эхлэлийг олон нийтэд танилцуулж байна.]]
Тэмүүлэн мэргэжлийн гараагаа Монголын эрдэс баялгийн салбарт эхэлсэн. 2006-2009 онд тэрээр Монголын Ашигт малтмалын газарт ажиллаж, мэргэжилтэнгээс ахлах мэргэжилтэн, дараа нь гэрээлтийн хэлтсийн дарга хүртэл дэвшсэн. Гэрээлтийн хэлтэст ажиллаж байх хугацаандаа Тэмүүлэн 2009 оны Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулахад хүргэсэн ажлын хэсгийг ахалж байжээ.

2009 онд тэрээр стратегийн ач холбогдолтой ашигт малтмалын ордуудтай холбоотой асуудлаар засгийн газрын өмчлөл, ашиг сонирхлыг төлөөлөх үүрэг бүхий улсын гол төрийн өмчит аж ахуйн нэгж болох Эрдэнэс Монгол компанийн дэд захирал болж, 2014 он хүртэл энэ албан тушаалыг хашиж байжээ. Энэ хугацаанд тэрээр 2013-2015 онуудад [[Оюутолгой|Оюу Толгой]] компанийн ТУЗ-ийн гишүүнээр ажиллаж байжээ. 2014 онд түүнийг Засгийн газрын танхимд Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн дэд сайдаар томилсон. Тэрээр [[Оюутолгой|Оюу Толгойн]] шинэ гэрээ буюу Дубайн гэрээг эсэргүүцэн 2015 онд өөрийн хүсэлтээр огцрох хүртлээ хоёр албан тушаалыг хашиж байжээ. Тэмүүлэн Оюу Толгой төслөөс Монголын ногдол ашгийг олон жилээр хойшлуулах болгосон [[Дубайн гэрээ|Дубайн гэрээг]] олон нийтэд ил болгон эсэргүүцсэн.

== Улс төрийн карьер ==
Тэмүүлэн нь Монгол Ардын Нам (МАН)-аар дамжуулан намын улс төрд идэвхтэй оролцох болсон. 2015-2020 онд тэрээр МАН-ын залуучуудын байгууллага болох Социал Демократ Залуучуудын (SDY) (хуучнаар НАМЗХ) ерөнхийлөгчөөр ажиллаж, МАН-ын удирдах зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байжээ. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ганзориг Тэмүүлэн » Төр.мн |url=http://www.tur.mn/parliament/g-temuulen/ |access-date=2019-11-30 |website=www.tur.mn |archive-date=2019-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209083020/http://www.tur.mn/parliament/g-temuulen/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Responsible_Mining_Lobby_Group.jpg|thumb|Тэмүүлэн 2016 онд Хариуцлагатай Уул Уурхайн Лобби Бүлгийн зүүний үзэлтнүүдийн нэг.]]
Тэмүүлэн [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Монгол Улсын парламентын сонгуульд]] [[Архангай аймаг|Архангай аймгийг]] төлөөлж [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] сонгогдсон. Тэрээр [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Монгол Улсын парламентын сонгуульд]] дахин сонгогдож, [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Монгол Улсын парламентын сонгуульд]] [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийг]] томсгосон тойргоор төлөөлж, парламентад дараалан гурав дахь удаагаа сонгогдоод байна.

Тэмүүлэн 2022-2024 онд УИХ-ын Төсвийн Байнгын Хорооны даргаар ажиллаж, Улсын төсвийг танах олон алхамууд хийж ба хууль боловсруулж өргөн барисан. Тэрээр 2022 онд байнгын хороонд дэргэдэх Төсвийн тогтвортой байдлийн зөвлөв санначлан байгуулсан. Тус зөвлөл нь Улсын төсвийг хянах үүрэгтэй юм. 2024 онд Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны дарга болж, Монгол Улсын аюулгүй байдал олон улсын харилцаа, гадаад бодлогын чиглэлийг манлайлж яваа нэгэн. Тэрээр мөн парламент хоорондын олон улсын ажиллагаанд оролцож, Монголын парламент болон Европын парламентын хоорондын уулзалтуудад удирдаж байжээ. Тэмүүлэн 2025 онд Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны даргаар улиран сонгогдсон. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=State Great Khural |first=Mongolian |date=09.07.2025 |title=Temuulen Ganzorig re-elected as Chairman. |url=https://www.parliament.mn/nn/75377/ |access-date=07.03.2026 |website=Mongolian Parliament}}&lt;/ref&gt;

== Хувийн амьдрал ==
Тэмүүлэн англи, орос хэлтэй. Тэрээр эхнэр, гурван хүүхэдтэй. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Ганзоригийн Тэмүүлэн |url=https://www.parliament.mn/cv/201/ |access-date=2019-11-30 |website=Монгол Улсын Их Хурал |language=mn}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

== Лавлагаа ==
{{Reflist}}
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Архангайнхан]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]
[[Ангилал:1981 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>puz1qmkites8qll2o406wzhel8yf1c1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батжаргалын Заяабал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145953</id>
    <revision>
      <id>862095</id>
      <parentid>858282</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T04:23:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12956" sha1="411wq92mzipmgn2qng0ch4kp9de7mml" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = Батжаргалын Заяабал
| image = Batjargalyn_Zayaabal_portrait_2025.jpg
| caption = Б. Заяабал, 2025 он
}}

'''Батжаргалын Заяабал''' 1976 онд Увс аймгийн Өмнөговь суманд төрсөн. Тэрээр Монголын улс төрч бөгөөд 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдон ажиллаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-05-22 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parliament&quot;&gt;{{cite web |title=Батжаргалын Заяабал |url=https://www.parliament.mn/cv/344/ |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-05-22 |language=mn}}&lt;/ref&gt; Өмнө нь Төрийн өмчийн хорооны дарга, Татварын ерөнхий газрын даргаар ажиллаж байсан.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улс НӨАТ-аар бусад орноос дарамт багатай |url=https://ikon.mn/n/2nbo |work=iKon.MN |date=2022-08-25 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Намтар ==

=== Боловсрол ===
1984–1994 онд Увс аймгийн Улаангом сумын 1 дүгээр арван жилийн сургуульд суралцаж төгссөн.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt; 1994–1998 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Эдийн засгийн сургуулийг санхүү, эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt; 2005–2008 онд АНУ-ын Жорж Мейсоны их сургуульд төрийн бодлогын магистрын зэрэг хамгаалсан.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt; 2013–2016 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;

=== Ажилласан байдал ===
* 1999 оны 7 сар – 1999 оны 12 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний туслах&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2002 оны 2 сар – 2004 оны 12 сар: Дэлхийн банкны Өрхийн амьжиргааг дэмжих хөтөлбөрт төслийн ажилтан&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2008 оны 6 сар – 2008 оны 9 сар: Түлш, эрчим хүчний яамны Төрийн захиргаа, удирдлагын газрын Хяналт-шинжилгээ, мониторингийн хэлтсийн дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2008 оны 9 сар – 2010 оны 4 сар: Эрдэс баялаг, эрчим хүчний яамны Хяналт-шинжилгээ, үнэлгээний газрын дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2010 оны 4 сар – 2012 оны 2 сар: Төрийн өмчийн хорооны Төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн концессын газрын дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2012 оны 2 сар – 2012 оны 7 сар: Төрийн өмчийн хорооны дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2012 оны 8 сар – 2015 оны 5 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний зөвлөх&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2015 оны 5 сар – 2015 оны 10 сар: Татварын ерөнхий газрын дэд дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2015 оны 10 сар – 2016 оны 8 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний зөвлөх&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2016 оны 8 сар – 2019 оны 1 сар: Татварын ерөнхий газрын дэд дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2019 оны 1 сар – 2023 оны 12 сар: Татварын ерөнхий газрын дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2024 оны 1 сар – 2024 оны 5 сар: Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргын зөвлөх&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2024 оны 7 сараас: Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн&lt;ref&gt;{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-05-22 |language=mn}}&lt;/ref&gt;
* 2026 оны 5 дугаар сараас: Улсын Их Хурлын Эдийн Засгийн Байнгын Хорооны дарга&lt;ref&gt;{{cite web |title=Татварын хуулиудад нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслүүдийг хэлэлцэхийг дэмжив |url=https://www.parliament.mn/nn/77366/ |website=Монгол Улсын Их Хурал |date=2026-05-22 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

