Цахиагийн Элбэгдорж

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.11</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Цахиагийн Элбэгдорж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1229</id>
    <revision>
      <id>862255</id>
      <parentid>859376</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T03:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58443" sha1="grkmzq5o5rgtamsw0jx0cgqbd84u4lr" xml:space="preserve">{{Төрийн зүтгэлтэн
| овогнэр        = Цахиагийн Элбэгдорж
| зураг          = Цахиагийн Элбэгдорж.jpg
| тайлбар        = 
| алба1          = {{MNG|Ziel=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}}
| ээлж1          = 2009.06.18 — 2017.07.10 (8 жил)
| өмнөх1         = [[Намбарын Энхбаяр]]
| дараах1        = [[Халтмаагийн Баттулга]]
| алба2          = {{MNG|Ziel=Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}
| ээлж2          = 1998.04.23  – 1998.12.09 (8 сар)
| өмнөх2         = [[Мэндсайханы Энхсайхан]]
| дараах2        = [[Жанлавын Наранцацралт]]
| ээлж3          = 2004.08.20  – 2006.01.13 (2 жил)
| өмнөх3         = [[Намбарын Энхбаяр]]
| дараах3        = [[Миеэгомбын Энхболд]]
| алба4          = {{MNG|Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн}}
| ээлж4          = 1992–2000, 2004–2009 он (13 жил)
| төрсөногноо    = {{birth date and age2|1963|3|8}}
| төрсөнгазар    = [[Зэрэг сум|Зэрэг]], [[Ховд]]
| улсорон        = {{MGL3}}
| намэвсэл       = [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
| сургууль       = Львовын цэрэг улс &lt;br&gt;төрийн дээд сургууль, &lt;br&gt; Харвардын их сургууль
| ажилүйл        = улс төрч, сэтгүүлч
| гэрбүл         = эхнэр [[Хажидсүрэнгийн Болормаа]] &lt;br&gt; 4 хүүтэй
}}

'''Цахиагийн Элбэгдож''' нь [[Монгол Улс]]ад ардчилсан нийгэм бий болгохоор анх зориглон санаачилж, 75 жил [[коммунизм|коммунист]] засаглалтай байсан Монгол орныг тайван хувьсгалын замаар ардчилсан, чөлөөт эдийн засагтай болгож өөрчилсөн ардчилсан хувьсгалын 13 удирдагчийн нэг. Ц.Элбэгдорж нь Монгол Улсын [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] асан. Өмнө нь тэрбээр [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]аар хоёр удаа, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] дэд даргаар нэг удаа, УИХ-ын олонхын бүлгийн даргаар нэг удаа, УИХ-ын гишүүнээр дөрвөн удаа тус тус сонгогдон ажилласан. Ц.Элбэгдорж нь ардчиллын төлөө, хүний эрх, эрх чөлөөг дээдэлдэг [[неолибeрал]] [[улс төрч]] юм.

== Бага нас, боловсрол == 
Элбэгдорж нь [[Ховд]] аймгийн [[Зэрэг сум|Зэрэг]] суманд Цахиа, Хонинхүү нарын гэрт 1963 оны 3 дугаар сарын 8-нд тэдний найм дахь буюу отгон хүү болон мэндэлжээ. Элбэгдоржийн эцэг, эх тэр үеийн Монголын хүн амын ихэнхийн нэгэн адил малчин ард байсан тул Элбэгдорж багадаа ишиг, хурга, тугал, унагатай тоглож, тэднийг арчилж, тордохын зэрэгцээ бусад хүүхдүүдтэй мориор уралдаж тоглож өсчээ. Зэрэг сумынхны дурсан ярьдгаар Элбэгдоржийн ээж Хонинхүү нь [[туульс]] хайлдаг, [[ерөөл]] [[магтаал]] сайхан хэлдгээрээ нутаг усандаа нэр хүндтэй тул [[Зэрэг сум]] болон ойр сумынхан цэрэгт явах, хол газар одохын өмнө Цахиагийн гэрт бууж, Хонинхүүгийн мэргэн цэцэн сургаалийг сонсоод мордох дуртай байв.
 
Элбэгдорж Ховд аймгийн [[Зэрэг сум]]анд бага, дунд сургуулиа онц дүнтэй төгсчээ. Түүнийг 16 настай байхад гэр нь [[Эрдэнэт]] хот руу нүүж, тэрбээр Эрдэнэт хотод 10-р ангиа онц дүнтэйгээр 1981 онд төгссөн байна. [[Социализм]]ын үед их, дээд сургуулийн элсэлтийн хуваарийг Төлөвлөгөөний комиссоос мэргэжил тус бүрээр аймаг, хотод хуваарилдаг байлаа. 
 
Элбэгдоржийн хүсэн мөрөөдсөн [[сэтгүүл зүй]]н ангийн хуваарь тэр жил Эрдэнэт хотод ирсэнгүй. Сэтгүүлч болохоор сэтгэл шулуудсан Элбэгдорж ирэх жилийн уралдаант шалгалтыг хүлээхээр шийдэв. Энэ хугацаанд тэрбээр аав, ээждээ туслахаар Уулын баяжуулах &quot;Эрдэнэт&quot; үйлдвэрт түр ажиллаад удалгүй засварчин болж, тун удалгүй тушаал дэвшин [[машинист]] болж ажиллажээ. Ажиллах хугацаандаа цэрэгт татагдаж нэг жил цэргийн алба хаав. Цэргийн албыг үлгэр жишээ хааж, &quot;Улаан Од&quot; сонинд шүлгүүд нь хэвлэгдсэнийг [[Батлан Хамгаалах Яaм]]ны өндөр албан тушаалын хүмүүс үзээд Элбэгдоржийг тус яаман дээр дуудаж, түүнээс шалгалт авчээ. Шалгалтын үр дүнд Элбэгдорж Батлан Хамгаалах Яaманд ирсэн [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Цэрэг, Улс Төрийн дээд сургуулийн]] хоёр хуваарийн нэгийг авсан байна. 

Хуучнаар [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Львов хот]] дахь Цэрэг, Улс Төрийн Их Сургуулийг Элбэгдорж [[сэтгүүлч мэргэжил]]тэй, онц дүнтэйгээр 1988 онд төгсчээ. Мөн тэрбээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Боулдер хот]] дахь [[Колорадогийн Их Сургууль]]-н Эдийн засгийн институтыг онц төгссөн байна. Дараа нь Элбэгдорж АНУ-ын [[Харвардын Их Сургууль]]д тус сургуулийн бүрэн тэтгэлэгтэйгээр суралцаж, Харвардын их сургуулийн [[Жон Кеннеди]]гийн нэрэмжит Төрийн Удирдлагын сургуулийг [[төрийн удирдлагын магистр]] зэрэгтэйгээр 2002 онд төгсөөд Монголдоо эргэн ирсэн&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hks.harvard.edu/news-events/news/articles/kennedy-school-graduate-guides-mongolia-into-new-era|title=Kennedy School Graduate Guides Mongolia into New Era|work=Lory Hough for The President and Fellows of Harvard College|date=January 5, 2005|dateformat=mdy|accessdate=2009 оны 5 сарын 17|archive-date=Арван хоёрдугаар сар 13, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091213152825/http://www.hks.harvard.edu/news-events/news/articles/kennedy-school-graduate-guides-mongolia-into-new-era|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Ардчилсан хөдөлгөөн ==
Цахиагийн Элбэгдорж нь анхны [[ардчилсан хөдөлгөөн]]ий партизануудын нэг болж амь биеэ хайрлалгүй, хүмүүсийг зохион байгуулж, жагсаал цуглаан хийж, Монголын төр засгийн [[коммунист]] дэглэмийг цус урсгалгүйгээр 1989 онд төгсгөл болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Коммунист төр засгийн эсрэг Элбэгдоржийн гол шүүмжлэл нь ардчилсан нийгэм, үг хэлэх эрх чөлөө, чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг]] Монгол оронд хэрэгтэй гэсэн бөгөөд Монголын коммунист төр засаг эдгээрийг дэмждэггүй байв. Элбэгдорж болон Монголын [[коммунизм]]ын эсрэг хувьсгалын удирдагчид, дэмжигчдийн ачаар [[Монгол Улс]] [[Төв Ази]] дахь анхны ардчилсан орон болсон юм. Олон улсын ухаантнууд болон олон улсын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл Элбэгдоржийг &quot;Монголын Томас Жефферсон&quot; гэж АНУ-ын тусгаар тогтнолыг тунхаглагчдын нэг, ардчиллыг үндэслэгч эцэгтэй зүйрлэн нэрлэдэг.&lt;ref&gt;Винceнт Х. Миллeр {{Webarchiv|url=http://www.isil.org/resources/fnn/2004spring/mongolian-jefferson.html |wayback=20120224085741 |text=''Чингис хааны нутагт коммунизмаас капитализмд'' |archiv-bot=2023-09-26 21:51:49 InternetArchiveBot }}, &quot;Хувь хүний эрх чөлөөг дэмжигчдийн олон улсын нийгэмлэг&quot; (ИСИЛ), АНУ, 2004 оны хавар, англи хэлээр.&lt;/ref&gt; 

Монголын Залуучуудын эвлэлийн их хурлын [[индэр]] дээр хэлсэн үгнийхээ төгсгөлд анх удаа Монголд ардчилал хэрэгтэй байгаа тухай ярьж, түүнийг бий болгоход залуусыг уриалан дуудаж, хамтарч ажиллах санал тавьсан. Хурлын дарга Элбэгдoржийн яриаг тасалж, ийм зүйл ярьж болохгүйг сануулж байжээ. Энэ бол 1989 он буюу Монгол Улс [[коммунист]] орон болоод 68 жилийг туулаад байсан бөгөөд тэр үед хоёр хүний нэг нь коммунист [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН)-ын албан бус тагнуул байв. Тэдний матаасаар МАХH, Улс Төрийн Товчоо [[коммунизм]], [[социализм]]аас өөр үзэл бодол илэрхийлсэн хүмүүсийг шийтгэдэг, цөлдөг байлаа. Тус хурлын завсарлагаар хоёр залуу Элбэгдоржтой уулзсан бөгөөд тэр гурав ардчилсан хөдөлгөөн байгуулахаар тохиролцож, энэ тухай нууцаар залуучуудад зар тараахаар болжээ. Тэр гурав бусад арван залуусын хамт хожмоо [[Монголын ардчилсан хувьсгал]]ын арван гурван удирдагч гэж нэрлэгдэх болсон юм. 

Тэр үед Элбэгдорж &quot;Улаан Од&quot; сонины [[сурвалжлагч]]аар ажиллаж байсан бөгөөд [[Залуучуудын эвлэл]]ийн их хуралд оролцсоны дараа ажилдаа ирэх үед нь Элбэгдоржийн &quot;буруу үйлдэл&quot;-ийн тухай хурлын даргын үг аль хэдийнээ сонинд нь хүрсэн байв. Тус сонины эрхлэгч Элбэгдоржийг ажлын гадуур ямар нэг үйл ажиллагаанд оролцож, [[коммунист]],[[ социалист]] чиг шугамаас гажсан зүйл хийвэл ажлаас нь хална гэж сануулжээ.

Тухайн үед Монгол дахь цорын ганц залуучуудын [[байгууллага]] байсан [[Монголын Залуучуудын Эвлэл]] нь Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (МАХН)-ын харъяа байгууллага байв. Анхааруулга авсан хэдий ч Ц.Элбэгдорж ба түүний нөхөд бусад залуустай [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их сургуулийн]] дугуй танхимд нууцаар цугларч, тухайн үеийн хаалттай сэдэв болох ардчилал, [[чөлөөт зах зээл]]ийн тухай юу мэдэхээ хэлэлцэн ярилцаж, [[ардчилсан хөдөлгөөн]] зохион байгуулах төлөвлөгөө зохиож эхэлжээ. Тэд олон удаа уулзаж, шинэ найз нөхөд, шинэ дэмжигчдийг өөрсөдтэйгээ нэгдүүлэхээр дагуулж ирж байв. Нэг шөнө тэд нээлттэй цуглаан зохион байгуулах тухай зарлалаа гудамжинд шонгийн моднууд дээр наасан байв.[[File:Mongolian President Tsakhiagiin Elbegdorj.JPG|thumb|260px|Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч Цахиагийн Элбэгдорж ]] 

1989 оны 12 дугаар сарын 10-ны өглөө [[Монголын Залуучуудын Эвлэл]]ийн байрны өмнө ардчиллын төлөө анхны олон нийтийн цуглаан болов. Хүмүүс цугларахад тус цуглааныг зохион байгуулагчдын нэг Элбэгдoрж микрофон аваад, Монголд Ардчилсан хөдөлгөөн байгуулагдаж байгааг зарлан тунхагласан. Тус хөдөлгөөнөөс удалгүй [[Ардчилсан Холбоо]] байгуулагдав. [[Ардчилсан Холбоо]] нь Монголын анхны төрийн бус ардчилсан байгууллага бөгөөд Элбэгдорж үндэслэн байгуулагчдын нь нэг юм. Тухайн үеийн Монголын төрийн дээд гүйцэтгэх байгууллага болох [[МАХН]]-ын [[Улс Төрийн Товчоо]]ны зүгээс шийтгэх, цөлөх, хэлмэгдүүлэх ихээхэн магадлалтай байхад ардчиллыг дэмжигчид улам олон жагсаал цуглаан зохион байгуулж байв. Монгол орноо ардчилсан нийгэмтэй болгохыг зорьсон Ардчилсан хөдөлгөөнийг монголчууд дэмжиж, тус хөдөлгөөн нь [[аймаг]] бүрт салбартай Монгол улс даяaр давалгаалсан хөдөлгөөн болон хувирав. Ардчилсан хөдөлгөөн жагсаал цуглаан, [[өлсгөлөн]] зохион байгуулж, олон аймагт Ардчилсан хөдөлгөөнийг дэмжсэн [[багш]] ажилчдын ажил хаялт болов. Энэ бүх дарамт шахалтаар есөн гишүүнтэй МАХН-ын Улс Төрийн Товчоо ардчилсан хөдөлгөөний удирдагчидтай уулзаж хэлэлцээ хийхийг зөвшөөрсөн. Элбэгдорж хэлэлцээ хийгчдийн нэг байсан бөгөөд хэлэлцээний дараа Улс Төрийн Товчооны дарга [[Жамбын Батмөнх]] Улс Төрийн Товчоог татан буулгах шийдвэр гаргаж, Улс Төрийн Товчоо татан буугдсанаар Монгол Улс [[Ардын их хурал]] байгуулах боломжтой болж, Ардын Их Хурал нь [[хүний эрх]], [[ардчилал]], [[эрх чөлөө]]г баталгаажуулсан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хуулийг]] баталсaнaap Монгол орон ардчилсан орон болсон.
[[File:Elbegdorj and Ban Ki-moon.jpg|thumb|left|210px|НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Бан Ги Мүн]], Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц. Элбэгдорж нар [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] Төв байранд уулзав. 2011 оны 9 сарын 19]]

== Монгол улсад ардчилсан нийгмийн тогтолцоог бий болгоход оруулсан хувь нэмэр ==
Цахиагийн Элбэгдорж Монголын анхны бие даасан сонин болох &quot;Ардчилал&quot; сонинг 1990 онд үүсгэн байгуулж, эрхлэгчээр нь ажилласан. Чөлөөт хэвлэлийг анх үүсгэн бий болгож, хамгаалсан үйл хэргийг нь үнэлж Монголын Сэтгүүлчдийн нийгэмлэгээс Элбэгдоржийг [[&quot;Хэвлэлийн Эрх Чөлөөний Одон&quot;]] -гоор 2000 онд шагнажээ. 

Элбэгдoрж aрд түмнээсээ сонгогдон Ардын Их Хурлын депутатаас эхэлж нийт гурван удаа УИХ-ын гишүүнээр 1990-2000 онд ажилласан байна. Тэрбээр [[хүний эрх]], [[aрдчилал]], [[эрх чөлөө]]г тунхаглан баталгаажуулсан Монгол Улсын шинэ Yндсэн Хуулийг боловсруулан батлалцсaн юм. 

Монгол дахь хамгийн анхны бие даасан [[телевиз]] болох Монгол, Америкийн хамтарсан [[Ийгл телевиз]]ийг Элбэгдорж 1995 онд үүсгэн байгуулалцсан байна.

Коммунист он жилүүдэд МАХН-ын засаглалаас өөр [[үзэл бодол]]той, [[шашин]]тай байснаас нь болж хэлмэгдүүлж, устгасан 37000 гаруй хэлмэгдэгсэд, болон тэдний ар гэрийнхнээс Монгол Улсын төр уучлал хүсэх арга хэмжээг Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах улсын комиссын дарга байхдаа Элбэгдорж санаачилж, хэрэгжүүлсэн юм. [[Иосиф Сталин]]ы үеэс эхэлсэн улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийг цагаатгах, ар гэрт нь нөхөн олговор олгох, нэр төрийг нь сэргээж, цаашид хүний эрх зөрчихийг хориглосон Цагаатгалын тухай хуулийг батлахад Элбэгдорж гол үүрэг гүйцэтгэсэн билээ. 

Элбэгдoрж анхны [[Аж ахуйтны нийгэмлэг]]ийг үүсгэн байгуулсан бөгөөд тус байгууллага 1991 онд малчид нэгдлээс өөрсдийн хөрөнгө болох малаа хувьчилж авахад нь малчдад тусалсан. Малыг хувьчилж, малчдыг хөрөнгөтэй болгосны ачаар Монгол Улсад социалист он жилүүдэд хэзээ ч 25 саяд хүрч үзээгүй [[таван хошуу мал]]ын тоо толгой мал хувьчлагдсанаас хойш богино хугацаанд 30 саяд хүрсэн билээ.

== Ерөнхий сайд Элбэгдорж ==
Монголын түүхэнд [[Ерөнхий сайд]]аар хоёр удаа ажилласан хоёрхон хүний нэг нь Цахиагийн Элбэгдорж юм. [[Ардчилсан Нам]]ын даргын хувьд Элбэгдорж [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]], [[Монголын Социал Демократ Нам]]ын &quot;Ардчилсан Холбоо Эвсэл&quot;-ийг хамтран удирдаж, тус эвслийг 1996 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд түүхэн ялалтанд хүргэсэн билээ. Элбэгдорж УИХ-ын олонхын бүлгийн даргаар 1996-2000 онд, УИХ-ын дэд даргаар 1996-1998 онд тус тус ажилласан. 

1998 оны 4-р сард Элбэгдорж Монголын сүүлийн үеийн түүхэн дэх хамгийн залуу [[Ерөнхий сайд]]аар сонгогдсон. Ерөнхий сайдаар ажиллах хугацаандаа Элбэгдорж улс үндэстний хэмжээнд тулгамдсан [[улс төр]],[[эдийн засаг]],[[дэд бүтэц]], нийгмийн асуудлуудыг шийдвэрлэх амин чухал алхмууд хийсэн бөгөөд Монгол улсын нээлттэй гадаад бодлогыг тууштай үргэлжлүүлсэн. Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хуулийг санаачлагчдын нэг нь Элбэгдорж бөгөөд тэрбээр тус хуулийг 1998 онд батлуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Тус хууль дээр тулгуурлан батлагдсан дараагийн хуулиар улсын мэдлийн өдөр тутмын сонингууд болох [[&quot;Ардын эрх&quot;]],[[ &quot;Засгийн газрын мэдээ&quot;]] сонинуудыг төрөөс шууд хянадгийг нь зогсоож, олон нийтийн сонин болгосон хууль гарсан. [[File:Barack Obama welcomes Tsakhiagiin Elbegdorj to the Oval Office.jpg|left|300px|Mонгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, АНУ-ын Ерөнхийлөгч Барак Обама нар Цагаан Ордонд уулзаж буй нь, Вашингтон хот, АНУ, 2011 оны 6-р сар]]

Ардчилсан тогтолцоог Монгол улсад бий болгож, бэхжүүлэхэд оруулсан хувь нэмэр, хүч чармайлтыг нь үнэлж Элбэгдоржийг [[Эрх чөлөөний одон]]гоор шагнажээ. Эхний удаа Элбэгдорж 8 сар Ерөнхий сайдаар ажилласан бөгөөд Ардчилсан Намын дараагийн гишүүн 1998 оны 12-р сараас үргэлжлүүлэн тус албан тушаалыг хашжээ. 

Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар Элбэгдoрж хоёр дахь удаагаа 2004 оны 8-р сарын 20-нд сонгогдсон. Энэ нь улс төрийн хоёр гол эсрэг, тэсрэг хүч болох Ардчилсан Намуудын эвсэл, экс-коммунист МАХН хоёр 2004 оны УИХ-ын сонгуульд тэнцүү суудал авсны дараа бий болсон [[Их эвслийн засгийн газар]] байв. 

Хоёр дахь удаагаа Ерөнхий сайдаар ажиллахдаа Элбэгдорж Монголын хөгжилд хамгийн том тээг саад болоод буй [[авлигал]], [[ядуурал]]тай дайн зарласан юм. УИХ-ын хаврын чуулганы нээлт дээр 2005 оны 4-р сарын 8-нд &quot;Бид авилгалын учир шалтгаан, эхийг мэдэж, авилгалыг бульдозeрдoнo&quot; гэж хэлсэн шигээ Элбэгдoрж авилгалын эсрэг шаргуу тэмцсэн. 

2005 оны 11-р сарын 21-нд АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Уокер Буш]] Монгол Улсад айлчилж, [[Төрийн ордон]]д монголчуудад хандан үг хэлэхдээ Монголын ардчиллыг, Монголд ардчилал авчирсан залуусын үйл хэргийг магтаж, энд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Элбэгдoржийг онцлон дурьдсан юм. &lt;ref&gt;[http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2005/11/20051121.html Ерөнхийлөгч Бушийн Улаанбаатарт хэлсэн үг] ''Цагаан ордны хэвлэлд зориулсан мэдээлэл'', АНУ, 2005 оны 11-р сарын 21, англи хэлээр.&lt;/ref&gt;[[File:Tsakhiagiin_Elbegdorj_and_George_W._Bush.jpg|thumb|right|310px|АНУ-ын Ерөнхийлөгч Ж.В.Буш, Монгол Улсын Ерөнхий сайд Ц.Элбэгдорж нар Улаанбаатар хотноо Төрийн ордонд уулзав. 2005.11.21]]

АНУ-ын [[Эн Би Си телевиз]]ийн Ньюс нэвтрүүлэгт өгсөн ярилцлагадаа Элбэгдорж &quot;Бид (Монгол Улс) [[терроризм]]тай тэмцэх дэлхийн хүч чармайлтанд хувь нэмрээ оруулахыг чармайж байна&quot; гэжээ. &lt;ref&gt;Жорж Лeвис [http://msnbc.msn.com/id/10069069/ ''Cурвалжлагчийн тэмдэглэлийн дэвтэр''] ''Эн Би Сигийн Mэдээ'', АНУ, 2005 оны 11-р сарын 16, англи хэлээр.&lt;/ref&gt; Хэдий тийм боловч тэрбээр &quot;терроризмтай тэмцэх&quot; нэрээр улс орнууд өөрийн ард түмний эсрэг &quot;эрс ширүүн арга хэмжээ&quot; авахын эсрэг анхааруулсан. АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жон Ф.Кеннеди &quot;Берлины иргэн&quot; болсоны адил &quot;2001 оны 9-р сарын 11-ний дараа бид бүгдээрээ Нью-Йоркчууд болсон&quot; гэж Элбэгдорж 2001 оны 10-р сард Нью-Йорк хотод болсон Төрийн бус байгууллагын Дэлхийн нийгэмлэгийн &quot;Дэлхий дахь хүчирхийлэл: Хямрал ба итгэл найдвар&quot; хурал дээр олон улсын төрийн бус байгууллагуудын удирдлагууд, улс орны удирдагчид байсан хүмүүст хандан хэлсэн байна. &lt;ref&gt;[http://www.wango.org/activities/global_site/executiv.html ''Дэлхий дахин дахь хүчирхийлэл: Хямрал ба итгэл найдвар'' чуулган дээр Элбэгдоржийн хэлсэн үгнээс авсан ишлэл] &quot;Төрийн бус байгууллагуудын дэлхийн нийгэмлэг&quot;, Нью Йорк хот, АНУ, 2001 оны 10-р сарын 19-22, англи хэлээр. &lt;/ref&gt;

Элбэгдoрж Монгол орныг [[цөлжилт]]өөс сэргийлж, байгалиа хамгаалж, агаарын бохирдлыг багасгахын тулд [[мод]] тарих [[Ногоон хэрэм хөтөлбөр]] санаачилжээ.

Ц.Элбэгдорж [[Европын Холбоо]]той [[Чөлөөт худалдааны гэрээ]] байгуулж, Монголын бүх бүтээгдэхүүн Eврoпын улсуудад [[татвар]]гүйгээр [[экспoрт]]лoгдох болсон. Тэрбээр мөн дотоодын үйлдвэрлэгчдээ идэвхтэй дэмжсэн юм. Түүнчлэн дотоодын үйлдвэрлэгчид бүтээгдэхүүн, үйлчилгээндээ авах ёстой [[лиценз]], болон [[үйлдвэрлэл]] явуулахад шаардагддаг байсан хэт олон тогтоол журмуудыг Элбэгдорж цөөлсөн. Өмнө нь дотоодын үйлдвэрлэгчдэд ялгавартай хандан, цөөн компанийг &quot;ногоон гэрэл&quot; -ийн компаниуд хэмээн зөвхөн тэдгээр компаниуд гаалийн татваргүйгээр хэрэгцээтэй эд анги, тоног төхөөрөмж импортлодог байсан бол Элбэгдoрж бүх дотоодын үйлдвэрлэгчдэд бүгдэд нь ижил &quot;ногоон гэрэл&quot; өгч дүрэм журмуудыг өөрчилсөн. 

Ц.Элбэгдoржийн [[Засгийн газар]] Монгол орны айл бүрийг компьютeржүүлж, 1 төгрөгний үнэтэй [[интeрнeт]]ээр хангах ажлыг санаачлан эхлүүлсэнэээр саяхныг хүртэл хүн амын цөөхөн хувийн хэрэглээ байсан компьютер бүх нийтэд хүртээмжтэй болох үүд хаалга нээгдсэн.  

Ц.Элбэгдорж [[техник мэргэжлийн сургууль]], тусгай мэргэжлийг хүчтэй дэмжих замаар ажилгүйдлийг ихээхэн бууруулсан билээ. [[Дунд сургууль]]д [[орос хэл]]ний оронд [[англи хэл]]ийг хоёр дахь хэл болгон өөрчилж, Монголын эдийн засагт түүхэнд хамгийн их орлого цуглуулж, бүх хүүхдэд хүүхдийн мөнгө олгох ажлыг эхлүүлж, өндөр настны тэтгэврийг өндөр хувиар нэмэгдүүлсэн.

[[Хархорин]] сумыг соёлын болон аялал жуулчлалын төв хот болгон хөгжүүлэх санаачлага гаргахад жинтэй үүрэг гүйцэтгэсэн боловч уг ажил одоог хүртэл хэрэгжихгүй, зогсонги байдалтай байна. 

Элбэгдорж төрийн хяналттай [[Монголын Үндэсний телевиз]], [[Монголын Үндэсний радио]]г олон нийтийн статустай, төрийн хяналтгүй болгох хуулийг санаачлан, УИХ-ын даргатай хамтран УИХ-д оруулсан нь хууль болон 2005 онд батлагдсан. 

Элбэгдoржийн Засгийн газар [[Сүхбаатарын талбай]]д жагсаал цуглаан чөлөөтэй зохион байгуулахыг зөвшөөрөн хуульчилсан хуулийн төслийг УИХ-д санаачлан оруулсан нь хууль болон батлагдсан. Өмнө нь [[Сүхбаатарын талбай]] дээр жагсаал цуглаан хийх нь хуулиар зөвшөөрөгдөөгүй байсан юм.

== Хоёр дахь удаагаа Ерөнхий сайдаар ажилласан нь ==
2004 оны [[УИХ]]-ын сонгуульд 50, 50%-ийн тэнцүү санал авсаны дараа [[их эвслийн засгийн газар]] байгуулахын тулд [[Ардчилсан Нам]], [[МАХН]] гурван гэрээ байгуулж 2004 онд Ц.Элбэгдорж их эвслийн Засгийн газрын Ерөнхий сайдаар ажилласан. Иргэний хөдөлгөөнүүд болон монголчууд МАХН-ын шийдвэрийн эсрэг маш олон хүчтэй эсэргүүцлийн цуглаан, жагсаал хийсэн. &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4608408.stm ''Монголын парламентын гишүүд Засгийн газрaa унагалаа''] ''Би Би Сигийн мэдээ'', Их Британи, 2006 оны 1-р сарын 13, англи хэлээр.&lt;/ref&gt;
Элбэгдоржийн Засгийн газрыг огцруулсан шалтгааны талаархи асуултад МАХН гадаадын хэвлэлд хариулахдаа &quot;Элбэгдорж авилгалтай хангалттай тэмцэж чадаагүй&quot; гэсэн бол МАХН-ыг шүүмжлэгчид хэлэхдээ &quot;МАХН өөрийнх нь булхай, авилгалыг илчлэх албан ёсны авилгалтай холбогдсон шалгалтуудыг хийлгэхгүйн тулд МАХН зориудаар Элбэгдоржийн засгийн газрыг урьдчилан унагасан&quot; гэж Вьюс Ваэйрт бичжээ. &lt;ref&gt;[http://www.viewswire.com/index.asp?layout=VWArticleVW3&amp;article_id=839816869 ''Монголын улс төрийн тогтворгүй байдал'']{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Эдийн засагчдын интeллигeнц хэсгийн ''Вьюс Вайер'' онлайн сэтгүүл, Их Британи, 2006 оны 1-р сарын 17, англи хэлээр&lt;/ref&gt; АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлаг USAID -ын тайланд МАХН-ын өндөр албан тушаалтнууд авилгалд гүнзгий хутгалдсан гэж онцлон тэмдэглэсэн байна. &lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.usaid.gov/mn/library/documents/MongoliaCorruptionAssessmentFinalReport.pdf |wayback=20060321105228 |text=''Монголын авилгалд хийсэн үнэлгээ'' |archiv-bot=2023-10-06 20:43:23 InternetArchiveBot }}, &quot;АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлаг&quot;-ийн сүүлийн тайлан, хуудас 15-16, 2005 оны 8-р сарын 31, англи хэлээр.&lt;/ref&gt; Элбэгдорж эсрэгээр нь авилгалтай хатуу тэмцэж байв. &lt;ref&gt;Эдвард Коди [http://www.washingtonpost.com/wpdyn/content/article/2006/02/11/AR2006021101224.html ''Хятад, Оросын бага зэрэг базалтыг мэдэрсэн Монгол АНУ-г урьж байна''] ''Вашингтон Пост'' сонин, АНУ, 2006 оны 2-р сарын 12, англи хэлээр. &lt;/ref&gt; 

[[МАХН]]-аас томилсон Гаалийн ерөнхий газрын дарга Х.Баатар авилгалын үйлдэл дээрээ баривчлагдсан бөгөөд тэрбээр авилгалын сүлжээнд МАХН-ын удирдлагууд түүний гол сүлбээтэн хэмээн мэдэгдээд байсан тухай сонин хэвлэлүүд мэдээлж байсан. МАХН-ын удирдлага Х.Баатартай уулзсаны маргааш өдөр МАХН Элбэгдоржийн их эвслийн засгийн газраас гарах шийдвэрээ гаргасан. &lt;ref&gt;Ч.Сумъяабазар {{Webarchiv|url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?subaction=showfull&amp;id=1131002480&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=1&amp; |wayback=20070930185040 |text=Монголын Гаалийн ерөнхий газрын дарга авилгалын үйлдэл дээрээ баригдсан тухай өгүүлэл |archiv-bot=2023-10-18 13:25:25 InternetArchiveBot }} ''УБ Пөүст'' сонин, Улаанбаатар, Монгол, 2005 оны 11-р сарын 3, англи хэлээр.&lt;/ref&gt; МАХН-ын энэхүү шийдвэр нь [[Улаанбаатар хот]]ын сангуудад санхүүгийн шалгалт хийж эхлэхтэй мөн зэрэгцэн тохиосон бөгөөд, Улаанбаатар [[хотын захирагч]]аар сүүлийн долоон жилд [[Миеэгомбын Энхболд]] ажиллаж байх хугацаанд газартай холбогдсон авилгалын шуугиан дээд цэгтээ хүрээд байсан юм. 2006 оны 1-р сарын 11-нд МАХH-ын Удирдах Зөвлөл Элбэгдоржийн Засгийн газрыг огцруулах шийдвэр гаргаж, үүний дагуу 2006 оны 1-р сарын 13-нд Элбэгдoржийн хоёр дахь засгийн газрыг УИХ дахь МАХH-ын гишүүд болон Ардчилсан Намын дөрвөн гишүүний саналаар огцруулав. 
[[File:Elbegdorj in Sudan.jpg|460px|Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, Өмнөд Суданд энхийг сахиулагч Монгол цэргүүдийн хамт 2013.2.15|center]]
Элбэгдoрж &quot;'''Бид (ардчиллыг дэмжигчид) олуулаа болоод эргэж ирнэ&quot;''' хэмээх алдарт амлалтаа хоёр дахь удаагаа УИХ-ын индэр дээрээс Засгийн газрыг нь унагасны дараа хэлсэн. Тэрбээр энэ амлалтыг анх 1994 онд УИХ-ын 76 гишүүний 70 нь МАХH-аас сонгогдсон гишүүд байж тэд Элбэгдoржийн ардчилсан бодлогыг асар их эсэргүүцэж байх үeд УИХ-ын гишүүнээс татгалзахдаа хэлсэн юм. Элбэгдорж амлалтаа биелүүлж Ардчилсан Нам, түүний &quot;Ардчилсан Холбоо Эвсэл&quot; -ийг удирдалцаж, тус эвсэл 1996 оны УИХ-ын сонгуульд ялсан билээ.
2005 оны 8 дугаар сард болсон УИХ-ын 65-р тойргийн нөхөн сонгуульд Ардчилсан Намаас Цахиагийн Элбэгдорж, МАХН-аас [[Миеэгомбын Энхболд]] нар болон бусад намаас болон бие даан нэр дэвшигч нар нэр дэвшсэн байв. &lt;ref&gt;Б. Болортуяа {{Webarchiv|url=http://www.tv5.mn/index.php?page=news&amp;nid=6365 |wayback=20110721224216 |text=''Долоон нэр дэвшигч бүртгүүллээ'' |archiv-bot=2026-07-17 03:32:55 InternetArchiveBot }}, ТВ 5, Улаанбаатар хот, Монгол, 2005 оны 8-р сарын 2, англи хэлээр.&lt;/ref&gt; 

УИХ-ын гишүүний суудлыг [[Миеэгомбын Энхболд]]од өгөхийн тулд Элбэгдоржийг сонгуулиас МАХН нэрийг нь татуулж, оронд нь МАХН Элбэгдоржийн их эвслийн засгийн газраас хугацааг нь дуустал гарахгүй байхаар тохирсон. Байгуулсан гэрээгээ биелүүлж Элбэгдорж УИХ-ын 65-р тойргийн сонгуульд нэр дэвшигчээс нэрээ татсан нь Миеэгомбын Энхболдыг Элбэгдоржийн оронд УИХ-ын гишүүн болох бололцоог олгосон. Хэдий тийм боловч МАХН Ардчилсан Намтай байгуулсан гэрээгээ зөрчиж Элбэгдоржийн Засгийн газрыг орхисон нь УИХ Засгийн газрыг унагаж, Элбэгдоржийг Ерөнхий сайдаас 2006 оны 1-р сарын 13-нд огцруулсан.

== 2009 оны Ерөнхийлөгчийн сонгууль ==
2009 онд Монгол улс 5 дахь удаагаа ерөнхийлөгчөө сонгох сонгууль болов. Үүнд Ардчилсан Нам Ц.Элбэгдоржийн нэрийг дэвшүүлэн, парламентад суудалтай [[Монголын Ногоон Нам|Ногоон Нам]], [[Иргэний Зориг Нам]] түүнийг дэмжин оролцохоо илэрхийлэв. Тэрээр үүргээ гүйцэтгэж буй ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр]]тай өрсөлдсөн юм. 2009 оны [[5 сарын 24]]-нд болсон сонгуулийн урьдчилсан дүнгээр 51.24 хувийн санал авч&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sonin.mn/2009/05/26/%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%83%D1%80%D1%8C%D1%87%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D2%AF%D0%BD/|title=Сонгуулийн урьдчилсан дүн|date=2009-05-25|accessyear=2009|accessdate=5 сарын 26|archive-date=2009-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20090528220653/http://sonin.mn/2009/05/26/%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%83%D1%80%D1%8C%D1%87%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D2%AF%D0%BD/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, ялсан юм. Ц.Элбэгдорж 8 [[аймаг]] болон [[нийслэл]]ийн 7 [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т өрсөлдөгчөөсөө илүү санал авсан бөгөөд сонгогчдын бараг тал нь төвлөрсөн [[нийслэл]] хотод байгуулсан ялалт нь түүнийг [[Ерөнхийлөгч]]ийн сонгуульд ялахад түлхэц болов. Тэрээр 2009 оны 6 сарын 18-ны өдрийн 12:06 цагт [[тангараг]] өргөж, албан ёсоор Ерөнхийлөгчийн ажилдаа орсон. 2013 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Ардчилсан Нам]]аас Ц.Элбэгдоржийг дахин нэр дэвшүүлж Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр 2 дахь удаа сонгогдон ажиллаж байна.

== 2013 оны Ерөнхийлөгчийн сонгууль ==
2013 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Ардчилсан Намын нэр дэвшигч Ц.Элбэгдорж нийт сонгогчдын 50.23%-ийн санал авч ялалт байгууж Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр улиран сонгогдлоо. Монгол Ардын намын нэр дэвшигч Б.Бат-Эрдэнэ 41.97%, Монгол Ардын Хувьсгалт намын нэр дэвшигч Н.Удвал 6.5 хувийн санал авчээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.shuud.mn/?p=250019|title=Урьдчилсан дүнгээр Ц.Элбэгдорж ялсныг зарлав|date=2013-06-27|accessyear=2013|accessdate=7 сарын 1|archive-date=2013-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629004542/http://www.shuud.mn/?p=250019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ц.Элбэгдорж хоёр дахь удаагаа Монгол Улсын [[Ерөнхийлөгч]]өөр 2013 оны 7 дугаар сарын 10-ны өдөр [[Сүхбаатарын талбай]]д [[Чингис хааны хөшөө]], [[Улсын Их Хурал]], ард түмнийхээ өмнө тангараг өргөлөө. Энэ нь Монгол Улсын Ерөнхийлөгч түүхэнд анх удаагаа олон нийтийн өмнө төв талбайд тангараг өргсөн үйл явдал болов.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.shuud.mn/?p=255192|last=Д.|first=Цэцэг|title=Ерөнхийлөгч тангаргаа өргөлөө|publisher=shuud.mn (монгол хэлээр)|date=2013 оны 7 дугаар сарын 10|accessdate=2013 оны 7 дугаар сарын 10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://politics.news.mn/content/150782.shtml|last=Б.|first=Энхмаа|title=Хүндэтгэлийн чуулган өндөрлөлөө|publisher=news.mn (монгол хэлээр)|date=2013 оны 7 дугаар сарын 10|accessdate=2013 оны 7 дугаар сарын 10|archive-date=2013-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130714201326/http://politics.news.mn/content/150782.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.shuud.mn/?p=252264|title=Ерөнхийлөгч Чингис хааны хөшөөний өмнө 10-нд тангараг өргөнө|publisher=shuud.mn (монгол хэлээр)|date=2013 оны 7 дугаар сарын 3|accessdate=2013 оны 7 дугаар сарын 6|archive-date=2014-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20141105010521/https://www.shuud.mn/?p=252264|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==Зарим баримтууд==
* Ц.Элбэгдорж нь ерөнхийлөгч болсоны дараа &quot;Ашигт малтмалын тухай&quot; хуулийг шинэчилэн Монгол улсын эрдэс баялгийн салбарт шинэчлэл өөрчлөлт хийх талаар удаа дараа мэдэгдэл хийн хуулийн төслүүдийг санаачилж байсан. Мөн ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийг олгохгүй нөхцлийг сунгасан байна. энэ мэт үйлдлүүдийн үр дүнд эрдэс баялгийн салбар дах гадаадын хөрөнгө оруулалт зогсонги байдалд орсоноор Монгол улсын эдийн засаг доройтон дампуурахад нэг гол нөлөөлөх хүчин зүйл болжээ. Эрдэс баялгийн салбар дампуурсаны дараа ерөнхийлөгч Элбэгдорж нь &quot;Би ашигт малтмалын салбарын үйл ажиллагаанд орохгүй. Ингэх шаардлага алга байна.&quot; гэсэн мэдэгдэл хийсэн юм. 

==Ном зохиол==
Цахиагийн Элбэгдоржийн &quot;Үнэний мөр цагаан&quot;, &quot;Ачаа үүрсэн он жилүүд&quot; номууд [[Улаанбаатар хот]]од 2000 онд хэвлэгдсэн. Түүний 112 [[өгүүлэл]], 85 [[хэлсэн үг]], 57 [[ярилцлага]] 1985-2002 онуудад хэвлэгдсэн байна. 

[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/11/20/AR2005112000840.html ''Монгол Улс: Уулыг хөдөлгөх нь''], Цахиагийн Элбэгдорж, ''Вашингтон Пост'' сонин, АНУ, 2005 оны 11-р сарын 21, англи хэлээр.

[https://web.archive.org/web/20140904004206/http://www.foreignpolicy.com/articles/2011/04/06/what_mongolia_can_teach_the_middle_east ''Ойрхи Дорнодод Монгол Улс юу зааж чадах вэ''], Цахиагийн Элбэгдорж, ''Гадаад бодлого'' сэтгүүл, АНУ, 2011 оны 04-р сарын 06, англи хэлээр.

== Цахим сүлжээ ==
* [http://www.president.mn Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим сүлжээ www.president.mn]

== Эх сурвалж ==
{{reflist|2}}
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3583536.stm ''Монгол шинэ ерөнхий сайдаа нэрлэлээ''] ''Би Би Си-гийн мэдээ'', Их Британи, 2004 оны 8-р сарын 20, англи хэлээр. 
(Ардчилсан хүчнүүдийн эвсэл парламент дахь 76 суудлын 36-г авч, эрх мэдэл хуваах тухай гэрээ байгуулсан тухай болон Элбэгдорж ерөнхий сайд болсон тухай) 

==Бусад эх сурвалж==
{{commonscat}}
* Жэймс Брүүк [http://www.nytimes.com/2005/02/15/international/asia/15mongolia.html?ex=1266210000&amp;en=0130a32542f0b181&amp;ei=5088&amp;partner=rssnyt&amp;pagewanted=all ''Монголчуудын хувьд А англи хэл, И бол Ирээдүй''] ''Нью Йорк Таймс'' сонин, АНУ, 2005 оны 2-р сарын 15 (Элбэгдоржийн засгийн газар хоёр дахь хэлийг орос хэлний оронд англи хэл болгосон тухай өгүүлэл) англи хэлээр.
* [https://web.archive.org/web/20041120030620/http://www.hoover.org/PubAffairs/Newsletter/03061/mongolia.html ''Капитализм руу хийж буй Монголын шилжилтийн талаар Элбэгдорж ярьж байна''] &quot;Хүүвэр Институт&quot;, АНУ, 2003 оны 5-р сарын 20, англи хэлээр.
* [https://web.archive.org/web/20070929121104/http://www.bellwetherforum.org/site/article.asp?id=805 ''Монгол улс шинэ удирдагч сонголоо''] Бэллветэр форум, АНУ, 2004 оны 9-р сарын 6, англи хэлээр.
* Матъю Дэвис [https://web.archive.org/web/20081017122848/http://www.worldviewmagazine.com/issues/article.cfm?id=144&amp;issue=36 ''Монгол саналaa өгч байгаа нь''], Энх тайвны корпусын ''Дэлхийн үзэл бодол'' онлайн сэтгүүл, АНУ, 17-р боть, дугаар 4, 2004 оны намар (Элбэгдорж намынхаа сонгуулийн сурталчилгаа хийж байгаа болон монголчууд 2004 онд саналаа өгч буй тухай өгүүлэл), англи хэлээр.
* [https://web.archive.org/web/20070628232851/http://www.altsean.org/EU%26AsiaSanctionsUPDATE.pdf ''Бирмийн талаар хөдлөх цаг боллоо''], Бирмийн талаархи АСEАН-ы алтeрнатив сүлжээ, Ази, 2004 оны 6-р сарын 13, англи хэлээр.
* [http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?subaction=showfull&amp;id=1108387420&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=7&amp; ''Нүүх үү, үлдэх үү?''] Хар Хориныг хөгжүүлэх Элбэгдоржийн санаачлагын талаархи ярилцлага, ''УБ Пөүст'' сонин, Улаанбаатар хот, 2005 оны 2-р сарын 14, англи хэлээр.
* [http://www.newkerala.com/news.php?action=fullnews&amp;id=86826 ''Монголчууд улс төрийн хямралыг давж туулахаар жагсаал хийхэд бэлэн байна''] ''Ройтерс'' агентлаг, Их Британи, 2006 оны 1-р сарын 15, англи хэлээр.
* Жэймс Брүүк [http://www.taipeitimes.com/News/world/archives/2004/12/26/2003216779 ''Монголын Ерөнхий сайд сэтгүүлчээс төрийн хүн болж хувирчээ''], (Элбэгдоржийн тухай) ''Нью Йорк Таймс'' сонин, Хуудас 5, АНУ, 2004 оны 12-р сарын 26, англи хэлээр.[http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F00C15FB35540C768EDDAB0994DC404482]
* Стюарт Фрохм [http://www.mackinac.org/article.aspx?ID=6788 ''Монгол хааны зорилт''] &quot;Төрийн бодлогын Макинак төв&quot;, АНУ, 2004 оны 9-р сарын 15, англи хэлээр.
* Петер ба Хелэн Эванс [https://web.archive.org/web/20051228174234/http://www.intellectualconservative.com/article3281.html ''Эрх чөлөөний төлөөх нэг жил'', 1-р хэсэг] (Элбэгдоржтой хийсэн ярилцлага), &quot;Интеллектуал консерватив&quot; байгууллага, АНУ, 2004 оны 3-р сарын 30, англи хэлээр.
* Петер ба Хелэн Эванс [https://web.archive.org/web/20211021171410/http://www.renewamerica.us/columns/evans/040329 ''Эрх чөлөөний төлөөх нэг жил'', 2-р хэсэг] (Элбэгдоржтой хийсэн ярилцлага), &quot;Америкийг шинэчлэх нь&quot; байгууллага, АНУ, 2004 оны 3-р сарын 29, англи хэлээр.
* Петер ба Хелэн Эванс [http://www.therealitycheck.org/GuestColumnist/p&amp;hevans040504.htm ''Элбэгдоржтой хийсэн ярилцлага'', 3-р хэсэг]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Херитэж Нью Медиа Партнерс &quot;Реалити Чек&quot;, АНУ, 2004, англи хэлээр.
* [https://web.archive.org/web/20060508190045/http://peterandhelenevans.com/articles-EB4.html ''Эрх чөлөөний төлөөх нэг жил'', 4-р хэсэг] (Элбэгдоржтой хийсэн ярилцлага), Петер ба Хелэн Эванс, АНУ, 2004, англи хэлээр.
* Скотт Талан [http://www.ksg.harvard.edu/news/news/2005/Tsakhia_Mongolia_010505.htm ''Кеннеди сургуулийн төгсөгч Монголыг шинэ эрин үе рүү хөтөлж байна''], ''Харвардын их сургуулийн Жон Ф.Кеннедигийн сургуулийн хэвлэл'', АНУ, 2005 оны 5-р сарын 1, англи хэлээр.
* [https://web.archive.org/web/20080828194312/http://www.mongolia-web.com/content/view/32/2/ ''АНУ-ын Ерөнхийлөгч Бушаас Монголын Ерөнхий сайд Элбэгдоржид ирүүлсэн захидал''], ''Монгол Вэб'', 2005 оны 12-р сар, англи хэлээр.
* Стивeн Эрлангeр [http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10A15FD3A5A0C708CDDAC0894D0494D81 ''Олбрайтыг шинэхэн ардчилсан оронд сайнаар хүлээн авлаа''](АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Олбрайт, Ерөнхий сайд Элбэгдоржтой Улаанбаатарт хамтарсан мэдэгдэл хийсэн тухай), ''Нью Йорк Таймс'' сонин, АНУ, 1998 оны 5-р сарын 3, англи хэлээр.
* [https://web.archive.org/web/20141212212631/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?j109:I01735:j109BULGARIA.html ''Аунг Сан Суу Кью ба Бирмд ардчилал бий болгохыг дэмжих тухай'', Монгол Улсын Ерөнхий сайд Цахиагийн  Элбэгдорж, S6779] АНУ-ын Конгрессын Рекорд - Сенат, АНУ, 2004 оны 5-р сарын 13, англи хэлээр.
* Кристoфeр Трeмeван [https://web.archive.org/web/20060308180343/http://www.listener.co.nz/default,3681.sm Элбэгдоржийн тухай ''Удирдлагад суралцах нь''], ''Шинэ Зеландын сонсогчид'' радио станц, 198-р боть, дугаар 3385, Шинэ Зеланд, 2005 оны 3-р сарын 26 –наас 4-р сарын 1, англи хэлээр.
* [https://web.archive.org/web/20080928111541/http://www.heritage.org/Press/Events/ev053003b.cfm ''Коммунизмаас ардчилал руу: Сонгуулийн кампанит ажлын өмнөх Монголын сургамж''] (Херитэж сан дээрхи Элбэгдоржийн яриа), &quot;Херитэж сан&quot;, АНУ, 2003 оны 5-р сарын 30, англи хэлээр. [https://web.archive.org/web/20050928211913/http://www.townhall.com/audio/CONTENT/lehrman-053003.ram Вэб видео бичлэг]
* Жон Ж. Ткачик, Жр. [https://web.archive.org/web/20080928122032/http://www.heritage.org/Press/Commentary/ed012106b.cfm ''Тал дээрхи таварцаглал''], ''Херитэж сангийн Хэвлэлийн өрөө'', АНУ, 2006 оны 1-р сарын 21, англи хэлээр.
* [http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2006/01/15/2003289047 ''Ерөнхий сайдыг хүчээр албанаас нь гаргасны дараа Монгол орон улс төрийн хямрал руу шидэгдлээ''] ''Эй Эф Пи'' агeнтлаг, Франц, 2006 оны 1-р сарын 15, англи хэлээр.
* Иръяа Халаш [https://web.archive.org/web/20060114034834/http://www.chinapost.com.tw/international/detail.asp?ID=75256&amp;GRP=D ''Монголын Ерөнхий сайд хэлж байна: “Эрх мэдлийн төлөө тэмцэл хортой”''] ''Ройтерс'' агeнтлаг, Их Британи, 2006 оны 1-р сарын 13, англи хэлээр.

{{s-start}}
{{Залгамжлал 
|өмнө         =[[Намбарын Энхбаяр]]
|албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
|он           =2009-2017
|дараа        =[[Халтмаагийн Баттулга]]
}}
{{end}}

{{s-start}}
{{Залгамжлал 
|өмнө         =[[Намбарын Энхбаяр]]
|албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
|он           =2004-2006
|дараа        =[[Миеэгомбын Энхболд]]
}}
{{end}}

{{s-start}}
{{Залгамжлал 
|өмнө         =[[Мэндсайханы Энхсайхан]]
|албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
|он           =1998
|дараа        =[[Жанлавын Наранцацралт]]
}}
{{end}}

{{NaviBlock
|Монголын төрийн тэргүүн
|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд
|Хөтлөгч мөр Ардчилсан Намын дарга
}}
{{DEFAULTSORT:Элбэгдорж, Цахиагийн}}
[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
[[Ангилал:Ардчилсан Намын дарга]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]]
[[Ангилал:Галт тэрэгний машинист]]
[[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)]]
[[Ангилал:Украины их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Харвардын их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Зэрэгийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1963 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>grkmzq5o5rgtamsw0jx0cgqbd84u4lr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол түүхэн бичиг үсгүүд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2439</id>
    <revision>
      <id>862178</id>
      <parentid>816419</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T15:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32274" sha1="r8ryxpt0z1zsaj5skfykile48vlh100" xml:space="preserve">[[Image:MongolianScripts.JPG|right|thumb|400px|Монголд хэрэглэгдэж байсан түүхэн үсгүүд хийдийн хаалга дээр. Үүнд, дөрвөлжин үсэг, Ланз, Төвд үсэг, Соёмбо үсэг, Монгол бичиг]]
Олон зууны туршид [[Монгол хэл]]ийг бичигт буулгах төрөл бүрийн системүүд зохиогдсоор иржээ.

Хамгийн хуучных нь болох [[Монгол бичиг]] нь одоо хүртэл хэрэглэгдсээр буй хамгийн их амжилт олсон бичиг юм.

== Их Монгол Улсын өмнө ==
Манай эриний зургаа, долоодугаар зуунд монголчууд өөрийн Өвөг монгол хэл, Монгол брахми бичигтэй [https://web.archive.org/web/20221013170955/https://dnn.mn/%D1%85%D2%AF%D0%B9%D1%81-%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B8%D1%87%D1%8D%D1%8D%D1%81%D0%B8%D0%B9%D0%B3-%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B6-%D1%83%D0%BD%D1%88%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%8D%D1%80%D0%B4%D1%8D%D0%BC%D1%82%D1%8D%D0%BD-%D0%BB-%D1%85%D1%83%D1%80%D1%86%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%83%D0%B3-%D0%B1%D0%B8%D1%87%D1%8D%D1%8D%D1%81%D0%B8%D0%B9%D0%B3-%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B0-%D0%B3%D1%8D%D1%80%D1%8D%D1%8D%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D1%88%D0%B8%D0%B9%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B0-%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B3-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6-%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B6-%D1%83%D0%BD%D1%88%D1%81%D0%B0%D0%BD/ байжээ]. Энэ нь Манай эриний 571-582 онд бичигдсэн [https://news.mn/r/2196600/ Бугатын хөшөөний]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} бичээс хийгээд Манай эриний 601 онд бичигдсэн [[Хүйс толгойн хөшөөний бичээс|Хүйс толгойн монгол брахми бичээсээр]] гэрчлэгдэнэ. Германы эрдэмтэн [https://independent.academia.edu/DieterMaue Дитер Мауэ], [[Солонгод Л.Хурцбаатар]], Францын эрдэмтэн [[:en:Alexander_Vovin|Александер Вовин]] нар энэ тухай тусгай судалгаа хийжээ. Солонгод Л. Хурцбаатар “Өвөг монгол хэл – [[Монгол брахми бичиг]]” зэрэг эрдэм шинжилгээний ном бүтээл хэвлүүлжээ.
[[Файл:Хүйс толгойн бичээс.jpg|thumb|300px|Хүйс толгойн бичээсийн Л.Хурцбаатарын сэргээлт]]
* [[Монгол брахми бичиг|Монгол брахми үсэг]]:  Судалгаанаас үзэхэд , '''Монгол брахми бичгийн''' цагаан толгой нь 31 тэмдэгээс (үсэг) бүрддэг. Үүнд нь 2 дан эгшиг ᠳᠠᠩ ᠡᠭᠡᠰᠢᠭ, 3(4) биеэ эс даах харьяат эгшиг ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠤ ᠡᠭᠡᠰᠢᠭ (4 тэмдгээр 3 эр 3 эм 6 авиа гаргана), 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг ''ᠡᠭᠡᠰᠢᠭᠲᠦ ᠭᠡᠢᠭᠦᠯᠦᠭᠴᠢ'' тэмдгээс бүрэлджээ ( 20 авиа ). Монгол брахми бичиг ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ нь авиа хийгээд үеэр бүрэлдсэн үсэг бичиг болно. Дээрээс доош, баруунаас зүүн тийш баганаар бичнэ . Харин сонгодог монгол үсгүүд шиг үгийн эхэнд дунд адагт орох дүрс байхгүй.

[[Кидан]]ууд нь их, бага гэсэн хоёр төрлийн бичигтэй байсан. Эдгээр нь одоо ч гэсэн бүрэн тайлагдаагүй.
*Их бичиг (хятад нэр)
:Кидан Улсыг үндэслэгч [[Елюй Абаожи]] (Амбагян) 920 онд энэ үсгийг анх үндэслэжээ. [[Хятад хэл|Хятад]] [[ханз]]наас гаралтай. Ихэнхдээ дүрс хэрэглэж байсан гэгдэх боловч үсэг хэрэглэж байсан ч байж болно. 
*Бага бичиг (хятад нэр)
:Ельюй Абужийн дүү [[Елюй Диэла]] 924-925 оны үед үндэслэсэн. Уйгур хэл бичгээс гаралтай.

== Монгол бичиг ==
{{гол|Монгол бичиг}}
[[Image:Mongol khel.svg|thumb|right|100px|Монгол бичиг]]
Монгол хэлд зориулан бүтээгдсэн хамгийн анхны болоод хамгийн их амжилт олсон бичиг. [[Чингис хаан]]ы бичгийн түшмэл [[Тататунга]], [[Уйгурын үсэг бичиг|уйгур бичигт]] суурилан зохиосон бөгөөд уйгур бичиг нь өөрөө [[Арамей бичиг|арамей бичгээс]] гаралтайгаар үүссэн [[согд хэл|согд бичгээс]] эхтэй юм.

Монгол бичгийг өөрөөр босоо бичиг, хуучин монгол бичиг, худам монгол бичиг, уйгуржин бичиг гэж олон янзаар нэрлэдэг.

[[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрэн]] мөхсөний дараахи хоёр зуун жилд монголчуудын дунд утга зохиол, орчуулгын ажил тасалдаж зогссонгүй, харин бага хэмжээгээр боловч үргэлжлэн явагдаж байсныг 1944 онд Өвөр Монголын Олон сүмийн нуранхай суварганаас олдсон 211 гар бичмэл тасархай хуудаснуудын боодол гэрчилж байгаа юм.
 
Тэдгээрийн бичлэгийн хэлбэрийн онцлог, мөн бичсэн цаасыг химийн аргаар шинжилсэний дүнгээс үзэхэд гар бичмэл тасархай хуудаснууд нь цөм XV зууны эцэс XVI зууны үед хамаарагдаж байгаа ажээ, 211 тасархай хуудасны давуу ихэнх нь буддын шашны холбогдолтой ном судрын орчуулга, зөвхөн дөрвөн хуудас нь шашны бус иргэний агуулгатай (захидал, сүмд өргөсөн зүйлсийн жагсаалт, сургаал) зэрэг болно.

XVI зууны эцсээс эхлэн буддын шашны ном судрыг монголчлох ажил улам хүчтэй болов. Тэр үеэс бичиг ном заах ажил ч идэвхжиж ирсэн байна. Аюуш гүүшийн дэргэд нэлээд олон хиа нар шавилан сууж байсан тухай мэдээ байдаг. [[Аюуш гүүш]] бол XVI зууны Монголын эрдэм номтой хүмүүсийн нэг мөн. Тэр нь ялангуяа Монголын орчуулгын түүхэнд их зүйл бүтээснээс гадна энэтхэг, төвөд үгийг монгол бичгээр галиглах ёсыг 1587 онд боловсруулан гаргажээ.
 
Эдгээр шавь нарын дотор 1621, 1624, 1627 онуудад Халхын Цогт тайжийн чулууны бичээсийг сийлэлцсэн бөгөөд Лигдэн хааны үед орчуулсан монгол Ганжуурын дотор байдаг “Хутагт эрдэнэ гарахын орон” нэрт их хөлгөн судрыг бичсэн, '''Сэцэн дайчин хиа багш''' байжээ. Аюуш гүүш [[Юань улс|Юань улсын]] үед '''Шаравсэнгэ'''гийн монголчилсон '''Хутагт Банзрагч''' хэмээх таван сахъяа” гэдэг их хөлгөн судрыг 1587 онд дахин засаж орчуулсан ба мөн '''Хутагт цагаан шүхэрт''', '''Хар хэлэн нэрт''' зэрэг номыг XVI зуунд монголчилсон байна. Аюуш гүүшийн зохиосон галигийг “Али гали” үсэг хэмээн нэрлэдэг нь энэтхэг хэлээр эгшиг гийгүүлэгчийг тэмдэглэх үсэг гэсэн утгатай болно.
 
Өнө эртний түүхтэй монгол бичиг маань олон монгол хэл, аялгууны авиалбар, түүний хувилбарыг нэгтгэн цөөн тэмдэгтээр тэмдэглэж чадсан боловсорсон бичиг боловч харь орны үгийг нарийн тодорхой тэмдэглэхэд үсгийн тэмдэг дутагдах болжээ. Ер нь ямар ч цагаан толгойн үсгийн тэмдгүүд энэ шаардлагыг хангаж чаддаггүй юм. Тийм ч учраас хэл, хэлний авиаг шинжлэн судлах, сурч мэдэхийн тул тусгай нарийн тэмдэгт үсгүүдийг зохиодог. Ийм үсгийг галиг үсэг буюу транскрипци гэдэг.
 
Ийнхүү тухайн хэлний бүх авиаг бүх онцлогтой нь тэмдэглэх галиг үсгийг авиан зүйн галиг үсэг гэдэг. Одоо дэлхий дахины олон улсад галиг үсэг хэрэглэхдээ латин цагаан толгойн үсгийг суурь болгож түүнд олон нэмэлт тэмдэг нэмж хэрэглэх заншилтай болжээ. Тухайн хэлний авиалбар, түүний хувилбарыг хэлэхүйн урсгалд нь нарийн тэмдэглэхийг эрхэмлэсэн транскрипци буюу үгчлэн буулгах авиа зүйн галигаас гадна уг хэлний цагаан толгойн үсэг бүрийг үсгийн нэгэн тэмдэгтээр тэмдэглэх транслитераци буюу үсэгчлэн буулгах галиг гэж байдаг. Бид одоо монгол бичгээ сурахдаа үсэгчлэн буулгах галиг хэрэглэн агула (уул), халагун (халуун), шибагу (шувуу) гэх мэтээр тэмдэглэж байгаа билээ.
 
1587 онд Харчины Аюуш гүүш монгол бичгийн галигийн тогтолцоог зохион боловсруулжээ. Монгол бичгийн хэлний түүхэн хөгжлийг монголч эрдэмтэн Б.Я.Владимирцов гурван үетэй гэж үзсэн бөгөөд өдгөө хүртэл дэлхийн монголч эрдэмтэд даган баримталж байна. Тэрхүү хөгжлийн үе бүрийн онцлогийг монголч эрдэмтэн Г.Д.Санжеев ”Монгол хэлнүүдийн харьцуулсан хэлзүй” хэмээх номдоо:
* '''Нэгдүгээр үе''' нь 13 дугаар зууны эцсээр төгссөн бөгөөд энэ үед монгол бичиг үсгийг гол төлөв төрийн бичиг хэрэгт хэрэглэж байжээ. 
* Хуучин монгол бичгийн хэлний хоёрдугаар үе нь 14 дүгээр зууны эх, 16 дугаар зууны эцсээр тохиолдох бөгөөд энэ үед монгол бичгийн хэл нь төрийн бичиг хэрэгт үргэлжлэн үйлчилж мөн бурхан шашны ном судрыг монгол хэлэнд орчуулахад өргөнөөр хэрэглэгдэж эхэлжээ. Чухам энэ үед уйгар, согд, хотон, кучар, карашар, перс ба бусад хэлний үгс хуучин монгол хэлэнд олноор нэвтрэн оржээ. Мөн монгол хэлэнд уйгар, иран үгс нэвтрэн орохын хамтаар нэлээд тооны араб үгс тэр ч байтугай грек үгс хүртэл орсон байна. Энэ үеийн туршид мөн урьдах үеийн нэгэн адил уйгар үсгийг зөвхөн бичих хэлбэрийг бяцхан өөрчилж бараг хэвээр нь хэрэглэсээр байжээ. Энэ учраас эл хоёр үеийн цагаан толгойг уйгаржин монгол үсэг гэж нэрлэдэг байна. 
* Гуравдугаар үе нь 16 дугаар зууны эцэс 17 дугаар зууны эхэн үеэс эхэлсэн бөгөөд энэ үеэс уул хэл ба цагаан толгойн аль аль нь үлэмжхэн өөрчлөгдсөн байна. Тухайлбал ойлгогдохгүй болсон хуучин үг хэллэгийг нь шинэ үг хэллэгээр сольж ардын нутгийн аялгууны зүйл өргөнөөр нэвтрэн орох зам нээгдээд хуучин уйгар, иран үгс байсны зэрэгцээ төвд үгс нэвтрэн орж эхэлжээ. Мөн бичиг нь хувиран өөрчлөгдөж цагаан толгойн зарим үсгийг нарийвчлан тодотгож хэрэглэх болов. Энэ бүгдийн үрээр сонгодог монгол бичгийн хэл бүрэлдэн тогтож энэхүү хэлийг [[БНМАУ]]-д сүүлийн үе хүртэл утга зохиолын хэл болгон хэрэглэж БНМАУ-ын монголчууд одоо хүртэл хэрэглэсээр байна” гэж тодорхойлжээ.
 
Монгол бичгийн хэлний хөгжлийн шинэ үе буюу сонгодог бичгийн хэл буй болоход монгол бичгийн галигийн тогтолцоог боловсруулан зохиосон нь үлэмж нөлөө үзүүлсэн бөгөөд академич Б.Ринчен:

“Аюуш гүүшийн галиг үсэг зохиосноос хойш олон ном судар орчуулсан, зохиосон зүйлд тэр галигийг нь хэрэглэсэн цаг нь яг монгол хэлний шинэ үе гэж шинжилсэн үе таарах тул шинэ үеийн эх нь тэр галиг зохиосон оноос тоолж болох магадлал баримтыг нь бид олжээ” /Ш.Чоймаа. Галиг үсэг.  хэмээн бичсэн буй

===Али-Гали үсэг===
{{гол|Али-гали үсэг}}

[[Аюуш гүүш]]ийн галиг үсгийг Али-гали үсэг гэж бас нэрлэх бөгөөд али- эгшиг, гали-гийгүүлэгч гэсэн [[Санскрит хэл|санскрит үг]] ажээ. Галиг гэдэг үг маань ч энэхүү гали гэсэн үгтэй гарал нэг буй. Аюуш гүүш санскрит хэлний 16 эгшиг, 34 гийгүүлэгч, төвд хэлний 4 эгшиг, 30 гийгүүлэгч үсгийг монгол бичгээр бичих галигийг зохиохдоо монгол бичгийнхээ авиан зүй, үсэг зүй, санскрит төвд хэлний авианзүйн онцлогийг тун нарийн ажиглан шинжилсэн байдаг. Аюуш гүүшийн галиг үсэг нь гадаад үгийг үгчлэн буулгах (транскрипци), үсэгчлэн буулгах (транслитераци) хоёр зүйлийн галигийг нэгэн хамтад гүйцэтгэж чадах галиг үсгийн тогтолцоо болсон юм. Аливаа үсэг бичиг түүнд хийсэн шинэтгэл хэр зэрэг шинжлэх ухаанч болж вэ? Гэдгийг хожим яаж түгж дэлгэрснээр нь багцаалж болох билээ.
Ингэж үзвэл Аюуш гүүшийн галиг үсгийг зохиосон цаг үеэс нь эхлэн төвд, санскрит хэлнээс орчуулсан нэн арвин судар номд нарийн чанд мөрдөн хэрэглэж ирсэн билээ. Одоо бидний хэрэглэж байгаа монгол бичгийн цагаан толгойн гадаад үгийг тэмдэглэдэг П, Ф, Ц, З, К, ЛХ зэрэг үсгүүд бол мөн л Аюуш гүүшийн зохиосон галигаас авчээ.
Банзрагч буюу таван сахияан хэмээх судрын доторхи санскрит хэлний тарнийн үгийг али галгийн үсгээр (Аюуш гүүшийн галигаар) анх тэмдэглэсэн гэж академич Ц.Дамдинсүрэн бичжээ.
 
Монголчуудын дунд “Бардам бандиар банзрагч уншуул, Бардам хүүхнээр панс оёул” гэсэн зүйр үг байдаг. Энэ нь Банзрагч хэмээх судар бол зүгээр төвд үсэг гаргаад уншдаг банди уншиж чадахгүй, тарни унших аргыг мэддэг лам шударга уншиж чадах тарнийн үг элбэгтэй судар болохыг хэлж байгаа билээ. Нууц увдис тэргүүтэнтэй холбоотой тул судрын доторхи тарнийн зүйлийг ер орчуулдаггүй тэр хэвээр нь буулгадаг уламжлалтай билээ.
 
Ийм учир төвд хэлнээс өдий төдий хөлгөн судар орчуулахдаа түүнд гарах тарнийн зүйлийг али-галийн үсгээр л буулгадаг журамтай байжээ. Аюуш гүүшийн зохиосон галиг үсгийн тогтолцоо нь хожмын хэлний мэргэдийн бүтээлд их нөлөө үзүүлсэн бөгөөд тухайлбал ойрадын Хошууд яст Гөрөөчин отгийн Шангас овогт их бандида Огторгуйн далай буюу Намхайжамцын тод бичгийн галигт их тодорхой харагддаг. 1648 онд тод бичгийг зохиосон ойрдын зая бандид Намхайжамц энэтхэг төвд үсгийг тэмдэглэх тод бичгийн галиг үсэг зохиосон бөгөөд олонхи үсгийн хэлбэр нь Аюуш гүүшийн галиг үсэгтэй яг тохирдог байна. Харин зарим үсгийн хэлбэрийг аль болохоор төвд үсгийн хэлбэрт ойртуулахыг хичээсэн тал ажиглагддаг юм.
 
Ийнхүү 1587 онд Аюуш гүүш монгол бичгийн галиг үсгийн тогтолцоог буй болгосноор их бага таван ухааны үлэмж арвин ном судрыг төвд хэлнээс монгол хэлэнд саадгүй орчуулах нөхцөлийг бүрдүүлж, монгол бичгийн хэлний хөгжлийн шинэ үеийг эхлүүлжээ. Аюуш гүүшийн галиг үсэг болон хожим манж, хятад хэлний зарим авиаг тэмдэглэх цөөн үсэг нэмсэн монгол үсгийг хэрэглэн гадаадын ямар ч үгийг тэмдэглэх бүрэн боломжтой болжээ.
 
Монгол бичгийн галиг үсэг нь үгчлэн буулгах, үсэгчлэн буулгах хоёр зүйлийн хэргийг хамтад гүйцэтгэдэг байсан тул үсэгчлэн буулгасан галигийг зөв уншихын учир эрх биш төвд хэлийг гадарлах нь чухал байдгийг дурдах хэрэгтэй юм. Урьд өмнийн бичгийн хүмүүс төвд, манж зэрэг хэлийг сайн мэддэг байсан тул төвдөөр өгсөн монгол хүний нэрийг бичихдээ ч төвдөөр нь яаж бичдэгийг тун чанд баримтлан бичдэг байсан. Монголчуудын хэрэглэж ирсэн олон зүйл бичиг үсэг нь бүгд л өөр өөрийн тогтолцоондоо тохирсон, тухайн зорилго, шаардлага хангасан галиг үсэгтэй байжээ. Жишээлбэл дөрвөлжин бичгийн цагаан толгой 41 үсэгтэй байснаас жинхэнэ үгийг тэмдэглэхэд хэрэглэдэг үсэг нь 28-аас хэтрэхгүй юм.
 
Монголчууд өөрийн үсэг бичгээ улам боловсронгуй болгох, дэлхийн олон улс орны соёлоос хүртэж харилцаа холбоогоо өргөтгөхөд монгол галиг үсгийн тогтолцоо эрхэм үүрэгтэй байжээ

=== Тод бичиг ===
{{гол|Тод бичиг}}
Ойрадын лам [[Зая Бандид Намхайжамц]]ын 1648 онд зохиосон. Монгол бичгийг жинхэнэ аялгатай нь ойртуулах, мөн төвд ба санскрит хэлүүдийг хялбар бичих зориулалтаар бүтээгдсэн. Тод бичиг хэмээн нэрлэсний учир нь Монгол бичгийг тодорхой нарийн болгосныг өгүүлж буй. 1924 он хүртэл [[Орос]] дахь [[Халимаг]]ууд хэрэглэж байсан. [[Хятад]]ын Шинжаан мужид Ойрадууд одоо болтол хэрэглэдэг.

=== Вагиндрагийн үсэг ===
{{гол|Вагиндрагийн үсэг}}
Вагиндрагийн үсэг нь 1905 оны үед [[Буриад]]ын лам [[Агваандорж]] монгол, тод үсэгт тулгуурлан зохиосон буриадын шинэ үсэг юм. Вагиндра үсэг монгол болон тод бичгийн аль алинаас ялгарах нэг гол ялгаа нь үгийн эхэн, дунд, адагт орох үсгийн дүрс хэлбэр хувирах ёс байхгүй. Энэ нь [[орос хэл|орос]] ([[кирилл]]), славян зэрэг өрнө дахины бичгийн тогтолцооны нөлөө юм. Вагиндрагийн үсгээр 1905-1910 оны хооронд [[Санкт-Петербург]] хотноо чулуун бараар нэлээд хэдэн ном хэвлэн гаргажээ.

== Дөрвөлжин бичиг == 
{{гол|Дөрвөлжин бичиг}}
[[Image:Wiki-Phagspa.svg|thumb|right|60px|Дөрвөлжин бичгээр &quot;Вики&quot; гэсэн үг]]
Дөрвөлжин бичиг (дөрвөлжин үсэг) нь [[Хубилай хаан]]ы зарлигаар төвдийн [[Пагва лам]] Лодойжалцан 1269 онд зохиосон бичиг юм. Дөрвөлжин бичиг хэлбэр дүрсийн хувьд төвд үсэгт, зурлага бичлэгийн хувьд Монгол бичигт тулгуурласан 44 үсэг бүхий авианы цагаан толгойт бичиг юм.

Дөрвөлжин бичиг нь [[Юань гүрэн|Юань гүрнийг]] мөхтөл албан бичиг болгож (1368 он хүртэл) хэрэглэгдэж байсан гэх боловч түүнээс хойш монгол бичгийн хүмүүсийн хүрээнд төдийгүй олноо өргөгдсөн Монгол улсын үед төрийн тамгын гурван бичгийн нэг нь болж хэрэглэгдэж байв. Дөрвөлжин үсгийн мөхлийн шалтгааныг судлаачид нэг талаас бичихэд төвөгтэй, цэг тэмдэг тавьдаггүй, үг хоорондын зааг тодорхойгүй тул уншиж бичихэд бэрхшээлтэй байсан, нөгөө талаас нэгэн аялгатны (дорнод монгол аялгуу) онцлогийг нарийн тэмдэглэсэн учир бусад монгол аялгуутны дунд түгэхэд саад учирсан, мөн Юань гүрний бүрэлдэхүүнд багтаж байсан ихэнх үндэстэн, ястан өөрсдийн бичигтэй байсан тул уул бичгийг хүлээн аваагүй зэрэг нь нөлөөлсөн хэмээн тайлбарладаг.

== Соёмбо үсэг ==
{{гол|Соёмбо}}
[[Image:Soyombo symbol.png|thumb|right|200px|Соёмбо үсгийн бирга тэмдэг]]
Соёмбо үсэг нь 1686 онд [[Гомбодоржийн Занабазар]]ын зохиосон, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Санскрит хэл|Санскрит]], [[Төвд хэл|Төвд]] үг бичихэд зориулагдсан, Энэтхэг, Ланз, Нагар үсгүүдээс гаралтай 90 үсэг бүхий бичгийн хэл юм. Соёмбо үсгийг 200-гаад жил голдуу Халхын хүрээ хийдэд сүмийн барилгын чимэглэлд хэрэглэж байсан.

Соёмбо гэж санскрит хэлээр &quot;өөрөө буй болсон гэгээн үсэг&quot; гэсэн утгатай. Соёмбо бичгийн эхний бирга тэмдэг нь өнөөг хүртэл Монгол улсын туг далбаан дээр тусгаар тогтнолын бэлгэ тэмдэг болон тасралтгүй уламжилсаар өнөөдрийг хүрсэн алтан соёмбо юм.

=== Хэвтээ дөрвөлжин үсэг ===
Соёмбо үсгийн хамтаар Занабазар нь хэвтээ дөрвөлжин үсэг гэгчийг зохиожээ. Энэ нь 1801 онд л дахин нээгдсэн бөгөөд одоогоор хэрэглээ нь тодорхойгүй.

== Латин үсэг ==
{{гол|Латин үсэг (Монголд)}}
1941 оны 2 сарын 1-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] латин үсгийг албан ёсныхоо бичгээ болгосон боловч хоёрхон сарын дараа буюу 3 сарын 25-нд энэ шийдвэрээ буцаажээ. Албан ёсоор бол [[Монгол хэл]]ний бүх дуу авиаг тэмдэглэж чадахгүй байсан тул больсон гэсэн хэдий ч дараахан нь [[ЗХУ]]-ын бүрэлдэхүүн улсуудтай бараг нэгэн зэрэг [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] албан ёсны болгосон тул энэ нь улс төрийн бодлого байсан байж магадгүй.

== Кирил үсэг ==
{| class=&quot;Unicode&quot; style=&quot;margin:0 0 1.5em 1.5em; float:right; clear:right; border:1px solid #aaa;background-color:#f9f9f9; font-size:135%;&quot;
|-
! colspan=14 bgcolor=#ccccff style=&quot;font-family:inherit;font-weight:normal;&quot; | '''Кирилл монгол үсэг'''
|- align=center
| А а
| Б б
| В в
| Г г
| Д д
|- align=center
| Е е
| Ё ё
| Ж ж
| З з
| И и
|- align=center
| Й й
| К к
| Л л
| М м
| Н н
|- align=center
| О о
| Ө ө
| П п
| Р р
| С с
|- align=center
| Т т
| У у
| Ү ү
| Ф ф
| Х х
|- align=center
| Ц ц
| Ч ч
| Ш ш
| Щ щ
| ъ
|- align=center
| Ы ы
| ь
| Э э
| Ю ю
| Я я
|}

{{гол|Кирилл үсэг}}
{{seealso|Кирилл монгол бичгийн дүрэм}}
Кирилийг 1946 онд Монголын албан ёсны бичиг болгосон. Монголд хэрэглэгдэж буй кирил цагаан толгой нь Оросынхоос 2 үсгээр илүү (ө, ү).

Кирил нь [[Грек үсэг|Грек үсгээс]] гаралтай бөгөөд IX зуунд амьдарч байсан [[Болгар]]ын Кирилл, Мефодий Гэгээнүүд түүнийг стандартчилсан гэдэг.

Кирилл монгол үсэг нь сурахад хялбар, [[интернэт]] хэрэглээнд дасан зохицдогоороо давуу талтай. [[БНМАУ]] кирилл үсгийг сурталчилсаны дараа монголчуудын бичиг үсгийн түвшин хурдацтай өсч 95 гаруй хувьд хүрсэн.

== Бусад ==
[[Image:Secret history.jpg|thumb|left|150px|1908 оны Нууц Товчооны хувилбар]]
[[Файл:1000vseg.jpg|thumb|[[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], &quot;Монгол - Солонгос - Нангиад, &quot;Мянган үсгийн&quot; соёлын харицуулсан судалгаа&quot;, хуудас 268, 2011, ISBN 978-99962-842-3-6]]

Монгол хэлийг мөн [[Хятад хэл|Хятад]], [[Араб хэл|Араб бичгээр]] тэмдэглэж байсан. Арабаар бичигдсэн монгол хэлний толь бичиг байдаг бол Монголын соёлын анхныд тооцогдох бичгийн дурсгал болох &quot;[[Монголын Нууц Товчоо]]&quot;-г Монгол хэлийг Хятад [[Хятад үсэг|ханз]]аар галиглан  бичсэн хувилбар нь өнөөгийн хувилбаруудын эх болж байна.

== Ном зүй ==
* [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], &quot;Гучинзургаат тайлбар толь&quot; I - V, хуудас 454, 2005, ISBN 99929-61-13-9
* [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], &quot;Гучинзургаат тайлбар толь&quot; VI, хуудас 514, 2003, ISBN 99929-5-823-5
* [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], &quot;Гучинзургаат тайлбар толь&quot; VII, хуудас 480, 2005, ISBN 99929-61-01-5
* [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], &quot;Гучинзургаат тайлбар толь&quot; VIII, хуудас 399, 2006, ISBN 99929-61-18-X
* [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], &quot;Монголын нууц товчооны толь, Монгол-Нангиад, Нангиад - Монгол толь, үсэгнүүд А, Б&quot;, 2010, ISBN 978-99962-842-1-2

== Гадаад холбоос ==
{{Commonscat|Mongolian writing}}
* [http://www.viahistoria.com/SilverHorde/main.html?research/MongolScripts.html The Silver Horde: Mongol Scripts]
* [http://www.indiana.edu/~mongsoc/mong/language.htm The Mongolian language and scripts], Tseveliin Shagdarsuren, Indiana University
*[https://web.archive.org/web/20080418161329/http://www.inkway.mn/english/mongolcalligraphy.htm Inkway] Mongolian Calligraphy

{{Монгол бичиг үсэг}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[category:Монгол бичиг үсэг| ]]</text>
      <sha1>r8ryxpt0z1zsaj5skfykile48vlh100</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дархан-Уул аймаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2507</id>
    <revision>
      <id>862284</id>
      <parentid>847956</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T07:07:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36535-42</username>
        <id>105507</id>
      </contributor>
      <comment>/* Урлаг */</comment>
      <origin>862284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11280" sha1="7pu2q8yj2sf40z7tjor0jr53m1db25a" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын аймаг}}
{{Инфобокс суурин
| name = Дархан-Уул аймаг
| native_name = {{MongolUnicode|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠠᠭᠤᠯᠠ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}}
| native_name_lang = mn
| settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]]
| image_skyline = Darkhan.jpg
| image_alt =
| image_caption = [[Дархан (хот)|Дархан хот]]
| image_flag = Mn_flag_darkhan_uul_aymag.svg
| flag_alt =
| image_seal = 
| seal_alt =
| image_shield = mn_coa_of_darkhan_aymag.svg
| shield_alt =
| nickname =
| motto =
| image_map = Darkhan-Uul in Mongolia.svg
| map_alt =
| map_caption = 
| pushpin_map =
| pushpin_label_position =
| pushpin_map_alt =
| pushpin_map_caption =
| coordinates = {{coord|49|30|N|106|15|E|display=inline,title}}
| coor_pinpoint =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = {{flag|Монгол}}
| established_title = Байгуулагдсан
| established_date = {{Start date|1994}}
| founder =
| seat_type = Нийслэл
| seat = [[Дархан (хот)|Дархан]]
| government_footnotes =
| leader_party =
| leader_title = 
| leader_name = 
| unit_pref = Metric
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 3275
| area_land_km2 =
| area_water_km2 =
| area_water_percent =
| area_note = 
| elevation_footnotes =
| elevation_m = 1049
| population_footnotes =
| population_total = {{increase}}110,544
| population_as_of = 2024
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_note = &lt;ref name=&quot;Stat2009&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/czip0x1620.rar |title=Дархан-Уул аймгийн Статистикийн газрын 2009 оны үйл ажиллагааны тайлан |access-date=2023-10-16 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722222530/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/czip0x1620.rar |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2 = ДНБ
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=|title=ДОТООДЫН НИЙТ БҮТЭЭГДЭХҮҮН, бүс, аймаг, нийслэлээр|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан|website=www.1212.mn|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Нийт
| demographics2_info1 = [[Төгрөг|₮]]756 тэрбум&lt;br /&gt;[[америк доллар|$]] 0.2 тэрбум (2022)
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics2_info2 = ₮7,222,080&lt;br /&gt;$2,312 (2022)
| timezone1 = UTC+8
| utc_offset1 =
| timezone1_DST =
| utc_offset1_DST =
| postal_code_type =
| postal_code =
| area_code_type =
| area_code = +976 (0)137
| registration_plate = ДА_
| iso_code = MN-037
| website = {{URL|http://darkhan.gov.mn/}}
| footnotes =
}}
'''Дархан-Уул аймаг''' нь Монгол Улсын Төвийн бүсийн гол зангилаа бөгөөд эдийн засаг, үйлдвэрлэл, аялал жуулчлал, боловсрол, эрүүл мэндийн өндөр хөгжлөөрөө бусад аймгаас ялгардаг. Аймгийн төв нь Дархан хот бөгөөд энэ нь Монголын хоёр дахь том, технологийн дэвшилтэт, орчин үеийн хотуудын нэг юм.

== Түүх ==
Дархан хотын анхны суурийн чулууг &quot;Бурхантын хөндий&quot;-д 1961 оны 10 сарын 17-нд тавьсан бөгөөд энэ нь Монгол улсын орчин цагийн хоёр дахь томоохон хот болох эхлэл болсон. Хотыг социалист орнууд болох [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Болгар]], [[Польш]], [[Унгар]], [[Чех]], [[Зүүн Герман]] зэрэг улсын техник, эдийн засгийн тусламжтайгаар байгуулан хөгжүүлсэн. Дархан хот нь [[Орхон гол]], [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ мөрөнгийн]] сав газрын бүсэд багтдаг бөгөөд далайн төвшнөөс дээш 707 метрийн өндөрт байрладаг.

Улсын Их Хурлын 1994 оны 32 тоот тогтоолоор Дархан хотыг Дархан-Уул аймаг болгон зохион байгуулсан.

== Боловсрол ==
Дархан-Уул аймагт 15 их, дээд сургууль ажиллаж байна, үүнд:

* [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]]
* [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]]
* Анагаах Ухааны Үндэсний Их Сургууль
* Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль
* Мандах Их Сургууль
* Дархан Дээд Сургууль

Мөн УГТСЭШХүрээлэн, Бактер судлалын хүрээлэн, &quot;Виктори зон&quot; сургалтын төвүүд үйл ажиллагаа явуулдаг. Одоогоор 660 гаруй эрдэмтэн багш ажиллаж, 21,000 гаруй оюутан суралцаж байна.

Аймгийн хэмжээнд 35 ерөнхий боловсролын сургууль, 24 цэцэрлэг үйл ажиллагаа явуулж, олон улсын хэлний сургалт явуулдаг сургуулиуд байдаг.

== Хүн ам ==

=== Угсаатны бүрэлдэхүүн ===

* Монгол үндэстэн - 96.1%
** Халх - 83.4%
** Баяд - 4.1%
** Дөрвөд - 4.0%
** Захчин - 1.5%
** Урианхай - 1.0%
** Торгууд - 0.8%
** Буриад - 0.7%
** Өөлд - 0.3%
** Дархад - 0.2%
** Мянгад - 0.2%
** Дарьганга - 0.1%
* Түрэг угсаатан - 3.3%
** Казахууд - 2.6%
** Хотон - 0.5%
** Тува - 0.2% &lt;sup&gt;[''[[Википедиа:Эх сурвалжийг дурьдах шаардлагатай|баримт хэрэгтэй]]'']&lt;/sup&gt;

== Эрүүл мэнд ==
Дархан-Уул аймагт 650 ортой эмнэлэг, урьдчилан сэргийлэх чиглэлтэй хоёр томоохон эрүүл мэндийн төв үйл ажиллагаа явуулж байна. Эдгээр байгууллагад 300 гаруй их эмч, нарийн мэргэжлийн эмч, эмнэлгийн мэргэжилтнүүд ажиллаж байна.

2024 онд 250 ортой, 17,000 м² талбай бүхий 4 давхар олон улсын жишигт нийцсэн нэгдсэн эмнэлгийн барилга ашиглалтад орж, нийт эмнэлгийн орны хүчин чадал 900 болгох төлөвтэй байна. Энэ нь Төвийн бүсийн гуравдугаар шатлалын эрүүл мэндийн төв болж, бүс нутгийн бусад аймаг, сумдын иргэдэд чанартай тусламж үзүүлэх боломжийг нэмэгдүүлнэ.

== Харилцаа холбоо ==
Аймаг нь зам, тээвэр, харилцаа холбоо, цахилгаан, дулааны эрчим хүчний салбар сайн хөгжсөн.

Гадаад хамтын ажиллагааны хүрээнд:

* [[Герман|Германы]] Цайтц
* [[Унгар|Унгарын]] Капошвар
* [[Буриад улс|Буриад улсын]] Улаан-Үд
* [[Беларусь]] улсын Витебск
* [[БНХАУ]]-ын Же-Жань
* [[Дани|Данийн]] Хилероид хотуудтай харилцаатай.

Мобиком, Скайтел, Юнител, Ж-Мобайл зэрэг ухаалаг гар утасны операторууд үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд олон төрлийн интернетийн үйлчилгээ болон ТВ-ийн боломжуудыг бүрдүүлсэн.

== Аж үйлдвэр ==
Дархан-Уул аймагт хувийн хөрөнгө оруулалтаар жижиг, дунд үйлдвэрлэл эрчимтэй хөгжиж байна. Үүнд оёдол, архи спирт, савхин эдлэл, талх нарийн боов, мах махан бүтээгдэхүүн зэрэг үйлдвэрлэл багтана.

Барилгын материал үйлдвэрлэл түлхүү хөгжсөн:

* Цемент, силикат
* Байшин үйлдвэрлэх комбинат
* Архины үйлдвэр
* Керамзит, эрдэс хөвөн
* Төмөр бетон
* Хүнсний үйлдвэр
* Нэхий эдлэлийн үйлдвэр
* Мах комбинат
* Хар төмөрлөгийн үйлдвэр

Мөн төмрийн хүдрийн Төмөртэйн уурхайтай, нүүрс, алт зэрэг байгалийн баялагтай. Мөн аялал жуулчлалын шинэ нөөц гэдэг нь харагдаж байна. Энд Бурхантай толгой, дүүжин гүүр, морин хуур цогцолбор зэрэг шинэ үеийн бүтээлүүд гадаад дотоодын аялагчдын сонирхлыг татаж байна.

== Хөдөө аж ахуй ==
Газар тариалангийн төвд оршдог учир газар тариалангийн үйлдвэрлэл голлодог. Мах махан бүтээгдэхүүний 30%, сүүн бүтээгдэхүүний 90%, гурил гурилан бүтээгдэхүүний 70%-ийг тус аймаг хангадаг. Аймгийн хэмжээнд 100 гаруй аж ахуйн нэгж, 12,000 гаруй өрх тариалан эрхэлж байна.

Мал аж ахуй бага боловч 3,000 өрх, 40 гаруй аж ахуйн нэгж 130,000 толгой малыг өсгөдөг.

== Сумд ==

* [[Дархан]]
* [[Хонгор сум]]
* [[Орхон сум (Дархан-Уул)|Орхон сум]]
* [[Шарынгол сум]]

== Алдартай хүмүүс ==

=== Урлаг ===

* [[Vandebo]] хамтлагийн Vande болон Ebo
* Опозит хамтлаг
* Загвар өмсөгч Nora
* Эмоци продакшны жүжигчин Цогтоо
* Жүжигчин Хулан
* Дуучин Амин-Эрдэнэ
* Mongolz тамирчин 910

=== Спорт ===

* Жүдо бөхийн тамирчин [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х. Цагаанбаатар]]

== Гадаад холбоос ==
* [http://darkhan.gov.mn/ Дархан-Уул аймгийн албан ёсны сайт]

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}

{{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}}
{{Хөтлөгч мөр Дархан-Уул}}

[[Ангилал:Дархан-Уул аймаг| ]]
[[Ангилал:Монголын аймгууд]]</text>
      <sha1>7pu2q8yj2sf40z7tjor0jr53m1db25a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үндэсний бөх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4232</id>
    <revision>
      <id>862163</id>
      <parentid>851188</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T12:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39997-26</username>
        <id>106021</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1990 оноос хойших улсын наадмын тойм */ Fixed typo</comment>
      <origin>862163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21227" sha1="jdlki83u31blroytuc18fwrr6flxyy6" xml:space="preserve">[[Image:Mongolian Wrestling.jpg|thumb|300px|right|Бөх барилдаан]]
[[Зураг:Mongolian_wrestling_Bukh_during_the_Naadam.jpg|thumb|right|300px|Улсын наадмын бөхийн барилдааны үеэрх бөхчүүдийн шаваа]]
'''Бөх''' нь [[Монгол улс|Монголд]] олон зууны үүдэлтэй үндэсний [[спорт]]ын нэг юм.

== Түүх ==
[[Дундговь]] аймгийн [[Өлзийт сум (Дундговь)|Өлзийт сумын]] Дэл хөнжлийн ууланд монгол бөхийн барилдаанаар наадам хийж байсан хадны зураг олдсон байна. Энэ зураг хүрлийн үеийн дурсгалд холбогдож байгаагаас үзэхэд 7,000- 11,000 жилийн өмнөх үед хамаарах ба хамгийн багаар бодоход 7,000 жилийн өмнө монгол бөх байсан гэсэн үг юм.

== Мэх ==
Монгол бөхийн мэхний талаар эрдэмтэн судлаач нар янз янзаар бичдэг бөгөөд хамгийн багаар бодоход үндсэн 45 мэхтэй байдаг:
&lt;table&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
*Ачих
*Бусгах
*Гуд татах
*Гуядах
*Дугтрах
*Дунгуйлдах
*Дүүгүүрдэх
*Дэгээдэх
*Ёврох
*Зайлах
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
*Мордох
*Мурих
*Мушгих
*Орох	
*Өлмийдөх
*Өмсөх
*Өсгийдөх
*Өхийлдөх
*Салтаадах
*Сувлих
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
*Суйлах

*Тавхайдах
*Тахимдах
*Тойгдох
*Томох
*Тонгорох
*Тохох
*Тумбарайдах
*Үүзэл суухай
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
*Үүрэх
*Хавирах
*Хавсрах
*Хайчлах
*Харцагадах
*Хадуудах
*Хасуйдах
*Хонгодох
*Хөмрөх
*Хөнтрөх
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
*Хутгах
*Чөмөгдөх
*Эгэм дэх
*Этэх 
*Хөл авах
*Шахаж татах
*Сээрэн дунгуй
*Давуулж гуядах
*Хөл авч дэрлэх
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;
зэрэг байх ба нарийн ялгамжаат хувилбарын тоо гэвэл барагдашгүй олон байна. Зарим баримтад 666 мэхтэй ч гэж дурддаг. Мэхийг бас дан мэх, давхар мэх, угсраа мэх, хариулт мэх гэж ангилдаг.

== Цол ==
 
Монгол бөхийн цол нь одоогийн мэдэгдэж байгаагаар ойролцоогоор 1,600-гаад жилийн түүхтэй ажээ.

[[11-р зуун]]&lt;nowiki/&gt;ы сүүлчээс эхлэн бөхчүүдэд харцага, бүргэд, гарьд, шонхор зэрэг жигүүртэн амьтны нэрээр, [[12-р зуун]]&lt;nowiki/&gt;ы дунд үеэс тулгат, шандас гэдэг цол нэмэгдэн олгогдож байжээ. [[13-р зуун]]&lt;nowiki/&gt;ы дундаас одоогийн хэрэглэж байгаа начин заан, арслан аварга зэрэг нэрээр наадамд шөвгөрсөн бөхчүүдэд цол олгох болжээ.

[[2005 он|2005]] онд батлагдсан Үндэсний баяр [[Наадам|наадмын]] тухай хуулиар Улсын наадамд 5 давбал [[Улсын начин]], 6 давбал [[Улсын харцага]], 7 давбал [[Улсын заан]], 8 давбал [[Улсын гарьд]], 9 давбал [[Улсын арслан]], 1024 бөхд 10 давбал Улсын аварга, :Хэрэв Улсын арслан цолтон 512т түрүүлэх мөн 1024т 9 давж үзүүрлэвэл [[Улсын аварга]] түүнчлэн Улсын арслан 10 давж түрүүлбэл шууд Даян аварга, хэрэв Улсын аварга цолтон 9 давбал [[Даян аварга]] мөн 10 давж түрүүлбэл шууд Дархан аварга, хэрэв Даян аварга цолтон 9 давбал [[Дархан аварга]] цолыг тус тус хүртдэг болсон. Мөн аймгийн наадамд 5 давбал [[Аймгийн начин]], 6 давбал [[Аймгийн харцага]], 7 давбал [[Аймгийн заан]], 8 ба түүнээс дээш давбал [[Аймгийн арслан]], Аймгийн арслан цолтон түрүүлбэл [[Аймгийн хурц арслан]] цол олгоно.

=== Цолны чимэг ===
Монгол бөхийн цолны чимэг нь [[18-р зуун]]&lt;nowiki/&gt;ы үед үүссэн бөгөөд Монгол бөхийн хөгжлийн явцад ижил цолтнууд ихэд олширсноор тэдгээрийг хооронд нь ялган амжилтаар нь дээрээс нь доош эрэмбэлж, хөгжлийнхөө эхний шатанд тухайн бөхийн чанаруудыг харгалзан олгож эхэлжээ.

Тухайлбал:

Улсын начин дахин 5 давж начин цолоон баталвал &quot;өсөх идэр начин&quot;, Улсын харцага дахин 6 давж харцага цолоон баталвал &quot;үнэн зоригт харцага&quot;, Улсын заан дахин 7 давж заан цолоон баталвал &quot;саруул сайжрах заан&quot;, Улсын гарьд цолтон дахин 8 давж гарьд цолоон баталвал &quot;үлэмж бадрах гарьд&quot;.. чимэгийг тус бүр авч, цол ижил ч чимэггүй бөхчүүдийнхээ хамгийн дээр бичигддэг байна.

== Бөхийн өмсгөл ==
Монгол бөхийн зодог нь цэнхэр байдаг нь өнгөний хувьд мөнх хөх тэнгэрийг бэлгэдэж [[улаан]] шуудаг нь Монгол бөхийн гал голомт тасрахгүй үргэлжид бадамлаж байхыг бэлгэджээ. Түүхийн зарим үед монгол бөхийн зодог шуудаг нь шашны янз бүрийн номлол бэлгэдлийн тогтолцооны өөр өөр хэв шинжээс хамаарч харьцангуй ондоо өнгөөр хийгдэж ашиглагдаж байсан байна.

[[1921 он|1921]] оноос улаан зодог, хөх шуудгийг хэрэглэх болсон нь хувьсгалт үзэл санааг дээдлэх үйл болон тайлбарлагдаж эрхэмлэгдэх болжээ.

Мөн өөрөөр тайлбарлавал: 

Монгол бөхийн өмсгөл нь Монгол улсын үндэсний бөхийн сүр жавхааг илтэн харуулсан гоо үзэмж, төгс утга бүхий эдлэл юм. Өмсгөл нь барилдааны эрхэм ёсыг гүйцэтгэх мэхийн барьц хангах бөхчүүдийн хүдэр бие галбирыг харуулах барилдааны арга бүхий бүтээлийн нэг төдийгүй, барилдаагүй цагт өнгийг нь дотор нь хийж эвхэн хүндэтгэлтэй байранд нандигнан хадгалдаг жамтай. Монгол бөхийн өмсгөлд, дөрвөн талт жанжин малгай, зодог шуудаг,  нөмрөг, ээтэн хоншоортой монгол гутал орно.Мөн Монгол бөхийн зодог шуудагийг ёс жудагтай гамтай хэрэглэнэ ширээсэн оёдлоор оёно

== Алдар цолтой бөхчүүд ==

1921 оноос хойш буюу орчин цагт хамгийн өндөр амжилт үзүүлсэн тамирчин бол Дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] бөгөөд улсын баяр наадамд нийт 11, мөн Монголын Нууц Товчооны 750 жилийн ойн даншигт түрүүлсэн амжилт үзүүлжээ. Дархан аваргууд болох [[Хорлоогийн Баянмөнх]] 10 түрүү, [[Бадамдоригийн Түвдэндорж]] 7 түрүү, [[Жигжидийн Мөнхбат]] 6 түрүү, [[Дарийн Дамдин]] 5 түрүү, [[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]] нар 4 түрүү, мөн [[дархан аварга]] [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] 4 түрүү, бас монгол улсын 10 дахь [[дархан аварга]] [[Намсрайжавын Батсуурь]] 4 түрүү, [[дархан аварга]] [[Агваансамдангийн Сүхбат]] 3 түрүү авсан өндөр амжилтуудыг үзүүлжээ.

==1990 оноос хойших улсын наадмын тойм ==
{{гол|Улсын наадмын бөх барилдааны тойм}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]]
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|-
|[[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Энхтүвшиний Батмагнай]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Нямдоржийн Өсөхбаяр]]
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|-
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Намсрайжавын Батсуурь]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|-
|[[Доржхандын Хүдэрбулга]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Мягмарын Бадарч]]*
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Цэдэнсодномын Бямба-Отгон]]
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|-
|[[Оргихын Хангай]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Оргихын Хангай]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|-
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Намсрайжавын Батсуурь]]*
|[[Баатархүүгийн Пүрэвсайхан]]
|-
|[[Мягмарын Бадарч]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Энхтөгсийн Оюунболд]]*
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|[[Батнасангийн Гончигдамба]]
|-
|[[Цэдэвийн Содномдорж]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Намсрайжавын Батсуурь]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]]
|[[Сүхбаатарын Мөнхбат]]
|-
|[[Нэгдэлийн Жаргалбаяр]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Цэдэвийн Содномдорж]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Өлзийтогтохын Бат-Орших]]
|[[Нэгдэлийн Жаргалбаяр]]
|-
|[[Найдангийн Түвшинбаяр]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Ренчинбямбын Пүрэвдагва]] 
|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]] 
|-
|[[Намсрайжавын Батсуурь]] 
|-
|rowspan=2|[[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]]
|rowspan=2|[[Энхтөгсийн Оюунболд]]
|rowspan=2|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]]
|-
|[[Батнасангийн Гончигдамба]]
|-
|rowspan=2|[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]]
|rowspan=2|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|rowspan=2|[[Ширбазарын Жаргалсайхан]]
|[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]]
|-
|[[Нямдоржийн Ганбаатар]]
|-
|rowspan=2|[[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]]
|rowspan=2|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]]
|rowspan=2|[[Батнасангийн Гончигдамба]]
|[[Батзоригийн Батмөнх]]
|-
|[[Сүхбаатарын Мөнхбат]]
|-
|rowspan=2|[[2012 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2012]]
|rowspan=2|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|rowspan=2|[[Дамбийн Рагчаа]]
|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]]
|-
|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]]
|-
|rowspan=2|[[2011 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2011]]
|rowspan=2|[[Сүхбаатарын Мөнхбат]]
|rowspan=2|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]]
|[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ]]
|-
|[[Махгалын Баяржавхлан]]
|-
|rowspan=2|[[2010 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2010]]
|rowspan=2|[[Батжаргалын Ганбат]]
|rowspan=2|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|[[Дамбийн Рагчаа]]
|-
|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]]
|-
|rowspan=2|[[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]]
|rowspan=2|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|rowspan=2|[[Доржпаламын Ганхуяг]]
|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]]
|-
|[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр]]
|-
|rowspan=2|[[2008 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2008]]
|rowspan=2|[[Доржпаламын Ганхуяг]]
|rowspan=2|[[Нямдоржийн Ганбаатар]]
|[[Баттулгын Соронзонболд]]
|-
|[[Батжаргалын Ганбат]]
|-
|rowspan=2|[[2007 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2007]]
|rowspan=2|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]]
|rowspan=2|[[Ишдоржийн Доржсамбуу]]
|[[Болдын Сайнбаяр]]
|-
|[[Махгалын Баяржавхлан]]
|-
|rowspan=2|[[2006 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2006]]
|rowspan=2|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|rowspan=2|[[Дагвадоржийн Азжаргал]]
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|-
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|-
|rowspan=2|[[2005 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2005]]
|rowspan=2|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|rowspan=2|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]]
|-
|[[Цэдэвийн Мягмарсүрэн]]
|-
|rowspan=2|[[2004 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2004]]
|rowspan=2|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|rowspan=2|[[Баянмөнхийн Гантогтох]]
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|-
|[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]]
|-
|rowspan=2|[[2003 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2003]]
|rowspan=2|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|rowspan=2|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|-
|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|-
|rowspan=2|[[2002 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2002]]
|rowspan=2|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|rowspan=2|[[Баянмөнхийн Гантогтох]]
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|-
|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|-
|rowspan=2|[[2001 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2001]]
|rowspan=2|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|-
|[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]]
|-
|rowspan=2|[[2000 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2000]]
|rowspan=2|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|rowspan=2|[[Баянмөнхийн Гантогтох]]
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|-
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|-
|rowspan=2|[[1999 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1999]]
|rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|rowspan=2|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|[[Батжаргалын Ганбат]]
|-
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|-
|rowspan=2|[[1998 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1998]]
|rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|rowspan=2|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]]
|-
|[[Одвогийн Балжинням]]
|-
|rowspan=2|[[1997 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1997]]
|rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|rowspan=2|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|-
|[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]]
|-
|rowspan=2|[[1996 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1996]]
|rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|rowspan=2|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|-
|[[Одвогийн Балжинням]]
|-
|rowspan=2|[[1995 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1995]]
|rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|rowspan=2|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|[[Одвогийн Балжинням]]
|-
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|-
|[[1994 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1994]]
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|[[Одвогийн Балжинням]]
|[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]]
|-
|rowspan=2|[[1993 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1993]]
|rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|rowspan=2|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|[[Одвогийн Балжинням]]
|-
|[[Цэдэндамбын Баярсайхан]]
|-
|rowspan=2|[[1992 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1992]]
|rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|rowspan=2|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|[[Пунцагийн Сүхбат]]
|-
|[[Дүгэржавын Хишигдорж]]
|-
|rowspan=2|[[1991 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1991]]
|rowspan=2|[[Одвогийн Балжинням]]
|rowspan=2|[[Пунцагийн Сүхбат]]
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|-
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|-
|[[1990 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1990]] МНТ 750 жил
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|[[Дамдингийн Баяраа]]
|-
|rowspan=2|[[1990 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1990]]
|rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|rowspan=2|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|[[Жамбалын Ганболд]]
|-
|[[Пунцагийн Сүхбат]]
|}

*Сэргээш илэрсэн тул хүчингүйд тооцогдсон.

== Мөн үзэх ==
*[[Үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдааны жагсаалт]]
*[[Дархан аварга]]
*[[Даян аварга]]
*[[Далай аварга]]
*[[Улсын аварга]]
*[[Улсын арслан]]
*[[Улсын заан]]
*[[Улсын гарьд]]
*[[Улсын харцага]]
*[[Улсын начин ]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Mongolian wrestling|Үндэсний бөх}}
*[https://web.archive.org/web/20150313131809/http://garid.hiimori.mn/list/%D0%B1%D3%A9x%D1%87%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Монгол бөхийн тухай, garid.hiimori.mn]

{{Улсын наадмын бөх барилдаан}}

[[Ангилал:Үндэсний бөх| ]]
[[Ангилал:Бөх барилдаан]]
[[Ангилал:Монголын спорт]]
[[Ангилал:Монголын соёл]]</text>
      <sha1>jdlki83u31blroytuc18fwrr6flxyy6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862251</id>
      <parentid>862163</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:58:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>862251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21248" sha1="kllgaq8fb92bnaev4l93qwbsy0xqnnt" xml:space="preserve">[[Image:Mongolian Wrestling.jpg|thumb|300px|right|Бөх барилдаан]]
[[Зураг:Mongolian_wrestling_Bukh_during_the_Naadam.jpg|thumb|right|300px|Улсын наадмын бөхийн барилдааны үеэрх бөхчүүдийн шаваа]]
'''Бөх''' нь [[Монгол улс|Монголд]] олон зууны үүдэлтэй үндэсний [[спорт]]ын нэг юм.

== Түүх ==
[[Дундговь]] аймгийн [[Өлзийт сум (Дундговь)|Өлзийт сумын]] Дэл хөнжлийн ууланд монгол бөхийн барилдаанаар наадам хийж байсан хадны зураг олдсон байна. Энэ зураг хүрлийн үеийн дурсгалд холбогдож байгаагаас үзэхэд 7,000- 11,000 жилийн өмнөх үед хамаарах ба хамгийн багаар бодоход 7,000 жилийн өмнө монгол бөх байсан гэсэн үг юм.

== Мэх ==
Монгол бөхийн мэхний талаар эрдэмтэн судлаач нар янз янзаар бичдэг бөгөөд хамгийн багаар бодоход үндсэн 45 мэхтэй байдаг:
&lt;table&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
*Ачих
*Бусгах
*Гуд татах
*Гуядах
*Дугтрах
*Дунгуйлдах
*Дүүгүүрдэх
*Дэгээдэх
*Ёврох
*Зайлах
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
*Мордох
*Мурих
*Мушгих
*Орох	
*Өлмийдөх
*Өмсөх
*Өсгийдөх
*Өхийлдөх
*Салтаадах
*Сувлих
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
*Суйлах

*Тавхайдах
*Тахимдах
*Тойгдох
*Томох
*Тонгорох
*Тохох
*Тумбарайдах
*Үүзэл суухай
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
*Үүрэх
*Хавирах
*Хавсрах
*Хайчлах
*Харцагадах
*Хадуудах
*Хасуйдах
*Хонгодох
*Хөмрөх
*Хөнтрөх
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
*Хутгах
*Чөмөгдөх
*Эгэм дэх
*Этэх 
*Хөл авах
*Шахаж татах
*Сээрэн дунгуй
*Давуулж гуядах
*Хөл авч дэрлэх
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;
зэрэг байх ба нарийн ялгамжаат хувилбарын тоо гэвэл барагдашгүй олон байна. Зарим баримтад 666 мэхтэй ч гэж дурддаг. Мэхийг бас дан мэх, давхар мэх, угсраа мэх, хариулт мэх гэж ангилдаг.

== Цол ==
 
Монгол бөхийн цол нь одоогийн мэдэгдэж байгаагаар ойролцоогоор 1,600-гаад жилийн түүхтэй ажээ.

[[11-р зуун]]&lt;nowiki/&gt;ы сүүлчээс эхлэн бөхчүүдэд харцага, бүргэд, гарьд, шонхор зэрэг жигүүртэн амьтны нэрээр, [[12-р зуун]]&lt;nowiki/&gt;ы дунд үеэс тулгат, шандас гэдэг цол нэмэгдэн олгогдож байжээ. [[13-р зуун]]&lt;nowiki/&gt;ы дундаас одоогийн хэрэглэж байгаа начин заан, арслан аварга зэрэг нэрээр наадамд шөвгөрсөн бөхчүүдэд цол олгох болжээ.

[[2005 он|2005]] онд батлагдсан Үндэсний баяр [[Наадам|наадмын]] тухай хуулиар Улсын наадамд 5 давбал [[Улсын начин]], 6 давбал [[Улсын харцага]], 7 давбал [[Улсын заан]], 8 давбал [[Улсын гарьд]], 9 давбал [[Улсын арслан]], 1024 бөхд 10 давбал Улсын аварга, :Хэрэв Улсын арслан цолтон 512т түрүүлэх мөн 1024т 9 давж үзүүрлэвэл [[Улсын аварга]] түүнчлэн Улсын арслан 10 давж түрүүлбэл шууд Даян аварга, хэрэв Улсын аварга цолтон 9 давбал [[Даян аварга]] мөн 10 давж түрүүлбэл шууд Дархан аварга, хэрэв Даян аварга цолтон 9 давбал [[Дархан аварга]] цолыг тус тус хүртдэг болсон. Мөн аймгийн наадамд 5 давбал [[Аймгийн начин]], 6 давбал [[Аймгийн харцага]], 7 давбал [[Аймгийн заан]], 8 ба түүнээс дээш давбал [[Аймгийн арслан]], Аймгийн арслан цолтон түрүүлбэл [[Аймгийн хурц арслан]] цол олгоно.

=== Цолны чимэг ===
Монгол бөхийн цолны чимэг нь [[18-р зуун]]&lt;nowiki/&gt;ы үед үүссэн бөгөөд Монгол бөхийн хөгжлийн явцад ижил цолтнууд ихэд олширсноор тэдгээрийг хооронд нь ялган амжилтаар нь дээрээс нь доош эрэмбэлж, хөгжлийнхөө эхний шатанд тухайн бөхийн чанаруудыг харгалзан олгож эхэлжээ.

Тухайлбал:

Улсын начин дахин 5 давж начин цолоон баталвал &quot;өсөх идэр начин&quot;, Улсын харцага дахин 6 давж харцага цолоон баталвал &quot;үнэн зоригт харцага&quot;, Улсын заан дахин 7 давж заан цолоон баталвал &quot;саруул сайжрах заан&quot;, Улсын гарьд цолтон дахин 8 давж гарьд цолоон баталвал &quot;үлэмж бадрах гарьд&quot;.. чимэгийг тус бүр авч, цол ижил ч чимэггүй бөхчүүдийнхээ хамгийн дээр бичигддэг байна.

== Бөхийн өмсгөл ==
Монгол бөхийн зодог нь цэнхэр байдаг нь өнгөний хувьд мөнх хөх тэнгэрийг бэлгэдэж [[улаан]] шуудаг нь Монгол бөхийн гал голомт тасрахгүй үргэлжид бадамлаж байхыг бэлгэджээ. Түүхийн зарим үед монгол бөхийн зодог шуудаг нь шашны янз бүрийн номлол бэлгэдлийн тогтолцооны өөр өөр хэв шинжээс хамаарч харьцангуй ондоо өнгөөр хийгдэж ашиглагдаж байсан байна.

[[1921 он|1921]] оноос улаан зодог, хөх шуудгийг хэрэглэх болсон нь хувьсгалт үзэл санааг дээдлэх үйл болон тайлбарлагдаж эрхэмлэгдэх болжээ.

Мөн өөрөөр тайлбарлавал: 

Монгол бөхийн өмсгөл нь Монгол улсын үндэсний бөхийн сүр жавхааг илтэн харуулсан гоо үзэмж, төгс утга бүхий эдлэл юм. Өмсгөл нь барилдааны эрхэм ёсыг гүйцэтгэх мэхийн барьц хангах бөхчүүдийн хүдэр бие галбирыг харуулах барилдааны арга бүхий бүтээлийн нэг төдийгүй, барилдаагүй цагт өнгийг нь дотор нь хийж эвхэн хүндэтгэлтэй байранд нандигнан хадгалдаг жамтай. Монгол бөхийн өмсгөлд, дөрвөн талт жанжин малгай, зодог шуудаг,  нөмрөг, ээтэн хоншоортой монгол гутал орно.Мөн Монгол бөхийн зодог шуудагийг ёс жудагтай гамтай хэрэглэнэ ширээсэн оёдлоор оёно

== Алдар цолтой бөхчүүд ==

1921 оноос хойш буюу орчин цагт хамгийн өндөр амжилт үзүүлсэн тамирчин бол Дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] бөгөөд улсын баяр наадамд нийт 11, мөн Монголын Нууц Товчооны 750 жилийн ойн даншигт түрүүлсэн амжилт үзүүлжээ. Дархан аваргууд болох [[Хорлоогийн Баянмөнх]] 10 түрүү, [[Бадамдоригийн Түвдэндорж]] 7 түрүү, [[Жигжидийн Мөнхбат]] 6 түрүү, [[Дарийн Дамдин]] 5 түрүү, [[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]] нар 4 түрүү, мөн [[дархан аварга]] [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] 4 түрүү, бас монгол улсын 10 дахь [[дархан аварга]] [[Намсрайжавын Батсуурь]] 4 түрүү, [[дархан аварга]] [[Агваансамдангийн Сүхбат]] 3 түрүү авсан өндөр амжилтуудыг үзүүлжээ.

==1990 оноос хойших улсын наадмын тойм ==
{{гол|Улсын наадмын бөх барилдааны тойм}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]]
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|-
|[[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Энхтүвшиний Батмагнай]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Нямдоржийн Өсөхбаяр]]
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|-
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Намсрайжавын Батсуурь]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|-
|[[Доржхандын Хүдэрбулга]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]]
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;s&gt;[[Мягмарын Бадарч]]&lt;/s&gt;*
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Цэдэнсодномын Бямба-Отгон]]
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|-
|[[Оргихын Хангай]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Оргихын Хангай]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|-
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;s&gt;[[Намсрайжавын Батсуурь]]&lt;/s&gt;*
|[[Баатархүүгийн Пүрэвсайхан]]
|-
|[[Мягмарын Бадарч]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]]
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;s&gt;[[Энхтөгсийн Оюунболд]]&lt;/s&gt;*
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|[[Батнасангийн Гончигдамба]]
|-
|[[Цэдэвийн Содномдорж]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Намсрайжавын Батсуурь]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]]
|[[Сүхбаатарын Мөнхбат]]
|-
|[[Нэгдэлийн Жаргалбаяр]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Цэдэвийн Содномдорж]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Өлзийтогтохын Бат-Орших]]
|[[Нэгдэлийн Жаргалбаяр]]
|-
|[[Найдангийн Түвшинбаяр]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Ренчинбямбын Пүрэвдагва]] 
|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]] 
|-
|[[Намсрайжавын Батсуурь]] 
|-
|rowspan=2|[[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]]
|rowspan=2|[[Энхтөгсийн Оюунболд]]
|rowspan=2|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]]
|-
|[[Батнасангийн Гончигдамба]]
|-
|rowspan=2|[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]]
|rowspan=2|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|rowspan=2|[[Ширбазарын Жаргалсайхан]]
|[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]]
|-
|[[Нямдоржийн Ганбаатар]]
|-
|rowspan=2|[[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]]
|rowspan=2|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]]
|rowspan=2|[[Батнасангийн Гончигдамба]]
|[[Батзоригийн Батмөнх]]
|-
|[[Сүхбаатарын Мөнхбат]]
|-
|rowspan=2|[[2012 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2012]]
|rowspan=2|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|rowspan=2|[[Дамбийн Рагчаа]]
|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]]
|-
|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]]
|-
|rowspan=2|[[2011 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2011]]
|rowspan=2|[[Сүхбаатарын Мөнхбат]]
|rowspan=2|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]]
|[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ]]
|-
|[[Махгалын Баяржавхлан]]
|-
|rowspan=2|[[2010 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2010]]
|rowspan=2|[[Батжаргалын Ганбат]]
|rowspan=2|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|[[Дамбийн Рагчаа]]
|-
|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]]
|-
|rowspan=2|[[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]]
|rowspan=2|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|rowspan=2|[[Доржпаламын Ганхуяг]]
|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]]
|-
|[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр]]
|-
|rowspan=2|[[2008 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2008]]
|rowspan=2|[[Доржпаламын Ганхуяг]]
|rowspan=2|[[Нямдоржийн Ганбаатар]]
|[[Баттулгын Соронзонболд]]
|-
|[[Батжаргалын Ганбат]]
|-
|rowspan=2|[[2007 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2007]]
|rowspan=2|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]]
|rowspan=2|[[Ишдоржийн Доржсамбуу]]
|[[Болдын Сайнбаяр]]
|-
|[[Махгалын Баяржавхлан]]
|-
|rowspan=2|[[2006 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2006]]
|rowspan=2|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|rowspan=2|[[Дагвадоржийн Азжаргал]]
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|-
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|-
|rowspan=2|[[2005 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2005]]
|rowspan=2|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|rowspan=2|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]]
|-
|[[Цэдэвийн Мягмарсүрэн]]
|-
|rowspan=2|[[2004 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2004]]
|rowspan=2|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|rowspan=2|[[Баянмөнхийн Гантогтох]]
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|-
|[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]]
|-
|rowspan=2|[[2003 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2003]]
|rowspan=2|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|rowspan=2|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|-
|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|-
|rowspan=2|[[2002 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2002]]
|rowspan=2|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|rowspan=2|[[Баянмөнхийн Гантогтох]]
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|-
|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|-
|rowspan=2|[[2001 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2001]]
|rowspan=2|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|-
|[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]]
|-
|rowspan=2|[[2000 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2000]]
|rowspan=2|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|rowspan=2|[[Баянмөнхийн Гантогтох]]
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|-
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|-
|rowspan=2|[[1999 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1999]]
|rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|rowspan=2|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|[[Батжаргалын Ганбат]]
|-
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|-
|rowspan=2|[[1998 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1998]]
|rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|rowspan=2|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]]
|-
|[[Одвогийн Балжинням]]
|-
|rowspan=2|[[1997 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1997]]
|rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|rowspan=2|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|-
|[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]]
|-
|rowspan=2|[[1996 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1996]]
|rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|rowspan=2|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|-
|[[Одвогийн Балжинням]]
|-
|rowspan=2|[[1995 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1995]]
|rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|rowspan=2|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|[[Одвогийн Балжинням]]
|-
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|-
|[[1994 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1994]]
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|[[Одвогийн Балжинням]]
|[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]]
|-
|rowspan=2|[[1993 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1993]]
|rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|rowspan=2|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|[[Одвогийн Балжинням]]
|-
|[[Цэдэндамбын Баярсайхан]]
|-
|rowspan=2|[[1992 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1992]]
|rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|rowspan=2|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|[[Пунцагийн Сүхбат]]
|-
|[[Дүгэржавын Хишигдорж]]
|-
|rowspan=2|[[1991 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1991]]
|rowspan=2|[[Одвогийн Балжинням]]
|rowspan=2|[[Пунцагийн Сүхбат]]
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|-
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|-
|[[1990 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1990]] МНТ 750 жил
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|[[Дамдингийн Баяраа]]
|-
|rowspan=2|[[1990 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1990]]
|rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|rowspan=2|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|[[Жамбалын Ганболд]]
|-
|[[Пунцагийн Сүхбат]]
|}

*Сэргээш илэрсэн тул хүчингүйд тооцогдсон.

== Мөн үзэх ==
*[[Үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдааны жагсаалт]]
*[[Дархан аварга]]
*[[Даян аварга]]
*[[Далай аварга]]
*[[Улсын аварга]]
*[[Улсын арслан]]
*[[Улсын заан]]
*[[Улсын гарьд]]
*[[Улсын харцага]]
*[[Улсын начин ]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Mongolian wrestling|Үндэсний бөх}}
*[https://web.archive.org/web/20150313131809/http://garid.hiimori.mn/list/%D0%B1%D3%A9x%D1%87%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Монгол бөхийн тухай, garid.hiimori.mn]

{{Улсын наадмын бөх барилдаан}}

[[Ангилал:Үндэсний бөх| ]]
[[Ангилал:Бөх барилдаан]]
[[Ангилал:Монголын спорт]]
[[Ангилал:Монголын соёл]]</text>
      <sha1>kllgaq8fb92bnaev4l93qwbsy0xqnnt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нүүрс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4349</id>
    <revision>
      <id>862189</id>
      <parentid>861747</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T17:20:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33719" sha1="p57vipjntekq3yjiz6fz06iq57i24v3" xml:space="preserve">[[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]]
{{Хадмал
|монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]]
|кирилл_буриад =
|кирилл_монгол =нүүрс
|кирилл_халимаг =нүүрсн
}}
[[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] 
'''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн &quot;&quot; шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана.

Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text=&quot;Human Impacts on Climate&quot;|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008&lt;/ref&gt;. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ялгардаг байна&lt;ref&gt; The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide:

* Nat gas: 5,840.07
* Petroleum: 10,995.47
* Coal: 11,357.19
For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]&lt;/ref&gt;.

Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна.

== Нэршил ==
[[Англи хэл]]ний ''&quot;Coal&quot;'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''&lt;ref&gt;''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition&lt;/ref&gt;) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] (&quot;carbon&quot;) гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг &quot;Модны нүүрс&quot; (&quot;Charcoal&quot;) гэж нэрлэнэ.

== Нүүрсний төрөлүүд ==
* [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. 
* [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. 
* [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ.

== Нүүрсний хэрэглээ ==
=== Түлшинд хэрэглэх ===
Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна &lt;ref&gt;{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна.

Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна&lt;ref&gt;http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html&lt;/ref&gt;.

=== Коксжуулах ===
[[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 &lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна.

=== Хийжүүлэх ===
[[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна.

Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм.

=== Шингэрүүлэх ===
Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. 

Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна.

Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') &quot;Бергиус&quot; технологийг Германд боловсруулсан&lt;ref&gt;Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany &lt;/ref&gt; ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи&lt;ref&gt;{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-07-16 17:20:11 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. 

NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, ба CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; гаргаж авна &lt;ref&gt;{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}&lt;/ref&gt;. 

Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&amp;nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&amp;nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. 

Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. 

Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна&lt;ref&gt;{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна.


== Сөрөг нөлөө ==
=== Нүүрсний уурхай, олборлолт ===
[[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]]

[[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв.

=== Нүүрсийг шатаах ===
Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), азотын исэлүүд (NO&lt;sub&gt;x&lt;/sub&gt;), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. 

Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна&lt;ref&gt;http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf&lt;/ref&gt;. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна&lt;ref&gt;{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}&lt;/ref&gt;. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). 

Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг &lt;ref&gt;{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий &lt;ref&gt;{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно.

== Энергийн хэмжээ ==
Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг &lt;ref&gt;{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}&lt;/ref&gt;, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна.

Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна&lt;ref&gt;A similar result, using a lightbulb instead, see&lt;br /&gt;{{cite web
  | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year?
  | work = Howstuffworks
  | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm
  | accessdate = 2006-08-25 }}&lt;/ref&gt;. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм.

== Нүүрстөрөгчийн хэмжээ ==
Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol&lt;suр&gt;-1&lt;/suр&gt; = 1/24kmol, 1 mol N&lt;sub&gt;A&lt;/sub&gt; -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; болно.

1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) үүсгэж байна&lt;ref&gt;[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; Emissions Report&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Нүүрсний гүний шаталт ==
Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна &lt;ref&gt;{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийн 2-3% юм. 

АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. 

Австралийн &quot;Шатаж буй уул&quot;-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна &lt;ref&gt;{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&amp;ParkKey=N0503&amp;Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;.

== Дэлхийн нүүрсний нөөц ==
[[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]]

[[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул &lt;ref&gt;Sustainable Energy&quot; 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4&lt;/ref&gt;, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл &lt;ref&gt;BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview&lt;/ref&gt;, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. 

Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. 

{| {{prettytable}}  
|+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;'''
|-
| width=&quot;100pt&quot;|'''Орон'''
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан)
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' 
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' 
| width=&quot;100pt&quot;|'''Нийт''' 
|- 
|[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994
|- 
|[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010
|- 
|[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500
|- 
|[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396
|- 
|[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090
|- 
|[[Герман]] ||23000||||43000||66000
|- 
|[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520
|- 
|[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153
|- 
|[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000
|- 
|[[Польш]] ||20300||||1860||22160
|}

== Нүүрс экспортлогч орнууд ==
{| {{prettytable}}
|+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''&lt;ref&gt;http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf &lt;/ref&gt;
|-
| width=&quot;130pt&quot;|'''Орон'''
| width=&quot;100pt&quot;|'''2003'''
| width=&quot;100pt&quot;|'''2004''' 
|- 
| [[Австрали]] 
| 238.1 
| 247.6 
|-
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] 
| 43.0 
| 48.0
|- 
| [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] 
| 78.7 
| 74.9 
|-
| [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] 
| 41.0 
| 55.7 
|-
| [[Польш]] 
| 16.4 
| 16.3 
|-
| [[Канад]] 
| 27.7 
| 28.8 
|-
| [[Хятад]] 
| 103.4 
| 95.5 
|-
| [[Өмнөд Америк]]
| 57.8 
| 65.9 
|-
| [[Индонез]] 
| 107.8 
| 131.4 
|-
| '''Нийт''' 
| '''713.9''' 
| '''764.0''' 
|}

[[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]]

== Бусад холбоотой сэдвүүд ==
* [[Шатах ашигт малтмал]]
* [[Дэлхийн дулаарал]] 
* [[Газрын тос]]
* [[Геологи]]
* [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар
* [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн
* [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] 
* [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи
** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] 
* [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах
* [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас
* [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ 
* [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK]

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]]
[[Ангилал:Нүүрс| ]]
[[Ангилал:Нүүрсний уурхай]]
[[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]]</text>
      <sha1>p57vipjntekq3yjiz6fz06iq57i24v3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пунцагийн Жасрай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6162</id>
    <revision>
      <id>862194</id>
      <parentid>851092</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T18:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9542" sha1="bvw3k2d5j9wque274olf8yq4n7sdx9b" xml:space="preserve">{{Төрийн зүтгэлтэн
| овогнэр        = Пунцагийн Жасрай
| зураг          =Пунцагийн Жасрай.jpg
| тайлбар        = Жасрай сайд 1996 онд
| алба1          = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
| ээлж1          = 1992.07.21 — 1996.07.19 (4 жил)
| өмнөх1         = [[Дашийн Бямбасүрэн]]
| дараах1        = [[Мэндсайханы Энхсайхан]]
| алба2          = {{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн]]
| ээлж2          = 1992 — 2004 он (12 жил)
| төрсөногноо    = 1933 оны 11 сарын 26 
| төрсөнгазар    = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Говь-Алтай]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]]
| өнгөрсөногноо  = {{death date and age1|2007|10|25|1933|11|26}}
| өнгөрсөнгазар  = [[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар]]
| улсорон        = {{MGL3}}
| намэвсэл       = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| сургууль       = Москвагийн эдийн засаг,&lt;br&gt; информатикийн их сургууль
| ажилүйл        = улс төрч, эдийн засагч
| алдарцол       = Монгол Улсын Гавьяат Эдийн засагч
|нэр=Пунцагийн Жасрай|гарынүсэг=[[File:Signature of Puntsagiin Jasrai.png|130px]]}}'''Пунцагийн Жасрай''' (1933 оны 11 сарын 26-нд төрсөн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат суманд]] төрсөн – 2007 оны 10 сарын 25-нд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) нь [[Монгол Улс|Монгол]]ын [[улс төр]]ч, [[эдийн засаг]]ч. 1992 оноос 1996 он хүртэл [[Монгол Улс]]ын 17 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last= |date=2013-12-02 |title=П.Жасрай агсны булантай болжээ |url=https://news.mn/r/163918/ |access-date=2026-02-18 |website=News.MN |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==Намтар==
===Боловсрол===
1950 онд [[Говь-Алтай]] аймгийн [[Тонхил сум]]ын долоон жилийн дунд сургууль, 1956-1961 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Москва]] хотын Эдийн засаг-статистикийн дээд сургуулийг төгсчээ.

Тэрээр 1970 онд Эдийн засгийн шинжлэх ухааны дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан бөгөөд [[Олон улсын дээд боловсролын академи]]йн жинхэнэ гишүүн, [[Москва]]гийн эдийн засаг, статистик, информатикийн их сургууль, [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн [[Хүндэт доктор]] цолтой.

===Ажил&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;===
*1950-1956 [[Говь-Алтай]] аймгийн [[Бугат]], [[Баян сум]]ын бага сургуульд багш, захирал, аймгийн АДХГЗ-ны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч
*1961-1967 онд Эдийн засгийн дээд сургуульд багш
*1965-1966 онд Эдийн засгийн хүрээлэнд аспирант
*1967-1970 онуудад БНМАУ-ын [[Статистикийн төв газар]]т орлогч дарга
*1970-1976 онуудад БНМАУ-ын Улсын үнийн хороо, Үнэ, стандартын улсын хорооны дарга
*1976-1978 онд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН)-ын Төв хорооны хэлтсийн эрхлэгч
*1978-1984 онд [[Улсын төлөвлөгөөний комисс]]ын нэгдүгээр орлогч дарга бөгөөд [[БНМАУ]]-ын сайд
*1984-1989 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга бөгөөд Улсын төлөвлөгөөний комиссын дарга
*1989-1990 онд МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны орлогч гишүүн, Төлөвлөгөө, эдийн засгийн улсын хорооны дарга бөгөөд Сайд нарын Зөвлөлийн нэгдүгээр орлогч дарга
*1990-1992 онд Монгол Улсын Үйлдвэрлэл, үйлчилгээний хоршоодын холбооны ерөнхийлөгч
*1992-1996 онуудад Монгол Улсын [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн, Монгол Улсын [[Ерөнхий сайд]]
*1996-2004 онд УИХ-ын гишүүн
*2000 оноос Эдийн засгийн үндэсний дээд сургуулийн удирдах зөвлөлийн даргаар ажиллаж байсан. 

Мөн төрөөс [[Алтан гадас одон]], [[Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон]]гоор хоёр удаа шагнагдаж, [[Монгол Улсын гавьяат эдийн засагч]] цол хүртсэн.

Тэрээр 2007 оны 10 сарын 25-нд [[МАХН]]-ын 25-р их хуралд төлөөлөгчөөр сонгогдон оролцож, хувцсаа өлгүүлэж байх үед зүрх нь зогсож, ухаан алдаж унасан юм. Төд удалгүйгээр, 9:10 цагийн үед Улаанбаатар хотын Хоёрдугаар эмнэлэгт нас барсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2007-10-26 |title=Эмгэнэл |url=https://gogo.mn/r/029y |access-date=2026-02-18 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2007-10-25 |title=Ерөнхий сайд асан П.Жасрай мөнх бусыг үзүүллээ |url=https://gogo.mn/r/9358 |access-date=2026-02-18 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Баримтууд ==
*Монгол улсын Ерөнхийлөгч П. Очирбат, Ерөнхий сайд П.Жасрай нарын зөвшөөрлөөр 1995 онд Монгол улсын газар нутгийг [[Айбекс]] гэдэг группт 90 жилийн хугацаатай [[концесс]]ээр олгох мөн [[Молам групп]]т [[Монгол улсын агаарын орон зай]], [[гадаад худалдаа]]ны эрхийг 60 жилийн хугацаатай олгох тухай гэрээнүүдийг байгуулж байсан нь мэдэгдэн шуугиан тарин цуцлагдаж байжээ.
* Ерөнхий сайд Жасрайн зөвшөөрлөөр [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]  [[Базарсадын Жаргалсайхан]]ы [[Буян компани]]д  баталгаа гаргаж өгсөнөөс уламжлан Жаргалсайхан нь энэхүү баталгаагаараа японы [[Марубени корпораци]]ас ихээхэн хэмжээний /хэдэн сая [[ам доллар]]/ [[зээл]] авсан байна. Дараа нь Жаргалсайхан нь зээлээ төлөхөөс зугатсан тул &quot;Марубени&quot; нь Монгол улсын Засгийн газрыг [[Олон улсын арбитрын шүүх]]эд өгч байсан [[дуулиант хэрэг]]тэй холбоотой асуудал нь худал мэдээлэл болсон тул. Энэхүү хэрэг нь шийдэгдсэн билээ.
* Зээ охин [[Аюушийн Ариунзаяа]] нь Нийгмийн хамгааллал, хөдөлмөрийн сайдаар 2020-2022 онд ажилласан.

==Бүтээлүүд==
*Магадлалын онол
*Мал аж ахуйн зардлыг тооцох арга зүйн асуудал
*Эдийн засгийн онол
*Эдийн засгийн мэдээлэл, шинжилгээ

{{s-start}}
{{Залгамжлал 
|өмнө         =[[Дашийн Бямбасүрэн]]
|албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
|он           =1992-1996
|дараа        =[[Мэндсайханы Энхсайхан]]
}}
{{end}}

{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}

== Эх сурвалж ==
{{DEFAULTSORT:Жасрай, Пунцаг}}
[[Ангилал:1933 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2007 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Бугатын (Говь-Алтай) хүн]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын улс төрч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат эдийн засагч]]</text>
      <sha1>bvw3k2d5j9wque274olf8yq4n7sdx9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6386</id>
    <revision>
      <id>862192</id>
      <parentid>861748</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T17:46:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26329" sha1="561zqee9ikozbgv6ehzk37a73gvyq66" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Оманы Султант Улс
| common_name            = Оман
| native_name            = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}&lt;br /&gt;''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}''
| image_flag             = Flag of Oman.svg
| flag_type              = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]]
| image_coat             = National emblem of Oman.svg
| symbol_type            = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]]
| national_anthem        = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}&lt;br /&gt;&quot;[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]&quot;&lt;br /&gt;&quot;Султаны ёсолгоо&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}}
| image_map              = File:Oman (better) (orthographic projection).svg
| map_caption            = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон)
| capital                = [[Маскат]]
| coordinates            = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{tree list}}
*88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])
**47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]]
**35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] 
**6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]]
*5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] 
*3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]]
*2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = 2020
| demonym                = [[Оманчууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]]
| leader_name1           = [[Хейсам бен Тарик]]
| leader_title2          = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Тейязин бин Хейсам]]
| legislature            = [[Оманы Зөвлөл]]
| upper_house            = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]]
| lower_house            = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]]
| sovereignty_type       = Түүх
| established_event1     = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл
| established_date1      = 130
| established_event2     = Аль-Жуланда
| established_date2      = 629
| established_event3     = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-07-16 17:46:37 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;}}
| established_date3      = 751
| established_event4     = [[Набаны улс]]
| established_date4      = 1154
| established_event5     = [[Португалын Оман]]
| established_date5      = 1507–1656
| established_event6     = [[Ярубын улс]]
| established_date6      = 1624
| established_event7     = [[Аль-Саид]]ын угсаа
| established_date7      = 1744
| established_event8     = [[Маскат-Оман]]
| established_date8      = 1 сарын 8, 1856 он
| established_event9     = [[Жабал-Ахдарын дайн]]
| established_date9      = 1954–1959
| established_event10    = [[Дофарын бослого]]
| established_date10     = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11
| established_event11    = Оманы Султант Улс
| established_date11     = 8 сарын 9, 1970 он
| established_event12    = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]]
| established_date12     = 10 сарын 7, 1971 он
| established_event13    = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date13     = 1 сарын 6, 2021 он&lt;ref&gt;{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}&lt;/ref&gt;
| area_km2               = 309,500
| area_rank              = 70
| area_sq_mi             = 119,498 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = бага
| population_estimate    = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}}
| population_census      = 2,773,479&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics &amp; Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = {{UN_Population|Year}}
| population_estimate_rank = 125
| population_census_year = 2010
| population_density_km2 = 15
| population_density_sq_mi = 40 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 177
| GDP_PPP                = {{increase}} $165.947&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&amp;pr.y=5&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=449&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 78
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $35,286
| GDP_PPP_per_capita_rank = 71
| GDP_nominal            = {{increase}} $110.127&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=imf9&gt;{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&amp;s=NGDPD,&amp;sy=2022&amp;ey=2022&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1  |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 66
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416
| GDP_nominal_per_capita_rank = 55
| Gini                   = 30.75 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2018
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.816 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 54
| currency               = [[Оманы риал]]
| currency_code          = OMR
| time_zone              = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]]
| utc_offset             = +4
| date_format            = өө.сс.жжжж
| drives_on              = Баруун
| calling_code           = [[+968]]
| cctld                  = [[.om]], [[عمان.]]
| official_website       = [http://www.oman.om www.oman.om]
}}

'''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс'''  ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) —  [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм.

Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог.

309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. 

Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм.

Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм.

{{Олон нэр
|хэл1           = Монгол‎‎ бичиг
|бичиг1         = Оман &lt;sup&gt;кирил&lt;/sup&gt;
|хэл2           = [[латин үсэг|Араб үсэг]]
|бичиг2         = عمان &lt;sup&gt;араб&lt;/sup&gt; → ''Уман'' 
|хэл3           = [[латин үсэг|Латин үсэг]]
|бичиг3         = Oman &lt;sup&gt;англи&lt;/sup&gt;
|хэл4           = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]]
|бичиг4         = Оман &lt;sup&gt;орос&lt;/sup&gt; 
|тэмдэглэл      = 
}}

== Газар зүй ==

Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. 

[[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]]
[[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]]

=== Байрлал ===
Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. 

=== Газрын тогтоц ===
Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. 

Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. 

=== Цаг уур ===
Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. 

Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг.

== Хүн ам зүй ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;width:50px;&quot;| Он !! Хүн ам
|-
| 1950 ||  456,000
|-
| 1970 || 732,000
|-
| 1990 || 1,868,000
|-
| 2010 || 2,782,000
|-
| 2016 || 4,550,538
|}
[[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]]

Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба (&quot;цэвэр арабууд&quot;) болон Муста-Ариба (&quot;холимог арабууд&quot;). 

Оман улсад 2021 оны байдлаар  3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. 

Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. 

Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. 

[[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]]
[[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]]
=== Ард түмэн ===
Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. 

=== Хэл бичиг ===
Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй.

=== Шашин шүтлэг ===

Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. 

Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. 

=== Хот суурин ===
[[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]]
Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: 
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Маскат]] (797,000 хүнтэй)
* [[Сиб]] (237,816)
* [[Салала]] (163,140)
* [[Баушар]] (159,487)
||
* [[Сухар]] (108,274)
* [[Сувайк]] (107,143)
* [[Ибри]] (101,640)
* [[Сахам]] (89,327)
|}

== Түүх ==
=== Эртний үе ===
[[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]]
Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. 

[[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. 

Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. 

НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв.

=== Дотор Оман ===
[[Зураг:Maskat &amp; Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]]
7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. 

Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв.

Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. 

=== Эргийн Оман ===
[[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]]
1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. 

Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. 

Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан.

Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв.

1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав.

=== Нэгдсэн улс ===
[[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]]
1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон.

Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон.

Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна.

Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ.

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос|2}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Оман| ]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>561zqee9ikozbgv6ehzk37a73gvyq66</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адам Смит</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6498</id>
    <revision>
      <id>862221</id>
      <parentid>826985</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T23:40:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15218" sha1="bxf2gl82nhmjrx678aljqob2x3flbit" xml:space="preserve">[[File:Adam Smith The Muir portrait.jpg|thumb|right|Адам Смит, 1723-1790]]

'''Адам Смит''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Adam Smith'': 1723 оны 6-р сарын 16-нд [[Кирккалди]], [[Шотланд]] төрсөн- 1790 оны 7-р сарын 17-нд [[Эдинбург]] хотод нас барсан) - Эдийн засгийн онолыг анх томьёолсон шотландын [[Эдийн засгийн шинжлэх ухаан|эдийн засгийн шинжлэх ухааны]] судлаач юм. Сонгодог [[Улс төрийн эдийн засаг|улс төрийн эдийн засгийн ухааны]] үндэслэгч гэж үздэг. Идэр залуудаа [[Оксфордын Их Сургууль]]д суралцаж 1751-ээс 1764 онуудад [[Глазго]] хотод их сургуульд гүн ухааны профессороор ажиллаж байхдаа &quot;Ёс суртахууны мэдрэмжийн онол&quot; хэмээх ном гаргаж алдар нэр олж авчээ. Гэхдээ жпопп нь 1776 оны 3-р сарын 9-нд хэвлэгдэн гарсан '''''Үндэсний Баялаг''''' ([[Англи хэл|англи.]] ''The Wealth of Nations'') буюу ''«[[Үндэстнүүдийн Баялаг (ном)|Ард түмнүүдийн баялагийн мөн чанар, шалтгааны тухай судлагаа]]&lt;nowiki/&gt;»'' ([[Англи хэл|англи]]. ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations'') ном нь түүнийг дэлхий даяар алдаршуулж үлдсэн амьдралдаа дутах юмгүй тансаг бөгөөд нэр төртэй өнгөрөөх боломж олгожээ. Амьдралынхаа турш эхнэр авалгүй, хүүхэдгүй байсаар 1790 онд насан эцэслэжээ.

== Намтар ==

=== Бага нас ===
Адам Смит Шотландын Файф нутгийн Кирккалди хотод төрсөн. Түүний эцэг ахлах Адам Смит нь Шотландын Зохиолчдын эвлэлийн нийгэмлэгд (ахлах хуульч), өмгөөлөгч, прокурор байсан бөгөөд Кирккалди хотын гаалийн хяналтын байцаагчаар ажиллаж байжээ. Адамын Смитийн эх нь Маргарет Дуглас, Стратендригийн Роберт Дугласын охин, мөн Файф нутагт төрсөн бөгөөд түүний эцэгтэй 1720 онд гэрлэсэн ажээ. Адамыг төрөхөөс 2 сарын өмнө эцэг нь нас барж, эх нь бэлэвсэн хоцорчээ. Смит Кирккалди хотын Шотландын сүмд баптисм хүртсэн өдөр нь 1723 оны 6-р сарын 5-нд төрсөн гэж бүртгэсэн бөгөөд энэ нь түүний төрсөн он сар өдөр байсан гэж үздэг боловч тодорхойгүй байна. Адам Смит хүү эхтэйгээ ойр дотно байсан бөгөөд эх нь түүнийг сурах хүсэл тэмүүллийг урамшуулан дэмждэг байсан байх. Тэрээр 1729-1737 онд &quot;Тэр үеийн Шотландын шилдэг дунд сургуулиудын нэг&quot; гэгддэг Рэйгийн Кирккалдигийн Бургийн сургуульд суралцаж, латин хэл, математик, түүх, бичгийн хичээлүүд сурчээ.

=== Залуу нас ===

[[File:Kirkcaldy High Street Adam Smith Plaque.png|thumb|upright|left|Адам Смитийн төрсөн хот Kirkcaldy-д байрлах байрлах түүний дусргалд зориулсан самбар.|alt=A plaque of Smith]]

Адам Смит [[Глазгогийн их сургууль|Глазгогийн их сургуульд]] 14 настайдаа орж суралцаж байхдаа Шотландын сэргэн мандалтын үеийн нэгэн том төлөөлөгч буюу &quot;гэгээрэл&quot;, ёс суртахууны философич Францис Хүтчесоноор хичээл заалгаж байжээ. 1740 онд тэрээр Оксфордын Баллиол сургуульд элсэн суралцаж онцгой чадвараараа гайхагдан, шагшигдаж байсан нэгэн гэдэг. Смит 1748 онд Эдинбургийн их сургуульд Лорд Камесийн ивээл дор Эдинбургийн Философийн нийгэмлэгээс ивээн тэтгэсэн олон нийтэд лекц уншиж эхэлсэн.  

[[Үндэстнүүдийн Баялаг (ном)|&quot;Үндэстнүүдийн Баялаг&quot;]]  номондоо өмнө буруу ташаа баримталсаар ирсэн эдийн засгийн ойлголтуудыг зпмпк зөв болгон тайлбарласан юм. Жишээ нь улс орны хувьд алтны нөөцийг маш чухал гэж үздэх эдийн засгийн механик буюу зохиомол онол үндсээрээ буруу гэдгийг шүүмжилсэн. Түүнчлэн хуримтлалын гол эх сурвалж нь газар гэж үздэг [[физиократуудыг]] буруутгаж газар биш оронд нь хөдөлмөр л баялагийн эх сурвалж болохыг онцлон тэмдэглэжээ. Хөдөлмөрийг хуваарласны үр дүнд үйлдвэрлэлийг эрс нэмэгдүүлж үр ашигтай болохыг зааж аж үйлдвэрийн хөгжлийг зогсоож байгаа засгийн газрын бодлогыг маш ихээр шүүмжилж байлаа. Гаднаас нь харахад эмх замбараагүй мэт санагдах чөлөөт зах зээл нь нийгмийн зүгээс шаардаж байгаа, нийгэмд зайлшгүй хэрэгтэй байгаа бараануудыг гарцаагүй үйлдвэрлэхийг шаарддааг өөрөө өөрийгөө зохицуулдаг механизм юм гэсэн үзэл санаа энэхүү алдарт бүтээлийн гол сүнс нь болсон юм.

Хүн бүр ашиг олох гэж тэмцэнэ, гэхдээ [[үл үзэгдэгч гар]] түүнийг сэтгэлд нь ч ороогүй зорилгод хөтөлнө. Хүн бүр хувийн явцуу зорилгодоо хүрэхийн төлөөх явцдаа нийгмийн ашиг сонирхолд үйлчилнэ.

=== Сүүлийн жилүүд ===
Францаас буцаж ирснийхээ дараа Смит багшлах ажлаа орхисон байна. 300 фунтын тэтгэвэр нь түүнд санаа зовохгүй амьдрах боломжийг олгосон ажээ. 1767 оны хавар хүртэл 6 сарын турш тэрээр Лондонд Сангийн сайд болсон Чарльз Тауншендийн албан бус шинжээчээр ажиллаж байв. Энэ хугацаанд Смит улс төрч Эдмунд Бурк, утга зохиолын шүүмжлэгч Самуэль Жонсон, түүхч Эдвард Гиббонтой танилцсан. Тэрээр мөн Америкийн Бенжамин Франклинтай уулзсан байх магадлалтай. 1767 оны хавраас эхлэн Смит Кирккалдид зургаан жил өөрийгөө тусгаарлан амьдарчээ.

Адам Смит 1790 оны 7-р сарын 17-нд Эдинбург хотод удаан хугацааны гэдэсний өвчний улмаас нас баржээ.

=== Түүхэн өв ===
А. Смит урд үеийнхээ эдийн засагчдын сургаалийг хол давуулан ахиулсан эдийн засгийн цогц тогтолцоог бий болгосон юм. Түүний залгамжлагч Томас Мальтус, [[Давид Рикардо]] ([[Англи хэл|англи]]. ''David Ricardo'', 1772— 1823)  зэрэг алдарт эдийн засагчид түүнийг эдийн засгийн онолыг гол санааг цааш нь хөгжүүлж [[Сонгодог эдийн засгийн ухаан]] гэж нэрлэдэг бүтэцтэй болгосон билээ. Бизнес худалдаанд төрийн оролцоог багасгах, татварыг бууруулах, чөлөөт худалдааг дэмжих тухай А. Смитийн үзэл бодол засгийн газрын бодлогод бүхэл бүтэн [[19-р зуун|19-р зууны]] турш шийдвэрлэх нөлөө үзүүлж байжээ. Уг нөлөө нь өнөөдөр ч хэвээрээ байгаа.

=== Үзэл баримтлал ===

Смитийн үзэснээр [[нийгэм, эдийн засгийн динамик онолын]] гол хүч, хамгийн чухал цэг нь хөдөлмөрийн хуваарь хэмээж байлаа. Нэг хүнд ноогдох орлого өссөнөөр, дэлхийн эдийн засгийг улам илүү чинээлэг болгодог. Хөдөлмөр, капиталийн хэрэглээний бүтээмжийг сайжруулж, шинэ бүтээгдхүүний үйлдвэрлэл, шинэ бүтээгдхүүний тухай санааг төрүүлдэг.

Хөдөлмөрийн хуваарийг тэрээр эдийн засгийн хөгжил, дэвшил гэдэгтэй бараг ижил зүйл гэж тайлбарлаж байв. Хөдөлмөрийн хуваарийг илүү гүнзгий авч үзэхийн тулд зах зээл өсөн тэлж байх ёстой хэмээв. Үүний тулд чөлөөт худалдааг үндсэн уриагаа болгон чөлөөт худалдаанд саад болж байгаа саад бэрхшээл бүхнийг халах ёстой гэж байв. Дараа нь найдвартай бөгөөд тогтвортой тээврийн зам харилцааг бүтээн байгуулах. Улмаар үүнийг хамгаалах, арчилж улам тордож байх нь улсын (төрийн) нэг чухал үүрэг байх ёстой гэж үзсэн байна. 
{{Эшлэл|...Бидний оройн хоолыг малчид, тариачид, худалдаачид сайхан сэтгэлтэйдээ бэлдэж өгч байгаа юм биш ээ. Тэдний өөрсдийн ашиг сонирхлын л үр дүн. Бид хүнлэг зан, хүний өгөөмөр сэтгэлээр биш, харин хүн бүрийн амин хувиа хичээх үзлээр холбогддог бөлгөө...|Адам Смит}}

== Алдартай бүтээлүүд ==

[[File:Smith - Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations, 1922 - 5231847.tif|thumb|''Үндэстнүүдийн баялаг'']]
{{Эшлэл|Хүн өөрөө анзаарахгүйгээр, өөрийн мэдэлгүй л &quot;үл үзэгдэх гар&quot;-ын нөлөөгөөр нийгмийн нийтлэг сонирхолтой холбогдож байдаг.}}

=== Үндэсний баялаг ===
Үйлдвэрлэл ба баялгийн хуваарилалтын тухай яриа урт түүхтэй хэдий ч орчин үеийн утгаар нь эдийн засгийн онолыг голдуу 1776 онд Адам Смитийн [[Үндэстнүүдийн Баялаг (ном)|“Үндэсний баялаг”]] номыг хэвлэгдсэнээс хойш авч үздэг. Сонгодог эдийн засагчдын эцэг нь английн эрдэмтэн Адам Смит юм. А.Смит өөрийн энэхүү бүтээлдээ чөлөөт зах зээлийн гол гол зарчмуудыг дэвшүүлсэн нь төрийн зохицуулалт бүхий өнөө үед ч чухал хэвээр байгаа билээ. Уг бүтээлд хөдөлмөрийн хуваарь, мөнгөний үүсэл, хэрэглээний тухай, хөдөлмөрийн хөлс, хөрөнгөд ногдох ашгийн тухай, газрын рент болон капитал, түүний хуримтлал, хэрэглээний мөн чанарын тухай авч үзсэн байна.

=== Ёс суртахууны мэдрэмжийн онол ===
Адам Смит хамгийн анхны ажил болох &quot;Ёс суртахууны мэдрэмжийн онол&quot; ([[Англи хэл|англи]]. ''The Theory of Moral Sentiments'') номоо 1759 онд хэвлүүлсэн байна. Тэрээр уг бүтээлдээ насан эцэслэх хүртлээ өргөн хүрээтэй чухал засварууд хийсээр байжээ. Уг бүтээл нь А.Смитийн хамгийн нөлөө бүхий бүтээл болсон юм.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Adam Smith (philosopher)|Адам Смит}}
* Hart, M. H. (1978). The 100: A ranking of the most influential persons in history. New York: Hart Pub.
* Буян, Д. (2006). Нийгмийн тухай мэдлэг.
* Smith, A., 1976, The Glasgow edition of the Works and Correspondence of Adam Smith, edited by R. H. Cambell and A. S. Skinner, Oxford: Clarendon Press.
* Falkner, Robert (1997). &quot;Biography of Smith&quot;. Liberal Democrat History Group. Archived from the original on 11 June 2008. Retrieved 14 May 2008.L. Davis, William; Figgins, Bob; Hedengren, David;
* B. Klein, Daniel (May 2011). &quot;Economics Professors’ Favorite Economic Thinkers, Journals, and Blogs (along with Party and Policy Views)&quot; (PDF). Econ Journal Watch 8 (2): 133.

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Смит, Адам}}
[[Ангилал:Адам Смит| ]]
[[Ангилал:Шотландын зохиолч]]
[[Ангилал:Соён гэгээрүүлэгч]]
[[Ангилал:18-р зууны эдийн засагч]]
[[Ангилал:Сонгодог эдийн засгийн ухаан]]
[[Ангилал:Ёс суртахууны гүн ухаантан]]
[[Ангилал:Либерализмын хүн]]
[[Ангилал:Шинэ эриний өмнөх гүн ухаантан]]
[[Ангилал:Шинэчлэгч]]
[[Ангилал:Зохиогч]]
[[Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн]]
[[Ангилал:Их Британийн хүн]]
[[Ангилал:Шотландчууд]]
[[Ангилал:1723 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1791 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>bxf2gl82nhmjrx678aljqob2x3flbit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6758</id>
    <revision>
      <id>862186</id>
      <parentid>861363</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T16:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9739" sha1="je658eayp5p0ttyuniv8htif5tm1b1r" xml:space="preserve">{{Инфобокс албан тушаал
| post           = Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч
| insignia       = File:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| insigniasize   = 100px
| image          = 
| imagesize      = 
| incumbent      = [[Бяруузанын Пүрэвдагва]]
| incumbentsince = 2026 оны 5 сарын 25
| nominator      = [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]]
| appointer      = [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]
| termlength     = 4 жил
| formation      = 1924 &lt;small&gt;(түр захиргааны даргаар)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1992 &lt;small&gt;(одоогийн хэлбэр)&lt;/small&gt;
| precursor      = Улаанбаатар хотын Ардын депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргааны дарга
| inaugural      = [[Моононгийн Баяр]] &lt;small&gt;(1924-1926, түр захиргааны даргаар)&lt;/small&gt;
| deputy         = 
* Эдийн засаг, дэд бүтцийн асуудал хариуцсан нэгдүгээр орлогч
* Нийгмийн салбар, ногоон хөгжил болон агаар, орчны бохирдлын асуудал хариуцсан орлогч
| salary         = 
| website        = {{website|https://ulaanbaatar.mn/home|ulaanbaatar.mn}}
| footnotes      = 
}}

'''Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар xотын Захирагч''' буюу өдөр тутмын хэллэгээр '''Улаанбаатар xотын дарга''' нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод төрийн удирдлагыг хэрэгжүүлэх чиг үүрэгтэй албан тушаал юм. Улаанбаатар хоттой холбоотой гарсан [[Монгол Улсын Засгийн Газар]], [[Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал|Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын]] шийдвэрийг хэрэгжүүлэх, үр дүнг хариуцаж тайлагнах чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг. Нийслэлийн Засаг дарга нь Улаанбаатар хотын Захирагч байхаар хуульчлан зохицуулсан байдаг.&lt;ref name=&quot;Улаанбаатар хотын эрх зүйн байдлын тухай хууль&quot;&gt;{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail/16230779072091 | title=Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотын эрх зүйн байдлын тухай хууль. | website=legalinfo.mn | date=2021-07-07 | access-date=2024-06-18}}&lt;/ref&gt; 1924 оноос хойш нийт 37 хүн Улаанбаатар хотын даргаар ажиллаж байжээ. 

== Ажлын алба ==
=== Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар ===
{{Гол|Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар}}
Нийслэл нь Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн хувьд нийслэлийн Засаг даргын ажлын алба нь Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар байна&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16106891904801 | title=Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хууль. | website=legalinfo.mn | date=2020-12-24 | access-date=2024-06-18}}&lt;/ref&gt;. Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар нь нийслэлийн хөгжлийн бодлого, эдийн засаг, төсөв санхүү, хууль эрх зүй, гадаад харилцааны асуудлыг хариуцан ажилладаг.

=== Улаанбаатар хотын Захирагчийн ажлын алба ===
{{Гол|Улаанбаатар хотын Захирагчийн ажлын алба}}
Улаанбаатар хотын Захирагчийн ажлын алба нь Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газраас тусдаа байх бөгөөд хотын аж ахуй, инженерийн дэд бүтцийн асуудлыг хариуцан ажилладаг. Улаанбаатар хотын Ерөнхий менежер Захирагчийн ажлын албыг удирдана.&lt;ref name=&quot;Улаанбаатар хотын эрх зүйн байдлын тухай хууль&quot; /&gt;

== Хотын дарга нарын жагсаалт ==
# [[Моононгийн Баяр]] (1924–1926)
# [[Санжийн Батсүх]] (1926–1927)
# [[Дуламжавын Гомбожав]] (1927–1929)
# [[Ламжавын Мижиддорж]] (1929–1930)
# Дуламжавын Гомбожав (1930–1931)
# [[Бадамын Цэдэндамба]] (1931–1932)
# [[Өлзийн Равдан]] (1932 оны 7 сарын 4–1932 оны 8 сарын 27)
# [[Дансранбилэгийн Догсом]] (1932–1933)
# [[Дамдины Чимэддаваа]] (1933–1936)
# Дуламжавын Гомбожав (1936–1939)
# [[Лодойн Тавхай]] (1939 оны 5 сар–1939 оны 11 сар)
# [[Өлзийцогтын Мажиг]] (1940–1941)
# [[Ломбодонойн Дамдин]] (1941 оны 7 сар–1941 оны 8 сар)
# [[Эрэндоогийн Лувсаннаваан]] (1941 оны 9 сар–1941 оны 11 сар)
# [[Содномын Шагдар]] (1942–1944)
# [[Гүндийн Батаа]] (1944–1956)
# [[Бадрахын Ламзав]] (1956)
# [[Будын Батжаргал]] (1956–1959)
# [[Санжийн Батаа]] (1959–1962)
# [[Магалжавын Лувсанчоймбол]] (1962–1965)
# [[Догсомын Цэдэв]] (1965–1971)
# [[Сономын Лувсангомбо]] (1971–1972)
# [[Сүрэнжавын Балбар]] (1972–1976)
# [[Очирын Цэнд]] (1976–1978)
# [[Самбуугийн Мөнхжаргал]] (1978–1990)
# [[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]] (1990-1992)
# [[Цэрэндэмбэрэлийн Баасанжав]] (1992-1996)
# [[Жанлавын Наранцацралт]] (1996-1998)
# [[Миеэгомбын Энхболд]] (1999-2005)
# [[Цогтын Батбаяр]] (2005-2007)
# [[Түдэвийн Билэгт]] (2007-2008)
# [[Гомбосүрэнгийн Мөнхбаяр]] (2008-2012)
# [[Эрдэнийн Бат-Үүл]] (2012 оны 8 сарын 7-2016 оны 7 сарын 7)
# [[Сундуйн Батболд]] (2016-2018)
# [[Жанцангийн Батбаясгалан]] (Үүрэг гүйцэтгэгч) (2018 оны 12 сар- 2019 оны 2 сар)
# [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] (2019 оны 2 сарын 27-2020 оны 7 сарын 1)&lt;ref name=&quot;mayor2&quot;&gt;{{cite web|date=2019-02-27|title=Нийслэлийн Засаг даргаар томилогдсон С.Амарсайхан үүрэгт ажлаа хүлээн авлаа
|newspaper=Улаанбаатар Хотын албан ёсны вэб сайт|url=http://ulaanbaatar.mn/Home/newsdetail?dataID=37319|url-status=dead|access-date=27 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809125110/http://ulaanbaatar.mn/Home/newsdetail?dataID=37319|archive-date=9 August 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ulaanbaatar Mayor leaves office|url=https://www.montsame.mn/en/read/230118|access-date=2021-06-30|website=MONTSAME News Agency|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-01-17|title=New Mayor of Ulaanbaatar selected - News.MN|url=https://news.mn/en/786189/|access-date=2021-06-30|website=News.MN - The source of news|language=en|archive-date=2021-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183018/https://news.mn/en/786189/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
# Жанцангийн Батбаясгалан (Үүрэг гүйцэтгэгч) (2020 оны 7 сарын 1- 2020 оны 10 сарын 23)
# [[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] (2020 оны 10 сарын 23- 2023 оны 10 сарын 12)&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-10-26|title=Шинэ хотын даргад боломж, хариуцлагыг нь үүрүүл!|url=https://news.mn/r/2364501/|access-date=2021-06-30|website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж|language=mn|archive-date=2023-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406215335/https://news.mn/r/2364501/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=gogo.mn|title=Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчаар Д.Сумъяабазарыг томиллоо|url=https://mongolia.gogo.mn/r/80d72|access-date=2021-06-30|website=gogo.mn|language=en}}&lt;/ref&gt;
# [[Хишгээгийн Нямбаатар]] (2023 оны 10 сарын 12 - 2026 оны 5-р сарын )&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-10-12|title=Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагчаар Х.Нямбаатарыг томиллоо|url=https://www.montsame.mn/mn/read/328922|access-date=2023-10-12|website=Монцамэ - Мэдээллийн агентлаг|language=mn}}&lt;/ref&gt;
# [[Бяруузанын Пүрэвдагва]] 2026 оны 5-р сарын 25-наас

== Мөн үзэх ==

* [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}

[[Ангилал:Улаанбаатар]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга]]</text>
      <sha1>je658eayp5p0ttyuniv8htif5tm1b1r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шатдаг занар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7045</id>
    <revision>
      <id>862273</id>
      <parentid>861774</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T05:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7523" sha1="8mxbzb8cb7j4ac2d5jysezn9r25wsm3" xml:space="preserve">[[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатдаг занараар гал түлж буй нь]]
[[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]]
[[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]]
'''Шатдаг занар''' нь органик бодисын ([[кероген]]) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй [[чулуу|тунамал чулуулаг]] юм. Шатдаг занараас [[газрын тос|түүхий газрын тостой]] төстэй найрлага бүхий шингэн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд [[занар]]аас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна&lt;ref name=wec74&gt;WEC (2004), p. 74&lt;/ref&gt;. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай [[ашигт малтмал]] бөгөөд томоохон ордууд [[АНУ]], [[Бразил]], [[БНХАУ]], [[Эстони]]д байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&amp;nbsp;x&amp;nbsp;10&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;) [[баррель]] байна&lt;ref name=wec101&gt;WEC (2007), p. 101-102&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aeo2006&gt;{{cite paper 
| title = Annual Energy Outlook 2006 
| publisher = [[Energy Information Administration]] 
| date = February 2006 
| url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-06-22}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=andrews&gt;{{cite paper 
| last = Andrews 
| first = Anthony 
| title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy 
| publisher = Congressional Research Service 
| date = [[2006-04-13]] 
| url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-06-25 
}} {{Webarchiv|url=http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf |wayback=20191212111028 |text=Oil Shale: History, Incentives, and Policy |archiv-bot=2026-07-17 05:54:37 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=unconventional&gt;
{{cite paper 
| title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model 
| publisher = [[United States Department of Energy]] 
| date = April 2006
| url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-07-09}}&lt;/ref&gt;.

Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг &quot;шатдаг занарын тос&quot;, &quot;хий&quot; гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно&lt;ref name=dyni&gt;
{{Cite paper 
| last =Dyni | first =John R. 
| title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 
| publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey 
| year = 2006 
| url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf 
| format=PDF 
| accessdate =2007-07-09}}
&lt;/ref&gt;.

Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно&lt;ref name=evi&gt;{{Cite paper 
| title = Energy Security of Estonia 
| publisher = Estonian Foreign Policy Institute 
| date = September 2006 
| url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-10-20 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=doe&gt;{{Cite web
| title = Oil Shale Activities
| publisher = [[United States Department of Energy]]
| url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html
| accessdate = 2007-10-20
| archive-date = 2007-08-13
| archive-url = https://web.archive.org/web/20070813012953/http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;.

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Oil shale}}
*[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X
*[https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey]
*[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] 
* {{cite book
 |name         = Andersson
 |first        = Astrid
 |name2        = Dahlman
 |first2       = Bertil
 |name3        = Gee
 |first3       = Sven
 |name4        = Snäll
 |title        = The Scandinavian Alum Shales
 |year         = 1985
 |pages        = 49
 |url          = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng
 |isbn         = 9171583343
 |accessdate   = 2007-10-20
 |archive-date = 2007-09-28
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng
 |url-status   = dead
}}
*{{cite web
|url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm
|title=Estonian oil shale
|author=Mihkel Koel
|date=1999
|accessdate=2007-10-20
|archive-date=2007-10-29
|archive-url=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm
|url-status=dead
}}
*[https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium]
* {{cite web
| author = Daniel Fine
| Publisher = Heritage Foundation
| title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy
| date = [[2007-03-08]]
| url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm
| accessdate = 2007-10-20
| archive-date = 2007-10-20
| archive-url = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm
| url-status = dead
}}
* {{cite web
| title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty &amp; Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts
| date = [[2005-04-12]]
| url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm
| accessdate = 2007-10-20
| archive-date = 2007-10-25
| archive-url = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm
| url-status = dead
}}

[[Ангилал:Шатдаг занар| ]]
[[Ангилал:Тунамал чулуулаг]]


{{Energy-stub}}
{{Geology-stub}}
{{Geologic-formation-stub}}</text>
      <sha1>8mxbzb8cb7j4ac2d5jysezn9r25wsm3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фёдор Достоевский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7695</id>
    <revision>
      <id>862225</id>
      <parentid>842411</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T23:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79748" sha1="5u2qp3ek6la6rbr01pwg3thv1g7509r" xml:space="preserve">{{Инфобокс Зохиолч
| нэр                    = Фёдор Михайлович Достоевский
| зураг                  = Vasily Perov - Портрет Ф.М.Достоевского - Google Art Project.jpg
| хэмжээ                 = 200px
| зургийн тайлбар        = Фёдор Михайлович Достоевскийн хөрөг.&lt;br /&gt; Зураач Василий Перов. 1872 он. [[Москва]]. [[Третьяковын уран зургийн галерей|Третьяковын галерей]].  
| жинхэнэ нэр            = Фёдор Михайлович Достоевский
| нууц нэр               = 
| жинхэнэ нэр            = 
| төрсөн огноо           = 1821 оны 11 дүгээр сарын 11 
| төрсөн газар           = [[Москва]], Оросын эзэнт улс
| нас барсан огноо       = 1881 оны 2 сарын 9 
| нас барсан газар       = [[Санкт-Петербург]], Оросын эзэнт улс
| мэргэжил               = 
| гарал үүсэл            = орос
| яс үндэс               = 
| иргэний харъяалал      = [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт улс]] 
| боловсрол              = инженерийн дээд
| төрөл                  = [[Роман|роман]], [[Тууж|тууж]], [[Өгүүллэг|өгүүллэг]], шүүмж, орчуулга
| субъект                = 
| урсгал                 = реализм
| хамтрагч               = 
| залгамжлагч            = 
| шагналууд              = 
| гарын үсэг             = Fyodor Dostoyevsky Signature.svg
| вэбсайт                =  
}}

'''Фёдор Достоевский''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Фёдор Михайлович Достоевский'', 1821 оны 11 сарын 11 &lt;sub&gt;[хуучнаар 10 сарын 30]&lt;/sub&gt; [[Москва]]; † 1881 оны 2 сарын 9 &lt;sub&gt;[хуучнаар 1 сарын 28]&lt;/sub&gt; [[Санкт-Петербург]]) нь [[Орос]]ын зохиолч, сэтгэгч, философич, нийтлэлч, сэтгүүлч. 1887 оноос [[Санкт-Петербург|Петербургийн]] ШУА-ийн сурвалжлагч гишүүн. 

Оросын реалист утга зохиолд томоохон шинэчлэл хийсэн нь амьд ахуйдаа тухайн цаг үеийнхнээсээ зохих үнэлгээ аваагүй юм. Харин таалал төгссөн хойноо Оросын утга зохиолын сонгодог зохиолч хэмээн үнэлэгдсэн төдийгүй зохиол туурвил нь дэлхийн утга зохиолд, тэр дундаа [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналт]] олон зохиолчийн бүтээлд жинтэй нөлөөлсөн бөгөөд [[Экзистенциализм|экзистенциализм]], [[Фрейдизм|фрейдизмийг]] бүрэлдэн тогтоход ч зохих нөлөө үзүүлсэн гэж үздэг&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://britannica.com/biography/Fyodor-Dostoyevsky|title= Fyodor Dostoyevsky|author= Morson, Gary Saul|publisher= Encyclopædia Britannica, Inc|accessdate= 2015-09-12|lang= en}}&lt;/ref&gt;. Хамгийн гол бүтээлүүд болох “[[Гэм зэм]]” (1866), “Карамазовын хөвүүд” (1880), “[[Солиот (роман)|Солиот]]” (1869), “[[Албингууд]]” (1872)-аас гадна таван роман, 30 шахам тууж, өгүүллэг болон бусад өдий төдий бүтээл туурвижээ. Түүний бүтээлүүд дэлхийн 170 гаруй хэлнээ орчуулагдсан төдийгүй олон зохиолоор нь [[Кино|кино]], жүжиг, бүжгэн жүжиг, [[Дуурь|дуурь]] тавигдсан. 

[[Монгол хэл]]нээ 1956 оноос хойш өнөөг хүртэл түүний 20 шахам роман, тууж, өгүүллэг орчуулагдан гарчээ. 

==Удам угсаа. Бага нас (1821—1837)==
===Достоевскийнхон===
[[Файл:POL COA Dostojewski.svg|thumb|right|150px|Достоевскийнхны удмын сүлд]]
Достоевскийнхны дээд удам нь 1506 онд одоогийн [[Беларусь|Беларусийн]] Брест мужийн Пинск хотын ойролцоо “Достоево” хэмээх эдлэнг бояр Данила Иванович Иртищев (Ртищев, Ртищевич, Иртищевич, Артищевич) шагнал болгож авсан гэдэг &lt;ref&gt;Dominique Arban, ''Dostoïevski'', Seuil, 1995, p. 5&lt;/ref&gt;. Нутгийнхны ярьдгаар “Достоево” гэдэг нь хаан эзний шадар албат гэсэн утгатай [[Польш хэл|польш хэлний]]  «dostoinik» гэдэг үгнээс үүссэн гэнэ {{sfn|Волгин|2012|с=15}}. Беларусийн Брест мужид Достоево нэртэй тосгон одоо ч бий {{sfn|Сараскина|2013|с=22—23}}. Данила Иванович Иртищевийн дээд удам нь 1389 онд [[Алтан Орд|Алтан ордоос]] ирж, Москвагийн ван Доны Дмитрийгаас [[Үнэн алдартны шашин]]&lt;nowiki/&gt;ы загалмай хүртсэн Аслан Челеби Мурза гэж зарим судлаачид үздэг юм. Түүний хүүг &quot;Широкий рот&quot; ([[Монгол хэл|монгол]]. ''Өргөн амтай'') гэдэг байснаас Ртишевийнхэн үүссэн бөгөөд тэдний удмын сүлдэнд хавирган сар, зургаан талт од, зэвсэг агссан хоёр татар хүн байдаг нь орос бус угсаа гарлыг нь илтгэж буй хэрэг ажээ {{sfn|Волгин|2012|с=17—18}}{{sfn|Сараскина|2013|с=22—23}}.

===Эцэг эх===
{{double image|left|Mikhail Andreyevich Dostoyevsky.jpg|130|Maria Fyodorovna Dostoyevskaya.jpg|130|Зохиолчийн эцэг Михаил Андреевич|Эх Мария Фёдоровна}}
Зохиолчийн эцэг Михаил Андреевич Достоевский 1789 онд одоогийн [[Украин]] улсын [[Винница муж]]ид буй Войтовцы тосгонд төржээ{{sfn|Сараскина|2013|с=36}}. 1809 онд Оросын [[I Александр|I]] [[I Александр|Александр]] Эзэн хааны анагаах-мэс заслын академид шашны сургуулиудаас нэмэлтээр 120 хүн элсүүлэх зарлигт багтаж шалгалтаа сайн өгөөд тус академийн Москвагийн салбарт 1809 онд элсч улсын тэтгэлэгээр сурчээ{{sfn|Сараскина|2013|с=39}}. Михаил Достоевский 1812 оны Оросын Эх орны дайнд цэргийн эмчээр яваад{{sfn|Сараскина|2013|с=43}} түүнээс хойш энэ салбартаа ажиллаж байжээ. 1818 онд Москвагийн цэргийн эмнэлэгт ажиллаж байхдаа{{sfn|Сараскина|2013|с=46}} Калугийн губернээс гаралтай, гуравдугаар дэсийн худалдаачин Фёдор Тимофеевич Нечаевын охин Мария Нечаеватай танилцаж гэрлсэн байна{{sfn|Сараскина|2013|с=47—48}}. Охины эцгийн цэмбэний наймаа цэцэглэж байхад [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон]] Орост дайлаар ирснээр эцэг Нечаев дампуурчээ. Мариягийн эгч Александра нэгдүгээр дэсийн худалдаачин Александр Куманины эхнэр байсан бөгөөд хожим нь зохиолчийг хүмүүжүүлэхэд ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг{{sfn|Сараскина|2013|с=50}}. Михаил Достоевский, Мария Нечаева нар 1820 оны 1-р сарын 14-нд Москвагийн цэргийн эмнэлгийн сүмд гэрлэсэн ажээ{{sfn|Сараскина|2013|с=48}}. Тэр оныхоо сүүлээр, ууган хүү Михаил төрсний дараа эцэг нь цэргийн албанаас халагдаж, Мариинскийн ядуусын эмнэлэгт ажилд оржээ{{sfn|Сараскина|2013|с=51}}. “Хийсэн ажилд нь таарахгүй, нэг айл байтугай нэг хүн амь зуухад хүрэлцэхээргүй бага цалинтай{{sfn|Сараскина|2013|с=52}}” ажилд орж, шинэ газар нүүж ирээд нэг жил болоогүй байхад тэднийх бүл нэмэх нь тодорхой болжээ{{sfn|Сараскина|2013|с=56}}.

===Москвад===
[[Файл:Wki Dostoyevsky Street 2 Moscow Mariinsky Hospital.jpg|250px|thumb|right|Мариинскийн ядуусын эмнэлэг]]
Фёдор Михайлович Достоевский 1821 оны 11-р сарын 11-нд Москва хотын Новая Божедомка гудамжинд (одоо Достоевскийн гудамж) дахь Мариинскийн ([[I Павел]] хааны хатан Мария Фёдоровнагийн хөрөнгөөр барьсан) ядуусын эмнэлгийн баруун жигүүрт мэндэлжээ. Хүүг эхийнх нь эцэг, худалдаачин Фёдор Тимофеевич Нечаевын дурсгалд зориулж Фёдор гэж нэрлэсэн гэж намтарчид үздэг {{sfn|Сараскина|2013|с=56}}{{sfn|Якубович|1999|с=14}}. Бага дүү Андрей Достоевскийн дуртгалд бичсэнээр тэндий багачууд “Галт шувуу”, “Алёша Попович”, “Хөх сахалт”, “Мянга нэгэн шөнийн үлгэр” болон бусад олон үлгэр домгийг сонсож өсчээ. Улаан өндөгний баяраар Москвагийн Новинскийн сүм тойрч гардаг ард нийтийн зугаалгад оролцож, зун нь Марьина роща руу салхинд гарч, бүтэн сайн, баярын өдрүүдээр эмнэлгийн сүмд мөргөл үйлддэг байжээ{{sfn|Сараскина|2013|с=56}}{{sfn|Якубович|1999|с=14}}.