=== Улс төрийн үйл ажиллагаа, байр суурь ===
2024 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар 2-р тойрогт Монгол Ардын Намаас нэр дэвшин 67,321 санал буюу 47.7 хувийн санал авч сонгогдсон.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-05-22 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Иргэдээс хамгийн олон санал авсан 10 нэр дэвшигч |url=https://itoim.mn/a/2024/06/29/election/clo?708fb003ef258feeb9c302155d61581b |work=iToim.mn |date=2024-06-29 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2024 оноос Төсвийн байнгын хороо, Эдийн засгийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/cv/?departmentId=5 |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-05-22 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/cv/?departmentId=6 |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-05-22 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2022 онд iKon.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүнийг Татварын ерөнхий газрын даргаар дурдсан байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улс НӨАТ-аар бусад орноос дарамт багатай |url=https://ikon.mn/n/2nbo |work=iKon.MN |date=2022-08-25 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2023 онд iKon.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад тэрээр татварын албаны цахимжилт болон татвар төлөлт үндсэндээ 100 хувь цахим хэлбэрт шилжсэн талаар байр сууриа илэрхийлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Татвар 100% цахимжсанаар татварын байцаагч таньдаг байх шаардлагагүй болсон |url=https://ikon.mn/opinion/310z |work=iKon.MN |date=2023-12-13 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2022 онд Eguur.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүнийг татварын алба 100 хувь цахим болсон, иргэнтэй холбоотой мэдээллийг Ebarimt, аж ахуйн нэгжийн мэдээллийг Etax системд нэгтгэсэн талаар дурдсан байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Татварын алба бүрэн цахимжсан. Бүх үйлчилгээг Ebarimt, Etax системээр авна |url=https://eguur.mn/407909/ |work=Eguur.mn |access-date=2026-05-22 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2020 онд Peak.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээлэлд E-Mongolia системд татварын 34 үйлчилгээг байршуулсан талаар түүний мэдэгдлийг эш татсан байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: E-MONGOLIA-д одоогоор татварын 34 үйлчилгээг байршуулаад байна |url=https://peak.mn/news/bzayaabal-e-mongolia-d-odoogoor-tatwariin-34-uilchilgeeg-bairshuulaad-baina |work=Peak.mn |date=2020-09-09 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2024 онд Time.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүний НӨАТ-ын бодлоготой холбоотой байр суурийг нийтэлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: НӨАТ-аар маш том хэмжээний өөрчлөлт хийх нь улс орны хувьд өндөр эрсдэлтэй |url=https://time.mn/n/78303 |work=Time.mn |access-date=2026-05-22 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2025 онд GoGo.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээнд түүнийг Улсын Их Хурлын гишүүнээр эш татан мэдээлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улсыг авч явах чадвартай хүн МАН-д олон бий, жишээ нь Г.Занданшатар |url=https://gogo.mn/r/1eek3 |work=GoGo.mn |date=2025-06-09 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Санхүүгийн хоршооны тухай хуулийн төслийг Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Үүрийнтуяа, Б.Заяабал нар хамтран санаачилсан.&lt;ref&gt;{{cite news |title=УИХ-ын чуулганы үдээс хойших хуралдаан эхэлж, Санхүүгийн хоршооны тухай хуулийн төслийг хэлэлцэж эхэллээ |url=https://news.mn/r/2859715/ |work=News.mn |access-date=2026-05-22 |language=mn |archive-date=2026-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260417012528/https://news.mn/r/2859715/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2026 оны 5 дугаар сарын 20-ны өдөр Улсын Их Хурлын Эдийн засгийн байнгын хорооноос түүнийг Байнгын хорооны даргаар сонгохыг дэмжсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ЭЗБХ: Байнгын хорооны даргаар УИХ-ын гишүүн Б.Заяабалыг сонгохыг дэмжив |url=https://www.parliament.mn/nn/77326/ |website=Монгол Улсын Их Хурал |date=2026-05-20 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=ЭЗБХ-ны даргад Б.Заяабалыг нэр дэвшүүлэхийг ДЭМЖЛЭЭ |url=https://ubn.mn/p/97811 |work=UBN.mn |access-date=2026-05-22 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2026 оны 5 дугаар сарын 22-ны өдөр Улсын Их Хурлын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар түүнийг Эдийн засгийн байнгын хорооны даргаар сонгосон байна.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Татварын хуулиудад нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслүүдийг хэлэлцэхийг дэмжив |url=https://www.parliament.mn/nn/77366/ |website=Монгол Улсын Их Хурал |date=2026-05-22 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Эдийн засгийн байнгын хорооны даргаар УИХ-ын гишүүн Б.Заяабалыг сонгов |url=https://www.24tsag.mn/a/246143 |work=24tsag.mn |date=2026-05-23 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2026 онд Mass.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээнд тэрээр хувь хүний орлогын албан татварын хуулийн төсөлтэй холбоотой асуудлаар байр сууриа илэрхийлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Xувь xүний xүний орлогод нийцсэн албан татвар аваx ёстой |url=https://mass.mn/n/105522 |work=Mass.mn |date=2026-05-19 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2026 онд Zuv.mn сайтад нийтлэгдсэн тодруулгад тэрээр Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийг хэлэлцэхийг дэмжих байр суурь илэрхийлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийг хэлэлцэхийг дэмжих хэрэгтэй |url=https://zuv.mn/1fd7 |work=Zuv.mn |date=2026-04-16 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* [https://www.parliament.mn/cv/344/ Монгол Улсын Их Хурлын цахим хуудас дахь танилцуулга]

[[Ангилал:1976 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]</text>
      <sha1>411wq92mzipmgn2qng0ch4kp9de7mml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нямсүрэнгийн Амгаланбаатар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147092</id>
    <revision>
      <id>862142</id>
      <parentid>862022</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T08:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39223-43</username>
        <id>105872</id>
      </contributor>
      <origin>862142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1912" sha1="fziqdv70nhbz6fwu4sk7bf3pcyuh89f" xml:space="preserve">'''Нямсүрэнгийн Амгаланбаатар''' нь [[Дундговь аймаг|Дундговь]] аймгийн [[Эрдэнэдалай сум|Эрдэнэдалай]] сумын харьяат, 2003 онд төрсөн, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн улсын начин цолтой бөх.

==Амжилт==
=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2026
|АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан А.Эрдэнэбаяраар дөрөв, аймгийн арслан Б.Баянсүхээр тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цол хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|Дундговь аймгийн баяр наадамд аймгийн заан М.Баттүвшинээр долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|-
!2024
|Дундговь аймгийн баяр наадамд сумын заан Х.Чойжилсүрэнгээр долоо давж түрүүлэн &quot;Аймгийн хурц арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}

=== Цэргийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2023
|Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2026
|Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Амгаланбаатар, Нямсүрэнгийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Эрдэнэдалайн хүн]]
[[Ангилал:2003 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>fziqdv70nhbz6fwu4sk7bf3pcyuh89f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Их Британи-Хятадын харилцаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147098</id>
    <revision>
      <id>862070</id>
      <parentid>862065</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T12:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20702" sha1="sanp8u5qg321d183m8h8g1fkk3dsq78" xml:space="preserve">[[Файл:China United Kingdom Locator.png|thumb|393x393px]]
'''Их Британи, Хятадын харилцаа''' ([[Англи хэл|англи.]] ''United Kingdom-Chinese relations,'' [[Хятад хэл|хятад.]] ''中英关系,'' пиньинь ''Zhōng-Yīng guānxì'') '''-''' Их Британи, Хятадын хоёр талын харилцааг хэлдэг юм.

19-р зуунд Их Британийн эзэнт гүрэн Хятадад хэд хэдэн колони байгуулсан бөгөөд Британичууд Анхны [[Хар тамхины дайн|Хар тамхины дайнд]] ялсны дараа хамгийн гол нь [[Хонконг]]-ийг олж авсан байна. Хоёр улсын харилцаа 20-р зууны сүүлч, 21-р зууны эхэн үед өгсөж уруудаж янз бүр байсан байсан. [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улс]] болон Их Британи ба Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс 1954 оны 6-р сарын 17-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна. [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны]] үед Их Британи, Хятад улсууд эсрэг тэсрэг байр суурьтай байсан бөгөөд Хонконгийн асуудлаас болж харилцаа хурцадмал байж ирсэн. 1984 онд хоёр тал Хятад-Британийн хамтарсан тунхаглалд гарын үсэг зурсан бөгөөд энэ нь эцэстээ 1997 онд Хонконгийг Хятадад шилжүүлэн өгөхөд хүргэсэн байна. Хүйтэн дайн дуусч, Хонконгийг шилжүүлсний дараа Хятад-Их Британийн хоёр талын харилцааны &quot;Алтан үе&quot; гэгддэг үе нь олон тооны өндөр түвшний төрийн айлчлал, хоёр талын худалдаа, цэргийн хэлэлцээрүүдээр эхэлсэн юм. Ойролцоогоор 20 жилийн энэ үе 2019-2020 оны Хонконгийн эсэргүүцлийн жагсаал, Хонконгийн үндэсний аюулгүй байдлын тухай хууль хэрэгжиж эхэлснээр гэнэт дуусгавар болсон. Дараагийн жилүүдэд харилцаа нь янз бүрийн аюулгүй байдал, хүний ​​эрхийн асуудлаас болж мэдэгдэхүйц муудсан. 2024 оноос эхлэн [[Кир Стармер|Кир Стармерын]] ерөнхий сайд байх үед, ялангуяа 2026 онд тэрээр Хятадад айлчилсны дараа харилцаа сайжирч эхэлсэн. 2025 оны байдлаар Хятад улс нь Их Британийн тав дахь том худалдааны түнш болоод байгаа юм.

== Хоёр талын харилцааны түүх ==
17-р зууны эхэн үед Англичууд Хятад руу нэвтрэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтсэн юм. 1620-иод онд Английн хөлөг онгоцууд Португалиас Хятадуудад түрээслүүлсэн боомт хот болох Макаод ирж эхэлсэн юм. Энэ үед &quot;Ганц эвэрт&quot; (The Unicorn) нэртэй Английн худалдааны хөлөг онгоц Макаогийн ойролцоо живжээ. Португалчууд сүйрсэн хөлөг онгоцноос хэд хэдэн их буу олж аваад 1620 оны орчим Хятадуудад заржээ. Эдгээр их бууг дараа нь Хятадууд &quot;Хунйипао&quot; гэж хуулбарласан нь цэргийн технологийн солилцооны эхэн үеийн тохиолдол гэж үзэж болох юм. Жишээлбэл, 1637 оны 6-р сарын 27-нд ахмад Жон Ведделлийн удирдлаган дор сайн зэвсэглэсэн дөрвөн Английн хөлөг онгоц Хятадтай худалдааны харилцаа тогтоохыг эрмэлзэн Макаод хүрчээ. Худалдааны боомтыг түрээсэлсэн Португалчууд тэднийг хорилглож байжээ. Дараа нь тэд Англичууд худалдаа хийхийг зөвшөөрсөн Кантон (орчин үеийн [[Гуанжоу]]) руу явжээ. 

Эртний холбоо харилцаанд 1685 онд Хятадын иезуит лам Майкл Шен Фу-Цун (Michael Shen Fu-Tsung) Их Британид айлчилж, II Жеймс хаантай уулзсан явдал байсан юм. 1699 онд Зүүн Энэтхэгийн компани Гуанжоу (Кантон) хотод бизнес эрхлэхийг зөвшөөрснөөр худалдаа албан ёсоор эхэлж тогтвортой худалдааны харилцааны эхлэлийг тавьсан юм. 

1784 онд Британийн хөлөг онгоцны багийн гишүүний буруугаас болж Хятадын далайчид амиа алдсан хэрэг гарсан. 1784 оны 11-р сарын 24-нд Данийн хөлөг онгоц Кантоны ойролцоо зангуугаа орхиж явахад ойролцоох Британийн Леди Хьюз хөлөг онгоц мэндчилгээ илгээжээ. Энэ үед завь ойрхон байсан бөгөөд онгоцонд байсан гурван Хятад далайчин хүнд гэмтэж, хоёр нь хожим нь нас баржээ. Британийн хөлөг онгоцны бууруутай далайчныг саатуулж, цаазаар авчээ. Үүний хариуд Британичууд Хятадын эрх баригчдын шийдвэрийг эсэргүүцсэн ажээ.
[[Файл:The Signing of the Treaty of Nanking.jpg|thumb|943x943px|1842 оны '''[[Нанжины гэрээ]]''' байгуулах үеэр]]
Үүний дараа 1793 оны Макартнигийн Элчин сайдын яам, 1816 оны Амхерстийн Элчин сайдын яам зэрэг өндөр түвшний дипломат хүчин чармайлтууд гарсан боловч хоёулаа Чин улсын эрх баригчидтай тэгш эрхтэй дипломат харилцаа тогтоож чадаагүй юм.
[[Файл:INF3-331 Unity of Strength Chiang-Kai-Shek and Winston Churchill heads, with Nationalist China flag and Union Jack.jpg|thumb]]
1820, 1830-аад он гэхэд Британийн худалдаачид Линтин арлыг хар тамхины худалдааны төв болгосон байв. Энэхүү хууль бус худалдаа нь Анхны [[Хар тамхины дайн]] (1839–42) болоход шууд нөлөөлсөн. Дайны өмнө Зүүн Энэтхэгийн компанийн Хятадын худалдааны монополийг цуцалсан (1833–35) бөгөөд энэ нь Британийн засгийн газруудын энх тайвныг хадгалах хүчин чармайлтыг өдөөсөн юм. Гэсэн хэдий ч Лорд Палмерстоны удирдлаган дор Гадаад хэргийн яам сөргөлдөөн багатай хандлагыг дэмжиж байгаа ч Лорд Нейпир зэрэг хүмүүс зах зээлд илүү гүнзгий нэвтрэхийг шаардаж, илүү өдөөн хатгасан байр суурь баримталж байсан юм.

1850 онд Хятадад [[Тайпингийн бослого]] эхэлсэн. Хямралыг ашиглан [[Их Британи]], [[Франц]], Америкийн худалдаачдын эрхийг нэмэгдүүлэх, Бээжинд Элчин сайдын яам байгуулах, хар тамхи худалдаалах албан ёсны зөвшөөрөл олгохыг шаардсан боловч Хятадын эрх баригчид тэдний шаардлагыг хүлээн аваагүй юм.

1861 оны 3-р сарын 26-нд Бээжин хотод Британийн дипломат төлөөлөгчийн газар нээгдэв. 1877 онд Лондон хотод Хятадын анхны байнгын дипломат төлөөлөгчийн газар нээгдэв.

1898-1901 онуудад Хятадад тус улсын дотоод хэрэгт гадаадын оролцооны эсрэг [[Ихэтуанийн бослого]] дэгдсэн. Британичууд (ойролцоогоор 12,000 хүн) үүнийг дарахад оролцсон.

1906 онд Хятад-Британийн &quot;Төвөд, Энэтхэгийн талаарх конвенци&quot;-д гарын үсэг зурж, Төвөдийг Хятадад нэр төдий харьяалагдахыг хүлээн зөвшөөрсөн юм.

1911-1913 оны хооронд Хятадад хувьсгал гарч, Чин гүрэн мөхөж, 1949 он хүртэл үргэлжилсэн Бүгд Найрамдах Хятад Улс буюу [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн улс]] байгуулагдсан. Тус улсын түүхийн энэ үе нь дотоод зөрчилдөөнөөр тодорхойлогддог байсан бөгөөд хэсэг хугацаанд тус улс янз бүрийн цэргийн бүлэглэлүүдийн хооронд шилжсээр байв. Их Британичууд тус бүс нутагт нөлөөгөө алдаж эхэлсэн юм.

1925 оны 5-р сарын 30-нд Британийн цагдаа нар Шанхай хотод болсон Хятадын эх оронч жагсаалын оролцогчид руу гал нээжээ. Энэ явдал нь гадаадын ноёрхлын эсрэг эсэргүүцлийг улам өдөөж, &quot;5-р сарын 30-ны хөдөлгөөн&quot;-ийг байгуулахад хүргэв.

1925-1927 оны Хятадын иргэний дайны үеэр Ханкоу (орчин үеийн Ухань хотын нэг хэсэг) болон Жиужан дахь Британийн концесийг хураан авчээ. Британийн засгийн газар Британийн Хятадад ногдуулсан тэгш бус гэрээг эргэн харах хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв.

1930 онд Вэйхай боомтыг Хятадад буцааж өгчээ. 1943 оны Англи-Хятадын гэрээгээр Хятад дахь Британичуудын нутаг дэвсгэрээс гадуурх эрхийг цуцалжээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Их Британи Хятадыг дэмжиж байв.

== Их Британи-БНХАУ-ын харилцаа ==
1950 оны 1-р сарын 6-нд Их Британи Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсыг хүлээн зөвшөөрсөн.

1954 оны 6-р сарын 17-нд хоёр улс хэргийг түр хамаарагчийн түвшинд дипломат харилцаа тогтоож, сүүлд 1972 оны 3-р сарын 13-нд харилцааны түвшинг ахиулж Элчин сайдын түвшинд хүргэсэн байна.

1954 онд Их Британийн Ерөнхий сайд асан [[Клемент Эттли|Клемент]] [[Клемент Эттли|Эттли]] тэргүүтэй Их Британийн [[Лейборист нам (Их Британи)|Лейборист намын]] төлөөлөгчид Хятадад айлчилсан. Эттли [[Мао Зэдун|Мао Зэдун,]] [[Жоу Эньлай]] нартай уулзсан өрнөдийн анхны өндөр албан тушаалтан байсан юм.

=== Их Британий БНХАУ дахь Дипломат төлөөлөгчийн газрууд: ===

* [[Бээжин]] (Элчин сайдын яам)
* [[Чунчин]] (Ерөнхий Консулын газар)
* [[Гуанжоу]] (Ерөнхий Консулын газар)
* [[Хонконг]] (Ерөнхий Консулын газар)
* [[Шанхай]] (Ерөнхий Консулын газар)
* [[Үхань|Ухань]] (Ерөнхий Консулын газар)

=== БНХАУ-ын Их Британи дахь ДТГ-ууд: ===

* [[Лондон]] (Элчин сайдын яам)
* [[Манчестер]] (Ерөнхий Консулын газар)
* [[Эдинбург]] (Ерөнхий Консулын газар)
* [[Белфаст]] (Ерөнхий Консулын газар)

== Дээд өндөр хэмжээний улс төрийн харилцан айлчлалууд ==

* 1979 оны 10-р сард БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Хуа Гофэн]] Их Британид айлчилсан.
* 1982 оны 9-р сар, 1984 оны 12-р сард Их Британийн Ерөнхий сайд [[Маргарет Тэтчер]] Хятадад айлчилсан. Сүүлийн айлчлалын үеэр Хонконгийг хүлээлгэн өгөх тухай Хятад-Их Британийн хамтарсан тунхаглалд гарын үсэг зурсан.
* 1985 оны 6-р сард БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Жао Зыян]], 1986 оны 6-р сард БНХАУ-ын Коммунист Намын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Ху Яобан]] нар Их Британид айлчилсан.
* 1986 оны 10-р сард Их Британийн Хатан хаан [[II Элизабет]] Хятадад төрийн айлчлал хийсэн.
* 1991 онд Их Британийн Ерөнхий сайд [[Жон Мейжор]] Хятадад айлчилсан.
* 1998 онд БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд Жу Жунзи, Их Британийн Ерөнхий сайд [[Тони Блэр]] нар харилцан айлчлал хийсэн. 
* 1999 оны 10-р сард Хятадын Ерөнхийлөгч [[Жян Зэминь]] Их Британид төрийн айлчлал хийсэн.
* 2002 оны 9-р сард [[Жу Жунзи]], Тони Блэр нар Өмнөд Африкт болсон Тогтвортой хөгжлийн дэлхийн дээд хэмжээний уулзалтын үеэр хэлэлцээ хийсэн.
* 2004 оны 5-р сард Хятадын Ерөнхий сайд [[Вэнь Жябао]] Их Британид албан ёсны айлчлал хийсэн.
* 2005 оны 7-р сард Хятадын Ерөнхийлөгч [[Ху Жиньтао]] Их Британид болсон G8-ын дээд хэмжээний уулзалтад оролцож, 2005 оны 11-р сард төрийн айлчлалаар буцаж ирсэн.
* 2005 оны 9-р сард Ерөнхий сайд Тони Блэр Хятадад айлчилсан.
* 2006 оны 9-р сард Хятадын Ерөнхий сайд [[Вэнь Жябао]] Их Британид ажлын айлчлал хийсэн.
* 2008 оны 1-р сард Их Британийн Ерөнхий сайд [[Гордон Браун]] Хятадад албан ёсны айлчлал хийсэн. Тэр жилийн 8-р сард Браун мөн [[2008 оны Бээжингийн олимп|Бээжингийн Олимпийн наадмын]] хаалтын ёслолд оролцсон байна.
* 2009 оны 1-р сард Хятадын Ерөнхий сайд [[Вэнь Жябао]] Их Британид албан ёсны айлчлал хийсэн.
* 2009 оны 4-р сард Хятадын дарга [[Ху Жиньтао]] Лондонд болсон G20 санхүүгийн хоёр дахь дээд хэмжээний уулзалтад оролцож, Ерөнхий сайд Гордон Браун, [[III Чарльз|хунтайж Чарльз]] нартай уулзсан.
* 2010 оны 6-р сард Хятадын дарга [[Ху Жиньтао]] [[Торонто]] хотод болсон G20 дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Их Британийн Ерөнхий сайд [[Дэвид Кэмерон|Дэвид Кэмеронтой]] уулзсан.
* 2010 оны 11-р сард Их Британийн Ерөнхий сайд [[Дэвид Кэмерон]] Хятадад албан ёсны айлчлал хийсэн.
* 2011 оны 6-р сард Ерөнхий сайд Вэнь Зябао Их Британид албан ёсны айлчлал хийсэн.
* 2013 оны 12-р сард Ерөнхий сайд [[Дэвид Кэмерон]] Хятадад айлчилсан.
* 2014 оны 6-р сард Ерөнхий сайд [[Ли Кэчян]] Их Британид албан ёсны айлчлал хийсэн.
* 2015 оны 3-р сард [[Уэльсийн хунтайж Уильям|хунтайж Уильям]] Хятадад айлчилсан.
* 2015 оны 10-р сард Хятадын дарга [[Ши Жиньпин]] Их Британид төрийн айлчлал хийсэн.
* 2016 оны 9-р сард Хятадын дарга Ши Жиньпин Ханжоу хотод болсон [[G20]] дээд хэмжээний уулзалтад оролцохоор Хятадад ирсэн Их Британийн Ерөнхий сайд [[Тереза Мэй|Тереза ​​Мэйтэй]] уулзсан.
* 2017 оны 7-р сард Ерөнхийлөгч Ши Жиньпин [[Хамбург]] хотод болсон G20 дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Их Британийн Ерөнхий сайд Тереза ​​Мэйтэй хоёр талын уулзалт хийсэн.
* 2018 оны 1-р сард Их Британийн Ерөнхий сайд [[Тереза Мэй|Тереза ​​Мэй]] Хятадад албан ёсны айлчлал хийсэн.
* 2018 оны намар БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Кэчян]] [[Брюссель]] хотод болсон Ази-Европын дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Тереза ​​Мэйтэй уулзсан.
* 2023 оны 9-р сард БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Цян|Ли]] [[Ли Цян|Цян]] [[Шинэ Дели]] хотод болсон G20-ийн удирдагчдын дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Их Британийн Ерөнхий сайд [[Риши Сунак|Риши Сунактай]] уулзсан.
* 2024 оны 11-р сард [[Рио-де-Жанейро]] хотод болсон [[G20]] дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Их Британийн Ерөнхий сайд [[Кир Стармер]] Хятадын Ерөнхийлөгч [[Ши Жиньпин|Ши Жиньпинтэй]] уулзсан.