===Ном үзэж эхэлсэн нь. Даровое эдлэн=== 
Зохиогч хожмын дурсамж, дуртгалууддаа эцэг эхийгээ “Нэгэн хэвийн байдлаас ангижрахыг чармайдаг дэвшилтэт хүмүүс байсан” гэж бичжээ{{sfn|Сараскина|2013|с=66}}. Гэрийн хүүхэд асрагч Алёна Фроловна түүнийг гурван настай байхаас нь үлгэр домог уншиж сургасан{{sfn|Leatherbarrow|2002|p=23}}  бөгөөд зохиолч хожим нь энэ хүний талаар сайн сайнаар дурссан байдаг. Дөрвөн настайд эх нь бичиг үсэг сургахын тулд [[Библи]] судар уншиж өгдөг байжээ. Эцэг эх нь хүүхдүүдээ багаас нь [[Николай Михайлович Карамзин|Николай Карамзин]], [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]], Г.Державин, А.Радклифф, [[Фридрих фон Шиллер|Фридрих Шиллер]], [[Иоханн Вольфганг фон Гёте|Иоханн Гётэ]], [[Мигель Сервантес|Мигель Сервантэс]], [[Вальтер Скотт]] болон [[Хомер|Хомерийн]] зохиолуудтай танилцуулдаг байжээ {{sfn|Kjetsaa|1989|pp=6–11}}{{sfn|Frank|1979|pp=23–54}}. 1827 оны зун эцэг Михаил Достоевский угсаа залгамжлах тайж цол хүртсэнээр тэднийх хувьдаа газар эзэмших эрхтэй болсон байна. 1831 онд Михаил Андреевич хураасан бага сага мөнгөн дээрээ зээл нэмж аваад Москвагаас 150 километрт [[Тула]] губернийн нутагт Даровое хэмээх гацааг 30 мянган рублиэр худалдан авчээ. Ингэснээр хүүхдүүд нь Оросын хөдөөгийн амьдралтай анх удаа танилцсан байна. Эндээс үлдсэн сэтгэгдэл нь зохиолчийн “Ядуу хүмүүс”, “Албингууд” романуудад тусгалаа олсон байна{{sfn|Сараскина|2013|с=74}}{{sfn|Якубович|1999|с=23}}. Эдлэн газартай болсны дараа жил эцэг нь ууган хөвүүд Михаил, Фёдор хоёртоо ном сургаж эхэлсэн гэдэг. Анх Москвагийн их сургуулийн дэргэдэх язгууртны хүүхдийн сургуульд элсүүлэх гэсэн боловч тус сургууль нь гимназ болжээ. Гимназид хүүхдүүдэд гар хүрдэг байсан учраас эцэг нь хүүхдүүдээ сургуулиас гаргасан байна {{sfn|Якубович|1999|с=24}}. Зохиолчийн эцэг яаруу түргэн, амархан дүрсхийдэг, хатуу шаардлагатай хүн боловч хүүхдүүддээ туйлын зөөлөн ханддаг, хүүхдэд гар хүрэхийг цээрлэдэг хүн байжээ{{sfn|Сараскина|2013|с=68}}. Тэрбээр гэрийн багш хөлсөлж ах дүү хоёрт шашны сургаал, [[Орос хэл|орос хэл]], хэл бичиг, тоо бодлого, улмаар [[Франц хэл|франц]], [[Латин хэл|латин хэл]] заалгадаг байжээ.

===Чермакийн сургууль. Эх нь нас барав.===
1834 оны 9-р сард ах дүү Михаил, Фёдор хоёр Москвагийн шилдэг хувийн сургуулиудын нэг болох Л.И.Чермакийн сургуульд элсэн оров. Өндөр төлбөртэй, хатуу дэг журамтай сургууль бөгөөд сурагчид өглөө 6 цагт босч, орой 10 цагт унтталаа хичээл хийж зөвхөн амралтын өдрөөр л гэртээ харьдаг байжээ. Сургуульд [[Математик|тоо бодлого]], [[Газарзүй|газарзүй]], [[Түүх|түүх]], [[Физик|физик]], логик, орос, [[Грек хэл|грек]], [[Латин хэл|латин]], [[Герман хэл|герман]], [[Англи хэл|англи]], [[франц хэл]], цэвэр бичлэг, дүрслэх урлаг, бүжиг заадаг байв {{sfn|Сараскина|2013|с=70}}{{sfn|Якубович|1999|с=28—29}}. Хамт сурч байсан хүүхдүүд нь хожим дурсахдаа ирээдүйн их зохиолчийг “Шаргал үстэй, туранхай цагаан хүүхэд бөгөөд үргэлж нухацтай, байнга бодлогширч явдаг байсан. Тоглож наадах нь барагтай, чөлөө цаг гарвал ном шагайж суудаг, эсвэл ахлах ангийн хүүхдүүдтэй юм ярьдаг” гэсэн бий. Орос хэлний багш Николай Иванович Билевич нь [[Николай Гоголь|Николай Гогольтой]] ойролцоо сурч байсан, утга зохиолын дугуйланд явдаг, шүлэг бичдэг, германы яруу найрагч [[Фридрих фон Шиллер|Фриприх Шиллерийг]] орчуулдаг хүн байсан бөгөөд Фёдор Достоевский чухам түүний нөлөөгөөр зохиолч болох тухай бодож эхэлсэн байх гэж намтарчид таамаглаж үздэг{{sfn|Сараскина|2013|с=70—71}}{{sfn|Якубович|1999|с=35}}. 1835 оноос Достоевскийнх “Библиотека для чтения” хэмээх сэтгүүлийг захиалан унших болсноор ирээдүйн зохиолч А.Пушкины “Гилбэрийн хатан”, [[Оноре де Бальзак|Оноре де Бальзакийн]] “Эцэг Горио” болон [[Виктор Гюго]], [[Жорж Санд]], Э.Скриб нарын зэрэг тухайн үеийн шинэ, шилдэг зохиолуудтай танилцжээ{{sfn|Якубович|1999|с=34}}. 1835 оны 4-р сард эх нь бага хүүхдүүдээ авч Даровое эдлэндээ очив. [[Сүрьеэ]] өвчтэй эхийн бие муудсан тухай чухам тэр үед мэдсэн бөгөөд 6-р сард амаржиж охин төрүүлснийх нь дараа өвчин улам даамжирчээ. Улмаар эх нь засал авахгүй байсаар 1837 оны 2-р сард, 36 настайдаа бие барсан байна. 

== Залуу нас==
[[Файл:Saint Michael's Castle in St. Petersburg in the 19th century.jpg|thumb|200px|Эзэн хааны инженерийн сургууль]]
Фёдор Достоевскийг 16 нас хүрдэг жил буюу 1837 оны 5-р сард эцэг нь ахтай нь хамт Эзэн хааны инженерийн сургуульд элсэхэд бэлтгүүлэхээр Петербургт авч очив. Ах дүү хоёр хоёул зохиолч болох хүсэлтэй боловч эцэг нь энэ ажлыг ирээдүйгүй хэмээн голж, амьдралын баталгаатайгаар нь хоёр хүүгээ инженер мэргэжилтэй болгохоор санаа шулуудсан байжээ. Достоевский хожим “Зохиолчийн тэмдэглэл”-дээ Петербург орох замд ах дүү хоёр “Яруу найраг, яруу найрагчдаас өөр бодох санах юмгүй”, өөрөө “[[Венец|Венецийн]] тухай роман толгойдоо зогсоо зайгүй бичиж явсан&quot; хэмээн дурссан бий &lt;ref&gt;[[s:Дневник писателя. 1876 год (Достоевский)/Январь/ГЛАВА ТРЕТЬЯ I|Достоевский Ф. М. «Дневник писателя». 1876 год. Январь. Гл. 3. § 1]]&lt;/ref&gt;.   

Тэрбээр хичээлдээ туйлын дургүй, чөлөөт цагаараа [[Хомер|Хомэр]], П.Корнель, Ж.Расин, [[Оноре де Бальзак|О.Бальзак]], [[Виктор Гюго|В.Гюго]],  [[Иоханн Вольфганг фон Гёте|И.Гётэ]], Э.Гофман, Ф.Шиллер, [[Уильям Шекспир|Шекспир]], [[Жорж Гордон Байрон|Ж.Байрон]], Оросын зохиолчдоос Г.Державин, [[Михаил Лермонтов|М.Лермонтов]], [[Николай Гоголь|Н.Гоголийг]] зогсоо зайгүй уншдаг, А.Пушкины бараг бүх зохиолыг цээжээр мэддэг байв. Оросын газарзүйч П.Семёнов-Тян-Шанский бичихдээ &lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/around/Semenov-Tyan-Shansky/|title= Семенов-Тянь-Шанский Петр Петрович|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate= 2016-01-13}}&lt;/ref&gt; Достоевскийг “Тухайн үеийн Оросын аль ч зохиолчоос толгой илүү боловсролтой, тэр бүү хэл Гоголийг ч давна” {{sfn|Семёнов-Тян-Шанский|1917|с=194—215}} гэжээ. 1843 онд Фёдор Достоевский сургуулиа дүүргээд Петербургийн цэргийн инженерийн ангид түрүүч цолтой хуваарилагдав. Гэвч уран зохиолын мөр хөөхөөр эргэлт буцалтгүй шийдсэн тул 1844 оны 9-р сард өргөдлөө өгч цэргийн албанаас халагджээ.

== Анхны зохиол, Петрашевскийн дугуйлан ==
[[Файл:Trutovsky 004.jpg|thumb|180px|left|upright|Достоевский 26 насандаа. К.Трутовскийн зурсан зураг. 1847 он. Уран зохиолын улсын музей.]]Ф.Достоевский цэргийн инженерийн сургуульд байхдаа “Мария Стюарт”, “Борис Годунов” гэж хоёр зохиол бичиж эхлүүлсэн бөгөөд ахдаа уншиж өгч байжээ&lt;ref name=&quot;РБС&quot;&gt;{{ВТ-РБС|Достоевский, Федор Михайлович|[[Бороздин, Александр Корнилиевич|Бороздин А. К.]]}}&lt;/ref&gt;. 1844 онд ахдаа илгээсэн захидалдаа “Янкель жүүд” гэж зохиол бичсэн тухайгаа өгүүлж байв. Эдгээр зохиол хадгалагдаж үлдсэнгүй{{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 28 (I)|с=86}}. 
1844 онд Эжен Сюгийн “Матильда”, дараа нь Жорж Сандын “Альдинийн сүүлчийн эмэгтэй” романуудыг орчуулахын зэрэгцээ “Ядуу хүмүүс” зохиолоо бичиж эхлэв&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/poor_people/|title= Бедные люди|author= [[Белов, Сергей Владимирович|Белов С. В.]], Щенников Г. К.|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate= 2016-01-04}}&lt;/ref&gt;.  Мөн хэд хэдэн өгүүллэг бичиж эхэлсэн боловч дуусгасангүй. [[Оноре де Бальзак|О.Бальзакийн]] “Эжен Грандэ” романыг орос хэлнээ анх орчуулав&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/grandet/|title= Евгения Гранде (Бальзак)|author={{nobr|Владимирцев В. П}}|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate= 2015-09-12}}&lt;/ref&gt;. 1845 оны 5-р сарын сүүлээр анхны зохиол болох “Ядуу хүмүүс” романаа бичиж дуусгав. Гар бичмэлтэй нь эхлээд Н.Некрасов, дараа нь В.Белинский танилцаад өндөр үнэлжээ&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/around/Belinsky_V_G/|title= Белинский Виссарион Григорьевич|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate = 2016-01-13}}&lt;/ref&gt;. Улмаар [[Виссарион Белинский|Виссарион Белинскийн]] дугуйланд шууд элсэж, шинэ зохиолчийн нэр анхны романаа хэвлэгдэхээс өмнө олонд түгэв. 1846 оны хавар сэтгүүлч, орчуулагч [[Михаил Петрашевский|М.Петрашевскийтай]] танилцсанаар, гэрт нь долоо хоног тутам болдог сэхээтнүүдийн уулзалтад очдог болжээ. Уулзалт буюу дугуйланд тогтмол ирдэг хүмүүс хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө, шүүхийн шинэтгэл, хамжлагыг халах асуудлаар ярилцдаг байв. Дугуйланд тэрбээр хаант засгаас хуулиар хориглосон &quot;Гогольд бичсэн Белинскийн захидал&quot; гэдгийг хэд хэдэн удаа уншиж байжээ&lt;ref name=&quot;РБС&quot; /&gt;. Өөрийгөө коммунист гэдэг Н.Спешнев гэгч хүн дугуйланд ирдэг хүмүүсээс харьцангуй радикал үзэлтэй долоон хүнийг толгойлон 1848 оны намар тусдаа нууц нийгэмлэг байгуулжээ. Нууц нийгэмлэгийн зорилго нь хууль бус хэвлэх үйлдвэр байгуулах, Орос улсад төрийн эргэлт зохион байгуулах явдал байв{{sfn|Фридлендер|1956|с=13}}. Достоевский энэ нийгэмлэгийн гишүүн болсон бөгөөд &quot;Цагаан шөнө&quot; тууж нь хэвлэгдсэний дараахан буюу 1849 оны дөрөвдүгээр сарын 23-ны өглөө Петрашевскийн дугуйлангийн бусад олон гишүүний хамтаар баривчлагдаж улмаар найман сар хорих ял заагдан Петропавловскийн цайз дахь шоронд хүргэгдэв{{sfn|Орнатская, Туниманов|1992|с=}}. Энэ хүртэлх хугацаанд тэрбээр хэд хэдэн өгүүллэг, цуврал шог найруулал, &quot;Цагаан шөнө&quot; тэргүүтэй гурван тууж бичсэн бөгөөд &quot;Ядуу хүмүүс&quot;-ээс гадна &quot;Неточка Незванова&quot; хэмээх роман бичсэн нь хараахан дуусаагүй, хожим нь тууж болгон өөрчилж гүйцээгээд 1866 онд хэвлүүлсэн билээ&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/netochka/|title= Неточка Незванова|author= [[Загидуллина, Марина Викторовна|Загидуллина М. В.]]|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate= 2016-01-04}}&lt;/ref&gt;. Уран бүтээлийн энэ үеийнх нь хамгийн шилдэг туурвил нь &quot;Ядуу хүмүүс&quot; роман юм{{sfn|Фридлендер|1956|с=14}}.

== Цөллөгт ==
[[File:Dostoyevsky New Testament.PNG|thumb|left|[[Сибирь|Сибирийн]] цөллөгт Достоевскийн өвөртөлж явсан Евангели судар.]]
[[Файл:Valikhanov.jpg|thumb|200px|Чокан Валихановын хамт. Семипалатинск хот, 1858 он.]]
Достоевский хэдийгээр гэм буруугаа хүлээгээгүй боловч шүүх түүнийг &quot;шашин, төрийн эсрэг Белинскийн хорт захидлыг түгээн дэлгэрүүлсэн явдлыг мэдүүлээгүйгээр үл барам бусдад уншиж сонсгосон ялт&quot;{{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 18|с=363}}, улмаар &quot;хамгийн гол гэмт хэрэгтний нэг&quot;&lt;ref name=&quot;rianb&quot;&gt;{{cite web|url=http://ria.ru/history/20081111/154788569.html|title=11 ноября|date=2008-11-11|work=День в истории|publisher=РИА Новости|accessdate=2012-05-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/68fVS5ok4?url=http://ria.ru/history/20081111/154788569.html|archivedate=2012-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор= [[Бельчиков, Николай Фёдорович|Бельчиков Н. Ф.]]|заглавие= Достоевский в процессе петрашевцев|издание= 2-е|место= М.|издательство= Изд-во АН СССР|год= 1971|страницы= 48|страниц= 293}}&lt;/ref&gt; хэмээн үзэж 1849 оны 11 дүгээр сарын 13-ны өдөр &quot;бүх хөрөнгийг хурааж, буудан алах ял&quot; оноов{{sfn|Якубович, Орнатская|1993|loc=1849. Ноября до 13}}. Мөн сарын 19-нд дээд шатны шүүх түүний ялыг хөнгөлж, найман жил цөллөгт хүнд хөдөлмөр албадан эрхлүүлэх болгожээ{{sfn|Якубович, Орнатская|1993|loc=1849. Ноября 19}}. Харин 11-р сарын сүүлээр II Николай хаан Петрашевскийн дугуйлангийн ялтнуудад өршөөл үзүүлснээр, Достоевскийд дөрвөн жил хүнд хөдөлмөр эрхлүүлээд шууд цэрэгт хөөх ял оноосон байна{{sfn|Якубович, Орнатская|1993|loc=1849. Ноября конец}}. 1850 оны 1-р сард, ял эдлэх газар хүргэгдэх замдаа [[Тобольск]] хотод 10 гаруй хонох завсар Петрашевскийн дугуйлангийн нэр бүхий ялтнуудын гэр бүлийн хүмүүс түүнийг цөлөгдөж яваа бусад нөхөдтэй нь уулзуулсан бөгөөд хүн бүрт, хавтсанд нь 10 рубль нууж оёсон Евангели судар өгчээ&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/biography/evangelie/|title= Евангелие Достоевского|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate= 2015-12-28}}&lt;/ref&gt;. Достоевский энэ судрыг насан туршдаа биеэс салгалгүй нандигнан хадгалсан гэдэг.
[[Файл:Dostoevsky House in Semey.JPG|right|200px|thumb| 1857-1859 онд Семипалатинск хотод сууж байсан байшин нь.]]
[[Омск]]ийн цөллөгт Достоевский дөрвөн жил болжээ. XIX зууны Оросын зохиолчдоос цөллөгийн хүнд бэрхийг амссан хүн түүнээс гадна цорын ганц байсан нь [[Николай Чернышевский]] юм. Достоевскийн унаж татдаг өвчтэйг тодорхойлсон эмнэлгийн анхны дүгнэлт чухам энэ цөллөгийн үед гарчээ&lt;ref&gt;{{книга|автор= [[Мочульский, Константин Васильевич|Мочульский К. В.]]|заглавие= Достоевский. Жизнь и творчество|оригинал= |место= |издательство= ИМКА Пресс|год = 1947|страницы= 123|страниц= 539|isbn=5518075111|ref= Мочульский К. В.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор= Достоевский Ф. М.|заглавие= Собрание сочинений в десяти томах|ответственный= Под общей редакцией Л. П. Гроссмана, А. С. Долинина, В. В. Ермилова, В. Я. Кирпотина, В. С. Нечаевой, Б. С. Рюрикова|место= М.|издательство= ГИХЛ|год= 1956—1958|том= 10|страницы= 565}}&lt;/ref&gt;. Цөллөгөөс суллагдаад Омск хотод сар гаруй байхдаа тэрбээр Казахын алдарт аялагч, угсаатны зүйч [[Чокан Валиханов|Чокан Валихановтой]] танилцаж нөхөрлөжээ&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/around/Valikhanov_Ch_Ch/|title= Валиханов Чокан Чингисович|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate= 2016-01-04}}&lt;/ref&gt;. 1854 оны 2-р сард Достоевский [[Семипалатинск]] хот дахь Сибирийн хилийн цэргийн VII батальонд томилогдож ирэв. Хавар нь тэрбээр орон нутгийн захиргааны түшмэл А.Исаевын гэргий Мария Дмитриевна Исаеватай танилцаж, уулздаг болжээ. А.Исаев нь архичин хүн байсан бөгөөд зун нь зэргэлдээ Кузнецк хотод буурчийн газрын хянан байцаагчаар томилогдож очоод&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор= Павел Косенко|заглавие= Иртыш и Нева|место= Алма-Ата|издательство= Жазушы|год= 1971|страницы= 31—44, 82}}&lt;/ref&gt; өвчний улмаас дараа жил нь бие барав{{sfn|Анри Труайя|2005|name=ReferenceA}}. 1856 оны 8-р сард [[II Александр]] хаан ширээнд суугаад Петрашевскийн дугуйлангийнханд өршөөл үзүүлэхийн сацуу Фёдор Достоевскийг бүрэн засарч хүмүүжтэл нь нууцаар хянаж байхыг тушаажээ&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Мөн оны 10-р сард түүнд түрүүч цол олгов. 1857 оны 2-р сард Достоевский Мария Исаеватай гэрлэж, Кузнецк хотын үнэн алдартны сүмд ёсолжээ&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.fedordostoevsky.ru/around/Dostoevskaya_M_D/|title= Достоевская (Констант, в 1-м браке Исаева) Мария Дмитриевна|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate=2015-09-13}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;dostoevsky.libnvkz.ru Сайт — Достоевский и Кузнецк&lt;/ref&gt;. 1857 оны 4-р сарын 17-нд эзэн хааны зарлиг гарч Петрашевскийн дугуйлангийн гишүүдийг ялаас бүрмөсөн хэлтрүүлсэн төдийгүй хэвлэн нийтлэх эрхийг нь сэргээжээ. Цөллөг, цэргийн албаны энэ хэдэн жилд Достоевский чин сүсэгт хүмүүн болж өөрчлөгдсөн бөгөөд үлдсэн бүхий л амьдралынхаа туршид гагцхүү Есүс Христосыг оройн дээдэд барьж шүтсэн билээ. Цөллөгийн дараа “Өчүүхэн баатар” (Маленький герой) өгүүллэг&lt;ref name=&quot;РБС&quot; /&gt;, улмаар 1859 онд “Нагац ахын зүүд” (Дядюшкин сон)&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/dream/|title= Дядюшкин сон|author= Владимирцев В. П.|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate= 2016-01-04}}&lt;/ref&gt;, “Степанчиково тосгон, түүний оршин суугчид” (Село Степанчиково и его обитатели) туужууд нь хэвлэгджээ&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/stepanchikovo/|title= Село Степанчиково и его обитатели|author= Семыкина Р. С.|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate= 2016-01-04}}&lt;/ref&gt;.

==Цөллөгийн дараа==
[[Файл:Dostoevskij 1863.jpg|thumb|left|180px|Достоевский 1863 онд.]]
[[Файл:АпСуслова.jpg|thumb|180px|Апполинария Суслова]]
1859 оны 6-р сард Достоевский [[Тверь]] хотод очих зөвшөөрөл олж авсан{{sfn|Якубович, Орнатская|1993|loc=1859. Июня 30}} бөгөөд хоёр сарын дараа тэрбээр эхнэр, өргөмөл хүү хоёрын хамтаар Петербург хотод хүрэлцэн очив{{sfn|Якубович, Орнатская|1993|loc=1859. Декабря 20 (?)}}. Гэвч цагдаагийн газраас түүнийг нууцаар хянан харгалзах явдал 1870-аад он хүртэл үргэлжилсэн юм{{sfn|Якубович, Орнатская|1995|loc=1875. Июля 9}}. 

1860 онд Достоевскийн зохиолын түүвэр хоёр ботиор хэвлэгдэн гарав&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/1860/|title= Сочинения Ф.М. Достоевского (1860)|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate= 2016-01-04}}&lt;/ref&gt;. “Үхэнш байшингаас хийсэн тэмдэглэл” нь түүнийг их утга зохиолд эргэн ирснийг нотлон харуулсан явдал болов&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/dhouse/|title= Записки из Мертвого дома|author= Владимирцев В. П., Акелькина Е. А.|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate= 2016-01-04}}&lt;/ref&gt;. Утга зохиол судлаачид төрөл зүйлийг нь өнөө хэр яв цав тодорхойлж чадаагүй энэ шинэлэг бүтээлийг нь Оросын уншигчид гойд талархан хүлээж авчээ. А.И.Герцен зохиолчийг [[Данте Алигери|Дантетэй]] зүйрлэж{{sfn|Фридлендер|1956|с=46}}, энэ зохиолыг англи хэлнээ орчуулахаар оролдсон боловч адармаатай хэв маягаас нь болж хараахан бүрэн гүйцэд хийж чадсангүй.

1861 онд Достоевский ах Михаилдаа улс төр-утга зохиолын хувийн “Время” сэтгүүл гаргахад нь хамжилцав. 1863 онд сэтгүүл хаагдсаны дараа мөн хамтаар “Эпоха” хэмээх сэтгүүл гаргаж эхлэв. “Үхэнш байшингаас хийсэн тэмдэглэл”, “Газар доороос бичсэн тэмдэглэл” зэрэг хэд хэдэн зохиол нь энэ сэтгүүлд нийтлэгджээ.  

1862 оны зун Достоевский анх удаа хилийн чанадад гарч, [[Герман]], [[Франц]], [[Англи]], [[Швейцар]], [[Итали]], [[Австри]] улсуудаар явав{{sfn|Якубович, Орнатская|1993|loc=1862 год. Июня 12}}. Германы рашаан сувиллын газарт биеэ эмчлүүлэх зорилготой явсан боловч [[Баден-Баден|Баден-Баденд]] байхдаа мөрийтэй тоглоомд автаж, мөнгөөр байнга гачигдах болжээ. 1863 онд Европт хоёр дахь удаагаа очихдоо Аполлинария Суслова хэмээх залуу эмэгтэйтэй холбоотой болов&lt;ref&gt;{{публикация|книга|автор= Брусовани М. И., Гальперина Р. Г.|часть= Заграничные путешествия Ф.М. Достоевского 1862 и 1863 гг.|заглавие= Достоевский. Материалы и исследования|ссылка= |ответственный= Редактор [[Фридлендер, Георгий Михайлович|Г. М. Фридлендер]]|место= Л.|издательство= Наука|год= 1988|том= 8|страницы= 288—292 |ref= Брусовани, Гальперина}}&lt;/ref&gt;. А.Сусловад өгсөн хайр сэтгэл, мөрийтэй тоглоомд толгойгоо мэдүүлсэн нь “Тоглоомчин” (Игрок) романд нь тусгалаа олсон бий{{sfn|Достоевская А. Г.|1987|с=443}}. Достоевский Баден-Баден, [[Висбаден]], [[Хамбург]] хотуудад 1862, 1863, 1865, 1867, 1870, 1871 онд казинод тоглож байсан бөгөөд сүүлчийн удаа 1871 оны 4-р сарын 16-нд Висбаденд тоглоод, мөрийтэй тоглоомыг гэнэгт хаяжээ{{sfn|Якубович, Орнатская|1994|loc=1871 год. Апреля 16}}.  

1864 онд Ф.Достоевскийн эхнэр, ах нар нь ар араасаа нас баржээ.

== Уран бүтээл ==
Фёдор Достоевский найман роман, 30 шахам тууж, өгүүллэг бичсэнээс гадна шүүмж, өгүүлэл, найруулал, шүлэг, өдрийн тэмдэглэл олныг туурвижээ. Зохиолууд нь одоогоор дэлхийн 170 гаруй хэлнээ орчуулагдаад байна{{sfn|Kjetsaa|1989|p=foreword}}. Судлаачид түүний бүтээлүүдээс “Агуу таван зохиол” (Великое пятикнижие) &lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/095/|title= Великое пятикнижие|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate=2015-11-30}}&lt;/ref&gt; гэгддэг таван романыг нь тусгайлан онцлон үздэг.    
=== &quot;Гэм зэм&quot; (&quot;Преступление и наказание&quot;) ===
[[Файл:Russian Gazette number 1866 1.jpg|left|thumb|205px|&quot;Русский вестник&quot; сэтгүүл, 1866 он, № 1.]]
[[Файл:Karazin1.jpg|thumb|315px|&quot;Гэм зэм&quot; романд, зураач Н.Каразины хийсэн чимэг зураг.]]
[[Файл:Annagrigdost.jpg|thumb|справа|180px|Анна Григорьевна Достоевская (Сниткина)]]
1865 оны 2-р сард буюу ахыгаа нас барснаас хагас жилийн дараа Достоевский “Эпоха” сэтгүүлээ гаргахаа зогсоов. Мөнгөөр ихээхэн гачигдаж байсан тул хоёр ч хэвлэн нийтлэгчид хандаж, удалгүй бичих шинэ романдаа урьдчилгаа авахыг хүссэн боловч бүтсэнгүй{{sfn|Опульская|1970|с=681}}. Улмаар хэвлэн нийтлэгч Ф.Стелловский гурван боть түүвэр зохиолыг нь гаргах, харин зохиогчийн эрхээ түүнд шилжүүлж өгөх гэрээ хийж, хэрэгтэй байсан 3000 рублиэ авчээ. Мөн түүний зэрэгцээ, Ф.Стелловскийд 1866 оны 11 дүгээр сар гэхэд шинэ роман бичиж өгөхөөр тохиролцов{{sfn|Опульская|1970|с=682}}. Ингээд авсан мөнгөнөөсөө өр ширээ дарж, улмаар Германд очжээ. Висбаденд байхдаа мөрийтэй тоглож, таван өдрийн дотор хамаг мөнгөө алдав. 1865 оны 8-р сард А.Сусловад бичсэн захидалдаа, зочид буудалд ямар ч үйлчилгээ авч чадахгүйд хүрснээ бичээд “Буудлынхан хувцас хунарыг маань цэвэрлэж өгөхгүй, дуудахад ч ирэхээ болилоо”{{sfn|Белов|1979|с=10}} гэсэн байдаг. Улмаар “мөнгөгүй, идэх хоолгүй, гэрэлгүй” жижигхэн өрөөнд “[[Гэм зэм]]” романаа бичиж эхэлсэн байна. Дараа сард нь тэрбээр “Русский вестник” сэтгүүлийн эрхлэгч М.Катковт захидал бичиж, шинэ роман бичиж сэтгүүлд нь өгөх, урьдчилгаанд нь 300 рубль авах санал хүргүүлжээ{{sfn|Белов|1979|с=11—13}}. М.Катковын гуйвуулсан мөнгө Висбаденд баахан хоцорч очсон бөгөөд тэр үед Достоевский Санкт-Петербургт буцаж ирээд байв{{sfn|Опульская|1970|с=683}}. 11 дүгээр сард, бичээд дунд нь явж байсан романыхаа эх бичмэлийг устгаж шинээр эхэлжээ. Нэг сарын дараа М.Катковт эхний долоон хуудсыг илгээв. Улмаар “Гэм зэм” роман “Русский вестник” сэтгүүлд цувралаар хэвлэгдэж эхэлжээ. Ф.Стелловскийд амласан “Мөрийчин” (Игрок) романаа хугацаанд нь амжуулахын тулд найз А.Милюковынхоо танилцуулсан хурдан бичээч А.Сниткинад&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/around/Dostoevskaya_A_G/|title= Достоевская (Сниткина) Анна Григорьевна|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate= 2016-01-13}}&lt;/ref&gt; хэлж бичүүлсэн бөгөөд романаа дуусган хүлээлгэж өгснийхөө дараа буюу 1867 оны хоёрдугаар сард түүнтэй нууцаар гэрлэв{{sfn|Достоевская А. Г.|1987|с=127—128}}. “Гэм зэм” роман нь хэвлэгдсэнээр Достоевский өрийн дарамтнаас гарч, уншигчдаа алдаж байсан “Русский вестник” сэтгүүл ч эргэн сэргэв.   

=== &quot;Солиот&quot; (&quot;Идиот&quot;) ===
“Солиот” романыг Достоевский хилийн чанадад байхдаа бичжээ&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/idiot/|title= Идиот|author= Ермилова Г. Г., Свительский В. А.|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate= 2016-01-04}}&lt;/ref&gt;. 1867 оны 9-р сард [[Женев]]т байхдаа эхлээд Веве, [[Милан]]д үргэлжлүүлж, 1869 оны 1-р сард [[Флоренц]]ид дуусгасан байна{{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 9|с=338}}. Женевээс бичсэн захидалдаа “Нэг санаа аль хэдийнээс толгойд яваад байдаг, гэвч бичиж арай л зүрхэлдэггүй. Уг санаа нь их хүнд, бичихэд бэлэн биш байвч сэтгэлээс гардаггүй, би өөрөө ч их дуртай байгаа. Хүний дээд болсон тийм хүнийг дүрслэх санаа юм. Ялангуяа манай өнөөгийн ийм цаг үед хүн шиг хүний тухай бичих бэрх бололтой” гэсэн байдаг&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/096/|title= Положительно прекрасный человек|author= Арсентьева Н. Н., [[Щенников, Гурий Константинович|Щенников Г. К.]]|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate= 2016-01-05}}&lt;/ref&gt;. “Солиот” бол Достоевскийн  адармаатай зохиолын нэг бөгөөд түүний хамгийн хайртай баатар&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/works/characters/Myshkin_L_N/|title= Мышкин Лев Николаевич (князь Мышкин)|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate= 2015-12-21}}&lt;/ref&gt; болох гол дүр Мышкин нь бусдыг аз жаргалтай болгох гээд ч чаддаггүй, муу муухай хүмүүсийг ялан дийлэх гээд ч хүч хүрэхгүй, эцсийн дүндээ өөрөө хохироод дуусдаг билээ{{sfn|Фридлендер|1982|с=730}}.

===&quot;Албингууд&quot; (&quot;Бесы&quot;) ===
[[Файл:Dostoyevsky The Demons Manuscript.jpg|thumb|left|&quot;Албингууд&quot; романы хар ноорог. 1870-71 он.]]
Достоевскийн романуудаас хамгийн “улс төржсөн” гэгддэг энэ роман Оросын ялангуяа сэхээтний хүрээнд газар авч байсан алан хядах, радикал үзэл санааны хандлага энэ романыг бичих шалтгаан болжээ. Чухамдаа бол хувьсгалч С.Нечаев алан хядах дугуйландаа өөрийн эрх мэдлийг бэхжүүлэхийн тулд оюутан И.Ивановын амийг хөнөөсөн дуулиант хэрэг Достоевскийг энэ романыг бичихэд хүргэсэн гэдэг. С.Нечаев шиг хүмүүсийн үйл ажиллагаа Оросын нийгэмд ямар хор уршигтай, ямар эмгэнэлтэйг баатруудынхаа бодол санаа, хэрэг явдал, хувь тавилангаар (зарим нь амь насаа алдана, зарим нь амиа хорлоно, зарим нь хилийн чанад руу зугтана, ганц нэг нь энэ эмгэнэлийг ухаарна) тодорхой  харуулсан байна&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://book.mn/product/show/20319 |title=Archive copy |access-date=2019-09-29 |archive-date=2019-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929043254/https://book.mn/product/show/20319 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Социалист үзэл санаанд дулдуйдан ард олныг босгох зорилгын үүднээс алан хядах, галдан шатаах, хууран мэхлэх, үймээн самуун дэгдээхийг урьдал болгосон, чухамдаа учраа олоогүй “албингууд”-ын тухай бичсэнийх нь төлөө Достоевскийг харгис, хуучинсаг хэмээн цоллож  ч байв&lt;ref&gt;http://eagle.mn/r/19594 &lt;/ref&gt;.

Өрийн дарамтнаас болж Достоевский эх орондоо байж суух аргагүй болсон тул хилийн чанадад очиж даруй дөрвөн жил суугаад 1871 оны 7-р сард гэр бүлийн хамтаар Европоос Петербургт иржээ{{sfn|Якубович, Орнатская|1994|loc=1871. Июля 8}}. Хөрөнгө мөнгөний гачаалаас гарч, гэр бүлийн амьдрал цэцэглэх үе нь ийн эхэлсэн бөгөөд хоёр дахь эхнэр Анна Григорьевна Сниткина нь гэрийнхээ санхүүг захиран зарцуулж, зохиолчийн амьдрал ахуйг өөд нь татав&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Достоевский, Федор Михайлович|[[Кирпичников, Александр Иванович|Кирпичников А. И.]]}}&lt;/ref&gt;. 1871 онд Достоевский мөрийтэй тоглоомыг эгнэгт хаяжээ. 1872 оноос хоёул Новгород губернийн Старая Русса хотод зусах болов. Биеэ тордохын тулд Достоевский Германы Эмс сувиллын газарт ойр ойрхон очдог болжээ{{sfn|Орнатская, Туниманов|1992|с=}}. 

1870 онд Германы [[Дрезден]]д байхдаа бичиж эхэлсэн романаа 1872 оны 11-р сарын дундуур дуусгаж, гэрээ ёсоор “Русский вестник” сэтгүүлд хэвлүүлэв&lt;ref&gt;Журнал «Русский вестник» (1871, № 1, 2, 4, 7, 9—11, 1872, № 11, 12) с подписью: ''Ф. М. Достоевский''. Отдельным изданием роман вышел в Петербурге в 1873 году.&lt;/ref&gt;. &quot;Албингууд&quot;-ыг туурвихын тулд Достоевский бусад аль ч зохиолоо бичсэнээс илүү их хөдөлмөр зарцуулсан гэдэг.

===&quot;Хөвүүн заяа&quot; (&quot;Подросток&quot;) ===
Достоевский энэ романаа 1874 оны хоёрдугаар сард бичиж эхлээд, 1875 оны 11 дүгээр сард дуусган “Отечественные записки” сэтгүүлд хэвлүүлжээ&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/around/Nekrasov_N_A/|title= Некрасов Николай Алексеевич|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate= 2016-01-05}}&lt;/ref&gt;. Зохиолын санаа нь “Гражданин” сэтгүүлд редактороор ажиллаж байх үед нь бүрэлдэн тогтсон бөгөөд сэтгүүлд хэвлүүлж байсан нийтлэлүүд{{sfn|Фридлендер|1956|с=81}}, үүнээс өмнө төрж байсан боловч бичээгүй зохиолын санаанууд, арай эрт үеийн зарим зохиол (&quot;Газар дороос бичсэн тэмдэглэл&quot; г.м),  хэдийнэ гарсан романуудтай (“Солиот”, “Албингууд”) нь холбоотой юм.  “Хөвүүн заяа”-г монгол хэлнээ хөрвүүлсэн орчуулагч [[Цэрэнпилийн Гомбосүрэн|Ц.Гомбосүрэн]] хэлэхдээ “Энэ романд ариун гэр бүл, тохиолдлын гэр бүл гэдэг хоёр ойлголтыг Аркадийн хувь тавилантай сүлжин, Оросын тэр үеийн язгууртны ёс суртахууны ялзралтай холбон, нийгмийн ямархан ноцтой асуудал болсныг томьёолсон” гэсэн байдаг&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dnn.mn/%D1%86-%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B-%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%85-%D0%B1%D0%B8%D1%88-%D0%B1%D3%A9%D0%BD%D0%B4%D0%B3%D3%A9%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD%D1%85-%D0%BD%D1%8C-%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%85-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B9/ |title=Archive copy |access-date=2019-09-29 |archive-date=2021-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210919011501/https://dnn.mn/%D1%86-%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B-%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%85-%D0%B1%D0%B8%D1%88-%D0%B1%D3%A9%D0%BD%D0%B4%D0%B3%D3%A9%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD%D1%85-%D0%BD%D1%8C-%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%85-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B9/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

===&quot;Карамазовын хөвүүд&quot; (&quot;Братья Карамазовы&quot;)===
[[Файл:The Brothers Karamazov first edition cover page.JPG|180px|thumb|left|&quot;Карамазовын хөвүүд&quot; романы анхдугаар хэвлэлийн нүүр хуудас. Ах дүү Пантелеевийн хэвлэх үйлдвэр. 1881 он.]]
[[Файл:Staraya Russa asv2018-07 Dostoevsky House img01.jpg|thumb|250px|Новгород мужийн Старая Русса хотод буй энэ байшинд Достоевский &quot;Карамазовын хөвүүд&quot; романыхаа ихэнхийг бичжээ. Одоо зохиолчийн гэр музей буй.]]
“Карамазовын хөвүүд” бол Достоевскийн бичсэн хамгийн сүүлчийн роман юм. Зарим баатрууд, үйл явдал, санаа нь олон жилийн өмнөх “Ядуу хүмүүс”-ээс эхлээд “Хөвүүн заяа” хүртэлх олон зохиолоос нь тухай тухайдаа эх авсан нь харагддаг{{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 15|с=401—409}}. Зохиолч 1850-иад онд цөллөгт байхдаа, тэнд мөн ял эдэлж байсан Дмитрий Ильинский гэгч хүнтэй танилцсан бөгөөд эцгийнхээ амийг хөнөөсөн хэрэгт хилс шийтгэгдсэн тэр хүний явдал романых нь үйл явдлын үндэс болсон бол 1850-60-аад онд бичсэн олон зохиолынх нь баатрууд “Карамазовын хөвүүд”-ийн эх дүр болсон юм. Зохиолч 1874 оны намар “Хөвүүн заяа” романаа бичиж байхдаа “Карамазовын хөвүүд”-ийн ажлын төлөвлөгөөг гаргасан бол 1878 оны дөрөвдүгээр сард хар нооргоо эхлүүлжээ. Улмаар эхнэрийн хамт Старая Руссад зусаад, 10-р сард Петербургт ирж Кузнечный переулок гудамжны 5/2 байшинд суун романаа бичсээр 1880 оны 11-р сард дуусгаж, гурван сарын дараа мөн эндээ таалал төгссөн байна {{sfn|Тихомиров|2015|loc=|с=83}}.     

Роман нийт 12 дэвтэр бүхий дөрвөн хэсэгтэй бөгөөд хэсэг хэсгийн үйл явдал нь тус тусдаа төгссөн зохиомжтой. Бичих явцад, товлосон хугацаандаа дуусахааргүй болсноос гадна зарим дэвтэр нь төлөвлөснөөсөө хавьгүй томорч ирсэн тул зохиолч романаа тийн хувааснаас гадна шинээр дэвтрүүд нэмсэн гэдэг. Хугацаандаа амжих, ядаж л түргэвчлэхэд зохиолчид эхнэр нь ихээхэн тусалсан бөгөөд романы ихэнхийг эхнэртээ дуудаж бичүүлсэн гэдэг. Ингэсээр өмнөх хийгээд төгсгөлийн үгийг 1880 оны 11-р сарын 8-нд бичиж дуусгажээ. Роман “Русский вестник” сэтгүүлийн 1881 оны анхны дугаараас нийтлэгдэж эхэлсэн байна.     

Таалал төгсөхөөсөө хагас жилийн өмнө буюу 1880 оны 6-р сарын 8-нд Достоевский Москвад босгосон Александр Пушкины хөшөөний нээлтэд үг хэлсэн нь ихээхэн алдаршсан юм {{sfn|Якубович, Орнатская|1995|loc=1880 год. Июня 8}}. “Карамазовын хөвүүд” роман гарснаар түүний амьд ахуйнх нь алдар цуу оргилдоо хүрсэн бол хөшөөний нээлтэд хэлсэн үг нь түүний нэр хүндийг хэмжээлшгүй өндөрт өргөжээ. Орос-Зөвлөлтийн утга зохиол судлаач, шүүмжлэгч Д.С.Святополк-Мирский бичихдээ “Энэ үгийг сонсоод олноор бахдан шагшсантай эн тэнцэхүйц үйл явдал Оросын утга зохиолын түүхэнд гарч байсангүй” гэсэн бий {{sfn|Мирский|1992|с=420}}.
{{Quotation|&quot;Карамазовын хөвүүд&quot; бол Ф.Достоевскийн бүхий л туурвилыг эцэслэн зангидсан гол бүтээл нь юм. Зохиогчийнх нь уран чадварт Шекспир л дөхөж магадгүй хэмээн үнэлэгдсэн эл бүтээл өнөө хэр бичигдээд байгаа бүхий л романаас хамгийн шилдэг нь, магадгүй хойшид ч бичигдэхээргүй тийм онцгой түвшний туурвил билээ&quot;. Зохиолч [[Гун-Аажавын Аюурзана|Г.Аюурзана]] &lt;ref&gt;https://www.facebook.com/nomiin.anduud.club/posts/1614042895592698/&lt;/ref&gt;}}
{{Quotation|Оросын аугаа суутан Ф.Достоевскийн гайхамшигт туурвил болох &quot;Карамазовын хөвүүд&quot; зохиолыг дахин нэг уншлаа. &quot;Карамазовын хөвүүд&quot;-ийг нэг удаа биш, насан туршдаа унших ёстой байх, тухай бүрд бүр шал өөрөөр уншигдана гээч. Энэ бол зүгээр л гайхамшиг, эргэлзээ, бодол, эрэгцүүлэл, амьдралын утга, мораль. Хүний дотоод сэтгэлгээг нээх талаар тэрээр Өрнийн аль ч зохиолчоос, сэтгэгчээс түрүүлчихсэн юм&quot;. Нийтлэлч [[Баабар]] &lt;ref&gt;https://www.facebook.com/nomiin.anduud.club/posts/1614042895592698/&lt;/ref&gt;}}

==Таалал төгссөн нь==
[[File:Dostoyevsky on his Bier, Kramskoy.jpg|upright|thumb|left|Амьсгал хурааж буй Достоевский. И.Крамскойн зурсан зураг. 1881 он.]]
[[Файл:Dostoyevsky's funeral.jpg|thumb|250px|right|Достоевскийг хөдөөлүүлсэн нь. В.Порфирьевийн зурсан зураг. 1881 он.]]
1881 оны 1-р сарын эхээр Достоевский зохиолч Д.С.Григоровичтой уулзахдаа өөрийгөө, ирэх өвлийг давахгүй байх гэж хэлжээ {{sfn|Якубович, Орнатская|1995|loc=1881 год. Января начало}}. Мөн сарын 26-нд зохиолчийн дүү охин Вера Михайловна гэрт нь ирж, нагац эгч А.Ф.Куманинагаас нь ах дүү Достоевскийд өвлөгдөж ирсэн Рязань дахь эдлэнгийн эзэн эрхээс татгалзана уу хэмээн гуйсан байна &lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/around/Kumanina_A_F/|title= Куманина (урожд. Нечаева) Александра Федоровна|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate= 2016-01-12}}&lt;/ref&gt;. Зохиолчийн охин Любовь Достоевскаягийн хожим дурссанаар, ах дүү хоёрын уулзалт базаахгүй болсноор барахгүй уйлаан майлаандаа хүрсэн бөгөөд дараа нь зохиолчийн хоолойноос цус ихээр гарсан байна. {{sfn|Достоевская Л. Ф.|1922|loc=Глава XVIII. Последние годы и смерть Достоевского|с=97}} Энэ нь түүний уушгины өвчин хүндрэх шалтгаан болсон байж магадгүй гэдэг. Хоёр өдрийн дараа буюу 1881 оны 1-р сарын 28-нд Фёдор Михайлович Достоевский 60 насандаа таалал төгсөв. Нас барсан шалтгааныг оношлохдоо &quot;уушгины [[сүрьеэ]], гуурсан хоолойн архаг үрэвсэл, уушгины бага зэргийн тэлэлт&quot; гэжээ{{sfn|Якубович, Орнатская|1995|loc=1881 год. Января 26}}.
[[Файл:Санкт-Петербург, Тихвинское кладбище, могила Ф.М. Достоевского.JPG|thumb|250px|right|Достоевскийн булш. Тихвиний оршуулгын газар. Санкт-Петербург хот.]]

Фёдор Достоевскийг 1881 оны 2-р сарын 1-ний өдөр Петербургийн Александро-Невскийн хийдийн горлом дахь Тихвиний оршуулгын газар нутаглуулжээ. Сүүлчийн замд нь үдэхэд, ар гэрийнхний гаргасан тооноос хавьгүй олон хүн оролцсон бөгөөд сүмээс хөдөөлүүлэх газар хүртэл хүмүүсийн цуваа нэг киллометр гаруй үргэлжилсэн гэдэг {{sfn|Якубович, Орнатская|1995|loc=1881 год. Февраля 1}}. Шарилын чулуун дээр “Карамазовын хөвүүд” романы эхэнд эшилсэн байдаг, Библи судрын үгийг сийлсэн. Хожим энд зохиолчийн эхнэр А.Достоевская, тэдний ач хүү Андрей Фёдорович (1908-1968) нарыг нутаглуулжээ. Достоевский амьд сэрүүн ахуйдаа өндөр нэрийг олсон хэдий ч, үнэнхүү гандан бууршгүй алдар, дэлхий дахины нэр хүнд хожим иржээ. [[Фридрих Ницше]] бичихдээ “Надад багшилчих эрдэмтэй сэтгэлзүйч цорын ганц байсан нь Достоевский” &lt;ref&gt;{{книга |автор= [[Ницше, Фридрих]].|часть= Набеги несвоевременного. 45. Преступник и что ему родственно|ссылка часть= http://www.nietzsche.ru/works/main-works/idols/?curPos=3|заглавие= Полное собрание сочинений в 13 томах|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= Перевод: Н. Полилов |место= |издательство= Культурная Россия|год= 2009|том= 6|страниц= 408|isbn= 978-5-250-06071-4|ref= Ницше}}&lt;/ref&gt; гэсэн байдаг.

==Гэр бүл==
Фёдор Достоевский, Мария Исаеватай гэрлээд долоон жил амьдарсан боловч үр хүүхэд гараагүй. Хоёр дахь эхнэр Анна Григорьевна Сниткина нь Петербургийн жижиг түшмэлийн охин бөгөөд Достоевскийтэй уулзахаасаа ч өмнө түүнийг хайрласан гэдэг. Зохиолч “Мөрийчин” романаа бичсэнийхээ дараа нийлээд, тэд 20 жил хамт амьдарчээ. Тухайн үед Достоевский алхам тутамдаа өртэй явахын зэрэгцээ анхны эхнэрийнхээ хүүг тэжээдэг, талийгаач ахынхаа ар гэрийг харж ханддаг байв&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/around/Isaev_P_A/|title= Исаев Павел Александрович|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate=2015-09-18}}&lt;/ref&gt;. Угаас мөнгө барьж зөв зарцуулж мэддэггүй хүн байжээ. Ийм хүнтэй суугаад Анна Григорьевна гэр орны хөрөнгө санхүүг гартаа авч, ахуй амьдралыг нь өөд татсан билээ. Зохиолчийг нас барсан хойно тэрбээр “... миний нөхөр насан туршдаа мөнгөнд багалзуурдуулж явсан” хэмээн дурссан байдаг {{sfn|Достоевская А. Г.|1987|с=424}}. “Карамазовын хөвүүд” романаа зохиолч, эхнэртээ зориулсан юм. Нөхрөөсөө хойш Анна Григорьевна амьдрал, уран бүтээлтэй нь холбоо бүхий баримтуудыг цуглуулан, зохиолуудыг нь хэвлүүлж, өөрийнхөө өдрийн тэмдэглэл, дуртгалыг нийтлүүлэхэд бэлтгэсэн билээ. Тэд дөрвөн хүүхэд төрүүлсэн нь: 
* Охин София (1868-1868) Женевт мэндлээд{{sfn|Якубович, Орнатская|1994|loc=1868. Февраля 22 (марта 5)}}, хэдхэн сартайдаа эндсэн {{sfn|Якубович, Орнатская|1994|loc=1868. Мая 12 (24)}}.
* Охин Любовь (1869-1926) Дрезденд төрсөн{{sfn|Якубович, Орнатская|1994|loc=1869. Сентября 14 (26)}}. 
* Хүү Фёдор (1871-1922) Петербургт төрсөн{{sfn|Якубович, Орнатская|1994|loc=1871. Июля 16}}&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/around/Dostoevsky_F_F/|title= Достоевский Федор Федорович|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate= 2015-11-29}}&lt;/ref&gt;.
* Хүү Алексей (1875-1878) нь Старая Руссад төржээ{{sfn|Якубович, Орнатская|1995|loc=1875. Августа 10}}&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/around/Dostoevsky_A_F/|title= Достоевский Алексей Федорович|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|accessdate= 2015-11-29}}&lt;/ref&gt;.

==Достоевский Монголд==
Достоевскийн зохиолуудаас “Ядуу хүмүүс” романыг анх 1956 онд [[Наваан-Юндэн|Н.Наваан-Юндэн]] орчуулжээ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://entertainment.mongolnews.mn/1fcz |title=Archive copy |access-date=2019-10-23 |archive-date=2019-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023035314/http://entertainment.mongolnews.mn/1fcz |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Улмаар 1980-аад онд орчуулагч Г.Амар “Дорд үзэгдэгсэд” роман, “Цагаан шөнө” туужийг хөрвүүлэн гаргав&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tagtaa.mn/podcast/1 |title=Archive copy |access-date=2019-10-23 |archive-date=2019-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023035315/https://tagtaa.mn/podcast/1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; . 

2002 онд “[[Гэм зэм]]” романыг Монгол улсын Гадаад харилцааны яамны сайд асан, орчуулагч [[Цэрэнпилийн Гомбосүрэн]] хөрвүүлснээр Достоевскийн зохиолыг монголчлох ажил эрчимжсэн гэж болно. Улмаар 2007 онд “Карамазовын хөвүүд” мөн Ц.Гомбосүрэнгийн орчуулгаар хэвлэгдэв. 2015 онд “Солиот”, удаах жил нь “Хөвүүн заяа”, 2018 онд “Албингууд” мөн түүний орчуулгаар гарчээ&lt;ref&gt;http://eagle.mn/r/19594&lt;/ref&gt;. Ингэснээр Достоевскийн “Агуу таван зохиол” монгол хэлнээ бүрэн орчуулагдаж, “Болор судар” хэвлэлийн газрын эрхлэн гаргаснаар 2018 оны тавдугаар сард иж бүрэн хэвлэлийн нээлтээ хийсэн юм&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.mn/r/776544/ |title=Archive copy |access-date=2019-10-23 |archive-date=2019-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023052334/https://news.mn/r/776544/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

Энэ завсар “Солиот” романыг “Маанаг”, “Гэм зэм”-ийг “Гэмт хэрэг ба ял шийтгэл” нэрээр Ч.Баатар орчуулсныг [[Монсудар хэвлэлийн газар|“Монсудар” хэвлэлийн газар]] (2015, 2018 он) эрхлэн гаргасан байна. Мөн хэвлэлийн газрын “Утга зохиол” цувралаар 2017 онд “Газар доороос бичсэн тэмдэглэл” ахмад дипломатч [[Дагвын Цахилгаан|Дагвын Цахилгааны]] орчуулгаар хэвлэгдэн гарсан&lt;ref&gt;http://www.monsudar.mn/books/view/105/&lt;/ref&gt;.  

2019 онд Фёдор Достоевскийн хоёр ч бүтээл монгол хэлээр гарсан нь “Ноён Прохарчин”, “Ползунков”, “Гуйлгачин” тэргүүт өгүүллэгийн түүвэр (Д.Баасанжаргалын орчуулга, “Маш нууц медиа” ХХК) &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://book.mn/product/show/22326 |title=Archive copy |access-date=2019-10-23 |archive-date=2019-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929043535/https://book.mn/product/show/22326 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, “Мөрийчин” (Д.Жинбаярын орчуулга, “Анд паблишинг” хэвлэлийн газар) роман юм&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://andpublishing.mn/2019/09/23/%d1%84-%d0%b4%d0%be%d1%81%d1%82%d0%be%d0%b5%d0%b2%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b9-%d0%bc%d3%a9%d1%80%d0%b8%d0%b9%d1%87%d0%b8%d0%bd/ |title=Archive copy |access-date=2019-10-23 |archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930224212/http://andpublishing.mn/2019/09/23/%D1%84-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BC%D3%A9%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%87%D0%B8%D0%BD/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;   . 

2017 онд [[Отгонтэнгэр Их Сургууль|“Отгонтэнгэр” их сургуулийн]] багш Б.Галиндэвийн “Достоевский ба хүний асуудал” ном гарсан бөгөөд зохиогч энэ бүтээлээ тайлбарлахдаа “... Достоевский гэдэг хүнийг таньж мэдэж, бүтээлийг нь уншиж ойлгох хөтөч маягийн ном...” гэсэн байна&lt;ref&gt;http://unuudur.mn/%D0%B1%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%8D%D0%B2-%D0%B1%D0%B8%D0%B4-%D3%A9%D3%A9%D1%80%D1%81%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%B3%D3%A9%D3%A9-%D0%B1%D2%AF%D1%82%D1%8D%D1%8D%D1%85-%D1%85%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D1%82%D1%8D%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B0%D1%81-%D1%8E%D0%BC-%D1%85%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D1%8D%D0%BB%D1%82%D0%B3%D2%AF%D0%B9/&lt;/ref&gt;. 

1980 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] найруулагч Александр Зархийн бүтээсэн &quot;Достоевскийн амьдралын 26 өдөр&quot; намтар-уран сайхны киног 2010 онд нийтлэлч [[Баабар|Баабарын]] санал болгосноор, мөн түүний тайлбар, [[Монгол кино үйлдвэр|“Монгол кино” үйлдвэрийн]] орчуулга, дуу оруулалттайгаар [[Боловсрол суваг|“Боловсрол суваг” телевиз]] гаргасан юм&lt;ref&gt;http://ugadoljin.blogspot.com/2010/03/blog-post_4412.html &lt;/ref&gt;.   
[[Оросын Холбооны Улс|ОХУ-ын]] найруулагч Владимир Хотиненкогийн “Достоевский” найман ангит цуврал киног [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз|МҮОНТВ]] орчуулж, дуу оруулан 2019 оны 9-р сард Монголын үзэгчдэд толилуулжээ.

Улаанбаатар дахь Оросын шинжлэх ухаан, соёлын төвийн дэргэдэх “Орфей” театрт “Гэм зэм” романаас сэдэвлэсэн жүжгийг 2021 оны 11 дүгээр сарын 25-нд тавив. Жүжгийн зохиолыг Я.Баяраа бичиж, найруулагчаар М.Батболд ажилласан бол гол дүрд Д.Лхагва&lt;ref&gt; http://eagle.mn/r/93466 &lt;/ref&gt; тоглосон байна.

== Цахим холбоос ==
{{commons|Фёдор Михайлович Достоевский}}
* [http://www.FyodorDostoevsky.com FyodorDostoevsky.com] - Достоевскийгийн фэн сайт - хэлэлцүүлэг, эссе, текст, зураг, намтар, эшлэл, холбоосууд.

==Эх сурвалж==
{{лавлах холбоос|2}}
{{DEFAULTSORT:Достоевский, Фёдор}}
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Фёдор Михайлович Достоевский| ]]
[[Ангилал:Зохиогч]]
[[Ангилал:Франц хэлнээс орчуулагч]]
[[Ангилал:Орос хэл рүү орчуулагч]]
[[Ангилал:Орос хэлээрх утга зохиол]]
[[Ангилал:19-р зууны утга зохиол]]
[[Ангилал:Оросын зохиолч]]
[[Ангилал:Москвагийн зохиолч]]
[[Ангилал:Хоригдол]]
[[Ангилал:Цаазлуулах ялтай хүн]]
[[Ангилал:Цэргийн инженер-техникийн их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Оросууд]]
[[Ангилал:1821 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1881 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>5u2qp3ek6la6rbr01pwg3thv1g7509r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канберра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8335</id>
    <revision>
      <id>862170</id>
      <parentid>854373</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T13:23:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shkuru Afshar</username>
        <id>93364</id>
      </contributor>
      <comment>Replaced with a better picture</comment>
      <origin>862170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15128" sha1="cj0r4uhmuaybo5g9lockg73g8vfdalv" xml:space="preserve">{{Short description|Асвтралийн нийслэл хот}}
{{Инфобокс суурин
|name                    = Канберра
|native_name             = {{nativename|en|Canberra}}&lt;br/&gt;{{nativename|xul|Kanbarra}}
|native_name_lang        = 
|settlement_type         = [[Австралийн Нийслэлийн Нутаг Дэвсгэр|Нийслэл]]
|image_skyline           = {{multiple image
  | total_width            = 280
  | border                 = infobox
  | perrow                 = 1/3/2/1
  | caption_align          = center
  | image1                 = Canberra panorama from Mount Ainslie.jpg
  | caption1               = [[Эйнсли уул]]наас харагдаж буй Канберра
  | image2                 = National Carillon, Canberra ACT (2).jpg
  | caption2               = [[Үндэсний Карильон]]
  | image3                 = Australian War Memorial Canberra, ACT (2).jpg
  | caption3               = [[Австралийн дайны дурсгал]]
  | image4                 =Torre Telstra, Canberra - panoramio (cropped).jpg
  | caption4               = [[Тельстра цамхаг]]
  | image5                 = Parliament House, National Library of Australia, Canberra, 2023 (2).jpg
  | caption5               = [[Австралийн Үндэсний номын сан]]
  | image6                 = National Gallery from SW, Canberra Australia.jpg
  | caption6               = [[Австралийн Үндэсний Галерей]]
  | image7                 = Old and new Parliament Houses; Canberra Australia.jpg
  | caption7               = [[Парламентын ордон, Канберра|Шинэ]] болон [[Хуучин парламентын ордон, Канберра|Хуучин парламентын ордон]]
  }}
|image_flag              = 
|image_seal              = 
|nickname                = 
|image_map               = Free printable and editable vector map of Canberra Australia.svg
|mapsize                 = 270px
|map_caption             = Канберра хотын газрын зураг
|pushpin_map             = Австрали
|pushpin_relief          = 1
|pushpin_mapsize         = 250
|pushpin_map_caption     = Австрали дахь байршил
|coordinates             = {{coord|35|16|48|S|149|07|51|E|display=inline,title}}
|subdivision_type        = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]]
|subdivision_name        = {{flag|Австрали}}
|subdivision_type1       = [[Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд|Муж]]
|subdivision_name1       = {{flagicon image|Flag of the Australian Capital Territory.svg}} [[Австралийн Нийслэлийн Нутаг Дэвсгэр]]
|established_title       = Байгуулагдсан
|established_date        = {{Start date and age|1913|03|12}}
|established_title1      = 
|established_date1       = 
|government_type         = 
|governing_body          = 
|leader_party            = 
|leader_title            = 
|leader_name             = 
|leader_title1           = 
|leader_name1            = 
|leader_title2           = 
|leader_name2            = 
|leader_title3           = 
|leader_name3            = 
|leader_title4           = 
|leader_name4            = 
|unit_pref               = Metric
|area_footnotes          = &lt;ref name=ABSGCCSAXLS&gt;{{cite web |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2011~Community%20Profile~1GSYD/$File/BCP_1GSYD.zip?OpenElement |title=Greater Sydney: Basic Community Profile |publisher=[[Australian Bureau of Statistics]] |work=2011 Census Community Profiles |date=28 March 2013 |format=xls |access-date=9 April 2014 |archive-date=7 Арван нэгдүгээр сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221107230439/https://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2011~Community%20Profile~1GSYD/%24File/BCP_1GSYD.zip?OpenElement |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|area_total_km2          = 2358
|area_land_km2           = 
|area_blank1_km2         = 
|area_blank2_km2         = 
|population_footnotes    = &lt;ref name=ABSGCCSA&gt;{{cite web |title=Regional population, 2022-23 |date=26 March 2024 |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/2022-23 |publisher=Австралийн статистикийн товчоо |access-date=26 March 2024}}&lt;/ref&gt;
|population_as_of        = 2025
|population_total        = 484630
|population_density_km2  = auto
|population_note         = 
|population_demonym      = Сиднейчүүд
|elevation_footnotes     = &lt;ref&gt;{{cite web |title=GFS / BOM data for CANBERRA AIRPORT |url=http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_070014_All.shtml |access-date=16 June 2018 |archive-date=9 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709190756/http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_070014_All.shtml |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|elevation_m             = 578
|timezone1               = [[Австралийн Дорнодын Стандарт Цаг|АДСЦ]]
|utc_offset1             = +10
|timezone1_DST           = [[Австралийн Дорнодын Зуны Цаг|АДЗЦ]]
|utc_offset1_DST         = +11
|postal_code_type        = 
|postal_code             = 2600–2617
|area_code               = 0251, 0252, 0261, 0262
|area_codes              = &lt;!-- for multiple area codes --&gt;
|iso_code                = 
|website                 = {{URL|https://www.act.gov.au/}}&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
|module                  = 
|footnotes               = 
}}

'''Канберра''' ({{lang-en|Canberra}}) нь [[Австрали]] улсын [[нийслэл]] хот юм. Улсынхаа зүүн өмнөд хэсэгт оршино. [[Шинэ Өмнөд Вэльс]] муж улсын нутагт байдаг ч засаг захиргааны хувьд биеэ дааж &quot;[[Австралийн Нийслэлийн Нутаг Дэвсгэр]]&quot; хэмээгдэн, аль ч муж улсын бүрэлдэхүүнд ордоггүй, Холбооны улсынхаа засгийн газарт шууд захирагддаг. [[1913]] оноос одоогийнхоо нэрээр нэрлэгдэх болсон.

== Түүх ==
1901 онд Австрали улс [[Их Британи]]ас тусгаар тогтноход нийслэл хот болохын төлөө [[Мельбурн]], [[Сидней]] хотууд өрсөлдөж байв. Тус өрсөлдөөнд хэн нь ч ялж чадаагүй тул 1911 онд шинэ нийслэл хот Канберраг хоёр хотын голд барьж эхэлжээ.

1927 оныг хүртэл түр нийслэл нь Мельбурнд байрлаж байсан бөгөөд Канберрад 1929 онд анх удаа парламент хуралдсан байна.

1960 онд хотыг барьж дуусгасан бөгөөд [[АНУ]]-ын уран барилгач [[Уолтер Барли Гриффин]]ий зураг төслөөр баригдсан аж. Тус хотод түүний нэрээр нэрлэгдсэн хиймэл нуур бий.

== Газарзүй ==
Канберрагийн [[хүн ам]] нь 431,380 ([[2020]] оны тооллогоор), улсдаа 8-рт орох хот юм.

[[Файл:Griffins triangle.jpg|thumb|250px|Канберрагийн төв дэх Гриффиний гурвалжин]]

== Засаг захиргаа ==

Канберра нь 7 дүүрэгт хуваагддаг.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Канберра хотын дүүргүүд
|-
! Дүүрэг (District)
! Хороод (Suburb)
!  Хүн ам&lt;br&gt;2016
!  Газар нутаг&lt;br&gt; km²
!  Нягтшил&lt;br&gt;/km²
|-
| Канберра Централ 
| 25
| 80,009
| 72.3
| 1106.6
|-
| Уоден-Велли 
| 12
| 34,760
| 28.6
| 1,215.4
|-
| Белконнен
| 27
| 96,049
| 77
| 1,247
|-
| Уэстон-Крик
| 8
| 22,988
| 15.8
| 1,455
|-
| Гангалин
| 18
| 71,142
| 90.6
| 782.2
|-
| Молонгло
| 5
| 4,578
| 27.2
| 168.3
|-
| Таггеранонг
| 18
| 85,154
| 117
| 727.8
|}

== Уур амьсгал ==

{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Канберра нисэх буудлын харьцуулалт (1991–2010 оны дундаж, туйлын үе 1939–2023); 578 м AMSL; 35.30° S, 149.20° E
|metric first = Yes
|single line = Yes
|Jan record high C=44.0
|Feb record high C=42.7
|Mar record high C=37.5
|Apr record high C=32.6
|May record high C=24.5
|Jun record high C=20.1
|Jul record high C=19.7
|Aug record high C=24.0
|Sep record high C=30.2
|Oct record high C=32.7
|Nov record high C=39.9
|Dec record high C=41.6
|year record high C=44.0
|Jan high C = 28.8
|Feb high C = 27.8
|Mar high C = 24.9
|Apr high C = 20.7
|May high C = 16.6
|Jun high C = 12.9
|Jul high C = 12.1
|Aug high C = 13.8
|Sep high C = 16.8
|Oct high C = 20.1
|Nov high C = 23.4
|Dec high C = 26.5
|year high C = 20.4
|Jan mean C = 21.4
|Feb mean C = 20.8 
|Mar mean C = 17.9
|Apr mean C = 13.7
|May mean C = 10.0
|Jun mean C = 7.3
|Jul mean C = 6.2
|Aug mean C = 7.5
|Sep mean C = 10.4
|Oct mean C = 13.4
|Nov mean C = 16.5
|Dec mean C = 19.3
|year mean C = 13.7
|Jan low C = 14.0
|Feb low C = 13.8
|Mar low C = 10.9
|Apr low C = 6.6
|May low C = 3.4
|Jun low C = 1.6
|Jul low C = 0.3
|Aug low C = 1.2
|Sep low C = 4.0
|Oct low C = 6.7
|Nov low C = 9.6
|Dec low C = 12.1
|year low C = 7.0
|Jan record low C = 1.6
|Feb record low C = 2.8
|Mar record low C = -1.1
|Apr record low C = -3.7
|May record low C = -7.5
|Jun record low C = -8.5
|Jul record low C = -10.0
|Aug record low C = -8.5
|Sep record low C = -6.9
|Oct record low C = -3.4
|Nov record low C = -2.3
|Dec record low C = -0.3
|year record low C = -10.0
| Jan avg record high C  = 37.2
| Feb avg record high C  = 34.8
| Mar avg record high C  = 31.8
| Apr avg record high C  = 26.3
| May avg record high C  = 21.6
| Jun avg record high C  = 17.3
| Jul avg record high C  = 15.8
| Aug avg record high C  = 18.8
| Sep avg record high C  = 23.1
| Oct avg record high C  = 27.4
| Nov avg record high C  = 32.0
| Dec avg record high C  = 35.0
| year avg record high C = 37.9
| Jan avg record low C  = 7.7
| Feb avg record low C  = 7.7
| Mar avg record low C  = 4.1
| Apr avg record low C  = -0.3
| May avg record low C  = -3.1
| Jun avg record low C  = -5.0
| Jul avg record low C  = -5.2
| Aug avg record low C  = -4.7
| Sep avg record low C  = -2.2
| Oct avg record low C  = -0.1
| Nov avg record low C  = 2.2
| Dec avg record low C  = 5.3
| year avg record low C = -5.9
|precipitation colour = green
|unit precipitation days = 0.2 мм
|Jan precipitation mm = 61.3
|Feb precipitation mm = 55.2
|Mar precipitation mm = 37.6
|Apr precipitation mm = 27.3
|May precipitation mm = 31.5
|Jun precipitation mm = 50.0
|Jul precipitation mm = 44.3
|Aug precipitation mm = 43.1
|Sep precipitation mm = 55.8
|Oct precipitation mm = 50.9
|Nov precipitation mm = 68.4
|Dec precipitation mm = 54.1
|year precipitation mm = 579.5
|Jan precipitation days = 6.8
|Feb precipitation days = 6.7
|Mar precipitation days = 5.7
|Apr precipitation days = 5.4
|May precipitation days = 6.3
|Jun precipitation days = 9.7
|Jul precipitation days = 10.0
|Aug precipitation days = 8.5
|Sep precipitation days = 9.8
|Oct precipitation days = 9.1
|Nov precipitation days = 10.2
|Dec precipitation days = 7.2
|year precipitation days = 95.4
|Jan sun = 294.5
|Feb sun = 254.3
|Mar sun = 251.1
|Apr sun = 219.0
|May sun = 186.0
|Jun sun = 156.0
|Jul sun = 179.8
|Aug sun = 217.0
|Sep sun = 231.0
|Oct sun = 266.6
|Nov sun = 267.0
|Dec sun = 291.4
|year sun = 2813.7
|humidity colour= green
|Jan afthumidity = 37
|Feb afthumidity = 40
|Mar afthumidity = 42
|Apr afthumidity = 46
|May afthumidity = 54
|Jun afthumidity = 60
|Jul afthumidity = 58
|Aug afthumidity = 52
|Sep afthumidity = 49
|Oct afthumidity = 47
|Nov afthumidity = 41
|Dec afthumidity = 37
|year afthumidity = 47
|Jan dew point C = 8.6
|Feb dew point C = 9.8
|Mar dew point C = 8.5
|Apr dew point C = 6.4
|May dew point C = 5.0
|Jun dew point C = 3.5
|Jul dew point C = 2.3
|Aug dew point C = 2.1
|Sep dew point C = 3.7
|Oct dew point C = 5.4
|Nov dew point C = 6.3
|Dec dew point C = 6.9
|source 1 =Канберра нисэх буудлын цаг уурын дундаж харьцуулалт (1939–2010); дундаж утгыг 1991–2010 оны хооронд&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bom.gov.au/jsp/ncc/cdio/cvg/av?p_stn_num=070014&amp;p_prim_element_index=0&amp;p_comp_element_index=0&amp;redraw=null&amp;p_display_type=full_statistics_table&amp;normals_years=1991-2020&amp;tablesizebutt=normal |title=Climate statistics for Australian locations: Canberra Airport Comparison (1991–2020) |publisher=[[Цаг уурын товчоо]] |access-date=2026-04-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url = http://www.bom.gov.au/climate/data/
|title = Climate data online (Station number: 070014)
|publisher = BOM
|access-date = 2026-04-21}}&lt;/ref&gt;
|date=September 2011
|source 2=Канберра нисэх буудлын сүүлийн үеийн туйлын үеийн талаарх бүртгэлүүд&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_070351_All.shtml |title=Climate statistics for Australian locations: Canberra Airport |publisher=[[Цаг уурын товчоо]] |access-date=2026-04-21 |archive-date=2020-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726112931/http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_070351_All.shtml |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
}}

== Соёл ==
* Австралийн үндэсний номын сан ([[:en:National Library of Australia]])
* Австралийн үндэсний музей ([[:en:National Museum of Australia]])
* Австралийн үндэсний галерей ([[:en:National Gallery of Australia]])

=== Зам тээвэр ===
* [[Канберрагийн олон улсын нисэх онгоцны буудал]] хотын зүүн захад байдаг.
* Хотын зүүн өмнөд хэсгийн дүүрэг [[w:Kingston, Australian Capital Territory|w:Кингстон]]д Канберра төмөр замын [[өртөө]] (Canberra railway station) оршино.

== Эгч дүү хотууд ==
* {{USA}}, [[Атланта]]
* {{JPN}}, [[Нара]]

== Гадаад холбоос ==
{{Commons|Canberra|Канберра}}
; Албан ёсны цахим хуудас
* [https://web.archive.org/web/20050521002859/http://www.act.gov.au/index.jsp Австралийн нийслэлийн тусгай бүсийн засгийн газар] англи хэлээр

; Аялал
* [http://www.visitcanberra.com.au/ Канберрагийн аялал жуулчлалын товчоо] англи хэлээр


[[Ангилал:Канберра| ]]
[[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын нийслэл]]
[[Ангилал:Австралийн их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Төлөвлөсөн хот]]</text>
      <sha1>cj0r4uhmuaybo5g9lockg73g8vfdalv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862244</id>
      <parentid>862170</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15996" sha1="ln4zgcj234fk4gs8bo8ni0hras9ao4l" xml:space="preserve">{{Short description|Асвтралийн нийслэл хот}}
{{Инфобокс суурин
|name                    = Канберра
|native_name             = {{nativename|en|Canberra}}&lt;br/&gt;{{nativename|xul|Kanbarra}}
|native_name_lang        = 
|settlement_type         = [[Австралийн Нийслэлийн Нутаг Дэвсгэр|Нийслэл]]
|image_skyline           = {{multiple image
  | total_width            = 280
  | border                 = infobox
  | perrow                 = 1/3/2/1
  | caption_align          = center
  | image1                 = Canberra panorama from Mount Ainslie.jpg
  | caption1               = [[Эйнсли уул]]наас харагдаж буй Канберра
  | image2                 = National Carillon, Canberra ACT (2).jpg
  | caption2               = [[Үндэсний Карильон]]
  | image3                 = Australian War Memorial Canberra, ACT (2).jpg
  | caption3               = [[Австралийн дайны дурсгал]]
  | image4                 =Torre Telstra, Canberra - panoramio (cropped).jpg
  | caption4               = [[Тельстра цамхаг]]
  | image5                 = Parliament House, National Library of Australia, Canberra, 2023 (2).jpg
  | caption5               = [[Австралийн Үндэсний номын сан]]
  | image6                 = National Gallery from SW, Canberra Australia.jpg
  | caption6               = [[Австралийн Үндэсний Галерей]]
  | image7                 = Old and new Parliament Houses; Canberra Australia.jpg
  | caption7               = [[Парламентын ордон, Канберра|Шинэ]] болон [[Хуучин парламентын ордон, Канберра|Хуучин парламентын ордон]]
  }}
|image_flag              = 
|image_seal              = 
|nickname                = 
|image_map               = Free printable and editable vector map of Canberra Australia.svg
|mapsize                 = 270px
|map_caption             = Канберра хотын газрын зураг
|pushpin_map             = Австрали
|pushpin_relief          = 1
|pushpin_mapsize         = 250
|pushpin_map_caption     = Австрали дахь байршил
|coordinates             = {{coord|35|16|48|S|149|07|51|E|display=inline,title}}
|subdivision_type        = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]]
|subdivision_name        = {{flag|Австрали}}
|subdivision_type1       = [[Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд|Муж]]
|subdivision_name1       = {{flagicon image|Flag of the Australian Capital Territory.svg}} [[Австралийн Нийслэлийн Нутаг Дэвсгэр]]
|established_title       = Байгуулагдсан
|established_date        = {{Start date and age|1913|03|12}}
|established_title1      = 
|established_date1       = 
|government_type         = 
|governing_body          = 
|leader_party            = 
|leader_title            = 
|leader_name             = 
|leader_title1           = 
|leader_name1            = 
|leader_title2           = 
|leader_name2            = 
|leader_title3           = 
|leader_name3            = 
|leader_title4           = 
|leader_name4            = 
|unit_pref               = Metric
|area_footnotes          = &lt;ref name=ABSGCCSAXLS&gt;{{cite web |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2011~Community%20Profile~1GSYD/$File/BCP_1GSYD.zip?OpenElement |title=Greater Sydney: Basic Community Profile |publisher=[[Australian Bureau of Statistics]] |work=2011 Census Community Profiles |date=28 March 2013 |format=xls |access-date=9 April 2014 |archive-date=7 Арван нэгдүгээр сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221107230439/https://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2011~Community%20Profile~1GSYD/%24File/BCP_1GSYD.zip?OpenElement |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|area_total_km2          = 2358
|area_land_km2           = 
|area_blank1_km2         = 
|area_blank2_km2         = 
|population_footnotes    = &lt;ref name=ABSGCCSA&gt;{{cite web |title=Regional population, 2022-23 |date=26 March 2024 |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/2022-23 |publisher=Австралийн статистикийн товчоо |access-date=26 March 2024}}&lt;/ref&gt;
|population_as_of        = 2025
|population_total        = 484630
|population_density_km2  = auto
|population_note         = 
|population_demonym      = Сиднейчүүд
|elevation_footnotes     = &lt;ref&gt;{{cite web |title=GFS / BOM data for CANBERRA AIRPORT |url=http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_070014_All.shtml |access-date=16 June 2018 |archive-date=9 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709190756/http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_070014_All.shtml |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|elevation_m             = 578
|timezone1               = [[Австралийн Дорнодын Стандарт Цаг|АДСЦ]]
|utc_offset1             = +10
|timezone1_DST           = [[Австралийн Дорнодын Зуны Цаг|АДЗЦ]]
|utc_offset1_DST         = +11
|postal_code_type        = 
|postal_code             = 2600–2617
|area_code               = 0251, 0252, 0261, 0262
|area_codes              = &lt;!-- for multiple area codes --&gt;
|iso_code                = 
|website                 = {{URL|https://www.act.gov.au/}}&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
|module                  = 
|footnotes               = 
}}

'''Канберра''' ({{lang-en|Canberra}}) нь [[Австрали]] улсын [[нийслэл]] хот юм. Улсынхаа зүүн өмнөд хэсэгт оршино. [[Шинэ Өмнөд Вэльс]] муж улсын нутагт байдаг ч засаг захиргааны хувьд биеэ дааж &quot;[[Австралийн Нийслэлийн Нутаг Дэвсгэр]]&quot; хэмээгдэн, аль ч муж улсын бүрэлдэхүүнд ордоггүй, Холбооны улсынхаа засгийн газарт шууд захирагддаг. [[1913]] оноос одоогийнхоо нэрээр нэрлэгдэх болсон. Канберра бол Австралийн засгийн газрын төв байр бөгөөд Австралийн парламент, Дээд шүүх болон олон тооны засгийн газрын яам, агентлагууд байрладаг. Мөн тус хотод улсын хэмжээний олон нийтийн болон соёлын байгууллагууд байрладаг юм.

Канберра хотын хүн ам 2024 оны байдлаар 410.301 хүн байв. 

== Түүх ==
1901 онд Австрали улс [[Их Британи]]ас тусгаар тогтноход нийслэл хот болохын төлөө [[Мельбурн]], [[Сидней]] хотууд өрсөлдөж байв. Тус өрсөлдөөнд хэн нь ч ялж чадаагүй тул 1911 онд шинэ нийслэл хот Канберраг хоёр хотын голд барьж эхэлжээ.

1927 оныг хүртэл түр нийслэл нь Мельбурнд байрлаж байсан бөгөөд Канберрад 1929 онд анх удаа парламент хуралдсан байна.

1960 онд хотыг барьж дуусгасан бөгөөд [[АНУ]]-ын уран барилгач [[Уолтер Барли Гриффин]]ий зураг төслөөр баригдсан аж. Тус хотод түүний нэрээр нэрлэгдсэн хиймэл нуур бий.

[[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] болон Их хямрал нь тус хотын өсөлт хөгжилтийг саатуулсан ч Канберра [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа цэцэглэн хөгжиж буй хот болжээ.

== Газарзүй ==
Канберрагийн [[хүн ам]] нь 431,380 ([[2020]] оны тооллогоор), улсдаа 8-рт орох хот юм.

[[Файл:Griffins triangle.jpg|thumb|250px|Канберрагийн төв дэх Гриффиний гурвалжин]]

== Засаг захиргаа ==

Канберра нь 7 дүүрэгт хуваагддаг.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Канберра хотын дүүргүүд
|-
! Дүүрэг (District)
! Хороод (Suburb)
!  Хүн ам&lt;br&gt;2016
!  Газар нутаг&lt;br&gt; km²
!  Нягтшил&lt;br&gt;/km²
|-
| Канберра Централ 
| 25
| 80,009
| 72.3
| 1106.6
|-
| Уоден-Велли 
| 12
| 34,760
| 28.6
| 1,215.4
|-
| Белконнен
| 27
| 96,049
| 77
| 1,247
|-
| Уэстон-Крик
| 8
| 22,988
| 15.8
| 1,455
|-
| Гангалин
| 18
| 71,142
| 90.6
| 782.2
|-
| Молонгло
| 5
| 4,578
| 27.2
| 168.3
|-
| Таггеранонг
| 18
| 85,154
| 117
| 727.8
|}

== Уур амьсгал ==

{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Канберра нисэх буудлын харьцуулалт (1991–2010 оны дундаж, туйлын үе 1939–2023); 578 м AMSL; 35.30° S, 149.20° E
|metric first = Yes
|single line = Yes
|Jan record high C=44.0
|Feb record high C=42.7
|Mar record high C=37.5
|Apr record high C=32.6
|May record high C=24.5
|Jun record high C=20.1
|Jul record high C=19.7
|Aug record high C=24.0
|Sep record high C=30.2
|Oct record high C=32.7
|Nov record high C=39.9
|Dec record high C=41.6
|year record high C=44.0
|Jan high C = 28.8
|Feb high C = 27.8
|Mar high C = 24.9
|Apr high C = 20.7
|May high C = 16.6
|Jun high C = 12.9
|Jul high C = 12.1
|Aug high C = 13.8
|Sep high C = 16.8
|Oct high C = 20.1
|Nov high C = 23.4
|Dec high C = 26.5
|year high C = 20.4
|Jan mean C = 21.4
|Feb mean C = 20.8 
|Mar mean C = 17.9
|Apr mean C = 13.7
|May mean C = 10.0
|Jun mean C = 7.3
|Jul mean C = 6.2
|Aug mean C = 7.5
|Sep mean C = 10.4
|Oct mean C = 13.4
|Nov mean C = 16.5
|Dec mean C = 19.3
|year mean C = 13.7
|Jan low C = 14.0
|Feb low C = 13.8
|Mar low C = 10.9
|Apr low C = 6.6
|May low C = 3.4
|Jun low C = 1.6
|Jul low C = 0.3
|Aug low C = 1.2
|Sep low C = 4.0
|Oct low C = 6.7
|Nov low C = 9.6
|Dec low C = 12.1
|year low C = 7.0
|Jan record low C = 1.6
|Feb record low C = 2.8
|Mar record low C = -1.1
|Apr record low C = -3.7
|May record low C = -7.5
|Jun record low C = -8.5
|Jul record low C = -10.0
|Aug record low C = -8.5
|Sep record low C = -6.9
|Oct record low C = -3.4
|Nov record low C = -2.3
|Dec record low C = -0.3
|year record low C = -10.0
| Jan avg record high C  = 37.2
| Feb avg record high C  = 34.8
| Mar avg record high C  = 31.8
| Apr avg record high C  = 26.3
| May avg record high C  = 21.6
| Jun avg record high C  = 17.3
| Jul avg record high C  = 15.8
| Aug avg record high C  = 18.8
| Sep avg record high C  = 23.1
| Oct avg record high C  = 27.4
| Nov avg record high C  = 32.0
| Dec avg record high C  = 35.0
| year avg record high C = 37.9
| Jan avg record low C  = 7.7
| Feb avg record low C  = 7.7
| Mar avg record low C  = 4.1
| Apr avg record low C  = -0.3
| May avg record low C  = -3.1
| Jun avg record low C  = -5.0
| Jul avg record low C  = -5.2
| Aug avg record low C  = -4.7
| Sep avg record low C  = -2.2
| Oct avg record low C  = -0.1
| Nov avg record low C  = 2.2
| Dec avg record low C  = 5.3
| year avg record low C = -5.9
|precipitation colour = green
|unit precipitation days = 0.2 мм
|Jan precipitation mm = 61.3
|Feb precipitation mm = 55.2
|Mar precipitation mm = 37.6
|Apr precipitation mm = 27.3
|May precipitation mm = 31.5
|Jun precipitation mm = 50.0
|Jul precipitation mm = 44.3
|Aug precipitation mm = 43.1
|Sep precipitation mm = 55.8
|Oct precipitation mm = 50.9
|Nov precipitation mm = 68.4
|Dec precipitation mm = 54.1
|year precipitation mm = 579.5
|Jan precipitation days = 6.8
|Feb precipitation days = 6.7
|Mar precipitation days = 5.7
|Apr precipitation days = 5.4
|May precipitation days = 6.3
|Jun precipitation days = 9.7
|Jul precipitation days = 10.0
|Aug precipitation days = 8.5
|Sep precipitation days = 9.8
|Oct precipitation days = 9.1
|Nov precipitation days = 10.2
|Dec precipitation days = 7.2
|year precipitation days = 95.4
|Jan sun = 294.5
|Feb sun = 254.3
|Mar sun = 251.1
|Apr sun = 219.0
|May sun = 186.0
|Jun sun = 156.0
|Jul sun = 179.8
|Aug sun = 217.0
|Sep sun = 231.0
|Oct sun = 266.6
|Nov sun = 267.0
|Dec sun = 291.4
|year sun = 2813.7
|humidity colour= green
|Jan afthumidity = 37
|Feb afthumidity = 40
|Mar afthumidity = 42
|Apr afthumidity = 46
|May afthumidity = 54
|Jun afthumidity = 60
|Jul afthumidity = 58
|Aug afthumidity = 52
|Sep afthumidity = 49
|Oct afthumidity = 47
|Nov afthumidity = 41
|Dec afthumidity = 37
|year afthumidity = 47
|Jan dew point C = 8.6
|Feb dew point C = 9.8
|Mar dew point C = 8.5
|Apr dew point C = 6.4
|May dew point C = 5.0
|Jun dew point C = 3.5
|Jul dew point C = 2.3
|Aug dew point C = 2.1
|Sep dew point C = 3.7
|Oct dew point C = 5.4
|Nov dew point C = 6.3
|Dec dew point C = 6.9
|source 1 =Канберра нисэх буудлын цаг уурын дундаж харьцуулалт (1939–2010); дундаж утгыг 1991–2010 оны хооронд&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bom.gov.au/jsp/ncc/cdio/cvg/av?p_stn_num=070014&amp;p_prim_element_index=0&amp;p_comp_element_index=0&amp;redraw=null&amp;p_display_type=full_statistics_table&amp;normals_years=1991-2020&amp;tablesizebutt=normal |title=Climate statistics for Australian locations: Canberra Airport Comparison (1991–2020) |publisher=[[Цаг уурын товчоо]] |access-date=2026-04-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url = http://www.bom.gov.au/climate/data/
|title = Climate data online (Station number: 070014)
|publisher = BOM
|access-date = 2026-04-21}}&lt;/ref&gt;
|date=September 2011
|source 2=Канберра нисэх буудлын сүүлийн үеийн туйлын үеийн талаарх бүртгэлүүд&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_070351_All.shtml |title=Climate statistics for Australian locations: Canberra Airport |publisher=[[Цаг уурын товчоо]] |access-date=2026-04-21 |archive-date=2020-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726112931/http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_070351_All.shtml |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
}}

== Соёл ==
* [[Австралийн үндэсний номын сан]] ([[:en:National Library of Australia]])
* [[Австралийн үндэсний музей]] ([[:en:National Museum of Australia]])
* Австралийн үндэсний галерей ([[:en:National Gallery of Australia]])

=== Зам тээвэр ===
* [[Канберрагийн олон улсын нисэх онгоцны буудал]] хотын зүүн захад байдаг.
* Хотын зүүн өмнөд хэсгийн дүүрэг [[w:Kingston, Australian Capital Territory|w:Кингстон]]д Канберра төмөр замын [[өртөө]] (Canberra railway station) оршино.

== Эгч дүү хотууд ==
* {{USA}}, [[Атланта]]
* {{JPN}}, [[Нара]]

== Гадаад холбоос ==
{{Commons|Canberra|Канберра}}
; Албан ёсны цахим хуудас
* [https://web.archive.org/web/20050521002859/http://www.act.gov.au/index.jsp Австралийн нийслэлийн тусгай бүсийн засгийн газар] англи хэлээр

; Аялал
* [http://www.visitcanberra.com.au/ Канберрагийн аялал жуулчлалын товчоо] англи хэлээр


[[Ангилал:Канберра| ]]
[[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын нийслэл]]
[[Ангилал:Австралийн их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Төлөвлөсөн хот]]</text>
      <sha1>ln4zgcj234fk4gs8bo8ni0hras9ao4l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Словак хэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8627</id>
    <revision>
      <id>862201</id>
      <parentid>861750</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T20:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12523" sha1="stzmanmuqww99vemzfeafec0qwrxihr" xml:space="preserve">{{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}}
{{Инфобокс хэл
| name             = Словак хэл
| altname          = 
| nativename       = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}}
| pronunciation    = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}}
| states           = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &amp;#124; Покрајинска влада }}&lt;/ref&gt;
| ethnicity        = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]]
| speakers         = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая
| date             = 2011–2021
| ref              = e25
| speakers2        = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая&lt;ref name=e25/&gt;
| speakers_label   = Ярилцагчид
| script           = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])&lt;br/&gt;[[Словак брайл үсэг]]&lt;br/&gt;[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]])
| familycolor      = Энэтхэг-Европ
| fam2             = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]]
| fam3             = [[Слав хэлнүүд|Слав]]
| fam4             = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]]
| fam5             = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]]
| dia1             = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]]
| dia2             = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]]
| dia3             = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}&lt;/ref&gt;
| nation           = {{SVK}}&lt;br&gt;''{{EU}}''&lt;br&gt;{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}&lt;/ref&gt;
| minority         = {{CZE}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &amp;#124; Vláda ČR }}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;{{POL}}&lt;ref name=&quot;7th EFNIL&quot;&gt;{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-07-16 20:25:47 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{HUN}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--Not stated--&gt;|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{CRO}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{ROM}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}&lt;/ref&gt; 
| agency           = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]]
| iso1             = sk
| iso2b            = slo
| iso2t            = slk
| iso3             = slk
| glotto           = slov1269
| glottorefname    = Slovak
| lingua           = 53-AAA-db &lt; [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]&lt;br/&gt;(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs)
| notice           = IPA
| map              = Idioma eslovaco.PNG
| mapcaption       = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}}
}}

'''Словак хэл'''  (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK.

Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. 

Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий.

Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг.

== Словак утга зохиолын хэл ==
Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]&lt;nowiki/&gt;тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. 

== Үгсийн сан ==
Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд  хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. 

== Дүрэм ==
Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй.

2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй.

== Аялга ==
Ерөнхийд нь 3 ангилж болно:

* Зүүн Словак аялга
* Төв Словак аялга
* Баруун Словак аялга

{{Словак хэлний цагаан толгой}}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
{{Wikipedia|sk}}

[[Ангилал:Словак хэл| ]]
[[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]]
[[Ангилал:Дан ганц хэл]]
[[Ангилал:Словакийн хэл]]
[[Ангилал:Чехийн хэл]]
[[Ангилал:Унгарын хэл]]
[[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]]
[[Ангилал:Сербийн хэл]]
[[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]]</text>
      <sha1>stzmanmuqww99vemzfeafec0qwrxihr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол улсын их дээд сургуулиуд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9210</id>
    <revision>
      <id>862179</id>
      <parentid>856075</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T15:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14734" sha1="pc8nfmtn4kxbw9gfvl9iw4t7ggyr2o8" xml:space="preserve">Энэ хуудсанд '''[[Монгол Улс]]ын [[Дээд боловсролын газар|их, дээд сургуулиудын]]''' нэрийг жагсаав.

== Төрийн өмчийн сургууль ==
=== Нийслэлд ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|+
!Нэр || Харьяалах нь || Холбоос
|
|-
||[[Монгол Улсын Их Сургууль]]||  ||[http://www.num.edu.mn]
|1
|-
||[[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]]|| || [https://web.archive.org/web/20131103171434/http://www.msua.edu.mn/]
|7
|-
||Монгол Улсын [[Боловсролын Их Сургууль]]||  || [https://web.archive.org/web/20121005103640/http://www.msue.edu.mn/]
|6
|-
||[[Батлан Хамгаалахын Их Сургууль]]|| ||[https://web.archive.org/web/20190830075505/http://www.mndu.gov.mn/]
|5
|-
||[[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]]|| || [http://www.must.edu.mn/]
|3
|-
||[[Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль]]|| || [https://web.archive.org/web/20100414161649/http://www.hsum.edu.mn/]
|4
|-
||[[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Их Сургууль]]|| ||
|8
|-
|Соёл Урлагийн Их Сургууль
|
|mnuac.edu.mn
|
|-
|Кино Урлагийн Дээд сургууль
|
|
|
|-
|Дотоод хэргийн их сургууль
|
|
|
|-
|| [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|Монгол Улсын Соёл Урлагийн Их Сургууль]]|| ||
[https://mnuac.edu.mn/]
|2
|-
|Төмөр Замын Дээд Сургууль
|
|rum.edu.mn
|
|-
|Санхүү эдийн засгийн их сургууль
|
|ufe.edu.mn
|
|-
|Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль
|
|muls.edu.mn
|
|-
|Монгол Германы Хамтарсан Ашигт Малтмал Технологийн
Их Сургууль
|
|[https://www.gmit.edu.mn/ &lt;nowiki&gt;[53]&lt;/nowiki&gt;]
|
|}

=== Аймагт ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Нэр || Харьяалах нь || Байршил || Холбоос
|-
||[[Ховд Их Сургууль]]||[МУИС]||[[Ховд]] || [http://www.khu.edu.mn/]
|- 
||[[Дорнод Дээд Сургууль]]||[МУИС]||[[Дорнод]] || [http://www.dornod.edu.mn/]
|-
||[[Техникийн Коллеж (Дархан-Уул)|Техникийн Коллеж]]|| ||[[Дархан-Уул]] || 
|-
||[[Анагаах Ухааны Коллеж (Говь-Алтай)|Анагаах Ухааны Коллеж]]||[[ЭМШУИС]]||[[Говь-Алтай]] || 
|-
||[[Анагаах Ухааны Коллеж (Дархан-Уул)|Анагаах Ухааны Коллеж]]||[[ЭМШУИС]]||[[Дархан-Уул]] || 
|-
||[[Анагаах Ухааны Коллеж (Дорноговь)|Анагаах Ухааны Коллеж]]||[[ЭМШУИС]]||[[Дорноговь]] || 
|-
||[[Багшийн Коллеж (Архангай)|Багшийн Коллеж]]||[[МУБИС]]||[[Архангай]] || 
|- 
||[[Багшийн Коллеж (Баян-Өлгий)|Багшийн Коллеж]]||[[МУБИС]]||[[Баян-Өлгий]] ||
|-
||[[МУИС-ийн Орхон аймаг дахь салбар сургууль]]||[[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]||[[Орхон]] || 
|-
||[[МУИС-ийн Завхан сургууль]]||[[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]||[[Завхан]] || 
|-
||[[ХААИС-ийн Орхон аймаг дахь салбар сургууль]]||[[ХААИС]]||[[Орхон]] || 
|-
||[[Технологийн Сургууль (Орхон)|Технологийн Сургууль]]||[[ШУТИС]]||[[Орхон]] ||
|-
||[[Технологийн Сургууль (Өвөрхангай)|Технологийн Сургууль]]||[[ШУТИС]]||[[Өвөрхангай]] ||
|-
||[[Технологийн Сургууль (Сүхбаатар)|Технологийн Сургууль]]||[[ШУТИС]]||[[Сүхбаатар]] ||
|-
||[[ХААИС-ийн Ургамал Газар Тариалангийн Сургалт Эрдэм Шинжилгээний Хүрээлэн]]||[[ХААИС]]||[[Дархан-Уул]] ||
|-
||[[Улаангом Коллеж (Увс)|Улаангом Коллеж]]|| ||[[Увс]] ||
|-
||[[Хөгжим Бүжгийн Коллеж (Завхан)|Хөгжим Бүжгийн Коллеж]]||[[СУИС]]||[[Завхан]] || 
|-
|}

== Хувийн өмчийн сургууль ==
=== Нийслэлд ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!Нэр || Холбоос
|-
||Мандах Их Сургууль || [https://mandakh.edu.mn/]
|- 
||Орхон Их Сургууль || [http://www.orkhon.edu.mn/]
|- 
||[[Отгонтэнгэр Их Сургууль]] || [http://www.otgontenger.edu.mn/]
|-
||Олон улсын Улаанбаатар Их Сургууль || [http://www.ulaanbaatar.edu.mn/]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
||Олон Улсын Эдийн Засаг Бизнесийн Их Сургууль || [https://uieb.edu.mn/]
|-
||[[Монголын Хүний Нөөцийн Удирдлагын Дээд Сургууль]] || [https://web.archive.org/web/20210428193925/http://hru.edu.mn/]
|-
||Аварга дээд сургууль||
|-  
||Алтай Дээд сургууль || [https://web.archive.org/web/20090213173013/http://altay.edu.mn/]
|-
||&quot;Ач&quot; Анагаах ухааны их сургууль ||
|-
||Үндэсний тэхникийн их сургууль  ||
|-
||Барилгын Технологийн Коллеж || [http://www.ctc.edu.mn/]
|-
||Бизнесийн Коллеж ||
|-
||Билиг Дээд Сургууль  ||
|-
||Боловсрол Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20090628211920/http://www.bolovsrol.edu.mn/]
|-
||Глобаль Удирдагч Дээд сургууль  ||
|-
||Гурван-Эрдэнэ Багшийн Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20090216190006/http://3erdene.edu.mn/]
|-
|Гүрэн дээд сургууль ||[https://web.archive.org/web/20170506082832/http://www.guren.edu.mn/]
|-
||Гүүр Коллеж || [http://bridge.edu.mn/]
|-
||Гэгээ Коллеж  ||
|-
||Евро-Ази Дээд Сургууль  ||
|-
||Засагтхан Дээд Сургууль  ||
|-
||Олон Улсын Бизнес Технологийн Зохиомж дээд сургууль  ||
|-
||Жонон Коллеж  ||
|-
||Идэр Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20100214102957/http://www.ider-edu.com/]
|-
||Их Монгол Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20090628172050/http://www.greatmongol.edu.mn/]
|-
||Их Шавийн Коллеж  ||
|-
||Их Засаг Олон улсын Их Сургууль || [http://www.ikhzasag.edu.mn/]
|-
||Мон-Алтиус Дээд сургууль  ||
|-
||Монгол Дээд Сургууль || [http://www.mdc.mn/]
|-
||Монгол Бизнес Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20090704112338/http://www.mbi.edu.mn/]
|-
||Монгол Наадам Коллеж ||
|-
||Монголжин Гоо Коллеж ||
|-
||Монголын Нууц Товчоо Коллеж  ||
|-
||Монголын Үндэсний Их Сургууль || [https://web.archive.org/web/20081106084757/http://www.mnu.edu.mn/]
|-
||Монос Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20090503215637/http://www.monos.mn/index.php?pid=54]
|-
||Монрико Коллеж   ||
|-
||Монфреш-Мөнх-Ану Коллеж ||
|-
||Нийгмийн Шинжлэх Ухааны Сургууль || [https://web.archive.org/web/20090303133351/http://sss.num.edu.mn/]
|-
||Номуун Далай Коллеж || 
|-
||Од Коллеж || 
|-
||Олимп Сургууль ||
|-
||Олон Улс Судлалын Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20081022081056/http://saturnandmind.powweb.com/ousds/]
|-
||Оточ-Манрамба Дээд Сургууль || 
|-
||Оюу Коллеж ||
|-
||Сан Дээд Сургууль ||
|-
||Санко Коллеж || [https://web.archive.org/web/20090714003349/http://www.sunco.edu.mn/]
|-
||[[Сити их сургууль|СИТИ Их сургууль]]||[http://citi.edu.mn/]
|-
||Сод Хийморь Коллеж  || [https://web.archive.org/web/20120115063541/http://sodkhiimori.com/]
|-
||Соёл-Эрдэм Дээд Сургууль  ||
|-
||Соёмбо Дээд Сургууль   ||
|-
||Старс Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20090903141324/http://www.stars.edu.mn/]
|-
||Сутай Дээд Сургууль  ||
  
|-
||Номэра Дээд сургууль || [https://web.archive.org/web/20221107184205/https://nomera.edu.mn/]
|-
|Сэрүүлэг Дээд сургууль
|
|-
||[[Технологийн Дээд Сургууль]]|| [http://www.itech.edu.mn]
|-
||Тэнгэр Дээд Сургууль  ||
|-
||Улаанбаатар-Эрдэм-Оюу Дээд Сургууль || 
|-
||Улаанбаатар-Эрдэм Судлал Дээд Сургууль || 
|-
||Урлах Эрдмийн Дээд Сургууль ||[http://urlakherdemdesign.com/]
|-
||Үндэсний Биеийн Тамирын Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20090607084853/http://ubtds.mn/]
|-
||Халх Журам Коллеж ||
|-
||Хангай Дээд Сургууль ||[https://web.archive.org/web/20100903022538/http://www.hangaiinstitute.edu.mn/]
|-
||Хантайшир Коллеж ||
|-
||Хан-Хөхий Коллеж ||
|-
||Хан-Уул Дээд Сургууль ||
|-
||Харцага Коллеж  ||
|-
||Хөдөлмөрийн Дээд Сургууль ||
|-
||Хөхтэй Хан Коллеж ||
|-
||Хүрээ Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20090705053359/http://www.hureeict.edu.mn/]
|-
||Хэл Иргэншлийн Коллеж ||
|-
||Хэл Судлаач Дээд Сургууль ||
|-
||Цахим Коллеж  ||
|-
||Цог Коллеж  ||
|-
||[[Цэцээ Гүн менежментийн дээд сургууль]]|| [https://web.archive.org/web/20110106000940/http://management.edu.mn/]
|-
||Чингис Хаан Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20081026085044/http://www.chinggiscomplex.mn/]
|-
||[[Шинэ Монгол Технологийн Дээд Сургууль]] || [https://web.archive.org/web/20171210175922/http://nmit.edu.mn/]
|-
||Шинэ Иргэншил Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20090409103905/http://www.nci.edu.mn/]
|-
||Шихихутуг Дээд Сургууль || [http://www.shihihutug.edu.mn/]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
||Эдийн Засаг Бизнесийн Дээд Сургууль ||
|-
||Эко-Ази Дээд сургууль ||
|-
||[[Монгол Олон Улсын Дээд Сургууль|Эм Ай Ю Дээд Сургууль]] || [http://www.miu.edu.mn/]
|-
||Энх-Орчлон Дээд Сургууль  || [https://web.archive.org/web/20120220100223/http://www.enkhorchlon.edu.mn/]
|-
||Энэрэл Коллеж  || 
|-
||Этүгэн Дээд Сургууль || [http://www.etugen.mn/]
|-
||Монгол Эрдэм Дээд Сургууль ||
|-
|}

=== [[Аймагт]] ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Нэр || Байршил || Холбоос
|-
||Гурван тамир коллеж ||   [[Архангай]] ||
|-
||Далай ван коллеж  || [[Хөвсгөл]] ||
|-
||Дархан дээд сургууль || [[Дархан-Уул]] || [https://web.archive.org/web/20081106134157/http://www.darkhandeed.mn/]
|-
||Зуунмод коллеж || [[Төв (аймаг)|Төв]] ||
|-
||Маргад коллеж || [[Орхон]] ||
|-
||Удирдлагын хөгжлийн коллеж || [[Дархан-Уул]] ||
|-
||Хонгор коллеж || [[Баянхонгор]] ||
|-
||Шинэ дархан коллеж || [[Дархан-Уул]] ||
|-
||Эрдэм хөтлөгч коллеж || [[Дархан-Уул]] || [http://erdemhutlugch.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|
|}
Татан Буугдсан сургуулиуд Сураггүй болсон сургуулиуд

Утга зохиол Нийгмийн Ажилтны Дээд сургууль

Номера дээд сургууль

Зүүн хүрээ коллеж 

Монголын Менежмент, Технологийн Их сургууль 

Монголын Хүний Нөөцийн удирдлагын дээд сургууль 

Маргад дээд сургууль

Идэр их сургуулийн харьяа Далай ван их сургууль

Хан-уул дээд сургууль 2011 онд боловсрол шинжлэх ухааны сайдын тушаалаар хүчингүй болгосон 

Улаанбаатар эрдэм их сургуулийн харьяа Эко ази дээд сургууль

Түгээмэл Дээд сургууль 

Хантайшир Дээд Сургууль 

Зая Бандид Сургууль 

Чингис хаан дээд сургууль

Евро Ази дээд сургууль
Газарчин Дээд Сургууль
Номун Далай Коллеж 
[[Сэтгүүлч коллеж|Сэтгүүлч Дээд сургууль]] (2018 оны хаврын сард СИТИ ИХ СУРГУУЛИЙН СЭТГҮҮЛЧИЙН АНГИТАЙ НЭГТГЭСЭН)
Түшээ Дээд Сургууль (2022 оны намрын сард Боловсролын сайдын тушаалаар хүчингүй болгосон)

=== Орон нутаг ===
Архангай дээд сургууль

Шинэ дархан дээд сургууль
Ховд-Эрдэм коллеж
Хархорум коллеж

== Эшлэл ==
*{{cite web |title=2009-2010 хичээлийн жилийн их дээд сургуулиудын босго оноо |url=http://www.mecs.gov.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=303&amp;Itemid=105 |date= |work= |publisher=БСШУЯ |accessdate=2009.07.03 |archive-date=2009-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090804093739/http://www.mecs.gov.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=303&amp;Itemid=105 |url-status=dead }}
*https://news.zindaa.mn/4om?utm_source=chatgpt.com

[[Ангилал:Монголын их сургууль| ]]</text>
      <sha1>pc8nfmtn4kxbw9gfvl9iw4t7ggyr2o8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филиппин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9223</id>
    <revision>
      <id>862223</id>
      <parentid>861759</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T23:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29281" sha1="7zjyywzj72fsg99ezytx6zspgl9nxtn" xml:space="preserve">{{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}}
{{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс
| common_name            = Филиппин
| native_name            = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}}
| image_flag             = Flag of the Philippines.svg
| flag_size              = 130
| flag_type              = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of the Philippines.svg
| symbol_type            = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = &lt;br /&gt;{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&quot;Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө&quot;
| national_anthem        = &quot;{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}&quot;&lt;br /&gt;&quot;Шилмэл нутаг&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}}
| image_map              = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital                = [[Манила]] (''де-юре'')&lt;br /&gt;[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох &quot;Метро Манила&quot; гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}&lt;/ref&gt; Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'')
| largest_city           = [[Кесон хот]]&lt;!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--&gt;
| official_languages     = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]]
| recognized_regional_languages = {{collapsible list
  | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;GMA-DepEd-7-Languages&quot; /&gt;
  | [[Акланон хэл]]
  | [[Бикол хэл]]
  | [[Варай хэл]]
  | [[Иватан хэл]]
  | [[Ибанаг хэл]]
  | [[Илокано хэл]]
  | [[Капампанган хэл]]
  | [[Кинарайа хэл]]
  | [[Магинданао хэл]]
  | [[Маранао хэл]]
  | [[Пангасинан хэл]]
  | [[Самбал хэл]]
  | [[Себуана хэл]]
  | [[Суригаонон хэл]]
  | [[Тагалог хэл]]
  | [[Таусуг хэл]]
  | [[Хилигайнон хэл]]
  | [[Чабакано хэл]]
  | [[Якан хэл]]
 | }}
| languages_type         = Үндэсний [[дохионы хэл]]
| languages              = [[Филиппиний дохионы хэл]]
| languages_sub          = yes
| languages2_type        = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: &quot;Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой.&quot; гэж заасан байдаг&lt;ref name=&quot;GovPH-OfficialLanguage&quot; /&gt;}}
| languages2             = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]]
 &lt;!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--&gt;
| languages2_sub         = yes
| ethnic_groups          = {{#invoke:list|unbulleted
  | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]]
  | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]]
  | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]]
  | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]]
  | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]]
 }}
| ethnic_groups_year     = 2010&lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot; /&gt;&lt;!-- using figures for 2010 given in the cited source--&gt;&lt;!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--&gt;
| demonym                = [[Филиппинчүүд‎]]&lt;br /&gt;
[[Пиной]]&lt;br /&gt;(''ярианы'')
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Бонгбонг Маркос]]&lt;!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title2          = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]
| leader_name2           = [[Сара Дутерте]]&lt;!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title3          = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]]
| leader_name3           = [[Мигз Зубири]]&lt;!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title4          = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]]
| leader_name4           = [[Мартин Ромуалдес]]&lt;!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title5          = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]
| leader_name5           = [[Александр Гесмундо]]
| legislature            = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]]
| upper_house            = [[Филиппиний Сенат|Сенат]]
| lower_house            = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]]
| sovereignty_type       = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]]
| sovereignty_note       = ([[АНУ]]-аас)
| established_event1     = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]]
| established_date1      = 6 сарын 12, 1898 он
| established_event2     = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]]
| established_date2      = 12 сарын 10, 1898 он
| established_event3     = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]]
| established_date3      = 11 сарын 15, 1935 он
| established_event4     = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]]
| established_date4      = 7 сарын 4, 1946 он
| established_event5     = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date5      = 2 сарын 2, 1987 он
| area_km2               = 300000
| area_footnote          = &lt;ref name=&quot;NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991&quot;&gt;{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boquet-2017&quot;&gt;{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}&lt;/ref&gt;{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}}
| area_link              = Филиппиний газарзүй
| area_label             = Нийт
| area_rank              = 72
| area_sq_mi             = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 0.61&lt;ref name=&quot;CIAWorldFactBook&quot;&gt;{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (дотоод ус)
| area_label2            = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]]
| area_data2             = 298,170 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| population_census      = 109,035,343
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 336
| population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}&lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 37
| GDP_PPP                = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot;&gt;{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 29
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 117
| GDP_nominal            = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 36
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 124
| Gini                   = 41.2 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2021
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.699 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNDPOrg-HDI&quot;&gt;{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 116
| currency               = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]])
| currency_code          = PHP
| time_zone              = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]]
| utc_offset             = +08:00
| drives_on              = баруун&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&amp;pg=PA716 716] |language=en }}&lt;/ref&gt;
| calling_code           = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]]
| cctld                  = [[.ph]]
| religion               = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap;
  |
{{Tree list}}
* 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]]
** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]]
** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]]
{{Tree list/end}}
  |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]]
  |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]]
 }}
| religion_year          = 2015
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot;&gt;{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , &lt;small&gt;[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]&lt;/small&gt; ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс'''  (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. 

Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.&lt;ref name=&quot;population&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно.

1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө &lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text=&quot;Name Change for the Philippines&quot;|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].&lt;/ref&gt;, Филиппинд  [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. 

[[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.&lt;ref name=&quot;CIAfactbook&quot; /&gt;

2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна.  

Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}&lt;/ref&gt; 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.&lt;ref name=CIAfactbook /&gt;

== Нэрийн гарал үүсэл ==
Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.&lt;ref name=&quot;etymology&quot;&gt;{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}&lt;/ref&gt; Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.&lt;ref name=&quot;etymology&quot; /&gt;

[[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]]

== Улс төрийн тогтолцоо ==
1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм.

Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог.

== Гадаад харилцаа ==
Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон.

Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм.

Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг.

== Тэмдэглэл ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;
'''Албан ёсны'''
* [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites

'''Газрын зураг'''
* [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&amp;x=122915039&amp;z=6&amp;l=0&amp;m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia]
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;

'''Бусад'''
&lt;!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--&gt;
* [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad]
* [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines]
* [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos]
* [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]])
* [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor)
* [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&amp;A about the Philippines]

{{Ази}}

&lt;!--Categories--&gt;
&lt;!--Interwikis--&gt;

[[Ангилал:Филиппин| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]]
[[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>7zjyywzj72fsg99ezytx6zspgl9nxtn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лувсанчимэдийн Сосорбарам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11363</id>
    <revision>
      <id>862167</id>
      <parentid>847205</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T12:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6833" sha1="0pdqmnkgxozvvvaaz3nnkakwrjlyb1k" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Лувсанчимэдийн Сосорбарам
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = 1937 он
| birth_place      = [[Баян-Өнжүүл сум]], [[Төв аймаг]]
| death_date       = {{death date and age|2026|1937}}
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| state_title      = [[Ардын Багш]], [[Гавьяат дасгалжуулагч]]
| wrestling_title  = [[Улсын арслан]]
| title1           = Улсын арслан
| title_year1      = 1963
| title2           = Улсын заан
| title_year2      = 1959
| title3           = Улсын начин
| title_year3      = 1959
| шөвгөрсөн        = '''13''' (1959, 1960, [[1961 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1961]], [[1962 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1962]],&lt;br&gt;[[1963 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1963]], [[1964 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1964]], [[1965 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1965]], [[1968 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1968]],&lt;br&gt; [[1969 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1969]], [[1970 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1970]], [[1971 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1971]], [[1974 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1974]], [[1984 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1984]])
| цагаансартүрүү   = '''1''' (1965)
| цагаансарүзүүр   = '''1''' (1976)
}}

'''Лувсанчимэдийн Сосорбарам''' (* 1937 онд [[Төв]] аймгийн хуучнаар Баянбараат сум буюу өнөөгийн [[Баян-Өнжүүл сум]]анд төрсөн- 2026 оны 1-р сарын 30-нд Улаанбаатар хотод нас барсан) -Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын арслан]], Ардын багш, [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль|Хөдөө Аж Ахуйн Их сургуулийн]] [[багш]] бөгөөд гавьяат дасгалжуулагч.

1963 оноос хойш 50 гаруй жил тасралтгүй багшилж ард иргэдийг аюулаас амь нас, өмч хөрөнгө, мал сүрэг, газар нутгаа хамгаалах, гамшиг ослоос урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр мэргэжлийн хүмүүсийг сургаж ирсэн гэж төр үнэлж 2019 онд Монгол Улсын Ардын багш цолоор шагнасан байна. 

Л.Сосорбарам арслан нэгэн үе улсын баяр наадамд түрүүлэх бөхөөр нэрлэгдэж явсан бөгөөд тойргийн барилдаанд од хийморьтой барилддагаараа алдартай байв. Анх 1959 оны Монголын Залуучууд Оюутны Анхдугаар Их Наадмын хүчит бөхийн барилдаанд 37 бөх тойргоор барилдахад 32 давж “улсын заан” цол хүртсэн бол 1963 оны Монголын Бүх Ард Түмний Хоёрдугаар Спартакиадад уналгүй 28 давж түрүүлэн “улсын арслан” цолд хүрсэн бөгөөд улсын Баяр наадамд 13 удаа шөвгөрсөн баруун талтай, тахимдах, тойгдох мэхийг дадамгай хийдэг. Уран гараа дэвээтэй, хурдан шуурхай барилдаантай хүчит бөх байсан.

==Амжилт==
*1959 онд 6 давж [[улсын начин]] болсон
*мөн онд Монголын залуучууд оюутны анхдугаар их наадмын 37 бөхийн тойргийн барилдаанд 32 давж 3-р байр эзлэн [[улсын заан]] цол хүртжээ
*1960 онд 5 давсан
*1961 онд 5 давсан
*1962 онд 6 давсан
*1963 онд 7 давж дөрөвт үлдэн улсын арслан цол хүртэв
*1964 онд 6 давсан
*1965 онд 5 давсан
*1968 онд 6 давсан
*1969 онд 6 давсан
*1970 онд 6 давсан
*1971 онд 6 давсан
*1974 онд 5 давсан
*1984 онд 5 давж шөвгөрчээ

== Гавьяа шагнал ==
* [[Монгол улс]]ын [[Ардын Багш|ардын багш]]&lt;ref&gt;[http://unuudur.mn/%D0%BB-%D1%81%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%8C-%D0%BB-%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%B3-%D0%B1%D3%A9%D1%85-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BD-%D1%8E%D0%BC-%D1%88%D2%AF%D2%AF-%D0%B4%D1%8D%D1%8D/ unuudur.mn:] ''Л.Сосорбарам: Нутгийн олон минь л намайг бөх болгосон юм шүү дээ.'', нийтэлсэн Буяндалай, нийтлэгдсэн 2019 оны хоёрдугаар сарын 2, хандсан 2019 оны арванхоёрдугаар сарын 24&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.mn/sedev/%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%A1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC/ news.mn]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, нийтлэгдсэн 2019-02-12.&lt;/ref&gt;
* [[Гавьяат дасгалжуулагч]]&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.olloo.mn/n/45335.html |wayback=20191224163727 |text=olloo.mn: |archiv-bot=2024-04-26 17:31:56 InternetArchiveBot }} ''Баян-Өнжүүл сумынхан алдартнууддаа хүндэтгэл үзүүлэв.'', нийтэлсэн Б. Орхон, нийтлэгдсэн 2017 оны наймдугаар сарын 7, хандсан 2019 оны арванхоёрдугаар сарын 24&lt;/ref&gt; [[2007 он]]

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Сосорбарам, Лувсанчимэдийн}}
[[Ангилал:Улсын арслан]]
[[Ангилал:Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургуулийн багш]]
[[Ангилал:Монгол улсын ардын багш]]
[[Ангилал:Гавьяат Дасгалжуулагч]]
[[Ангилал:Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Баян-Өнжүүлийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1937 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>0pdqmnkgxozvvvaaz3nnkakwrjlyb1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>7 сарын 17</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16670</id>
    <revision>
      <id>862229</id>
      <parentid>690214</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T00:44:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5223" sha1="i3rs0keg2t9v3icnrvlcyd8r2vg64kz" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|7 сарын}}
'''7 сарын 17''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 198 дахь ([[өндөр жил]] бол 199 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 167 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==

* 709 МЭӨ — хятадын эрдэмтэн Чу Фу анх [[Нар хиртэлт|нар хиртэлтийг]] ажиглаж тодорхойлж тэмдэглэсэн байна. 
* 1907 — Санкт-Петербург хотод Орос-Японы хэлэлцээр болсон. Гэрээнд талуудын нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдал, Хятадын тусгаар тогтнол, бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэх, Манжуурыг Оросын (хойд) болон Японы (өмнөд) нөлөөллийн хүрээнд хуваах, Солонгосыг Японы онцгой ашиг сонирхлын хүрээ, Гадаад Монголыг Оросын онцгой ашиг сонирхлын хүрээ гэж хүлээн зөвшөөрөх заалтууд багтсан байв.
* 1918 — Шөнө [[Екатеринбург]] хотын Ипатьевын байшингийн зооринд Бүх Оросын сүүлчийн эзэн хаан [[II Николай|II Николайн]] гэр бүлийг буудан хороожээ.
* 1929 — [[Хятад-Зөвлөлтийн мөргөлдөөн (1929)|Дорно хятадын төмөр замын]] асуудлаас шалтгаалж ЗХУ Хятадтай дипломат харилцаагаа тасалсан. 
* 1936 — Цэргийнхэний бослогоос үүдэж [[Испанийн иргэний дайн|Испанийн Иргэний дайн]] эхэлсэн. 
* 1944 — Москва хотын төвөөр 57 мянган олзлогдсон Герман цэргүүдийг жагсаан авч явжээ.
* 1945 — Холбоотнуудын тэргүүн нарын [[Потсдамын уулзалт|Потсдамын бага хурал]] эхлэв. 
* 1968 — Төрийн эргэлтийн үр дүнд [[Ирак|Иракт]] &quot;Арабын Социалист Сэргэн мандалтын нам&quot; засгийн эрхэнд гарч, 2003 он хүртэл тус улсыг удирдсан.
* 1976 — Монреал хотод [[1976 оны Зуны Олимп|1976 оны Олимпын наадам]] эхэлсэн.
* 1989 — Ватинкан, Польш улсууд албан ёсны харилцаагаа сэргээв. 
* 1994 — [[1994 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1994 оны Хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-ний шигшээ тоглолт болж Бразилын шигшээ баг Италиин багийг торгуулийн цохиотоор хожив.
* 2023 — [[Крымын гүүр|Крымын гүүрийг]] нисгэгчгүй нисэх онгоц дайрч, хоёр хүн амиа алджээ. 

== Энэ өдөр төрөгсөд ==

* 1487 — I Исмаил (1524 онд нас барсан), Сафавидын угсааны Ираны Шаханшах.
* 1714 — [[Александр Готлиб Баумгартен]] (1762 онд нас барсан) германы философич, &quot;''эстетик&quot;''  гэх томъёог гаргасан эрдэмтэн.
* 1831 — Сяньфэн (1861 онд нас барсан) Манж Чин улсын эзэн хаан.
* 1846 — [[Николай Миклухо-Маклай]] (1888 онд нас барсан) Оросын угсаатны зүйч, антропологич, алдарт аялагч.
* 1876 — [[Максим Литвинов]] (1951 онд нас барсан) сзөвлөлтийн дипломат, 1930—1939 онд Гадаад хэргийн сайд байсан.
* 1920 — [[Хуан Антонио Самаранч]] (2010 онд нас барсан) испанийн улс төрч, 1980—2001 онуудад [[Олон Улсын Олимпын Хороо|Олон Улсын Олимпын хорооны]] ерөнхийлөгч.
* 1954 — [[Ангела Меркель]], германы улс төрч, 2005-2021 онуудад Германы Канцлер.

== Энэ өдөр нас барагсад ==

* 1399 — Ядвига (1373 онд төрсөн) Польшийн хатан хаан.
* 1762 — [[III Пётр|III]] [[III Пётр|Пётр]] (1728 онд төрсөн) Оросын эзэн хаан (1762).
* 1790 — [[Адам Смит]] (1723 онд төрсөн) шотландын эдийн засагч бөгөөд философич.
* 1918 — [[II Николай|II]] [[II Николай|Николай]] (1868 онд төрсөн) Оросын эзэн хаан (эхнэр хүүхдийн хамт буудуулан хороогдсон).

== Тэмдэглэлт баярууд ==
БНСУ-ын Үндсэн хуулийн өдөр
----
{{Commonscat|17 July|7 сарын 17}}

[[Ангилал:Өдөр|0717]]
[[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#17]]</text>
      <sha1>i3rs0keg2t9v3icnrvlcyd8r2vg64kz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862230</id>
      <parentid>862229</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T00:55:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5262" sha1="tp16sx37voq4ejiikcqri73ghl2f88i" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|7 сарын}}
'''7 сарын 17''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 198 дахь ([[өндөр жил]] бол 199 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 167 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==

* 709 МЭӨ — хятадын эрдэмтэн Чу Фу анх [[Нар хиртэлт|нар хиртэлтийг]] ажиглаж тодорхойлж тэмдэглэсэн байна. 
* 1907 — Санкт-Петербург хотод Орос-Японы хэлэлцээр болсон. Гэрээнд талуудын нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдал, Хятадын тусгаар тогтнол, бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэх, Манжуурыг Оросын (хойд) болон Японы (өмнөд) нөлөөллийн хүрээнд хуваах, Солонгосыг Японы онцгой ашиг сонирхлын хүрээ, Гадаад Монголыг Оросын онцгой ашиг сонирхлын хүрээ гэж хүлээн зөвшөөрөх заалтууд багтсан байв.
* 1918 — Шөнө [[Екатеринбург]] хотын Ипатьевын байшингийн зооринд Бүх Оросын сүүлчийн эзэн хаан [[II Николай|II Николайн]] гэр бүлийг буудан хороожээ.
* 1929 — [[Хятад-Зөвлөлтийн мөргөлдөөн (1929)|Дорно хятадын төмөр замын]] асуудлаас шалтгаалж ЗХУ Хятадтай дипломат харилцаагаа тасалсан. 
* 1936 — Цэргийнхэний бослогоос үүдэж [[Испанийн иргэний дайн|Испанийн Иргэний дайн]] эхэлсэн. 
* 1944 — Москва хотын төвөөр 57 мянган олзлогдсон Герман цэргүүдийг жагсаан авч явжээ.
* 1945 — Холбоотнуудын тэргүүн нарын [[Потсдамын уулзалт|Потсдамын бага хурал]] эхлэв. 
* 1968 — Төрийн эргэлтийн үр дүнд [[Ирак|Иракт]] &quot;Арабын Социалист Сэргэн мандалтын нам&quot; засгийн эрхэнд гарч, 2003 он хүртэл тус улсыг удирдсан.
* 1976 — Монреал хотод [[1976 оны Зуны Олимп|1976 оны Олимпын наадам]] эхэлсэн.
* 1989 — Ватинкан, Польш улсууд албан ёсны харилцаагаа сэргээв. 
* 1994 — [[1994 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1994 оны Хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-ний шигшээ тоглолт болж Бразилын шигшээ баг Италиин багийг торгуулийн цохиотоор хожив.
* 2023 — [[Крымын гүүр|Крымын гүүрийг]] нисгэгчгүй нисэх онгоц дайрч, хоёр хүн амиа алджээ. 

== Энэ өдөр төрөгсөд ==

* 1487 — I Исмаил (1524 онд нас барсан), Сафавидын угсааны Ираны Шаханшах.
* 1714 — [[Александр Готлиб Баумгартен]] (1762 онд нас барсан) германы философич, &quot;''эстетик&quot;''  гэх томъёог гаргасан эрдэмтэн.
* 1831 — '''[[Түгээмэл элбэгт]]''' /Ижү/ (1861 онд нас барсан) Манж Чин улсын 9-р эзэн хаан.
* 1846 — [[Николай Миклухо-Маклай]] (1888 онд нас барсан) Оросын угсаатны зүйч, антропологич, алдарт аялагч.
* 1876 — [[Максим Литвинов]] (1951 онд нас барсан) сзөвлөлтийн дипломат, 1930—1939 онд Гадаад хэргийн сайд байсан.
* 1920 — [[Хуан Антонио Самаранч]] (2010 онд нас барсан) испанийн улс төрч, 1980—2001 онуудад [[Олон Улсын Олимпын Хороо|Олон Улсын Олимпын хорооны]] ерөнхийлөгч.
* 1954 — [[Ангела Меркель]], германы улс төрч, 2005-2021 онуудад Германы Канцлер.

== Энэ өдөр нас барагсад ==

* 1399 — Ядвига (1373 онд төрсөн) Польшийн хатан хаан.
* 1762 — [[III Пётр|III]] [[III Пётр|Пётр]] (1728 онд төрсөн) Оросын эзэн хаан (1762).
* 1790 — [[Адам Смит]] (1723 онд төрсөн) шотландын эдийн засагч бөгөөд философич.
* 1918 — [[II Николай|II]] [[II Николай|Николай]] (1868 онд төрсөн) Оросын эзэн хаан (эхнэр хүүхдийн хамт буудуулан хороогдсон).

== Тэмдэглэлт баярууд ==
БНСУ-ын Үндсэн хуулийн өдөр
----
{{Commonscat|17 July|7 сарын 17}}

[[Ангилал:Өдөр|0717]]
[[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#17]]</text>
      <sha1>tp16sx37voq4ejiikcqri73ghl2f88i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төмөрийн улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19373</id>
    <revision>
      <id>862215</id>
      <parentid>861755</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T22:58:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23151" sha1="0d718q6jw29x8di58xfekj1c4woibbl" xml:space="preserve">{{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| native_name            = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}&lt;br /&gt;''Гүрканиян''
| national_motto         = &lt;br /&gt;[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}&lt;br /&gt;''Rāstī rustī''&lt;br /&gt;&quot;In rectitude lies salvation&quot;
&quot;зөвт байдалд аврал оршдог&quot;
| conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн
| common_name            = Төмөрийн
| era                    = [[Дундад зууны сүүл үе]]
| status                 = [[Эмират]]
| government_type        = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| area_km2               = 
| year_start             = 1370
| date_start             = 
| year_end               = 1507
| event_pre              = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв
| date_pre               = 1363
| event_start            = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав
| event1                 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв
| date_event1            = 1380
| event2                 = [[Анкарагийн тулалдаан]]
| date_event2            = 7 сарын 20, 1402
| event3                 = [[Самарканд]]ын уналт
| date_event3            = 1505
| event_end              = [[Херат]]ын уналт
| event_post             = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]]
| date_post              = 1526
| image_coat             = &lt;!-- DO NOT REPLACE this documented &quot;Three annulets&quot; symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph &quot;Symbols of the state&quot; hereunder for details --&gt;Three annulets symbol of the Timurid Empire.png
| coa_size               = 100
| coat_alt               = Гурван цагираг сүлд
| symbol_type            = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн &quot;Гурван цагираг&quot; [[тамга]] тэмдэг.&lt;ref&gt;Coinage of Timur with &quot;Three annulets&quot; symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art &amp; Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&amp;pg=PA426 |language=en| quote=&quot;Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}&lt;/ref&gt;
| flag_border            = no
| image_map              = Timurid Empire (greatest extent).svg
| image_map_caption      = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг
| image_map_size         = 300
| demonym                = 
| p1                     = Цагаадайн Улс
| p2                     = Суфи гүрэн
| p3                     = Жалайрын улс
| p4                     = Курт улс
| p5                     = Музаффарид
| p6                     = Сарбадар
| p7                     = Марашичууд
| p8                     = Афрасияб
| p9                     = Кара-Коюнлу
| p10                    = Гүржийн хаант улс
| s1                     = Бухарын хант улс
| s2                     = Сефевийн улс
| s3                     = Хивын ханлиг
| s4                     = Кара-Коюнлу
| s5                     = Ак-Коюнлу
| s6                     = Их Могол Улс
| s7                     = Гүржийн хаант улс
| capital                = {{plainlist|
*[[Самарканд]] (1370–1405)
*[[Херат]] (1405–1507)}}
| common_languages       = {{plainlist|
*[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)&lt;ref&gt;
* Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&amp;pg=PA109 p.109]. &quot;In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian.&quot;
* B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. &quot;Timurids&quot; [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; &quot;During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry.&quot;
* {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} &quot;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&amp;nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&amp;nbsp;...
* Robert Devereux (ed.) &quot;Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)&quot; Mir 'Ali Shir Nawāi;  Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: &quot;Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning  which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen.
* David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama.&quot;&lt;/ref&gt;
*[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)&lt;ref name=&quot;homelanguage&quot; /&gt;
* [[Араб хэл]] (шашин)&lt;ref name=&quot;EI - Manz2&quot; /&gt;}}
| religion               = ;{{nobold|Төрийн шашин}}
:{{hlist|[[Суннит Ислам]]}}
;{{nobold|Бусад шашин}}
:{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}}
| currency               = [[Танка (зоос)|Танка]]
| title_leader           = [[Төмөрийн династи|Эмир]]
| leader1                = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны)
| leader2                = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн)
| year_leader1           = 1370–1405
| year_leader2           = 1506–1507
| stat_year1             = 1405 тоо.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 4,400,000
}}

[[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]]
'''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой.

== Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал ==
Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.&lt;ref&gt;''&quot;Timur&quot;'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Consolidation &amp; expansion of the Indo-Timurids&quot;, Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])&lt;/ref&gt; Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.&lt;ref name=&quot;Iranica2&quot;&gt;B. Spuler, &quot;Central Asia in the Mongol and Timurid periods&quot;, published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''&quot;...&amp;nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ...&quot;''&lt;/ref&gt;. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.&lt;ref&gt;David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama&lt;/ref&gt;

Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;&gt;Д.Майдар, &quot;Чингис хаан ба Монголын их гүрэн&quot; 1969&lt;/ref&gt; Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;/&gt; Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан  [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд  байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг.

Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна.

== Байгуулагдсан нь ==
{{Гол|Доголон Төмөр}}
Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ.

1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.&lt;ref&gt;[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]&lt;/ref&gt;

1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж  [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ.

Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;&gt;{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Соёл ==
Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;M.S. Asimov &amp; [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''&quot;...&amp;nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ...&quot;''&lt;/ref&gt; Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон&lt;ref&gt;[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Iranica2 /&gt;&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&amp;nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = &quot;...&amp;nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ...&quot; }}&lt;/ref&gt;, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. 

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
*[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com]

[[Ангилал:Афганистаны түүх]]
[[Ангилал:Узбекистаны түүх]]
[[Ангилал:Төмөрийн улс| ]]
[[Ангилал:Исламын хант улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:Перс]]
[[Ангилал:1370 он]]</text>
      <sha1>0d718q6jw29x8di58xfekj1c4woibbl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Форест Уитакер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19582</id>
    <revision>
      <id>862224</id>
      <parentid>861760</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T23:48:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13041" sha1="36aa9dmpnkeznh9fess4zmrc8hc39ma" xml:space="preserve">{{Инфобокс жүжигчин
| нэр                  = Форест Уитакер
| зураг                = Forest Whitaker.jpg
| зурагныхэмжээ        = 
| alt                  = 
| тайлбар              = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар.
| төрсөн нэр            = Форест Стивен Уитакер
| төрсөн огноо         = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}}
| төрсөн газар          = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]
| мэргэжил             = Жүжигчин, продюсер, найруулагч
| идэвхтэй жил         = 1982–одоо
| нөхөр                = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)&lt;br /&gt;Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй)
| дотнотүнш            = 
| website              = 
}}
'''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж&lt;ref name=&quot;Boston Globe&quot;&gt;[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 &quot;In general, he rules.&quot;] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml &quot;Forest Whitaker: The King Of The Oscars?&quot;] ''CBS News''. February 4, 2007.&lt;/ref&gt; байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; номинацаар тус тус хүртэж байв.

[[Оскарын шагнал|Оскарын]] &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.&lt;ref&gt;[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm &quot;Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role.&quot;] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.&lt;/ref&gt;
== Намтар ==
Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн&lt;ref name=&quot;Patterson&quot;&gt;Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features &quot;The bigger picture.&quot;] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.&lt;/ref&gt; бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.&lt;ref&gt;[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html &quot;Forest Whitaker Biography (1961–).&quot;] ''FilmReference.com''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IAS&quot;&gt;{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-07-16 23:48:41 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг&lt;ref&gt;{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг.

== Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь ==
Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн&lt;ref name=&quot;Longino&quot;&gt;Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text=&quot;The power of Forest Whitaker.&quot; |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.&lt;/ref&gt; [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж&lt;ref name=&quot;festival-cannes.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}&lt;/ref&gt;, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм.

Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн &quot;Сүнст нохой&quot; хочитын дүрд тогложээ.&quot;&lt;ref&gt;Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html &quot;'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality.&quot;] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.&lt;/ref&gt;

Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ.

2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.&lt;ref name=&quot;PositiveKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SydneyKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;

== Кино бүтээлүүд ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot; | Жүжигчин
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! Он
! Монгол хэлээр
! Англи хэлээр
! Бүтээсэн дүр
|-
|[[1982]]
|[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]
|Fast Times at Ridgemont High
|Чарльз Жефферсон
|-
|rowspan=3|[[1986]]
|[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]]
|The Color of Money
|Амос
|-
|[[Хойд ба Өмнөд 2]]
|North and South, Book II
|Каффи
|-
|[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]]
|Platoon
|Үлэмж биет Харольд
|-
|[[1987]]
|[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]]
|Good Morning, Vietnam
|Эдвард Гэрлик
|-
|rowspan=2|[[1988]]
|[[Шувуу (кино)|Шувуу]]
|Bird
|[[Чарльз Паркер]]
|-
|[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]]
|Bloodsport
|Роулинс
|-
|[[1990]]
|[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]]
|Downtown
|Деннис Куррен
|-
|rowspan=2|[[1991]]
|
|Diary of a Hitman
|Деккер
|-
|
|A Rage in Harlem
|Жексон
|-
|rowspan=2|[[1992]]
|
|The Crying Game
|Жоди
|-
|
|Last Light
|Фред Уитмор
|-
|[[1993]]
|
|Body Snatchers
|хошууч Коллинз
|-
|rowspan=3|[[1994]]
|
|Blown Away
|Энтони Франклин
|-
|
|Prкt-а-Porter
|Си Бьянко
|-
|
|The Enemy Within
|хурандаа Маккензи Кейси
|-
|rowspan=2|[[1995]]
|
|Species
|Дэн Смитсон
|-
|
|Smoke
|Сайрус Кол
|-
|[[1996]]
|
|Phenomenon
|Нэйт Поуп
|-
|[[1999]]
|[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]]
|Ghost Dog: The Way of the Samurai
|Сүнст нохой
|-
|[[2000]]
|
|Battlefield Earth
|Кер
|-
|rowspan=2|[[2002]]
|[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]]
|Panic Room
|Бёрнхэм
|-
|[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]]
|Phone Booth
|ахмад Эд Рейми
|-
|rowspan=3|[[2005]]
|
|A Little Trip to Heaven
|Эбе Холт
|-
|
|American Gun
|Картер
|-
|
|Mary
|Тэд Янгер
|-
|rowspan=2|[[2006]]
|[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]]
|The Last King of Scotland
|[[Иди Амин]]
|-
|
|The Marsh
|Жеффри Хант
|-
|rowspan=2|[[2007]]
|
|The Air I Breathe
|
|-
|
|The Great Debaters
|Доктор Жеймс Фармер
|-
|rowspan=2|[[2008]]
|
|Vantage Point
|Ховард Льюис
|-
|
|Street Kings
|Ахмад Жек Уандер
|-
|[[2009]]
|
|Powder Blue
|Чарли
|-
|[[2010]]
|
|''Repo Men''
|Жейк
|-
|[[2010]]
|
|''The Experiment''
|Бэррис
|}

== Эшлэл ==

{{Reflist
| colwidth = 30em
| refs =
}}

== Холбоос ==
* {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}}
* [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])&lt;/span&gt; — &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']&lt;/span&gt;
* {{imdb|0001845}}
* {{tvtome person|61686}}
* [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda]

{{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}}
[[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]]
[[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]]
[[Ангилал:Киноны продюсер]]
[[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]]
[[Ангилал:БАФТА шагналтан]]
[[Ангилал:Оскарын шагналтан]]
[[Ангилал:Эмми шагналтан]]
[[Ангилал:Техасын хүн]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1961 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>36aa9dmpnkeznh9fess4zmrc8hc39ma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20356</id>
    <revision>
      <id>862262</id>
      <parentid>848385</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T04:51:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10068" sha1="97ztaecwqabxod05tmnpwf2ery0l6s7" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1985|12|30}}
| birth_place      = [[Хашаат сум|Хашаат]], [[Архангай аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| spouse           = Б. Солонго
| children         = 
| wrestling_title  = [[Улсын аварга]]
| title1           = Улсын аварга
| title_year1      = 2016
| title2           = Улсын арслан
| title_year2      = 2016
| title3           = Улсын заан
| title_year3      = 2011
| title4           = Цэргийн арслан
| title_year4      = 2008
| title5           = Аймгийн начин
| title_year5      = 2006
| түрүүлсэн        = '''1''' ([[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]])
| үзүүрлэсэн       = '''1''' ([[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]])
| шөвгөрсөн        = '''7''' (2011, 2013, 2014, 2015, 2016, 2018, 2019)
}}

'''Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба''' (1985-12-30) нь нь [[Архангай]] аймгийн [[Хашаат сум]]анд төрсөн, [[үндэсний бөх]]ийн [[улсын аварга]] цолтой бөх юм. Монгол Улсын 22 дахь аварга. 

Ч.Санжаадамба  нь цэргийн хурц арслан цолноос шууд улсын заан гэх эрхэм цолны эзэн болж байсан, 2010 оны Бар жилийн цагаан сарын барилдаанд аймаг, цэргийн цолтой бөхчүүдээс анх удаа түрүүлсэн, мөн [[Гиннесийн ном]]д зориулсан 6002 хүчит бөхийн барилдаанд түрүүлж [[Гиннесийн ном]]д нэрээ мөнхөлсөн тэрээр Тулгар төрийн 2225, Их Монгол Улсын 810, Ардын хувьсгалын 95 жилийн ойн Үндэсний их баяр наадмын  1024 хүчит бөхийн барилдаанд 10 даван түрүүлж [[Монгол Улсын аварга]] цол авсан гэх түүхэн амжилтуудын эзэн юм. Түүнийг бөх сонирхогчид өнөө цагт төрсөн жудагтай ховорхон сайн бөхчүүдийн нэг хэмээдэг аргагүй сайн бөх юм.

== Аймаг цэргийн наадмын дэвжээнд ==

2006 онд [[Дорноговь]] аймгийн баяр наадамд 5 давж шөвгөрөн &quot; Аймгийн начин &quot; цол хүртсэн. 2008 онд аймгийн баяр наадамд 6 даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. Мөн онд бүх цэргийн баяр наадамд аймгийн арслан (улсын харцага) Н.Батзаяагаар долоо даван түрүүлж &quot; Цэргийн арслан &quot; цол хүртсэн. Улмаар 2010 бүх цэргийн баяр наадамд залуу бөх (аймгийн арслан) Э.Тулгаар долоо даван түрүүлж &quot; Цэргийн арслан &quot; цолоо баталж &quot; Хурц &quot; чимэг нэмсэн.

2012 онд [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] аймгийн баяр наадамд улсын начин Ба.Батжаргалаар найм даван түрүүлсэн. 2018 онд [[Архангай]] аймгийн баяр наадамд 7 давж, аймгийн арслан Ц.Ганбатад өвдөг шороодон үзүүрлэсэн.

== Улсын наадмын дэвжээнд ==
2010 оны Бар жилийн цагаан сарын барилдаанд аймаг, цэргийн цолтой бөхчүүдээс анх удаа түрүүлсэн.

2011 оны АХ-ын 90 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан (улсын харцага) Ж.Амартүвшингээр дөрөв, улсын харцага (улсын гарьд) Ө.Бат-Оршихоор тав, аймгийн арслан (улсын начин) Б.Сангисүрэнгээр зургаа, улсын начин (улсын арслан) Ц.Содномдоржоор долоо даван шөвгөрч &quot; Монгол улсын заан &quot; цол хүртсэн. Мөн оны 11 сард Монгол бөх Гиннессийн номд бүртгүүлэхэд зориулсан 6002 бөхийн барилдаанд түрүүлсэн.

2012 оны 11 сарын 14-нд Эзэн Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойн барилдаанд түрүүлэж, 2012 оны 11 сарын 26-нд улс тунхагласны 88 жилийн ойд барилдаанд үзүүрлэсэн.

2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан (улсын начин) Ш.Шинэбаяраар дөрөв, улсын начин Ч.Баянмөнхөөр тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.

2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан (улсын начин) Б.Баатарцолоор дөрөв, улсын харцага (улсын заан) Н.Түвшинбаяраар тав, аймгийн арслан (улсын начин) Б.Бадамсүрэнгээр зургаа, улсын гарьд Б.Гончигдамбаар долоо даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.

2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан (улсын харцага) Б.Бат-Өлзийгөөр дөрөв, аймгийн арслан Б.Тайвангаар тав, аймгийн арслан (улсын начин) Д.Энхбаяраар зургаа, аймгийн хурц арслан (улсын харцага) Б.Одгэрэлээр долоо даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.

2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Батсүхээр дөрөв, аймгийн арслан А.Отгонбаатараар тав, аймгийн арслан (улсын начин) Л.Шинэбаатараар зургаа, улсын начин (улсын харцага) Т.Баасанхүүгээр долоо, улсын арслан (улсын аварга) Э.Оюунболдоор найм, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар ес давж &quot; Монгол улсын арслан &quot; цол, улсын өсөх идэр начин (улсын арслан) Р.Пүрэвдагваар арав даван түрүүлж &quot; Монгол улсын аварга &quot; цол хүртсэн.

2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, улсын харцага Н.Батзаяагаар тав, аймгийн арслан (улсын начин) Ба.Батжаргалаар зургаа, аймгийн хурц арслан (улсын харцага) Ш.Мөнгөнбаатараар долоо, улсын аварга С.Мөнхбатаар найм даван үзүүрлэсэн.

2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн заан Н.Энхжаргалаар дөрөв, цэргийн заан О.Батжаргалаар тав, аймгийн арслан (улсын начин) А.Даваанямаар зургаа давсан.

== Үндэсний бөхийн амжилт ==

{{Mongolian Wrestling Record/Start}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NC|||0|Өнжсөн}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NC|||0|Өнжсөн}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|6|UuZ|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NC|8|UuB|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NC|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NE|10|NC|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NE|7|HS2|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NE|7|SS|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|NE|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2012|N|512|NE|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2011|N|1024|ML|7|NE|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2010|M|256|ML|8|H3|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2009|N|512|ML|1||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2008|M|128|AF|7|ML|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2007|N|512|AF|3||0}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

==Гэр бүл==
Ч.Санжаадамба аваргын гэргийг Батжаргалын Солонго гэдэг. Булган аймгийн Хишиг-Өндөр сумын харьяат, сэтгүүлч мэргэжилтэй.

==Шагнал==
Санжаадамба 2026 оны 2 сарын 17-нд Монгол улсын ерөнхийлөгчийн зарлигаар Монгол улсын гавьяат тамирчин цол хүртсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.mn/r/2850328/ |title=Аварга Ч.Санжаадамба Монгол Улсын гавьяат тамирчин цол хүртэв |access-date=2026-02-18 |archive-date=2026-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260317124655/https://news.mn/r/2850328/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Эшлэл==
{{reflist}}

{{Үндэсний бөхийн аварга}}

{{DEFAULTSORT:Санжаадамба, Чимэдрэгзэнгийн}}
[[Ангилал:Улсын аварга]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]]
[[Ангилал:Хашаатын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1985 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>97ztaecwqabxod05tmnpwf2ery0l6s7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стивен Айрлэнд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22649</id>
    <revision>
      <id>862203</id>
      <parentid>786879</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T20:57:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7506" sha1="tiotihcgladhlzgfcmbs0rk9fhqwrln" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2
| name           = Стивен Айрленд
| image          = [[file:Stephen Ireland 2009 (cropped).jpg|230px]]
| image_size     = 200px
| caption        = Айрленд [[Манчестер Сити]]д ([[2009]])
| fullname       = Стивен Жеймс Айрленд&lt;ref&gt;{{cite news|title=Premier League clubs submit squad lists|url=http://www.premierleague.com/page/Headlines/0,,12306~2142220,00.html|work=premierleague.com|publisher=[[Premier League]]|date=1 September 2010|accessdate=1 September 2010|archive-date=4 Есдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100904034333/http://www.premierleague.com/page/Headlines/0%2C%2C12306~2142220%2C00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| height         = 1.73 [[Метр|м]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~32625,00.html |title=Premier league profile |publisher=Premier League |accessdate=26 July 2011 |archive-date=2 Аравдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002140553/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~32625,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| birth_date     = {{Birth date and age|df=y|1986|8|22}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.stephenireland.com/biography/ |title=Official website |publisher=Stephenireland.com |access-date=2011-07-16 |archive-date=2013-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130212131341/http://www.stephenireland.com/biography/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| birth_place    = [[Бүгд Найрамдах Ирланд Улс|БНИУ]], [[Корк]]
| currentclub    = [[Сток Сити]] 
| clubnumber     = 7
| position       = [[Хагас хамгаалагч|довтолгооны хагас хамгаалагч]]
| youthyears1    = 1994–2001 | youthclubs1 = [[Ков Рэмблерс]]
| youthyears2    = 2001–2005 | youthclubs2 = [[Манчестер Сити]]
| years1  = 2005–2010 | clubs1 = [[Манчестер Сити]]            | caps1 = 138 | goals1 = 16
| years2  = 2010–2014 | clubs2 = [[Астон Вилла]]                    | caps2 = 47  | goals2 = 1
| years3  = 2011      | clubs3 = → [[Ньюкасл Юнайтед]]&lt;br&gt;(зээл) | caps3 = 2   | goals3 = 0
| years4  = 2013–2014 | clubs4 = → [[Сток Сити]]&lt;br&gt;(зээл)             | caps4 = 13  | goals4 = 2
| years5  = 2014–     | clubs5 = [[Сток Сити]]                      | caps5 = 12  | goals5 = 0
| nationalyears1 = 2005
| nationalteam1  = Ирланд (21-)
| nationalcaps1  = 1
| nationalgoals1 = 0
| nationalyears2 = 2006–2007
| nationalteam2  = [[Ирландын хөлбөмбөгийн шигшээ|Ирланд]]
| nationalcaps2  = 6
| nationalgoals2 = 4
| club-update       = 2014 оны 5 сарын 11
| nationalteam-update       = 2007 оны 9 сарын 8
}}
'''Стивен Жеймс Айрленд''' ({{lang-en|Stephen James Ireland}}, ''[[1986]] оны [[8 сарын 22|наймдугаар сарын 22-нд]] [[Корк]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Бүгд Найрамдах Ирланд Улс|Ирландын]] [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Сток Сити]]д тоглодог.
==Замнал==
Айрленд [[2005]] онд [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] [[Манчестер Сити]]д элсэж, [[9 сарын 18|есдүгээр сарын 18-нд]] [[Болтон Уондерерс]]той тоглоход гараалжээ.&lt;ref&gt;{{cite web| title = Player profile – 7 Stephen Ireland| url = http://soccernet.espn.go.com/players/profile?id=46525&amp;cc=5739| publisher = ESPN| accessdate = 2007-04-04| archive-date = 2007-01-09| archive-url = https://web.archive.org/web/20070109144424/http://soccernet.espn.go.com/players/profile?id=46525&amp;cc=5739| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; [[10 сарын 2|Аравдугаар сарын 2-нд]] [[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертонтой]] тоглоход гялалзсан.&lt;ref&gt;{{cite news | title=Mills' wonder goal inspires City as Moyes remains rock bottom | url=http://sport.independent.co.uk/football/premiership/article316719.ece | publisher=''The Independent'' | date=2005-10-03 | accessdate=2007-04-04 | location=London | first=David | last=Instone | archive-date=2007-09-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070930153715/http://sport.independent.co.uk/football/premiership/article316719.ece | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| title =  Ireland impresses as City add to Everton woes | url = http://www.unison.ie/irish_independent/stories.php3?ca=94&amp;si=1480827&amp;issue_id=13086
| publisher = ''Irish Independent''| date= 2005-10-03| accessdate = 2007-04-04}}&lt;/ref&gt;

[[Жэймс Милнер]]ээр солилцон зээлэхээр [[Астон Вилла]] тохиролцсон ч эмчийн үзлэгийн дараа [[2010]] оны [[8 сарын 17|наймдугаар сарын 17-нд]] 8 сая [[Фунт стерлинг|фунтээр]] худалдсан юм.&lt;ref&gt;{{cite news| title = Manchester City complete signing of Mario Balotelli | url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/8910570.stm|publisher=BBC| accessdate =14 August 2010 | date=13 August 2010}}&lt;/ref&gt;

Зээлээр 1 жил тоглосон [[Сток Сити]]тэйгээ Айрленд [[2014]] оны [[4 сарын 15|дөрөвдүгээр сарын 15-нд]] гурван жилээр гэрээлсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Stephen Ireland signs up until 2017|url=http://www.stokesentinel.co.uk/Stoke-City-Stephen-Ireland-signs-2017/story-20955764-detail/story.html|work=Stoke Sentinel|accessdate=15 April 2014|archive-date=16 Дөрөвдүгээр сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140416140024/http://www.stokesentinel.co.uk/Stoke-City-Stephen-Ireland-signs-2017/story-20955764-detail/story.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
==Шигшээ==
Айрленд анх [[2006]] оны нэгдүгээр сард [[Шведийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Шведтэй]] тоглоход [[Жон О'Ши]]г сэлгэн гараалсан&lt;ref&gt;{{cite news| title = Rep of Ireland 3–0 Sweden  | url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/4764816.stm|publisher=BBC| date= 1 March 2006| accessdate =4 April 2007}}&lt;/ref&gt; бол [[10 сарын 7|аравдугаар сарын 7-нд]] [[Киприйн хөлбөмбөгийн шигшээ|Кипртэй]] тоглоход ('''2''':5) гоолдсон.
==Эшлэл==
{{reflist|2}}
==Холбоос==
* [http://www.stephenireland.com Албан ёсны цахим хуудас]
* {{soccerbase|id=41708|name=Стивен Айрленд}}
* {{nfteams|13728}}

{{Сток Сити багийн бүрэлдэхүүн}}

{{DEFAULTSORT:Айрленд, Стивен}}
[[Ангилал:1986 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Ирландын хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Ирландын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]]
[[Ангилал:Сток Сити багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Манчестер Сити багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Астон Вилла багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Ньюкасл Юнайтед багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]]
[[Ангилал:Ирландчууд]]</text>
      <sha1>tiotihcgladhlzgfcmbs0rk9fhqwrln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Намсрайжавын Батсуурь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23962</id>
    <revision>
      <id>862164</id>
      <parentid>862040</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T12:18:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39997-26</username>
        <id>106021</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>862164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13174" sha1="ic337yeizyn4vvp31wkoovareogjn2o" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Намсрайжавын Батсуурь&lt;br/&gt;{{MongolUnicode|ᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠢᠵᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ&lt;br/&gt;ᠪᠠᠲᠤᠰᠠᠭᠤᠷᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1987|8|18}}
| birth_place      = [[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| father           = [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г. Намсрайжав]]
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Дархан аварга]]
| title1           = Дархан аварга
| title_year1      = 2024
| title2           = Даян аварга	
| title_year2      = 2021
| title3           = Улсын аварга
| title_year3      = 2018
| title4           = Улсын арслан
| title_year4      = 2014
| title5           = Улсын харцага
| title_year5      = 2013
| title6           = Аймгийн арслан
| title_year6      = 2011
| title7           = Аймгийн начин
| title_year7      = 2007
| түрүүлсэн        = '''4''' ([[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]])
| шөвгөрсөн        = '''11''' (2013, 2014, 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026)
| updated          = 2026-07-12
}}'''Намсрайжавын Батсуурь''' ([[1987 он]]ы [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 18]]&lt;ref&gt;[https://koo.mn/p/athletic/%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%87/ koo.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;) нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум|Ховд]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[Дархан аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 23 дахь аварга юм.

==Жүдо бөхийн амжилт==

2011 оны жүдо бөхийн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж &quot;Спортын мастер&quot;, 2011 оны дэлхийн цомын аваргаас хүрэл медаль хүртэж &quot;ОУХМ&quot; цол хүртсэн, 2013 онд мөн жүдо бөхийн улсын аварга болсон, 2012 оны дэлхийн цомоос хүрэл, 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн жүдоч.

== Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд ==
2007 онд Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot; Аймгийн начин &quot; цол хүртсэн. Бөхийн өргөөнд болдог барилдаануудад аварга, арслан, гарьд, заан цолтнуудыг өвдөг шороодуулж үзэгчдийг шуугиулдаг дайчин, шуурхай, хийцтэй барилдаантай бөх бөгөөд 2011 оны цагаан сарын барилдааны үеэр Даян аварга [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]] түүнд &quot;Ирээдүйн аварга&quot; шагналаа гардуулсан.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Г |first= Баярсайхан |date=2011-02-11 |title=Н.Батсуурь: Өсөхөө аваргыг анх удаа давж үзлээ |url=https://news.mn/r/549693/ |access-date=2025-07-19 |work=news.mn |language=mn }}&lt;/ref&gt; 2011 онд Дархан-Уул аймгийн 50 жилийн ойн наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн. 2012 Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.

== Улсын наадмын дэвжээнд ==
2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, зургаагийн даваанд аймгийн хурц арслан Л.Цэрэнтогтохтой тунан барилдаж даван
&quot;Улсын харцага&quot; цол хүртсэн.

2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Сангисүрэнгээр дөрөв, улсын үнэн зоригт харцага Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын начин Р.Пүрэвдагваар зургаа, улсын гарьд Д.Рагчаагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар найм, улсын өсөх идэр начин Ш.Жаргалсайханаар ес даван түрүүлж &quot;Улсын арслан&quot; 
цол хүртсэн.

2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадмаар  аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, улсын гарьд И.Доржсамбуугаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.

2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн заан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, аймгийн заан Д.Буянтаар тав, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар зургаа, аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнээр долоо, улсын харцага Б.Пүрэвсайханаар найм даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.

2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн хурц арслан Ц.Бямба-Очироор зургаа, аймгийн хурц бадрангуй арслан Н.Золбоогоор долоо, улсын заан Н.Жаргалбаяраар найм, улсын аварга [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамбаар]] 9 давж түрүүлэн &quot;Улсын аварга&quot; цол хүртсэн.

2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн арслан Ж.Ням-Эрдэнээр зургаа, улсын аварга С.Мөнхбатаар долоо, улсын гарьд [[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамбаар]] 8 давж үзүүрлэсэн.

2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Суманчулуунаар тав, аймгийн арслан Ц.Мөнхбаяраар зургаа, улсын начин Ц.Одбаяраар долоо, улсын харцага [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарчаар]] 8 давж үзүүрлэсэн ч сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн.

2019 онд улсын арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож &quot;Даян аварга&quot; цолыг хүртсэн.

2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Э.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр тав, аймгийн хурц арслан Б.Мижидсүрэнгээр зургаа, аймгийн арслан Г.Бадрахаар долоо, улсын начин [[Бередмуратын Серик|Б.Серикээр]] 8 давж чимэг нэмсэн.

2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, улсын начин Г.Ганжадаар тав, аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар зургаа, улсын арслан [[Цэдэвийн Содномдорж|Ц.Содномдоржоор]] 7 давж чимэг нэмсэн.

2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Г.Цоггэрэлээр дөрөв, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар зургаа, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар долоо, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар найм, улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяраар]] ес давж түрүүлэн &quot;Дархан аварга&quot; цол хүртсэн.

2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Г.Гантулгаар дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан М.Бямбадоржоор зургаа, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар долоо давж чимэг нэмсэн.

== Үндэсний бөхийн амжилт ==

{{Mongolian Wrestling Record/Start|Намсрайжавын Батсуурь&lt;ref&gt;{{cite web | title=Намсрайжавын Батсуурийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX-tfmwZBYTtzSoRYk | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NGC|7|HS2|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NWC|9|NGC|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NWC|7|SS|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NWC|8|BH|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|R|13|NC||NWC|1|2019 онд Улсын Арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Даян Аварга цолыг олгосон.&lt;ref&gt;[https://gogo.mn/r/q0e6y Э.Оюунболдын аварга цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NC|||?|2020 онд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг хураасан.}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|8|TS|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|8|BH|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|9|NC|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|3||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|8|UuB|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|9|NL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|AL|6|NH|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2012|M|256|AL|5||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256|AF|8|AL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

==Бөхийн удам==
Өвөө [[Жотойн Гэлэг|Ж.Гэлэг]] нь улсын начин, аав [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] нь улсын харцага, авга ах химийн ухааны доктор,профессор, самбын ОУХМ [[Гэлэгийн Даваасамбуу|Г.Даваасамбуу]] нь улсын начин, Г.Дансран нь аймгийн заан, [[Норжингийн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 5 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан цолтой. Мөн олимпын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Равдангийн Даваадалай|Р.Даваадалай]], чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Лодойн Энхбаяр|Ло.Энхбаяр]], улсын начин [[Лодойн Эрхбаяр|Ло.Эрхбаяр]] нар ээжийнх нь хамаатан. Өөрөөр хэлбэл 2 талдаа бөхийн удамтай.

==Эшлэл==
{{reflist}}

{{Үндэсний бөхийн аварга}}

{{DEFAULTSORT:Батсуурь, Намсрайжавын}}
[[Ангилал:Дархан аварга]]
[[Ангилал:Монголын жүдоч]]
[[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]]
[[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1987 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>ic337yeizyn4vvp31wkoovareogjn2o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862165</id>
      <parentid>862164</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T12:22:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39997-26</username>
        <id>106021</id>
      </contributor>
      <origin>862165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13587" sha1="bhn9a8g8nmz9p9ipv7okf04epcanf38" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Намсрайжавын Батсуурь&lt;br/&gt;{{MongolUnicode|ᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠢᠵᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ&lt;br/&gt;ᠪᠠᠲᠤᠰᠠᠭᠤᠷᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1987|8|18}}
| birth_place      = [[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| father           = [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г. Намсрайжав]]
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Дархан аварга]]
| title1           = Дархан аварга
| title_year1      = 2024
| title2           = Даян аварга	
| title_year2      = 2021
| title3           = Улсын аварга
| title_year3      = 2018
| title4           = Улсын арслан
| title_year4      = 2014
| title5           = Улсын харцага
| title_year5      = 2013
| title6           = Аймгийн арслан
| title_year6      = 2011
| title7           = Аймгийн начин
| title_year7      = 2007
| түрүүлсэн        = '''4''' ([[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]])
| шөвгөрсөн        = '''11''' (2013, 2014, 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026)
| updated          = 2026-07-12
}}'''Намсрайжавын Батсуурь''' ([[1987 он]]ы [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 18]]&lt;ref&gt;[https://koo.mn/p/athletic/%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%87/ koo.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;) нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум|Ховд]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[Дархан аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 23 дахь аварга юм.

==Жүдо бөхийн амжилт==

2011 оны жүдо бөхийн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж &quot;Спортын мастер&quot;, 2011 оны дэлхийн цомын аваргаас хүрэл медаль хүртэж &quot;ОУХМ&quot; цол хүртсэн, 2013 онд мөн жүдо бөхийн улсын аварга болсон, 2012 оны дэлхийн цомоос хүрэл, 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн жүдоч.

== Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд ==
2007 онд Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot; Аймгийн начин &quot; цол хүртсэн. Бөхийн өргөөнд болдог барилдаануудад аварга, арслан, гарьд, заан цолтнуудыг өвдөг шороодуулж үзэгчдийг шуугиулдаг дайчин, шуурхай, хийцтэй барилдаантай бөх бөгөөд 2011 оны цагаан сарын барилдааны үеэр Даян аварга [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]] түүнд &quot;Ирээдүйн аварга&quot; шагналаа гардуулсан.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Г |first= Баярсайхан |date=2011-02-11 |title=Н.Батсуурь: Өсөхөө аваргыг анх удаа давж үзлээ |url=https://news.mn/r/549693/ |access-date=2025-07-19 |work=news.mn |language=mn }}&lt;/ref&gt; 2011 онд Дархан-Уул аймгийн 50 жилийн ойн наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн. 2012 Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.

== Улсын наадмын дэвжээнд ==
2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, зургаагийн даваанд аймгийн хурц арслан Л.Цэрэнтогтохтой тунан барилдаж даван
&quot;Улсын харцага&quot; цол хүртсэн.

2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Сангисүрэнгээр дөрөв, улсын үнэн зоригт харцага Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын начин Р.Пүрэвдагваар зургаа, улсын гарьд Д.Рагчаагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар найм, улсын өсөх идэр начин Ш.Жаргалсайханаар ес даван түрүүлж &quot;Улсын арслан&quot; 
цол хүртсэн.

2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадмаар  аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, улсын гарьд И.Доржсамбуугаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.

2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн заан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, аймгийн заан Д.Буянтаар тав, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар зургаа, аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнээр долоо, улсын харцага Б.Пүрэвсайханаар найм даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.

2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн хурц арслан Ц.Бямба-Очироор зургаа, аймгийн хурц бадрангуй арслан Н.Золбоогоор долоо, улсын заан Н.Жаргалбаяраар найм, улсын аварга [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамбаар]] 9 давж түрүүлэн &quot;Улсын аварга&quot; цол хүртсэн.

2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн арслан Ж.Ням-Эрдэнээр зургаа, улсын аварга С.Мөнхбатаар долоо, улсын гарьд [[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамбаар]] 8 давж үзүүрлэсэн.

2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Суманчулуунаар тав, аймгийн арслан Ц.Мөнхбаяраар зургаа, улсын начин Ц.Одбаяраар долоо, улсын харцага [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарчаар]] 8 давж үзүүрлэсэн ч сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн.

2019 онд улсын арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож &quot;Даян аварга&quot; цолыг хүртсэн.

2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Э.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр тав, аймгийн хурц арслан Б.Мижидсүрэнгээр зургаа, аймгийн арслан Г.Бадрахаар долоо, улсын начин [[Бередмуратын Серик|Б.Серикээр]] 8 давж чимэг нэмсэн.

2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, улсын начин Г.Ганжадаар тав, аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар зургаа, улсын арслан [[Цэдэвийн Содномдорж|Ц.Содномдоржоор]] 7 давж чимэг нэмсэн.

2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Г.Цоггэрэлээр дөрөв, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар зургаа, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар долоо, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар найм, улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяраар]] ес давж түрүүлэн &quot;Дархан аварга&quot; цол хүртсэн.

2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Г.Гантулгаар дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан М.Бямбадоржоор зургаа, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар долоо давж чимэг нэмсэн.

2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадмаар сумын заан Б.Бат-Эрдэнээр дөрөв, улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор тав, аймгийн хурц арслан Б.Өсөхбаяраар зургаа, улсын харцага Э.Дашаар долоо, улсын начин Л.Энхсаруулаар найм давж чимэг нэмсэн.

== Үндэсний бөхийн амжилт ==

{{Mongolian Wrestling Record/Start|Намсрайжавын Батсуурь&lt;ref&gt;{{cite web | title=Намсрайжавын Батсуурийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX-tfmwZBYTtzSoRYk | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NGC|7|HS2|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NWC|9|NGC|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NWC|7|SS|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NWC|8|BH|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|R|13|NC||NWC|1|2019 онд Улсын Арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Даян Аварга цолыг олгосон.&lt;ref&gt;[https://gogo.mn/r/q0e6y Э.Оюунболдын аварга цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NC|||?|2020 онд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг хураасан.}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|8|TS|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|8|BH|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|9|NC|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|3||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|8|UuB|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|9|NL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|AL|6|NH|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2012|M|256|AL|5||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256|AF|8|AL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

==Бөхийн удам==
Өвөө [[Жотойн Гэлэг|Ж.Гэлэг]] нь улсын начин, аав [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] нь улсын харцага, авга ах химийн ухааны доктор,профессор, самбын ОУХМ [[Гэлэгийн Даваасамбуу|Г.Даваасамбуу]] нь улсын начин, Г.Дансран нь аймгийн заан, [[Норжингийн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 5 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан цолтой. Мөн олимпын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Равдангийн Даваадалай|Р.Даваадалай]], чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Лодойн Энхбаяр|Ло.Энхбаяр]], улсын начин [[Лодойн Эрхбаяр|Ло.Эрхбаяр]] нар ээжийнх нь хамаатан. Өөрөөр хэлбэл 2 талдаа бөхийн удамтай.

==Эшлэл==
{{reflist}}

{{Үндэсний бөхийн аварга}}

{{DEFAULTSORT:Батсуурь, Намсрайжавын}}
[[Ангилал:Дархан аварга]]
[[Ангилал:Монголын жүдоч]]
[[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]]
[[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1987 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>bhn9a8g8nmz9p9ipv7okf04epcanf38</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862185</id>
      <parentid>862165</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T16:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13679" sha1="ghwyumm97r3cofpyjhs19di76ulp8jh" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Намсрайжавын Батсуурь&lt;br/&gt;{{MongolUnicode|ᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠢᠵᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ&lt;br/&gt;ᠪᠠᠲᠤᠰᠠᠭᠤᠷᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1987|8|18}}
| birth_place      = [[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| father           = [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г. Намсрайжав]]
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Дархан аварга]]
| title1           = Дархан аварга
| title_year1      = 2024
| title2           = Даян аварга	
| title_year2      = 2021
| title3           = Улсын аварга
| title_year3      = 2018
| title4           = Улсын арслан
| title_year4      = 2014
| title5           = Улсын харцага
| title_year5      = 2013
| title6           = Аймгийн арслан
| title_year6      = 2011
| title7           = Аймгийн начин
| title_year7      = 2007
| түрүүлсэн        = '''4''' ([[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]])
| шөвгөрсөн        = '''11''' (2013, 2014, 2015, 2016, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026)
| updated          = 2026-07-12
}}'''Намсрайжавын Батсуурь''' ([[1987 он]]ы [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 18]]&lt;ref&gt;[https://koo.mn/p/athletic/%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%87/ koo.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;) нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум|Ховд]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[Дархан аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 23 дахь аварга юм.

==Жүдо бөхийн амжилт==

2011 оны жүдо бөхийн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж &quot;Спортын мастер&quot;, 2011 оны дэлхийн цомын аваргаас хүрэл медаль хүртэж &quot;ОУХМ&quot; цол хүртсэн, 2013 онд мөн жүдо бөхийн улсын аварга болсон, 2012 оны дэлхийн цомоос хүрэл, 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн жүдоч.

== Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд ==
2007 онд Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot; Аймгийн начин &quot; цол хүртсэн. Бөхийн өргөөнд болдог барилдаануудад аварга, арслан, гарьд, заан цолтнуудыг өвдөг шороодуулж үзэгчдийг шуугиулдаг дайчин, шуурхай, хийцтэй барилдаантай бөх бөгөөд 2011 оны цагаан сарын барилдааны үеэр Даян аварга [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]] түүнд &quot;Ирээдүйн аварга&quot; шагналаа гардуулсан.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Г |first=Баярсайхан |date=2011-02-11 |title=Н.Батсуурь: Өсөхөө аваргыг анх удаа давж үзлээ |url=https://news.mn/r/549693/ |access-date=2025-07-19 |work=news.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 2011 онд Дархан-Уул аймгийн 50 жилийн ойн наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн. 2012 Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.

== Улсын наадмын дэвжээнд ==
2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, зургаагийн даваанд аймгийн хурц арслан Л.Цэрэнтогтохтой тунан барилдаж даван
&quot;Улсын харцага&quot; цол хүртсэн.

2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Сангисүрэнгээр дөрөв, улсын үнэн зоригт харцага Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын начин Р.Пүрэвдагваар зургаа, улсын гарьд Д.Рагчаагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар найм, улсын өсөх идэр начин Ш.Жаргалсайханаар ес даван түрүүлж &quot;Улсын арслан&quot; 
цол хүртсэн.

2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадмаар  аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, улсын гарьд И.Доржсамбуугаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.

2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн заан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, аймгийн заан Д.Буянтаар тав, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар зургаа, аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнээр долоо, улсын харцага Б.Пүрэвсайханаар найм даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.

2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн хурц арслан Ц.Бямба-Очироор зургаа, аймгийн хурц бадрангуй арслан Н.Золбоогоор долоо, улсын заан Н.Жаргалбаяраар найм, улсын аварга [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамбаар]] 9 давж түрүүлэн &quot;Улсын аварга&quot; цол хүртсэн.

2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн арслан Ж.Ням-Эрдэнээр зургаа, улсын аварга С.Мөнхбатаар долоо, улсын гарьд [[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамбаар]] 8 давж үзүүрлэсэн.

2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Суманчулуунаар тав, аймгийн арслан Ц.Мөнхбаяраар зургаа, улсын начин Ц.Одбаяраар долоо, улсын харцага [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарчаар]] 8 давж үзүүрлэсэн ч сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн.

2019 онд улсын арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож &quot;Даян аварга&quot; цолыг хүртсэн.

2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Э.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр тав, аймгийн хурц арслан Б.Мижидсүрэнгээр зургаа, аймгийн арслан Г.Бадрахаар долоо, улсын начин [[Бередмуратын Серик|Б.Серикээр]] 8 давж чимэг нэмсэн.

2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, улсын начин Г.Ганжадаар тав, аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар зургаа, улсын арслан [[Цэдэвийн Содномдорж|Ц.Содномдоржоор]] 7 давж чимэг нэмсэн.

2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Г.Цоггэрэлээр дөрөв, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар зургаа, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар долоо, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар найм, улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяраар]] ес давж түрүүлэн &quot;Дархан аварга&quot; цол хүртсэн.

2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Г.Гантулгаар дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан М.Бямбадоржоор зургаа, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар долоо давж чимэг нэмсэн.

2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадмаар сумын заан Б.Бат-Эрдэнээр дөрөв, улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор тав, аймгийн хурц арслан Б.Өсөхбаяраар зургаа, улсын харцага Э.Дашаар долоо, улсын начин Л.Энхсаруулаар найм давж чимэг нэмсэн.

== Үндэсний бөхийн амжилт ==

{{Mongolian Wrestling Record/Start|Намсрайжавын Батсуурь&lt;ref&gt;{{cite web | title=Намсрайжавын Батсуурийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX-tfmwZBYTtzSoRYk | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NGC|7|HS2|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NWC|9|NGC|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NWC|7|SS|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NWC|8|BH|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|R|13|NC||NWC|1|2019 онд Улсын Арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Даян Аварга цолыг олгосон.&lt;ref&gt;[https://gogo.mn/r/q0e6y Э.Оюунболдын аварга цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NC|||?|2020 онд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг хураасан.}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|8|TS|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|8|BH|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|9|NC|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|3||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|8|UuB|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|9|NL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|AL|6|NH|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2012|M|256|AL|5||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256|AF|8|AL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

==Бөхийн удам==
Өвөө [[Жотойн Гэлэг|Ж.Гэлэг]] нь улсын начин, аав [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] нь улсын харцага, авга ах химийн ухааны доктор,профессор, самбын ОУХМ [[Гэлэгийн Даваасамбуу|Г.Даваасамбуу]] нь улсын начин, Г.Дансран нь аймгийн заан, [[Норжингийн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 5 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан цолтой. Мөн олимпын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Равдангийн Даваадалай|Р.Даваадалай]], чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Лодойн Энхбаяр|Ло.Энхбаяр]], улсын начин [[Лодойн Эрхбаяр|Ло.Эрхбаяр]] нар ээжийнх нь хамаатан. Өөрөөр хэлбэл 2 талдаа бөхийн удамтай.

==Эшлэл==
{{reflist}}

{{Үндэсний бөхийн аварга}}

{{DEFAULTSORT:Батсуурь, Намсрайжавын}}
[[Ангилал:Дархан аварга]]
[[Ангилал:Монголын жүдоч]]
[[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]]
[[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1987 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>ghwyumm97r3cofpyjhs19di76ulp8jh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түмэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25654</id>
    <revision>
      <id>862294</id>
      <parentid>811163</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T11:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Megzer</username>
        <id>20491</id>
      </contributor>
      <origin>862294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10901" sha1="5v3qhmqo369hii8v8lz994zo9gxm1mh" xml:space="preserve">{{Хадмал
|монгол_бичиг =[[Файл:Tümen.PNG]]
|кирилл_буриад =
|кирилл_монгол =түмэн
|кирилл_халимаг =
}}
'''Түмэн''' гэх үг нь 13-17 дугаар зууны үеийн монголын цэрэг арми, засаг захиргааны томоохон нэгж, нэр томьёо байсан юм. Түмэн гэдэг үг нь нэн эртний гаралтай монгол, түрэг угсаатны дунд хэрэглэж байсан үг бөгөөд үгийн утга нь &quot;арван мянга&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=түм, түмэн |url=https://toli.query.mn/dictionary_items/30436 |access-date=2025-02-10 |website=toli.query.mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол хэлний их тайлбар толь |url=https://mongoltoli.mn/dictionary/detail/91201}}&lt;/ref&gt;, &quot;ард түмэн&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, &quot;олон түмэн&quot;, &quot;маш олон&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; гэсэн олон утгыг илэрхийлдэг үг. Энэ нэр нь Монголын эзэнт гүрэн, Юань Улсын үед цэргийн цэрэг-иргэний хосолсон тогтолцооны томоохон нэгж байсан агаад Бага хаадын үе буюу 14-17-р зуунд хэд хэдэн аймгийг нэгтгэсэн холбоо ханлигийн үүрэгтэй төстэй засаг захиргааны нэр томьёо болж хувьссан.  
 
== Цэргийн нэгж ==
Монголын уламжлалт цэргийн нэгж аравтын тогтолцоогоор арван цэрэг нийлж нэг аравт цэрэг, арван аравт нийлж нэг зуут цэрэг, арван зуут нийлж нэг мянган цэрэг, арван мянгат нийлж нэг түмэн цэрэг болдог байсан. [[Чингис хаан]] 1206 онд [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулах үед 95 мянганы ноёдыг томилж, тэдгээрийг баруун, гол, зүүн гарын түмтийн ноёноор Боорчи, Наяа, Мухулайг томилсон.1227 он гэхэд 129 мянган{{sfn|Gongor|1970|pp=92}} болж өргөжсөн бөгөөд газар нутгаа тэлж, өөр угсаатныг нэгтгэн тэлэх тусам түмэн цэрэг нь бүрэн бүрэлдэхүүнийхээ 60 орчим хувьтай тэнцэх хүч чадалтай болсон гэж тооцож болно.{{sfn|Biran|Kim|2023|pp=462}} 1206 онд нэг өрхөөс 1 цэрэг гарахаар тооцсон гэвэл, түмэн цэрэг түм буюу арван мянгыг бүрдүүлэхийн тулд дор хаяж 40-60 мянган хүнтэй байснаа, бусад ард түмнийг эзлэн нэгтгэж өргөжих тусам тухайн орон нутгийн онцлогоос шалтгаалж өөрчлөгдсөн. Чингис хаан ахмад хүү Зүчидээ 9000 өрх буюу нэг түмэн цэрэг өгч өрнө зүгийн нутгийг захируулсан бөгөөд 14-р зууны эхээр Зүчийн улсын цэргийн хүчийг 43 түмэн гэж тооцоолж, нэг түмэнд багтах цэргийг 65 хувиар тооцоход 279500 морьт цэрэг дайчлах чадвартай байжээ.{{sfn|Biran|Kim|2023|pp=472}} [[Юань Улс|Юань Улсын]] үед &quot;дөчин түмэн монгол, дөрвөн түмэн ойрад&quot; гэдэг нэр гарах болтлоо өргөжин томорсон. 