== Тагнуулын ажиллагаа ==
Британийн тагнуулын албаны MI-5-ын дарга зэрэг Британийн үндэсний аюулгүй байдлын өндөр албан тушаалтнуудын мэдээлснээр, БНХАУ-ын засгийн газар болон Хятадын Коммунист Намын янз бүрийн салбарууд Их Британид тагнуулын үйл ажиллагаа явуулж байна. M-I5-ын мэргэжилтнүүд зэрэг Британийн албан тушаалтнууд Хятад улс кибер халдлага, компьютер, харилцаа холбооны тоног төхөөрөмжид суулгасан тагнуулын програм хангамжаар дамжуулан тус улсын бизнесийг сүйрүүлж болзошгүй гэж удаан хугацаанд болгоомжилж ирсэн юм.</text>
      <sha1>sanp8u5qg321d183m8h8g1fkk3dsq78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юрий Левада</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147100</id>
    <revision>
      <id>862073</id>
      <timestamp>2026-07-15T14:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Uriy Levada.jpg|thumb|Юрий Левада, 2005 он.]] '''Юрий Левада''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Ю́рий Алекса́ндрович Лева́да'', төрөхдөө ''Море́йнис'' гэдэг овогтой байсан; 1930 оны 4-р сарын 24-нд Зөвлөлт Украины [[Винница]] хотод төрсөн — 2006 оны 11-р сарын 16-нд [[Москва]] хотод нас барсан)...&quot;</comment>
      <origin>862073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7917" sha1="o9d3j7yscc4k5m1ftmyb50v3a5igeic" xml:space="preserve">[[Файл:Uriy Levada.jpg|thumb|Юрий Левада, 2005 он.]]
'''Юрий Левада''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Ю́рий Алекса́ндрович Лева́да'', төрөхдөө ''Море́йнис'' гэдэг овогтой байсан; 1930 оны 4-р сарын 24-нд Зөвлөлт Украины [[Винница]] хотод төрсөн — 2006 оны 11-р сарын 16-нд [[Москва]] хотод нас барсан) — зөвлөтийн болон оросын нийгэм бөгөөд улс төр судлаач. Философийн ухааны доктор, профессор. Оросын судалгааны &quot;[[Левада төв]]&quot;-ийг үүсгэн байгуулагч бөгөөд захирал.

== Намтар ==
Юрий Александрович Левада нь Зөвлөлт Украины Винница мужийн сонины сэтгүүлч Наталья Львовна Морейнис, дундад зууны үеийн түүхч, хожим нь М.Н.Покровскийн нэрэмжит Ленинградын Багшийн дээд сургуулийн түүхийн тэнхимийн профессор, декан Моисей Александрович Коганы гэр бүлд төрсөн. 1930-аад оны дунд үед Наталья Львовна Морейнис нөхрөөсөө салж зохиолч болох хүсэлтэй Александр Левадатай гэрлэсэн байна. 

Зөвлөлтийн Аугаа их Эх орны дайны үеэр түүнийг эх, дүүгийн хамт [[Тюмень]] рүү нүүлгэн шилжүүлжээ. Тэрээр Винница хотын 4-р хөвгүүдийн дунд сургуулийг онц дүнтэй төгссөн. Бага наснаасаа тэрээр ирээдүйн академич Филипп Рутбергтэй найзууд байсан бөгөөд түүнтэй хамт сургуульд сурч байжээ. Математикийн багш Лев Моисеевич Шмуленсон тэр хоёрт ихээхэн нөлөө үзүүлжээ.

1952 онд Юрий Левада [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн Улсын Их Сургуулийн]] Философийн тэнхимийг төгссөн. 1955 онд тэрээр тэндээ &quot;Хятад дахь Ардын Ардчиллын онцлог шинж чанаруудын тухай&quot; сэдвээр философийн ухааны дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан. 1966 онд ЗХУ-ын ШУА-ийн Философийн хүрээлэнд &quot;Шашны шүүмжлэлийн социологийн асуудлууд&quot; сэдвээр философийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан байна.

1955-1956 онд тэрээр &quot;Шинжлэх ухаан ба амьдрал&quot; ([[Орос хэл|орос.]] Наука и жизнь) сэтгүүлийн редакцийн зөвлөлийн хэлтсийн даргаар ажиллаж байжээ.

1956-1988 онд тэрээр ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн судалгааны хүрээлэнгүүдэд ажилласан. 1956-1960 онд тэрээр ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Хятад судлалын хүрээлэнд ажиллаж, Хятад-Зөвлөлтийн харилцаа муудсанаас болж Хятадыг судлах боломж буурсантай холбогдуулан хүрээлэнгээс гарчээ. 1960-1968 онд тэрээр ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Философийн хүрээлэнд ажиллаж, анх шашны социологийн чиглэлээр судалгаа хийж, докторын диссертаци бичсэн байна. 

1972 онд Юрий Левада Нийгэм, эдийн засгийн хүрээлэнгээс чөлөөлөгдсөн бөгөөд шинэ ажил хайхад хэцүү байсан тул ЗХУ-ын Төв эдийн засаг, математикийн хүрээлэнд ахлах эрдэм шинжилгээний ажилтнаар ажилд орж, 1986 он хүртэл ажиллаж, голчлон эдийн засгийн хөгжлийн социологийн чиглэлээр ажиллаж байжээ.

1986-1988 онд ЗХУ-ын Шинжлэх ухаан академийн Технологийн дэвшлийн эдийн засаг, урьдчилсан мэдээний хүрээлэнд тэргүүлэх эрдэм шинжилгээний ажилтнаар ажиллаж байжээ.

1988-1992 онд тэрээр Татьяна Заславскаягийн удирдлага дор [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|Өөрчлөн байгуулалтын]] дараа байгуулагдсан Бүх Оросын Олон Нийтийн Санал Бодлын Судалгааны Төвийн (ВЦИОМ) онолын судалгааны хэлтсийг удирдаж байжээ. 1992 онд тэрээр энэ байгууллагын тэргүүн болжээ. Тус төвийг Татьяана Заславская, Борис Грушин, В. М. Рутгайзер, Юрий Левада нартай хамтран ажиллаж байсан хэд хэдэн судалгааны багийг нэгтгэснээр голчлон байгуулагдсан юм. 1991 оноос хойш  Бүх Оросын Олон Нийтийн Санал Бодлын Судалгааны Төвийн баг Оросын ерөнхийлөгчийн сонгууль, Төрийн Думын сонгууль, бүс нутгийн хууль тогтоох болон гүйцэтгэх засаглалын сонгуулийн өмнөхөн цуврал судалгаа хийжээ. Эдгээр судалгааны үр дүн нь албан ёсны үр дүнтэй ойролцоо гардаг байсан бөгөөд үүнийг мэргэжлийн нийгэмлэгийн гишүүд дахин дахин баталгаажуулсан юм.

2004 оны 3-р сараас эхлэн тус компани Юрий Левадагийн дүн шинжилгээ, судалгааны төв ([[Левада төв]]) гэсэн шинэ нэрээр үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлэв. Левада төв нь 1990, 2000-аад онд багийнхаа эхлүүлсэн судалгааны хөтөлбөрүүдийг үргэлжлүүлэв.

Юрий Левада нь Левада төвийн мэдээ, аналитик сэтгүүл болох &quot;Олон нийтийн санал бодлын эмхтгэл&quot;-ийн ерөнхий редактороор ажилласан. Энэхүү хэвлэл нь Бүх Оросын Олон нийтийн санал бодлын судалгааны төвийн (ВЦИОМ) мэргэжилтнүүдийн багийн 1993 оноос 2003 оны 8-р сар хүртэл 10 жилийн турш жилд 6 удаа хэвлүүлдэг &quot;Олон нийтийн санал бодлын хяналт&quot; сэтгүүлийн ажлыг үргэлжлүүлсэн. Левада төвийн хэвлэлүүдэд орос, англи хэл дээрх жил бүр гардаг &quot;Олон нийтийн санал бодол&quot; сэтгүүл, сэдэвчилсэн цуглуулга, янз бүрийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр хэвлэгдсэн нийтлэлүүд багтдаг.

2006 оны 11-р сарын 16-нд Юрий Левада албан өрөөндөө нас баржээ.</text>
      <sha1>o9d3j7yscc4k5m1ftmyb50v3a5igeic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MCND</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147101</id>
    <revision>
      <id>862079</id>
      <timestamp>2026-07-15T19:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MaryTheo2012</username>
        <id>106006</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1364096988|MCND]]&quot;</comment>
      <origin>862079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1488" sha1="o9sjzcw18q6adm94u887diagcyajjaw" xml:space="preserve">
[[Файл:MCND on ARATV 2020.jpg|thumb|2020 онд MCND]]
'''MCND''' ({{Солонгос|엠씨엔디|}}; &quot;Music Creates New Dream&quot; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=January 2, 2020 |title=신인 그룹 MCND, 프리 데뷔 후 음원 발매 '남다른 행보' |url=https://n.news.naver.com/entertain/article/018/0004547572 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323034027/https://n.news.naver.com/entertain/article/018/0004547572 |archive-date=March 23, 2020 |access-date=January 2, 2020 |website=entertain.naver}}&lt;/ref&gt; гэсэн товчлол) нь TOP Media- ийн байгуулсан Өмнөд Солонгосын хөвгүүдийн хамтлаг юм. Тус хамтлаг нь Castle J, Bic, Minjae, Huijun, Win гэсэн таван гишүүнээс бүрддэг. Тэд 2020 оны 2-р сарын 27-нд &quot; ''Into the Ice Age'' &quot; нэртэй өргөтгөсөн тоглолтоороо (EP) дебютээ хийсэн.

== Гишүүд ==

* Кэсл Джей ({{Lang|ko|캐슬제이}})
* Бик ({{Lang|ko|빅}})
* Минджэ ({{Lang|ko|민재}})
* Хвиджун ({{Lang|ko|휘준}})
* Вин ({{Lang|ko|윈}})

== Эшлэл ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:Солонгос-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]]
[[Ангилал:Articles with hCards]]
[[Ангилал:Хөвгүүдийн хамтлаг]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг]]</text>
      <sha1>o9sjzcw18q6adm94u887diagcyajjaw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862080</id>
      <parentid>862079</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T19:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinlan83</username>
        <id>70998</id>
      </contributor>
      <comment>Fix</comment>
      <origin>862080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1487" sha1="68ydd4kn53un8h02y96wamvhwp60z1c" xml:space="preserve">[[Файл:MCND on ARATV 2020.jpg|thumb|2020 онд MCND]]
'''MCND''' ({{Солонгос|엠씨엔디|}}; &quot;Music Creates New Dream&quot; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=January 2, 2020 |title=신인 그룹 MCND, 프리 데뷔 후 음원 발매 '남다른 행보' |url=https://n.news.naver.com/entertain/article/018/0004547572 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323034027/https://n.news.naver.com/entertain/article/018/0004547572 |archive-date=March 23, 2020 |access-date=January 2, 2020 |website=entertain.naver}}&lt;/ref&gt; гэсэн товчлол) нь TOP Media- ийн байгуулсан Өмнөд Солонгосын хөвгүүдийн хамтлаг юм. Тус хамтлаг нь Castle J, Bic, Minjae, Huijun, Win гэсэн таван гишүүнээс бүрддэг. Тэд 2020 оны 2-р сарын 27-нд &quot; ''Into the Ice Age'' &quot; нэртэй өргөтгөсөн тоглолтоороо (EP) дебютээ хийсэн.