[[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] үеэс хятад нутагт монголын төрийн төв шилжихдээ түмэн гэх цэргийн нэгжийг хятадын төр, соёлын уламжлалтай холих замаар бий шинэ бүтэц зохион байгуулалтыг байгуулсан. Түмтийн ноёдыг хятад ханзаар &quot;түмэн өрх, түмэн өрхийн ноён&quot; (万戶, wanhu) гэж бичдэг байсан. [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэснээр түмт нь '''бага түмт''' (下萬戶), '''дунд түмт''' (中萬戶), '''их түмт''' (上萬戶) гэсэн гурван шатлалтай болж, тус бүрийг монгол, түрэг, кидан, хятад гаралтай даргачийг томилон удирдуулж байсан. Эдгээр гурван шатлалтай түмт бүрт харьяалах нутаг, хятад түшмэдийн тогтолцоотой, шатлал бүрт тохирох цэргээс бүрдэж байсан. Бага түмт нь 3000-аас дээш тооны цэрэг, дунд түмт нь 5000-аас дээш цэрэгтэй, дээд түмт нь 7000 дээш тооны цэрэгтэй байсан.{{sfn|Song|1976|pp=2310-2311}} Юань Улсын төрийн яам хэлтэсүүд 1-9 гэсэн шатлалтай байснаас эдгээр гурван зэрэглэлийн түмтийн ордонууд нь дараах зэрэглэлтэй байсан: дээд түмтийн ордон нь төрийн жинхэнэ 5-р зэрэг, дунд түмтийн ордон нь дагалт 5-р зэрэг, доод түмтийн ордон нь жинхэнэ 6-р зэрэг.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+'''Юань Улсын түмтийн ноёдын зэрэг дэв'''{{sfn|Song|1976|pp=2310-2311}}
!Албан тушаал
!Орон тоо
!Зэрэг дэв
!Эзэмших гэрэгэ
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Дээд мянгат
|-
|Даргач
|1
| rowspan=&quot;2&quot; |Жинхэнэ 3-р зэрэг
| rowspan=&quot;3&quot; |Алтан барсын тэмдэг
|-
|Түмтийн ноён
|1
|-
|Дэд түмтийн ноён
|1
|Дагалт 3-р зэрэг
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Дунд мянгат
|-
|Даргач
|1
| rowspan=&quot;2&quot; |Дагалт 3-р зэрэг
| rowspan=&quot;2&quot; |Алтан барсын тэмдэг
|-
|Түмтийн ноён
|1
|-
|Дэд түмтийн ноён
|1
|Жинхэнэ 4-р зэрэг
|Алтан гэрэгэ
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Доод мянгат
|-
|Даргач
|1
| rowspan=&quot;2&quot; |Дагалт 3-р зэрэг
| rowspan=&quot;2&quot; |Алтан барсын тэмдэг
|-
|Түмтийн ноён
|1
|-
|Дэд түмтийн ноён
|1
|Дагалт 4-р зэрэг
|Алтан гэрэгэ
|}

== Засаг захиргааны нэгж ==
15-16-р зуунд түмэн гэдэг нэрний утга нь цэргийн нэгжээс гадна засаг захиргааны нэгж болж хэд хэдэн аймгийн нэгдлээс бүрдсэн. [[Даян хаан|Даян хааны]] үеийн шинэчлэлээр тухайн цагийн Монгол улсыг нийт арван түмэн болгосноос зүүн [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголыг]] зургаан түмэн, баруун Монгол буюу [[Ойрад|Ойрадыг]] дөрвөн түмэн болгон хуваасан нь 16-р зууны эцэс хүртэл Монголын төрийн засаг захиргааны хуваарь болсон. Зургаан түмэн Монголыг дотор нь зүүн гурван түмэн, баруун гурван түмэн болгон хувааж, зүүн түмнийг их хаан Цахар түмэнд төвлөн захирч, баруун түмнийг их хааны томилсон жонон цолтой ханхүү Ордос түмэнд төвлөн сууж захирдаг байсан. 1550-иад оноос түмэн доторх зарим алтан ургийн язгууртнуудын байр суурь бэхжиж, биеэ даасан улс болох эсвэл нэгнээ залгин нэгтгэх явц эхэлснээр тус бүртээ хаантай Түмэд, Ордос, Харчин, Цахар, Халх улсууд болж өөрчлөгдсөн. 

Харин Ойрадын дөрвөн түмнийг 15-р зууны эхнээс тайш цолтон захирдаг ч тус бүрдээ эзэнтэй байсан. 16-р зууны дунд үеэс тайш цолны үүрэг роль буурч, [[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] удмын ноёдын захирдаг [[Хошууд]] аймгийн ноёд чуулганы дарга буюу [[хан]] цолтойгоор ерөнхийлөн удирдаж, дотоодын дайн самуун, хэрэг зөрчлийг шийддэг болсон. 

'''Даян хааны Зургаан түмэн монгол'''

Зүүн түмэн

# [[Цахар түмэн]]
# [[Халх|Халх түмэн]]
# [[Урианхай|Урианхай түмэн]]

Баруун түмэн

# [[Ордос|Ордос түмэн]]
# [[Түмэд|Түмэд түмэн]]
# [[Харчин]], [[Юншээбүү]] нийлж нэг түмэн

'''Дөрвөн түмэн Ойрад'''

15-р зууны үеийн Ойрад нь [[Чорос]], [[Торгууд]], [[Хошууд]] нэг Ойрад, [[Хойт|Хойд]], [[Баатууд]] нэг Ойрад, [[Барга]], [[Буриад ястан|Буриад]] нэг Ойрад, Өр Монгол нэг Ойрад,{{sfn|Mongolian Academy of Sciences|2003|pp=122-124}} байснаа 16-р зуунаас Чорос, Торгууд, Хошууд, [[Дөрвөд]]{{sfn|Mongolian Academy of Sciences|2003|pp=122-124}} аймгууд дөрвөн ойрадын гол хүч болсон. 

== Зүүлт, тайлбар ==
{{reflist}}

== Ном зүй ==
* {{Cite book |last=Mongolian Academy of Sciences |first=Institute of History |title=Монгол Улсын Түүх: Гутгаар боть |publisher=Адмон  |year=2003 |location=Улаанбаатар |isbn=99929-0-210-8}}
* {{Cite book |last=Gongor |first=D |title=Халх товчоон |year=1970 |volume=1 |location=Улаанбаатар}}
* {{Cite book |last=Biran |first=Michal |title=The Cambridge history of the Mongol empire |last2=Kim |first2=Hodong |publisher=Cambridge University press |year=2023 |volume=1 |location=Cambridge |language=en}}
* {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan shi |publisher=Zhonghua Book Company |year=1976 |location=Beijing |language=zh}}

[[Ангилал:Монгол цэргийн зохион байгуулалт]]
[[Ангилал:Их Монгол Улсын зэвсэгт хүчний түүх]]</text>
      <sha1>5v3qhmqo369hii8v8lz994zo9gxm1mh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тхай Бин муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31000</id>
    <revision>
      <id>862212</id>
      <parentid>846709</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T22:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6760" sha1="lbfx547sqop0ochxqb63cvho60y0y70" xml:space="preserve">{{short description|Province of Vietnam}}
{{Инфобокс суурин
| name               = Тхай Бин
| native_name        = Thái Bình
| type               = [[Вьетнамын мужууд|Муж]]
| image_skyline      = {{Photomontage
| spacing = 1
| color_border = white
| color = white
| size = 292
| photo1a = Chua Keo.jpg
| photo1b = Đền Trần Thái Bình.jpg
| photo2a = An lap 1.jpg
| photo2b = Bao tang Thai Binh.jpg
| photo3a = Nha Van Hoa Lao Dong Thai Binh.jpg
| photo3b = Donghoalugv2.JPG
}}
| image_caption      = [[Кео сүм|Тан Куанг суварга]] {{•}} Чан Чиу сүм {{•}} Ан Лап сүм {{•}} Тхай Бин музей {{•}} Тхай Бин соёл {{•}} Загварын сар
| nickname           = &quot;Будаатай газар&quot;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(Quê Lúa)&lt;/small&gt;
| image_seal         = 
| image_map          = Thai Binh in Vietnam before 1 July 2025.svg
| map_caption        = Вьетнам дахь Тхай Биний байршил
| image_map1         =
| coordinates        = {{coord|20|30|N|106|20|E|region:VN_type:adm1st|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{flag|Вьетнам}}
| subdivision_type1  = [[Вьетнамын бүс нутгууд|Бүс нутаг]]
| subdivision_name1  = [[Улаан голын дельта]]
| seat_type          = Төв танхим
| seat               = [[Тхай Бин]] хот
| established_date   = 3 сарын 21, 1890
| established_title  = Байгуулагдсан
| extinct_date       = 7 сарын 1, 2025
| extinct_title      = [[Хыниэнь муж]]тай нэгтгэсэн
| leader_party       = 
| leader_title       = [[Вьетнамын мужууд#Ардын Зөвлөл|Ардын Зөвлөлийн]] дарга
| leader_name        = Нгуен Тиен Тхань
| leader_title1      = [[Вьетнамын мужууд#Ардын Хороо|Ардын Хорооны]] дарга
| leader_name1       = Нгуен Мань Хунг
| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;area_2022&quot;&gt;{{Cite act|date=2023-10-18|type=Decision|index=3048/QĐ-BTNMT|legislature=[[Байгалийн нөөц, байгаль орчны яам (Вьетнам)]]|title=Biểu số 4.2: Hiện trạng sử dụng đất vùng Đồng Bằng Sông Hồng năm 2022|trans-title=Хүснэгт 4.2: 2022 онд Улаан голын дельта дахь газрын ашиглалтын өнөөгийн байдал|language=vi|url=https://monre.gov.vn/VanBan/Lists/VanBanChiDao/Attachments/3012/b4.2_Signed.pdf}} – the data in the report are in hectares, rounded to integers&lt;/ref&gt;
| area_total_km2     = 1584.61
| elevation_footnotes = 
| elevation_m        = 
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |author=[[Вьетнамын Ерөнхий Статистикийн Газар|Ерөнхий Статистикийн Газар]] |year=2024 |url=https://www.nso.gov.vn/wp-content/uploads/2025/06/NGTK-Cuc-TK-2024_BQ.pdf |title=Statistical Yearbook of Vietnam 2024 |publisher=Statistical Publishing House |access-date=2025-11-05 |archive-date=2025-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215172714/https://www.nso.gov.vn/wp-content/uploads/2025/06/NGTK-Cuc-TK-2024_BQ.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_total   = 1,890,400
| population_as_of   = 2024
| population_density_km2 = auto
| demographics_type1 = Хүн ам зүй
| demographics1_title1 = [[Вьетнамын үндэстний бүлгийн жагсаалт|Үндэс угсаатнууд]]
| demographics1_info1 = [[Вьетнамчууд]], [[Танка үндэстэн|Танка]], [...]
| demographics_type2 = ДНБ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://baothaibinh.com.vn/tin-tuc/4/215329/hop-bao-cong-bo-so-lieu-kinh-te-xa-hoi-nam-2024|title=Họp báo công bố số liệu kinh tế - xã hội năm 2024|website=Báo Thái Bình|date=2025-01-03|access-date=2025-11-05|archive-date=2025-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250811051038/https://baothaibinh.com.vn/tin-tuc/4/215329/hop-bao-cong-bo-so-lieu-kinh-te-xa-hoi-nam-2024|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Нийт
| demographics2_info1 = [[VND]] 71.300 их наяд&lt;br/&gt;[[америк доллар|US$]] 2.930 тэрбум
| blank1_name        = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2020)
| blank1_info        = {{increase}} 0.737&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Human Development Index by province(*) by Cities, provincies and Year |url=https://www.gso.gov.vn/en/px-web/?pxid=E1438&amp;theme=Health%2C%20Culture%2C%20Sport%20and%20Living%20standard |access-date=September 28, 2024 |website=[[Вьетнамын Ерөнхий Статистикийн Алба]]}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;([[Вьетнамын засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|18-д]])
| timezone1          = ICT
| utc_offset1        = +7
| area_code_type     = [[Вьетнам дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]]
| area_code          = 227
| iso_code           = [[ISO 3166-2:VN|VN-20]]
| website            = {{URL|http://www.thaibinh.gov.vn/}}
}}
'''{{audio|Thai_Binh.ogg|Тхай Бин}}''' («амар тайван», [[вьетнамаар]] Tỉnh Thái Bình - дэн-таая-бэн, тинх-таибинх, [[оросоор]] провинция Тхайбинь, [[хятадаар]] 太平省 - тай-пинг-шэнг, [[солонгосоор]] 타이빈성 - тайбинь-сон) — [[Вьетнам улс|Вьетнам]] улсын [[Вьетнамын засаг захиргааны хуваарь|муж]] (дэн). 1570.0 км² газар нутагт нь 2011 онд 1,786,000 хүн амьдарч байсан.&lt;ref&gt;[http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=387&amp;idmid=3&amp;ItemID=12875 Вьетнамын орон нутгийн хүн амын тоо, газар нутгийн хэмжээ] (вьет.)&lt;/ref&gt; Дотроо 1 [[Вьетнамын засаг захиргааны хуваарь|хот]] (тань), 7 [[Вьетнамын засаг захиргааны хуваарь|тойрог]] (хюэнь) болон хуваагддаг.

==Зураг==
&lt;gallery&gt;
File:Ảnh tập trung trường Chuyên Thái Bình.jpg
File:Cây đa Đông Đống.jpg
File:Cua song Bach Dang.JPG
&lt;/gallery&gt;

==Зүүлтийн холбоос==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Thai Binh|Тхай Бин муж}}
* [https://web.archive.org/web/20060517080904/http://www.thaibinh.gov.vn/ Тхай Бин мужийн засгийн газрын цахим газар]
{{Вьетнам улсад хамаарах}}

[[Ангилал:Хыниэнь муж| ]]
[[Ангилал:Вьетнамын хуучин муж]]</text>
      <sha1>lbfx547sqop0ochxqb63cvho60y0y70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пунцагийн Эрдэнэзаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31320</id>
    <revision>
      <id>862195</id>
      <parentid>792942</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T18:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4201" sha1="b31u7jwp16t8iul29qnremtl85zrqo9" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_он         = 1972 оны 4-р сарын 1
| төрсөн_газар      = 
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{flag|Монгол}} ([[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]] → МУ)
| ажил_үйл          = жүжигчин,
| тайзны_нэр        = Заанаа, Эрдэнэзаан
| төрөл           = хошин үзэгдэл, УСК
| дүр_маяг        = 
| танил_үе        = 1990-ээд он — одоо
| хамтлаг         = «Маск» продакшн 
| төгссөн_нь      = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] (1994)
| алдар_нэр       = '''Төр нийгмийн шан'''&lt;br&gt;Монгол улсын гавьяат жүжигчин
}}

'''Пунцагийн Эрдэнэзаан''' — [[Монгол улс|Монгол]]ын хошин урлаг, тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]].

==Намтар==
[[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Улаангом]] хотын арван жилийг төгссөн&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zindaa |title=”Маск” продакшны жүжигчин П.Эрдэнэзаан: Би сэтгэлийн хөөрлөөр жүжигчин болчихсон |url=https://www.zindaa.mn/45b |access-date=2024-06-23 |website=www.zindaa.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;. 

Түүний тухай Монгол Улсын гавьяат жүжигчин [[Цэгмидийн Төмөрбаатар|Ц.Төмөрбаатар]] “Манай П.Эрдэнэзаан ардын жүжигчин авдаг бол авахаар гайхалтай байгаа&lt;ref&gt;{{Cite web |title=П.Эрдэнэзаан: Эрүүл саруул, зөв хандлагатай амьдарч байхад өөр хүсэх зүйл үгүй |url=http://www.toim.mn/article/3c9g622c |access-date=2024-06-23 |website=toim.mn |language=en |archive-date=2024-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240623150841/http://www.toim.mn/article/3c9g622c |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;” гэжээ. 

=== Ажилласан байдал ===

* 1994 оноос тайзан дээр тасралтгүй ажиллажээ. 
* 2006 онд &quot;Маск продашн&quot; байгуулсан. 

== Уран бүтээл ==

* [[2013 он|2013]] онд &quot;[[Ганц бие бүсгүйчүүд]]&quot; кинонд захирлын дүр бүтээсэн. 
* 2013 онд &quot;Тавилан&quot; кино
* 2019 онд &quot;[[Соёлын довтолгоо (кино)|Соёлын довтолгоо]]&quot; кинонд продюссер

==Гавьяа шагнал==
* 2018 он — [[Монгол Улс]]ын гавьяат жүжигчин

==Цахим холбоос==

* [https://neguun.mn/r/109 Өвөө болсон МУГЖ П.Эрдэнэзаан]
* [https://ergelt.mn/news_full/111/single/17928 МУГЖ П.ЭРДЭНЭЗААН: Илүү ур чадвар шаардсан, намайг эвдсэн дүр бүтээмээр байна]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://news.mn/r/2502925/ Цаазын ялтны шүүх хуралд оролцсон минь!]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20240623150836/https://news.mn/r/2007272/ П.Эрдэнэзаан: Аав минь хүүгээрээ бахархсан байх]
* [https://gogo.mn/r/201d9 П.Эрдэнэзаан төрөхийн цонх хагалсан нь]

==Эх сурвалж==
* [http://filmart.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=250:2012-03-09-06-18-19&amp;catid=49:2012-03-09-03-52-10&amp;Itemid=147 ЭРДЭНЭЗААН Пунцаг]
{{DEFAULTSORT:Эрдэнэзаан, Пунцагийн}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголын хошин урлаг]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]]
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1972 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>b31u7jwp16t8iul29qnremtl85zrqo9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ойнбаярын Долгор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31415</id>
    <revision>
      <id>862191</id>
      <parentid>854855</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T17:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5219" sha1="j70028sibfuqbiltzdnwby83jjcermn" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| зураг       = Dolgor.jpg
| төрсөн_өдөр       = 1985
| төрсөн_газар      = Улаанбаатар
| яс_үндэс          = [[Халх]]
| иргэн             = {{MGL}}
| ажил_үйл          = Жүжигчин
| тайзны_нэр        = 
| төрөл           = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) 
| дүр_маяг        = 
| танил_үе        = 2000-аад он — одоо
| хамтлаг         = 
| төгссөн_нь      = Кино урлагийн дээд сургууль (2006)
| алдар_нэр       = 
}}

== Намтар ==
'''Ойнбаярын Долгор''' нь  [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]].

==Боловсрол==

* '''2002 онд''' Эрдэнэт хотын 4-р сургуулийг төгссөн.
* '''2002-2006 онд''' [[Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургууль|Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургуулийг]] Ардын жүжигчин Б.Мөнхдорж найруулагчийн удирдлагад тайз, дэлгэцийн жүжигчин мэргэжлээр төгссөн.

== Ажил ==

* '''2022 оны''' 4-р сараас УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна.

== Уран бүтээл ==

==== Тайзны уран бүтээл ====

* 2006 онд [[Антон Павлович Чехов|А.П.Чехов]] “Эгч дүү гурав” жүжгийн Ирина
* 2020 онд [[Лев Толстой|Л.Толстой]] “Анна Каренина” жүжгийн Долли
* 2021 онд Б.Цогнэмэх “Хаадын хаан: Андгай” жүжгийн Хулан
* 2022 онд [[Лувсандоржийн Өлзийтөгс|Л.Өлзийтөгс]] “Бүсгүйн зурвас” жүжгийн Эмч
* 2022 онд Берхольт Брехт “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Гэр бүлийн дүрийг тус тус бүтээсэн.

==== Дэлгэцийн уран бүтээл ====

* “Төрийн дайсан” МУСК
* “[[Үл таних эмэгтэй]]” МУСК
* “Эзэнгүй бөгж” МУСК
* “Өдөр өдрийн нар” ОАК
* “[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]” МУСК
* “Хөлтрөг” МУСК
* “Танхай тээгч” МУСК
* “Ар хударга” МУСК
* “[[Хоёулаа унтах уу]]” МУСК
* “Муу нүүрт” МУСК
* “Хоёр ертөнц” МУСК
* “Эзэгнэгч” МУСК
* “Зүрхний хилэн” МУСК
* “Торгууд ван” МУСК”
* “Сэтгэлийн анир” МУСК
* “Улаан уул” МУСК
* “Дурлалын гэмт хэрэг” МУСК
* “Бага хаадын үе” баримтат уран сайхны кино
* “Ээждээ ир” МУСК
* “Бумеранг” МУСК
* “Бид дөрвийн хайр” ОАК

==Гавьяа шагнал==

* '''2013 онд''' Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-11-08 |title=Жүжигчин О.Долгор МУСТА боллоо |url=https://www.shuud.mn/a/298971 |access-date=2024-07-02 |website=www.shuud.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

==Цахим холбоос==

* [https://web.archive.org/web/20240303153531/https://oor.mn/p/3182 ФОТО: Жүжигчин О.Долгор Э.Чинзориг нар гал голомтоо бадраалаа]
* [https://www.24tsag.mn/a/22735 ЖҮЖИГЧИН О.ДОЛГОР БА ТҮҮНИЙ НӨХРИЙН ЗУРГУУД]
* [https://news.zindaa.mn/1a4p Жүжигчин О.Долгор төрснөөс хойш долоон кг хаяжээ]
* [https://isee.mn/n/40498 Жүжигчин О.Долгор Улсын драмын эрдмийн театрт оржээ]
* [https://eagle.mn/r/105410 Жүжигчин О.Долгор УДЭТ-ын жүжигчин болжээ]
* [https://eguur.mn/378670/ О.Долгор: Үндсэн мөн чанараа алдчихалгүй тэсэж үлдэх хэрэгтэй]
* [https://dorgio.mn/p/149516 Сураг алдарсан жүжигчин О.Долгор энд гарч ирэв]
* [http://www.24tsag.mn/content/18511.shtml Эротик киноны саналд дарагдсан жүжигчин О.Долгорын тухай 24 баримт]

==Эх сурвалж==
• [https://mdt.moc.gov.mn/team/%d0%be-%d0%b4%d0%be%d0%bb%d0%b3%d0%be%d1%80/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{DEFAULTSORT:Долгор, Ойнбаярын}}

[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Кино жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]]
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__</text>
      <sha1>j70028sibfuqbiltzdnwby83jjcermn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ярославль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35077</id>
    <revision>
      <id>862291</id>
      <parentid>857812</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T08:57:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7491" sha1="7o04jfivbih6cl8jtar39qetf0u9bik" xml:space="preserve">{{short description|Оросын Ярославль мужийн хот}}
{{Инфобокс Оросын суурин
|mn_name=Ярославль
|ru_name=
|image_skyline=Yaroslavl_Russia_Montage.jpg
|coordinates = {{coord|57|37|N|39|51|E|display=inline,title}}
|map_label_position=left
|image_coa=Coa yaroslavl.svg
|pushpin_map= Орос Ярославль муж#Европын Орос#Европ
|coa_caption=
|image_flag=Flag of Yaroslavl.svg
|flag_caption=
|anthem=
|anthem_ref=
|holiday=
|holiday_ref=
|federal_subject=[[Ярославль муж]]
|federal_subject_ref=&lt;ref name=&quot;Ref154&quot;/&gt;
|adm_city_jur=Ярославль [[холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|мужийн ач холбогдолтой хот]]
|adm_city_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref154&quot;/&gt;
|adm_ctr_of1=Ярославль муж
|adm_ctr_of1_ref=&lt;ref name=&quot;Ref154&quot;/&gt;
|adm_ctr_of2=[[Ярославын район, Ярославль муж|Ярославын район]]
|adm_ctr_of2_ref=&lt;ref name=&quot;Ref154&quot;/&gt;
|inhabloc_cat=Хот
|inhabloc_cat_ref=&lt;ref name=&quot;Ref154&quot;/&gt;
|urban_okrug_jur=Ярославль хотын тойрог
|urban_okrug_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref269&quot;/&gt;
|mun_admctr_of1=Ярославль хотын тойрог
|mun_admctr_of1_ref=&lt;ref name=&quot;Ref269&quot;/&gt;
|mun_admctr_of2=Ярославын хотын район
|mun_admctr_of2_ref=
|leader_title=Хотын дарга
|leader_title_ref=&lt;ref name=&quot;ustav&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.city-yar.ru/data/Unsorted/ustav.doc|script-title=ru:Устав города Ярославля|publisher=Yaroslavl City Administration|language=ru|access-date=September 8, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123164005/http://www.city-yar.ru/data/Unsorted/ustav.doc|archive-date=November 23, 2011|url-status = dead|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|leader_name= Артём Молчанов&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ruscrime.com/mayor-of-yaroslavl-elected/|title=Mayor of Yaroslavl elected|website=ruscrime.com|date=2022-11-07|access-date=2024-01-20|archive-date=2023-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027031851/https://ruscrime.com/mayor-of-yaroslavl-elected/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|leader_name_ref=
|representative_body=[[Хотын дум]]
|representative_body_ref=&lt;ref name=&quot;ustav&quot;/&gt;
|area_of_what=
|area_as_of=
|area_km2=205.80
|area_km2_ref=&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.city-yar.ru/data/Unsorted/aspekty_9_mes.2009.doc |title=Archived copy |access-date=February 5, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150205232558/http://www.city-yar.ru/data/Unsorted/aspekty_9_mes.2009.doc |archive-date=February 5, 2015 |url-status = dead|df=mdy-all }}&lt;/ref&gt;
|pop_2010census=591486
|pop_2010census_rank=23-т
|pop_2010census_ref=&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
|pop_density=
|pop_density_as_of=
|pop_density_ref=
|pop_latest=608353
|pop_latest_date=2020
|pop_latest_ref=
|established_date=1010
|established_title=
|established_date_ref=&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.city-yar.ru/home/city.html|script-title=ru:История|publisher=Yaroslavl City Administration|language=ru|access-date=September 8, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903024745/http://www.city-yar.ru/home/city.html|archive-date=September 3, 2011|url-status = dead|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|current_cat_date=
|current_cat_date_ref=
|prev_name1=
|prev_name1_date=
|prev_name1_ref=
|postal_codes=150000—150066
|postal_codes_ref=&lt;ref name=&quot;PostCode&quot;&gt;{{cite web|url=http://info.russianpost.ru/database/ops.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20061212001823/http://info.russianpost.ru/database/ops.html|url-status = dead|archive-date=December 12, 2006|title=List of postal codes|publisher=[[Russian Post]]|language=ru|access-date=September 8, 2011}}&lt;/ref&gt;
|dialing_codes=4852
|dialing_codes_ref=&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mobile.beeline.ru/media/Abonents/Geography/For_guests/City%20codes%20%28rus%29.pdf|script-title=ru:Коды областных центров|publisher=Beeline|language=ru|access-date=September 8, 2011|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123142255/http://mobile.beeline.ru/media/Abonents/Geography/For_guests/City%20codes%20%28rus%29.pdf|archive-date=November 23, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|website=https://city-yaroslavl.ru/
}}
'''Ярославль''' ({{lang-ru|Яросла́вль}}) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Ярославль муж]]ийн [[төв]], зургаан буман хүн оршин сууж буй [[хот]].

==Зураг==
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Yaroslavl-strelka.JPG
Зураг:Yaroslavl, Russia, city and vicinities, satellite image LandSat-5, 2011-07-11, near natural colors, 30 m resolution.jpg
Зураг:Ярославский шинный завод.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|width=auto
|metric first=yes
|single line=yes
|location=Ярославль, Орос (1961–1990)

|Jan high C=−8.2
|Feb high C=-5.8
|Mar high C=0.1
|Apr high C=9.0
|May high C=17.8
|Jun high C=21.4
|Jul high C=23.3
|Aug high C=21.5
|Sep high C=14.9
|Oct high C=7.2
|Nov high C=-0.2
|Dec high C=-5.2
|year high C=8.0

|Jan mean C= -12.0
|Feb mean C= -10.0
|Mar mean C= -4.3
|Apr mean C= 4.5
|May mean C= 12.0
|Jun mean C= 15.7
|Jul mean C= 17.9
|Aug mean C= 16.1
|Sep mean C= 10.4
|Oct mean C= 4.1
|Nov mean C= -2.7
|Dec mean C= -8.4
|year mean C= 3.6

|Jan low C=−15.8
|Feb low C=-14.2
|Mar low C=-8.6
|Apr low C=0.0
|May low C=6.2
|Jun low C=10.1
|Jul low C= 12.5
|Aug low C= 10.7
|Sep low C= 5.9
|Oct low C= 0.9
|Nov low C= -5.2
|Dec low C= -11.6
|year low C= -0.8
&lt;!--Total Precipitation, this should include rain and snow.--&gt;
|precipitation colour=
&lt;!--IMPORTANT: use only one unit type!--&gt;
|Jan precipitation mm= 37
|Feb precipitation mm= 27
|Mar precipitation mm= 26
|Apr precipitation mm= 40
|May precipitation mm= 52
|Jun precipitation mm= 65
|Jul precipitation mm= 84
|Aug precipitation mm= 64
|Sep precipitation mm= 55
|Oct precipitation mm= 52
|Nov precipitation mm= 46
|Dec precipitation mm= 43
|year precipitation mm= 591
&lt;!--Mandatory fields, source--&gt;
|source 1= &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://meteoinfo.ru/climate/klimatgorod/1756-1246618396 |title=Оросын Холбооны Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|date=2011
}}&lt;!--Weather box ends--&gt;

== Эшлэл ==
{{reflist|colwidth=30em}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Yaroslavl|Ярославль}}
* [https://web.archive.org/web/20190325230019/https://city-yaroslavl.ru/ Албан ёсны цахим хуудас] (орос, англи хэлээр)
* [https://web.archive.org/web/20210712112156/https://yaroslavl.jsprav.ru/ Хотын байгууллагуудын лавлах] (орос хэлээр)

{{ОХУ-ын тавин том хот}}
[[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]]
[[Ангилал:Ижил мөрний суурин]]
[[Ангилал:Ярославль| ]]
[[Ангилал:Ярославль мужийн суурин]]
[[Ангилал:Европ дахь дэлхийн соёлын өв]]
[[Ангилал:ОХУ дахь дэлхийн соёлын өв]]
[[Ангилал:Оросын урьдын нийслэл]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Оросын хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:1010 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>7o04jfivbih6cl8jtar39qetf0u9bik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Миний муу аав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36698</id>
    <revision>
      <id>862174</id>
      <parentid>727868</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T14:18:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2995" sha1="4t7sdoef88bbu2oqhba0dmiaomdtvmo" xml:space="preserve">{{Инфобокс Кино
| нэр            = Миний муу аав
| зураг          = 
| зургийн хэмжээ = 
| зургийн тайлбар= 
| найруулагч     = Ц.Ганбат
| продюсер       = Э.Зоригт
| зохиолч        = С.Баттулга &lt;br /&gt; Ц.Ганбат &lt;br /&gt; О.Эрдэнэ &lt;br /&gt; Э.Зоригт
| тайлбарлагч    =
| жүжигчин       = [[Самдангийн Лхагвасүрэн|С.Лхагвасүрэн]] &lt;br /&gt;
Н.Долгор &lt;br /&gt;
Э.Уянга &lt;br /&gt;
С.Баттулга &lt;br /&gt;
[[Дамбарэнцэнгийн Хүрэлхүү|Д.Хүрэлхүү]] &lt;br /&gt;
| хөгжим         = Г.Ганг
| зураглаач      = Б.Бямбадорж
| зураач         = Ч.Ганзориг
| эвлүүлэг       = С.Баттулга
| студи          = ZMN продакшн
| компани        = 
| нээлт          = 2010 оны 8 дугаар сарын 28
| хугацаа        = 105 [[Минут|мин]]
| улс            = {{flag|Монгол}}
| хэл            = [[Монгол хэл|Монгол]]
| төсөв          = 
| орлого         = 
| өмнөх          =
| дараах         = 
}}

«'''Миний муу аав'''» — [[2010 он|2010]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсад [[монгол хэл|монгол]] хэлээр бүтсэн [[уран сайхны кино]].

== Агуулга ==
1990 оны зах зээлийн шуурганд өртөн бор дарсанд орж бяцхан охинтойгоо үлдсэн “Эстрад” хочит Жагаагийн амьдралын эрээн бараан хэрхэн, нийгэмд хөлөө олох гэж тэмцэн, хайр дурлалтай учран хоёр дахь боть буюу “Шинэ амьдрал”–аа дахин өрнүүлж буйг инээдмийн эмгэнэлт төрлөөр харуулжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.news.mn/r/26483|title=“Миний муу аав” нээлтээ хийнэ|publisher=news.mn|access-date=2017-01-10|archive-date=2023-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230510061716/https://news.mn/r/26483/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  

== Дүрүүд ==
Гол дүрд
* Эстрад Жагаа - [[Самдангийн Лхагвасүрэн|С.Лхагвасүрэн]]
* Оюун - Н.Долгор
Дүрүүдэд
* Халиун - Э.Уянга
* Бацаан Жагаа - С.Баттулга
* Леннон Батаа - [[Дамбарэнцэнгийн Хүрэлхүү|Д.Хүрэлхүү]]

== Киноны дуу ==
{{tracklist
| extra_column = Уран бүтээлч
| title1      = Халамцуу салхи
| extra1      = Ганг
| length1     = 3:58
}}

== Дэлгэрэнгүй сурвалж ==

[[Ангилал:2010 оны кино]]
[[Ангилал:21-р зууны монгол кино]]
[[Ангилал:Уран сайхны кино]]</text>
      <sha1>4t7sdoef88bbu2oqhba0dmiaomdtvmo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>МОНЦАМЭ агентлаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37334</id>
    <revision>
      <id>862169</id>
      <parentid>852358</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T13:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84244" sha1="n2mhizrs1jslr66tlgype0fdxex631e" xml:space="preserve">{{Инфобокс компани
| name             = &quot;Монголын Цахилгаан Мэдээ&quot; (МОНЦАМЭ) агентлаг
| image            = Montsame.jpg
| logo             = 
| caption          = 
| type             = 
| genre            = Мэдээллийн агентлаг
| fate             = 
| predecessor      = 
| successor        = 
| foundation       = 1921 оны VII сарын 19 
| founder          = [[Монгол Ардын Нам|МАН]]
| defunct          = 
| location_city    =Улаанбаатар 
| location_country =Монгол 
| location         =  
| locations        =Чингэлтэй дүүрэг, 1-р хороо, Б.Жигжиджавын-8 
| area_served      = 
| key_people       = [[Хүрлээгийн Энх-Орших]] &lt;br /&gt;(Дарга)&lt;br /&gt;
| industry         = 
| products         = Бүх төрлийн мэдээ мэдээлэл, [[сонин]], сэтгүүл, товхимол, [[гэрэл зураг]], хэвлэлийн бүтээгдэхүүн
| services         = 
| revenue          = 
| operating_income = 
| net_income       = 
| aum              = 
| assets           = 
| equity           = 
| owner            = 
| num_employees    = 108
| parent           = 
| divisions        = 
| subsid           = 
| homepage         = [http://www.montsame.mn/ montsame.mn]
| footnotes        = 
| intl             = 
|company_logo=}}
'''МОНЦАМЭ агентлаг''' нь [[Монгол улс|Монгол улсын]] үндэсний мэдээллийн төв байгууллага юм&lt;ref&gt;http://www.info.mn/news/{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Албан ёсны түүх бичлэгээр бол [[1921 он]]д байгуулагдсан бөгөөд [[Ази тив|Ази тивийн]] ууган агентлагуудын нэг&lt;ref&gt;://baabar.mn/article/5754&lt;/ref&gt;. Мөн Монгол улсын хамгийн анхны төрийн байгууллагуудын нэг. [[20-р зуун|XX зуунд]] Монгол улсын талаарх мэдээ мэдээллийг олон улсад түгээх, тус улсыг гадаад ертөнцөд сурталчлахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн нь өнөө ч хэвээр бөгөөд өдгөө гадаадын дөрвөн хэлээр сонин сэтгүүл эрхлэн гаргаж дэлхийн улс орнуудад мэдээлэл түгээхийн зэрэгцээ найман хэлээр гадаадаас мэдээлэл хүлээн авч дотоодод дамжуулж байна. Ази-Номхон далайн мэдээллийн агентлагуудын байгууллагын (OANA) гишүүнээр [[1981 он]]д элссэн&lt;ref&gt;https://www.montsame.mn/mn/read/51531&lt;/ref&gt;. [[2019 он]]ы байдлаар 35 орны 44 мэдээллийн агентлагт Монгол улсын талаар мэдээ мэдээлэл дамжуулан өгч байна&lt;ref&gt;://news.mn/r/741949/{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Орон даяар өөрийн сурвалжлагч нарыг ажиллуулан тогтмол мэдээ хүлээн авдаг Монголын цорын ганц мэдээллийн байгууллага юм. Улсын төсвөөс санхүүждэг боловч [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газар]] болон бусад аливаа төрийн институцид одоогоор албан ёсоор харьяалагддаггүй. [[1998 он]]д баталсан Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай хуульд “Төрийн байгууллага өөрийн мэдэлд [[Олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл|хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлтэй]] байхыг хориглоно” хэмээн заасантай холбоотойгоор агентлагийн статус [[2005 он]]оос хараахан тодорхойгүй явж ирсэн бөгөөд эрхзүйн орчныг нь тусгай хууль гарган зохицуулах хүчин чармайлт одоогоор үр дүнд хүрээгүй байна&lt;ref&gt;https://montsame.mn/mn/read/180987&lt;/ref&gt;. МОНЦАМЭ гэдэг нь Монголын цахилгаан мэдээ гэсэн үгийн товчлол болно&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.mn/r/510465/ |title=Archive copy |access-date=2019-12-14 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214034402/https://news.mn/r/510465/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

==Нэрийн учир==
1921 оны гуравдугаар сарын 18-нд, журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг гамингаас чөлөөлсөн тухай Зөвлөлт Орос улсад илгээсэн мэдээг Монголын цахилгаан мэдээний агентлагийн анхны мэдээ байсан гэж үздэг бөгөөд &quot;МОНТА&quot; гэсэн нэрээр илгээжээ &lt;ref&gt;https://www.montsame.mn/mn/read/195870&lt;/ref&gt;. Энэ нь Монгольское Телеграфное Агентство (Монголын цахилгаан мэдээний агентлаг) гэсэн орос үгийн товчлол байсан болно. 1921 оны долдугаар сард Монголын цахилгаан мэдээг сурвалжлан хурааж нэвтрүүлэх газрыг албан ёсоор байгуулахад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mglnews.mn/content/read/66131/MONTsAME-agyentlag-95-nas-khurchee.htm |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200418/http://www.mglnews.mn/content/read/66131/MONTsAME-agyentlag-95-nas-khurchee.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.journalism.mn/a/63364 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200429/http://www.journalism.mn/a/63364 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://news.mn/r/566817/{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;МОНТА хэмээх нэрийг баталгаажуулсан бөгөөд үүнээс хойш уг нэр ялангуяа гадаадтай мэдээ солилцоход гол төлөв энэ хэвээр хэрэглэгдэж явсаар 1950-иад онтой золгов. 

[[1957 он]]д Үндэсний мэдээний агентлагийг шинээр сэргээн байгуулахад албан ёсны нэрийг Монголын цахилгаан мэдээний газар, товчлолыг МОНЦАМЭ хэмээн тогтжээ. 
МОНТА нэрээр гадаадад анхны мэдээг илгээхэд агентлагийг даргалж байсан Оросын иргэн И.Г.Демко [[1967 он]]д Монголд ирэхдээ “Анх МОНЦАМЭ нэрээр байгуулагдсан. Гадаадад МОНТА, дотооддоо бол МОНЦАМЭ гэдэг байсан” хэмээн ярьж байжээ. [[1968 он]]д [[Монголын үнэн|“Үнэн” сонин]]д [[Налайх]]ын уурхайн ажилтан Монцамэ&lt;ref&gt;http://itoim.mn/article/tSp6n/11939&lt;/ref&gt; гэдэг хүний тухай мэдээ гарсан бөгөөд “Уурхайн ажилтан хүн чинь дор хаяж хорин хэдэн настай байх ёстой. Тэгэхээр 1930-40 онд төрсөн байж таарна. Тэр үед хүүхдэд ийм нэр өгч байсныг бодоход МОНЦАМЭ гэдэг байгууллагыг тухайн үед олон түмэн мэддэг, идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулдаг газар байжээ гэж үзэж болохоор байна” гэж МОНЦАМЭ агентлагт олон жил удирдах ажил хийсэн Г.Адьяа дурссан бий.

==Түүх==
===Анхны мэдээ===
&quot;МОНТА&quot; мэдээлэв&quot; гэсэн эх сурвалжтай  анхны мэдээ 1921 оны гуравдугаар сарын 18-ны өдөр тухайн үеийн Алс Дорнодын Бүгд найрамдах Улсын ДАЛЬТА агентлаг руу цацагджээ. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.infomongol.mn/a/70892 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200402/http://www.infomongol.mn/a/70892 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. ДАЛЬТА (Дальневосточное телеграфное агентство) нь Байгалын чанад, [[Алс Дорнод]]од цагаантны хөдөлгөөн дарагдсаны дараа [[Большевик|большевик]] эрх баригчдын байгуулсан, [[Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улс|АДБНУ]]-ын албан ёсны мэдээний агентлаг юм. “Монголын анхны цахилгаан мэдээний агентлаг МОНТА-г ДАЛЬТА-гийн дэмжлэг хүч хөрөнгөөр үүсгэн байгуулсан” гэж Оросын судлаач Л.А.Молчанов бичсэн бий&lt;ref&gt;http://evartist.narod.ru/text9/{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Алтанбулаг сум|Алтанбулаг сумын]] нутгаас МОНТА-гийн илгээсэн анхны мэдээ Монгол ардын журамт цэрэг [[Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан|Хиагтыг гамин цэргээс чөлөөлсөн]] тухай байсан бөгөөд ДАЛЬТА-гаас [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Орос Улсын]] мэдээний төв агентлаг РОСТА уламжилснаар &quot;Правда&quot; сонинд нийтлэгдэж&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.infomongol.mn/a/70892 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200402/http://www.infomongol.mn/a/70892 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, харийн түрэмгийлэгчдийн эсрэг Монголын хувьсгалчдын байгуулсан анхны томоохон ялалтыг дэлхий дахины сонорт тунхагласан байна&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.infomongol.mn/a/70892 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200402/http://www.infomongol.mn/a/70892 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. &quot;Монголчуудын бослого&quot; гэсэн гарчигтай энэ мэдээг бичиж дамжуулсан хүн нь Оросын иргэн И.Г.Демко байв. Тэрбээр [[Монголын Ардын арми|Ардын армийн]] Улс төрийн газрын зөвлөх-сургагч (Зарим эх сурвалжид, Ардын цэргийн сурган боловсруулах газрын анхны 16 зөвлөх сургагчийн нэг&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sonin.mn/news/politics-fb-bot/99356 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190202063140/http://www.sonin.mn/news/politics-fb-bot/99356 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://baabar.mn/article/5901&lt;/ref&gt;) бөгөөд Монголын цахилгаан мэдээний агентлаг буюу МОНТА-гийн анхны эрхлэгчээр ажиллаж байжээ&lt;ref&gt;http://xn----8sbenbrquebb4afq7e.xn--p1ai/news/Redaktor---pochetnyy-partizan-{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Хожим [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс |БНМАУ-ын]] Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн болсон. Агентлаг байгуулах, анхны мэдээ илгээх ажлыг [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатарын]] даалгавраар гүйцэтгэсэн хэмээн тэрбээр нэг бус удаа дурссан байдаг. 

[[2010 он]]д МОНЦАМЭ агентлаг санаачлан Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг суманд, Монгол ардын хувьсгалт цэргийн жанжин штаб анх байрлаж байсан байрны хананд “Монголчуудын бослого” мэдээнд зориулсан дурсгалын самбарыг байрлуулсан байна.

===Албан ёсоор байгуулагдсан нь===
[[File:Гүн Цэдэвсүрэн.jpg|thumb|Цахилгаан мэдээний ерөнхий хорооны шийтгэх түшмэл, гүн Цэдэвсүрэн.]]
МОНТА-г албан ёсоор байгуулах ажил МАН-ын Төв хороо, Засгийн газрын түвшинд яригдахын зэрэгцээ улс оронд өрнөж буй үйл явдлын талаар гадаадад мэдээлэх үйл ажиллагаа тасалдахгүй явсаар 1921 оны тавдугаар сарын 19-ний өдөр хуралдсан Төв хорооны хурлаас МОНТА хэмээх нэртэй Монголын цахилгаан мэдээг сурвалжлан нэвтрүүлэх газрыг байгуулахыг дэмжиж, Засгийн газарт шийдвэрлүүлэхээр шилжүүлжээ. Монголд [[Ардын хувьсгал]] ялсныг тунхагласны дараахан буюу 1921 оны долдугаар сарын 19-нд хуралдсан Ардын засгийн газрын VI хуралдаанаас Дотоод яамны харьяанд Шуудан бичиг, цахилгаан мэдээний ерөнхий хороог байгуулах тогтоол гаргаж, гүн Цэдэвсүрэнг ерөнхийлөн захирах буюу шийтгэх түшмэлд (Цэдэвсүрэн нь [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны хувьсгалаас]] өмнөхөн [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголоос]] [[Улаанбаатар|Да хүрээнд]] ирж суурьшсан хүн бөгөөд Монголын анхны хоршооны дарга байгаад [[1922 он]]д [[Дундад Иргэн Улс|Хятадад]] ажлаар явж ахуйдаа өвчнөөр өөд болжээ), И.С.Маслюковыг туслах түшмэлд тус тус тохоон томилсон байна. Энэ нь өнөөгийн МОНЦАМЭ агентлаг, “Монголын Цахилгаан Холбоо” ХК, “Монгол Шуудан” ХК зэрэг байгууллагын үндэс суурь тавигдсан хэрэг байв. Улмаар МОНТА-гийн ажиллах дүрмийг 1921 оны 11 дүгээр сарын нэгний өдөр болсон Засгийн газрын 21 дүгээр хуралдаанаар баталж, агентлагийг Гадаад явдлын яаманд харьяалуулсан бол 1922 оны хоёрдугаар сарын гурваны өдрийн Засгийн газрын тогтоолоор Цэргийн яамны сурган боловсруулах хэлтэст шилжүүлжээ.

===Гадаадад хүлээн зөвшөөрүүлсэн нь===  
МОНТА агентлагийг хүлээн зөвшөөрсөн анхны гадаад улс бол АДБНУ байв. Монголын тал тус улсын Шуудан, төмөр утасны хэрэг эрхлэх газартай харилцан мэдээ солилцох тухай 14 зүйлт гэрээ байгуулж, Цэдэн-Иш тэргүүтэй Монголын Засгийн газрын төлөөлөгчид гарын үсэг зураад [[Улаан-Үд|Дээд-Үд]] хотод буцаж ирсэн тухай ДАЛЬТА агентлаг 1922 оны эхээр мэдээлж байжээ.

===Тоног төхөөрөмж=== 

Тухайн үед Монголд [[радио]] холбоо гэж бараг байхгүй, зөвхөн утсан харилцаа байв. Засгийн газрын хуралдаанд Гадаад яамнаас оруулсан нэгэн бичигт, Нийслэл хүрээний зүүн хойд дэнжид [[Үндэсний Хувьсгалт Арми|гамин цэргийн]] үед босгосон У шян дян хэмээх нэртэй, радио долгион цацах гурван өндөр багана бүхий антентай станцын тухай дурдахдаа “... утасгүй цахилгаан мэдээний хороог Цэргийн яаманд шилжүүлэх тухай” заасан нь МОНТА-гийн техник, тоног төхөөрөмжийн анхдагч байсан байж болох юм. Энэ нь Хятадын цэрэг [[1919 он]]д [[Богд хаант Монгол улсыг хятадууд цэрэглэн эзэлсэн нь|Нийслэл хүрээг эзлэхэд]] генерал [[Сю Шүжан|Сюй Шүжан]] [[Англи]] улсаас захиалан авчруулж, суурилуулан хэрэглэж байсан цахилгаан мэдээ дамжуулах радио станц байв&lt;ref&gt;http://crc.gov.mn/contents//raw/5/3/564/ppt1_{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 1919-1922 онд [[Монголын говь]]д ажилласан Америкийн судлаач [[Рой Чапмен Эндрюс|Р.Эндрюсийн]] экспедицийнхэн энэ станцыг ашиглаж байжээ&lt;ref&gt;http://crc.gov.mn/contents//raw/5/3/564/ppt1_{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Тэрхүү гурван антенын үлдэц одоо ч бий&lt;ref&gt;http://crc.gov.mn/contents//raw/5/3/564/ppt1_{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Үүнээс гадна Хаант засгийн газраас Нийслэл хүрээнд байгуулсан холбооны хэрэгсэл, шугам, утас, байшин барилга зэргийг Монгол-Зөвлөлт Орос улсын хооронд найрамдалт харилцаа тогтоох тухай гэрээний дагуу манай улсад үнэ төлбөргүй шилжүүлсэн байв. 1922 оноос гаргаж эхэлсэн “Бюллетень МОНТА” сонины 1922 оны №11-д бичихдээ, &quot;Өргөө дэх радио станц [[Франц]]ын Бордо, Ноуэн, Оросын [[Москва]]гаас ирүүлж буй мэдээг өдөрт нь хүлээж авч чадаж буй&quot; хэмээсэн бий.

===Үйл ажиллагаа=== 
Агентлаг 1922 оноос товч мэдээний “Бюллетень МОНТА” сониныг [[Орос хэл|орос хэлээр]], “Хураангуй сэтгүүл” сониныг [[Монгол хэл|монгол хэлээр]] тус тус эрхлэн гаргаж, дотоод гадаадад болж буй үйл явдлын мэдээг олон нийтэд хүргэж байв. &quot;Бюллетень МОНТА”, “Хураангуй сэтгүүл” сонины мэдээнүүд нь Монголд цахилгаан мэдээний агентлагийн цоо шинэ хэв маягийн үндэс суурийг тавьсан төдийгүй Монголын сэтгүүлзүйд мэдээ мэдээллийн товч тодорхой хэлбэрийг үүсгэн бий болгож, хөгжүүлсэн” хэмээн судлаачид тэмдэглэжээ. 
Эдгээр хоёр сониныг эрхлэн гаргахын зэрэгцээ МОНТА агентлаг Монгол улсын улс төр, эдийн засаг, нийгмийн амьдралын талаарх цахилгаан мэдээг гадаадад байнга илгээж байжээ. “Бюллетень МОНТА” сонины 1923 оны 50, 51 дугаарт хэвлэгдсэн “МОНТА-гийн үйл ажиллагааны тайлан”-д дурдсаныг үзвэл 1922 оны 6-12 дугаар сард гэхэд “... 3206 үг бүхий 25 багц мэдээллийг гадагш илгээсэн бөгөөд эдгээр мэдээ нь [[Москва]], [[Чита]], [[Эрхүү]] болон [[Новосибирск|Новониколаевскийн]] чиглэлд гарсан” байна. 
       
====“Бюллетень МОНТА”==== 
[[File:&quot;Бюллетень МОНТА&quot;.jpg|thumb|&quot;Бюллетень МОНТА&quot; сонины 1922 оны дугаар.]]
[[File:&quot;Brief Journal&quot;. 1922.jpg|thumb|&quot;Хураангуй сэтгүүл&quot; сонины 1922 оны дугаар.]]
&quot;Бюллетень МОНТА&quot; сониныг 1922 оны тавдугаар сарын 25-наас эхлэн долоо хоногт хоёр удаа гаргаж байв. Монголд оршин сууж байсан орос хүмүүс болон Зөвлөлт Орос, АДБНУ-ын иргэдэд Монгол орон, ард иргэдийн аж байдлыг танилцуулах зорилготой, нэг дугаар нь 150-300 хувь хэвлэгддэг байжээ. Тэргүүн өгүүлэл, “Орон нутгийн үйл явдал”, “Юм юмнаас” зэрэг хэд хэдэн булантай, тухайлбал “Монгол орноор” (По Монголий) хэмээх булан бараг дугаар бүрт гарч байв. Гадаад мэдээг “Орос орноор”, “[[Европ]]оор”, “Алс Дорнодод”, “Хятад орноор”, “[[Япон]] орноор” гэх зэргээр ангилан нийтэлж байжээ. Зарим үед тодорхой нэг сэдэвт бүтэн дугаараа зориулж байсны жишээ нь, 1923 оны №54-т Монгол дахь худалдааны танхимын үйл ажиллагааны талаар дагнан бичжээ. “МОНТА-гийн үйл ажиллагааны тайлан”-д дурдсанаар 1922 оны 6-12 дугаар сард “... орос хэлээр 51 дугаарыг 9845 ш, монгол хэлээр 47 дугаарыг 22500 ш”  хэвлүүлсэн байна. 1923 оны зургадугаар сар хүртэл 92 дугаар гарчээ. Нэг сонины үнэ 10 копейк байв. Эрхлэн гаргагч нь Улс төрийн газар, эрхлэгчийг В.Дадиани гэсэн байдаг. Энэ хүний жинхэнэ нэр [[Иосиф Исаевич Генкин]] (Иосиф Израилевич Шаевич) бөгөөд 1922 онд ТАСС-ын сурвалжлагчаар Монголд ирсэн. Өргөө хот дахь Зөвлөлт Оросын төлөөлөгчийн газрын мэдээллийн албыг даргалж байгаад 1926 онд Их Британид Зөвлөлтийн төлөөлөгчийн газрын мэдээлэл хариуцсан нарийн бичгийн дарга, 1927-1929 онд Нью-Йорк томилогдон ажилласан байна&lt;ref&gt;http://irkipedia.ru/content/genkin_iosif_isaevich&lt;/ref&gt;.

====“Хураангуй сэтгүүл”====
1922 оны зургадугаар сарын 22-ноос гарч эхэлсэн “”Хураангуй сэтгүүл” нь нэг талаараа “Бюллетень МОНТА” сонины монгол орчуулга байв. Улс оронд өрнөсөн дотоод үйл явдлыг мэдээлэхийн зэрэгцээ олон улсын байдал, тэр дундаа Зөвлөлт Орос, Хятад, Япон, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]], Англи, [[Франц]], [[Герман]] зэрэг орны тухай мэдээллийг монголчууддаа түлхүү хүргэдэг байсан нь өнөөгийн МОНЦАМЭ агентлагийн дотоод болон гадаад мэдээний албаны үүргийг хариуцаж байсан хэрэг юм. Нэг дугаар нь 500-1000 хувиар хэвлэгдэн тардаг&lt;ref&gt;https://uyangasetguulzui.blogspot.com/&lt;/ref&gt;, 1923 оны зургадугаар сар хүртэл 100 гаруй дугаар хэвлэгджээ.

====“Нийслэлийн шинэ сонин”==== 
[[1923 он]]ы зургадугаар сард хуралдсан МАН-ын II их хурлын тогтоолоор “Бюллетень МОНТА”, “Хураангуй сэтгүүл” сонины үйл ажиллагааг зогсоов&lt;ref&gt;https://camerazev.blogspot.com/2012/05/blog-post_5601.html&lt;/ref&gt;. Улмаар “Уриа” сониныг МОНТА-д хавсруулан “Хураангуй сэтгүүл”-ийн суурин дээр “Нийслэлийн шинэ сонин”-ыг гаргахаар шийдвэрлэсэн байна&lt;ref&gt;https://camerazev.blogspot.com/2012/05/blog-post_5601.html&lt;/ref&gt;. 1923 оны долдугаар сараас эхлэн гарсан энэ сониныг Монгол Ардын Намын Төв хороо, Цэргийн яамны хэвлэл болгон, эрхлэгчээр нь Б.Намсрай ажиллаж байжээ&lt;ref&gt;https://uyangasetguulzui.blogspot.com/&lt;/ref&gt;. Сониныг долоо хоногт нэг удаа 38х60 см хэмжээтэй, 2-4 нүүртэйгээр 300-500 хувь хэвлэн, олон нийтэд үнэ төлбөргүй тарааж байв&lt;ref&gt;https://uyangasetguulzui.blogspot.com/&lt;/ref&gt;. 1924 оны хоёрдугаар сар хүртэл 22 дугаар гарчээ&lt;ref&gt;https://camerazev.blogspot.com/2012/05/blog-post_5601.html&lt;/ref&gt;. Үүний дараа “Ардын эрх”, улмаар “Үнэн” сонин болж зохион байгуулагдсан&lt;ref&gt;https://uyangasetguulzui.blogspot.com/&lt;/ref&gt;.

===1930-1957 он===
1930-аад оны эхээр “Радиобюро” хэмээх жижиг тасаг улсын холбоонд буй болж, агаарын долгион ашиглан нарийн цаасан лент дээр орос хэлээр, [[Морз|морз]] үсгээр бичигдсэн Зөвлөлтийн ТАСС агентлагийн мэдээг трансметр хэмээх хүлээн авагчаар 24 цагийн турш авдаг болжээ. Улмаар холбооны радио операторч нар бичгийн машинд орос хэлээр буулгаж, хортой цаасаар олшруулан машиндаад Намын төв хороо, Засгийн газар, “Үнэн” сонин, Гадаад яам зэрэг газруудад тогтмол хувилан тарааж байв. Энэ нь МОНТА агентлагийн үйл ажиллагаа үргэлжилсээр байсан хэрэг юм. Тухайн үед МАХН-ын Төв хорооны Ухуулан боловсруулах хэлтсийн дэргэд “Орчуулгын товчоо” нэртэй байв.  
1933 онд Улаанбаатар хотод Радио товчоо гэдэг цахилгаан мэдээ нэвтрүүлэх ба хүлээн авах тоног төхөөрөмж бүхий газрыг ЗХУ-ын тусламжтайгаар Харилцан нэвтрэлцэх холбооны ерөнхий хороонд шинээр байгуулжээ. Тэр нь [[1935 он]]ы үеэс  ТАСС-ын мэдээг хүлээн авах болов. Тэр мэдээг “Бюллетень ТАСС” буюу “ТАСС-ын сонсгол мэдээ” гэдэг, Монголын сонин хэвлэлүүд авч ашигладаг болсон байна. 1935 онд Монголд баримтат кино, гэрэл зургийн албыг анх байгуулжээ. 

1945 оны байдлаар МОНТА нь “Үнэн” сонины дэргэд ТАСС агентлагийн мэдээг хүлээн авч орчуулах маягаар ажиллаж байв. “Өдөр бүр сонины бүтэн хагас нүүрийн хэмжээтэй мэдээг Нацагдорж, Хаян нар морзоор хүлээн авдаг байсан” гэж ахмад ажилтнуудын дурсамжид бий. Ийнхүү 1957 онд орчин үеийн мэдээллийн агентлаг болж дахин шинээр зохион байгуулагдах хүртлээ улс орны үйл явдлыг дотоод, гадаадад мэдээлэх үүргээ гүйцэтгэсээр иржээ. Өөрөөр хэлбэл, 1950-аад оны дунд үе хүртэл МОНТА хэмээх нэрээр үйл ажиллагаагаа явуулж байсан бөгөөд гадаад мэдээг тэр үеийн ЗХУ-ын Элчин сайдын яам болон Монголын холбоогоор дамжуулан авч, Монголын нийгмийн амьдралын тухай мэдээг Чита, Эрхүү, Москва руу дамжуулдаг байв. 1956 онд ТАСС-ын анхны байнгын сурвалжлагч [[А.Денисович]] Монголд ирэв.

===Монголын цахилгаан мэдээний газар буюу МОНЦАМЭ===

XX зууны 60-аад оны босгон дээр Монгол улсад социалист бүтээн байгуулалт эрчимжиж, [[Аж үйлдвэр|аж үйлдвэр]] хөгжин, [[Хөдөө аж ахуй|хөдөө аж ахуйд]] үндсэн өөрчлөлт гарч, бүх нийтээр нэгдэлжих хөдөлгөөн өрнөв. Ард нийтийг соёлжуулах зорилт биелж, насанд хүрсэн бүх хүн бичиг үсэг мэддэг болов. Ингэснээр олон улсын байдлыг нийтэд цаг алдалгүй мэдээлэх, улс түмний энх тайвны төлөөх үйлсэд БНМАУ-ын оруулж буй хувь нэмэр, социалист бүтээн байгуулалтдаа олж буй амжилтыг ах дүү орнууд болон дэлхий дахинд сурталчлах явдал нэн шаардлагатай болжээ. 

Энэ шаардлагын үүднээс мэдээллийн хамгийн идэвхтэй, шуурхай хэрэгсэл болох Үндэсний мэдээллийн агентлаг байгуулахыг төр засгаас чухалчлан үзээд “Монголын цахилгаан мэдээний газар байгуулах бэлтгэл ажлын тухай” МАХН-ын Төв хорооны УТТ-ын 68 дугаар тогтоол [[1957 он]]ы хоёрдугаар сард гарав. Уг тогтоолоор цахилгаан мэдээний газар байгуулах бэлтгэл ажлыг эрхлэх хороог долоон хүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулсан байна. 

Улмаар ЗХУ-аас мэргэжилтэн ирүүлж зөвлөгөө авах, агентлагийн байр, боловсон хүчин бэлтгэх, холбооны тоног төхөөрөмж гадаадад захиалах, орон тоо, дүрэм боловсруулах зэргээр бэлтгэл хангажээ. Ингээд 1957 оны долдугаар сарын 29-нд Монголын цахилгаан мэдээний газрыг “Үнэн” сонины дэргэд байгуулах шийдвэр гарч, даргаар нь Ж.Зундуйг томилов&lt;ref&gt;http://www.shuud.mn/a/488569&lt;/ref&gt;. Улмаар 10 дугаар сарын нэгэнд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэд тусгай газар болгож, товчилсон нэрийг МОНЦАМЭ гэж байхаар тогтжээ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.mn/r/510465/ |title=Archive copy |access-date=2019-12-14 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214034402/https://news.mn/r/510465/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 
        
====Анхны мэдээ====

Монголын цахилгаан мэдээний газрын анхны мэдээнүүд “Үнэн” сонины [[1958 он]]ы нэгдүгээр сарын 28-ны дугаарт МОНЦАМЭ гэсэн нэртэйгээр нийтлэгджээ. Тэргүүн нүүрний “Манай оронд” буланд хэвлэгдсэн тэдгээр мэдээ “Гутлын фабрикт”, “Цахилгаан лантуу”, “Хийн гагнуур”, “Шаазангийн үйлдвэрийнхний идэвх”, “100.000 төгрөг хэмнэнэ” гэсэн гарчигтай байв. Харин маргаашийн дугаарт анхны гадаад мэдээнүүд нийтлэгдсэн бол анхны тайлбар өгүүлэл 10 дугаар сарын гурваны өдрийн дугаарт “Кипрт юу болж байна?” гарчигтайгаар гарчээ.      

БНМАУ-ын Засгийн газрын байр суурийг олон улсад анх удаа уламжилсан нь 1958 оны гуравдугаар сарын 16 бөгөөд энэ нь Хоёр Вьетнамыг нэгтгэх БНАВУ-ын (Хойд Вьетнам) санал санаачилгыг дэмжиж хийсэн албан ёсны мэдэгдэл байв.

Гадаадын мэдээллийн агентлагуудаас хамтран ажиллах, мэдээлэл солилцох гэрээг анх ЗХУ-ын ТАСС агентлагтай 1957 оны 10 дугаар сарын зургаанд байгуулж Москва хотод гарын үсэг зуржээ. Мөн оны 12 дугаар сарын 31-нд ТАСС агентлагтай анх удаа телетайпаар холбоо барин, мэдээлэл солилцов. 1958 оны нэгдүгээр сард агентлагийн хэвлэх тасаг байгуулагдаж, Засгийн газар, яамд, төрийн бусад байгууллагуудыг албан хэрэгцээний нууц мэдээгээр шуурхай хангаж эхлэв. Агентлаг “өөрийн бүрэн эрхийнхээ ёсоор” гэсэн тодотголтой анхны мэдэгдлийг 1958 оны 12 дугаар сарын 12-нд гаргасныг “Үнэн” сонин маргааш нь 290 дугаартаа нийтэлжээ.

====Байр====

[[1957 он]]ы 11 дүгээр сарын нэгний өдөр шинэ тутам МОНЦАМЭ агентлаг бие даасан байранд оров. Тухайн үеийн Лениний өргөн чөлөө, Энхтайваны гудамжны уулзвар дахь хоёр давхар энэ байр нь эдүгээгийн “Монголын цахилгаан холбоо” ХК-ийн замын чанх өмнө, [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С.Зоригийн]] хөшөөний урд буй Нийслэлийн Ардчилсан намын байр юм. Энд анх 1930-аад онд Мал ба газар тариалангийн яам байрлаж, сайдын албыг давхар хашиж байсан [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] үе үе ирж ажилладаг байжээ. Түүнээс хожим, МОНЦАМЭ агентлаг орохоос өмнө Багшийн дээд сургуулийн оюутны дотуур байр байжээ. 1959 онд тухайн үеийн Радио хороог МОНЦАМЭ агентлагт нэгтгэснээр тус хороо байсан, эдүгээгийн “Зориг” сангийн хоёр давхар байшинд агентлагийн зарим ажилтнууд шилжин байрлажээ.

====Тоног төхөөрөмж====
ЗХУ-д үйлдвэрлэсэн алсын холбооны утсан ба цахилгаан холбооны нягтруулгын төхөөрөмж буюу телетайп Т-63 хэмээх аппарат МОНЦАМЭ-гийн хэрэглээнд зориулагдан Монголд анх нэвтэрчээ. 1957 онд МОНЦАМЭ-г шинээр байгуулахад 20 гаруй телетайп суурилуулсан байна. Монголоор алсаас бичигч хэмээн нэрлэж байсан энэ аппарат өргөн рулонтой туузан дээр [[Кирил үсэг|кирилл бичгээр]], орос хэлээр бичигдсэн ТАСС-ын мэдээг 24 цагаар автоматаар хүлээн авдаг байв. Мөн гадаадад нэвтрүүлэх мэдээг кирилл үсгээс [[Морз|морз үсэг]] рүү шууд цоолборлон гаргаж нэвтрүүлэх төхөөрөмж байжээ. Гадаадын агентлагуудын мэдээг хүлээн авах тусгай чихэвч бүхий богино долгионы ПТ-6 маркийн жижгэвтэр хүлээн авагч дээр [[Англи хэл|англи хэл]]тэй орос мэргэжилтнүүд ажиллаж [[АНУ-ын радио|“Америкийн дуу хоолой”]] зэрэг радио станцуудын мэдээг стенограмм буюу түргэн бичлэгээр хүлээн авдаг байсан байна.

====Удирдлага, бүтэц====  
Агентлагийн ерөнхий захирал [[Жамбалын Зундуй]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://entertainment.mongolnews.mn/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/13y2 |title=Archive copy |access-date=2019-12-14 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214041818/http://entertainment.mongolnews.mn/%25D0%2590%25D1%2580%25D1%2585%25D0%25B8%25D0%25B2/13y2 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, орлогч захирал Очирын Цэрэндорж. Мөн дотоод болон гадаад мэдээний хэлтэс, гадаад хэл дээрх сонин сэтгүүлийн нэгдсэн редакци, гэрэл зургийн газар гэсэн үндсэн бүтэцтэй байжээ.

===1958-1990 он===
====Хэвлэлүүд==== 


“Үнэн” сонины дэргэд байсан “Новости Монголий” сониныг орос хэлээр үргэлжлүүлэн гаргах болов. Мөн [[1956 он]]оос монгол, орос хэлээр гарч байсан “Орчин үеийн Монгол улс” сэтгүүлийг Энэтхэг улсад суугаа ЭСЯ-ыг түшиглэн [[1959 он]]оос англи хэлээр гаргаж эхэлжээ. [[1929 он]]д анх гарсан [[Хятад хэл|хятад хэлээрх]] “Ажилчны зам” сониныг “Мөнгү Шяоши Бао” нэртэйгээр [[1964 он]]оос гаргаж эхлэв. Албан хэрэгцээнд зориулсан “МОНЦАМЭ-гийн ногоон мэдээ” хэмээх өдөр тутмын мэдээний хураангуйг [[1960 он]]оос, гадаадын уншигчдад зориулсан “Монголын мэдээ” бюллетенийг [[Англи хэл|англи]], [[Франц хэл|франц хэлээр]] [[1985 он]]оос, “Цаг үе” сэтгүүлийг [[1986 он]]оос гаргажээ. 
[[1968 он]]д агентлагийн фото редакцийг анх байгуулсан бол [[1979 он]]д Улсын гэрэл зургийн газар Соёлын яамнаас МОНЦАМЭ-гийн бүтцэд шилжиж МРТУХ-ны харьяа Улсын гэрэл зургийн газар болж өргөжин улсын гэрэл зургийн гадаад, дотоод дахь сурталчилгаа нэг газар төвлөрөв.

====Гадаад харилцаа====
Шинэ агентлаг юуны түрүүнд гадаад орнуудын мэдээний төв агентлагуудтай хамтран ажиллах, мэдээ солилцох гэрээ хэлэлцээрийг эрчимтэй байгуулж эхлэв. ТАСС-ын дараа 1958 онд БНХАУ-ын “[[Синьхуа агентлаг|Синьхуа]]” агентлагтай хамтран ажиллах гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Улмаар [[Польш]], Ардчилсан Герман, [[Чех|Чехословак]], [[Унгар]], [[Румын]], [[Болгар]], [[Албани]], [[Вьетнам]], [[Умард Солонгос|Ардчилсан Солонгос]] улсын агентлагуудтай хамтран ажиллахаар тохиролцов. 1962 онд [[Африк]] тивээс, тухайн үед социалист чиг баримжаатай болоод байсан [[Гвиней]] улстай анх түрүүн харилцаа тогтоосон байдаг. Хөрөнгөтөн орнуудаас анх Японы “Киодо Цүүшин” агентлагтай 1983 онд холбоо тогтоов. Улмаар 1989 онд Английн “[[Ройтерс]]”, 1990 онд Өмнөд Солонгосын “[[Ренхап]]” агентлагтай хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зуржээ.   
Монгол улсаас анх удаа гадаадад суух МОНЦАМЭ агентлаг ба “Үнэн” сонины сурвалжлагчаар дипломатч Б.Дашцэрэн томилогдож, 1963 онд Москвад хүрэлцэн очив.  1981 онд Ази, Номхон далайн бүс нутгийн мэдээллийн агентлагуудын нэгдсэн байгууллагад (OANA) гишүүнээр элсэв.

====Тоног төхөөрөмж==== 
1970-аад оноос мэдээ, мэдээлэл хүлээн авах ажиллагаанд БНАГУ-д үйлдвэрлэсэн Т-51, Т-63, ХБНГУ-ын “Lorentz”, “Siemens” компанийн алсаас бичигч аппаратууд, ЗХУ-д үйлдвэрлэсэн “Газета-М” ИСУТА, ТУВ-61 зэрэг холбооны сувгийн төхөөрөмжүүд ашиглаж байв. 1978 оноос Чехословак улсын Т-100 телеграфын аппаратыг ашиглаж эхэлжээ. 1984 онд ЗХУ-ын тусламжаар олон сувгийн холбоо тавигдаж шинэ сувгаар ТАСС, OANA, МОНЦАМЭ-гийн хооронд нэгэн зэрэг мэдээ солилцох боломжтой болов.
ЗХУ, БНАГУ-ын гэрэл зургийн газруудад фото зураг дамжуулахдаа Их Британийн “Muirhead” компанийн телефаксимилийн аппарат хэрэглэж байжээ.         
1986 онд “Ройтерс” агентлагийн тусламжаар, олон суваг үүсгэх ТСР-16 мультиплексорын төхөөрөмж суурилуулснаар компьютерийн хэрэглээнд шилжих эхлэл тавигдсан байна. 
1990 оны нэгдүгээр сард агентлагийн Москва дахь сурвалжлагч П.Шагдар төвтэйгөө анх удаа компьютерээр харилцав.     

====Хилийн чанадаас====    

1961 оны 10 дугаар сарын 27-нд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ-ын]] Ерөнхий ассамблейн 16 дугаар чуулганаар БНМАУ-ыг НҮБ-ын гишүүнээр элсүүлсэн тухай мэдээг МОНЦАМЭ агентлаг орон даяар түгээж, төвийн сонин хэвлэлүүдэд нийтлүүлжээ.   
1972 оны 8-9 дүгээр сард ХБНГУ-ын [[Мюнхен]] хотноо болсон [[Мюнхений олимп|Зуны Олимпын наадамд]] тус агентлагийн сурвалжлагч О.Зоригт томилогдон ажиллаж, их наадмын тухай МОНЦАМЭ-гийн мэдээ, сурвалжлага Монголын радио, “Үнэн”, “Залуучуудын үнэн” сониноор дамжин Монголын олон нийтэд хүрэв.
1981 оны гуравдугаар сард БНМАУ-ын иргэн [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа|Ж.Гүррагчаа]] сансарт ниссэн [[Союз-39|үйл явдлыг]] МОНЦАМЭ агентлагийн тусгай сурвалжлагч Т.Галдан, гэрэл зурагчин С.Батсүх нарын таван хүнтэй баг Байконурын сансрын буудал, Жезказган хотоос сурвалжилжээ&lt;ref&gt;://montsame.mn/mn/read/48542&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.journalism.mn/a/27007 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212201138/http://www.journalism.mn/a/27007 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

====Харьяалал====
БНМАУ-ын СнЗ-ийн 1959 оны тавдугаар сарын зургааны өдрийн 177 дугаар тогтоолоор МОНЦАМЭ агентлаг, Улсын радио хороо, “Орчин үеийн Монгол улс” сэтгүүлийг нэгтгэн, Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Улсын мэдээлэл ба радиогийн хэрэг эрхлэх газрыг байгуулав. 
  
1960 онд Мэдээллийн ба радиогийн хэрэг эрхлэх газрыг мөн СнЗ-ийн дэргэдэх Мэдээлэл, радиогийн улсын хороо болгожээ &lt;ref&gt;http://www.mnb.mn/s/59?type_slug=i&lt;/ref&gt;. 
1967 онд Мэдээлэл радиогийн улсын хороог Мэдээлэл, радио, зурагт радиогийн хороо гэж нэрлэх болжээ &lt;ref&gt;http://www.mnb.mn/s/6?type_slug=i&lt;/ref&gt;. Шинэ хороо байгуулагдсанаас долоо хоногийн дараа Монгол телевиз албан ёсоор нээлтээ хийсэн юм.

1979 онд Мэдээлэл радио, зурагт радиогийн улсын хороог Мэдээлэл, радио телевизийн улсын хороо /МРТУХ/ болгон өөрчлөв.

1990 оны есдүгээр сард шинэ тутам Улсын Бага Хурлын шийдвэрээр Засгийн газрын бүтэц дэх дөрвөн хороог татан буулгасны нэгэнд МРТУХ багтжээ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://polit.mn/69271 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200734/http://polit.mn/69271 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Тухайн үед МРТУХ нь Монголын радио, МОНЦАМЭ агентлаг, Монгол телевиз, Телекино үйлдвэр, Улсын гэрэл зургийн газар гэсэн бүтэцтэй, томоохон аж ахуй, авто гарааштай, 1000 гаруй ажилтан, албан хаагчтай байв &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.biznetwork.mn/content/24877 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200957/https://www.biznetwork.mn/content/24877 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. МРТУХ-г татан буулгаснаар МОНЦАМЭ нь бие даасан тусгай агентлаг болжээ.

Түүнээс хойш Монгол Улсын Засгийн газрын харьяанд явж ирсэн бөгөөд 2022 оноос Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын харьяанд шилжсэн. Улмаар удирдлагыг нь Монгол Улсын Ерөнхийлөгч шууд томилдог болсон.

====Байр====
Олонд нэршсэнээр Төв шуудангийн 3-4 дүгээр давхарт 1976 оноос хойш Монголын радиотой хамт байрлаж байгаад 1990 оны зургадугаар сард тухайн үеийн Хөдөлмөр, цалин хөлсний улсын хорооны байр буюу одоогийн байршилдаа (Ц.Жигжиджавын гудамж-8) нүүн иржээ. Хожим 1997 онд Төрийн өмчийн хорооны тогтоолоор уг байр агентлагийн өөрийн өмчид шилжин ирсэн байна.

==Ардчилсан хувьсгалын үе==
МОНЦАМЭ агентлагийн ажилтнууд 1990 оны [[1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|ардчиллын үйл явц]] эхлэх, улмаар амжилтад хүрэх бүхий л үйл явцыг дотоод, гадаадад мэдээлсэн бөгөөд хувьсгалд уриалсан ухуулах хуудас, цуглааны зарлал, сонин сэтгүүлийг өөрийн хэвлэх үйлдвэрт нууцаар хэвлэж байв. Ардчиллын анхны 13-ын нэрийг МОНЦАМЭ агентлагийн “Цаг үе” сэтгүүл анх удаа нийтэлж, олон нийтэд хүргэжээ. 13-ын нэг, сэтгүүлч С.Амарсанаа бичсэн номдоо “... анхны Ерөнхий зохицуулах зөвлөл 15 гишүүнтэй, хоёр орлогчтой, нийтдээ 17 хүн байх ёстой юм. “Цаг үе” сэтгүүлд 13 хүний нэр гарснаас хойш “Анхны 13” гээд хэвшчихсэн юм” хэмээн дурссан бий. Анхдагчдын тоонд ордог Д.Нинж, Д.Энхбаатар, Ц.Энхтүвшин нар МОНЦАМЭ агентлагийн Гадаадад мэдээлэх редакц, “Новости Монголий” сонинд сэтгүүлч, орчуулагчаар ажиллаж байжээ.      

==МОНЦАМЭ өнөөдөр==
===Эрхлэн гаргадаг хэвлэлүүд===
====“Хүмүүн бичиг” сонин==== 

1992 онд, МОНЦАМЭ агентлагийн дэд даргаар ажиллаж байсан Т.Галдангийн санаачлагыг захирал Ч.Эрдэнэ дэмжсэнээр&lt;ref&gt;https://www.montsame.mn/mn/read/53810&lt;/ref&gt; [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] сонин гаргах болж, “Үнэн” сонины дэргэдэх “Уриа” компанид эхийг бэлтгэн анхны дугаарыг 5000 хувь хэвлэжээ&lt;ref&gt;https://ehhelbichig.wordpress.com/2010/06/12/%D1%82-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BD-%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3-%D0%BC%D0%BE%D0%BD/&lt;/ref&gt;. Анхны дугаарыг МУИС-ийн багш Ш.Чоймаа хянан тохиолдуулсан бөгөөд сонины толгойг МОНЦАМЭ агентлагийн дарга Ч.Эрдэнэ зурсан түүхтэй&lt;ref&gt;https://www.montsame.mn/mn/read/53810&lt;/ref&gt;. Сонины нэрийг яруу найрагч С.Дуламын ижил нэрт шүлгээр нэрлэсэн&lt;ref&gt;https://ehhelbichig.wordpress.com/2010/06/12/%D1%82-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BD-%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3-%D0%BC%D0%BE%D0%BD/&lt;/ref&gt;. Анхны дугаар А3 хэмжээтэй, хар, цагаан өнгөтэй, дөрвөн нүүр бүхий, гурван төгрөгийн үнэтэйгээр мөн оны тавдугаар сарын 10-нд худалдаанд гарч байжээ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://archive.olloo.mn/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=55904 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2021-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020153547/http://archive.olloo.mn/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=55904 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Анхны эрхлэгч нь Т.Галдан бөгөөд энэ албанд тасралтгүй 18 жил ажилласан байна. 1994 оны хоёрдугаар улиралд, өнөөг хүртэлх түүхэндээ хамгийн олон буюу 20 мянган захиалагчтай болж, улсын хэмжээнд эхний тавд багтаж байв&lt;ref&gt;https://www.montsame.mn/mn/read/53810&lt;/ref&gt;. 1990-ээд оноос хойших Монголын хамгийн анхны бөгөөд цорын ганц монгол бичгээрх сонин юм. Сонинд ажиллаж байсан багш С.Цэцэгмаагийн санаачлагаар “Монголын сайхан бичигтэн” улсын уралдааныг 1996 онд явуулснаас хойш 20 гаруй жил тасралтгүй зохион байгуулж байна&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inews.mn/a/5418 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212204838/https://www.inews.mn/a/5418 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Уралдааны шагналыг Монгол Улсын Ерөнхий сайд МОНЦАМЭ агентлагт биеэр ирж гардуулдаг уламжлалтай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.olloo.mn/n/10123.html |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212204839/http://www.olloo.mn/n/10123.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

====“Мөнгү Шяоши Бао” сонин====
Анх [[1928 он]]д “Ажилчны зам” нэртэйгээр тэр үеийн Монголын үйлдвэрчний ерөнхий зөвлөлөөс Монголд оршин суугч хятад иргэдэд зориулан гаргасан сонин бөгөөд цагаач хятад иргэд эрхэлж байв&lt;ref&gt;http://www.solongonews.mn/content/read/{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 1930-1940-өөд онд Монгол орны дотоод, гадаад байдлыг шуурхай мэдээлэхийн зэрэгцээ бүтээн байгуулалтын үйл явцыг сурталчлан таниулж, Монголд амьдарч буй хятад иргэдийг энэхүү бүтээн байгуулалтын ажилд уриалан зохион байгуулах суртал ухуулгын үүрэгтэй байжээ. Хэсэг хугацаанд завсарласны дараа [[1964 он]]ы аравдугаар сараас ”Мөнгү Шяоши Бао” (Монголын мэдээ) нэртэйгээр МОНЦАМЭ агентлагаас эрхлэн гаргах болсноор Монгол улсын гадаад сурталчилгааны хятад хэлээрх албан ёсны суваг нь болжээ&lt;ref&gt;http://www.solongonews.mn/content/read/{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Шинэ сонины эрхлэгч нь Д.Дүнгэр-Яйчил байв. Санхүүгийн хүндрэлээс болж [[1991 он]]д хаагдаад, [[1998 он]]д БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн Хэвлэл мэдээллийн албаны тусламжтайгаар дахин сэргэснээр өнөөг хүртэл тасралтгүй гарч байна&lt;ref&gt;https://www.montsame.mn/mn/read/201372&lt;/ref&gt;.

====“Новости Монголии” сонин====
1942 онд “Үнэн” сонины дэргэд анх гарч эхэлжээ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sonin.mn/news/culture/3881 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212211719/http://www.sonin.mn/news/culture/3881 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Анхны эрхлэгч нь [[Бямбын Ринчен]] байв&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://updown.mn/8933.html |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212210212/https://updown.mn/8933.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Тухайн үед “Үнэн-Правда” нэртэйгээр гарч байгаад удалгүй “Монгольские новости”, [[1973 он]]д “Новости Монголии” гэдэг нэртэй болсон. [[1972 он]]д “Алтан гадас” одонгоор шагнагдав. [[1980 он]]д буюу оргил үедээ тус сонины захиалагчийн тоо 43000-д хүрч байжээ. Энэ редакцид Монголын тухайн үеийн нийгмийн шилдэг сэхээтнүүд болох гарамгай сэтгүүлч, орчуулагч, гадаад харилцааны мэргэжилтнүүд, дипломатчид ажиллаж байсан түүхтэй. 1991 онд санхүүгийн хүндрэлээс болж хаагдсан боловч [[1994 он]]д дахин гарч, эрхлэгчээр Ч.Түмэндэлгэр, нарийн бичгийн даргаар Б.Долгион нар ажиллав. Хэсэг хугацааны дараа сонины үйл ажиллагаа дахин саатсан боловч [[2002 он]]оос тогтмолжиж жигдрэн өнөөг хүрчээ. Орос хэвлэлийн редакцаас мөн өдөр тутмын “Новости” товхимлыг эрхлэн гаргаж байна.

====“Mongol Messenger” сонин====
Монголд англи хэлээр гарсан анхны сонин. 1991 оны долдугаар сард анх хэвлэгдсэнээс хойш тасралтгүй гарч байна. Анхны эрхлэгч нь Ч.Бүрэнбаяр байв. Монгол улс ардчилсан нийгэмд шилжих түүхэн цаг үед тус улсыг гадаадад таниулах, сурталчлахад “Mongol Messenger” сонин онцгой үүрэг гүйцэтгэжээ. 2001 онд [[ЮНЕСКО]]-гийн нэрэмжит өргөмжлөл хүртсэн. Өдгөө 21 аймгаас гадна дэлхийн 30 гаруй улсад хэвлэмэл болон онлайн хэлбэрээр захиалан уншиж байна. Монгол улсад англи хэлээр гардаг хоёр сонины нэг юм. Нэг дугаар нь дунджаар 1500 хувь хэвлэгдэж байна. Англи хэвлэлийн редакцаас мөн өдөр тутмын “Daily News” товхимлыг эрхлэн гаргаж байна.

====“Монгорү Цүүшин” сонин====  

“Монгорү Цүүшин” буюу “Монголын мэдээ” нь япон хэлээрх Монголын анхны төдийгүй цорын ганц сонин юм. 2003 оны 10 дугаар сард анхны дугаар нь гарсан бөгөөд эрхлэгч нь тухайн үеийн МОНЦАМЭ агентлагийн Гадаад сурталчилгааны газрын дарга Г.Пүрэвсамбуу байв. Анх дөрвөн нүүрээр хоёр долоо хоног тутам гарч байсан бол 2009 оноос найман нүүрээр долоо хоногт нэг удаа гардаг болжээ. 2013 онд Монгол улсад суугаа Японы элчин сайдын нэрэмжит шагналыг хүртсэн. Японы “Nikkei Digital” мэдээллийн санд өдөр тутам мэдээлэл нийлүүлдэг Монголын цорын ганц байгууллага юм.

====“Мongolia Today” сэтгүүл====
Монгол улсыг гадаадад сурталчлах зорилгоор 1956 онд “Орчин үеийн Монгол Улс” сэтгүүлийг монгол, орос хэлээр гаргажээ (Оросоор нэгэн үе “Монголия сегодня”, улмаар “Современная Монголия”). [[1959 он]]д уг сэтгүүлийг англи хэлээр гаргах болж, анхны дугаарыг нь [[Энэтхэг]]т суугаа ЭСЯ эрхлэн гаргажээ. Улмаар ЗХУ-ын АПН агентлаг англи хувилбарыг хамтран гаргах болов. МОНЦАМЭ-гийн сурвалжлагчаар [[1970 он]]д Москвад ажиллаж байсан Э.Түмэнжаргал дурсахдаа “Сэтгүүлийн эхийг АПН агентлагт бэлтгэн нэг хэсэг Москвагийн ойролцоо Чехов хотод хэвлүүлдэг байлаа. Хэвлэгдсэн сэтгүүлийг ЭСЯ-нд авчирсан даруйд Ярославын галт тэрэгний буудалд би биеэр аваачин вагонд ачиж явуулдаг байв” хэмээсэн бий. 1990-ээд онд сэтгүүлийн үйл ажиллагаа зогссон боловч 2007 оноос эргэж сэргэн өдгөө Англи хэлний редакцийн бүрэлдэхүүнд улирал тутам гарч байна.  

====Бусад====
[[1986 он]]д агентлаг дэргэдээ “Монгол пресс” редакц байгуулж '''“Цаг үе”''' долоо хоног тутмын сэтгүүл гаргасан бөгөөд захиалагчийн тоо дээд тал нь 50 мянгад хүрч байв. Санхүүгийн хүндрэлийн улмаас 1992 онд хаагджээ. 1991 оноос арав хоног тутмын “Ил товчоо” сониныг эрхлэн гаргаж байгаад 1994 онд хувийн хэвшилд шилжүүлсэн байна&lt;ref&gt;https://www.montsame.mn/mn/read/58754&lt;/ref&gt;. Олон улсад болж буй үйл явдлыг мэдээлэх “Дэлхийн мэдээ” долоо хоног тутмын сониныг [[1996 он]]оос гаргаж байгаад [[2002 он]]д дотоод мэдээ давамгайлсан нийтлэлийн бодлого бүхий “МОНЦАМЭ мэдээ” сэтгүүлийг гаргахад нэгтгэн зохион байгуулжээ. “МОНЦАМЭ мэдээ” сэтгүүл [[2008 он]]оос өдөр тутмын сонин болж өргөжин гарч байгаад агентлагийн вэбсайтын үйл ажиллагаа эрчимжиж, агуулгын цар хүрээ тэлсэн тул [[2012 он]]д үйл ажиллагаагаа зогсоосон байна. Монголын тухай гадаадын хэвлэлд гарсан мэдээллийг тоймлон орчуулж [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]], [[Монгол Улсын Их Хурал|УИХ]], Засгийн газрын гишүүдийн албан хэрэгцээнд зориулан хэвлэдэг долоо хоног тутмын товхимлыг “МОНЦАМЭ мэдээ” нэрээр [[2013 он]]оос [[2016 он]] хүртэл гаргаж байв.