== Гишүүд ==

* Кэсл Джей ({{Lang|ko|캐슬제이}})
* Бик ({{Lang|ko|빅}})
* Минджэ ({{Lang|ko|민재}})
* Хвиджун ({{Lang|ko|휘준}})
* Вин ({{Lang|ko|윈}})

== Эшлэл ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:Солонгос-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]]
[[Ангилал:Articles with hCards]]
[[Ангилал:Хөвгүүдийн хамтлаг]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг]]</text>
      <sha1>68ydd4kn53un8h02y96wamvhwp60z1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгчийн сонголт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147102</id>
    <revision>
      <id>862093</id>
      <timestamp>2026-07-16T04:04:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39845-10</username>
        <id>106010</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Хэрэглэгчийн сонголтын онол нь микро эдийн засгийн нэг салбар бөгөөд хэрэглэгчийн сонирхол хэрэглээний зардал болон хэрэглэгчийн эрэлтийн муруйн хоорондын хамаарлыг судалдаг. Энэ онол нь хэрэглэгчид өөрсдийн төсвийн хязгаарлалтын хүрээнд их сэтгэл х...&quot;</comment>
      <origin>862093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2324" sha1="3imxrqojnvd68f60m5npfbzwf503uq2" xml:space="preserve">Хэрэглэгчийн сонголтын онол нь микро эдийн засгийн нэг салбар бөгөөд хэрэглэгчийн сонирхол хэрэглээний зардал болон хэрэглэгчийн эрэлтийн муруйн хоорондын хамаарлыг судалдаг. Энэ онол нь хэрэглэгчид өөрсдийн төсвийн хязгаарлалтын хүрээнд их сэтгэл ханамж авахын тулд хэрхэн сонголтоо хийдэг болохыг тайлбарладаг. Өөрөөр хэлбэл, хэрэглэгчид өөрийн төсөвтөө харгалзан ашигаа   их байлгахыг зорьдог.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Consumer choice |date=2026-05-24 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Consumer_choice&amp;oldid=1355883301 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-16 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хэрэглэгчийн бараа, үйлчилгээнээс авах ашиг тусыг үнэлэхэд дараах хүчин зүйлс нөлөөлдөг. Орлогын түвшин, соёлын хүчин зүйлс, бүтээгдэхүүний талаарх мэдээлэл, б ие махбодын болон сэтгэл зүйн хүчин зүйлс Хэрэглээг үйлдвэрлэлээс логикийн хувьд тусад нь авч үздэг. Учир нь эдгээрт хоёр өөр эдийн засгийн оролцогч оролцдог. Хэрэглээний хувьд хувь хүний хүсэл сонирхол, сонголт нь тухайн хүний хэрэглэж буй бараа, үйлчилгээнээс авах ашиг тусын хэмжээг тодорхойлдог. Харин үйлдвэрлэлийн хувьд үйлдвэрлэгчийн зорилго нь хэрэглэгчийнхээс өөр бөгөөд голчлон аль болох их ашиг олоход чиглэдэг. Үүнийг үйлдвэрлэгчийн онолоор илүү дэлгэрэнгүй тайлбарладаг.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Consumer choice |date=2026-05-24 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Consumer_choice&amp;oldid=1355883301 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-16 |language=en}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>3imxrqojnvd68f60m5npfbzwf503uq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгчийн туршлага</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147103</id>
    <revision>
      <id>862096</id>
      <timestamp>2026-07-16T04:25:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anarrre999</username>
        <id>106011</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Хэрэглэгчийн туршлага гэдэг нь хэрэглэгч бүтээгдэхүүн, үйлчилгээтэй харилцах бүх үе шатанд, тухайлбал худалдан авахаас өмнө, хэрэглэх явцад болон хэрэглэсний дараа үүсдэг танин мэдэхүйн, сэтгэл хөдлөлийн, мэдрэхүйн болон зан үйлийн хариу үйлдлийг хэлн...&quot;</comment>
      <origin>862096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2652" sha1="hwosbd6z1j6ujmxyjpxv5va2emctjnn" xml:space="preserve">Хэрэглэгчийн туршлага гэдэг нь хэрэглэгч бүтээгдэхүүн, үйлчилгээтэй харилцах бүх үе шатанд, тухайлбал худалдан авахаас өмнө, хэрэглэх явцад болон хэрэглэсний дараа үүсдэг танин мэдэхүйн, сэтгэл хөдлөлийн, мэдрэхүйн болон зан үйлийн хариу үйлдлийг хэлнэ. Хэрэглэгчийн туршлагын хэмжигдэхүүнд мэдрэхүй, сэтгэл хөдлөл, мэдрэмж, ойлголт, танин мэдэхүйн үнэлгээ, оролцоо, дурсамж, сүнслэг бүрэлдэхүүн, мөн зан үйлийн хүсэл эрмэлзэл зэрэг багтдаг. Хэрэглээнээс өмнөх хүлээлтийн туршлага нь ирээдүйд тохиох үйл явдал, бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг төсөөлөн хүлээх үед төрөх сэтгэгдэл эсвэл сэтгэл дундуур байдлын хэмжээг илэрхийлдэг. Харин дурсагдах туршлага нь бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг өмнө нь хэрэглэж байсан үеийн үйл явдал, туршлагыг эргэн санахтай холбоотой байдаг. &lt;ref&gt;{{Citation |title=Customer experience |date=2026-06-09 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Customer_experience&amp;oldid=1358626238 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-16 |language=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;nowiki&gt;==Тодорхойлолт==&lt;/nowiki&gt;

Forrester Research-ийн үзэж байгаагаар онцгой хэрэглэгчийн туршлагыг бий болгох үндсэн зургаан хүчин зүйл байдаг. Үүнд стратеги, хэрэглэгчийг ойлгох, дизайн, хэмжилт, засаглал, байгууллагын соёл орно. Компани эдгээрийг амжилттай хэрэгжүүлснээр хэрэглэгчдийн нүдэнд өрсөлдөгчдөөсөө ялгарах чадварыг бий болгож чадна. Ингэснээр хэрэглэгчид тухайн компанид илүү мөнгө зарцуулахын зэрэгцээ бүтээгдэхүүнд нь үнэнч байх хандлага нэмэгддэг.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Customer experience |date=2026-06-09 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Customer_experience&amp;oldid=1358626238 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-16 |language=en}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>hwosbd6z1j6ujmxyjpxv5va2emctjnn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862097</id>
      <parentid>862096</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T04:26:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anarrre999</username>
        <id>106011</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>862097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2631" sha1="gdegxr6wfp0n3mam60d6123sr531s80" xml:space="preserve">Хэрэглэгчийн туршлага гэдэг нь хэрэглэгч бүтээгдэхүүн, үйлчилгээтэй харилцах бүх үе шатанд, тухайлбал худалдан авахаас өмнө, хэрэглэх явцад болон хэрэглэсний дараа үүсдэг танин мэдэхүйн, сэтгэл хөдлөлийн, мэдрэхүйн болон зан үйлийн хариу үйлдлийг хэлнэ. Хэрэглэгчийн туршлагын хэмжигдэхүүнд мэдрэхүй, сэтгэл хөдлөл, мэдрэмж, ойлголт, танин мэдэхүйн үнэлгээ, оролцоо, дурсамж, сүнслэг бүрэлдэхүүн, мөн зан үйлийн хүсэл эрмэлзэл зэрэг багтдаг. Хэрэглээнээс өмнөх хүлээлтийн туршлага нь ирээдүйд тохиох үйл явдал, бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг төсөөлөн хүлээх үед төрөх сэтгэгдэл эсвэл сэтгэл дундуур байдлын хэмжээг илэрхийлдэг. Харин дурсагдах туршлага нь бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг өмнө нь хэрэглэж байсан үеийн үйл явдал, туршлагыг эргэн санахтай холбоотой байдаг. &lt;ref&gt;{{Citation |title=Customer experience |date=2026-06-09 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Customer_experience&amp;oldid=1358626238 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-16 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Тодорхойлолт

Forrester Research-ийн үзэж байгаагаар онцгой хэрэглэгчийн туршлагыг бий болгох үндсэн зургаан хүчин зүйл байдаг. Үүнд стратеги, хэрэглэгчийг ойлгох, дизайн, хэмжилт, засаглал, байгууллагын соёл орно. Компани эдгээрийг амжилттай хэрэгжүүлснээр хэрэглэгчдийн нүдэнд өрсөлдөгчдөөсөө ялгарах чадварыг бий болгож чадна. Ингэснээр хэрэглэгчид тухайн компанид илүү мөнгө зарцуулахын зэрэгцээ бүтээгдэхүүнд нь үнэнч байх хандлага нэмэгддэг.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Customer experience |date=2026-06-09 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Customer_experience&amp;oldid=1358626238 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-16 |language=en}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>gdegxr6wfp0n3mam60d6123sr531s80</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862098</id>
      <parentid>862097</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T04:26:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anarrre999</username>
        <id>106011</id>
      </contributor>
      <origin>862098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2635" sha1="6qcl95vm3jdx0wyjnkjrj44qbl12gk3" xml:space="preserve">Хэрэглэгчийн туршлага гэдэг нь хэрэглэгч бүтээгдэхүүн, үйлчилгээтэй харилцах бүх үе шатанд, тухайлбал худалдан авахаас өмнө, хэрэглэх явцад болон хэрэглэсний дараа үүсдэг танин мэдэхүйн, сэтгэл хөдлөлийн, мэдрэхүйн болон зан үйлийн хариу үйлдлийг хэлнэ. Хэрэглэгчийн туршлагын хэмжигдэхүүнд мэдрэхүй, сэтгэл хөдлөл, мэдрэмж, ойлголт, танин мэдэхүйн үнэлгээ, оролцоо, дурсамж, сүнслэг бүрэлдэхүүн, мөн зан үйлийн хүсэл эрмэлзэл зэрэг багтдаг. Хэрэглээнээс өмнөх хүлээлтийн туршлага нь ирээдүйд тохиох үйл явдал, бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг төсөөлөн хүлээх үед төрөх сэтгэгдэл эсвэл сэтгэл дундуур байдлын хэмжээг илэрхийлдэг. Харин дурсагдах туршлага нь бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг өмнө нь хэрэглэж байсан үеийн үйл явдал, туршлагыг эргэн санахтай холбоотой байдаг. &lt;ref&gt;{{Citation |title=Customer experience |date=2026-06-09 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Customer_experience&amp;oldid=1358626238 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-16 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Тодорхойлолт==

Forrester Research-ийн үзэж байгаагаар онцгой хэрэглэгчийн туршлагыг бий болгох үндсэн зургаан хүчин зүйл байдаг. Үүнд стратеги, хэрэглэгчийг ойлгох, дизайн, хэмжилт, засаглал, байгууллагын соёл орно. Компани эдгээрийг амжилттай хэрэгжүүлснээр хэрэглэгчдийн нүдэнд өрсөлдөгчдөөсөө ялгарах чадварыг бий болгож чадна. Ингэснээр хэрэглэгчид тухайн компанид илүү мөнгө зарцуулахын зэрэгцээ бүтээгдэхүүнд нь үнэнч байх хандлага нэмэгддэг.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Customer experience |date=2026-06-09 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Customer_experience&amp;oldid=1358626238 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-16 |language=en}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>6qcl95vm3jdx0wyjnkjrj44qbl12gk3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Элдэвийн Цэрэв</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147104</id>
    <revision>
      <id>862122</id>
      <timestamp>2026-07-16T07:15:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Элдэвийн Цэрэв''' (1932 онд [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] [[Түргэн сум|Түргэн сумын]] нутагт төрсөн- 2004 онд нас барсан) БНМАУ-ын [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Гавьяат жүжигчин]].   Тэрээр 1945 оноос аймгийн клубт жүжигчин, хөгжмийн багш, найруулагчаар ажиллахдаа Бару...&quot;</comment>
      <origin>862122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2784" sha1="56ltsow8ci4n2huqqk750ei9utp9982" xml:space="preserve">'''Элдэвийн Цэрэв''' (1932 онд [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] [[Түргэн сум|Түргэн сумын]] нутагт төрсөн- 2004 онд нас барсан) БНМАУ-ын [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Гавьяат жүжигчин]]. 

Тэрээр 1945 оноос аймгийн клубт жүжигчин, хөгжмийн багш, найруулагчаар ажиллахдаа Баруун Монголын олон ястны ардын дууг цуглуулан нотлох, зохиолын дуунд ая хийхээр хичээн зүтгэж дууны ая 89, бүжгийн хөгжим 34, хөгжмийн номер 18-ыг бичсэн байдаг.  Түүний уран бүтээлүүд нь монгол ардын дуулалт соёл, драм, жүжгийн хөгжим, хүртэл өргөн хүрээг хамардаг.

Э.Цэрэв Увс аймагт анхны Үндэсний хөгжмийн хамтлагийн суурийг тавьж, дунд сургуулийн 15 хүүхдээс бүрдсэн хөгжмийн бүлгэм байгуулан, залуу үеийг хөгжмийн урлагт зааж сургаж байжээ. Түүний зохиож найруулсан “Мөнгөн цагаан онгоц”, “Үглээ шаазгай”, “Бөхөөж л байлгүй яахав”, “Наарийч хөөрхөм”, “Бэлчээрт”, “Урин цагийн дуу”, “Нууцаа хүүндэе”, “Идэр Жавхлан” зэрэг ардын болон зохиолын олон дуу нийтийн хүртээл болж, үзэгчдээс өндөр үнэлгээ авч БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 1964 оны 9-р сарын 1-ний 155 дугаар зарлигаар “Гавьяат жүжигчин” цол олгосон байна.

Тэрбээр Увс аймгийн [[Ойрад Хөгжимт жүжгийн театр|Ойрад Хөгжимт жүжгийн театрыг]] Монгол Улсын Гавъяат жүжигчин Элдэвийн Цэрэвийн нэрэмжит болгон нэрлэж түүний алдар гавьяаг Увс нутгийхан мөнхжүүлсэн байна.

== Бүтээлүүд ==
Түүний зохиож найруулсан дуунууд:

* '''“Мөнгөн цагаан онгоц”'''
* '''“Үглээ шаазгай”'''
* '''“Бөхөөж л байлгүй яахав”'''
* '''“Наарийч хөөрхөм”'''
* '''“Бэлчээрт”'''
* '''“Урин цагийн дуу”'''
* '''“Нууцаа хүүндэе”'''
* '''“Идэр Жавхлан”'''</text>
      <sha1>56ltsow8ci4n2huqqk750ei9utp9982</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Булган аймгийн хөгжимт жүжгийн театр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147105</id>
    <revision>
      <id>862129</id>
      <timestamp>2026-07-16T07:42:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Булган аймгийн хөгжимт жүжгийн театр''' - Булган аймгийн соёл урлагийн гол төрийн байгууллага.   Энэ театр нь анх 1926 онд &quot;Улаан гэр&quot; нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн түүхтэй юм.   2023 онд Булган аймгийн ИТХ-ын XVI хуралдааны шийдвэрээр тус аймгийн Х...&quot;</comment>
      <origin>862129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1000" sha1="g58vb29g7h8z4npxgghu6jjcr7klkdu" xml:space="preserve">'''Булган аймгийн хөгжимт жүжгийн театр''' - Булган аймгийн соёл урлагийн гол төрийн байгууллага. 

Энэ театр нь анх 1926 онд &quot;Улаан гэр&quot; нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн түүхтэй юм. 

2023 онд Булган аймгийн ИТХ-ын XVI хуралдааны шийдвэрээр тус аймгийн Хөгжимт жүжгийн театрыг Монгол Улсын Төрийн соёрхолт, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Улсын Драмын эрдмийн театрын ерөнхий найруулагч [[Намнангийн Наранбаатар|Намнангийн Наранбаатарын]] нэрэмжит болсон байна.

Тус театрын хамт олон сүүлийн 35 жилийн хугацаанд 350 гаруй тайзны бүтээлийн туурвижээ.</text>
      <sha1>g58vb29g7h8z4npxgghu6jjcr7klkdu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орхон аймгийн хүүхэд залуучуудын театр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147106</id>
    <revision>
      <id>862133</id>
      <timestamp>2026-07-16T08:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Орхон аймгийн хүүхэд залуучуудын театр''' - Орхон аймгийн соёлын байгууллага.   == Түүх == Зураач Хүрэлбаатарын санаачилгаар 1981 оны 10-р сард 10 хүүхдийн бүрэлдэхүүнтэй хүүхэлдэйн дугуйлин байгуулсанаар өнөөгийн Орхон аймгийн Хүүхэд залуучуудын театрын үн...&quot;</comment>
      <origin>862133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="792" sha1="g9bn0al3fmn0v2asd4nw4xvv37u0xgu" xml:space="preserve">'''Орхон аймгийн хүүхэд залуучуудын театр''' - Орхон аймгийн соёлын байгууллага. 

== Түүх ==
Зураач Хүрэлбаатарын санаачилгаар 1981 оны 10-р сард 10 хүүхдийн бүрэлдэхүүнтэй хүүхэлдэйн дугуйлин байгуулсанаар өнөөгийн Орхон аймгийн Хүүхэд залуучуудын театрын үндэс суурь тавигдсан түүхтэй. Улмаар  1986 онд 

== Барилга байгууламж ==
Тус театр хоёр танхимтай бөгөөд Их танхим нь- 276 үзэгчинй суудалтай бол Бага танхим нь -50 үзэгчийн судалтай ажээ.</text>
      <sha1>g9bn0al3fmn0v2asd4nw4xvv37u0xgu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол-Өмнөд Солонгосын харилцаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147107</id>
    <revision>
      <id>862138</id>
      <timestamp>2026-07-16T08:33:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Монгол-Өмнөд Солонгосын харилцаа'''- Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Солонгос улсын хоёр талын харилцааг хэлнэ.   Хоёр улс 1990 оны 3-р сaрын 26-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна. БНСУ Улаанбаатар хотноо 1990.06.18-нд, Монгол Улс Сөүл хотноо 1991.02.01-нд ЭСЯ-аа тус тус ха...&quot;</comment>
      <origin>862138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7309" sha1="f0ak0l0dxm0nqdcztrrupwyim3tevh1" xml:space="preserve">'''Монгол-Өмнөд Солонгосын харилцаа'''- Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Солонгос улсын хоёр талын харилцааг хэлнэ. 

Хоёр улс 1990 оны 3-р сaрын 26-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна. БНСУ Улаанбаатар хотноо 1990.06.18-нд, Монгол Улс Сөүл хотноо 1991.02.01-нд ЭСЯ-аа тус тус харилцан нээсэн байна.

Монгол Улсаас БНСУ-д суугаа Элчин сайд С.Сүхболд 2024.10.28-ны өдөр ИЖБ-ээ өргөн барьсан.

БНСУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдаар Чой Жин Вон 2024.05.27-нд ИЖБ-ээ өргөн барьжээ.

Монгол, Солонгос хоёр түүх, соёлын өнө эртний түүхэн уламжлалтай. Бүр МЭ 995 онд [[Хидан Улс|Кидан]] гүрэн [[Гуулин улс|Гуулин улстай]] соёлын харилцаа тогтоож, тус улсаас 10 хүүхдийг түүх, хэл сурахаар Монгол нутагт илгээж байсан мэдээ Солонгосын түүхийн сурвалж бичигт гарч байгаа нь одоогоор гадаад улсаас монгол угсаатны хэл, соёлыг албан ёсоор сургахаар төрийн бодлогын түвшинд арга хэмжээ авч байсан тухай хамгийн анхных нь мэдээ болж байна. Хоёр тал 1995 онд 1000 жилийн ойг нь МУИС-ийн ОУХДС, БНСУ-ын Тангүк их сургуулийн Монгол судлалын салбар Улаанбаатар хотод өргөн дэлгэр тэмдэглэсэн байна. 