===Орон нутаг болон гадаадад=== 

2001 он гэхэд агентлаг Монгол улсын [[Монгол Улсын аймгууд|бүх аймагт]] сурвалжлагчтай болжээ. Агентлагийн орон тооны сурвалжлагч ОХУ, БНХАУ-д ажиллаж эхэлсэн байна.

===Цахим орчинд===
Агентлаг 1997 онд интернэтийн сүлжээнд холбогдон мөн оны хоёрдугаар сард албан ёсны цахим хуудсаа нээн ажиллуулжээ. 2014 оноос өдөр тутам монгол, англи, орос, хятад, япон таван хэлээр мэдээ, мэдээлэл цацдаг [[Цахим хуудас|цахим хуудсыг]] ашиглалтад оруулав. 2016 онд болсон АСЕМ-ын дээд түвшний 11 дүгээр уулзалтын үеэр МОНЦАМЭ-гийн цахим сайтын мэдээлэл дэлхийн 13 сая хүнд хүрсэн гэдэг тооцоо гарч байсан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.mn/r/741949/ |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212213334/https://news.mn/r/741949/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

===Гадаад харилцаа=== 
XX зууны 90-ээд он гэхэд МОНЦАМЭ агентлаг социалист хамтын нийгэмлэгийн бүх орны агентлагуудтай хамтран ажиллах гэрээ байгуулан хэрэгжүүлж байв. Өнгөрсөн хугацаанд уламжлалт харилцаагаа зохих ёсоор хадгалахын хамтаар дэлхийн мэдээний томоохон агентлагуудтай мэдээлэл, гэрэл зураг солилцох, [[Сэтгүүлч|сэтгүүлч]], техникийн ажилтнуудаа харилцан айлчлуулах зэргээр тогтвортой хамтран ажиллаж байна. 

====МОНЦАМЭ ба OANA====
ЮНЕСКО-гийн санаачлагаар 1961 онд байгуулагдсан Ази, Номхон далайн бүс нутгийн мэдээллийн агентлагуудын нэгдсэн байгууллагад (OANA) МОНЦАМЭ 1981 онд гишүүнээр элсчээ. OANA-гийн олон улсын бага хурал 2001 онд Улаанбаатар хотод болсон бол&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://entertainment.mongolnews.mn/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/fwd |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212213343/http://entertainment.mongolnews.mn/%25D0%2590%25D1%2580%25D1%2585%25D0%25B8%25D0%25B2/fwd |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2010 онд МОНЦАМЭ тус байгууллагын Удирдах зөвлөлийн гишүүнээр сонгогдож, 2013 онд улиран сонгогдов&lt;ref&gt;http://baabar.mn/article/5754&lt;/ref&gt;. Харин 2016 онд Техникийн зөвлөлийн гишүүнээр сонгогджээ. 2019 оны 11 дүгээр сард [[Өмнөд Солонгос|БНСУ-ын]] нийслэл [[Сөүл]] хотноо болсон Ерөнхий Ассамблейн хуралд ерөнхий захирал Б.Ганчимэг тэргүүтэй төлөөлөгчид оролцсон бөгөөд энэ удаа МОНЦАМЭ агентлаг тус байгууллагын Удирдах зөвлөлд дахин сонгогдсон байна&lt;ref&gt;https://montsame.mn/mn/read/206395&lt;/ref&gt;.

====МОНЦАМЭ ба ЮНЕСКО====
Агентлаг 1978 онд ЮНЕСКО-той өргөн хүрээнд хамтран ажиллах тухай санамж бичигт гарын үсэг зуржээ. ЮНЕСКО 1991-1992 онд МОНЦАМЭ агентлагт хэвлэлийн эх бэлтгэх компьютерийн систем тэргүүтэй орчин үеийн тоног төхөөрөмж нийлүүлсэн бөгөөд өнгөрсөн хугацаанд агентлагийн үйл ажиллагааг боловсронгуй болгох, техник хангамж сайжруулах, тоног төхөөрөмж шинэчлэх хэд хэдэн төслийг амжилттай хэрэгжүүлжээ.

===МОНЦАМЭ-гийн Алтан дүрэм===
Ерөнхий захирал Т.Баасансүрэнгийн санаачлагаар 2000 онд агентлаг өөрийн &quot;Алтан дүрэм&quot;-ийг бий болгон мөрдөж эхлэв. 2011 онд “Алтан дүрмийн эзэн” цол тэмдгийг батлан, агентлагийн дээд шагнал болгон олгох болжээ. Алтан дүрэм нь:

'''Нэг.'''
Шуурхай, хамгийн шуурхай, бүхнээс шуурхай

'''Хоёр.'''
Товчхон, аль болох товчхон, бүр товчхон

'''Гурав.'''
Үнэн, бодит үнэн, гагцхүү үнэн

'''Дөрөв.'''
Баталгаатай эх сурвалжтай, баримт нотолгоотой

'''Тав.'''
Гарчиг содон, лид оновчтой, сэдэв шинэлэг

'''Зургаа.'''
Хэл хэллэг чихнээ чимэгтэй, нүднээ тусгалтай

'''Долоо.'''
Дүр дүрслэл яруу бөгөөд уран

'''Найм.'''
Утга санаа тодорхой, тов тодорхой

'''Ес.'''
Ойлгомжтой, ой тойнд шингэж үлдэхүйц цэгцтэй&lt;ref&gt;https://documents.tips/documents/-557213c4497959fc0b92f7b6.html&lt;/ref&gt;.

===Хүндэт дэвтэр===
1991 онд агентлагийн 70 жилийн ойгоор МОНЦАМЭ-гийн Хүндэт дэвтрийг бий болгож, Техникийн албаны ажилтан Л.Содномын нэрийг анх бичин 1000 төгрөгөөр шагнажээ. Өнгөрсөн хугацаанд агентлагийг гарамгай удирдаж явсан, шат шатанд он удаан жил өндөр үр бүтээлтэй ажилласан 50 гаруй хүний нэрийг энэ дэвтэрт мөнхжүүлсэн байна. Мөн гадаад улсын дөрвөн иргэний нэр бий нь МОНЦАМЭ агентлагийг тус байгууллагын Удирдах зөвлөлд сонгуулахад ихээхэн хүчин чармайлт гаргасан тухайн үеийн OANA-гийн удирдлагууд ажээ.

==Үе үеийн удирдлагууд== 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!
! Нэр
! Ажилласан он
|-
! 1.
| Жамбалын Зундуй  
| 1957-1964
|-
! 2.
| [[Сампилын Жалан-Аажав]]
| 1964-1971 
|-
! 3.
| [[Сэрээтэрийн Пүрэвжав]]
| 1971-1982 
|-
! 4.
| [[Лхагважавын Зантав]]
| 1982-1989 
|-
! 5.
| Чойдорын Түмэндэлгэр 
| 1989-1990 
|-
! 6.
| [[Хорлоогийн Цэвлээ]]
| 1990.05-1990.10
|-
! 7.
| [[Санжаагийн Баяр]] 
| 1990.10-1990.12 
|-
! 8.
| [[Чулуунбатын Эрдэнэ]]
| 1991-1995 
|-
! 9.
| [[Баарангийн Пүрэвдаш]]
| 1996.02-1996.08
|-
! 10.
| [[Сүхбаатарын Амарсанаа]]
| 1996-2000 
|-
! 11.
| [[Тугалхүүгийн Баасансүрэн]]
| 2000-2002 
|-
! 12.
| [[Доржийн Ариунболд]]
| 2002-2008 
|-
! 13.
| Тугалхүүгийн Баасансүрэн 
| 2008-2012 
|-
! 14.
| Дүгэрсүрэнгийн Ариунболд
| 2012.04-2012.07
|-
! 15.
| Сүхбаатарын Алтанцэцэг 
| 2012.07-2012.11 
|-
! 16.
| [[Авиан Баатархуяг]]
| 2012.11-2016 
|-
!17.
|[[Бадамдоржийн Ганчимэг]]
|2016-2022.01
|-
! 18.
| [[Гомбосүрэнгийн Амартүвшин]]
| 2022.01-2022.11 
|-
!19.
|[[Эрдэнэцогтын Содонтогос]]
|2022.11-2025.07
|-
!20.
|Хүрлээгийн Энх-Орших
|2025.07-
|}

==Агентлагт ажиллаж байсан алдартнууд==
* Сампилын Жалан-Аажав. Төр нийгмийн зүтгэлтэн. МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны гишүүн, нарийн бичгийн дарга, БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн орлогч дарга асан. 
* [[Чойжилын Чимид]]. Төрийн шагналт яруу найрагч. 
* Доржийн Гомбожав. Орчуулагч, яруу найрагч. Шота Руставелийн “Барсан хэвнэгт баатар”, Уолт Уитмэний “Өвсний навч” зэрэг шүлэг найраглал орчуулсан.
* Базарын Дашцэрэн. Орчуулагч, дипломатч. Михаил Шолоховын “Дөлгөөн Дон” тэргүүтэй олон зохиол орчуулсан. 
* Готовын Аким. Орчуулагч, сэтгүүлч. Монгол улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн. [[Габриель Гарсиа Маркес|Габриэль Маркесийн]] “Зуун жилийн ганцаардал”, [[Чингиз Айтматов]]ын “Цаазын тавцан” зэрэг олон зохиол орчуулсан. 
* [[Санжаагийн Баяр]]. Улс төрч. Монгол улсын 25 дахь ерөнхий сайд. 
* Дашдоржийн Баярхүү. Дипломатч, хятад судлаач.      
* Балчинжавын Долгион. Хөгжмийн зохиолч, продюсер. Монгол улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн.

==Сонирхолтой баримтууд==

* 60-аад онд МОНЦАМЭ-гийн ажилчдын хашаа одоогийн I дунд сургуулийн урд талд байжээ.   
* Огторгуйн нислэг, огторгуйн нисэгч гэж хэлдэг байсныг эрдэмтэн О.Намнандоржийн тайлбарлаж хэлж өгснөөр халж, сансар гэдэг үг хэрэглэдэг болсон талаар тоймч Б.Дүгэр дурссан бий. (Ахмад сэтгүүлч Г.Балдандоржийн дурссанаар бол академич [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэн]] тийн хэлж өгсөн)  
* МОНЦАМЭ-гийн анхны захирал Ж.Зундуй [[1945 оны чөлөөлөх дайн|1945 оны Чөлөөлөх дайнд]] сөнөөгч онгоцны буудагчаар оролцож явжээ. 
* 1970-аад онд олон түмний дунд “МОНЦАМЭ гэж өндөр цагаан залуу цэрэгт хамт байж билээ, үгүй мөн их юм мэддэг нөхөр шүү” гэж нэг хүн ярьсан” гэх онигоо гарч байсан гэдэг&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bolod.mn/News/114227.html |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212221504/http://www.bolod.mn/News/114227.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dnn.mn/%D0%BC%D0%B7%D1%8D-%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D1%8F%D1%80%D1%83%D1%83-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%87-%D0%B6%D0%B8%D0%B3%D0%BC%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BB-%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8C-%D1%85%D0%BE%D1%91%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%85%D0%BE%D0%BE-%D1%85%D2%AF%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B4-%D0%B0%D0%BC%D1%8C%D0%B4-%D1%8F%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2021-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027141010/https://dnn.mn/%D0%BC%D0%B7%D1%8D-%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D1%8F%D1%80%D1%83%D1%83-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%87-%D0%B6%D0%B8%D0%B3%D0%BC%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BB-%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8C-%D1%85%D0%BE%D1%91%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%85%D0%BE%D0%BE-%D1%85%D2%AF%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B4-%D0%B0%D0%BC%D1%8C%D0%B4-%D1%8F%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 
* 1965 онд МОНЦАМЭ-д лавлах товчоо байгуулах СнЗ-ийн тогтоолд “...онцгой үүрэгтэйг харгалзан МОНЦАМЭ-гийн шаардсан тоо баримт, мэдээ зэргийг цаг тухайд нь саадгүй, үнэн зөвөөр гарган өгч байхыг яам, тусгай газрын дарга нарт үүрэг болгосугай” гэжээ.    
* Гол төлөв гадаад хэлтэй сэтгүүлчдийн ажилладаг байгууллага учраас боловсон хүчнийхээ нэлээдийг гадаадад бэлтгэж байсан бөгөөд [[1969 он]]ы байдлаар гадаадад нийт 74 оюутан сурч байснаас 13 нь мөн онд Москвад, Морис Торезийн нэрэмжит гадаад хэлний дээд сургуульд суралцахаар явж байжээ. (Г.Адьяагийн дурсамжаас)
* Гэрэл зургийн газар нь аппарат хэрэгсэл, лабораторийн тоног төхөөрөмж сайтай, зөвхөн 1970 онд гэхэд МОНЦАМЭ-гийн шугамаар 70 мянган рублийн бараа материал гадаадад захиалж авчруулсны нэлээд хэсэг нь гэрэл зургийн редакцид оногдож байжээ. (Г.Адьяагийн дурсамжаас) 
* 1970-80-аад онд Монгол телевизээр “Алсаас бичигчийн туузнаас” хэмээх нэртэй нэвтрүүлэг гардаг байсан нь даруй МОНЦАМЭ-гийн мэдээ хүлээн авах телетайп аппаратын монгол нэрийг авч хэрэглэсэн хэрэг болно.   
* 2006 оны байдлаар тус агентлагт 30-аас дээш жил ажилласан хүн 11 байв. Дээд тал нь 41 жил ажиллажээ.     
* Агентлаг 2001 онд анх удаа “Оны хүн”-ээ шалгаруулсан бөгөөд тухайн үеийн “Mongol Messenger” сонины эрхлэгч Ч.Эрдэнийг “Математик зарчмууд ба язгуур матери” ном бичсэний учир хүртээж байв.
* “Мөнгү Шяоши Бао” сонины анхны эрхлэгч Д.Дүнгэр-Яйчилын гэргий Надя “Новости Монголий” сонинд ажиллаж байсан бол охин Д.Солонго нь 2000-аад онд энэ сонины эрхлэгч байжээ&lt;ref&gt;http://www.fact.mn/3732.html&lt;/ref&gt;.  
* “Инээмсэглэл” хамтлаг анх 1979 онд анх “МОНЦАМЭ” агентлагийн дэргэд байгуулагдаж байв&lt;ref&gt;https://news.mn/r/8910/{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
*1989-1992 онд Агентлаг зах зээлийн шилжилтийн хүнд үед орлогч захирал Цэдэн-Ишийн Авирмэд өөрийн хичээл зүтгэлээр уг хүндрэлийг даван туулахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан юм.

==Ашигласан ном зохиол==  
* “МОНЦАМЭ” агентлаг 80 жилийнхээ ойн баярыг тэмдэглэн өнгөрүүлсэн нь”. 2001 он. Эмхэтгэсэн Б.Наминчимэд. 
* “Миний нэр, миний гэр МОНЦАМЭ”. 2001 он. Эмхэтгэсэн Г.Балдандорж, ерөнхий редактор Т.Баасансүрэн.
* “Үндэсний мэдээллийн агентлаг-Тусгаар тогтнолын бэлэг тэмдэг”. Мэдээллийн МОНЦАМЭ агентлагийн тухай хуулийн төсөл боловсруулж бэлтгэх ажлын хэсгээс зохион байгуулсан семинарын тэмдэглэл. 2002 он. Эмхэтгэсэн Б.Наминчимэд.   
* “МОНТА буюу МОНЦАМЭ: Түүний өнөөдөр маргааш”. 2002 он. Эмхэтгэсэн Т.Баасансүрэн. 
* Т.Баасансүрэн. “МОНЦАМЭ: Үе үеийнхэн”. 2002 он. 
* А.Л.Молчанов. “Газетная пресса России в годы революции и Гражданской войны: (окт. 1917-1920 г.г.)”. 2002 он. “Издатпрофпресс” хэвлэлийн газар. ISBN 5-85405-0133-7
* “МОНЦАМЭ Монгол улсын нэрийн хуудас”. 2011 он. Ерөнхий редактор Т.Баасансүрэн.  
* С.Амарсанаа. “Ардчилсан хувьсгалын тэргүүн эгнээнд”. 2011 он. ISBN 978-99962-902-1-3
* Т.Баасансүрэн. “МОНЦАМЭ: Үе үеийнхэн”. 2011 он. ISBN 978-99962-918-0-7
* “Монголд мэдээллийн агентлаг үүсч хөгжсөн нь”. Эрдэм шинжилгээ, онол практикийн бага хурлын тэмдэглэл. 2011 он. Эмхэтгэсэн Б.Наминчимэд.   
* “Монголын сэтгүүлзүйн үүсэл, хөгжил”. Эрдэм шинжилгээ, онол практикийн бага хурлын тэмдэглэл. 2011 он. Эмхэтгэсэн Ш.Батболд. 
* “Дэлхийг Монголд, Монголыг дэлхийд”. Монгол, англи хэлээр. 2016 он. Ерөнхий редактор Ш.Батболд.   

==Эх сурвалж==
{{лавлах холбоос|4}}

[[Ангилал:Монголын хэвлэл мэдээлэл]]</text>
      <sha1>n2mhizrs1jslr66tlgype0fdxex631e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ховдыг чөлөөлөх байлдаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37742</id>
    <revision>
      <id>862239</id>
      <parentid>826628</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T01:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25743" sha1="5zfttxby48sswmx7jnu4xvmu48tb88b" xml:space="preserve">{{Инфобокс дайн
|conflict=Ховдыг чөлөөлөх байлдаан
|partof= [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
|image       = [[Зураг:Generals of Occupaed Hovd.jpg|300px]]
|caption     = Ховдыг чөлөөлөхөд голлон оролцогч нар. Зүүн гараас: Дөрвөд Далай хан Түмэндэлгэржав, [[Ринчинпилийн Наваанцэрэн|Наваанцэрэн]] бэйл, Жалханз хутагт Дамдинбазар, Догшин ноён хутагт Дамбийжанцан, [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Улаангомын Зоригт хан]] Содномжамц. 1912 оны 8 сар. Ховд хот
|campaign=Ховдыг чөлөөлөх байлдаан
|date=1912 оны 6 сарын 9- 8 сарын 6
|place=[[Монгол улс]], [[Ховд аймаг]], [[Ховд хот]]
|casus= Монголчуудын ялалт
|territory= Монголчуудын ялалт. [[Баруун хязгаар]]ын  монголчууд амьдардаг нутгийг [[Манж Чин гүрэн|Манжаас]]ээс чөлөөлсөн.
|result= Богд Хаант Монгол Улсад Ховдын хязгаар буюу Баруун хязгаарыг нэгтгэсэн
|combatant1=[[Зураг:Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg|22px]] [[Богд Хаант Монгол Улс]]
|combatant2= [[Зураг:Flag of China (1889–1912).svg|border|22px]] [[Манж Чин гүрэн|Манж Чин гүрэн]]
|commander1=[[Зураг:Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg|22px]]&lt;br /&gt;[[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]],&lt;br /&gt; [[Хатанбаатар Магсаржав]], &lt;br /&gt; [[Жа лам Дамбийжанцан]], &lt;br /&gt;[[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]], &lt;br /&gt; [[Тогтох гүн]], &lt;br /&gt;[[Хайсан]] [[гүн]], &lt;br /&gt;Дөрвөд далай ханы ахмад хүү [[Түмэндэлгэржав]], &lt;br /&gt; [[Жалцангомбоцэдэн]], &lt;br /&gt; [[Шаравын Найданжав|Найданжав]] гүн,&lt;br /&gt; [[Тагнын Урианхайн хязгаар|Урианхайн]] Гомбодорж
|commander2=[[Зураг:Flag of China (1889–1912).svg|border|22px]]&lt;br /&gt; сайд [[Пүрүан]] {{surrender}}
|strength1=[[Богд Хаант Монгол Улс]]ын армийн ангиуд нийтдээ 5000 орчим цэрэг 
|strength2=3000 [[цэрэг]]&lt;br /&gt;
|casualties1=алуулсан 45, &lt;br /&gt;шархадсан тодорхой бус
|casualties2=алуулсан 200,&lt;br /&gt;олзлуулсан 1200&lt;br /&gt;тэмээ 1000&lt;br /&gt;морь 1000,&lt;br /&gt;хонь 5000 &lt;br /&gt;буу 200 &lt;br /&gt; сум 20000 &lt;br /&gt; мөнгө 20000 лан
}}
'''Ховдыг чөлөөлөх байлдаан''' нь Дундад зуунд монголчуудын Манжийн эсрэг хийсэн дайны тулалдаануудаас хойш анх удаа Монгол-Манжийн хооронд болсон эхний бөгөөд эцсийн тулалдаан юм.
[[Файл:Манлайбаатар Дамдинсүрэн.jpg|thumb|right|200px|Манлайбаатар Дамдинсүрэн]]
[[Файл:Khatanbaatar_Magsarjav.jpg|thumb|right|200px|Хатанбаатар Магсаржав]]
[[Файл:陶克陶胡.jpg|thumb|right|200px|Тогтох гүн]]
[[Файл:Sodnomyn_Damdinbazar.jpg|thumb|right|200px|Жалханз хутагт]]
[[Файл:Dambija2.jpg|thumb|right|200px|Жа лам]]

==Үүссэн нөхцөл==
1912 онд [[Нийслэл хүрээ]]нээс [[Сандо амбан]]ыг хөөн [[Богд Хаант Монгол Улс]]ыг байгуулж, тусгаар тоггнолоо тунхагласан боловч хамгийн хэцүү зорилт үлдсэн байв. Энэ бол баруун хязгаарт үүрлэсэн [[манж]] цэргийг цохин зайлуулах явдал байв. Эхлээд Улиастайд Гончигдамба сайд, Ховдод Наваанцэрэн ноёныг Богдын засгийн газраас тохоон томиллоо. Тэдгээр сайд нар Баруун хязгаарын ноёдтой харилцаж монголчуудын нэгдсэн улсын хэргийг сурталчлахын зэрэгцээ нийт нутгийг чөлөөлөх бэлтгэл ажлуудыг хийв. Ноёдын хурал хийж, Хүрээтэй харилцсаны хойно [[Ховд (хот)|Ховд хот]]ыг цэргийн хүчээр чөлөөлөхөөс өөр аргагүй гэсэн шийдвэрт хүрчээ. Энэ зорилгоор 1912 оны зуны эхэн сарын шинийн 9-нд Нийслэл Хүрээнээс  Богдын зарлигаар 500 цэрэгтэй [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав]] нар [[Улиастай]]д ирэв. Энэ цэрэгт Горлосын [[Тогтох гүн|Тогтох]] тайжийн цэргээс Гэндэн, Лаасаг, Найданжав, Насантогтох нарын 48 хүн оролцож явжээ. Эд бол манж хятад цэрэгтэй удаа дараа байлдаж байсан дайчин эрс байв. Ховдын байдал нэн яаралтай арга хэмжээ авахыг шаардаж байсан тул С.Магсаржав нар Ховдын тойрог, Урианхайн хязгаарт цэрэг татлага яаралтай зарласан боловч эхний үед явц муутай байлаа. Энэ үед баруун монголд [[Жа лам Дамбийжанцан]] нэр хүндтэй байв&lt;ref&gt; Дамбийжанцан. Баримт бичгийн эмхтгэл (1912-1914.05). I боть. Эмхэтгэж хэвлэлд бэлтгэсэн З.Лонжид, На.Сүхбаатар, Г.Намнансүрэн. “Соёмбо принтинг” хэвлэх үйлдвэр УБ.,2012.&lt;/ref&gt;. Баруун хязгаарын сайд Зоригт ван Наваанцэрэн, түүний зөвлөх Жалханз хутагт нар гол үйл явцыг удирдаж байлаа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ardchilal.mn/20514.html |title=Монгол туургатны баатрууд Ховд хотыг чөлөөлсөн нь |access-date=2020-03-04 |archive-date=2022-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526232706/http://ardchilal.mn/20514.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

==Тулалдааны өмнө==
Хүрээнээс ирсэн сайд, жанжид Жа ламын тусламж нөлөөг авч түүний нэр хүнд, сүр хүчээр баруун монгол, урианхайг хөдөлгөж, [[Ховд]]ыг дайлахаар болжээ&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.sonin.mn/news/politics-fb-bot/107355 |wayback=20200304101156 |text=Ховдыг чөлөөлсөн тулаан ба Торгуудын Төмөрцэрэн (Төмөржин) гүнгийн тухай... |archiv-bot=2023-12-08 16:19:58 InternetArchiveBot }} А.Баатархуяг&lt;/ref&gt;. Улмаар Дөрвөд далай ханы ахмад хүү Түмэндэлгэржав дөрвөд, баяд нийлсэн 700-гаад цэргээ авч Жалханз хутагтын дэргэд, мөн Урианхайн Гомбодорж 300 цэрэгтэй Улаангомд, түүнчлэн Урианхайн Ши бэйсийн 17 сумын 300 цэрэг нэмэн ирснээр цэрэг дайчилгааны ажлын явц түргэсэж ирэв. Ж.Дамдинсүрэн, С.Магсаржав нар Улиастайгаас мордож баруун хоёр аймгийн 400 гаруй цэргийг замдаа авч, Ховдын босго Хар усны өртөөний орчим очоод, Манлай баатар Ж.Дамдинсүрэн монгол цэргийн уламжлалыг дагаж цэргээ хороо, анги, арванаар хуваан тэгшлэн засаж, арван хүнд галын дарга, 50 хүн тутамд ангийн дарга, дөрвөн анги тутамд хорооны дарга, жагсаалын дарга бичээч тус тус томилон журамлажээ. Тэгээд хотыг чөлөөлөх төлөвлөгөө боловсруулахдаа, юуны өмнө хотыг бүсэлж, гадагш харилцаа бариулахгүй болгохыг урьтал болгожээ. Энэ нь их буу байхгүй, буу зэвсэг муутай монгол цэргүүдэд эсрэг талаа туйлдуулан, хүчийг нь сулруулан ялах сайн арга байв.

Нэг өдөр хотын байдлыг тагнаж мэдэхээр С.Магсаржав өөрөө Бүүвээ, Дамчаа, Дорждэрэм, монхор Хайдав нартай, Ж.Дамдинсүрэн мөн хориод цэрэгтэй явж, баруун, зүүн талаар нь Алаг толгой, Модон овооны зам өнгөрдөг Ховд хотын урд хөндийд оршдог Ширээт улаанд сэм гарч, хотын байдлыг ажиглахад, хөл хөдөлгөөн ихтэй байжээ. Тэгтэл хотын хэрмийн урд хаалгаар найман морьтой хүн гарч, Алаг толгойн замаар ирэхэд нь нууцаар ойртон, буудаж сандаргаж дөрвийг нь алж, хоёрыг нь зугтаалган, бас хоёрыг нь амьдаар баривчлав. Тэднийг байцаахад Ховдын амбаны газраас Ж.Дамдинсүрэн, С.Магсаржав нар цөөн цэрэгтэй Захбулгийн өртөөний ойролцоо ирж хориглосныг мэдэж байлдахаар бэлтгэн, зүг бүрт харуул, тагнуул гаргаж буйг мэдээд тэр оройдоо цэргээ хөдөлгөжээ. 
 
Цэргийн гол хүчний түрүүнд гурван хэсэг сэргийлэх харуул гаргаж, толгойн сэргийлэхийг Модон овооны замаар, баруун, зүүн, хажуугийн хүчийг Алагтолгой, Эмээлтхөтөлийн чигээр, гол хүчийг Модон овооны замаар хөдөлгөж, хотын өмнөх их, бага хоёр элсэн толгойн зүүн талаар өнгөрөөд баруун хойш эргэж, Талын улааны /хожим Баатар Хайрхан нэртэй болсон/ баруун суганд байрлуулав. Тэр цагаас эхлэн дайчилсан цэргүүд ирж нийлсээр монгол цэрэг 3000 орчим болж, 1912 оны 5 дугаар сард Ховд хотыг баруун талаас нь хагас бүсэлж, чухал замын хүзүүвч гарц боомтыг эзлэн, манж цэргийн хүрээг гаднаас тусламж авах боломж муутай болгожээ.

==Туслах хүчийг бут цохисон нь==
Энэ хооронд Алтайн Шар сүмээс ван Балдарын зүгээс Ховдын цэрэгт зэвсэг хүргэж туслахаар явуулсан 500-гаад цэргийг Буянт голын нэг цутгал Шаварт гол дээр Магсаржавын удирдсан цэрэг тосон байлдаж, Улаан богочид байсан цэрэг нэмэн очиж бүтэн өдөр тулалдан дийлж, 139 хүнийг алж, 3000 лан мөнгө, олон морь тэмээ, зэр зэвсэг олзлон авчээ. Энэхүү цохигдсон цэргээс цөөн хүн зугтаж Ховд хотод орж амжсан байна. Энэ өдрийн буудалцааны үеэр туслахаар ирсэн цэргээ хамгаалахаар хотын манж хятад цэргийн хүрээнээс цэрэг гарган явуулсныг дөрвөд хоёр аймаг, Урианхайн хошуудын цэрэг хавсран цохиж буцаав. Ховдын манж цэргийн удирдлага хилийн чанад дахь Өрөмч, [[Шар сүм]]ийн цэргийн ангид хэл хүргүүлж, монгол цэргийг гаднаас нь бүслүүлээд гадна дотно хоёр талаас хавчин цохих санаатай байгааг Ховдод суугаад 7 дугаар сарын 25-нд хотыг орхин гарсан Оросын консул [[Михаил Николаевич Кузминский]] монголчуудад хэлж тус хүргэжээ.
 
[[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт]] цугларсан цэргээ авч [[Урианхай]]н нутгийн гүнээр тойрон явж, Ховд хотын Шар сүмийн зүүн талын Ямаат уулын өвөрт буужээ. Баруун монголын ард түмнийг эрх чөлөөний төлөө тэмцэлд босгож чадсанаар хотыг бүслэх үед цэрэг нь 5000-д хүрсэн боловч, зэвсэг муутай нэлээд хэсэг нь бороохой шийдэм, цахиур буунаас өөр зэвсэггүй байлаа. Харин Магсаржавын удирдсан 500 орчим цэрэг нь берданаар зэвсэглэсэн нь хамгийн сайн зэвсэгтэйд тооцож болох байв. Цэргийн 3000 орчим нь Сангийн хотын хэрмийг шууд бүслэхэд, бусад нь гадуур бүслэлт хийхэд оролцов. Бүслэлтийн үед харуул хамгаалалт болон дайрах жижиг бүлгүүдийг зохион байгуулах, арван бүр ээлжлэн холбоочны үүрэг гүйцэтгэх, жижүүр томилон ажиллуулах зэргээр дайсны хүчийг мохоон тамирдуулах тактик хэрэглэж, харуул сэргийлэхийг алж устган, агт морийг олзлон авах, шөнийн цагаар хий буудаж сүрдүүлэн дайсныг гал нээлгэн сум хэрэглэлийг нь хороох, бэхлэлтийн хэрмийг дэлбэлэх, хотын хүн амыг аль болох амь бие үрэгдэхээс болгоомжлох, байлдах дургүй хятад иргэдийг талдаа авах аргыг хэрэглэж байжээ. Монгол цэрэг 2 cap гаруй бүслэн хааж, бүслэлтээ улам хумьсаар эцэст нь Ховд хотод тулж ирэв.

==Ховдыг чөлөөлөх тулалдаан==
Хотын хэрмийг байлдаангүйгээр буулгаж авахаар Оросын консул, монгол цэргийн удирдлага оролцсон тулган шаардах бичиг өгсөн боловч бууж өгөх янзгүй болж заасан хугацаанд хариу өгөөгүй учраас 7 дугаар сарын 25-нд Ховд хотыг бүрэн бүсэлжээ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.mn/r/103421/ |title=XX зууны баруун монголын домогт хөвгүүд |access-date=2020-03-04 |archive-date=2021-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210621003241/https://news.mn/r/103421/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Ховд хотын зүүн, баруун, өмнө гурван чиглэлд их цэргүүд жигдрэн бэлэн болжээ. Тэгэхэд монгол цэрэг нь халх, барга, цахар, урианхай, дөрвөд, тува, торгууд зэрэг монгол овогтны төлөөллөөс бүрдэл болж, тэднийг Магсаржав, Дамдинсүрэн, Тогтох, Хайсан, Дамдинбазар, Дамбийжанцан нарын зэрэг жанжин, сайд, санваартны төлөөлөгчид монголын өөр өөр угсааны хүмүүс нэгэн сэтгэлээр соёмбот тугийн дор нэгдэн, удирдан зохион байгуулж байв.
 
Монгол цэрэг 1912 оны 8 дугаар сарын 5-нд уулнаас шөнө дунд өгсөн галын дохиогоор, урьд болзон тогтсон ёсоор баруун талын Рашаант хэмээх өндөр ууланд олон бамбар гэнэт дүрэлзэн асахад, зүүн өмнө талаас хариу болгон олон бамбарууд яралзан бадарч, хот руу дөрвөн зүгээс нь нэгэн зэрэг дайрснаар хоёр хоног цус асгаруулсан ширүүн тулалдав. Манж, хятадууд хотыг олны хөлс цус урсган байж эргэн тойрон нэвтрэхийн аргагуй гүн шуудуу ухаж, нүсэр бэхлэлт байгуулан, давхар давхар өндөр өргөн хана хэрмээр бэхэлсэн тул хэр баргийн юм орж ирэхгүй гэж бүрэн итгэсний дээр, байлдааны хориг бэхлэлтийг удаан хугацаагаар чамлалтгүй сайн хийсэндээ бардам байсан байна.
 
Бүтэн шөнө цус асгаруулсан ширүүн тулалдаан болсон байна. Ширүүн гардан тулалдаанд хядуулсан хятад цэргүүд ухран Сангийн хот дотроо хүчээ бөөгнөрүүлж хариу цохилт өгөхөөр бэлтгэж байжээ. Монгол цэргийн жанжин Хатанбаатар тэргүүлэн Сангийн хотын хэрмийг даван байлдахаар шийдвэрлэв. Намрын сарын шөнө дуусаж үүрийн туяа манхайх цагаар монголын хатан зоригт дайчид Сангийн хотын хэрмэн дээгүүр даван орж хэрмийн хаалгыг тулалдан дэлгэсэн билээ. Хэрмийг давж ороход олон тоотой дайснууд уулгалан дайрсан боловч монгол цэргүүд эрслэн тулалдаж зам гаргав. Хэрмийг ийнхүү Ж.Дамдинсүрэн, С.Магсаржав, Нанзад, Дамба, Дорждэрэм нарын 28 хүн дүүжингээр даван орж хэрмийн хаалгуудыг тулалдан зам гаргаж онгойлгосон. Ховдын манж-хятад цэрэг галтай цуцлаар дарийг нь сааж бууддаг эртний том жижиг их буу, цахиур буу, бороохой жад, нум сум мэтийн зэвсэгтэй байжээ. Ийнхүү бага үд хүртэл байлдаан үргэлжлэн манжийн цэрэг эцсийн найдвар болсон Сангийн хотоо эзлэгдэхэд арга буюу хүчин мөхөсдөж, аврал эрэгсдийн цагаан хиурыг ёдорт өлгөн хүлцэн бууснаа илэрхийлэв.

==Тулалдааны үр дүн, ач холбогдол==
Тэр тулалдаанд манжийн цэргээс 200-гаад хүн, монголын цэргээс 45 хүн амь үрэгдэж, монгол цэргүүд 3000 хүн бүхий манж цэргийн хүрээнээс сайд [[Пүрүан]], бусад түшмэл, дарга, цэргийн хамт 1200 хүн баривчлан, тэмээ 1000 гаруй, морь 1000 гаруй, хонь 5000 гаруй, буу 200, сум 20000, мөнгө 20000 илүү ланг олзлон авчээ. Үүнээс Чин улсын сайд түшмэл 27, цэрэг иргэн 610-ыг Оросын хил хүртэл монгол цэргээр харгалзуулан, морь тэмээ хүнсний зүйлийг нийлүүлэн өгч, Оросын нутгаар дамжуулан нутагт нь буцаажээ. Ховдод Оросын консулаас гадна хамгаалалтын казах цэрэг байсны нэг нь [[Барон Унгерн фон Штернберг]] хэмээх гавьяаны хэнээтэй, Балтын герман цустай нэгэн офицер байсан байна. Тэрбээр хожим Монголын түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд Ховдыг чөлөөлөх тулалдаанд оролцох маш их хүсэлтэй байсан авч &quot;оросууд үүнд хутгалдаж болохгүй&quot; гэсэн дээрхийн заавраар консул Кузьминский түүнийг байлдаанд оруулсангүй. Оросын консул харин хоёр талыг зохицуулж цус асгаруулахгүй асуудлыг шийдэх гэж хооронд нь зуучлах гэж оролдсон ба үүнийхээ төлөө хожим Богдоос шагнал хүртжээ.
 
Монгол цэргүүд Ховдын шоронд олон жил хоригдон тарчилж байсан халх, дөрвөд, урианхай зэрэг 400 гаруй хүнийг сулласан нь Богд Хаант Монгол Улсын цэргийн нэр хүндийг тус хязгаар нутагт ихэд мандуулав. Монголын баруун хязгаарын олон ястны улс төр, эдийн засгийн гол төв Ховд хотыг чөлөөлснөөр манж-хятадын дарлалын сүүлчийн цайзыг нурааж ноёрхлыг нь устгах анхан шатны тэмцэл дууссан юм. Ар Монголын Ховдоос бусад газарт хятад улс цэрэг ирүүлж чадаагүйг хятад түүхч Чэнь Чуньцзу тайлбарлан бичихдээ: &quot;Тэр үед Хятад улсын байдал тогтворжиж амжаагүй байсан болохоор умар зүгийн хэрэг явдлыг анхааран үзэх завгүй байснаас гадна, өвөл цаг байсан учир хол газар цэрэг томилон явуулахад боогдолтой байлаа&quot;&lt;ref&gt;《外蒙古近世史》(Гадаад Монголын орчин үеийн түүх) 1922年，商务印书馆，陈崇祖&lt;/ref&gt; гэсэн нь үнэний хувьтай бөлгөө.

Ийнхүү Монгол улсын цэргийн анхны том ялалтын үр дүнд Халх Монголын нутаг дэвсгэр Манжийн эзэрхийллээс бүрэн чөлөөлөгдсөн ажээ. Ховдыг чөлөөлсөн нь Хүрээнд тусгаар тогтнол зарласнаас ч илүү ач холбогдолтой зүйл байсан юм. Учир нь 1911 оны 10 дугаар сарын Учаны бослого, 1912 оны 2 дугаар сард [[Манж Чин улс]]ын сүйрлийг албан ёсоор зарласан хэмээх энэ хоёр үйл явдлын хооронд Хятадын хяналт түр зогсох үе нь монголчуудын хувьд тусгаар тогтнолоо тунхаглах, түүнийгээ оросуудаар дэмжүүлэх хамгийн таатай бяцхан тохиол үе байсан ба үүнийг ч монголчууд Богд гэгээн ба халхын ноёдын удирдлага доор амжилттай ашиглаж чадсан&lt;ref&gt;Монголын үндэсний хувьсгалын түүхийн асуудал.Үндэсний архивын газар.УБ.2002.&lt;/ref&gt;.

== Урлагийн бүтээлүүд ==
* С.Удвал. [[Их хувь заяа]]. роман.
* Б.Ринчен. Үүрийн туяа. роман.
* [[Хатанбаатар (кино)]]. Уран сайхны  кино. 1981 он

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20200304100444/https://www.tolgoilogch.mn/_mpx0s_ocx0/al Монгол туургатны баатрууд Ховд хотыг чөлөөлсөн нь]
* [https://mongoltoli.mn/history/h/207 Монголын түүх Ховд хот]

{{Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс}}

[[Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан]]
[[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]
[[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл]]
[[Ангилал:Ховд аймаг|Түүх]]
[[Ангилал:Баруун Монголын хилийн тулгаралтууд]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]</text>
      <sha1>5zfttxby48sswmx7jnu4xvmu48tb88b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Толбо нуурын бүслэлт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37944</id>
    <revision>
      <id>862211</id>
      <parentid>719181</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T22:23:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12754" sha1="04wi3x8p8mab9ga65o3ui8g38apzw9o" xml:space="preserve">{{Инфобокс дайн
| conflict    = Толбо нуурын бүслэлт
| partof      = [[Ардын хувьсгал]]
| image       = 
| caption     = 
| date        = 1921 оны 9 сарын 17-10 сарын 30 буюу 42 хоног
| place       = Монгол улс, Баян-Өлгий аймаг, Толбо сум
| territory   = 
| result      = Монголчуудын ялалт
| status      = 
| combatant1  = [[Зураг:Flag of Mongolia (1911—1921).svg|22px]] [[Ардын түр засгийн газар]]
|combatant2= [[Зураг:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Цагаан хөдөлгөөн|Цагаантан]] [[Азийн морин дивиз]]
|commander1=[[Зураг:Flag of Mongolia (1911—1921).svg|22px]]&lt;br /&gt;Жанжин [[Ц.Хасбаатар]],&lt;br /&gt; [[Цэрэн-Очирын Дамбадорж|Ц.Дамбадорж]],&lt;br /&gt;[[Өлзийханд]]&lt;br /&gt;22-р отрядын захирагч [[Байкалов]], &lt;br /&gt;[[Церенов]]
|commander2=[[Зураг:Flag of Russia.svg|border|22px]]&lt;br /&gt;[[генерал Бакич]]&lt;br /&gt;Есаул [[Кайгородов]]&lt;br /&gt;[[Казанцев]]
| commander3  = 
| strength1   = 250 морин цэрэг&lt;br /&gt;4 пулемёт &lt;br /&gt;тодорхойгүйн цэргүүдээ дэмжинэ&lt;ref&gt; Серебренников И. И. Великий отход: Рассеяние по Азии белых русских армий, 1919—1923. — М: ACT; Ермак, 2003.— cc. 134—135 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
| strength2   = 3000 явган болон морин цэрэг,&lt;br /&gt;  12 пулемет,&lt;br /&gt; 2 их буу
| strength3   = 
| casualties1 = тодорхойгүй
| casualties2 = Зөвхөн нэг удаагийн дайралтанд&lt;br /&gt; алагдсан 140 хүн &lt;br /&gt;шархадсан 260 хүн&lt;br /&gt;олзлогдсон 20 хүн
| casualties3 =
| notes       = 
}}
[[Файл:MongoliansLeaders.jpg|thumb|Left|200px|Ардын хувьсгалын удирдагчид]]

'''Толбо нуурын бүслэлт''' гэж [[Ц.Хасбаатар]] жанжны цэрэг [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Толбо нуур]]ын дэргэдэх [[Саруул гүний хүрээ]]нд хүч давуу цагаантны цэрэгт бүслэгдэн 42 хоног баатарлагаар тэмцсэн тулалдааныг хэлдэг&lt;ref&gt;[https://newmedee.blogspot.com/2015/10/blog-post_970.html Толбо нуурын тулалдаан] SuvdhanTV&lt;/ref&gt;, Монгол дахь Цагаантны Оросын арми байлдааны дараа арчигддаг.

==Тулалдааны түүх==
Хасбаатарчууд хэдэн сарын тулалдсаар цагаантны олон бүлэг дээрэмчдийг устган, Ардын хувьсгалын ялалтыг тунхаглан яваад 1921 оны есдүгээр сарын 17-нд Толбо нуурын захад орших [[Саруул гүний хүрээ]]нд урвагч феодал ноёдын хорон санааны уршгаар цагаантны 3000 орчим цэрэгт бүслэгдсэн байна. 

1921 оны 9 сарын 19-нд цагаантны толгойлогч Бакича, [[Кайгородов]] нар Саруул гүний хүрээг дайрах шийдвэр гаргаж төлөвлөгөө зохиосон ба 21-ний шөнө хүчээ 2 хуваан хүрээний бүх талаас дайрахаар төлөвлөжээ. Төлөвлөгөөгөөр цохилтын бүлгийг Кайгородовын отрядаас 300 цэрэг, нэг их буу, 4 пулемёт, Бакичийн корпусаас 420 цэрэг, 1 их буу, 7 пулемёттайгаар зохион байгуулсан ба түүнийг командлах үүргийг Кайгородов өөртөө авсан байна.

Энэ үед буюу 20 -д Бакичийн корпусын гол хүч хүрэлцэн ирсэн байна.
Буслэгдсэн Хасбаатар болон [[Байкалов]]ын цэргүүд хүрээний хамгаалалтыг сайжруулан окоп малтсаар хүн далд орохоор болгон бэхэлж чаджээ.

Цагаантнууд шөнөөр артиллерийн буудлагагүй, нэг ч буун дуу гаргалгүй сэм дөхөн ирж чадсан ба тэгээд гэнэтийн дайралтанд оржээ. [[Ардын журамт цэрэг]], улаан цэргүүд хүчтэй шуурган гал нээсэн боловч цагаантнууд гэнэтийн довтолгооны хүчээр хүрээний баруун хойт хэсгийг эзэлсэн байна. улаан цэргүүд зугатан зүүн өмнөд хэсэгт байх сүмд орж бэхлэн суужээ. Цагаантанд эзлэгдээгүй хэсгийг үндсэндээ ардын журамт цэргүүд хамгаалж чадсан бөгөөд хүрээний баруун хойт хэсэгт 20 орчим монгол цэрэг цагаантны ар талаас гэнэтийн цохилт хийн гар бөмбөгөөр цагаантныг цохисон байна. Энэ үед санамсаргүй тусламж ирсэнд зоригжсон улаан цэргүүд сөрөг давшилтанд орж цагаантнуудыг эзэлсэн байрлалаас нь цохин гаргасан. Цагаантнуудыг ухрахад нь буу болон пулемётын галаар дахин ширүүн цохилт өгчээ. 
Цагаантнууд энэ шөнийн дайралтанд тун их хохирсон байна. Тэднээс 260 хүн шархдаж, олон тооны цэрэг алагдаж, сураггүй алга болжээ. Улаантнууд хүрээний дотор 100 алагдсан хүн, хүрээний гадуур 40 орчим хүүр байхыг тоолсон бөгөөд цагаантнаас 20 хүн олзолсон байна. 
[[Файл:Hasbaatar.jpg|thumb|Left|200px|Хасбаатар жанжин]]
[[Файл:Andrei Bakic.jpg|thumb|Left|200px|Генерал Бакич]]
[[Файл:Kaigorodov.jpg|thumb|Left|200px|Есаул Кайгородов]]
Амжилтгүй довтолгооны дараа Кайгородов өөрийн отрядын үндсэн хүчийг аван уулын Алтайн зүг салж явжээ. 
Саруул гүний хүрээний дэргэд генерал Бакичийн корпусын гол хүч, [[Казанцев]]ын отрядууд үлдэн дахин 2 удаагийн дайралт хийсэн боловч бүслэгдсэн [[Улаан Арми|улаан цэрэг]], ардын журамт цэргүүд тухай бүрт нь амжилттай няцаасан байна.

Олон хоногийн бүслэлтэнд цэргүүдийн сум хэрэгсэл болон хоол хүнс дуусаж, шархадсан цэргүүдийн байдал хүндэрч, туйлдаж эхэлжээ. Тухайн үед тулалдааны эхээр тус хошууны ноён [[Саруул гүн]]г дагалдан хүрээний ихэнхи суугчид дүрвэн зугатсан ба зугатахдаа мал, хоол хүнсээ авч явсан нь байдлыг улам хүндрүүлсэн байна.

Мөн Хасбаатар жанжин нэгэн тулалдааны үед сураггүй алга болсон байжээ. 

Бүслэгдсэн цэргүүд хэд хэдэн удаа тусламж хүссэн элчийг явуулсан боловч тэдгээрийг дайсны бүслэлтийг амжилттай гарсан эсэхийг мэдэхгүй байсан байна.

Тэд гаднаас шувуу ч орохооргvйгээр бvслэгдсэн боловч 42 хоногийн турш өлсгөлөн, өвчин, цаг уурын бусад хэцүү, хvнд бэрхшээлийг баатарлаг тэмцлээрээ туулсан байна. [[Генерал Бакич]] &quot;... зэвсгээ хураалган бууж єгвєл амь бие, эд хөрөнгөд чинь халдахгvй. Эсэргүүцвэл байран дээр чинь буудаж ална!&quot; гэж тулган шаардсан боловч Хасбаатарчууд бат цайз хэвээрээ байлаа. Хасбаатар тэр бэрх цагт цагаантны бүслэлтийг дайран гарч, Хөшөө модонд байсан Зөвлөлтийн улаан цэрэгтэй холбоо барих, нутгийн ардуудаас цэрэг дайчлан дайсныг цохиж үлдсэн нөхдөө аврахаар
эрэлхэг тэмцэл хийж яваад дайсанд алагдсан болох нь сүүлд тодорчээ.

Бүслэгдсэн цэргүүд эцсийн шийдвэрлэх цохилт хийн тэмцэхээр шийдсэний маргааш Зөвлөлтийн улаан цэргийн томоохон хүч Хөшөө модноос хүрэлцэн ирж гаднаас дайралт хийсэн байна.
Ингэж 42 хоног үргэлжилсэн бүслэлт монголчуудын ялалтаар дуусжээ.

Цагаантны хүч сарнин  Генерал Бакич [[Увс]], [[Улаангом]]ын чиглэл рүү, Казанцев [[хятад]] руу чиглэн зугатсан байна.

==Сонирхолтой баримт==
* Бүслэгдсэн цэргүүд олон хоногийн өлсгөлөнгийн үед хүрээний золбин нохой, муур төдийгүй эмээлийн гөлөм% суран жолоо зэргээ чанаж идэж байсан тухай журамт цэргүүдийн дуртгалд байдаг
* Хасбаатар жанжныг зугтсан ба цагаантанд баригдан амь гуйж байсан тухай сүүлийн үед тодорхой баримтгүй зүйлсийг мэдээллээр цацаж байна. Хасбаатар жанжин нь хатан зоригтой, айхыг үл мэддэг хүн байсныг олон тооны түүхэн баримт, дуртгалуудад дурдсан байдаг бөгөөд цагаантны бүслэлтийг сэтлэн дайрах тухай санал гарган хэлэлцүүлж байсан ба үүнийг нь бусад нь хүлээн аваагүй тухай баримт байдаг. Түүнийг дайралтын үеэр хүнд шархадсан ба түүнийгээ даалгүй амь үрэгдсэн тухай ч мөн түүхэн баримт байдаг зэрэг нь дээрх  худал мэдээллийг няцааж байна.

== Урлагийн бүтээл ==

* &quot;Сүхбаатар&quot; уран сайхны кино, 1942 он
*Ц:Дамбадорж. &quot;Толбо нуур&quot; тууж
*[[Лодонгийн Түдэв|Л.Түдэв]]. &quot;Уулын үер&quot; роман, 1960 он
*[[Билэгийн Дамдинсүрэн|Б.Дамдинсүрэн]].&quot;Хасбаатар&quot; симфони найраглал, 1962 он
*&quot;Өглөө&quot; уран сайхны кино, 1968 он, ерөнхий найруулагч Д.Жигжид

== Түүнчлэн үзэх ==
* [[Ардын хувьсгал]]
* [[Монгол Ардын Нам]]
* [[Баруун замын цэргийн чөлөөлөх байлдаанууд]]
* [[Баруун хязгаарыг тохинуулахын төлөө байлдаанууд]]
* [[Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан]]
* [[Зүүн хязгаарыг тохинуулах байлдаанууд]]
* [[Цагаантны үлдэгдэлтэй тэмцсэн нь]]
* [[Дамдины Сүхбаатар]]
* [[Ц.Хасбаатар]]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* [https://news.mn/r/706918/ Толбо нуурын тулалдаан]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Ангилал:Олноо өргөгдсөн Монгол улс]]
[[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл]]
[[Ангилал:Монголын ардын хувьсгал]]
[[Ангилал:бүслэлт]]</text>
      <sha1>04wi3x8p8mab9ga65o3ui8g38apzw9o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ХААН Банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38218</id>
    <revision>
      <id>862226</id>
      <parentid>861564</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T23:59:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39285" sha1="tpmi7xfbp38cmddm0v9qxppvp8ppaoa" xml:space="preserve">{{Инфобокс компани
| name             = ХААН Банк
| logo             =https://www.khanbank.com/assets/logos/khanbank-mn.png 
| caption          = 
| image            = Khan Bank Tower.jpg
| image_caption    = &lt;small&gt;ХААН Банкны төв оффис ХААН Банк Цамхаг, Монгол Улс, Улаанбаатар хот&lt;/small&gt;
| type             = Хувьцаат компани
| foundation       = [[1991 он]]
| location_city    = Улаанбаатар
| location_country = Монгол
| key_people       = Т.Дарьбум (ТУЗ-ийн дарга) &lt;br&gt; Р.Мөнхтуяа (Гүйцэтгэх захирал)
| industry         = Банк санхүү
| services         = Иргэдийн банк, Байгууллагын банк, Ипотекийн зээл, Хувийн банк, Кредит карт
| revenue          = 
| net_income       = {{increase}}₮529.1 тэрбум (2025)&lt;ref name=ХААНБанк2025/&gt;
| assets           = {{increase}}₮21.9 их наяд (2025)&lt;ref name=ХААНБанк2018/&gt;
| owner            = Савада Холдингс (40.99%) &lt;br&gt;
Таван Богд Трейд ХХК (22.78%) &lt;br&gt;
Д.Хулан (13.22%) &lt;br&gt;
Эйч Эс Интернэйшнл (8.78%) &lt;br&gt;
Олон нийт (14.23%)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.khanbank.com/mn/personal/page/shareholders?menu=22|title=ХААН БАНКНЫ ХУВЬЦАА ЭЗЭМШИГЧИД|publisher=khanbank.com|access-date=2025-10-27|archive-date=2025-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200615184324/https://www.khanbank.com/mn/personal/page/shareholders?menu=22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| num_employees    = 6,000
| homepage         = [http://www.khanbank.com/ khanbank.com]
}}
''&lt;small&gt;Энэхүү мэдээлэлд төрийн бус, арилжааны банкны талаар танилцуулав. Монгол Улсын Төв банкны талаарх мэдээллийг Монголбанк хуудсаас үзнэ үү.&lt;/small&gt;'' 

'''ХААН Банк''' нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] нийслэл [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] төвтэй үндэсний хэмжээний тэргүүлэгч [[арилжааны банк]] бөгөөд Монгол орны [[Монгол Улсын аймгууд|21 аймагт]] байрлах 548 гаруй салбар, тооцооны төвөөрөө дамжуулан нийт айл өрхийн 82 гаруй хувьд буюу 2.9 сая харилцагчид банк санхүүгийн цогц үйлчилгээ үзүүлж байна&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.khanbank.com/mn/personal/page/brief-introduction-of-khan-bank?menu=18 |title=ХААН Банкны товч танилцуулга. 2020 |access-date=2020-07-24 |archive-date=2020-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724052337/https://www.khanbank.com/mn/personal/page/brief-introduction-of-khan-bank?menu=18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. [[Мэдээллийн технологи]]&lt;nowiki/&gt;йн дэвшилтэт шийдлүүдийг ашиглан ХААН Банк [[Мөнгөний автомат|АТМ]], интернэт банк, мобайл банк болон бусад олон шинэлэг бүтээгдэхүүнүүдийг зах зээлд анхлан нэвтрүүлэн Монгол орон даяар хамгийн өргөн цахим сүлжээг бүрдүүлэн ажиллаж буй бөгөөд үүгээрээ уламжлалт банкны загварыг технологийн дэвшилд суурилсан цахим банк болгон шинэчилсэн юм. Тухайлбал,

* '''1,949,154''' гаруй '''Цахим банк хэрэглэгч̥,'''
*'''160''' гаруй '''Экспресс банк,'''
*'''1,274''' гаруй '''АТМ,'''
*'''458''' гаруй '''Киоск машин'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mba.mn/%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA/ |title=ХААН Банк, Монголын банкны холбоо |access-date=2020-05-26 |archive-date=2018-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003050710/http://mba.mn/%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*'''70,950''' '''Картаар Үйлчлэгч Байгууллага,'''
*'''75,283''' гаруй '''ПОС машин'''

2024 оны жилийн эцсийн байдлаар орон даяар хийгдэж буй интернэт банкны нийт гүйлгээний 74%, мобайл банкны гүйлгээний 97%, АТМ-ийн гүйлгээний 85%, ПОС машины гүйлгээний 43%-ийг ХААН Банк дангаар гүйцэтгэж байна. 

ХААН Банк 1991 онд Хөдөө аж ахуйн хоршоологчдын банк нэртэйгээр орон даяар салбар нэгжтэй байгуулагдсан цагаасаа хойш 34 дэх жилдээ үйл ажиллагаагаа явуулж байна. ХААН Банкны найдвартай тогтвортой үйл ажиллагаа, санхүүгийн хүчирхэг үзүүлэлтүүд, шуурхай үйлчилгээ, дэвшилтэт технологид суурилсан цахим банк, улс орон нийгмийн төлөө хийж буй ажлуудыг үнэлэн Монгол Улсын Засгийн газар, Монголын үндэсний худалдаа аж үйлдвэрийн танхимаас “Монгол Улсын ТОП-100 аж ахуйн нэгж”-ийн хоёрдугаарт эрэмбэлээд байна. Мөн олон улсад нэр хүндтэй “The Banker”, “Euromoney&quot;, &quot;Global Finance”, “FinanceAsia”, “Global Banking and Finance Review” сэтгүүлүүд “Монгол Улсын шилдэг банк”, “Шилдэг цахим банк”, “Шилдэг иргэдийн банк”-аар тогтмол шалгаруулж буй билээ. 

Олон улсын томоохон нэр хүндтэй шагналаас гадна Монгол Улсын [[Засгийн газар]], МҮХАҮТ хамтран Монгол Улсын нийгэм, эдийн засагт үнэтэй хувь нэмэр оруулж буй ''[https://www.mongolchamber.mn/a/388 100 шилдэг аж ахуйн нэгж]-''ийг жил бүр шалгаруулдаг бөгөөд ХААН Банк сүүлийн 3 жил дараалан тус жагсаалтын эхний дөрөвдүгээрт эрэмбэлэгдэж ирсэн&lt;ref&gt;[https://www.mongolchamber.mn/a/388 Монгол Улсын 2019 оны ТОП100 ААН-үүд тодорлоо.] &lt;/ref&gt;. Мөн [[Нийгмийн даатгалын ерөнхий газар]] 2015 оноос хойш ХААН Банкийг ''Нийгмийн даатгалын шилдэг шимтгэл төлөгч, ажил олгогч байгууллага''ар өргөмжилж буй бол Татварын ерөнхий газраас &quot;Хамгийн их татвар төлсөн аж ахуйн нэгж&quot;-ийн эхний 5 байрт тогтмол орж байсан. Тус банк 2024 оны байдлаар нийт 6,000 гаруй хүнийг ажлын байраар хангасан байна&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.khanbank.com/mn/personal/news/khaan-bank-2sh19-ond-khamgiin-olon-khuniig-ajliin-bairaar-khangasan-aan-iin-neg-bolloo |title=ХААН Банк 2019 онд хамгийн олон хүнийг ажлын байраар хангасан аан-ийн нэг боллоо |access-date=2020-07-24 |archive-date=2020-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724023533/https://www.khanbank.com/mn/personal/news/khaan-bank-2sh19-ond-khamgiin-olon-khuniig-ajliin-bairaar-khangasan-aan-iin-neg-bolloo |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

==Түүх==

ХААН Банк нь нэг шатлал бүхий улсын банкны тогтолцоо задарсан үе буюу 1991 онд орон даяар салбар нэгжтэйгээр Хөдөө Аж Ахуйн Хоршоологчдын банк нэртэйгээр байгуулагдсан&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mba.mn/%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA/ |title=ХААН Банк, Монголын банкны холбоо |access-date=2020-05-26 |archive-date=2018-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003050710/http://mba.mn/%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Улмаар улсын банкны хөдөө орон нутаг дахь хөрөнгө, үйл ажиллагааг өөртөө шилжүүлэн авч банк хувьчлагдсан ч бизнесийн үйл ажиллагаа нь төр засгийн хүчтэй нөлөөллөөс ангид байсангүй. Ингэснээр 1999 онд банк ашигт болон үйл ажиллагааны доголдолд орж, Монголбанкны эрх хүлээн авагчид шилжсэн байна. Үүний дараа 2000 онд Дэлхийнбанкны удирдлага дор банкийг эрүүлжүүлэх хөтөлбөрийг боловсруулж, тухайн үеийн Засгийн газраас банкийг өөрийн өмчлөлд авч, нэмэлт дахин хөрөнгөжүүлэх ажлыг хийсэн бөгөөд АНУ-ын Олон Улсын Хөгжлийн Агентлагийн тусламжтай удирдлагын шинэ баг томилогдон ажиллаж эхэлсэн&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.khanbank.com/mn/personal/page/brief-introduction-of-khan-bank?menu=18 |title=ХААН Банкны товч танилцуулга. 2020 |access-date=2020-07-24 |archive-date=2020-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724052337/https://www.khanbank.com/mn/personal/page/brief-introduction-of-khan-bank?menu=18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Олон улсын банк, санхүүгийн туршлагатай менежер, ноён Ж.Питер Морроу ХААН Банкны бүтэц, зохион байгуулалт, үйл ажиллагаанд оновчтой менежмент явуулж, санхүүгийн хувьд найдвартай, тогтвортой, үр ашигтай банк болгох, улмаар хувьчлалд бэлтгэх ажлыг амжилттай удирдаж зохион байгуулсны дүнд 2003 онд олон улсын тендер зарлан хувьчилсан билээ. Тухайн үед банкны 100%-ийн хувьцааг Япон улс дахь Савада Холдингс (Sawada Holdings) компани эзэмшиж байсан бөгөөд хожим нь Таван Богд Трейд (Tavan Bogd Trade) ХХК-д нийт хувьцааныхаа 40%-ийг худалдсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.khanbank.com/mn/personal/page/shareholders?menu=22 |title=ХААН Банкны хувьцаа эзэмшигчид - 2020 |access-date=2020-06-15 |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615184324/https://www.khanbank.com/mn/personal/page/shareholders?menu=22 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ингэснээр 2006 онд банк нэрээ өөрчлөн ХААН Банк ХХК болсон түүхтэй ба [https://ikon.mn/n/2tvp 2023 онд нээлттэй хувьцаат компани болсон.] 

== Үйл ажиллагаа ==
ХААН Банкны гадаад зах зээл өргөжин [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Герман|ХБНГУ]], [[Япон]], [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]], [[Хятад улс|БНХАУ]] зэрэг орны томоохон банкуудтай харилцаа холбоо тогтоож, олон улсын мөнгөн гуйвуулгын [[Вэстэрн Юнион|Western Union]] сүлжээгээр [[Израил|Израиль]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Герман]], [[Унгар]], [[Ирланд]], [[Их Британи]], [[Япон]], [[Сингапур]], [[Франц]] зэрэг орноос илгээсэн мөнгийг банкныхаа өргөн сүлжээг ашиглан иргэд, аж ахуйн нэгжүүдэд хүргүүлэх ажлыг хэрэгжүүлж буй.

ХААН Банк бүтэц, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны цар хүрээний хувьд ийнхүү өргөжихийн зэрэгцээ банкны бизнесийн үйл ажиллагааны цөм болсон зээлийн үйл ажиллагааг богино хугацаанд сэргээж, манай орны жижиг дунд бизнес эрхлэгчид, малчид, газар тариалан эрхлэгчид, өмчийн бүх хэвшилд ажиллагсад, нийгмийн халамж хүртэгсдийн хэрэгцээг олж харан, тэдний мөнгөний урсгалд нь тохирсон зээлийн бүтээгдэхүүнийг зах зээлд бага эрсдэлтэйгээр нийлүүлж эхэлсэн. Ингэснээр хот хөдөөгийн хүн амын амьжиргаа, орон нутгийн эдийн засгийн чадавхийг дээшлүүлэхэд түлхэц болсон. Улмаар банк нь зөв зохион байгуулалт, хяналт бүхий зээлийн багцтай болсноор өндөр үр ашигтай ажиллаж, улс орны эдийн засагт оруулах хувь нэмэр нь нэмэгдсэн билээ.

=== Цахим бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ ===
ХААН Банк нь Тогтвортой бизнесийн стратегийн хүрээнд харилцагчдадаа зориулан дэлхийн жишигт нийцсэн шинэ технологи, цахим бүтээгдэхүүн үйлчилгээг хөгжүүлэхийн зэрэгцээ банкны үйлчилгээг тасалдалгүй хүргэхийн тулд техник хангамж, системүүдийн бэлэн байдал, найдвартай ажиллагааг хангахад гол анхаарлаа хандуулан ажиллаж байна.

ХААН банк нь бүхий л бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээ цахимжуулаад байгаа ба харилцагчид маань салбар нэгжид биечлэн очиж авданг байсан санхүүгийн бүхий л төрлийн үйлчилгээг орон зай, цаг хугацааг үл харгалзан гар утаснаасаа авах боломжтой болсон нь цахим шилжилтийн томоохон жишээ билээ. 2007 онд мобайл банкийг танилцуулсан цагаасаа хойш цахим банкны салбарт тасралтгүй тэргүүлсээр ирсэн. 2024 онд цахим банкны стратегийн хүрээнд харилцагч иргэн болон байгууллагын төлбөр тооцоог холбосон цахим эко системийг үүсгэх зорилгоор иргэдийн төлбөр тооцоонд зориулсан шинэлэг шийдэл болох [https://www.khanbank.com/personal/product/detail/personal-digi-pay-app/ DigiPay цахим хэтэвч,]  жижиг дунд бизнес эрхлэгчдэд зориулсан [https://ikon.mn/n/33ij DigiPos аппликейшн] суурьтай төлбөрийн шийдэл, харилцагчийн санал, хүсэлтийг бодит цагийн горимд сонсох, харилцагчид хугацаа алдалгүй үйлчилгээ үзүүлэх [https://www.khanbank.com/personal/news/intelligence/6591/ Digi chatbot] цахим туслахыг тус тус нэвтрүүлээд байна. 

Бид 548 биет салбар нэгжээрээ дамжуулан харилцагчдадаа хүрч үйлчлэхийн сацуу Digi Go бүрэн дижитал салбаруудтай болоод байгаа юм. Энэхүү салбар нь хүний оролцоогүй бүрэн цахимжсаны дээр харилцагч биечлэн очиж авдаг бүхий л үйлчилгээг Киоск, ATM, таблет зэрэг тоног төхөөрөмжүүдийн тусламжтайгаар өөртөө үйлчлэн авах боломжтойгоос гадна жижиг дунд бизнес эрхлэгчид хүссэн үйлчилгээгээ авахын зэрэгцээ уулзалтыэ өрөөнд бизнес уулзалтуудаа үнэ төлбөргүй хийх боломжийг [https://web.archive.org/web/20230405061845/https://news.mn/r/2638125/ Digi Go салбараараа] дамжуулан олгож байна. 

=== Иргэдийн банк ===
Монгол орны 21 аймаг дахь 548 салбар, тооцооны төвөөрөө дамжуулан ХААН Банк харилцагчдад банк, санхүүгийн бүхий л үйлчилгээг цаг алдалгүй, найдвартай хийж гүйцэтгэх нь ХААН Банкны эрхэм зорилгуудын нэг&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.khanbank.com/mn/personal/page/mission-statement?menu=16 |title=ХААН Банкны Эрхэм зорилго. Бидний тухай |access-date=2020-06-08 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608231838/https://www.khanbank.com/mn/personal/page/mission-statement?menu=16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. ХААН Банк нь банкны үйлчилгээний хүртээмжийг сайжруулах, банк санхүүгийн үйлчилгээг харилцагчдын сэтгэл ханамжид нийцүүлэхийг зорьдог. Одоо харилцагч өөрт ойр байрлах салбартаа очих, эсвэл цахимаар авах, санал, хүсэлтээ тус банк ны Харилцагчдын мэдээллийн төвд хандан өгөх боломжтой.  

ХААН Банк бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээ цогцоор нь шуурхай хүргэх үүднээс 2010 онд Хувийн банк буюу Private banking үйлчилгээг бий болгож, Сигначур гэх сегмент анх нэвтрүүлжээ. Мөн жилийн дараа ХААН Приорити сегмент үүссэн. Энэхүү үйлчилгээнд нэгдсэн харилцагчдад хувийн харилцааны менежерүүд тусгайлан сэтгэлд нийцсэн банкны үйлчилгээг түргэн шуурхай байдлаар хүргэдэг. Түүнчлэн, приорити харилцагчдыг хүндэтгэлийн үйл ажиллагаанд урьж оролцуулан, онцгой урамшуулал, хөнгөлөлт эдлэх эрхийг тогтмол олгож, тусгай Приорити дебит карт болон Платинум кредит картуудыг санал болгодог байна. Харин [https://www.khanbank.com/mn/signature ХААН Сигначур] үйлчилгээ нь завгүй амьдралын хэв маягт тохирсон дебит болон кредит карт, сэтгэлд хүрэх хөнгөлөлт урамшуулал, бизнесийн уулзалт, арга хэмжээг санал болгосон бүтээгдэхүүн аж. Мэргэшсэн харилцааны менежерүүдтэй онлайнаар уулзалт товлож Сигначур салбараар үйлчлүүлэх зэргээр олон улсын банкны салбарын жишгийг даган хөгжиж буй. 

=== Байгууллагын банк ===
ХААН Банк дотоодын барилга угсралт, худалдаа, шатахууны импорт, уул уурхай, хүнсний үйлдвэрлэл, хөдөө аж ахуйн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж буй төрийн байгууллагууд, хувийн хэвшил болон аж ахуйн нэгжүүдэд санхүүгийн цогц үйлчилгээ үзүүлдэг. Үүнд, харилцах болон хадгаламжийн данс, бизнесийн, цахим банк болон картын, гадаад төлбөр тооцооны, зээлийн болон худалдааны санхүүжилтийн үйлчилгээ багтдаг байна. Байгууллага бүр тусгайлсан харилцааны менежертэйгээ харилцаж, үйл ажиллагаандаа тохирсон олон төрлийн зээлийн бүтээгдэхүүнээс сонголтоо хийдэг.   

Цахим шилжилтийн эринтэй хөл нийлүүлэн байгууллагад зориулсан цахим үйлчилгээний систем болох интернэт банк, Corporate gateway үйлчилгээнүүдийг илүү хүртээмжтэй, найдвартай хүргэн ажиллаж байна. Харилцагч байгууллагууддаа зориулан ханшийн таатай нөхцөлөөр гүйлгээний лимитийн дагуу валют арилжааны хэлцлийг интернэт банкаар хийх боломжийг бүрдүүлж өглөө. Тайлант онд тогтвортой хөгжлийн бодлого, зорилтын хүрээнд Монгол Улсын “Ногоон таксономи”-д тусгасны дагуу сэргээгдэх эрчим хүч, эрчим хүчний хэмнэлт, ногоон барилга болон бусад ангиллын томоохон төслүүдэд 142.8 тэрбум төгрөгийн ногоон санхүүжилт олгосон. Байгууллагын банкны үйлчилгээ 2024 онд байгууллагын банкны харилцагчдад олгосон корпорэйт зээлийн 51.2 хувийг сэргээгдэх эрчим хүч, барилга угсралт, үйлдвэрлэл, бөөний худалдаа, үйлчилгээ зэрэг эдийн засгийн голлох салбаруудад олгосон ногоон зээл эзэлж байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=ХААН Банк жилийн тайлан 2024 |date=2025-10-27 |title=ХААН Банк жилийн тайлан 2024 |url=https://www.khanbank.com/uploaded/documents/2025/Apr/20250424091401026387-Khan_Bank_jiliin_tailan_2024.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20250424040218/https://www.khanbank.com/uploaded/documents/2025/Apr/20250424091401026387-Khan_Bank_jiliin_tailan_2024.pdf |access-date=https://www.khanbank.com/uploaded/documents/2025/Apr/20250424091401026387-Khan_Bank_jiliin_tailan_2024.pdf |website=Khan Bank |archive-date=2025-04-24 }}&lt;/ref&gt;   

=== ХААН Бизнес ===
Санхүүгийн цогц үйлчилгээ, шилдэг бүтээгдэхүүнээр бизнесүүдэд хөшүүрэг болж, үр шимтэй өсөлтийг хамтдаа бүтээхийг ХААН Банк уриалж ажилладаг. Энэ ч үүднээс жижиг дунд бизнес эрхлэгч харилцагч нартаа санхүүгийн цогц үйлчилгээ санал болгохоос гадна цаашид өсөж дэвжих, дараагийн шатанд гарахад нь дэмжлэг үзүүлэх үүднээс зөвлөх үйлчилгээ болон мэргэжлийн сургалт мэдээллээр тасралтгүй ханган ажилладаг. Үүний хүрээнд  ХААН Бизнес нь жижиг, дунд бизнесүүдийг бодитоор дэмжин, цар хүрээг нь тэлж, хөгжлийн шинэ шатанд хүргэх зорилготой ба хамтын оффис буюу инкубатор төв&lt;ref&gt;[https://montsame.mn/mn/read/183899 ХААН Банкны Жижиг дунд бизнес эрхлэгчдийг дэмжих төв үүдээ нээлээ.] 2019.03.22{{Webarchiv|url=https://www.caak.mn/view/8278343/ |wayback=20200604104622 |text=/ |archiv-bot=2026-07-10 19:22:48 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, бизнесийн зөвлөх үйлчилгээ, сургалт, тусгай арга хэмжээ, бүх төрлийн зээлийн бүтээгдэхүүн зэрэг цогц үйлчилгээг үзүүлдэг. Энэ хүрээнд [[Европын Холбоо|Европын холбоо,]] Монголын менежментийн зөвлөхүүдийн институт, [[Европын Сэргээн Босголт ба Хөгжлийн Банк|Европын Сэргээн Босголт ба Хөгжлийн Банктай]] хамтран B2B уулзалт, хэлэлцүүлгийг жил бүр зохион байгуулдаг байна&lt;ref&gt;[https://news.zindaa.mn/3bka Т.Хулан: Зөвлөх үйлчилгээ авсан компаниудын борлуулалт 25 хувиар, бүтээмж 40 хувиар өссөн]&lt;/ref&gt;. Олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн дотоодын чадварлаг бизнесийн зөвлөхүүд энэхүү арга хэмжээгээр үнэ төлбөргүй зөвлөгөө өгч, салбарын мэргэжилтнүүд онцлох трэнд, удирдлагын төлөвлөлт зэрэг амин чухал сэдвүүдээр ярилцдаг аж. ХААН Банк нь бизнес эрхлэгчдийг дэмжих зорилгоор 2006 онд Инкубатор төвийг санаачлан байгуулж байсан бөгөөд 2018 оноос Жижиг дунд бизнесийг дэмжих төв болгон өргөжүүлсэн&lt;ref&gt;[https://www.montsame.mn/mn/read/183899 ХААН Банкны Жижиг дунд бизнес эрхлэгчдийг дэмжих төв үүдээ нээлээ]&lt;/ref&gt;. 2024 онд жижиг дунд бизнесийн банк нь Монгол орны өнцөг булан бүрд үйл ажиллагаагаа явуулж буй бизнес эрхлэгч нартаа банк санхүүгийн үйлчилгээ болон бусад дэмжих хөтөлбөрийн хүртээмжтэй байдлыг хангах зорилгоор Улаанбаатар хотод шинээр 7 “Бизнес төв”, орон нутагт 22 “Бизнес төв”-ийг ашиглалтад оруулснаар өдгөө Улаанбаатар хотод нийт 18, орон нутагт 24 “Бизнес төв” харилцагчдад үйлчилж байна.

== ХААН Банк Сан ==
[[Файл:Тогтвортой хөгжлийн тодорхойлолт.png|thumb|307x307px|ХААН Банк Тогтвортой хөгжлийн загварыг дараах байдлаар тодорхойлон ажиллаж байна.]]
ХААН Банк боловсрол, соёл урлаг, орон нутгийн хөгжилд хувь нэмрээ оруулж, байгаль орчны хамгаалал, нийгмийн эмзэг бүлгийг дэмжих, ядуурлыг бууруулах зэрэг чиглэлийн төсөл, хөтөлбөрийг нэгтгэж, системтэйгээр зохион байгуулах зорилгоор хувийн хэвшлүүдээс анхлан дэргэдээ 2007 онд ХААН Банк Санг&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.khanbank.com/mn/personal/page/corporate-social-responsibility-csr?menu=20 |title=ХААН Банк Сан. Компанийн нийгмийн хариуцлага |access-date=2020-06-14 |archive-date=2022-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005122848/https://www.khanbank.com/mn/personal/page/corporate-social-responsibility-csr?menu=20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; байгуулсан. ХААН Банк сан нь Банкны тогтвортой хөгжлийн бодлогын үндсэн чиглэлийн нэг хэсэг бөгөөд Тогтвортой нийгмийн хөрөнгө оруулалт гэсэн чиглэлд багтаж, нийгмийн хариуцлагын ажлуудыг хэрэгжүүлдэг нэгж юм. ХААН Банк сан нийгмийн хариуцлагын ажлуудаа тодорхой стратеги, төлөвлөгөөний дагуу үр дүнтэй хэрэгжүүлэх үүднээс доорх 7 чиглэлд бодлого чиглэлээ хэрэгжүүлэн ажиллаж байна. Үүнд:

* Хүүхэд залуусын боловсролыг дэмжих
* Нийгмийн эмзэг бүлгийг дэмжих
* Тогтвортой хөгжлийн 17 зорилгод хувь нэмрээ оруулах
* Олон нийтийн эрүүл мэндийг хамгаалах
* Орон нутгийн хөгжлийг дэмжих
* Байгаль орчноо хамгаалах
* Соёл урлагийг дэмжих 

2024 оны байдлаар нийт 523 орчим төсөл, хөтөлбөрийг 16.2 тэрбум төгрөгөөр санхүүжүүлжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Тогтвортой хөгжлийн тайлан - 2024. ХААН Банк |url=https://www.khanbank.com/uploaded/documents/2025/May/20250502175148132737-togtvortoi_hugjliin_tailan_2024.pdf |url-status=dead |archive-url=https://www.khanbank.com/uploaded/documents/2025/May/20250502175148132737-togtvortoi_hugjliin_tailan_2024.pdf |archive-date=2025/10/27 |access-date=2025/10/27}}&lt;/ref&gt;   

=== Компанийн нийгмийн хариуцлага ===
ХААН Банк [[Компанийн нийгмийн хариуцлага|компанийн нийгмийн хариуцлагыг]] хэрэгжүүлэх зорилтын хүрээнд үндэсний хэмжээнд томоохон төслүүдийг тогтвортой хэрэгжүүлж ирсэн. Эрүүл мэндийн &quot;Хавдрын эсрэг үндэсний аян&quot;&lt;ref&gt;[https://ikon.mn/n/1scb “Хавдрын эсрэг үндэсний аян”-ыг 10 дахь жилдээ хэрэгжүүлнэ.]&lt;/ref&gt;-ыг [https://web.archive.org/web/20200609192833/http://www.cancer-center.gov.mn/ Хавдар судлалын үндэсний төв]-ийн эмч, мэргэжилтнүүдтэй хамтран 2012 оноос хойш жил бүр зохион байгуулж байна&lt;ref&gt;[https://ikon.mn/n/1pve ХААН Банк нийгмийн хариуцлагыг хэрэгжүүлэгч Азийн шилдэг байгууллагаар тодорлоо] Archive 2019.11.17&lt;/ref&gt;. Өнгөрсөн хугацаанд нийт 150,000 гаруй хүнийг хавдрын урьдчилан сэргийлэх үзлэгт хамруулж, 667 тохиолдлыг илрүүлэн, 540 гаруй яаралтай мэс ажилбар гүйцэтгэжээ. Харин &quot;Цусны даралт ихсэлтийн эсрэг аян&quot;&lt;ref&gt;[http://unuudur.mn/%D1%86%D1%83%D1%81%D0%BD%D1%8B-%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B8%D1%85%D1%81%D1%8D%D0%BB%D1%82%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%8D%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B3-%D0%B0%D1%8F%D0%BD-2019-%D1%83%D0%B2%D1%81-%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%81-%D1%8D%D1%85%D1%8D%D0%BB%D0%BB%D1%8D%D1%8D/ “Цусны даралт ихсэлтийн эсрэг аян-2019” Увс аймгаас эхэллээ.] &lt;/ref&gt;-нд ХААН Банк Сангаас гадна [http://www.shastinhospital.mn/home П.Н.Шастины нэрэмжит улсын III эмнэлэг]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} хамтарч, хүрээнд мэргэжлийн эмч нар хөдөө сумдад очиж үнэ төлбөргүй оношилгоо хийж̤ энэ өвчнөөс хэрхэн урьдчилан сэргийлэх талаар мэдлэг мэдээлэл өгдөг. ХААН Банк Сангаас мөн НҮБ-ын Тогтвортой хөгжлийн дөрөв дэх зорилт болох Чанартай боловсролыг дэмжих зорилгын хүрээнд 2007 оноос хойш ХААН Банкны нэрэмжит шинэ оюутны тэтгэлэгт хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж, оюутан залуусын боловсролд хөрөнгө оруулалт хийж байна. Өнгөрсөн хугацаанд нийт 2,260 оюутны сургалтын төлбөрийн тодорхой хувийг хөнгөлжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ХААН Банк 100 оюутанд тэтгэлэг олгоно. 2024 |url=https://www.khanbank.com/personal/news/intelligence/6579/?fbclid=IwY2xjawNrzEdleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFEWFQ0MUZOc0V5Z09PbmV0AR53giRy2NtQMVpRIlyJbl-qCpjFep1GfMbvqKfpwgVjkcyNg3HEwDNh6LMuVQ_aem_NTCLYaLxEw-EfHuWYw12mg |url-status=dead |archive-url=https://www.khanbank.com/personal/news/intelligence/6579/?fbclid=IwY2xjawNrzEdleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFEWFQ0MUZOc0V5Z09PbmV0AR53giRy2NtQMVpRIlyJbl-qCpjFep1GfMbvqKfpwgVjkcyNg3HEwDNh6LMuVQ_aem_NTCLYaLxEw-EfHuWYw12mg |archive-date=2025-10-27 |access-date=2025-10-27}}&lt;/ref&gt;  

=== Тогтвортой хөгжил ===
“Хүмүүсийн амьдралыг бодитой өөрчилж, нийгмийн сайн сайханд хувь нэмрээ оруулна” гэх эрхэм зорилгынхоо дагуу ХААН Банк Сан банкны хэмжээнд тогтвортой хөгжил болон нийгмийн хариуцлагын бодлогуудыг авч хэрэгжүүлдэг. ХААН Банк компанийн нийгмийн хариуцлагын хүрээнд 2016 оноос эхлэн [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] (НҮБ)-аас тодорхойлсон [http://sdg.1212.mn/Home/Index Тогтвортой хөгжил-2030] хөтөлбөрийн 17 зорилгыг үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлсэн. Улмаар хоёр жилийн дараа [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын Даян дэлхийн гэрээнд нэгдэж, [[Тогтвортой хөгжлийн зорилтууд|Тогтвортой хөгжлийн зорилтуудыг]] банкны үйл ажиллагааны үе шат бүхэнд шингээж, хэрэгжүүлэхээр олон улсын туршлагыг судалж буй. Ингэхдээ, Тогтвортой санхүүжилт, Тогтвортой үйл ажиллагаа, Тогтвортой нийгмийн хөрөнгө оруулалт, Тогтвортой хамтын ажиллагаа зэрэг үндсэн чиглэлүүд барьж хөрөнгө оруулалтаа жил бүр нэмэгдүүлж&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.khanbank.com/mn/personal/page/togtwortoi-khugjliin-jiliin-tailan?menu=304 |title=Тогтвортой хөгжлийн жилийн тайлан |access-date=2020-06-09 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609013433/https://www.khanbank.com/mn/personal/page/togtwortoi-khugjliin-jiliin-tailan?menu=304 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; байна. Түүнчлэн өдөр тутмын үйл ажиллагаандаа ногоон ажлын байрны зарчмыг баримтлах, эко бизнес, ногоон санхүүжилтийг дэмжих болон хүний эрхийг дээдлэн урт хугацаанд тогтвортой ажиллах зэрэг эрхэм зорилгуудыг өмнөө тавин хэрэгжүүлж эхэлсэн. ХААН Банк 2019 онд дотооддоо мөрдөн ажиллах анхны “Тогтвортой хөгжлийн бодлого”-ыг батлан хэрэгжүүлсэн явдал билээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kbknew.khanbank.com/files/156b7d99-ee07-4017-9408-415b34c4a219/%D0%A2%D0%BE%D0%B3%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B9%20%D1%85%D3%A9%D0%B3%D0%B6%D0%B8%D0%BB%20%D0%B1%D0%B0%20%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D0%B3%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%83%D1%86%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D0%BD%20%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%20-%202019.pdf |title=Тогтвортой хөгжлийн тайлан - 2019. Хуудас-10, ХААН Банк |access-date=2020-07-24 |archive-date=2020-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724014158/https://kbknew.khanbank.com/files/156b7d99-ee07-4017-9408-415b34c4a219/%D0%A2%D0%BE%D0%B3%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B9%20%D1%85%D3%A9%D0%B3%D0%B6%D0%B8%D0%BB%20%D0%B1%D0%B0%20%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D0%B3%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%83%D1%86%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D0%BD%20%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%20-%202019.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  

ХААН Банк Сан Тогтвортой санхүүжилт (ТоС)-ийн хүрээнд байгаль орчин, нийгэмд ээлтэй бизнесийг дэмжих, “ногоон” тодотголтой бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг харилцагчдадаа санал болгох замаар тэдний хариуцлагатай үйл ажиллагаа, хэрэглээний тухай мэдлэг ойлголтыг нэмэгдүүлэх зэрэг ажлыг хийж гүйцэтгэдэг.    