== Хоёр талын харилцааны хөгжил ==
“Сайн хөршийн, найрамдал, хамтын ажиллагааны түншлэл” /2006 онд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч Но Мү Хен-ы Монгол Улсад хийсэн айлчлалын үеэр тунхагласан/

“Иж бүрэн түншлэл” /2011 онд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч Ли Мен Баг-ийн Монгол Улсад хийсэн айлчлалын үеэр тунхагласан/

“Стратегийн түншлэл”-ийн харилцаа /2021 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх БНСУ-ын Ерөнхийлөгч [[Мүнь Жэ-инь]] нар цахим уулзалтын үеэр тунхаглан зарласан/

== Өндөр, дээд хэмжээний айлчлалууд ==
'''Улс төрийн гол айлчлалууд'''

'''Монголын талаас'''

* 1991.10.22-24-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]],
* 2001.02.12-15-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]],
* 2007.05.28-30-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]],
* 2008.02.23-26-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр,
* 2016.05.18-20-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж,
* 2021.09.10–нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх (цахим уулзалт)
* 
* 2000.03.26-30-нд УИХ-ын дарга Р.Гончигдорж,
* 2006.02.06-10-нд УИХ-ын дарга Ц.Нямдорж,
* 2010.02.22-26-нд УИХ-ын дарга Д.Дэмбэрэл,
* 2014.03.12-15-нд УИХ-ын дарга З.Энхболд,
* 2022.10.25-30-нд УИХ-ын дарга Г.Занданшатар
* 2023.09.10-15-нд УИХ-ын дарга Г.Занданшатар (Сөүл хотноо зохион байгуулагдсан “Номхон далай дамнасан тогтвортой байдлын яриа хэлэлцээ: Эрчим хүчний аюулгүй байдал” олон улсын чуулга уулзалтад оролцсон)
* 
* 1999.11.08-10-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Р.Амаржаргал,
* 2003.11.24-26-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Энхбаяр,
* 2008.09.16-17-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд С.Баяр,
* 2011.03.23-26-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд С.Батболд,
* 2018.01.15-17-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх,
* 2023.02.13-17-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]] (албан ёсны айлчлал),
* 2024.03.28-04.02-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ (ажлын айлчлал),
* 
* 1991.03.27-30-нд Гадаад хэргийн сайд [[Цэрэнпилийн Гомбосүрэн|Ц.Гомбосүрэн]],
* 2005.03.27-30-нд Гадаад хэргийн сайд Ц.Мөнх-Оргил,
* 2009.04.14-17-нд Гадаад харилцааны сайд С.Батболд,
* 2012.05.31-06.01-нд Гадаад харилцааны сайд Г.Занданшатар
* 2012.10.26-27-нд Гадаад харилцааны сайд Л.Болд
* 2014.02.12-14-нд Гадаад харилцааны сайд Л.Болд
* 2016.09.29-30-нд Гадаад харилцааны сайд Ц.Мөнх-Оргил
* 2020.12.21-нд Гадаад харилцааны сайд Н.Энхтайван /цахим уулзалт/

'''Солонгосын талаас:'''

* 1999.05.30-06.01-нд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ким Дэ-жүн]],
* 2006.05.07-10-нд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч Но Мү Хен,
* 2011.08.21-23-нд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч Ли Мен Баг,
* 2016.07.17-18-нд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч [[Паг Гынь-хе|Пак Гынь-хе]],
* 2021.09.10–нд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч [[Мүнь Жэ-инь]] (цахим уулзалт)
* 2026.07.09-11-нд БНСУ-ын Ерөнхилөгч [[Ли Жэ Мён]] 
* 
* 2003.09.22-24-нд Үндэсний Ассамблейн дарга Пак Гуан Ён,
* 2007.07.10-13-нд Үндэсний Ассамблейн дарга Лим Чхэ Жөн,
* 2013.09.29-10.02-нд Үндэсний Ассамблейн дарга Кан Чан Хий,
* 2001.06.18-19-нд БНСУ-ын Ерөнхий сайд Ли Хан Дон,
* 2015.12.15-17-нд Ерөнхий сайд Хван Гё Ан,
* 2019.03.25-27-нд Ерөнхий сайд Ли Наг Ён,
* 
* 1992.04.17-20-нд Гадаад хэргийн сайд Ли Сан Ог,
* 1998.07.10-11-нд Гадаад хэргийн сайд Пак Жөн Сү,
* 2008.09.12-13-нд Гадаад хэрэг, худалдааны сайд Ю Мен Хван,
* 2014.08.25-26-нд Гадаад хэргийн сайд Юн Бён Сэ,
* 2020.12.21-нд Гадаад хэргийн сайд Кан Гён Хва /цахим/
* 2022.08.28-30-нд Гадаад хэргийн сайд Пак Жин
*</text>
      <sha1>f0ak0l0dxm0nqdcztrrupwyim3tevh1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862146</id>
      <parentid>862138</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:02:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10006" sha1="3nscj1hitcplxayaezgonj87h33s4me" xml:space="preserve">'''Монгол-Өмнөд Солонгосын харилцаа'''- Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Солонгос улсын хоёр талын харилцааг хэлнэ. 

Хоёр улс 1990 оны 3-р сaрын 26-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна. БНСУ Улаанбаатар хотноо 1990.06.18-нд, Монгол Улс Сөүл хотноо 1991.02.01-нд ЭСЯ-аа тус тус харилцан нээсэн байна.

Монгол Улсаас БНСУ-д суугаа Элчин сайд С.Сүхболд 2024.10.28-ны өдөр ИЖБ-ээ өргөн барьсан.

БНСУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдаар Чой Жин Вон 2024.05.27-нд ИЖБ-ээ өргөн барьжээ.

Монгол, Солонгос хоёр түүх, соёлын өнө эртний түүхэн уламжлалтай. Бүр МЭ 995 онд [[Хидан Улс|Кидан]] гүрэн [[Гуулин улс|Гуулин улстай]] соёлын харилцаа тогтоож, тус улсаас 10 хүүхдийг түүх, хэл сурахаар Монгол нутагт илгээж байсан мэдээ Солонгосын түүхийн сурвалж бичигт гарч байгаа нь одоогоор гадаад улсаас монгол угсаатны хэл, соёлыг албан ёсоор сургахаар төрийн бодлогын түвшинд арга хэмжээ авч байсан тухай хамгийн анхных нь мэдээ болж байна. Хоёр тал 1995 онд 1000 жилийн ойг нь МУИС-ийн ОУХДС, БНСУ-ын Тангүк их сургуулийн Монгол судлалын салбар Улаанбаатар хотод өргөн дэлгэр тэмдэглэсэн байна. 

== Хоёр талын харилцааны хөгжил ==
“Сайн хөршийн, найрамдал, хамтын ажиллагааны түншлэл” /2006 онд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч Но Мү Хен-ы Монгол Улсад хийсэн айлчлалын үеэр тунхагласан/

“Иж бүрэн түншлэл” /2011 онд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч Ли Мен Баг-ийн Монгол Улсад хийсэн айлчлалын үеэр тунхагласан/

“Стратегийн түншлэл”-ийн харилцаа /2021 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх БНСУ-ын Ерөнхийлөгч [[Мүнь Жэ-инь]] нар цахим уулзалтын үеэр тунхаглан зарласан/

== Өндөр, дээд хэмжээний айлчлалууд ==
'''Улс төрийн гол айлчлалууд'''

'''Монголын талаас'''

* 1991.10.22-24-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]],
* 2001.02.12-15-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]],
* 2007.05.28-30-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]],
* 2008.02.23-26-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр,
* 2016.05.18-20-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж,
* 2021.09.10–нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх (цахим уулзалт)
* 
* 2000.03.26-30-нд УИХ-ын дарга Р.Гончигдорж,
* 2006.02.06-10-нд УИХ-ын дарга Ц.Нямдорж,
* 2010.02.22-26-нд УИХ-ын дарга Д.Дэмбэрэл,
* 2014.03.12-15-нд УИХ-ын дарга З.Энхболд,
* 2022.10.25-30-нд УИХ-ын дарга Г.Занданшатар
* 2023.09.10-15-нд УИХ-ын дарга Г.Занданшатар (Сөүл хотноо зохион байгуулагдсан “Номхон далай дамнасан тогтвортой байдлын яриа хэлэлцээ: Эрчим хүчний аюулгүй байдал” олон улсын чуулга уулзалтад оролцсон)
* 
* 1999.11.08-10-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Р.Амаржаргал,
* 2003.11.24-26-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Энхбаяр,
* 2008.09.16-17-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд С.Баяр,
* 2011.03.23-26-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд С.Батболд,
* 2018.01.15-17-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх,
* 2023.02.13-17-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]] (албан ёсны айлчлал),
* 2024.03.28-04.02-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ (ажлын айлчлал),
* 
* 1991.03.27-30-нд Гадаад хэргийн сайд [[Цэрэнпилийн Гомбосүрэн|Ц.Гомбосүрэн]],
* 2005.03.27-30-нд Гадаад хэргийн сайд Ц.Мөнх-Оргил,
* 2009.04.14-17-нд Гадаад харилцааны сайд С.Батболд,
* 2012.05.31-06.01-нд Гадаад харилцааны сайд Г.Занданшатар
* 2012.10.26-27-нд Гадаад харилцааны сайд Л.Болд
* 2014.02.12-14-нд Гадаад харилцааны сайд Л.Болд
* 2016.09.29-30-нд Гадаад харилцааны сайд Ц.Мөнх-Оргил
* 2020.12.21-нд Гадаад харилцааны сайд Н.Энхтайван /цахим уулзалт/

'''Солонгосын талаас:'''

* 1999.05.30-06.01-нд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ким Дэ-жүн]],
* 2006.05.07-10-нд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч Но Мү Хен,
* 2011.08.21-23-нд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч Ли Мен Баг,
* 2016.07.17-18-нд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч [[Паг Гынь-хе|Пак Гынь-хе]],
* 2021.09.10–нд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч [[Мүнь Жэ-инь]] (цахим уулзалт)
* 2026.07.09-11-нд БНСУ-ын Ерөнхилөгч [[Ли Жэ Мён]] 
* 
* 2003.09.22-24-нд Үндэсний Ассамблейн дарга Пак Гуан Ён,
* 2007.07.10-13-нд Үндэсний Ассамблейн дарга Лим Чхэ Жөн,
* 2013.09.29-10.02-нд Үндэсний Ассамблейн дарга Кан Чан Хий,
* 2001.06.18-19-нд БНСУ-ын Ерөнхий сайд Ли Хан Дон,
* 2015.12.15-17-нд Ерөнхий сайд Хван Гё Ан,
* 2019.03.25-27-нд Ерөнхий сайд Ли Наг Ён,
* 
* 1992.04.17-20-нд Гадаад хэргийн сайд Ли Сан Ог,
* 1998.07.10-11-нд Гадаад хэргийн сайд Пак Жөн Сү,
* 2008.09.12-13-нд Гадаад хэрэг, худалдааны сайд Ю Мен Хван,
* 2014.08.25-26-нд Гадаад хэргийн сайд Юн Бён Сэ,
* 2020.12.21-нд Гадаад хэргийн сайд Кан Гён Хва /цахим/
* 2022.08.28-30-нд Гадаад хэргийн сайд Пак Жин