== Гишүүнчлэл ==

* [https://www.mongolchamber.mn/ Монголын үндэсний худалдаа аж үйлдвэрийн танхим]
* [https://web.archive.org/web/20200321092101/http://bcmongolia.org/mn/ Монголын бизнесийн зөвлөл]
* [https://www.ubchamber.mn/ Улаанбаатар худалдааны танхим]
* [http://www.amcham.mn/ Америкийн худалдааны танхим]
* [https://www.eurochamber.mn/ Европийн худалдааны танхим]
* [https://mba.mn/ Монголын банкны холбоо]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Монголын банк]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын зээлийн байгууллага]]
[[Ангилал:1991 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>tpmi7xfbp38cmddm0v9qxppvp8ppaoa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астури</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38344</id>
    <revision>
      <id>862171</id>
      <parentid>861767</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T13:28:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>862171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9343" sha1="t4t08yhpijdhnqf5qgvvleilkeg7w7j" xml:space="preserve">{{Short description|Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг ба муж}}
{{Инфобокс суурин
| name               = Астури
| official_name      = {{native name|es|Principado de Asturias}}&lt;br /&gt; {{native name|ast|Principáu d'Asturies}}&lt;br /&gt;''Principao d'Asturias'' {{nobold|([[Галиси–Астури хэл|Галиси]])}}
| native_name        = {{native name|ast|Asturies}}
| settlement_type    = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]] ба [[Испанийн мужууд|муж]]
| image_flag         = Flag of Asturias.svg
| flag_size          = 125px
| flag_link          = Астурийн далбаа
| image_shield       = Coat of Arms of Asturias.svg
| shield_size        = 100x100px
| shield_link        = Астурийн сүлд
| anthem             = {{native name|es|[[Asturias, patria querida]]}} / {{native name|ast|[[Asturias, patria querida|Asturies, patria querida]]}}&lt;br/&gt;{{smaller|&quot;Астури, хайрт эх орон&quot;}}&lt;br/&gt; &lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:Himnoasturias 4 julio 2010.ogg|center]]&lt;/div&gt;
| motto              = ''Hoc signo tuetur pius, Hoc signo vincitur inimicus''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.asturias.es/Asturias/descargas/imagen_institucional/ley_escudo.pdf |title=BOLETÍN Oficial del Principado de Asturias y de la Provincia |page=1479 |trans-title=Астуриас мужийн албан ёсны мэдээллийн товхимол |language=es |access-date=2026-07-13 |archive-date=2020-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117105201/https://www.asturias.es/Asturias/descargas/imagen_institucional/ley_escudo.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;(&quot;Энэ тэмдгээр сүсэгтэн хүн хамгаалагдсан. Энэ тэмдгээр дайсан ялагдсан.&quot;)
| image_map          = File:Asturias in Spain (plus Canarias).svg
| map_alt            = Испани дахь Астурийн газрын зураг
| map_caption        = Испани дахь Астурийн байршил
| coordinates        = {{coord|43|21|41|N|5|50|52|W|region:ES-O_type:adm1st|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = [[Испани]]
| seat_type          = [[Нийслэл]]&lt;br /&gt;Хамгийн том хот
| seat               = [[Овьедо]]&lt;br /&gt;[[Хихон]]
| subdivision_name1  = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]]
| established_title  = Түүх
| established_date   = 722 ([[Астурийн хаант улс]])&lt;br /&gt;1230 (Овьедогийн Астурийн Комарка)&lt;br /&gt;1833 (Овьедо муж)&lt;br /&gt;1982 (Өөртөө засах нийгэмлэг)
| established_title1 = Өөртөө засах тухай хууль
| established_date1  = 1981
| government_type    = [[Шилжүүлсэн засгийн газар]]
| governing_body     = [[Астурийн вант улсын засгийн газар]]
| leader_party       = [[Астурийн Социалист Холбоо|FSA–PSOE]]
| leader_title       = [[Астурийн вант улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name        = [[Адриан Барбон]]
| leader_title1      = Хууль тогтоох байгууллага
| leader_name1       = [[Астурийн Вант Улсын Ерөнхий Хунта]]
| leader_title2      = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]]
| leader_name2       = 7 гишүүн (350-иас)
| leader_title3      = [[Испанийн Сенат|Сенат]]
| leader_name3       = 6 гишүүн (265-аас)
| area_rank          = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|Испанид 10-т]] (2.1%)
| area_note          = &lt;ref name=&quot;area&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ign.es/web/ane-datos-geograficos/-/datos-geograficos/datosPoblacion?tipoBusqueda=provincias|title=Datos geográficos y toponimia|publisher=[[Үндэсний Газарзүйн Хүрээлэн (Испани)|IGN]]|language=es}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2     = 10604
| population_total   = 1009599
| population_footnotes = &lt;ref name=population&gt;{{cite web|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=67988|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)|INE]]}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = 2024
| population_density_km2 = auto
| population_rank    = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|Испанид 14-т]] (2.1%)
| population_demonym = [[Астуричууд]]&lt;br /&gt;''asturiano, -na'' ([[Испани хэл|es]], [[Галиси-Астури хэл|gl]])&lt;br/&gt;''asturianu, -na'' ([[Астури хэл|ast]])
| demographics_type2 = ДНБ
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |  url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-13|website=www.ec.europa.eu}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Нийт
| demographics2_info1 = €30.012 тэрбум (2024)
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics2_info2 = €29,568 (2024)
| area_code          = +34 985
| area_code_type     = [[Испани дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]]
| iso_code           = ES-AS (өөртөө засах нийгэмлэг)&lt;br/&gt;ES-O (муж)
| timezone           = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]]
| utc_offset         = +1
| postal_code_type   = [[ISO 3166 код]]
| postal_code        = 
| blank_name_sec1    = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2025)
| blank_info_sec1    = 0.914&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&amp;years=2022&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-13}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|8-д]]
| blank1_name        = [[Хэл]]нүүд
| blank1_info        = [[Астури хэл|Астури]], [[Галиси-Астури хэл|Галиси]], [[Испани хэл]]
| website            = {{URL|http://www.asturias.es/|asturias.es}}
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 7
| mapframe-wikidata = yes
}}

'''Астури''' {{mongolUnicode|ᠠᠰᠲ᠋ᠦ᠋ᠷ}} ({{lang-es|Asturias}}; албан ёсоор ''Principado de Asturias'', [[Астур хэл|аст.]] ''Asturies'', албан ёсоор ''Principáu d’Asturies''; {{lang-mn|Астурийн Вант Улс}}) [[Испани]] улсын 1.1 сая хүн оршин суудаг [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах муж]].

== Газар зүй ==
Астурийн умард талд нь [[Бискайн булан|Кантабрийн тэнгис]], өмнө талд нь [[Кантабрийн нуруу]] байх ба энэ хооронд баруунаас зүүн тийш нарийссан газар нутагтай. Өрнөд талдаа [[Галиси]]тай, өмнөд талаараа [[Кастили ба Леон]]той, зүүн талаараа [[Кантабри|Кантабри мужуудтай]] хиллэнэ. Тэнгисийн эргээ [[Коста Верде]] хэмээн нэрлэх ба энэ нь испанидаа хамгийн сайхан байгальтайд тооцогддог.

Мужийн газар нутаг бүхэлдээ [[далайн уур амьсгал|тэнгисийн цаг уурын]] нөлөөнд байх тул төв болон өмнө зүгийн хэт халуун, хуурай цаг ууртай мужуудаас ялгарна. Тиймээс ч энэ мужийн нутаг дэвсгэрийн дийлэнх нь ногоон бүрхүүлтэй España Verde,  „ногоон Испани“).

== Хүн ам ==
Хүн амын ихэнх нь мужийн төв хэсгийн хөндийд болон эрэг орчмын хотууд болох [[Хихон]] ба [[Авилес]] зэрэгт төвлөрсөн байх бөгөөд уулын бүс нутгаар хүн амын нягтрал багатай.

==Зураг==
&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Asturian sheep.jpg|Астурийн хонь
Picos Europa.jpg|Хөдөө
Gijon-playa san lorenzo y Cimadevilla.JPG|Хихон хотын тэнгисийн эрэг
SotresPanorama.jpg|Кантабрийн нурууны уулс
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Asturias|Астури}}
{{Wikivoyage}}
* [https://web.archive.org/web/20201211010827/https://www.asturias.es/ Астурийн Засгийн газрын цахим хуудас]

==Лавлах холбоос==
{{лавлах холбоос}}

{{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}}
[[Ангилал:Астури| ]]
[[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]]
[[Ангилал:Европын бүс нутаг]]</text>
      <sha1>t4t08yhpijdhnqf5qgvvleilkeg7w7j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын Үндэсний Их Сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38649</id>
    <revision>
      <id>862183</id>
      <parentid>849696</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T15:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6814" sha1="dncswxouq03uzkykgv7splg9kr79b9p" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс Их сургууль
| нэр = Монголын Үндэсний Их Сургууль
| эххэлдээрх_нэр = 
| эх_хэл = 
| зураг = Mongolian National University (2024).jpg
| зургийн_хэмжээ = 220px
| image_alt = 
| тайлбар = 
| latin_name = 
| other_name =          &lt;!-- or: | other_names = --&gt;
| former_name =         &lt;!-- or: | former_names = --&gt;
| motto = 
| motto_lang = 
| mottoeng = 
| байгуулагдсан = 1998
| хаагдсан =              &lt;!-- {{end date|YYYY}} --&gt;
| төрөл = 
| parent = 
| affiliation = 
| religious_affiliation =
| academic_affiliation =
| endowment = 
| budget = 
| officer_in_charge = 
| chairman = 
| chairperson = 
| chancellor = 
| president = 
| vice-president = 
| superintendent = 
| provost = 
| vice_chancellor= 
| rector = 
| principal = 
| dean = 
| director = 
| head_label = 
| head = 
| academic_staff = 
| administrative_staff = 
| students = 
| undergrad = 
| postgrad = 
| doctoral = 
| other = 
| city = [[Баянгол дүүрэг|Баянгол]], [[Улаанбаатар]]
| state = 
| province = 
| country = [[Монгол]]
| coor = 
| campus = 
| хэл = 
| free_label = 
| free = 
| colors =              &lt;!-- or: | colours = --&gt;
| athletics = 
| sports = 
| athletics_nickname =  &lt;!-- or: | athletics_nicknames = --&gt;&lt;!-- or: | sports_nickname = --&gt;&lt;!-- or: | sports_nicknames = --&gt;
| mascot =              &lt;!-- or: | mascots = --&gt;
| sporting_affiliations = 
| цахим хаяг = 
| logo = 
| footnotes = 
}}

:''1942 он байгуулагдсан [[Монгол Улсын Их Сургууль]]-аас ялгаатай''
'''Монголын Үндэсний Их Сургууль''' нь 1998 онд байгуулагдсан цагаасаа хойш одоог хүртэл боловсролын салбарт 28 дахь жилдээ тасралтгүй үйл ажиллагаа явуулж байгаа бөгөөд өнөөдрийн байдлаар 13 салбар сургууль 250 гаруй мэргэжлээр 15000 оюутан, 700 гаруй багшлах боловсон хүчинтэйгээр &quot;Олон улсын тэргүүлэх Их Сургууль&quot; төслийг хэрэгжүүлэн боловсролын салбарт үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 

Тус сургууль нь Эдийн засаг, Уул уурхай, Барилга инженер, Хууль эрх зүй, Аялал жуулчлал, Математик, Мэдээлэл зүй, Олон улсын харилцаа зэрэг 6 салбар сургууль, 15 тэнхим, 10000 орчим оюутантайгаар 67 мэргэжлийн чиглэлээр, бакалавр, магистр, докторын сургалт явуулж байна.
Энэ хугацаанд нийт 12 удаа төгсөлт хийж, 3000 гаруй боловсон хүчин бэлтгэн гаргасан ба нийт төгсөгчдийн 90% нь улс эх орондоо төдийгүй олон улсын хэмжээнд амжилттай сурч ажиллаж байна.

БНСУ, БНХАУ, ОХУ, АНУ, Норвеги, Канад, Хайнанын их сургуулиудтай эрдэм шинжилгээ, сургалтын үйл ажиллагаагаар хамтран ажиллахаас гадна багш, оюутан солилцооны хөтөлбөр хэрэгжүүлэн ажиллаж байна. Энэ ажлын хүрээнд жил бүр БНСУ, БНХАУ, Канад, Япон, ОХУ-аас мэргэжилтэн багш нар гэрээний дагуу хамтран ажиллаж байна.
МҮИС нь сургалтын орчин, материаллаг бааз, багшлах боловсон хүчнээр бүрэн хангагдсан ба хамгийн олон мэргэжлийн чиглэлээр сургалт явуулдаг их сургууль юм.

==Нэрийн маргаан==
Тус сургууль Монгол Улсын Их Сургуультай төстэй нэрийг хэрэглэж, төөрөгдөлд оруулдаг гэсэн үндэслэлээр БСШУЯ шүүхэд хандаад буй.  

Монгол Улсын их сургууль /МУИС/ болон Монголын үндэсний их сургууль /МҮИС/-ийн хооронд 2020 оноос хойш үргэлжилсэн барааны тэмдэгтийн маргаанд 2023 онд МУИС ялсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=С.Ундармаа |date=2025-02-04 |title=МУИС, МҮИС-ийн нэрийн маргаан эцэслэгджээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2781389/ |access-date=2025-02-12 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Улмаар 2025 оны 2-р сарын 4-ний өдөр Монгол Улсын Дээд Шүүхээс маргааныг эцэслэн шийдвэрлэж Монгол улсын их сургуулийн гомдлыг хангаж шийдвэрлэсэн байна. 

Өөрөөр хэлбэл МҮИС нь цаашид “MNU”, “MUIS”, “Mongolian National University” гэсэн нэрсийг аливаа хэлбэрээр ашиглах эрхгүй болсон байна.

2025 оны 2-р сарын 3-ны өдөр Монгол Улсын Дээд Шүүхээс &quot;Монголын Үндэсний Их сургууль&quot; гэдэг нэрийг анхнаасаа Их сургуулийн зөвшөөрөл аваагүй байж авсан нь хууль бус байсан гэдгийг баталгаажуулсан байна. 

Гэвч 2026 оны 02 дугаар сарын 03-ны өдрийн байдлаар &quot;Монголын Үндэсний Их Сургууль&quot; нэрээ ашиглаж, шүүхийн шийдвэрийг биелүүлэхээс зайлсхийж, иргэдийг төөрөгдөл оруулсаар байна. 

Тус сургуулийн фэйсбүүк пэйж хуудас: https://www.facebook.com/MNUniversity/  

Мэдээллийн эх үүсвэр: &lt;nowiki&gt;https://news.mn/r/2781389&lt;/nowiki&gt;

https://www.supremecourt.mn/mn/home?page=judgments&amp;id=17&amp;pr=0&amp;tp=detail&amp;pg=45276

https://www.supremecourt.mn/mn/home?page=judgments&amp;id=17&amp;pr=0&amp;tp=list&amp;h=0

==Эх сурвалжууд==
{{reflist}}

{{commonscat}}

[[Ангилал:1998 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын их сургууль]]
[[Ангилал:Баянгол дүүрэг]]


{{edu-stub}}
{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>dncswxouq03uzkykgv7splg9kr79b9p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хорт утааны баг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38960</id>
    <revision>
      <id>862242</id>
      <parentid>855222</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T01:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16621" sha1="5og5znojpz9nuvpg8ek5wgkijwun1nj" xml:space="preserve">[[File:Air-Purifying Respirator.jpg|thumb|Хорт утааны баг]]

'''Хорт утааны баг''' нь хүний амьсгалын замын эрхтэнг хорт утаа, химийн хортой ууршилт, тоосноос хамгаалах үндсэн зориулалттайгаар цэрэг ба энгийн хэрэглээний хэрэгсэл юм. Энэ баг нь нэг удаагийн хэрэглээний болон олон удаагийн хэрэглээний зориулалттайгаар хийгддэг. Энэ багны агаар шүүж цэвэршүүлэх ба бэлэн агаарын хангамжтай гэсэн үндсэн 2 төрөл байдаг. Анх I-р зуунд эртний Ромын уурхайнуудад малын дотор эрхтний хальсаар хийсэн агаар шүүх анхны оролдлогууд түүхэнд тэмдэглэгдсэн байдаг. 1700-1800 онуудад Европын дайн байлдааны нөхцөлд цэргүүдийг хамгаалах зорилгоор битүү даавуугаар нүүрийг нь битүүлж нүд харах зай үлдээж агаар шүүж цэвэршүүлэх хийцүүд ашиглагдаж байжээ. Дэлхийн 1-р дайнд Германууд анх химийн зэвсэг хэрэглэж эсрэг талынхнаа дайрсан нь хорт утааны багыг технологийн шинэ шатанд хүртэл хөгжүүлэх түлхэц болжээ. 

== Монгол улсад агаарын бохирдолд хорт утааны багны хэрэглээ ==
Монгол улсын төв суурин хотууд сүүлийн жилүүдэд утаа эрс ихэсч амьсгалын замын аюултай нөхцөл байдал үүсгэсэн учир иргэд цөөвтөр хэмжээгээр гаднаас оруулж ирсэн төрөл бүрийн PМ2,5 шүүх стандартын зориулалтын хорт утааны багыг хэрэглэх болов. РМ2,5 нь утааны 2,5 микрометрээс дээшихийг шүүж авах стандарт хэмжээ юм. Бүх утааны зориулалтын багнууд энэ РМ2,5-ийг боодол дээрээ заасан ба шүүх чадвартай гэдгийг дурьдсан байх ёстой аж. 

== Сургалт ба эргономик ==
{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=6 | Мэргэжлийн хүмүүсийг сургах сурах бичиг
|-
! Улс !! Хэл !! Хэвлэгдсэн огноо !! Хуудасны тоо !! Баримт бичиг бэлтгэсэн байгууллага !! Сурах бичиг
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 1987 || 305 || [[National Institute for Occupational Safety and Health]] (NIOSH) || [http://www.cdc.gov/niosh/docs/87-116/ NIOSH Guide to Industrial Respiratory Protection ]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 2005 || 32 || National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH) || [http://www.cdc.gov/niosh/docs/2005-100/ NIOSH Respirator Selection Logic ]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 1999 || 120 || National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH) || [http://www.cdc.gov/niosh/docs/99-143/ TB Respiratory Protection Program In Health Care Facilities ]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 2017 || 48 || Pesticide Educational Resources Collaborative (PERC) || [https://web.archive.org/web/20210322031631/https://cdnjs.cloudflare.com/ajax/libs/mark.js/8.11.1/jquery.mark.min.js Respiratory Protection Guide. Requirements for Employers of Pesticide Handlers ]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] , [[Испани хэл]] || - || - || Occupational Safety and Health Administration (OSHA) || [https://www.osha.gov/SLTC/etools/respiratory/index.html Respiratory Protection eTool ] [https://www.osha.gov/SLTC/etools/respiratory/index.html (Proteccion respiratoria eTool)]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 2011 || 124 || Occupational Safety and Health Administration (OSHA) || [https://www.osha.gov/dte/librarymaterials_library.html#respiratoryprotection Small Entity Compliance Guide for the Respiratory Protection Standard (OSHA 3384 – 09)]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 2015 || 96 || [[Occupational Safety and Health Administration]] (OSHA) || [https://www.osha.gov/SLTC/respiratoryprotection/guidance.html Hospital Respiratory Protection Program Toolkit (OSHA 3767. Resources for Respirator Program Administrators)]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 2012 || 54 || Occupational Safety and Health Administration (OSHA) in North Carolina || [https://www.labor.nc.gov/safety-and-health/occupational-safety-and-health/occupational-safety-and-health-topic-pages/respiratory-protection#learn-more A Guide to Respiratory Protection (Industry Guide 44)]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 2014 || 44 || Occupational Safety and Health Administration (OSHA) in Oregon || [https://osha.oregon.gov/Pages/topics/respiratory-protection.aspx Breathe Right! Oregon OSHA’s guide developing a respiratory protection program for small-business owners and managers ]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 2016 || 32 || Occupational Safety and Health Administration (OSHA) in Oregon || [https://osha.oregon.gov/Pages/topics/respiratory-protection.aspx Air you breathe: Oregon OSHA's respiratory protection guide for agricultural employers]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 2014 || 38 || Occupational Safety and Health Administration (OSHA) in Oregon || [https://osha.oregon.gov/rules/Pages/tech-manual.aspx Respiratory Protection. Oregon OSHA Technical Manual]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 2017 || 51 || Occupational Safety and Health Administration (OSHA) in California || [https://www.dir.ca.gov/dosh/PubOrder.asp Respiratory Protection in the Workplace. A Practical Guide for Small-Business Employers. 3 ed.]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 2001 || 166 || Office of Nuclear Reactor Regulation. Washington, DC (USA), U.S. Nuclear Regulatory Commission || [https://www.nrc.gov/reading-rm/doc-collections/nuregs/contract/cr0041/ Manual of Respiratory Protection Against Airborne Radioactive Material (NUREG/CR-0041, Revision 1)]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 1986 || 173 || National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH) , [[Environmental Protection Agency]] (EPA) || [https://web.archive.org/web/20210322031623/https://www.wbdg.org/ffc/epa/criteria/epa-560opts86001 A guide to respiratory protection for the asbestos abatement industry (NIOSH IA 85 – 06; EPA DW 75932235-01-1)]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Канад]] || [[Франц хэл]] || 2013, 2002 || 60 || Commission des normes, de l'equite, de la sante et de la securite du travail || [https://web.archive.org/web/20210322031624/http://www.csst.qc.ca/prevention/reptox/apruq/guide-reglementaire/Pages/000-table-des-matieres.aspx Appareils de protection respiratoire]; [https://web.archive.org/web/20190822135121/http://www.cnesst.gouv.qc.ca/publications/200/Pages/dc_200_1635.aspx Guide pratique de protection respiratoire] 2ed.
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Канад]] || [[Англи хэл]] || 2015 || - || Institut de recherche Robert-Sauve en sante et en securite du travail (IRSST) || [https://web.archive.org/web/20210507040129/https://www.irsst.qc.ca/bioaerosol/Accueil.aspx?l=en A support tool for choosing respiratory protection against bioaerosols]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Канад]] || [[Франц хэл]] || 2015 || - || Institut de recherche Robert-Sauve en sante et en securite du travail (IRSST) || [https://web.archive.org/web/20210507040136/https://www.irsst.qc.ca/bioaerosol/Accueil.aspx?l=fr Un outil d’aide a la prise de decision pour choisir une protection respiratoire contre les bioaerosols]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Франц]] || [[Франц хэл]] || 2017 || 68 || l’Institut national de recherche et de sécurité (INRS) || [http://www.inrs.fr/media.html?refINRS=ED%206106  Les appareils de protection respiratoire. Choix et utilisation. (ED 6106)] 2ed.
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Герман]] || [[Герман хэл]] || 2011 || 174 || Deutsche Gesetzliche Unfallversicherung (DGUV) || [https://web.archive.org/web/20210507040141/https://publikationen.dguv.de/regelwerk/dguv-regeln/1011/benutzung-von-atemschutzgeraeten BGR/GUV-R 190 Benutzung von Atemschutzgereaten]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Их Британи]] || [[Англи хэл]] || 2013 || 59 || Health and Safety Executive (HSE) || [http://www.hse.gov.uk/pubns/priced/HSG53.pdf Respiratory protective equipment at work. A practical guide ] 4ed.
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Их Британи]] || [[Англи хэл]] || 2016 || 29 || The UK Nuclear Industry Radiological Protection Coordination Group (IRPCG) || [https://web.archive.org/web/20210507040136/https://www.nuclearinst.com/write/MediaUploads/SDF%20documents/IRPCG/RPE_Good_Practice_Guide_Issue_1.pdf Respiratory Protective Equipment (Good Practice Guide) ]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Ирланд]] || [[Англи хэл]] || 2010 || 19 || The Health and Safety Authority (HSA) || [http://www.hsa.ie/eng/Publications_and_Forms/Publications/Chemical_and_Hazardous_Substances/Respiratory_Protective_Equipment_.html A Guide to Respiratory Protective Equipment (HSA0362)]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Шинэ Зеланд]] || [[Англи хэл]] || 1999 || 51 || Occupational Safety and Health Service (OSHS) || [https://worksafe.govt.nz/topic-and-industry/respiratory-protective-equipment/rpe-advice-for-workers/ A guide to respiratory protection]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Чили]] || [[Испани хэл]] || 2009 || 40 || Instituto de Salud Publica de Chile (ISPCH) || [https://web.archive.org/web/20190822135111/http://www.ispch.cl/documento/13129/guia-de-seleccion-equipos-de-proteccion-respiratorias Guia para la seleccion y control de proteccion respiratoria (Guia tecnica)]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Испани]] || [[Испани хэл]] || - || 16 || Instituto Nacional de Seguridad, Salud y Bienestar en el Trabajo (INSSBT) || [http://www.insht.es/portal/site/Epi/menuitem.0c9dc88588aacbc9a614c52a180311a0/?vgnextoid=7bfb791385e83310VgnVCM1000008130110aRCRD Guia orientativa para la seleccion y utilizacion de protectores respiratorios (Documentos tecnicos INSHT)]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Итали]] || [[Итали хэл]] || - || 64 || „Sabbatini Consulting di Sabbatini Roberto“ || [https://web.archive.org/web/20180820055652/http://www.sabbatiniconsulting.it/DOCUMENTAZIONE/01_index_doc1.htm Guida alla scelta e all'uso degli apparecchi di protezione delle vie respiratorie]
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[Нидерланд]] || Нидерланд хэл || 2001 || 88 || Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiëne || [https://web.archive.org/web/20230331171628/https://www.arbeidshygiene.nl/-uploads/files/insite/nvva-eindrapport-wg-ademhalingsbescherming.pdf Selectie en Gebruik van Ademhalingsbeschermingsmiddelen]
|}
Гаргасан агаар нь [[Нүүрстөрөгчийн дан исэл|нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] агуулдаг; энэ агаар маскыг дүүргэдэг. Хэрэв амьсгалсан бол нүүрстөрөгчийн давхар ислийн агууламж зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээнээс хэтэрч болно.&lt;ref name=&quot;Sinkule-2013&quot;&gt;{{cite journal |author=E.J. Sinkule, J.B. Powell, F.L. Goss |title=Evaluation of N95 respirator use with a surgical mask cover: effects on breathing resistance and inhaled carbon dioxide |journal=Annals of Occupational Hygiene |date=2013 |volume=57 |issue=3 |pages=384-398 |doi=10.1093/annhyg/mes068 |pmid=23108786 |url=https://www.researchgate.net/publication/232738614_Evaluation_of_N95_Respirator_Use_with_a_Surgical_Mask_Cover_Effects_on_Breathing_Resistance_and_Inhaled_Carbon_Dioxide |publisher=Oxford University Press |language=en |issn=2398-7308}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roberge-2010&quot;&gt;{{cite journal |author=R.J. Roberge, A. Coca, W.J. Williams, J.B. Powell &amp; A.J. Palmiero |title=Physiological Impact of the N95 Filtering Facepiece Respirator on Healthcare Workers |journal=Respiratory Care |date=2010 |volume=55 |issue=5 |pages=569-577 |pmid=20420727 |url=http://rc.rcjournal.com/content/55/5/569 |publisher=American Association for Respiratory Care (AARC) |issn=0020-1324}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sinkule-2003&quot;&gt;{{cite book |author=Sinkule E., Turner N., Hota S. |title=American Industrial Hygiene Conference and Exposition, May 10-15, 2003 |date=2003 |publisher=American Industrial Hygiene Association |location=Dallas, Texas |page=54 |url=https://www.cdc.gov/niosh/nioshtic-2/20022781.html |language=en |chapter=Automated breathing and metabolic simulator (ABMS) CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; test for powered and non-powered air-purifying respirators, airline respirators, and gas mask}} [https://www.researchgate.net/publication/307855799_Sinkule_Turner_Hota_AIHce_abstracts_p54_2003_Dallas_TX copy]&lt;/ref&gt; (Аюулгүй концентраци: 8 цагийн дотор 0.5%; 15 минутын дотор 1.4%&lt;ref&gt;{{cite book|author=Попова Анна (эдитор)|title=Ариун цэврийн стандартууд 2.2.5.3532-18 Ажлын хэсгийн агаар дахь хортой бодисын зөвшөөрөгдөх хамгийн их концентраци  [ГН 2.2.5.3532-18 Предельно допустимые концентрации (ПДК) вредных веществ в воздухе рабочей зоны]|year=2018|publisher=Хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах, хүний сайн сайхан байдалд хяналт тавих холбооны алба (Роспотребнадзор)|chapter=Бодис # 2138 Нүүрстөрөгчийн давхар исэл|location=Москва|language=ru|pages=170|url=https://www.rospotrebnadzor.ru/documents/details.php?ELEMENT_ID=9967&amp;sphrase_id=2681452|access-date=2020-10-17|archive-date=2022-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311073942/https://www.rospotrebnadzor.ru/documents/details.php?ELEMENT_ID=9967&amp;sphrase_id=2681452|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;). Үр дүн нь толгой өвдөх өвчин юм&lt;ref name=&quot;Lim-2006&quot;&gt;{{cite journal |author=E.C.H. Lim, R.C.S. Seet, K.‐H. Lee, E.P.V. Wilder‐Smith, B.Y.S. Chuah, B.K.C. Ong |title=Headaches and the N95 face-mask amongst healthcare providers |journal=Acta Neurologica Scandinavica |date=2006 |volume=113 |issue=3 |pages=199-202 |doi=10.1111/j.1600-0404.2005.00560.x |pmid=16441251 |url=https://www.researchgate.net/publication/7332926_Headaches_and_the_N95_face-mask_amongst_healthcare_providers |publisher=John Wiley &amp; Sons |language=en |issn=0001-6314}}&lt;/ref&gt;. Амьсгалын аппаратыг удаан хугацаагаар хэрэглэх нь [[Дерматит|арьсны үрэвсэл үүсгэдэг]]&lt;ref name=&quot;Goh-2006&quot;&gt;{{cite journal |author=Chris C.I. Foo, Anthony T.J. Goon, Yung-Hian Leow, Chee-Leok Goh |title=Adverse skin reactions to personal protective equipment against severe acute respiratory syndrome – a descriptive study in Singapore |journal=Contact Dermatitis |date=2006 |volume=55 |issue=5 |pages=291-294 |doi=10.1111/j.1600-0536.2006.00953.x |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/j.1600-0536.2006.00953.x |publisher=John Wiley &amp; Sons |language=en |issn=0105-1873}}&lt;/ref&gt;.

[[Ангилал:Хийн баг]]</text>
      <sha1>5og5znojpz9nuvpg8ek5wgkijwun1nj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сэтгүүлч коллеж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39251</id>
    <revision>
      <id>862207</id>
      <parentid>848857</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T21:24:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7545" sha1="0s1m73e9kyfdyce0jk1u32r9mi7tlvy" xml:space="preserve">'''&quot;Сэтгүүлч&quot; коллеж''' буюу '''&quot;Сэтгүүлч&quot; дээд сургууль''' нь [[Хэвлэлийн хүрээлэн]]гийн [[Сэтгүүл зүйн дээд курс]]ийн туршлага дээр үндэслэн 2004 онд бакалаврын зэрэг олгох сэтгүүл зүйн сургууль болон байгуулагдсан юм. Барууны сэтгүүл зүйг дадлага давамгайлсан орчинд мэргэжлийн [[сэтгүүлч]] бөгөөд бэлтгэгдсэн [[сургагч багш]] нар оюутнуудад хичээл зааж эхэлсэн онцлогтой юм. Монгол Улсад сэтгүүл зүйгээр дагнасан цорын ганц сургууль байв. 2018 онд [[Сити их сургууль]]ийн сэтгүүлчийн ангитай (Хүмүүнлэгийн сургууль)-тай нэгдэн ажиллаж байна.

== Сэтгүүл зүй ==
Монголын Хэвлэлийн Хүрээлэнгийн дэргэдэх “Сэтгүүлч” дээд сургууль 2004 онд анхныхаа хичээлийн жилийг 20 оюутантай нээж байсан. Бакалаврын зэрэг олгох дөрвөн жилийн сургалттай &quot;Сэтгүүлч&quot; дээд сургууль нэг хичээлийн жилд 100 гаруй оюутантай хичээллэж, сургалтынхаа бүрэн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж ирсэн. 

=== Барууны сэтгүүл зүй ===
“Сэтгүүлч” дээд сургууль нь Хэвлэлийн Хүрээлэнгийн туршлага болон сэтгүүл зүйн дээд боловсрол олгох барууны сэтгүүл зүйн сургалтын стандарт, хөтөлбөрийг Монгол улсад мөрдөж буй сэтгүүл зүйн сургалтын стандарттай харьцуулан судалсны үндсэн боловсруулсан сургалтын хөтөлбөрөө хэрэгжүүлж байна. Сэтгүүл зүйн боловсрол олгох оюутны оролцоог хангасан дадлага давамгайлсан сургалтын аргатай хослуулсанд хөтөлбөрийн онцлог оршиж байгаа юм.

=== Магадлан итгэмжлэл ===
2012 оны тавдугаар сарын 22-нд магадлан итгэмжлэгдсэн сургуулийнхаа гэрчилгээг гардан авсан байна. 

=== Үүсгэн байгуулагч ===
&quot;Сэтгүүлч&quot; дээд сургуулийг үүсгэн байгуулагч [[Хэвлэлийн хүрээлэн|Хэвлэлийн Хүрээлэн]] ТББ нь Монгол улсад чөлөөт, хараат бус хэвлэл мэдээллийг хөгжүүлэх эрхэм зорилгын үүднээс сэтгүүл зүй өндөр хөгжсөн улс орнуудын туршлагаар Монголын сэтгүүлчдийг мэргэшүүлэх урт, богино хугацааны сургалтуудыг 1995 оноос хойш зохион байгуулж ирсэн түүхтэй. 

== Мэдээллийн индэр ==
“Сэтгүүлч” дээд сургууль, Монголын Оюутны холбоо хамтран 2012 оноос эхлэн “Мэдээллийн индэр” оюутны эрдэм шинжилгээний хурлыг сэтгүүл зүйн салбарын оюутнуудыг дунд зохион байгуулж ирсэн юм. 

=== Үе үеийн шүүгчдийн бүрэлдэхүүн ===

* Хэвлэлийн Хүрээлэн ТББ-ын гүйцэтгэх захирал [[Мягмарын Мөнхмандах]]
* Глоб интернэшнл ТББ-ын тэргүүн [[Хашхүүгийн Наранжаргал]]
* БОНХЯ-ны хэвлэл мэдээллийн албаны дарга асан, сэтгүүлзүйн доктор [[Чимэдийн Базар]]
* &quot;Ил тод байдал сан&quot; ТББ-ын гүйцэтгэх захирал, ajiglagch.mn блог хөтлөгч, хэвлэл мэдээллийн ажиглагч, судлаач, шүүмжлэгч Д.Цэрэнжав
* Монголын хэвлэл мэдээллийн зөвлөлийн төслийн менежер, судлаач Н.Ганчимэг

== Төгсөгчид ==

=== 2008 оны төгсөгчдөөс ===

* ТВ5 телевизийн улс төр, мэдээллийн албаны дарга, алтан гадас одонт сэтгүүлч А.Болдсайхан (сургуулиа төгссөн цагаас хойш ажиллаж байна)
* Чингэлтэй дүүргийн хэвлэл мэдээллийн ажилтан О.Урантогос 
* “Соёмбо” студид сурвалжлагч, сэтгүүлч Ж.Оюун-Эрдэнэ
* Улс төрийн тойм сонины сэтгүүлч Ч.Дашдэлэг

=== 2009 оны төгсөгчдөөс ===

* NTV телевизийн &quot;Улаан бал&quot; нэвтрүүлгийн продюссер, хөтлөгч, сэтгүүлч [[Чулуунбилэгийн Лодойсамбуу|Ч.Лодойсамбуу]]
* Нийслэлийн Шинжлэх Ухаан Үйлдвэрлэл, Инновацийн газар Төр хувийн хэвшлийн түншлэл, төсөл хөтөлбөр хариуцсан мэргэжилтэн Г.Цацрал
* Нийслэлийн жижиг, дунд үйлдвэр, үйлчилгээг дэмжих төвийн мэргэжилтэн Г.Оюунгэрэл

=== 2010 оны төгсөгчдөөс ===

* ТВ9 телевизийн мэдээний албаны дарга Б.Ариунтуяа
* Ийгл телевизийн мэдээний албаны сэтгүүлч Б.Батцэцэг

=== 2012 оны төгсөгчдөөс ===

* check.mn Мэдээллийн сайтыг эрхлэн гаргагч, Ган үзэгтэн сэтгүүлч [[Түвшиндүүрэнбаярын Цолмонсайхан|Т.Цолмонсайхан]]
* ТВ8 телевизийн гүйцэтгэх захирал М.Одгэрэл
* C1 телевизийн Мэдээний албаны сурвалжлагч, сэтгүүлч Э.Балжинням

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20201027030236/https://news.mn/r/285653/ “Сити” их сургуульд “Сэтгүүлч” дээд сургуулийг нэгтгэлээ]
* [https://www.montsame.mn/mn/read/98383 Хэвлэлийн Хүрээлэнгийн дэргэдэх “Сэтгүүлч” дээд сургуулийг “СИТИ” их сургуультай нэгтгэжээ]
* [https://vip76.mn/content/24763 МЭДЭЭЛЛИЙН ИНДЭР - 2014 АМЖИЛТТАЙ БОЛЖ ӨНДӨРЛӨЛӨӨ]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20220126174705/https://news.mn/r/8196/ “Мэдээллийн индэр-2010” бага хурал болно]
*[https://www.youtube.com/watch?v=-jQXi6nC-K4 Сэтгүүлч коллеж]

[[Ангилал:Монголын их дээд сургууль]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын их дээд сургууль]]
[[Ангилал:2004 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>0s1m73e9kyfdyce0jk1u32r9mi7tlvy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын Хөлбөмбөгийн Холбоо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51857</id>
    <revision>
      <id>862182</id>
      <parentid>859452</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T15:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61049" sha1="s4jxd9lnxtxrruibnfqczavjzdvqfl0" xml:space="preserve">{{Хөлбөмбөгийн холбооны маягт
| холбооны нэр              = Монголын хөлбөмбөгийн холбоо
| нутгийн нэр               = (МХБХ)
| таних тэмдэг              = Mongolian Football Federation.jpg
| хэмжээ                    = 200px
| үүссэн огноо              = 1959.10.01
| ДХБХ-нд нэгдсэн           = [[1998 он]]
| хамаарах бүс              = [[Азийн хөлбөмбөгийн холбоо|АХБХ]]
| бүсэд нэгдсэн             = [[1997 он]]
| салбар бүс                = 
| салбар бүсэд нэгдсэн      = 
| цахим талбар              = [http://www.the-mff.mn/mn the-mff.mn]
| ерөнхийлөгч               = Амгаланбаатарын &lt;br&gt;Ганбаатар (2015-)
}}

'''Монголын хөлбөмбөгийн холбоо''' ([[товчлол|товч.]] '''МХБХ''', [[Англи хэл|англ.]] ''Mongolian Football Federation'')– [[Монгол улс]]ад [[хөлбөмбөг]]ийн спортыг хөгжүүлэх, сурталчлан дэлгэрүүлэх үндсэн зорилго бүхий олон нийтийн байгууллага. Монголын хөлбөмбөгийн хөгжлийн бодлого төлөвлөгөөг боловсруулах, үндэсний хэмжээнд хөлбөмбөгийн төрөл бүрийн тэмцээн зохион байгуулж явуулах, улсын шигшээ багийг бүрдүүлэх, бэлтгэл сургуулилтыг нь хангах, материаллаг бааз бүрдүүлэх, сургалт зохион байгуулах, клубүүдийг дэмжих зэрэг олон талт үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Анх [[1959 он]]ы 10 дугаар сарын нэгэнд үүсгэн байгуулагдсан. Улмаар [[1997 он]]д шинээр зохион байгуулагдсан бөгөөд мөн ондоо Азийн хөлбөмбөгийн холбоо (AFF), [[1998 он]]д [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо]]нд (FIFA) гишүүнээр элсчээ. Мөн Зүүн Азийн хөлбөмбөгийн холбоонд (EAFF) [[2002 он]]д элссэн.&lt;ref&gt;[https://eaff.com/index.html?id=fa10 eaff.com]&lt;/ref&gt;
[[2016 он]]ы долдугаар сарын 14-ний байдлаарх ОУХБХ-ны чансаагаар Монголын хөлбөмбөгийн холбоо 202 дугаарт байна.&lt;ref&gt;[http://www.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/index.html fifa.com]&lt;/ref&gt; ОУХБХ-нд элссэнээс хойших дундаж чансаа нь 186 (2016 оны байдлаар).&lt;ref&gt;[http://www.fifa.com/fifa-world-ranking/associations/association=MNG/men/index.html fifa.com]&lt;/ref&gt;

==Түүх== 
===Хөлбөмбөг Монголд=== 
{{Гол|Хөлбөмбөгийн спорт Монголд}}

[[1956 он]]д [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Биеийн тамир, спортын хэрэг эрхлэх хорооны даргаар Монголын цэрэг армийн нэрт зүтгэлтэн, дэслэгч генерал [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн|Ж.Лхагвасүрэн]] томилогдсон байна.&lt;ref&gt;[http://www.mod.gov.mn/index.php?com=content&amp;id=103 Монгол Улсын батлан хамгаалах яамны цахим хуудас:]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]'', нийтлэгдсэн 2014-08-04, хандсан 2016-10-11&lt;/ref&gt; Энэ оноос тус хорооны дэргэд Монгол улсын шигшээ багууд байгуулагдаж эхэлсэн бөгөөд [[Монгол улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|хөлбөмбөгийн шигшээ багийг]] 15 хүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулж, дасгалжуулагч, тамирчдыг цалин, хувцас хэрэглэлээр хангаж эхэлжээ. Улмаар [[1959 он]]ы 10 дугаар сард шигшээ багийн тамирчдын санаачлагаар Монголын хөлбөмбөгийн холбоо анх байгуулагдан дарга, нарийн бичгийн дарга, дасгалжуулагч-шүүгчдийн зөвлөл, хүүхэд-залуучууд, сурталчилгаа, техникийн комисс зэрэг бүрэлдэхүүнтэй ажиллаж эхэлсэн байна. Холбооны анхны тэргүүн нь Монголын хөлбөмбөгийн ууган багш-дасгалжуулагч [[Н.Лувсандорж]] байв. (Хожим Н.Лувсандоржийн нэрэмжит ахмад хөлбөмбөгчдийн тэмцээнийг [[1999 он]]оос жил бүр зохиодог болсон нь одоо Хөлбөмбөгийн спорт сонирхогч, мастеруудын тэмцээн нэртэй болжээ). Эрхүүгийн Рабфак болон бусад сургуульд цэргийн ба энгийн мэргэжлээр, түүнчлэн биеийн тамирын багшийн мэргэжлээр суралцаж ирсэн Н.Лувсандорж /МХБХ-г үндэслэн байгуулагч, анхны дарга асан/, Аварзэд, Дүгэрсүрэн /ГЯЯ-ны сайд асан/, Доржбат, Чүлтэм, Гончигжамбаа, Сумхүү /УГЗ/, БХЯ-ны Бавуу, Жадамбаа нарын хүмүүс манайд хөлбөмбөг хөгжүүлэх суурийг тавилцсан байна. 

Улаанбаатар хотын Нисэх бааз, Цэргийн Ерөнхий сургууль, Офицерийн сургууль, Дотоод Явдлын Яамны Төв сургууль, Баянтүмэн, Матадад байрлаж байсан цэргийн ангиуд, Аж үйлдвэрийн комбинат, Налайхын уурхайд ажиллаж байсан зөвлөлтийн мэргэжилтнүүд, тухайлбал, ДЯЯ-ны төв сургуулийн сургагч Рахимов, ЦЕС-ийн сургагч Полищук, Налайхын эмч Козлов зэрэг олон мэргэжилтэн хөлбөмбөгийн спортыг дэлгэрүүлэн хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлж, манай анхны хөлбөмбөгчдөд хөлбөмбөгийн цагаан толгойг зааж сургаж байжээ.

1958 онд Монгол улсын шигшээ баг хилийн чанадад анх удаа тоглов. Ингэхдээ [[Хятад улс|БНХАУ]]-ын [[Бээжин]], Тяньжин, [[Шанхай]] хотуудаар явж, 45 хоногийн бэлтгэл сургуулилт хийгээд, эдгээр хотуудын багтай долоон удаа тоглохдоо хоёр хожиж, нэг тэнцэн, дөрөв хожигдсон байна.&lt;ref&gt;http://www.news.mn/r/58235&lt;/ref&gt; Улмаар [[1960 он]]д тухайн үеийн Бүгд Найрамдах Ардчилсан Вьетнам Улс буюу Хойд [[Вьетнам]]ын нийслэл [[Ханой]] хотод болсон [[Ази]]йн социалист орны хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцсон бол дараагийн жилүүдэд нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], [[Унгар|БНУАУ]], [[Умард Солонгос|БНАСАУ]]-ын багуудтай янз бүрийн түвшинд тоглож байжээ.&lt;ref&gt;http://www.news.mn/r/58235&lt;/ref&gt; 
Харин [[1993 он]]д Монгол улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг дахин байгуулагдсанаар анхны тэмцээн болох Зүүн Азийн анхдугаар наадамд оролцов. Энэ тэмцээнд Монголын баг [[Макао]]гийн багийг 4:3-ын харьцаагаар хожсоноор олон улсын тэмцээн дэх анхны түүхэн ялалтаа авсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ssport.mn/index.php/p/822 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2016-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921093050/http://www.ssport.mn/index.php/p/822 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Улмаар [[1996 он]]д Монголын хөлбөмбөгийн үндэсний дээд лигийн анхны тэмцээн болж, удаах жил нь МХБХ шинээр байгуулагдан, Азийн хөлбөмбөгийн холбоо (AFF), улмаар Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоонд (FIFA) элссэнээр Монголын хөлбөмбөгийн хөгжлийн шинэ үе эхэлжээ.

==Удирдлага==
===Түүх===

1959 онд МХБХ байгуулагдахад анхны даргаар нь хөлбөмбөгийн ууган тамирчин, багш-дасгалжуулагч Н.Лувсандорж томилогджээ. Тэрбээр ЗХУ-аас уригдан ирсэн багш П.Севастьяновын хамтаар анхны шигшээ багийг байгуулалцаж, Монгол дахь хөлбөмбөгийн хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан төдийгүй [[бокс]] зэрэг бусад олон спортын тулгын чулууг тавихад идэвхийлэн зүтгэсэн хүн юм.

БТСУХ-ны дарга Ж.Лхагвасүрэнгийн тушаалаар байгуулагдсан хөлбөмбөгийн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд, дасгалжуулагчаар ЗХУ-ын спортын гавъяат мастер [[Павел Александрович Севастъянов]], орчуулагч, туслах дасгалжуулагчаар, тухайн үеийн нэрт тамирчин, багш Н.Лувсандорж, хаалгачаар Ч.Нэргүй /МУИС-ийн оюутан/, [[Цэндийн Чомбуу]] /МУИС-ийн оюутан/, тоглогчдоор, Ц.Сагар, Н.Дамдинжав /”Хөдөлмөр”/, Г.Шархүү /5-р сургууль, “Соёл” нийгэмлэг/, Б.Рэндоо /5-р сургууль/, Ж.Батсүх /МУИС, “Соёл”/, Л.Сандагдорж /3-р сургууль, “Соёл”/, Ж.Авгаанпунцаг /1-р сургууль, “Хоршоолол”/, М.Пүрэвжал /1-р сургууль, “Хоршоолол”/, Г.Банзрагч /3-р сургууль, “Соёл”/, В.Долгормаа /2-р сургууль, “Соёл”/, Ц.Бадрах /2-р сургууль, “Хөдөлмөр”/, Г.Билэгт /2-р сургууль, “Соёл”/, Ц.Дамбажанцан /”Хөдөлмөр”/ нарын тамирчид орсон байв.

===Үе үеийн ерөнхийлөгчид===
* [[Н.Лувсандорж]]. Хөлбөмбөгийн холбооны анхны тэргүүнээр [[1959 он]]ы 10 дугаар сарын 30-нд сонгогдон [[1968 он]] хүртэл есөн жил ажилласан. 
* [[Бутачийн Цог|Б.Цог]] (БХЯ-ны нэгдүгээр орлогч сайд, [[БНМАУ-ын баатар цол|БНМАУ-ын баатар]], хурандаа генерал) 1968 онд МХБХ-ны ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажилласан. [[1980 он]]оос эхлэн Холбооны үйл ажиллагаа илт суларсан бөгөөд [[1983 он]]ы намар явагдсан УАШТ, [[1984 он]]ы өсвөрийн УАШТ-ий үеэр удирдлагын асуудал яригдаж улмаар МХБХ-ны удирдлагыг сольсон.
* [[С.Жамц]]. Уналтанд орсон МХБХ-ны шинэ ерөнхийлөгч БТСТЗ-ийн дэргэдэх Спорт сургалтын төвд хөлбөмбөгийн бэлтгэл ангийг бий болгож [[1985 он]]ы намраас Эрдэнэцогт багштайгаар ажиллуулж эхэлжээ. [[1990 он]]оос эхлэн С.Жамц МҮОХ-ны дэд ерөнхийлөгчийн сонгуульт ажилд шилжсэнээс хойш МХБХ-ны ажил цалгардаж эхэлсэн бөгөөд нийгэм, эдийн засгийн өөрчлөлт явагдан БТС-ын байгууллагуудын төсөв зардал багасч эхэлсэн. Жил ирэх тусам үйл ажиллагаа суларч ирсэн холбоог өөрчлөн удирдлагуудаа солих санал хэрэгжиж [[1997 он]]ы хоёрдугаар сард хуралдан шинэ ерөнхийлөгчөө сонгожээ. С.Жамц нь [[Монголын Үндэсний Олимпын Хороо]]ны дэд ерөнхийлөгч байж, [[1996 он]]ы [[Атланта]]гийн [[Атлантын олимп|Зуны Олимпын наадам]]д Монголын баг тамирчдын ахлагчаар (chef de mission) оролцож байв.&lt;ref&gt;http://www.tsahimurtuu.mn/index.php/2012-03-05-04-11-02/90-news/2012-03-23-06-22-29/1583-archive-story-1390{{Dead link|date=Долдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

===Шинэ үе===
1996 онд [[Монголын Үндэсний Дээд Лиг|Монголын хөлбөмбөгийн үндэсний дээд лигийн]] анхны тэмцээн болж, удаах жил нь МХБХ шинээр байгуулагдав. 1997 оны хоёрдугаар сарын 14-нд болсон холбооны Анхдугаар их хурлын 114 төлөөлөгчийн олонхын саналаар МХБХ-ны ерөнхийлөгчөөр, тухайн үеийн [[Улсын Их Хурал|УИХ-ын]] гишүүн [[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]], ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Б.Ганболдыг сонгожээ. [[2010 он]]ы 11 дүгээр сард холбооны III их хурал хуралдаж, ерөнхийлөгчөөр Б.Ганболдыг, ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Д.Тэрбаатарыг сонгов. [[2014 он]]ы 10 дугаар сарын 15-нд Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны Ёс зүйн хороо МХБХ-ны ерөнхийлөгч Б.Ганболдыг авлигын хэрэгт холбоотой болохыг нь тогтоож, ОУХБХ-ны ёс зүйн дүрмийг зургаан үндэслэлээр зөрчсөн хэмээн үзээд, хөлбөмбөгтэй холбоотой аливаа үйл ажиллагаанд оролцох эрхийг нь таван жилийн хугацаагаар хассанаа зарлав.&lt;ref&gt;http://old.eagle.mn/content/read/23991.htm{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Мөн оны 10-р сарын 21-нд холбооны Удирдах зөвлөл хуралдаж, ээлжит их хурал хуралдах хүртэл МХБХ-ны ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр, тухайн үеийн дэд ерөнхийлөгч А.Ганбаатарыг томилжээ. Улмаар 2015 оны хоёрдугаар сарын 27-нд болсон IV их хурлаар А.Ганбаатарыг ерөнхийлөгчөөр, Олон улсын хэмжээний мастер Б.Буман-Учралыг дэд ерөнхийлөгчөөр сонгов.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.olloo.mn/n/12256.html |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2015-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713150508/http://www.olloo.mn/n/12256.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===Шигшээ багийн дасгалжуулагчид===
* 1956 онд Монголын хөлбөмбөгийн анхны шигшээ баг байгуулагдахад ахлах дасгалжуулагчаар ЗХУ-ын спортын гавъяат мастер П.Севастьянов; орчуулагч, туслах дасгалжуулагчаар Н.Лувсандорж нар ажиллаж байв. 1957 онд П.Севастьянов шигшээ баг дээр тулгуурлан хөлбөмбөгийн шүүгч, нийтийн зааварлагч нарын курс семинарыг 45-90 хоногийн хугацаатайгаар явуулж, зэрэгтэй шүүгч, хөлбөмбөгийн багш 50 шахам хүнийг анхны боловсон хүчнээр бэлтгэсэн нь Монголын хөлбөмбөгийн хөгжилд оруулсан томоохон хувь нэмэр нь байлаа. 1958 оны хавар Монгол улсын шигшээ баг анх удаа хилийн чанадад явж БНХАУ-ын Бээжин, Тяньжин, Шанхай хотуудаар аялан 45 хоногийн бэлтгэл сургуулилт, уулзалт тоглолтуудыг хийсэн байна. Тэр жилдээ П.Севастьяновын мэргэжилтнээр ажиллах хугацаа дуусч эх орондоо буцжээ. 
* 1960 онд дасгалжуулагчаар Г.В.Венёвцев, Н.Лувсандорж нар ажиллаж байсан бол энэ үеэс хойш Монголын хөлбөмбөгийн хөгжил зогсонги байдалд орж 1993 онд шигшээ баг дахин байгуулагдахад Л.Доржсүрэн, Л.Сандагдорж нар 1999 он хүртэл дасгалжуулав.
* Шигшээ багийн дараагийн дасгалжуулагчаар И.Отгонбаяр ажиллав. 2000-2011 онд түүний удирдсан Монгол улсын шигшээ баг түүхэндээ анх удаа ДАШТ-ий урьдчилсан шатны тоглолтонд оролцсон бөгөөд мөн анхны гоолуудыг Д.Баярзориг, Б.Буман-Учрал нар оруулж байжээ. Тэдний оруулсан гоолууд Монголын хөлбөмбөгийн түүхэн дэх дэлхийн хэмжээний анхны оноо байв. 2009 онд шигшээ баг “AFC”-гийн “Challenge Cup” тэмцээнд учраа таарсан [[Макао]]гийн шигшээ багийг 3:1 харьцаатайгаар эх орондоо буулган авч түүхэн анхны хожлоо байгуулсан. 
* Шигшээ багийн дасгалжуулагчаар 2011 онд С.Эрдэнэбат, 2014 онд Вожислав Бразулик, 2015 онд С.Пүрэвсүх, 2016 оноос З.Баттулга ажиллаж байна. З.Баттулга 2016 оны 07 сард Зүүн АШТ-ий урьдчилсан шат, мөн оны 11-р сард &quot;AFC Solidarity cup&quot; тэмцээнд шигшээ багийг удирдан оролцсон.
* Харин 2017 оны 03 сарын 27-ы өдөр Герман улсын иргэн &quot;UEFA PRO&quot; ангилалтай Ханс Майкл Вайсс Монголын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ багийн ахлах дасгалжуулагчаар, албан ёсоор томилогдов. [[Ханс Майкл Вайсс]] 2017 оны 07-р сард Монголын 23 хүртэлх насны шигшээ багийг удирдан Азийн 23 хүртэлх насны АШТ-ий эрхийн төлөөх тэмцээнд оролцсон бол 10-р сард үндэсний шигшээ багийг удирдан Тайваньтай анхны албан ёсны тоглолтоо хийсэн.

==Шинэчлэлийн үе== 
2015 онд сонгогдсон шинэ удирдлага Холбооны бодлого, үйл ажиллагаа, Монголын хөлбөмбөгийн хөгжлийг шинэ шатанд гаргах зорилт тавьж, харьцангуй өргөн хүрээнд шат дараалсан арга хэмжээг авч хэрэгжүүлж байна.
===Эрхзүйн шинэчлэлийн хүрээнд=== 
* ''Сургуулиудад хөлбөмбөгийн хичээл орох болсон''. БСШУЯ-тай хамтран “Зөв монгол хүүхэд” үндэсний хөтөлбөрийн хүрээнд “Өсвөр үеийнхний хөлбөмбөг” хөтөлбөрийг батлан ерөнхий боловсролын хичээлийн хөтөлбөрт хөлбөмбөгийн хичээлийг оруулах болов.&lt;ref&gt;http://tsag.mn/6385-soc.html&lt;/ref&gt; 
* ''МХБХ шилэн дансанд шилжсэн''. Монгол улсад үйл ажиллагаа явуулж буй бүх төрийн бус байгууллагаас хамгийн анхлан өөрийн санхүүгийн үйл ажиллагаагаа ил тодоор мэдээлэх болсон. 
* ''МХБХ-ны үндсэн дүрэм болон дагалдах бусад эрх зүйн журмуудыг шинэчилсэн''. Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо буюу  FIFA-тай хамтран өөрийн үндсэн дүрмийг FIFA-гийн жишигт нийцүүлэн батлав.

===Тэмцээн уралдааны хүрээнд===
* ''Монголын хөлбөмбөгийн холбооны хамгийн том тэмцээн болох Үндэсний дээд лигийг  “Хүрхрээ” брэндтэй хамтран 2015 оноос зохион байгуулж эхэлсэн''. 2015 онд “Арвайн үндэс” ХХК-ийн “Хүрхрээ” брэндтэй дөрвөн жилийн 500 сая төгрөгийн хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулснаар Үндэсний дээд лигийн шагналын санг 100 сая төгрөгт хүргэжээ.&lt;ref&gt;http://www.ugluu.mn/121841.html&lt;/ref&gt; Өмнөх жилүүдэд лигийн нийт шагналын сан 15 сая төгрөг байж шилдэг мэргэн бууч болсон довтлогч 50 мянган төгрөгөөр шагнуулдаг байв. 2015 оноос лигийн шилдгүүдийг тус бүр хоёр сая төгрөгөөр урамшуулдаг болжээ. 
* ''Үндэсний дээд лигийн тоглолтуудыг  шууд дамжуулан үзүүлдэг болсон''. 2015 онд Үндэсний дээд лигийн 72 тоглолтоос 56 тоглолтыг NTV телевизээр ([[:en:NTV (Mongolia)|en]]) шууд дамжуулсан нь Монголын спортын салбарт хамгийн анхны урт хугацааны шууд дамжуулалт болсон юм. Судалгаа мониторингийн “Максима” компанийн хийсэн судалгаагаар, “Хүрхрээ” үндэсний дээд лигийн тоглолтыг дундажаар 30,000 орчим үзэгч тогтмол шууд дамжуулалтаар үзсэн бол “Улаанбаатарын унаганууд”, “FC Улаанбаатар” клубын тоглолтыг 80,000 үзэгч үзжээ. 
* ''“Хүрхрээ” дээд лигийн [[Сар (тоолол)|сарын]] шилдэг дасгалжуулагч, тоглогчийг шалгаруулдаг болсон''. Сар бүр лигийн шилдэг тоглогч дасгалжуулагчийг статистик үзүүлэлтээр нь шалгаруулж тус бүр 500 мянган төгрөгөөр урамжуулдаг болсон. 
* ''“Хүрхрээ” нэгдүгээр лигийг 25 сая төгрөгийн шагналын сантайгаар бий болгосон''. Нэгдүгээр лиг бий болсноор дээд шатны тэмцээний шатлал дээш, доош өгсөж урууддаг тогтолцоотой болов&lt;ref&gt;https://www.news.mn/content/print/227447{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Лигийн системийг бий болгосноор клубүүд арилжаанд орсон; тамирчид, клубүүд хооронд мөнгөөр худалдагдаж эхэлсэн; клубын үнэ өссөн зэрэг олон эерэг өөрчлөлтийг авчирчээ.  Тухайлбал, “Дэрэн” клубын 18 настай тоглогч “Улаанбаатар Сити FC” клубт 15 сая төгрөгөөр шилжсэн юм.&lt;ref&gt;http://www.montsame.mn/%D0%B4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BE%D0%B4-%D0%BC%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D/%E2%80%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B8%E2%80%9D-%D0%B4-%D0%B3%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%82%D0%BE%D1%85-3-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%8B%D0%BD-%D1%86%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD-%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Тоглогчид сард нэг сая ба түүнээс дээш төгрөгийн цалин, урамшуулал хүртдэг болжээ. 
* ''Футзалын “Пепси” лигийг өндөр шагналын сантай зохион явуулав''. 2015 оны футзалны улиралд “Пепси” брэндтэй 35 сая төгрөгийн хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан. Шагналын сан өндөртэй “Пепси” лигийн бүх тоглолт амралтын өдөр явагдан NTV телевиз эх орон даяар шууд дамжуулан үзүүлж долоо хоног бүрийн шилдэг тоглогчийг шагнал олгож байв. 
* ''МХБХ-ны тэмцээн уралдаан бүр эрхийн төлөөх тэмцээнтэй болсон''. Холбооноос зохион байгуулж буй тэмцээн уралдааныг чанаржуулах, хөдөө орон нутагт жигд хөгжүүлэх бодлогын хүрээнд тэмцээн уралдааныг эрхийн төлөөх урьдчилсан шатны тэмцээнтэй болгож өөрчилжээ. Газар нутгийн хувьд бүсчлэн хувааж эрх өгдөг болсноор аймаг орон нутгийн багууд чадавхжих, илүү олон тоглолтыг зохион байгуулах боломжтой болов.  
* ''Үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагч, тоглогч нар цалинтай болсон''. 2015 оны дэлхийн аваргын урьдчилсан шатанд тоглосон шигшээ багийн тоглогч нарт анх удаагаа бэлтгэл хийх хугацаанд нь цалин өгч эхлэв.
* ''Дотоодын хөлбөмбөгийн үнэлэмжийг нэмэгдүүлсэн''.
* ''Монголын хөлбөмбөгийг олон нийтийн анхааралд оруулсан''. 
* ''Эмэгтэйчүүдийн лигийг бий болгосон''. МХБХ-ны Эмэгтэйчүүдийн анхдугаар лиг 2015 оны долдугаар сард зохион байгууллагдаж “Хад” клуб анхны аварга болов.&lt;ref&gt;http://www.shuud.mn/content/read/455940.htm{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Шагналын сан 10 сая төгрөг байв. 
* ''Охидын шигшээ багийг байгуулж япон дасгалжуулагч урьж ажиллуулах болсон''. Японы хөлбөмбөгийн холбоотой дөрвөн жилийн хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулснаар эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөгөөр мэргэшсэн туршлагатай дасгалжуулагч Ёожи Ики Монголд хүрэлцэн ирж U14, U16 насны шигшээ багийг бүрдүүлэн ажиллаж байна.&lt;ref&gt;http://news.zone.mn/news/57639.htm{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''МХБХ-ны тэмцээн уралдааны шагналын санг өсгөсөн''. Холбооноос жил бүр зохион байгуулж буй бүх тэмцээний нийт шагналын сан 500 орчим сая төгрөг болж байна. 
* ''Нас, насны шигшээ багийг тогтмол барих ажлыг эхлүүлсэн''.
* ''МХБХ-ны оны шилдгүүдийг шалгаруулах “Алтан бөмбөг” ёслолын ажиллагааг санаачлан бий болгосон''.

===Гадаад харилцааны хүрээнд===
* ''Эх орондоо жил бүр олон улсын арга хэмжээ зохион байгуулах болсон''.
* ''[[Ази]], [[Европ]] төдийгүй [[Өмнөд Америк]]ийн хөлбөмбөгийн холбоотой хамтран ажиллах эхлэл тавигдсан''. [[Бразил]], [[Аргентин]] зэрэг хөлбөмбөгийн өндөр хэгжилтэй улсуудыг эгнээндээ багтаасан Өмнөд Америкийн хөлбөмбөгийн холбоотой хамтран ажиллаж эхэлж байна. Энэхүү хамтын ажиллагааны хүрээнд, тус улсуудад Монголын хүүхдүүдийг хөлбөмбөгийн чиглэлээр академид нь сургах, нөхөрсөг тоглолтууд тогтмол зохион байгуулах зэрэг олон хэлбэрээр хамтран ажиллах аж. 
* ''U-16 Азийн аварга шалгаруулах тэмцээний эрхийн төлөөх тэмцээнийг эх орондоо зохион байгуулсан''. 
* ''2016 оны Футзалын насанд хүрэгчдийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээний эрхийн төлөөх тэмцээнийг 2015 онд эх орондоо зохион байгуулсан''. Тэмцээний эхний тоглолт Монгол, [[Хонконг]]ийн шигшээ багуудын хооронд явагдаж Хонконгийн шигшээ багийг 8:3 харьцаатайгаар хожсон нь монголчуудын футзалын олон улсын тэмцээний түүхэн дэх анхны хожил байв. 
* ''Монгол хүүхдүүдийг дэлхийн алдартай академид суралцах гарцыг нээв''. [[Унгар]]ын алдарт Пушкашийн академитай([[:en: Puskás Akadémia FC|en]]) хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулан 2016 оноос дөрвөн хүүхдийг нэг жилийн хугацаатай суралцуулахаар болжээ. [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол улсын Ерөнхийлөгч]] [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] 2014 онд Унгар улсад хийсэн айлчлалынхаа үеэр хоёр орны хөлбөмбөгийн харилцааны талаар ярилцаж, энэ салбарт харилцаа тогтоох, улмаар Пушкашийн академид монгол хүүхдүүдийг суралцуулах санал тавьсныг Унгарын тал нааштай хүлээж авсан юм. Унгарын талын хариу айлчлал 2016 оны эхээр болоход тус улсын ерөнхий сайд В.Орбан, Ц.Элбэгдорж нар энэ яриаг улам гүнзгийрүүлсэн бөгөөд удалгүй Пушкашийн академиийн урилгаар МХБХ-ны ерөнхийлөгч А.Ганбаатар Унгар улсад зочилжээ. Улмаар жилийн 15 мянган ам.долларын төлбөртэй тэтгэлгийг МХБХ, Монгол улсад суугаа Унгарын элчин сайдтай хамтран дөрвөн монгол хүүхдэд олгохоор болж, сонгон шалгаруулалт явуулахад Б.Амгаланбат, О.Хантэнгэр, Д.Тэмүүлэн, Г.Ганбаяр нарын 15-19 насны хөвгүүд тодорч, Монголоос хилийн чанадад урт хугацаагаар хөлбөмбөгийн чиглэлээр суралцах анхны хүүхдүүд болов.

===Бүтээн байгуулалтын хүрээнд===
* ''МХБХ-ны цэнгэлдэх хүрээлэнг засварласан''. 
* ''МХБХ-ны цэнгэлдэх хүрээлэнгийн гэрэлтүүлгийн ажлыг эхлүүлсэн''.

===Клубүүдийн хөгжлийн хүрээнд=== 
* ''Монголын хөлбөмбөгийн клубүүдийг лицензжүүлэх ажлыг эхлүүлсэн''. Азийн хөлбөмбөгийн холбоотой хамтран 2016 оноос клуб лицензжүүлэх ажлыг эхлүүлсэн бөгөөд холбоонд бүртгэлтэй болон гишүүнчлэлтэй клубүүд тодорхой стандартыг хангаж ажиллах, улмаар үйл ажиллагааг нь Азийн болон дэлхийн хөлбөмбөгийн стандартад нийцүүлэх зорилго тавьжээ. 
* ''Монголын хөлбөмбөгийн клубүүдийг олон улсын тэмцээнд оролцоход эдийн засаг болон бусад дэмжлэгийг үзүүлэх болсон''.

===Орон нутгийн хөгжлийн хүрээнд=== 
* ''Хөлбөмбөгийн спортыг эх орон даяар жигд хөгжүүлэхийн тулд хөдөө орон нутагт түлхүү анхаарал хандуулах болсон''. 
* ''2014 оноос Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн ивээл дор зохион байгуулагдах болсон 21 аймгийн аварга шалгаруулах “Үндэсний цом” тэмцээний шагналын санг 30 сая төгрөгт хүргэв''. Ингэснээр аймаг орон нутгаас хүрэлцэн ирж буй шигшээ багуудын санхүүгийн асуудлыг бүрэн шийджээ. 2016 оноос эхлэн энэхүү тэмцээнийг  орон нутагт зохион байгуулах болж, мөн оныхыг [[Сүхбаатар аймаг]]т зохион байгуулав. Тэмцээнд оролцож буй бүх багийн тээврийн болон буудлын зардлыг МХБХ хариуцав. 
* ''Хөдөө орон нутагт хөлбөмбөгийн мини талбайнууд бий болсон''. Азийн хөлбөмбөгийн холбоотой хамтран орон нутагт 20х40 м хэмжээтэй жижиг талбайг ашиглалтад оруулж эхлэв. 2016 онд [[Төв аймаг|Төв]], [[Орхон аймаг]]т нийт гурван талбайг ашиглалтад оруулсан бол 2017 онд аймгуудад зургаан талбайг ашиглалтад оруулахаар төлөвлөжээ.  
* ''Холбооны гишүүн клуб, аймгуудын хөлбөмбөгийн холбооны нарийн бичгийн дарга нарт сар бүр урамшуулалт цалин олгох болсон''.

==Санхүүжилт==

1998 онд ОУХБХ-нд элссэнээсээ хойш тус холбоо дэлхийн хөлбөмбөгийн хамгийн том нэгдсэн бүтцийн гишүүнийхээ хувьд санхүүжилт авах эрхтэй болжээ. Улмаар 1999 онд тухайн үеийн удирдлагын боловсруулж өгсөн хүсэлтийг ОУХБХ үе шаттайгаар хүлээн авч үзээд анхны санхүүжилт болох 278 мянган доллар, мөн Азийн хөлбөмбөгийн холбооноос 18 мянган долларыг олгожээ.&lt;ref&gt;http://www.interview.mn/detail/58{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 2016 оны байдлаар тус хоёр холбооны шууд санхүүжилтийн хөтөлбөрийн хүрээнд жил тутам тус бүр 250 мянган долларын санхүүжилт хүлээн авч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news.mn/r/227447 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106222247/https://news.mn/r/227447/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Сүүлийн үед холбооны удирдлага хөлбөмбөгийн спортыг хөгжүүлэхэд, дэмжигч байгууллагуудын хандив тусламжийн оролцоог идэвхжүүлэх чиглэлээр шаргуу ажиллаж байгаа бөгөөд 2015 оны тавдугаар сард МХБХ “Арвайн үндэс” ХХКомпанитай дөрвөн жилийн хугацаанд хамтран ажиллах 500 сая төгрөгийн гэрээнд гарын үсэг зурснаар тус компани холбооны албан ёсны түншээр ажиллах болжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news.mn/r/212261 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106220748/https://news.mn/r/212261/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Гишүүн клубүүд==
2016 оны байдлаар Монголын хөлбөмбөгийн холбоонд хөлбөмбөгийн 24 клуб нэгдээд байна. Үүнд: 
{{col-begin}}
{{col-3}}
* Арвис
* Атлетик
* Багануур
* Баянгол
* Бешикташ
* Вестерн
* Гоёо
* Дэрэн
{{col-2}}

* Жипро
* Монголын тэмүүлэл
* Соёмбын барсууд 
* Сэлэнгэпресс
* Улаанбаатар
* Улаанбаатар сити
* Улаанбаатарын мазаалайнууд
* Улаанбаатарын унаганууд
{{col-3}}

* Хад
* Хангарьд 
* Хараацай 
* Хоромхон
* Хүчит-Чулуут ДМЮ
* Шарын гол
* [[Эрчим (хөлбөмбөгийн баг)|Эрчим]]
{{col-end}}

==Тэмцээнүүд== 


* [[Монголын Үндэсний Дээд Лиг|“Хүрхрээ” Үндэсний дээд лиг]]. Шагналын сан: 90 сая төгрөг. 
* “Хүрхрээ” Үндэсний нэгдүгээр лиг. Шагналын сан: 18 сая. 
* Насанд хүрэгчдийн УАШТ. Шагналын сан: 12 сая. 
* Футзалын өсвөр ба идэрчүүдийн лиг. Шагналын сан: 6 сая. 
* Футзалын охид, эмэгтэйчүүдийн лиг.
* МХБХ-ны цом. Шагналын сан: 25 сая. 
* Үндэсний цом. (21 аймгийн аварга шалгаруулах тэмцээн) Шагналын сан: 32 сая. 
* Ахмадын УАШТ. Шагналын сан: 4.5 сая. 
* Залуучуудын УАШТ. Шагналын сан: 6 сая. 
* Өсвөрийн УАШТ. Шагналын сан: 9 сая. 
* Охид, эмэгтэйчүүдийн УАШТ. Шагналын сан: 7.2 сая. 
* Эмэгтэйчүүдийн лиг. Шагналын сан: 9 сая. 
* Монголын бүх ард түмний их наадмын хөлбөмбөгийн тэмцээн.

==Гадаад харилцаа==
ОУХБХ-ны гишүүний хувьд уг байгууллагын үзэл санаа, үнэт зүйлс, тогтсон стандартыг Монголд нэвтрүүлэх, хэрэгжүүлэх, түгээн дэлгэрүүлэхийг чиг шугамаа болгон ажиллахын хамт гишүүн орнууддаа хэрэгжүүлдэг төсөл хөтөлбөрт дэс дараатайгаар хамрагдаж, зохих тусламж дэмжлэгийг авсаар иржээ. ОУХБХ-ны шууд бус санхүүжилтийн хөтөлбөрийн хүрээнд 2002 оноос хойш Монгол улсад зургаан удаа хэрэгжүүлсэн “Goal” төслийн үр дүнд [[Улаанбаатар]] хотод, олон улсын стандартад нийцсэн, хиймэл зүлэг бүхий анхны ногоон талбай, улмаар тамирчдын хувцас солих өрөө, сургалтын танхим бүхий хөлбөмбөгийн техникийн төв буюу холбооны ажлын байр, 800 хүний суудалтай футзалын ордон, 5000 хүний суудалтай хөлбөмбөгийн цэнгэлдэх хүрээлэн ашиглалтанд оржээ. Холбоо анх ОУХБХ-нд элссэний дараагаас ажилтнуудаа “Futuro” төслийн сургалтад хамруулж&lt;ref&gt;http://archive.olloo.mn/News/1156261.html{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; эхэлсэн бөгөөд үүнээс хойш шүүгч, дасгалжуулагч нарыг янз бүрийн түвшний сургалт семинарт байнга хамруулсны дүнд 2016 оны долдугаар сард Гуамд болсон Зүүн Азийн АШТ-ий урьдчилсан шатны тоглолтод Монголын шүүгчид (Б.Хаш-Эрдэнэ, Э.Ариунболд нар) түүхэндээ анх удаа олон улсын тэмцээнийг шүүсэн байна. Холбооны урилгаар [[2003 он]]ы есдүгээр сард тухайн үеийн ОУХБХ-ны ерөнхийлөгч Йозеф Блаттер, Азийн хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхийлөгч Мохаммад Бин Хаммам Аль Абдулла нар Монголд айлчилсан бол,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://archive.olloo.mn/modules.php?name=News&amp;file=print&amp;sid=69699 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2014-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718032052/http://archive.olloo.mn/modules.php?name=News&amp;file=print&amp;sid=69699 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[2013 он]]д Европын хөлбөмбөгийн холбоо (UEFA)-ны ерөнхийлөгч [[Мишель Платини|Мишэль Платини]] мөн айлчилжээ.&lt;ref&gt;http://www.ugluu.mn/43733.html&lt;/ref&gt; 2016 оны наймдугаар сард Зүүн Азийн ХБХ-ны гүйцэтгэх хорооны 50 дахь удаагийн хурлыг МХБХ анх удаа хүлээн авав. Холбооны ерөнхийлөгч А.Ганбаатар нь [[2015 он]]ы 9-р сард Зүүн Азийн ХБХ-ны Гүйцэтгэх хорооны гишүүнээр сонгогдсон юм.

==Орон нутагт== 
Тус холбоо Монгол улсын 21 [[аймаг]]т салбартай. ОУХБХ-той хамтран хэрэгжүүлж буй “Урт хугацааны стратеги төлөвлөгөө 2012-2022”-ын нэг хэсэг болох “Хөлбөмбөгийн хөгжлийг хөдөө орон нутагт” хөтөлбөрийг 2013 оноос хэрэгжүүлсэн. [[2008 он]]оос хойш болж байсан “Аймгуудын цом” тэмцээнийг дээрх хөтөлбөрийн хүрээнд 21 аймгийн аварга шалгаруулах “Үндэсний цом” тэмцээн болгон өөрчилж, үүний өмнө аймаг бүрийг хөлбөмбөгийн багтай болгожээ.&lt;ref&gt;http://www.mnb.mn/v/30795&lt;/ref&gt; Монгол улсын ерөнхийлөгчийн ивээл дор зохион явуулж буй энэ тэмцээний шагналын санг [[2016 он]]оос 30 сая төгрөгт хүргэж, шөвгийн найман багийг мөнгөн шагналтай болгосон байна. Анх найм хүрэхгүй баг ордог байсан энэ тэмцээнд 2016 онд ([[Сүхбаатар аймаг]]т болсон) 16 аймгийн баг оролцсон. Холбооны одоогийн ерөнхийлөгчийн мөрийн хөтөлбөрт туссаны дагуу [[2015 он]]оос аймгуудын хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга нарт сар бүр тогтмол урамшуулал олгодог болжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news.mn/r/227447 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106222247/https://news.mn/r/227447/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөг== 

ОУХБХ гишүүн холбооддоо, эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөгийн хөгжилд анхаарахыг уриалдаг төдийгүй санхүүжилтийн 15 хувийг энэ салбарт зарцуулах чиглэл өгдөг байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news.mn/r/227447 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106222247/https://news.mn/r/227447/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2015 онд шинээр сонгогдсон ерөнхийлөгч мөрийн хөтөлбөртөө эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөгийн шигшээ баг байгуулна хэмээн тусгажээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news.mn/r/227447 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106222247/https://news.mn/r/227447/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Улмаар мөн оны долдугаар сард Монголд анх удаа Эмэгтэйчүүдийн үндэсний лигийн тэмцээнийг 10 сая төгрөгийн шагналын сантайгаар зохион байгуулсан бөгөөд найман баг оролцон тоглосны хоёр нь хөдөө орон нутаг буюу [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Өвөрхангай аймаг| Өвөрхангай]] аймгаас оролцжээ. Мөн Охид эмэгтэйчүүдийн УАШТ-ийг Идэрчүүдийн УАШТ-ээс тусад нь гаргаж зохион байгуулсан байна. [[2015 он]]ы есдүгээр сарын 16-нд Монголын хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхийлөгч А.Ганбаатар [[Япон]]ы хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхийлөгч Дайни Күния болон ОУХБХ-ны Гүйцэтгэх хорооны гишүүн Ташими Козо нартай хамтран ажиллах санамж бичигт гарын үсэг зурснаар Монголын 14 хүртэлх насны охидын шигшээ багийг байгуулж, дөрвөн жилийн хугацаанд Япон улсаас томилогдсон дасгалжуулагч уг багийг удирдан ажиллахаар болжээ.&lt;ref&gt;http://www.news.mn/r/222310{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Улмаар 2016 оны хоёрдугаар сарын 16-нд япон дасгалжуулагч Ёожи Ики нэг жилийн хугацаатай ажиллахаар Монголд хүрэлцэн ирэв.&lt;ref&gt;http://www.mnb.mn/i/79545&lt;/ref&gt; Мөн оны наймдугаар сард Азийн хөлбөмбөгийн холбооны “Эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөгийг хөгжүүлэх” хөтөлбөрийн техникийн хэлтсийн дарга хатагтай Бай Лили Монголд айлчилж уг хөтөлбөрийн ээлжит семинарыг удирджээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.gogo.mn/r/190029 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2016-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813162811/http://news.gogo.mn/r/190029 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Охидын шигшээ баг мөн оныхоо наймдугаар сард Японы [[Сэндай]] хотод болсон Азийн 14 хүртэлх насны охидын фестивальд оролцов.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://olloo.mn/n/32296.html |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2016-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815035710/http://olloo.mn/n/32296.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Дээд шагнал==

Байгууллагын дээд шагнал болох “Алтан бөмбөг”-ийг 2011 онд бий болгосон боловч тэр жилээ олгоод дараагийн жилүүдэд нь олголгүй тасалдаад байсан нь 2015 онд сэргэжээ. Дараах долоон төрөлд шалгаруулж олгодог. Үүнд:&lt;ref&gt;http://www.news.mn/r/230104{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Шилдэг дасгалжуулагч
* Шилдэг эрэгтэй тоглогч
* Шилдэг эмэгтэй тоглогч
* Шилдэг шүүгч
* Шилдэг гоол
* Оны бэлгэдлийн 11 тоглогч
* МХБХ-ны ерөнхийлөгчийн нэрэмжит шагнал
МХБХ-ны гишүүн байгууллагаар харъяалалтай, тухайн оны тэмцээн уралдаанд амжилттай оролцсон, шударга тоглолтын зарчмыг мөрдсөн гэсэн шалгуур үзүүлэлттэйгээр оны шилдгүүдийг шалгаруулдаг. ОУХБХ-ны &quot;Алтан бөмбөг&quot; шагналд нэр дэвшигчид гишүүн улсын шигшээ багийн ахлах дасгалжуулагч, багийн ахлагч, хөлбөмбөгийн спортоор дагнасан спортын сэтгүүлчид санал өгдөг уламжлалтай. Энэхүү жишгийн дагуу МХБХ-ны &quot;Алтан бөмбөг&quot; шагналын эзний төлөө &quot;Хүрхрээ&quot; үндэсний дээд лигийн есөн клубын ахлах дасгалжуулагч, ахлагч, Монголын спортын сэтгүүлчдийн холбооны гишүүн, Монголын хөлбөмбөгийн тухай нийтлэл, нэвтрүүлэг туурвидаг 14 сэтгүүлч, нийт 52 хүн санал өгөх эрхтэй.

==Гүйцэтгэх хорооны гишүүд==
{{col-begin}}
{{col-2}}

* Б.Батзаяа (&quot;Хүчит Чулуут&quot; ДМЮ клуб)
* М.Болд (&quot;Сэлэнгэпресс&quot;)
* Д.Даваасамбуу (&quot;Хангарьд&quot;)
* Б.Гансүх (&quot;Хоромхон&quot;)
{{col-2}}

* Б.Батсайхан (&quot;Хараацай&quot;)
* М.Батболд (&quot;Улаанбаатарын унаганууд”)
* Г.Мөнхчулуун (&quot;Эрчим&quot;)
* Б.Болдбаатар (&quot;Дэрэн&quot;)&lt;ref&gt;http://www.ikon.mn/n/er4&lt;/ref&gt;
{{col-end}}

==Солилцоо наймааны цонх==

Олон улсын жишгийн дагуу тамирчдын солилцоо наймааны цонхыг [[2010 он]]оос ажиллуулж, жилд хоёр удаа нээж хааж байна. Үндэсний лигт гадаадын легионер тоглогчид сүүлийн 10 шахам жилд тасралтгүй тоглож байгаа бөгөөд уг лигийн 10 багийн нэгээс бусдад нь Япон, [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]], [[Итали]], [[Канад]], [[Англи]], [[Тринидад ба Тобаго]], [[Нигери]], [[Серби]] зэрэг улсаас нийт 22 тамирчин тоглож буй. 2016 оны наймдугаар сард &quot;Дэрэн&quot; клубын 18 настай хагас хамгаалагч Г.Гантогтох &quot;Улаанбаатар сити&quot; клубт гурван сая төгрөгөөр шилжсэн нь дотоодын тоглогчдын хувьд одоогоор тодорхой болсон наймаануудаас хамгийн үнэтэйд тооцогдож байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sonin.mn/news/sport/65952 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2016-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160805173025/http://www.sonin.mn/news/sport/65952 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2016 онд тоглогчдын бүртгэл, шилжилт хөдөлгөөнийг системчлэх зорилго бүхий &quot;FIFA TMS&quot; сургалтыг явуулснаар бүртгэл, шилжилт хөдөлгөөнийг хариуцсан албан тушаалтан (TMS manager) шинээр бий болж, уг асуудлыг ОУХБХ-ны стандартаар зохион байгуулдаг болжээ.

==Сонирхолтой баримтууд==
* 2013 онд [[УЕФА|Европын хөлбөмбөгийн холбооны]] ерөнхийлөгч, ОУХБХ-ны дэд ерөнхийлөгч Мишэль Платиниг Монголд айлчлахад, одоогийн ОУХБХ-ны ерөнхийлөгч, тухайн үед Европын хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга байсан Жанни Инфантино түүнийг дагалдан ирж байв.&lt;ref&gt;http://www.president.mn/content/3633 &lt;/ref&gt;
* 2016 оны зургадугаар сард Монголын хөлбөмбөгийн холбоо түүхэндээ анх удаа шигшээ багийн өмсгөл болон, ороолт, бэлтгэлийн өмд цамцыг олон нийтэд зориулан худалдаанд гаргажээ.&lt;ref&gt;http://www.analiz.mn/postview/4049 &lt;/ref&gt; 

* Холбооны одоогийн ерөнхийлөгч А.Ганбаатар энэ албан тушаалд өрсөлдөхдөө дэвшүүлсэн мөрийн хөтөлбөртөө тусгасны дагуу ерөнхийлөгчийн хувиар ямар нэг цалин урамшуулал авдаггүй.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news.mn/r/227447 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106222247/https://news.mn/r/227447/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  
* Монголын үндэсний шигшээ багийн хамгийн залуу тоглогч М.Жансерик 17 нас, дөрвөн сартай (2016 оны наймдугаар сарын байдлаар) 
* Монголын хөлбөмбөгийн холбооны солилцоо наймааны цонхоор хамгийн идэвхтэй ажиллаад буй баг бол дээд лигийн &quot;Баянгол&quot; баг бөгөөд энэ баг 2016 оны зун дөрвөн легионер тоглогч авсаны нэг нь [[Испани]]йн иргэн байв. 
* Монголын хөлбөмбөгийн түүхэнд үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагчаар хоёр удаа гадаад хүн ажиллаж байсны анхных нь ЗХУ-ын иргэн Павел Севастьянов юм. Тэрбээр Монголын шигшээ багийг 1958 онд байгуулж, анхны дасгалжуулагчаар нь ажиллаж байсан. 2014 онд Сербийн иргэн Вожислав Бралушич ажиллаж байв. Одоо тэрбээр Үндэсний дээд лигийн “Дэрэн” багийг дасгалжуулж байна. 
* МХБХ-ны Эмэгтэйчүүдийн лигийн хамгийн олон гоолын зөрүүтэй тоглолт 2016 оны долдугаар сарын 24-нд болсон нь тухайн үед долоон хүний бүрэлдэхүүнтэй тоглосон &quot;Туулын том тулнууд&quot; багийг “Дэрэн&quot; баг 0:16-аар хожжээ. 
* 2016 оны наймдугаар сарын таванд Эмэгтэйчүүдийн лигийн аваргуудад шагнал гардуулах үеэр нэгэн сонин үйл явдал болсон нь, аваргын цомыг хүртсэн “Арвис” багийнхныг шагналаа авч байхад, уг тэмцээний хүрэл медалийг хүртсэн &quot;ХАД&quot; клубын тоглогчид тэдэнд улаан сарнай бэлэглэжээ.  
* Анх 1994 онд [[Герман]]ы хөгжмийн зохиолч Франц Ламбертын зохиосон ОУХБХ-ны сүлд аялгууг, 2015 оны шилдэгийг шалгаруулах “Алтан бөмбөг” ёслолын ажиллагаан дээр Монгол улсын [[морин хуур]]ын чуулга тоглосон нь өвөрмөц сонин үйл явдал болж байв.&lt;ref&gt;https://www.news.mn/content/print/230167{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 
* Монголын эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөгийн анхны шигшээ баг болох 14 хүртэлх насны охидын шигшээ багт [[Бельги]]йн иргэн, Монголын давхар иргэншилтэй Лора Ван Баэл тоглож байна.&lt;ref&gt;http://the-mff.mn/posts/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%B4%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%BD%D1%8B-%D1%88%D0%B8%D0%B3%D1%88%D1%8D%D1%8D-%D0%B1%D0%B0%D0%B3-%D1%8F%D0%BF%D0%BE%D0%BD-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%B3-%D0%B7%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%BB%D0%BE%D0%BE&lt;/ref&gt;  
* Уулчин Б.Цэвээндаш [[Жомолунгма|Эверэстийн]] оргилд гурав дахь удаагаа (2016 оны долдугаар сарын долоон) гарахдаа Монгол улсын далбаанаас гадна МХБХ-ны далбааг мандуулжээ.

==Цахим холбоос==
* [http://the-mff.mn/ Монголын хөлбөмбөгийн холбооны албан ёсны цахим хуудас]
* [http://www.fifa.com/associations/association=mng/index.html ОУХБХ дахь Монголын танилцуулга]
* [http://www.the-afc.com/en/member-associations/east/mongolian-football-fed.html Азийн ХБХ дахь танилцуулга]
* [http://www.eaff.com/10fa/fa09/index.html Зүүн Азийн ХБХ дахь танилцуулга]

== Эх сурвалж ==
{{лавлах холбоос|2}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Монголын хөлбөмбөг| ]]
[[Ангилал:Азийн хөлбөмбөгийн холбоо]]
[[Ангилал:1959 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>s4jxd9lnxtxrruibnfqczavjzdvqfl0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чинбатын Номин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51995</id>
    <revision>
      <id>862263</id>
      <parentid>852187</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T04:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19763" sha1="4kcr2pj44nqo2hxhxx2jgm046chpgf9" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын улс төрч}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name                = Чинбатын Номин
| image               = Nomin Chinbat 2022 (cropped).jpg
| office              = Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд
| primeminister       = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
| termstart           = 2024 оны 7 сарын 10
| termend             = 2025 оны 6 сарын 18
| preceded            = Албан тушаал бий болсон
| successor           = [[Чинбатын Ундрам]]
| office2             = Соёлын сайд
| term_start2         = 2021 оны 1 сарын 29
| term_end2           = 2024 оны 7 сарын 10
| predecessor2        = [[Сампилдондовын Чулуун]]
| successor2          = 
| office3             = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн
| term_start3         = 2024 оны 6 сар
| term_end3           = 
| successor3          = 
| constituency3       = [[Сонгинохайрхан]]
| birth_date          = {{Birth date and age|1983|06|10}}
| birth_place         = [[Улаанбаатар]], Монгол
| death_date          =
| death_place         =
| party               = [[Монгол Ардын Нам]]
| spouse              =
| children            = 
| alma_mater          = [[Зүүн Английн Их Сургууль]]
}}
'''Чинбатын Номин''' нь Монголын бизнес эрхлэгч эмэгтэй, Монгол телевизийн захирлаар ажиллаж байгаад [[2021 он|2021]] оны [[1 сарын 29|1-р сарын 29]]-нд Соёлын сайдаар томилогджээ. Тэрбээр УИХ-ын 9 дэх удаагийн сонгуульд 11-р тойрог, Сонгинохайрхан дүүргээс нэр дэвшин сонгогдож, Соёл, спорт, аялал, жуулчлал, залуучуудын сайдаар томилогдон ажиллаж байв.

== Намтар ==
Чинбатын Номин нь [[1983 он|1983]] оны [[6 сарын 10]]-нд төржээ. Тэр ажил хөдөлмөрийн гараагаа хувийн хэвшил, тэр тундаа үндэсний аялал жуулчлалын салбараас эхэлсэн юм. 