== Хоёр талын Гэрээ, хэлэлцээрүүд ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|                                                            '''Гэрээ, Хэлэлцээрийн нэр'''
|'''Он, сар өдөр'''
|-
|Хөрөнгө оруулалтыг хөхиүлэн дэмжих, харилцан хамгаалах тухай БНМАУ-ын Засгийн газар, БНСУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр
|1991.03.28
|-
|Орлогын татварыг давхардуулж  ноогдуулахгүй байх, татвар төлөхөөс зайлсхийх явдлаас урьдчилан сэргийлэх тухай Монгол Улс, БНСУ-ын хоорондын хэлэлцээр
|1992.04.17
|-
|Гаалийн асуудлаар хамтран ажиллах, харилцан туслах тухай Монгол Улсын Засгийн газар, БНСУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр
|1993.07.28
|-
|Гэмт этгээдийг шилжүүлэн өгөх тухай Монгол Улс, БНСУ хоорондын гэрээ
|1999.05.31
|-
|Монгол  Улс, БНСУ-ын хооронд эрүүгийн хэргийн талаар эрх зүйн туслалцаа харилцан үзүүлэх тухай гэрээ
|1999.05.31
|-
|Техникийн хамтын ажиллагааны тухай Монгол Улсын Засгийн газар, БНСУ-ын Засгийн газрын хоорондын хэлэлцээр
|1999.11.08
|-
|Аялал жуулчлалын салбарт хамтран ажиллах тухай Монгол Улсын Засгийн газар, БНСУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр
|2003.11.24 
|-
|Нийгмийн хамгааллын тухай Монгол Улсын Засгийн газар, БНСУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр
|2006.05.08
|-
|Монгол Улс, БНСУ-ын хооронд ялтан шилжүүлэх тухай гэрээ
|2007.05.28 
|}

== Монгол Улсаас БНСУ-д суусан Элчин сайд нар: ==

# Пэрэнлэйн Үржинлхүндэв (1991-1995)
# [[Лодойдамбын Галбадрах]] (1997-2001)
# Дондогийн Цэвээнжав (2001–2005)
# Галсангийн Батсүх (2005–2009)
# [[Доржпаламын Гэрэл]] (2009–2013)
# Баасанжавын Ганболд (2013–2018)
# Намсрайн Эрдэнэтуяа (2020-2023)
# Эрдэнэцогтын Сарантогос ( )
# Сүхээгийн Сүхболд (2024- )
#</text>
      <sha1>3nscj1hitcplxayaezgonj87h33s4me</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862148</id>
      <parentid>862146</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:04:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10014" sha1="2ps86lfgj08wiyc5dotlxjlaqwlansj" xml:space="preserve">'''Монгол-Өмнөд Солонгосын харилцаа'''- Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Солонгос улсын хоёр талын харилцааг хэлнэ. 

Хоёр улс 1990 оны 3-р сaрын 26-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна. БНСУ Улаанбаатар хотноо 1990.06.18-нд, Монгол Улс Сөүл хотноо 1991.02.01-нд ЭСЯ-аа тус тус харилцан нээсэн байна.

Монгол Улсаас БНСУ-д суугаа Элчин сайд С.Сүхболд 2024.10.28-ны өдөр ИЖБ-ээ өргөн барьсан.

БНСУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдаар Чой Жин Вон 2024.05.27-нд ИЖБ-ээ өргөн барьжээ.

Монгол, Солонгос хоёр түүх, соёлын өнө эртний түүхэн уламжлалтай. Бүр МЭ 995 онд [[Хидан Улс|Кидан]] гүрэн [[Гуулин улс|Гуулин улстай]] соёлын харилцаа тогтоож, тус улсаас 10 хүүхдийг түүх, хэл сурахаар Монгол нутагт илгээж байсан мэдээ Солонгосын түүхийн сурвалж бичигт гарч байгаа нь одоогоор гадаад улсаас монгол угсаатны хэл, соёлыг албан ёсоор сургахаар төрийн бодлогын түвшинд арга хэмжээ авч байсан тухай хамгийн анхных нь мэдээ болж байна. Хоёр тал 1995 онд 1000 жилийн ойг нь МУИС-ийн ОУХДС, БНСУ-ын Тангүк их сургуулийн Монгол судлалын салбар Улаанбаатар хотод өргөн дэлгэр тэмдэглэсэн байна. 

== Хоёр талын харилцааны хөгжил ==
“Сайн хөршийн, найрамдал, хамтын ажиллагааны түншлэл” /2006 онд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч Но Мү Хен-ы Монгол Улсад хийсэн айлчлалын үеэр тунхагласан/

“Иж бүрэн түншлэл” /2011 онд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч Ли Мен Баг-ийн Монгол Улсад хийсэн айлчлалын үеэр тунхагласан/

“Стратегийн түншлэл”-ийн харилцаа /2021 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх БНСУ-ын Ерөнхийлөгч [[Мүнь Жэ-инь]] нар цахим уулзалтын үеэр тунхаглан зарласан/

== Өндөр, дээд хэмжээний айлчлалууд ==
'''Улс төрийн гол айлчлалууд'''

'''Монголын талаас'''

* 1991.10.22-24-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]],
* 2001.02.12-15-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]],
* 2007.05.28-30-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]],
* 2008.02.23-26-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр,
* 2016.05.18-20-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж,
* 2021.09.10–нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх (цахим уулзалт)
* 
* 2000.03.26-30-нд УИХ-ын дарга Р.Гончигдорж,
* 2006.02.06-10-нд УИХ-ын дарга Ц.Нямдорж,
* 2010.02.22-26-нд УИХ-ын дарга Д.Дэмбэрэл,
* 2014.03.12-15-нд УИХ-ын дарга З.Энхболд,
* 2022.10.25-30-нд УИХ-ын дарга Г.Занданшатар
* 2023.09.10-15-нд УИХ-ын дарга Г.Занданшатар (Сөүл хотноо зохион байгуулагдсан “Номхон далай дамнасан тогтвортой байдлын яриа хэлэлцээ: Эрчим хүчний аюулгүй байдал” олон улсын чуулга уулзалтад оролцсон)
* 
* 1999.11.08-10-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Р.Амаржаргал,
* 2003.11.24-26-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Энхбаяр,
* 2008.09.16-17-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд С.Баяр,
* 2011.03.23-26-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд С.Батболд,
* 2018.01.15-17-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх,
* 2023.02.13-17-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]] (албан ёсны айлчлал),
* 2024.03.28-04.02-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ (ажлын айлчлал),
* 
* 1991.03.27-30-нд Гадаад хэргийн сайд [[Цэрэнпилийн Гомбосүрэн|Ц.Гомбосүрэн]],
* 2005.03.27-30-нд Гадаад хэргийн сайд Ц.Мөнх-Оргил,
* 2009.04.14-17-нд Гадаад харилцааны сайд С.Батболд,
* 2012.05.31-06.01-нд Гадаад харилцааны сайд Г.Занданшатар
* 2012.10.26-27-нд Гадаад харилцааны сайд Л.Болд
* 2014.02.12-14-нд Гадаад харилцааны сайд Л.Болд
* 2016.09.29-30-нд Гадаад харилцааны сайд Ц.Мөнх-Оргил
* 2020.12.21-нд Гадаад харилцааны сайд Н.Энхтайван /цахим уулзалт/

'''Солонгосын талаас:'''

* 1999.05.30-06.01-нд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ким Дэ-жүн]],
* 2006.05.07-10-нд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч Но Мү Хен,
* 2011.08.21-23-нд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч Ли Мен Баг,
* 2016.07.17-18-нд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч [[Паг Гынь-хе|Пак Гынь-хе]],
* 2021.09.10–нд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч [[Мүнь Жэ-инь]] (цахим уулзалт)
* 2026.07.09-11-нд БНСУ-ын Ерөнхилөгч [[Ли Жэ Мён]] 
* 
* 2003.09.22-24-нд Үндэсний Ассамблейн дарга Пак Гуан Ён,
* 2007.07.10-13-нд Үндэсний Ассамблейн дарга Лим Чхэ Жөн,
* 2013.09.29-10.02-нд Үндэсний Ассамблейн дарга Кан Чан Хий,
* 2001.06.18-19-нд БНСУ-ын Ерөнхий сайд Ли Хан Дон,
* 2015.12.15-17-нд Ерөнхий сайд Хван Гё Ан,
* 2019.03.25-27-нд Ерөнхий сайд Ли Наг Ён,
* 
* 1992.04.17-20-нд Гадаад хэргийн сайд Ли Сан Ог,
* 1998.07.10-11-нд Гадаад хэргийн сайд Пак Жөн Сү,
* 2008.09.12-13-нд Гадаад хэрэг, худалдааны сайд Ю Мен Хван,
* 2014.08.25-26-нд Гадаад хэргийн сайд Юн Бён Сэ,
* 2020.12.21-нд Гадаад хэргийн сайд Кан Гён Хва /цахим/
* 2022.08.28-30-нд Гадаад хэргийн сайд Пак Жин

== Хоёр талын Гэрээ, хэлэлцээрүүд ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|                                                            '''Гэрээ, Хэлэлцээрийн нэр'''
|'''Он, сар өдөр'''
|-
|Хөрөнгө оруулалтыг хөхиүлэн дэмжих, харилцан хамгаалах тухай БНМАУ-ын Засгийн газар, БНСУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр
|1991.03.28
|-
|Орлогын татварыг давхардуулж  ноогдуулахгүй байх, татвар төлөхөөс зайлсхийх явдлаас урьдчилан сэргийлэх тухай Монгол Улс, БНСУ-ын хоорондын хэлэлцээр
|1992.04.17
|-
|Гаалийн асуудлаар хамтран ажиллах, харилцан туслах тухай Монгол Улсын Засгийн газар, БНСУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр
|1993.07.28
|-
|Гэмт этгээдийг шилжүүлэн өгөх тухай Монгол Улс, БНСУ хоорондын гэрээ
|1999.05.31
|-
|Монгол  Улс, БНСУ-ын хооронд эрүүгийн хэргийн талаар эрх зүйн туслалцаа харилцан үзүүлэх тухай гэрээ
|1999.05.31
|-
|Техникийн хамтын ажиллагааны тухай Монгол Улсын Засгийн газар, БНСУ-ын Засгийн газрын хоорондын хэлэлцээр
|1999.11.08
|-
|Аялал жуулчлалын салбарт хамтран ажиллах тухай Монгол Улсын Засгийн газар, БНСУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр
|2003.11.24 
|-
|Нийгмийн хамгааллын тухай Монгол Улсын Засгийн газар, БНСУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр
|2006.05.08
|-
|Монгол Улс, БНСУ-ын хооронд ялтан шилжүүлэх тухай гэрээ
|2007.05.28 
|}

== Монгол Улсаас БНСУ-д суусан Элчин сайд нар: ==

# Пэрэнлэйн Үржинлхүндэв (1991-1995)
# [[Лодойдамбын Галбадрах]] (1997-2001)
# Дондогийн Цэвээнжав (2001–2005)
# Галсангийн Батсүх (2005–2009)
# [[Доржпаламын Гэрэл]] (2009–2013)
# Баасанжавын Ганболд (2013–2018)
# Намсрайн Эрдэнэтуяа (2020-2022)
# Эрдэнэцогтын Сарантогос (2023-2024)
# Сүхээгийн Сүхболд (2024- )
#</text>
      <sha1>2ps86lfgj08wiyc5dotlxjlaqwlansj</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>