Англи Улсад эдийн засаг/нягтлан бодох бүртгэл мэргэжлээр суралцсан. Ч.Номин нь захиргаадалтын дэглэмээс чөлөөт зах зээлийн эдийн засагт шилжиж байсан манай улсад зочдыг хүлээн авах үйлчилгээ, үйлчилгээний соёл, найрсаг байдлын дэлхийн стандартыг нэвтрүүлж, энэ салбарын суурийг Монголын анхны 5 одтой зочид буудлыг бүтээн байгуулж өөрчилсөн юм. Түүний зочид буудал нь жуулчдын заавал очдог газруудын нэг болсон төдийгүй үйл ажиллагаагаа явуулдаг тус хотхоны хамгийн том ажил олгогч бөгөөд татвар төлөгч юм. Тэрээр эдүгээ соён гэгээрүүлэх салбарт 10 гаруй жил ажилласан туршлага дээрээ үндэслэн, улсынхаа соёл урлаг, соён гэгээрлийн салбарт хувь нэмрээ оруулахаар Монгол Улсын Засгийн Газрын гишүүн, Соёлын сайд, улмаар Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайдаар ажиллаж байв.

=== Боловсрол ===

* 2001-2003: [[Кембрижийн Их Сургууль|Кембридж]]&lt;nowiki/&gt;ийн Аббэй Коллеж, [[Их Британи-Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс|ИБУИНВУ]]
* 2003-2006: Зүүн Английн Их Сургууль, эдийн засаг, нягтлан бодох бүртгэлийн бакалаврын зэрэг, [[Их Британи-Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс|ИБУИНВУ]]
* 2016-2018: Харвардын Бизнесийн Сургууль, удирдах менежмент

=== Ажилласан туршлага ===

* 2003-2007: Гацуурт Групп, Гадаад харилцааны захирал
* 2008-2021: Тэрэлж Зочид Буудал, үүсгэн байгуулагч, Гүйцэтгэх захирал
* 2011-2021: [[Монгол Телевиз]] ХХК, Гүйцэтгэх захирал
* 2015-2021: [[Хэвлэл мэдээллийн зөвлөл|Монголын Хэвлэл Мэдээллийн Зөвлөл]], Тэргүүн
* 2021-2024: Монгол Улсын Засгийн Газрын гишүүн, Соёлын сайд
* 2021-Одоо: [[МАН]]-ын УЗ-ийн гишүүн
* 2021-Одоо: СДМЭХ-ны дэд Ерөнхийлөгч
* 2021-Одоо: Азийн улс төрийн намуудын Эмэгтэйчүүдийн жигүүрийн тэргүүн
* 2021-Одоо: Монгол Улсын олон улс дахь сурталчилгаа мэдээллийн Үндэсний хорооны дарга
* 2024-Одоо: УИХ-ын гишүүн
* 2024-2025: Засгийн газрын гишүүн, Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд 
* 2024-2025: Аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх Үндэсний хорооны дэд дарга&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Эрх зүйн акт дэлгэрэнгүй |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16960553821651&amp;showType=1 |access-date=2025-01-16 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}&lt;/ref&gt; 

== Монгол ТВ ==
2011 оноос 2021 он хүртэл Монгол HD телевизийн захирлаар ажиллаж, Монголд анх удаа HD форматыг нэвтрүүлж, телевизийн контентын бодлого, оюуны өмчийн талаарх эрчимтэй өөрчлөлтүүдийг өөрийн телевиздээ хийн, энэ үйл явцдаа бусдыгаа ч уриалан, манлайлж байгаа тэдний арга туршлага салбарынхны анхаарлыг эрхгүй татдаг. Дотоодын төдийгүй олон улсад ч тэдний үйл хэргийг үнэлж 2013 онд Ч.Номин нь телевизийн салбар дахь Дэлхийн нөлөө бүхий 25 эмэгтэйн нэгээр шалгарсан билээ. Ажлын цагийн 10 хувь л &quot;Тэрэлж&quot; зочид буудалд зарцуулагдаж харин 90 хувиа &quot;Монгол ТВ&quot; телевизэд зарцуулж байв. 

[[The Voice of Mongolia]] нэвтрүүлэг нь Монголын шинэ дуу хоолой, өнгө төрхийг шалгаруулах зорилготой тэмцээн юм. Эхний улирлын анхны дугаар 2018 оны 1-р сарын 21-нд [[Монгол Телевиз|Монгол Телевизээр]] дамжуулагдан үзэгчдэд хүрчээ. Хамгийн анх телевизийн продьюсер Жон де Мол-ын санаачлагаар The Voice of Holland нэртэйгээр зохиогдож байсан [[The Voice]] шоуны монгол дахь хувилбар ийнхүү [[Монголчууд|Монголчуудын]] хүртээл болсон билээ.

The Apprentice Mongolia бол дэлхийн олон улсад амжилттай бүтээгдэж шинэ залуу, шилдэг бизнесийн удирдагчдыг эдийн засаг бизнесийн талбарын оргилд гаргадаг бизнесийн № 1 реалити шоу нэвтрүүлэг юм. 

Mongolia’s Got Talent  шоунд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс өөрийн авьяас чадвараа харуулахыг зорьсон хүн бүр оролцох боломжтой хамгийн ардчилсан шоу нэвтрүүлэг билээ. Мөн шоуны хамгийн том онцлог бол бүх төрлийн авьяас чадвар нэгэн тайзнаа цуглаж чаддагт оршдог юм.

Шарк Танк Монгол шоу нь Дэлхийн 30 гаруй улс оронд амжилттай хийгдсэн бизнесийн #1 реалити шоу нэвтрүүлэг юм. Энэ шоу нь оргилуун их хүсэл тэмүүлэлтэй бизнес эрхлэгчдийн мөрөөдлөө биелүүлэх, санхүүжилтээ бий болгох газар боловч оролцогчид маань эхлээд шаркууд буюу хөрөнгө оруулагчдыг өөрсдийн төлөвлөгөөндөө итгүүлэн үнэмшүүлэх хэрэгтэй болно.

==Улс төрийн замнал==
[[Файл:Nomin Chinbat.jpg|thumb]]
2021 оны [[1 сарын 29|1-р сарын 29]]-нд Ерөнхий сайд Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын чуулганд танилцуулснаар Ч.Номин танхимын Соёлын сайдаар ажиллахаар томилогджээ. &lt;ref&gt;https://ikon.mn/n/2e0h?fbclid&lt;/ref&gt;

Тэрбээр Соёлын сайдаар томилогдсон цагаас хойш салбарын гол хуулиудыг УИХ-д өргөн барьж батлуулсан. Тодруулбал [https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16230709374521 Соёлын тухай] хуульд сүүлийн 15 жил өөрчлөлт ороогүй байсан. Энэ хуулийн үндсэн агуулга нь Монголын соёлын өвийг хадгалах, шинэ тутам орж ирж байгаа соёлын урсгалаас үндэсний өв соёлоо хамгаалах, өв соёлоо эдийн засгийн эргэлтэд оруулах томоохон зохицуулалт хийсэн. 

Мөн музейн үйл ажиллагаа эрхлэх эрх зүйн үндсийг тогтоох, музейн сан хөмрөг бүрдүүлэх, аюулгүй байдлыг хангахтай холбогдсон харилцааг зохицуулах [https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16160832622081 Музейн тухай хууль] болон кино үйлдвэрлэх үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг бүрдүүлж, Монгол Улсад кино бүтээх таатай орчныг бий болгох, кино урлагийг хөгжүүлэхэд төрөөс дэмжлэг үзүүлэхтэй холбогдсон харилцааг зохицуулах [https://legalinfo.mn/mn/detail/16230709404501 Кино урлагийг дэмжих тухай] хуулийн төслүүдийг УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар батлуулсан. 

Түүнчлэн оюуны өмчийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах, соёлын салбарын эдийн засагт оруулах үр өгөөжийг нэмэгдүүлэх зорилгоор [https://d.parliament.mn/tusul/939febc8-16cd-48a8-86b0-302d5f227e39 Соёлын бүтээлч үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай] хуулийн төслийг УИХ-д өргөн барьж хэлэлцэгдэхээр дэмжигдсэн юм. 2023 оны байдлаар соёлын бүтээлч үйлдвэрлэлийн салбар Монгол Улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 1.4 хувийг эзэлж байгаа бөгөөд Соёлын бүтээлч үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай хуулийн төсөл батлагдсанаар соёлын салбарын ДНБ-д эзлэх хувь 2030 он гэхэд 4.0 хувьд хүрэх боломжтой хэмээн тооцоолсон. Улмаар 2024 оны 5-р сарын 16-ны өдөр [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын чуулганаар Соёлын бүтээлч үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай хуулийн төслийг хэлэлцэн дэмжиж, батлагдсан юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Эрх зүйн акт дэлгэрэнгүй |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16960553821651&amp;showType=1 |access-date=2025-01-16 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}&lt;/ref&gt; 

Засгийн газрын 2023  оны [[3 сарын 22|3-р сарын 2]]2-ны өдрийн 103 дугаар тогтоолоор [https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16758850238911 Монгол Улсын олон улс дахь сурталчилгаа, мэдээллийн үндэсний хорооны] даргаар Ч.Номинг томилсон. Энэ хүрээнд өв соёлоороо дамжуулан Монгол Улсаа сурталчлах, олон улсын хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудыг урих нөгөө талаас гадаад улсад монгол уран бүтээлчид уран бүтээлээ толилуулахад дэмжлэг үзүүлэн ажилласан. 

Тэрбээр улс төр дэх жендерийн эрх тэгш байдлыг шийдвэр гаргах түвшинд нэмэгдүүлэн эмэгтэйчүүдийн манлайлал, оролцоо, дуу хоолой болж, тэгш боломж, тэгш оролцоог хангах чиглэлээр үзэл бодлоо идэвхтэй илэрхийлсээр ирсэн бөгөөд 2023 оны [[8 сарын 5|8-р сарын 5]]-ны өдөр Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотноо зохион байгуулагдсан [http://nam.mn/hb Азийн улс төрийн намуудын олон улсын Бага хурлын салбар хуралдаан]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}ы үеэр Азийн улс төрийн намуудын олон улсын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагын тэргүүнээр сонгогдсон.  

== Шүүмж == 
Соёлын сайд Ч.Номин 2021 оны [[11 сарын 14|11-р сарын 14]]-нд Улсын их хурлын гишүүдэд Гацуурт компанийн ургацын төмс тараасан нь олон нийтийн дургүйцлийг хүргэж байв.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.mn/r/2495776/ |title=Archive copy |access-date=2021-11-22 |archive-date=2021-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122141456/https://news.mn/r/2495776/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

&quot;Богд Зонхова&quot; цогцолбор байгуулахаар 2022 оны улсын төсөвт 32 тэрбум төгрөг суулгасныг нийгмийн сүлжээгээр эрс шүүмжлэв. Улмаар 2021 оны [[11 сарын 22|11-р сарын 22]]-нд &quot;Богд Зонхова&quot; цогцолборын төсөлд хөрөнгө зарцуулахгүй гэдгээ өөрийн фейсбүүк хуудсаараа мэдэгджээ.&lt;ref&gt;https://ikon.mn/n/2e0h?fbclid&lt;/ref&gt;

==Гэр бүл==
Аав Л.Чинбат нь 1998 онд “Гацуурт” ХХК-г үүсгэн байгуулж өөрийн бизнесээ эхлүүлсэн хүн. Нөхөр Г.Бат-Эрдэнэ нь Монгол телевизийн Стратеги, бодлого төлөвлөлт хариуцсан дэд захирал, Монголын Телевизүүдийн Холбооны ТУЗ-ийн даргын алба хашдаг. Тэд 3 хүүхдийн эцэг эх болсон.

== Нийгмийн хариуцлага ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|2017 – 2021

2016 – 2021

2015 – 2021

2011 – 2016

2013 – 2014
|
Монголын Оюун Өмч Хамгаалах Холбоо, ТУЗ-н гишүүн

Дэлхийн Эдийн засгийн форумын Дэлхийн Залуу Манлайлагч

Монголын Хэвлэл мэдээллийн зөвлөлийн Тэргүүн

Дэлхийн Эдийн засгийн форумын Дэлхийн Чиг хандлагыг тодорхойлогч

Дэлхийн Чиг хандлагыг тодорхойлогч нийгэмлэгийн Улаанбаатар салбарын куратор 

|}

== Гавьяа шагнал ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |Олон Улсын:
|-
|2019

2015

2014

2013

|Хамгийн нэр хүндтэй продюсерт нэр дэвшсэн, 23 дах Азийн Телевизүүдийн Шагнал гардуулах ёслол

Шилдэг шинийг санаачлагч эмэгтэй, Realscreen сэтгүүл

Ньюз Эйжа Сувгийн “Азийн Эрх мэдэл эзэмшигчд”-ийн жагсаалтад орсон

Холливүүдийн Дэлхийн телевизийн салбарын 25 шилдэг Манлайлагч эмэгтэйчүүдийн нэг 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Монгол Улсын:
|-
|2017
2017

2016


2016

2015

2012

2011

2010
|Шилжилтийн 25 жилийн “Бүтээгч бизнесмэн залуу Монголын Залуучуудын холбоо, Залуу удирдагч сан
30 хүртэлх 30 залуу, Forbes Mongolia сэтгүүл

Олон Улсын Эмэгтэйчүүдийн Эрхийг хамгаалах өдрийг тэмдэглэхтэй холбогдуулан АНУ-ын Элчин сайдын яамнаас шалгаруулсан таван “Монголын эмэгтэй манлайлагч”-дын нэг болсон.

Монгол Улсын Ерөнхий сайдын захирамжаар Монголын 21 “Эмэгтэй манлайлагч”-дын нэг болсон.

“Шилдэг Эмэгтэй Бизнес эрхлэгч” цол, Монгол Улсын Үндэстний Худалдаа, аж үйлдвэрийн танхим

Монголын Сэтгүүлчдийн холбооны “Шилдэг Сэтгүүлч” цол

Монголын Космополитан сэтгүүлийн “Хамгийн Хөгжилтэй, Зоригтой Эмэгтэй”

Монголын Эмэгтэйчүүдийн холбооны “Шилдэг Эмэгтэй” шагнал
|}

==Цахим сүлжээ==
LinkedIn: &lt;nowiki&gt;https://mn.linkedin.com/in/nomin-chinbat-07903b14?trk=people-guest_people_search-card&lt;/nowiki&gt;&lt;ref&gt;https://mn.linkedin.com/in/nomin-chinbat-07903b14?trk=people-guest_people_search-card&lt;/ref&gt;

Facebook: &lt;nowiki&gt;https://www.facebook.com/NominChinbatM&lt;/nowiki&gt;&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/NominChinbatM]&lt;/ref&gt;

Instagram: &lt;nowiki&gt;https://www.instagram.com/nomin.chinbat/&lt;/nowiki&gt;&lt;ref&gt;https://www.instagram.com/nomin.chinbat/&lt;/ref&gt;

{{DEFAULTSORT:Номин, Чинбатын}}
[[Ангилал:Монголын соёлын сайд]]
[[Ангилал:1983 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголын бизнесмен]]</text>
      <sha1>4kcr2pj44nqo2hxhxx2jgm046chpgf9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын Алт МАК</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52420</id>
    <revision>
      <id>862181</id>
      <parentid>851355</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T15:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13624" sha1="jottrgexwwsizqeucezdx625g18ys35" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Монголын Алт МАК ХХК}}
{{DISPLAYTITLE:&quot;Монголын Алт&quot; (МАК) ХХК}}
{{Инфобокс компани
| company_name = &quot;Монголын Алт&quot; (МАК) ХХК
| company_logo = Mongolyn_Alt_MAK_LLC_main_logo.png
| foundation = 1993.12.14
| location = [[Улаанбаатар]], {{MNG}}
| key_people = Бодлогын зөвлөлийн дарга - [[Бямбаагийн Нямтайшир]] 

Ерөнхийлөгч - [[Нямтайширын Цэлмүүн]]
| website = [http://www.mak.mn/ www.mak.mn]
[http://www.makbm.mn/ www.makbm.mn]
| subsid = МАК Евро Цемент, МАК Евро Блок, МАК Евро Виндоор, МАК Евро Венти, МАК Конкрит, МАК Шохойн үйлдвэр, МАК Хуванцар поддоны үйлдвэр
| genre = Уул уурхай, Хүнд үйлдвэрлэл, Барилгын материалын үйлдвэрлэл
| num_employees = {{increase}} +4,500
| logo_size = 350px
}}'''&quot;Монголын Алт&quot; (МАК) ХХК''' 1993 онд эрдэс түүхий эдийн хайгуул, олборлолт, экспортын чиглэлээр бизнесийн гараагаа эхэлж өдгөө геологи хайгуул, уул уурхай, барилгын материалын үйлдвэрлэл, эрчим хүч, аялал жуулчлал, агаарын тээвэр, хөдөө аж ахуй гэсэн үндсэн 7 чиглэлд үйл ажиллагаа явуулж байна. 

Нийт 4500 гаруй ажилтантай бөгөөд 1200 гаруй ханган нийлүүлэгчээс тогтмол худалдан авалт хийж, олон улсын 100 гаруй компанитай түншлэн ажиллаж байна. Үүсгэн байгуулагдсан цагаасаа хойш улс, орон нутгийн төсөвт нийт 4.8 их наяд төгрөгийн татвар, хураамж төвлөрүүлээд байна.  

МАК компани сүүлийн 30 орчим жилийн турш Монгол Улсын шилдэг аж ахуйн нэгжээр шалгарсан. Мөн 2016 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Зарлигаар хүн амын эрүүл мэнд, аюулгүй байдал, байгаль орчинд ээлтэй бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэн зах зээлд нийлүүлж, аж үйлдвэр, барилгын салбарын хөгжилд шинэ жишиг, технологийн шинэчлэлээр үнэтэй хувь нэмэр оруулсныг үнэлж '''Үндэсний бүтээн байгуулалтын дээд шагнал [https://president.mn/2853/ &quot;Төрийн Гэрэгэ&quot;]'''-ээр шагнуулжээ.

Одоогоор '''&quot;Монголын Алт&quot; (МАК) ХХК''' нь барилгын материал үйлдвэрлэлийн чиглэлд Европ стандартын 7 үйлдвэр байгуулан 20 гаруй нэр төрлийн брэнд бүтээгдэхүүнийг ([https://www.facebook.com/MAKeuroblock МАК Евро Блок], [https://www.facebook.com/MAKEurocement МАК Евро Цемент], [https://www.facebook.com/makeurowindoor МАК Евро Виндоор], [https://www.facebook.com/MAKEuroVenti МАК Евро Венти], [https://www.facebook.com/profile.php?id=61550517376193 МАК Конкрит] бетон зуурмагийн үйлдвэр, МАК Шохойн үйлдвэр, МАК Хуванцар поддоны үйлдвэр) үйлдвэрлэн дотоодын зах зээлд нийлүүлж байна.

== Нийгмийн хариуцлага ==
Дэд бүтэц буюу зам харилцаа, цахилгаан эрчим хүчээр хангах нь &quot;Монголын Алт&quot; (МАК) ХХК-ийн нийгмийн хариуцлагын хүрээнд хийж ирсэн томоохон ажил юм. Монгол улсад эрчим хүчний байнгын эх үүсвэрт холбогдоогүй байсан сүүлийн зургаан сумын тавыг нь ([[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] аймгийн [[Гурвантэс сум|Гурвантэс]], [[Ноён сум|Ноён]], [[Сэврэй сум|Сэврэй]], [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн [[Мандах сум|Мандах]], [[Хатанбулаг сум|Хатанбулаг]] сум) төвийн эрчим хүчинд холбосон. Үүнээс гадна, Шивээхүрэн-Нарийнсухайт чиглэлийн 55 км урт хатуу хучилттай авто зам, Оюутолгой-Цагаансуварга чиглэлийн 220 КВт-ын 160 км хоёр хэлхээ цахилгаан дамжуулах агаарын шугам, дэд станц, [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн [[Даланжаргалан сум|Даланжаргалан]] суманд 120 хүүхдийн цэцэрлэг, [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] аймгийн [[Гурвантэс сум|Гурвантэс]] сумын 320 хүүхдийн сургууль, 120 хүүхдийн дотуур байр, [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] аймгийн [[Ерөө сум|Ерөө]] суманд олон улсын стандартад нийцсэн 960 хүүхдийн эко сургууль барьж орон нутагт хүлээлгэн өгчээ. [[Ерөө сум|Ерөө]] сумын шинэ сургууль нь Монгол Улсын 330 сумын дунд олон улсын стандартад нийцсэн анхны хамгийн том эко сургуульд тооцогдож байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-09-16 |title=Сэлэнгэ аймгийн Ерөө суманд олон улсын стандартад нийцсэн 960 хүүхдийн сургууль ашиглалтад оруулав |url=https://www.mak.mn/post/сэлэнгэ-аймгийн-ерөө-суманд-олон-улсын-стандартад-нийцсэн-960-хүүхдийн-сургууль-ашиглалтад-оруулав |access-date=2023-08-11 |website=Монголын Алт (МАК) |language=mn}}&lt;/ref&gt; 

Мөн сум орон нутагт жижиг, дунд үйлдвэрлэл шинээр байгуулах, үйл ажиллагааг нь өргөтгөх, дэмжих, шинээр ажлын байр бий болгох зорилгоор &quot;МАК&quot; сан [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] аймгийн [[Гурвантэс сум|Гурвантэс]] сум, [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн [[Мандах сум|Мандах]], [[Дорнод аймаг|Дорнод]] аймгийн [[Баянтүмэн сум|Баянтүмэн]] зэрэг сумдын нутагт үйл ажиллагаа явуулж байна. 

== Үйл ажиллагааны чиглэл ==
*Геологи хайгуул
*Уул уурхай
*Барилгын материалын үйлдвэрлэл
* Эрчим хүч
* Аялал жуулчлал
* Агаарын тээвэр
* Хөдөө аж ахуй

== Түүхэн замнал ==
[[Файл:MAK company milestones.jpg|thumb|center|MAK Company milestones|950x950px]]
* 1993 он - '''“Монголын Алт” (МАК) ХХК''' үүсгэн байгуулагдав
* 1994 он - Хувийн хэвшлийн ААН-үүдээс Монголд анх удаа [https://www.caterpillar.com/ Caterpillar]-ийн тоног төхөөрөмжийг ашиглаж эхлэв
* 2000 он - Дорноговь аймгийн Даланжаргалан сумын нутагт орших Алагтолгойн нүүрсний ордоос эрчим хүчний нүүрс олборлож эхлэв
* 2002 он - Монгол Улсын анхны нүүрсний экспортыг Замын-Үүд боомтоор хийв
* 2008 он - Монгол Улсын экспортын 2 дахь том гарц болох Шивээхүрэн боомтын анхны экспортыг гүйцэтгэв
* 2010 он - Нарийнсухайтын уурхай 5.4 сая тонн нүүрс экспортолж, Монгол Улсын нүүрсний салбарын дээд амжилт тогтоов 
* 2015 он - Дэлхийд тэргүүлэгч ХБНГУ-ын HESS AAC Systems компанийн тоног төхөөрөмж бүхий Монголын анхны бүрэн автомат '''[https://www.makbm.mn/mak-euro-block МАК Евро Блок]''' хийт бетоны үйлдвэрийг ашиглалтад оруулав
* 2016 он - Компанийн Хөрөнгө оруулалт эрхэлсэн Дэд ерөнхийлөгч [[Нямтайширын Цэлмүүн|Цэлмүүн]] “Монголын Алт” (МАК) ХХК-ийн Ерөнхийлөгчөөр томилогдов
* 2017 он - Данийн FLSmidth компанийн техник, тоног төхөөрөмжөөр тоноглогдсон, Монголын анхны бүрэн автомат робот лабораторитой '''[https://www.makbm.mn/mak-euro-cement МАК Евро Цемент]''' үйлдвэрийг ашиглалтад оруулав
* 2018 он - Нарийнсухайтын уурхайд 1 сая тоннын хүчин чадалтай нүүрс баяжуулах үйлдвэр ашиглалтад оруулав
* 2019 он - Европын тэргүүлэх брэндүүдийн бүрэн болон хагас автомат тоног төхөөрөмж бүхий '''[https://www.makbm.mn/mak-euro-windoor МАК Евро Виндоор]''' цонх, хаалганы үйлдвэрийг ашиглалтад оруулав
* 2022 он - Жилд 111 мянган м2 дөрвөлжин хоолой, 40 мянган м2 дугариг хоолой үйлдвэрлэх хүчин чадал бүхий МАК Евро Венти агаар сэлгэлтийн хоолойн үйлдвэрийг ашиглалтад оруулав
* 2023 он - '''[https://www.makbm.mn/mak-euro-cement МАК Евро Цемент]''' үйлдвэрийг түшиглэн 100 мянган тоннын хүчин чадал бүхий Шохойн үйлдвэрийг ашиглалтад оруулав
* 2023 он - 5G сүлжээ, AGV дэвшилтэт технологид суурилсан ухаалаг гарцын систем бүхий чингэлэгт тээврийн '''“Шивээхүрэн”''' терминалыг Нарийнсухайтын бүлэг ордод үйл ажиллагаа явуулж буй 8 аж ахуйн нэгжтэй хамтран бүтээн байгуулав
* 2023 он - Япон улсын 90 гаруй жилийн түүхтэй Aizawa групптэй хамтран өндөр чанарын бетон зуурмаг үйлдвэрлэх МАК Конкрит үйлдвэрийг ашиглалтад оруулав

==Шагнал урамшуулал==
* Үндэсний бүтээн байгуулалтын дээд шагнал - '''&quot;'''Төрийн гэрэгэ'''&quot;'''&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News.MN |date=2016-02-08 |title=“Төрийн гэрэгэ” шагналын эзэд тодорлоо {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/716690/ |access-date=2023-08-11 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2023-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811074414/https://news.mn/r/716690/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* 1998-2025 онд Үндэсний ТОП-100 Аж Ахуйн Нэгжээр нийт 27 жил тасралтгүй шалгараад байна;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-05-18 |title=“Монголын Алт” (МАК) ХХК 22 дахь жилдээ ТОП-100 ААН-ээр шалгарлаа |url=https://www.mak.mn/post/монголын-алт-мак-ххк-22-дахь-жилдээ-топ-100-аан-ээршалгарлаа |access-date=2023-08-11 |website=Монголын Алт (МАК) |language=mn}}&lt;/ref&gt;
* Монголын Татварын албаны дээд шагнал Шилдэг татвар төлөгч - &quot;Хөх дэвтэр&quot;;
* Монгол Улсын Манлай татвар төлөгч Хүндэт өргөмжлөл;
* Тэргүүний хөрөнгө оруулагч аж ахуйн нэгж;
* “Дотоодын хөрөнгө оруулалтыг тэргүүлэгч Энтрепренёр”, “Хүрэл Меркури”, Хүндэт өргөмжлөл;
* “2009 оны Онцлох аж ахуй нэгж”, “Мөнгөн Меркури”, Хүндэт Өргөмжлөл;
* “Нийгмийн хөгжлийг дэмжигч тэргүүний байгууллага” цол өргөмжлөл;

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

==Албан ёсны холбоосууд==
{{commonscat}}
* [http://www.mak.mn Вэб сайт]
* [https://www.facebook.com/MAKMongolynAlt Facebook хуудас]
* [https://www.instagram.com/MongolynAlt.Mak/ Instagram хуудас]
* [https://twitter.com/MongolynAltMAK Twitter хуудас]
* [https://www.youtube.com/@MongolynAltOfficial Youtube суваг]

[[Ангилал:МАК корпораци| ]]
[[Ангилал:Монголын уул уурхайн аж ахуйн нэгж]]</text>
      <sha1>jottrgexwwsizqeucezdx625g18ys35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чингай хотын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55468</id>
    <revision>
      <id>862265</id>
      <parentid>823474</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T05:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4224" sha1="je45xj0taj61tj6wsln3yb8bz9l0tg0" xml:space="preserve">'''Чингай хотын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс''' (хятад: 镇海等处宣慰司, пиньинь: Zhènhǎi děng chù xuān wèi sī) нь [[Төмөр Өлзийт хаан|Өлзийт хааны]] [[Дадө|Да Дэгийн]] арван нэгдүгээр онд [[Чингай балгас|Чингай хотод]] байгуулсан [[Юань улс|Юань улсын]] засаг захиргааны тогтолцооны тусгай нэгж юм. Газар зүйн байршилын талаар судлаачид [[Ховд (хот)|Ховд хотын]] орчимд эсвэл Алтайн өвөр говийн аль нэг газарт гэж үздэг байсан ч, &quot;Монгол-Японы хамтарсан “Бичээс” төслийн баг 2014 оны наймдугаар сарын 25-наас есдүгээр сарын 10-ны хооронд Монгол улсын [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймгийн]] [[Шарга сум|Шарга сумын]] нутаг '''&quot;Халзан ширэг&quot;''' хэмээх газарт археологийн сорилын малтлага хийжээ. Халзан ширэг балгас нь Шарга сумын төвийн баруун өмнө зүгт 10 км-т, Шаргын цагаан нуурын зүүн зүгт 15 км-т, Шаргын голын өмнө хөвөөнд буй зуйвандуу дөрвөлжин шороо хэрэм бүхүй, багашаархан балгас юм. Энэхүү 15 хоногийн хугацаанд Халзан ширэг балгаст археологийн сорилын малтлага хийж, он цаг тогтоох лабориторийн шинжилгээний дээжийг авчээ. Малтлага судалгаараа олон тооны ахуйн хэрэглээний ваар савны хагархай, бод, бог малын яс, төмөр хайлуулж байсан бололтой төмрийн баасны үлдэгдэл болон ясан эдлэлүүд илэрч олджээ. Олдвороос өнгөрсөн оны сүүлээр Японы улсад нарийн судалгаанд оруулж, 13-р зууны Монголын эзэнт гүрний үед Чингис хаан төв азид довтлон явахын төлөө замдаа байгуулаад ашиглаж байсан цэргийн түшиц хот Чингай балгас мөн болохыг тодорхойлсон байна.&quot;&lt;ref&gt;https://news.mn/r/687895/{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==Түүх==

Чингай балгасыг [[Чингис хаан|Чингис хааны]] зарлигаар баруун зүгт дайлах аян дайнд цэргийн хүнсийг тариулах болон хятад газраас зөөсөн хүнсний зүйлийг авчруулах боомт болгон ашиглахаар тооцоолж, 1216 оноос [[Чингай]] ноёноор хариуцуулж байгуулсан. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] үед уг хотыг Хархорумын ерөнхий захирагчын ордон хавсран захирч, хятад цэргийг суулган тариа тариулж, [[Хайду|Хайду ханы]] цэргээс сэргийлэн суулгаж эхэлсэн нь 1310 он хүртэл байрлаж байсан. [[Аюурбарбад буянт хаан|Буянт хааны]] засаглалын жилүүдэд уг хотод 4800 гаруй өрхтэй байсан. 1323 онд Чингай хотын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс татан буугдаж цаашид яасан нь тодорхойгүй. 

==Холбоотой өгүүлэл==
*[[Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо]]
*[[Монголын түүх]]
* [[Чингай балгас]]

==Эшлэл==
{{Reflist}}
[[Ангилал:Юань улсын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>je45xj0taj61tj6wsln3yb8bz9l0tg0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санхүүгийн зохицуулах хороо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58494</id>
    <revision>
      <id>862200</id>
      <parentid>853488</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T20:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 6 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27674" sha1="4jux6jfidmdd8vdhzxs1c4df2acvhob" xml:space="preserve">{{Инфобокс байгууллага
| name                = Санхүүгийн зохицуулах хороо
| logo                = Logo Mon+Eng - bosoo.png
| logo_size           = 200
| abbreviation        = СЗХ
| predecessor         = 
| formation           = {{start date and age|2006|01|25}}
| type                = Төрийн байгууллага
| status              = 
| headquarters        = Улаанбаатар, Монгол
| services            = 
| leader_title        = &lt;!-- defaults to &quot;Leader&quot; --&gt;
| leader_name         = Д.Баярсайхан
| website             = [http://www.frc.mn/ www.frc.mn]
}}

'''Санхүүгийн зохицуулах хороо''' ([[товчлол|товч.]] '''СЗХ''', [[Англи хэл|англ.]] ''Financial Regulatory Commission of Mongolia'')- [[Монгол]] Улсын санхүүгийн зах зээлийн тогтвортой байдлыг хангах, санхүүгийн үйлчилгээг зохицуулах, холбогдох хууль тогтоомжийн биелэлтэд хяналт тавих, хөрөнгө оруулагч, үйлчлүүлэгчдийн эрх ашгийг хамгаалах чиг үүрэг бүхий төрийн байгууллага юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205842/http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Санхүүгийн зохицуулах хороог анх байгуулахдаа банкнаас бусад санхүүгийн салбарыг хариуцахаар хуульчилж, үүнд нь [[Хувьцаа|үнэт цаас]], [[Даатгал|даатгал]], бичил санхүүгийн салбарын зохицуулалт хамрагдаж байсан бол яваандаа зах зээлийн шинэ тутам харилцаанаас шалтгаалан хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаас гаргах үйл ажиллагаа, Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай хуульд заасан үйл ажиллагаа, Малын индексжүүлсэн даатгалын тухай хуульд заасан даатгалын үйл ажиллагаа, Хөдөө аж ахуйн биржийн үйл ажиллагаа зэрэг зохицуулалтын хүрээний шинэ үүргүүдийг хариуцах болжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.frc.mn/c/bidniituhai |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2018-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101180622/http://frc.mn/c/bidniituhai |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Жил тутам [[Улсын Их Хурал]]д ажлаа тайлагнадаг, түүний харъяа байгууллага.

==Түүх== 
===Үнэт цаасны хороо=== 
[[File:Bondcomission.jpg|thumb|350px|right|Үнэт цаасны хорооны анхны бүрэлдэхүүн АНУ-ын зөвлөх мэргэжилтнүүдийн хамт. 1995 он.]]Үнэт цаасны тухай хууль тогтоомжийн биелэлтийг зохион байгуулах, үнэт цаасны зах зээлд оролцогч этгээдийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих, хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хамгаалах зорилгоор Монгол Улсын Их Хурал [[1994 он]]ы 11 дүгээр сарын 14-ний өдрийн шийдвэрээр Үнэт цаасны хороо хэмээх байгууллагыг бий болгосон нь өнөөгийн Санхүүгийн зохицуулах хорооны үндэс суурь гэж үздэг&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.frc.mn/c/tvvx |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224044955/http://frc.mn/c/tvvx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Үнэт цаасны хорооны анхны дарга нь Ж.Ядамсүрэн, гишүүд нь Д.Буянтогтох, Д.Энхжаргал, Б.Гантөмөр, Д.Балдан-Очир нар байв. Нийгэм эдийн засгийн огт ондоо тогтолцоонд шилжсэн Монгол Улсад өмч хувьчлалын явцад цоо шинээр үүссэн үнэт цаасны зах зээлийг зохицуулах, хянах нь нэлээд мэдлэг, туршлага шаардсан ажил байсан тул [[1995 он]]д [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-аас мэргэжилтнүүд урьж, 45 хоногийн сургалт, семинар зохион байгуулжээ. Мөн хорооны дарга, гишүүд АНУ-ын Үнэт цаасны зах зээлийн хүрээлэн, [[Австри|Австрийн]] [[Вена]] хот дахь [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]]-ийн сургалтад оролцов. Улмаар Үнэт цаасны хороо нь Бүртгэл санхүү, хөрөнгө оруулалтын, Зах зээлийн зохицуулалтын, Хяналт шалгалтын, Дотоод ажлын гэсэн дөрвөн хэлтэстэйгээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлжээ. Үнэт цаасны хороо үйл ажиллагаагаа явуулсан 12 жилийн хугацаанд үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламж дахь анхны мөнгөн хөрөнгийн гүйлгээ хийгдэж (1995), [[Монголын хөрөнгийн бирж|Монголын хөрөнгийн биржид]] анх удаа “ТОП” индекс тооцож, үнэт цаасны хоёрдогч зах зээл нээгдэж (1995), [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газрын]] бонд анх удаа арилжигдаж ([[1996 он|1996]]), анхны хадгаламж зээлийн хоршоо (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://moccu.mn/content/2.html |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171221191336/http://moccu.mn/content/2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, анхны банк бус санхүүгийн байгууллага байгуулагджээ. ([[1999 он|1999]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.xacbank.mn/mn/93 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170319025834/http://www.xacbank.mn/mn/93 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Мөн [[2000 он]]д гадаадын хөрөнгө оруулалттай анхны брокер дилерийн компани байгуулагдаж, [[2001 он]]д компанийн бондын арилжаа анх удаа явагдаж, [[2003 он]]д үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламжийн байгууллага бий болов. Хоршооны тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Банк бус санхүүгийн байгууллагын тухай, улмаар Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрхзүйн байдлын тухай хууль батлагджээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205842/http://www.legalinfo.mn/law/details/446 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[2006 он]]ы нэгдүгээр сард УИХ-ын тогтоолоор Үнэт цаасны хороог татан буулгав.&lt;ref&gt;http://masd.mn/wp-content/uploads/files/masd-lesson02.pdf{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

===Санхүүгийн зохицуулах хороо===
2005 оны 11 дүгээр сард Монгол Улсын Их хурлаас Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрх зүйн байдлын тухай хууль, 2006 оны 45 дугаар тогтоолоор Санхүүгийн зохицуулах хорооны дүрмийг тус тус баталснаар Үнэт цаасны хорооны чиг үүргийг өргөтгөж, даатгал, бичил санхүүгийн салбарын хяналт, зохицуулалтыг хэрэгжүүлэх өөрчлөлт хийжээ. Энэ өөрчлөлтийн хүрээнд “Монгол банк”-наас Банк бус санхүүгийн байгууллага, хадгаламж зээлийн хоршоодын үйл ажиллагаанд хяналт тавих газар, Улсын мэргэжлийн хяналтын газраас Даатгалын салбарын үйл ажиллагаанд хяналт тавих газрыг салган авч, татан буугдсан Үнэт цаасны хорооны орон тоо, цалингийн фондтой нэгтгэн Санхүүгийн зохицуулах хороог мөн оны нэгдүгээр сарын 25-нд байгуулснаар Монгол Улсад банкнаас бусад салбарын нэгдсэн хяналт зохицуулалтын байгууллага бий болов&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.frc.mn/c/tvvx |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2017-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224044955/http://frc.mn/c/tvvx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Хороо байгуулагдсан 2006 онд Монголд 139 ББСБ (нийт актив 69.2 тэрбум төгрөг), 56 ХЗХ (нийт актив 15.5 тэрбум төгрөг), даатгалын 21 компани ажиллаж байжээ.

==Бүтэц== 
[[File:FRCstructure.png|thumb|350px|left|Санхүүгийн зохицуулах хорооны бүтэц]]

==Үйл ажиллагаа==
===2006-2010 он===
Хорооны даргаар [[Дашдоржийн Бадраа|Д.Бадраа]], орон тооны гишүүнээр Б.Шаравсамбуу, Д.Дүгэржав, орон тооны бус гишүүнээр Н.Ганбямба нарын дөрвөн хүн томилогдов. Мөн Р.Амарсайхан даргатай Хяналтын зөвлөлийг дөрвөн хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулжээ. Мөн оны гуравдугаар сараас тус хороо хадгаламж зээлийн хоршоо эрхлэх тусгай зөвшөөрлийг олгож эхлэв. 2006 оны долоодугаар сард Хорооны даргаар Д.Баярсайханыг  томилжээ. Энэ онуудад Төлбөр тооцоог [[Төгрөг|үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр]] гүйцэтгэх тухай, Хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаасны тухай, Үл хөдлөх эд хөрөнгийн барьцааны тухай хуулиуд УИХ-аар батлагдсан бөгөөд СЗХ Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгт (Alliance for Financial Inclusion) гишүүнээр элсэв.  
====Хөрөнгийн зах зээл====
Хөрөнгийн биржийн бүртгэлийг цэгцлэх ажлын хүрээнд 165 ХК-ийн арилжааг зогсоов. Онлайн дансны үйлчилгээ нэвтрэв. Ипотекийн анхдагч зах зээлийг хөрөнгийн зах зээлтэй холбож “МИК бонд”-ыг бүртгэжээ. [[2010 он]]ы наймдугаар сард Монгол Улсын хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ анх удаа нэг [[Их наяд|их наяд]] төгрөгөөс давав.     
====Даатгалын зах зээл====
Олон улсын даатгалын хяналтын байгууллагын гишүүн болов. Даатгалын тухай хуульд заагдсан 21 журам заавар бүхий “Даатгалын багц дүрэм”-ийг баталжээ. Урт хугацааны даатгалын анхны компани байгуулагдав. 2010 онд даатгалын байгууллагуудын дүрмийн сангийн доод хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлэв.  
====Бичил санхүүгийн салбар====
Хоршооны тухай хуулийн зарим заалтыг дагаж мөрдөх тухай хууль батлагдсанаар 468 хоршоог татан буулгах бэлтгэл ажлыг эхлүүлэв. ХЗХ-ны гишүүдийн хохирлын 50 хувь болох 36.1 тэрбум төгрөгийг төрөөс олгожээ. Валют солих цэгүүдийн үйл ажиллагааг СЗХ-ны хяналт зохицуулалтын хүрээнд хамруулав. Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаа явуулж буй банкнаас бусад хуулийн этгээд, иргэдийн гүйцэтгэж буй төлбөр тооцооны хяналтын асуудал СЗХ-ны зохицуулалтын хүрээнд хамрагдах боллоо. “Ядуу иргэдийн санхүүгийн үйлчилгээний хүртээмжийг нэмэгдүүлэх” төслийн хүрээнд [[Япон]]ы сангаас 2.5 сая [[Америк доллар|доллар]]ын буцалтгүй тусламж олгов.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mn.emb-japan.go.jp/mn/bi_relation/2013kunibetuenjo_mn.pdf |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2018-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219150750/http://www.mn.emb-japan.go.jp/mn/bi_relation/2013kunibetuenjo_mn.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===2011-2015 он===
Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай, Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай, Хөдөө аж ахуйн гаралтай бараа, түүхий эдийн биржийн тухай, Малын  индексжүүлсэн даатгалын тухай хууль тус тус батлагдав. УИХ 2014 оны 12 дугаар сард Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргаар З.Нарантуяаг томилов&lt;ref&gt;http://www.shuum.mn/news/catid/34/newsid/22906{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 
====Хөрөнгийн зах зээл====
Монголын үнэт цаасны зах зээлд төлбөр тооцооны MIT шинэ систем нэвтрэв. Монголын хөрөнгийн бирж [[Их Британи|Английн]] хөрөнгийн биржтэй “Ажлын мастер гэрээ”-нд гарын үсэг зуржээ.&lt;ref&gt;https://mongolianeconomy.mn/archive/949/{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй үнэт цаасыг арилжааны А, Б хоёр самбарт хуваав. 
Хөдөө аж ахуйн бирж дээр брокерийн үйл ажиллагаа эрхлэх анхны тусгай зөвшөөрлийг долоон компанид олгов.&lt;ref&gt;http://www.assa.mn/content/11600.shtml?a=social&lt;/ref&gt; Үнэт цаасны зах зээлд кастодианы үйлчилгээ эрхлэх анхны тусгай зөвшөөрлийг олгов.&lt;ref&gt;http://www.wikimon.mn/content/56462.shtml{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Засгийн газрын үнэт цаасны хоёрдогч зах зээлийн арилжааг эхлүүлэв.&lt;ref&gt;http://news.gogo.mn/r/123572{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Хувийн хэвшлийн биржийн тогтолцооны үндэс тавигдав. 100 хувь даатгагдсан компанийн бондыг зах зээлд анх удаа гаргав.&lt;ref&gt;http://khanlex.mn/2015/08/12/100-%D1%85%D1%83%D0%B2%D1%8C-%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D0%B4-%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6/?lang=mn{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

====Даатгалын зах зээл====
Зохих тусгай зөвшөөрлийг олгосноор анхны давхар даатгалын компани байгуулагдав. Даатгалын компаниуд хөрөнгө оруулалтын санд хөрөнгө оруулах эрхзүйн орчин бүрдлээ.&lt;ref&gt;http://www.frc.mn/news/1156{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

====Бичил санхүүгийн салбар====
Зээлийн батлан даалтын сан байгуулагдаж&lt;ref&gt;https://www.news.mn/?id=127878{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, сангийн дүрмийг батлах, түүнд нэмэлт өөрчлөлт оруулахад СЗХ зөвшөөрөл олгохоор болов. Бичил бизнесийг дэмжих хөтөлбөрийг ХЗХ-гоор дамжуулан хэрэгжүүлж, 11 тэрбум төгрөгийн зээлийг 101 ХЗХ, 2712 бизнесийн төсөлд олгожээ.

===2016-===
[[File:Davaasuren AFI.jpg|thumb|350px|right|СЗХ-ны дарга С.Даваасүрэн Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгийн Захирлуудын зөвлөлд сонгогдов. 2017 он.]]
УИХ 2016 оны долоодугаар сард Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргаар С.Даваасүрэнг томиллоо.&lt;ref&gt;[http://unuudur.mn/article/88432 unuudur.mn]&lt;/ref&gt;  Хороо бүтцээ шинэчилж, долоон газар, дөрвөн хэлтэс, хоёр алба, нийт 14 удирдлагатай болсноор удирдах албан тушаалтны тоо гурав дахин цөөрөв. Монгол Улсын санхүүгийн зах зээлийг 2025 он хүртэл хөгжүүлэх үндэсний хөтөлбөрийг батлав.&lt;ref&gt;[https://mof.gov.mn/2017/11/%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%85%D2%AF%D2%AF%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D1%85-%D0%B7%D1%8D%D1%8D%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3-2025-%D0%BE%D0%BD-%D1%85%D2%AF%D1%80%D1%82%D1%8D%D0%BB-%D1%85%D3%A9-3/ mof.gov.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[Герман|ХБНГУ-ын]] Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллагатай техникийн хамтын ажиллагаа эхлүүлжээ. Хорооны дарга Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгийн Захирлуудын зөвлөлд сонгогдлоо.&lt;ref&gt;[https://www.news.mn/?id=10513 news.mn]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
====Хөрөнгийн зах зээл====
2017 оны жилийн эцсийн байдлаар Монголын хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ 2.1 их наяд төгрөг болов.&lt;ref&gt;https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Монголын анхны хувийн хөрөнгийн бирж нээгдэв.&lt;ref&gt;http://bloombergtv.mn/%D1%81%D0%B7%D1%85-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D1%83%D0%B2%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6-%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D0%BE%D0%BD%D1%85-%D1%86%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BE/?cid=75{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

====Даатгалын зах зээл====
Зах зээл дэх нийт хөрөнгө 251.7 тэрбум, нөхөн төлбөр 32.4 тэрбум, цэвэр ашиг 10.2 тэрбум төгрөг болжээ.&lt;ref&gt;https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

====Бичил санхүүгийн салбар====
Шинээр байгуулагдах ББСБ-уудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгийн хэмжээг 2.5 тэрбум төгрөг байхаар тогтоов.&lt;ref&gt;http://news.gogo.mn/r/194705{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ББСБ-ын зээлийн хүүг дөрвөн жилийн дараа гэхэд хоёр дахин бага болгох бодлогын зорилтоо зарлав. [[2017 он]]ы эцсийн байдлаар, үйл ажиллагаа явуулж буй 535 ББСБ-ын олгосон зээл 592 тэрбум төгрөгт хүрч, зээлийн хүү 4.2 хувиар бууран 3.4% болжээ.&lt;ref&gt;https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
 
2016 онд ХЗХ-ны нийт актив 100 тэрбум төгрөгөөс давсан нь салбарын хувьд анхны тохиолдол болов. 2017 оны эцсийн байдлаар, үйл ажиллагаа явуулж буй 290 ХЗХ-ны нийт хөрөнгө 143 тэрбум, хадгаламж 90.9 тэрбум, олгосон зээл 108 тэрбум төгрөгт хүрчээ.&lt;ref&gt;https://www.news.mn/?id=266468{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==Үе үеийн удирдлага==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!
! Албан тушаал
! Нэр
! Томилогдсон
|-
! 1.
| Үнэт цаасны хорооны дарга
| Ж.Ядамсүрэн 
| 1996 оны 11 дүгээр сар
|-
! 2.
| Үнэт цаасны хорооны дарга
| С.Гүндэнбал
| 2000 оны 10 дугаар сар
|-
! 3.
| Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга
| Д.Бадраа
| 2006 оны 01 дүгээр сар
|-
! 4.
| Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга
| Д.Баярсайхан 
| 2006 оны 7 дугаар сар
|-
! 5.
| Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга
| З.Нарантуяа
| 2014 оны 12 дугаар сар
|-
! 6.
| Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга
| С.Даваасүрэн
| 2016 оны 7 дугаар сар
|-
!7.
|Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга
|Д.Баярсайхан
|2019 оны 11 дүгээр сар
|}
==Холбогдох хуулиуд==
* Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрх зүйн байдлын тухай хууль
* Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хууль
* Хадгаламж, зээлийн хоршооны тухай хууль
* Даатгалын тухай хууль
* Даатгалын мэргэжлийн оролцогчийн тухай хууль
* Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай хууль
* Валютын зохицуулалтын тухай хууль
* Төрийн албаны тухай хууль
* Төрийн хяналт шалгалтын тухай хууль
* Даатгалын мэргэжлийн оролцогчийн тухай хууль
* Аж ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай хууль
* Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай хууль
* Хөдөө аж ахуйн гаралтай бараа, түүхий эдийн биржийн тухай хууль
* Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай хууль
* Мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх тухай хууль
* Хадгаламж зээлийн хоршооны тухай хууль
* Төлбөр тооцоог үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр гүйцэтгэх тухай хууль
* Жолоочийн даатгалын тухай хууль&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.frc.mn/legal?category=91 |title=Archive copy |access-date=2018-01-04 |archive-date=2018-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180109221716/http://www.frc.mn/legal?category=91 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Гадаадын ижил төстэй байгууллагууд== 
* [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]. Төв банк
* [[Хятад улс|БНХАУ]]. Үнэт цаасны зохицуулалтын хороо
* [[Өмнөд Солонгос|БНСУ]]. Санхүүгийн хяналт шалгалтын хороо
* [[Хонконг]]. Үнэт цаас, фьючерсийн хороо 
* Япон. Санхүүгийн үйлчилгээний агентлаг 
* [[Польш|БНПУ]]. Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллага 
* [[Казахстан]]. Санхүүгийн байгууллага, зах зээлийг хянан зохицуулах агентлаг 
* ХБНГУ. Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллага&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_financial_regulatory_authorities_by_country&lt;/ref&gt;

==Гишүүнээр нь элссэн олон улсын байгууллагууд==
* Санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэг. (Alliance for Financial Inclusion)
* Үнэт цаасны хороодын олон улсын байгууллага. (International Organisation of Securities Commissions)
* Олон улсын даатгалын зохицуулагчдын холбоо. (The International Association of Insurance Supervisors)
* Хүртээмжтэй даатгалын чиглэлээр мэдлэг, мэдээлэл солилцох чуулган. (Mutual Exchange Forum on Inclusive Insurance)

==Сонирхолтой баримтууд==
* СЗХ нь [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]ийн дэргэдэх Иргэний танхимд ажлаа танилцуулсан төрийн анхны байгууллага юм. (2017 он)&lt;ref&gt;https://prezi.com/p/lil4esjn3cyb/&lt;/ref&gt;

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20180105031407/http://www.frc.mn/contact www.frc.mn]

==Эх сурвалж==
{{лавлах холбоос|2}}

[[Ангилал:Монголын татварын эрх зүй]]
[[Ангилал:Санхүүгийн зах зээлийн байгууллага]]
[[Ангилал:Монголын санхүүгийн зах зээл|байгууллага]]</text>
      <sha1>4jux6jfidmdd8vdhzxs1c4df2acvhob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мягмарсүрэнгийн Хангал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59248</id>
    <revision>
      <id>862184</id>
      <parentid>814581</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T16:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1987" sha1="hk49xa9jbnieboakoynyuk2gf6qbi75" xml:space="preserve">[[Файл:Мягмарсүрэнгийн Хангал.jpg|thumb|Мягмарсүрэнгийн Хангал, 2016 Улаанбаатар хот]]
Зохиолч, яруу найрагч Олхонод овогт '''Мягмарсүрэнгийн Хангал''' нь 1987 оны 2 сарын 8-нд Орхон аймгийн Жаргалант суманд төрсөн. Утга зохиолын [[&quot;Хөх мэдрэхүй&quot;]] бүлгэмийн гишүүн. [[“Уран Өд” дугуйлан]]&lt;nowiki/&gt;д бойжсон.

&quot;[[Бороо орохын өмнөх өдөр]]” яруу найргийн (2008)

&quot;[[Хөх мэдрэхүй-шүлгийн цоморлиг]]&quot; хамтын (2010)

&quot;[[III бүлэг, IV үзэгдэл]]&quot; өгүүллэг, жүжгийн (2011) номууд хэвлүүлсэн.

2012 онд “[[Валентиний захидал]]” киноны зохиол /хамтарсан/

2018 онд [[google:бурхан+буусан+өдөр&amp;rlz=1C1JZAP_enMN964MN964&amp;oq=бурхан+буусан+өдөр&amp;gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyCQgAEEUYORifBTIHCAEQIRigATIHCAIQIRifBdIBCTI4NDZqMGoxNagCCLACAfEFtROrF9iVgkI&amp;sourceid=chrome&amp;ie=UTF-8#fpstate=ive&amp;vld=cid:f718bac5,vid:Qa_sl-Y7rJQ,st:0|“Бурхан буусан өдөр”]] киноны зохиол /хамтарсан/

2019 онд “[https://www.zindaa.mn/2vjd 90-ээд оны элгийн явдлууд]” киноны зохиол /хамтарсан/

2020 онд “[https://web.archive.org/web/20250404040201/https://news.mn/r/2354612/ Дурсаж яваарай]” киноны зохиол /хамтарсан/

2023 онд “[https://www.facebook.com/watch/?v=632767925326403 Хэзээ хүнтэй суух вэ]” киноны зохиол

2024 онд [https://www.youtube.com/watch?app=desktop&amp;v=6clpGg1aC-E &quot;Шалгарсан арга&quot;] киноны зохиолыг тус тус бичсэн.
[[Ангилал:1987 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Хөх мэдрэхүй]]</text>
      <sha1>hk49xa9jbnieboakoynyuk2gf6qbi75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэдэнгийн Гарамжав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59314</id>
    <revision>
      <id>862266</id>
      <parentid>852063</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T05:06:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Editerforever88</username>
        <id>93709</id>
      </contributor>
      <comment>The previous one was old and not full. So i added her full introduction.</comment>
      <origin>862266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7898" sha1="mhgmzccrfq4pfzbt8uv99nieluj084g" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын бизнесвүмэн, улс төрч}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
|name         = Цэдэнгийн Гарамжав
|image        = 
|office       = Эрдэс Баялаг Эрчим Хүчний Дэд сайд
|term_start   = 2012 оны 2 сар
|term_end     = 2012 оны 9 сар
|office2      = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн
|constituency2= 71-р, [[Сонгинохайрхан]]
|term_start2  = 2016 оны 7 сар
|term_end2    = 2020 оны 6 сар 
|birth_date   = 
|birth_place  = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]]
|party        = [[Монгол Ардын Нам]]
|website      = [http://www.garamjav.mn/ Албан ёсны цахим хуудас]
}}
'''Цэдэнгийн Гарамжав нь''' нь Монгол Улсын ТОП-100 аж ахуй нэгжийн нэг, үндэсний үйлдвэрлэгч, үндэсний хөрөнгө оруулагч Монполимет группийн үүсгэн байгуулагч бизнес эрхлэгч, улс төрч эмэгтэй юм.

== Товч намтар ==
Цэдэнгийн Гарамжав 1990 онд  Улсын  Барилгын зургийн  институт  задрахад мэргэжил  нэгт  нөхдийнхөө хамт  өөрсдийн  хоршооллыг байгуулсан  нь  өдгөөгийн Монполимет  групп гэдэг. Геологи,  уул  уурхайн инженер  техникийн  мэргэжилтэй 10  хүрэхгүй хүнээс бүрдсэн тэд өнөөдрийн 1000 гаруй  гишүүнтэй  тус группийн эхлэл байжээ. Эх  орныхоо өнцөг  булан  бүрийн эрдэс  баялгийг  судлах, шинжлэхийн  бэлгэдэл  болгож “Монголын  поли  металл” буюу  Монполимет  хэмээн нэрлэж байсан түүхтэй аж. 

Түүний удирдсан Монполимет компани нь монголын уур уурхайн салбарт нөхөн сэргээлтийн жишиг тогтоосон юм. Мэргэжлийн инженер хүн учир Ц.Гарамжав уул уурхайн олборлолт,  нөхөн сэргээлт  нь  арга билэг  мэт  хамт байх  учиртай гэж үздэг бөгөөд  Монполимет ХХК 400 мянга гаруй  мод  тарьж, ургуулан,  ойн  7 төглийг  бүтээж, 23 удаа  Тэргүүний нөхөн  сэргээгч  байгууллагаар шалгарсан байдаг. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Footer |url=https://en.monpolymet.mn/ |access-date=2026-07-17 |website=Monpolymet Group |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Ц.Гарамжав Монгол Улсад таван үйлдвэр байгуулсан инженер эмэгтэй. Монполимет группийн улс орны эрдэнэсийн санд хувь нэмэр оруулагч Тосон үйлдвэр, байгальд ээлтэй, орчин үеийн технологитой Драгийн хоёр үйлдвэр, Монгол Улсад хүнд үйлдвэрлэлийн шинэ сэргэлтийг авч ирсэн Монцемент үйлдвэр, байгальд ээлтэй, дэлхийн шилдэг технологи бүхий WHR үйлдвэрийг тэрбээр хамт олныхоо хамт бүтээсэн байна. 

Тэрбээр Европын  сэргээн босголт  хөгжлийн банкны  “Women in  Business  Awards 2012” шагнал  хүртэж,  2015 онд  дэлхийн  алдарт “Forbes”  сэтгүүлээс  түүнийг Азийн  хүчирхэг  50 бизнес  эмэгтэйн  нэгээр шалгаруулж байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=EBRD supports mother and daughter firm, Senj Sant |url=https://www.ebrd.com/home/news-and-events/news/2014/ebrd-supports-mother-and-daughter-firm-senj-sant.html |access-date=2026-07-17 |website=www.ebrd.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Төгссөн сургууль ==

* 1969 онд Улаанбаатар хотын дөрөвдүгээр бага сургууль
* 1975 онд Баатар хот Москвагийн нэрэмжит 33 дугаар сургууль
* 1981 онд МУИС-ийн Геологи уул уурхайн сургуулийг инженер, геологич-гидрогеологич мэргэжлээр төгссөн.
* 1984 онд ЗХУ-ын Москва хотын их сургуулийн уул уурхайн факультетыг инженер геологич, хөрс судлаач мэргэжлээр дүүргэсэн. 
* 1994 онд Итали Улсын Ром хотноо Олон улсын ашигт малтмалын гэрээ эрх зүйн чиглэлээр мэргэжил дээшлүүлсэн. 

== Ажлын туршлага ==

* 1983–1989 онд Барилгын зургийн институтийн инженер, геологийн товчоонд инженер, ахлах инженер, лабораторийн эрхлэгч
* 1989-1992 онд Барилгын зургийн институтийн Инженер хайгуулын товчоонд эрдэм шинжилгээний ажилтан,
* 1992-2012 онд Монполимет ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, ерөнхий захирал
* 2012.02-09 дүгээр сард Эрдэс баялаг, эрчим хүчний дэд сайд,
* 2013-2016 Монполимет Группийн зөвлөх
* 2016-2020 Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2020 оноос Монполимет Группийн зөвлөх

== Гишүүнчлэл ==
* Монголын Бизнес Эмэгтэйчүүдийн Холбооны Дэд Ерөнхийлөгч 
* Нийгмийн Ардчилал–Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбооны Зөвлөлийн гишүүн
* Булган Хишиг Хөгжлийн Сангийн Үүсгэн байгуулагч, Зөвлөлийн тэргүүн
* Монголын Уул Уурхайн Үндэсний Ассоциацийн Зөвлөлийн гишүүн
* МАН-ын Бага хурлын гишүүн

== Гавьяа шагнал ==
*2003 онд  Монгол Улсын Уул уурхайн тэргүүний ажилтан
*2004 онд  ОХУ-ын Уул уурхайн тэргүүний ажилтан
*2006 онд  Монгол Улсын Төрийн дээд шагнал Алтан гадас одон
*2009 онд  Монгол Улсын Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан
*2012 онд ЕСБХБ Women in Business Awards&lt;ref&gt;{{Cite web |title=EBRD supports mother and daughter firm, Senj Sant |url=https://www.ebrd.com/home/news-and-events/news/2014/ebrd-supports-mother-and-daughter-firm-senj-sant.html |access-date=2026-07-17 |website=www.ebrd.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
*2015 онд Asia’s Power Business women by Forbes&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Scott |first=Mary E. |title=Asia's Power Businesswomen, 2015 |url=https://www.forbes.com/sites/forbesasia/2015/02/25/asias-power-businesswomen-2015/ |access-date=2026-07-17 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt;
*2026 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар

== Зүүлт тайлбар ==
&lt;references /&gt;

{{DEFAULTSORT:Гарамжав, Цэдэнгийн}}
[[Ангилал:Монголын бизнесмен]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]</text>
      <sha1>mhgmzccrfq4pfzbt8uv99nieluj084g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862277</id>
      <parentid>862266</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T06:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Editerforever88</username>
        <id>93709</id>
      </contributor>
      <comment>added photo</comment>
      <origin>862277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7972" sha1="pz3p1zrpmwxsn0uzj7rgcqntzp6b9vy" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын бизнесвүмэн, улс төрч}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
|name         = Цэдэнгийн Гарамжав
|image        =https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Garamjav_Tseden.jpg 
|office       = Эрдэс Баялаг Эрчим Хүчний Дэд сайд
|term_start   = 2012 оны 2 сар
|term_end     = 2012 оны 9 сар
|office2      = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн
|constituency2= 71-р, [[Сонгинохайрхан]]
|term_start2  = 2016 оны 7 сар
|term_end2    = 2020 оны 6 сар 
|birth_date   = 
|birth_place  = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]]
|party        = [[Монгол Ардын Нам]]
|website      = [http://www.garamjav.mn/ Албан ёсны цахим хуудас]
}}
'''Цэдэнгийн Гарамжав нь''' нь Монгол Улсын ТОП-100 аж ахуй нэгжийн нэг, үндэсний үйлдвэрлэгч, үндэсний хөрөнгө оруулагч Монполимет группийн үүсгэн байгуулагч бизнес эрхлэгч, улс төрч эмэгтэй юм.

== Товч намтар ==
Цэдэнгийн Гарамжав 1990 онд  Улсын  Барилгын зургийн  институт  задрахад мэргэжил  нэгт  нөхдийнхөө хамт  өөрсдийн  хоршооллыг байгуулсан  нь  өдгөөгийн Монполимет  групп гэдэг. Геологи,  уул  уурхайн инженер  техникийн  мэргэжилтэй 10  хүрэхгүй хүнээс бүрдсэн тэд өнөөдрийн 1000 гаруй  гишүүнтэй  тус группийн эхлэл байжээ. Эх  орныхоо өнцөг  булан  бүрийн эрдэс  баялгийг  судлах, шинжлэхийн  бэлгэдэл  болгож “Монголын  поли  металл” буюу  Монполимет  хэмээн нэрлэж байсан түүхтэй аж. 

Түүний удирдсан Монполимет компани нь монголын уур уурхайн салбарт нөхөн сэргээлтийн жишиг тогтоосон юм. Мэргэжлийн инженер хүн учир Ц.Гарамжав уул уурхайн олборлолт,  нөхөн сэргээлт  нь  арга билэг  мэт  хамт байх  учиртай гэж үздэг бөгөөд  Монполимет ХХК 400 мянга гаруй  мод  тарьж, ургуулан,  ойн  7 төглийг  бүтээж, 23 удаа  Тэргүүний нөхөн  сэргээгч  байгууллагаар шалгарсан байдаг. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Footer |url=https://en.monpolymet.mn/ |access-date=2026-07-17 |website=Monpolymet Group |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Ц.Гарамжав Монгол Улсад таван үйлдвэр байгуулсан инженер эмэгтэй. Монполимет группийн улс орны эрдэнэсийн санд хувь нэмэр оруулагч Тосон үйлдвэр, байгальд ээлтэй, орчин үеийн технологитой Драгийн хоёр үйлдвэр, Монгол Улсад хүнд үйлдвэрлэлийн шинэ сэргэлтийг авч ирсэн Монцемент үйлдвэр, байгальд ээлтэй, дэлхийн шилдэг технологи бүхий WHR үйлдвэрийг тэрбээр хамт олныхоо хамт бүтээсэн байна. 

Тэрбээр Европын  сэргээн босголт  хөгжлийн банкны  “Women in  Business  Awards 2012” шагнал  хүртэж,  2015 онд  дэлхийн  алдарт “Forbes”  сэтгүүлээс  түүнийг Азийн  хүчирхэг  50 бизнес  эмэгтэйн  нэгээр шалгаруулж байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=EBRD supports mother and daughter firm, Senj Sant |url=https://www.ebrd.com/home/news-and-events/news/2014/ebrd-supports-mother-and-daughter-firm-senj-sant.html |access-date=2026-07-17 |website=www.ebrd.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Төгссөн сургууль ==

* 1969 онд Улаанбаатар хотын дөрөвдүгээр бага сургууль
* 1975 онд Баатар хот Москвагийн нэрэмжит 33 дугаар сургууль
* 1981 онд МУИС-ийн Геологи уул уурхайн сургуулийг инженер, геологич-гидрогеологич мэргэжлээр төгссөн.
* 1984 онд ЗХУ-ын Москва хотын их сургуулийн уул уурхайн факультетыг инженер геологич, хөрс судлаач мэргэжлээр дүүргэсэн. 
* 1994 онд Итали Улсын Ром хотноо Олон улсын ашигт малтмалын гэрээ эрх зүйн чиглэлээр мэргэжил дээшлүүлсэн. 

== Ажлын туршлага ==

* 1983–1989 онд Барилгын зургийн институтийн инженер, геологийн товчоонд инженер, ахлах инженер, лабораторийн эрхлэгч
* 1989-1992 онд Барилгын зургийн институтийн Инженер хайгуулын товчоонд эрдэм шинжилгээний ажилтан,
* 1992-2012 онд Монполимет ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, ерөнхий захирал
* 2012.02-09 дүгээр сард Эрдэс баялаг, эрчим хүчний дэд сайд,
* 2013-2016 Монполимет Группийн зөвлөх
* 2016-2020 Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2020 оноос Монполимет Группийн зөвлөх

== Гишүүнчлэл ==
* Монголын Бизнес Эмэгтэйчүүдийн Холбооны Дэд Ерөнхийлөгч 
* Нийгмийн Ардчилал–Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбооны Зөвлөлийн гишүүн
* Булган Хишиг Хөгжлийн Сангийн Үүсгэн байгуулагч, Зөвлөлийн тэргүүн
* Монголын Уул Уурхайн Үндэсний Ассоциацийн Зөвлөлийн гишүүн
* МАН-ын Бага хурлын гишүүн

== Гавьяа шагнал ==
*2003 онд  Монгол Улсын Уул уурхайн тэргүүний ажилтан
*2004 онд  ОХУ-ын Уул уурхайн тэргүүний ажилтан
*2006 онд  Монгол Улсын Төрийн дээд шагнал Алтан гадас одон
*2009 онд  Монгол Улсын Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан
*2012 онд ЕСБХБ Women in Business Awards&lt;ref&gt;{{Cite web |title=EBRD supports mother and daughter firm, Senj Sant |url=https://www.ebrd.com/home/news-and-events/news/2014/ebrd-supports-mother-and-daughter-firm-senj-sant.html |access-date=2026-07-17 |website=www.ebrd.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
*2015 онд Asia’s Power Business women by Forbes&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Scott |first=Mary E. |title=Asia's Power Businesswomen, 2015 |url=https://www.forbes.com/sites/forbesasia/2015/02/25/asias-power-businesswomen-2015/ |access-date=2026-07-17 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt;
*2026 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар

== Зүүлт тайлбар ==
&lt;references /&gt;

{{DEFAULTSORT:Гарамжав, Цэдэнгийн}}
[[Ангилал:Монголын бизнесмен]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]</text>
      <sha1>pz3p1zrpmwxsn0uzj7rgcqntzp6b9vy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862278</id>
      <parentid>862277</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T06:07:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>862278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7917" sha1="hox8ftf529615d3qzeomytf54kvysfz" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын бизнесвүмэн, улс төрч}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
|name         = Цэдэнгийн Гарамжав
|image        =Garamjav_Tseden.jpg 
|office       = Эрдэс Баялаг Эрчим Хүчний Дэд сайд
|term_start   = 2012 оны 2 сар
|term_end     = 2012 оны 9 сар
|office2      = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн
|constituency2= 71-р, [[Сонгинохайрхан]]
|term_start2  = 2016 оны 7 сар
|term_end2    = 2020 оны 6 сар 
|birth_date   = 
|birth_place  = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]]
|party        = [[Монгол Ардын Нам]]
|website      = [http://www.garamjav.mn/ Албан ёсны цахим хуудас]
}}
'''Цэдэнгийн Гарамжав нь''' нь Монгол Улсын ТОП-100 аж ахуй нэгжийн нэг, үндэсний үйлдвэрлэгч, үндэсний хөрөнгө оруулагч Монполимет группийн үүсгэн байгуулагч бизнес эрхлэгч, улс төрч эмэгтэй юм.

== Товч намтар ==
Цэдэнгийн Гарамжав 1990 онд  Улсын  Барилгын зургийн  институт  задрахад мэргэжил  нэгт  нөхдийнхөө хамт  өөрсдийн  хоршооллыг байгуулсан  нь  өдгөөгийн Монполимет  групп гэдэг. Геологи,  уул  уурхайн инженер  техникийн  мэргэжилтэй 10  хүрэхгүй хүнээс бүрдсэн тэд өнөөдрийн 1000 гаруй  гишүүнтэй  тус группийн эхлэл байжээ. Эх  орныхоо өнцөг  булан  бүрийн эрдэс  баялгийг  судлах, шинжлэхийн  бэлгэдэл  болгож “Монголын  поли  металл” буюу  Монполимет  хэмээн нэрлэж байсан түүхтэй аж. 

Түүний удирдсан Монполимет компани нь монголын уур уурхайн салбарт нөхөн сэргээлтийн жишиг тогтоосон юм. Мэргэжлийн инженер хүн учир Ц.Гарамжав уул уурхайн олборлолт,  нөхөн сэргээлт  нь  арга билэг  мэт  хамт байх  учиртай гэж үздэг бөгөөд  Монполимет ХХК 400 мянга гаруй  мод  тарьж, ургуулан,  ойн  7 төглийг  бүтээж, 23 удаа  Тэргүүний нөхөн  сэргээгч  байгууллагаар шалгарсан байдаг. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Footer |url=https://en.monpolymet.mn/ |access-date=2026-07-17 |website=Monpolymet Group |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Ц.Гарамжав Монгол Улсад таван үйлдвэр байгуулсан инженер эмэгтэй. Монполимет группийн улс орны эрдэнэсийн санд хувь нэмэр оруулагч Тосон үйлдвэр, байгальд ээлтэй, орчин үеийн технологитой Драгийн хоёр үйлдвэр, Монгол Улсад хүнд үйлдвэрлэлийн шинэ сэргэлтийг авч ирсэн Монцемент үйлдвэр, байгальд ээлтэй, дэлхийн шилдэг технологи бүхий WHR үйлдвэрийг тэрбээр хамт олныхоо хамт бүтээсэн байна. 

Тэрбээр Европын  сэргээн босголт  хөгжлийн банкны  “Women in  Business  Awards 2012” шагнал  хүртэж,  2015 онд  дэлхийн  алдарт “Forbes”  сэтгүүлээс  түүнийг Азийн  хүчирхэг  50 бизнес  эмэгтэйн  нэгээр шалгаруулж байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=EBRD supports mother and daughter firm, Senj Sant |url=https://www.ebrd.com/home/news-and-events/news/2014/ebrd-supports-mother-and-daughter-firm-senj-sant.html |access-date=2026-07-17 |website=www.ebrd.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Төгссөн сургууль ==

* 1969 онд Улаанбаатар хотын дөрөвдүгээр бага сургууль
* 1975 онд Баатар хот Москвагийн нэрэмжит 33 дугаар сургууль
* 1981 онд МУИС-ийн Геологи уул уурхайн сургуулийг инженер, геологич-гидрогеологич мэргэжлээр төгссөн.
* 1984 онд ЗХУ-ын Москва хотын их сургуулийн уул уурхайн факультетыг инженер геологич, хөрс судлаач мэргэжлээр дүүргэсэн. 
* 1994 онд Итали Улсын Ром хотноо Олон улсын ашигт малтмалын гэрээ эрх зүйн чиглэлээр мэргэжил дээшлүүлсэн. 

== Ажлын туршлага ==

* 1983–1989 онд Барилгын зургийн институтийн инженер, геологийн товчоонд инженер, ахлах инженер, лабораторийн эрхлэгч
* 1989-1992 онд Барилгын зургийн институтийн Инженер хайгуулын товчоонд эрдэм шинжилгээний ажилтан,
* 1992-2012 онд Монполимет ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, ерөнхий захирал
* 2012.02-09 дүгээр сард Эрдэс баялаг, эрчим хүчний дэд сайд,
* 2013-2016 Монполимет Группийн зөвлөх
* 2016-2020 Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2020 оноос Монполимет Группийн зөвлөх

== Гишүүнчлэл ==
* Монголын Бизнес Эмэгтэйчүүдийн Холбооны Дэд Ерөнхийлөгч 
* Нийгмийн Ардчилал–Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбооны Зөвлөлийн гишүүн
* Булган Хишиг Хөгжлийн Сангийн Үүсгэн байгуулагч, Зөвлөлийн тэргүүн
* Монголын Уул Уурхайн Үндэсний Ассоциацийн Зөвлөлийн гишүүн
* МАН-ын Бага хурлын гишүүн

== Гавьяа шагнал ==
*2003 онд  Монгол Улсын Уул уурхайн тэргүүний ажилтан
*2004 онд  ОХУ-ын Уул уурхайн тэргүүний ажилтан
*2006 онд  Монгол Улсын Төрийн дээд шагнал Алтан гадас одон
*2009 онд  Монгол Улсын Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан
*2012 онд ЕСБХБ Women in Business Awards&lt;ref&gt;{{Cite web |title=EBRD supports mother and daughter firm, Senj Sant |url=https://www.ebrd.com/home/news-and-events/news/2014/ebrd-supports-mother-and-daughter-firm-senj-sant.html |access-date=2026-07-17 |website=www.ebrd.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
*2015 онд Asia’s Power Business women by Forbes&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Scott |first=Mary E. |title=Asia's Power Businesswomen, 2015 |url=https://www.forbes.com/sites/forbesasia/2015/02/25/asias-power-businesswomen-2015/ |access-date=2026-07-17 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt;
*2026 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар

== Зүүлт тайлбар ==
&lt;references /&gt;

{{DEFAULTSORT:Гарамжав, Цэдэнгийн}}
[[Ангилал:Монголын бизнесмен]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]</text>
      <sha1>hox8ftf529615d3qzeomytf54kvysfz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хөлбөмбөгийн спорт Монголд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60371</id>
    <revision>
      <id>862250</id>
      <parentid>786388</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29803" sha1="j4fzxajhsh2c3dy4gu9w1vw5pmypxli" xml:space="preserve">[[Хөлбөмбөг]] нь [[Монгол Улс]]ад хамгийн түгээмэл хөгжсөн, олон нийтийн сонирхлыг хамгийн ихээр татдаг спортын төрлийн нэг юм. Хөлбөмбөг идэвхтэй тоглодог, сонирхдог янз бүрийн насны хүмүүсийн тоо хэдэн арван мянгад хүрнэ. [[Монголын Үндэсний Дээд Лиг|Хөлбөмбөгийн үндэсний лиг]] [[1996 он]]д нээгдсэнээс хойш тогтмолжиж, одоо хэд хэдэн лигийн тэмцээн, мөн [[улс]], бүсийн янз бүрийн түвшний, өсвөрийн, залуучуудын, эмэгтэйчүүдийн гэх зэрэг олон ангиллын тэмцээнүүд, талбайн, танхимын хэлбэрээр явагдаж буй. Анх [[1957 он]]д байгуулагдсан [[Монголын Хөлбөмбөгийн Холбоо]] (МХБХ) 1998 онд [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо]]нд (ОУХБХ) элссэн бөгөөд Монгол улсад хөлбөмбөгийг түгээн дэлгэрүүлэх, хөгжлийн дэлхийн стандартыг нэвтрүүлэх, арилжааны орчныг бүрдүүлэх, тэмцээн уралдааныг төрөлжүүлж олшруулах чиглэлд идэвхтэй ажиллаж байна. [[Цахиагийн Элбэгдорж|Монгол улсын ерөнхийлөгч]] хөлбөмбөгийн спортыг идэвхтэй дэмжигч бөгөөд 2050 онд хөлбөмбөгийн ДАШТ-ийг эх орондоо зохион байгуулахыг уриалж, 2011 онд [[Швейцар|Швейцарт]] айлчлах үедээ, энэ уриалгыг ажил хэрэг болгох зорилготой мөрөөдлийн гэрээг ОУХБХ-ны ерөнхийлөгчтэй байгуулсан юм.&lt;ref&gt;http://www.mnb.mn/v/30795&lt;/ref&gt;

==Хөгжлийн эхэн==  
Монгол оронд [[Ардын хувьсгал]] ялсны дараагаас эхлэн [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], Франц, [[Герман]] улсуудад явж, эрдэм боловсрол эзэмшсэн Монголын анхны сэхээтэн залуус, мөн ЗХУ-аас уригдан ирж ажиллаж байсан мэргэжилтнүүд, орчин үеийн спортын төрлүүдийн нэг болох хөлбөмбөгийн спорт үүсч хөгжихөд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан байна.
Гадаад орнуудад суралцаж байсан оюутан, сэхээтнүүд нь төрөл бүрийн спортоор сонирхон хичээллэхийн зэрэгцээ, амралтаараа болон төгсөж ирэхдээ, спортын хэрэглэл материалууд болох бөмбөг, тор, [[Гүйлтийн тэшүүр|тэшүүр]], [[Уулын цана|цана]] зэргийг бололцоогоороо авчирч, улмаар үе тэнгийнхэндээ заан сургаж, үлгэрлэдэг байжээ. Тухайлбал, [[Эрхүү хот|Эрхүү]]гийн Рабфак болон бусад сургуульд цэргийн ба энгийн мэргэжлээр, түүнчлэн биеийн тамирын багшийн мэргэжлээр суралцаж ирсэн Н.Лувсандорж (Монголын хөлбөмбөгийн холбоог үндэслэн байгуулагч, анхны дарга), Аварзэд, Дүгэрсүрэн (Гадаад явдлын яамны асан), Доржбат, Чүлтэм, Гончигжамбаа, Сумхүү (Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн), Бавуу, Жадамбаа нарын хүмүүсийг нэрлэж болно.&lt;ref name=&quot;news.mn&quot;&gt;[https://www.news.mn/r/58235 news.mn: ''Монголын хөлбөмбөгийн холбоо'']{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, нийтлэгдсэн: 2011 оны 3 сарын 14, хандсан 2016 оны 08 сарын 15&lt;/ref&gt;
Улаанбаатар хотын Нисэх бааз, Цэргийн Ерөнхий сургууль, Офицерийн сургууль, Дотоод явдлын яамны Төв сургууль, [[Баянтүмэн сум|Баянтүмэн]], [[Матад сум|Матадад]] байрлаж байсан цэргийн ангиуд, Аж үйлдвэрийн комбинат, [[Налайх]]ын уурхайд ажиллаж байсан Зөвлөлтийн мэргэжилтнүүд, тухайлбал, Дотоод явдлын яамны Төв сургуулийн сургагч Рахимов, Цэргийн Ерөнхий сургуулийн сургагч Полищук, Налайхын эмч Козлов зэрэг олон мэргэжилтэн хөлбөмбөгийн спортыг дэлгэрүүлэн хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлж, манай анхны хөлбөмбөгчдөд хөлбөмбөгийн цагаан толгойг зааж сургаж байжээ.&lt;ref name=&quot;news.mn&quot; /&gt;

==1930-аад он==
1930-аад оны үед [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|МХЗЭ]]-ийн Төв хорооны дэргэдэх Биеийн тамирыг сайжруулах хэлтэс өөрийн орны тэргүүний сэхээтнүүд болон ЗХУ-ын мэргэжилтнүүдийн санал санаачлага, туслалцаанд түшиглэн, хүүхэд залуучуудыг орчин үеийн спортын төрлүүд болох хөлбөмбөг, [[волейбол]], цана, тэшүүр, гимнастикийн спортод сургах зорилгоор янз бүрийн дугуйлан ажиллуулж байсан байна.&lt;ref name=&quot;news.mn&quot; /&gt;
[[1931 он]]ы наймдугаар сарын есөнд “Биеийн тамирыг сайжруулах стадион”-д (Голын цэнгэлдэх) хөлбөмбөгийн дугуйлангийнхан хоёр баг зохион байгуулан тоглож, хотынхонд сонирхуулан сурталчилсан нь ихээхэн ач тусаа өгчээ. Үүнээс хойш [[Улаанбаатар]] хотын сургуулиуд, цэргийн ангиуд, үйлдвэр зэрэг залуучууд олноор цугларсан газруудад хөлбөмбөгийн дугуйлангууд бий болов. Энэ үеийн дугуйлангуудыг багийн “капитан” (ахлагч) хошуучилж байсан байна. Тэр үед багш дасгалжуулагч гэж байхгүй, дугуйлангууд нь зохион байгуулалт тааруухан, зөвхөн сайн дураараа, сонирхлоороо нэгдсэн, урсгал шинжтэй байжээ. 1930-аад оны дунд үе гэхэд Улаанбаатарт хөлбөмбөгийн дөрвөн баг бий болж, 50 орчим тамирчинтай болсон байна.&lt;ref name=&quot;news.mn&quot; /&gt;
[[1936 он]]ы наймдугаар сарын 31-нд Налайхын уурхайн дугуйлангийнхан, Козлов нарын Зөвлөлтийн мэргэжилтнүүдийн багтай анхны албан ёсны уулзалт тоглолтыг зохион байгуулжээ. Сонирхолтой нь тухайн үед хөлбөмбөгийг монголчууд “хаалга гаргах тэмцээн” гэдэг байв.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6+%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2016-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827090858/http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6+%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
[[1930 он|1930-аад]] оны эцсээр манай улсын зүүн хязгаарт япончууд хилийн будилаан үүсгэж, улмаар [[Халхын голын дайн]] болж, [[Европ]]т [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайн]] эхэлсэн зэрэг нь Монгол улсын хөгжил цэцэглэлт, тэр дундаа спортын хөгжилтөд ихээхэн саад бэрхшээл учруулсан байна.&lt;ref name=&quot;news.mn&quot; /&gt;

==1940-50-иад он== 

Хөлбөмбөгийн түүхийн зарим эх сурвалжид, Монголын баг [[1942 он]]д [[Япон]]ы багтай хоёр удаа тоглосон гэх баттай бус мэдээ бий.&lt;ref&gt;http://www.11v11.com/teams/mongolia/tab/matches/season/1943/&lt;/ref&gt; Түүхийн нөхцөл байдлын үүднээс нь авч үзвэл энэ нь тухайн үеийн БНМАУ-тай хамаарахгүй нь мэдээж бөгөөд [[Манжуур (хот)|Манжуур]], Хойд Хятадад ноёрхлоо тогтоогоод байсан Японы арми, тэр дундаа   Японы Хойд Хятад дахь армийн (北支那方面軍) бүлэглэлд багтаж байсан Монголын гарнизон (駐蒙軍) хэмээх тусгай нэгтгэлийн монгол цэргүүд болон тус армийн япон цэргүүдийн хооронд ийм тэмцээн зохион байгуулж байсан байж болох юм. 

[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ-д]] болсон хөлбөмбөгийн анхны томоохон тэмцээн [[1946 он]]ы зургадугаар сард “Бүх цэргийн спортын тоглолт”  нэртэй зохион байгуулагдаж хуягт бригад, нисэх зэрэг цэргийн анги нэгтгэлийн есөн баг оролцон, Нисэхийн Л.Сандагдорж ахлагчтай баг түрүүлж байжээ.&lt;ref&gt;http://footballfanat.miniih.com/index.php/home/post/1{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Үүний дараа 1946 онд Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн баяраар, байгуулагдаад удаагүй &quot;Цэрэг&quot;, &quot;Соёл&quot;, &quot;Ард&quot;, &quot;Хөдөлмөр&quot; зэрэг спортын сайн дурын нийгэмлэгүүд оролцож улсын чанартай анхны хөлбөмбөгийн тэмцээн зохион байгуулагдахад &quot;Хилчин&quot; нийгэмлэгийн баг түрүүлэн &quot;Чемпион&quot;, тамирчид нь &quot;Рекордч&quot; цол хүртэж байв.&lt;ref&gt;http://footballfanat.miniih.com/index.php/home/post/1{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Улмаар 1947-1950 онуудад [[Наадам|улсын наадмын]] спартакиадын хөлбөмбөгийн тэмцээнд “хар” хэмээх Жадамба ахлагчтай баг &quot;Хилчин&quot; баг чемпион цолоо хадгалж байсан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6+%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2016-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827090858/http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6+%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Харин [[1951 он]]д баяр наадмын VI спартакиадын хөлбөмбөгийн тэмцээнд, “Цэрэг” нийгэмлэгийн Ц.Отгон ахлагчтай баг түрүүлж, “Хилчин” нийгэмлэгийнхний эзэгнэж байсан “Чемпион” цол, цомын эзэн болж, тамирчид нь ”Рекордч” цол хүртжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ts_0247.blog.gogo.mn/read/entry102169 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2017-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170328132338/http://ts_0247.blog.gogo.mn/read/entry102169 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[1953 он]]ы 11 дүгээр сарын 23-нд Улаанбаатар хот, 18 аймгийн Биеийн тамир, спортын хороодын дарга нар, улсын шилдэг тэргүүний тамирчдын төлөөлөгчид оролцсон Улсын зөвлөгөөн  Улаанбаатар хотод болж, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Улсын биеийн тамир, спортын хэрэг эрхлэх хорооноос “Манай улсын дотор хөгжиж байгаа биеийн тамир, спортын хөгжлийн тухай” илтгэл хэлэлцүүлжээ. Тус зөвлөгөөнөөс “Биеийн тамир, спортын ажлыг өрнүүлэн хөгжүүлэх талаар” Монголын бүх тамирчид, залуучуудад хандаж уриалга гаргасан нь  хөлбөмбөгийн спортын цаашдын хөгжилтөд эергээр нөлөөлжээ. 

Улмаар [[1955 он]]ы 7-8 дугаар сард Хөлбөмбөгийн улсын аварга шалгаруулах анхны тэмцээн болж таван баг оролцон тойргоор тоглоход, “Соёл” нийгэмлэгийн А.Болд ахлагчтай баг нэгдүгээр байрт орж алтан медаль, “Хөдөлмөр” нийгэмлэгийн Н.Дамдинжав ахлагчтай баг хоёрдугаар байрт орж мөнгөн медаль хүртжээ. Мөн оны есдүгээр сарын таванд улсын аварга “Соёл” нийгэмлэгийн шигшээ баг, Улаанбаатар хотын ойролцоо байрлаж байсан Зөвлөлтийн 17 дугаар армийн багтай нөхөрсөг тоглолт хийж, багийн ахлагч А.Болд нэг гоол оруулан, тэмцээн улсын аварга багийн ялалтаар өндөрлөжээ. Үүний дараа есдүгээр сарын дундуур, Улаанбаатар хотын аварга шалгаруулах тэмцээн анх удаа болов.


1956 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Биеийн тамир, спортын хэрэг эрхлэх хорооны даргаар Монгол улсын домогт жанжин, дэслэгч генерал Ж.Лхагвасүрэн томилогдсон байна. Энэ оноос тус хороон дэргэд Монгол улсын шигшээ багууд байгуулагдаж эхэлсэн бөгөөд хөлбөмбөгийн шигшээ багийг 15 хүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулж, дасгалжуулагч, тамирчдыг цалин, хувцас хэрэглэлээр хангаж эхэлсэн байна. Тухайн үед улсын наадмын нийтийн гимнастикийн тоглолтыг бэлтгэх ажлыг удирдахаар ЗХУ-аас мэргэжилтнүүд уригдан ирж, монгол мэргэжилтнүүдтэй хамтран ажиллаж байсан ба Ардын хувьсгалын 35 жилийн ойн баяр наадмын дараа ЗХУ-ын спортын гавъяат мастер Павел Александрович Севастьяновыг хөлбөмбөгийн мэргэжилтнээр урин ирүүлсэн байна.&lt;ref name=&quot;news.mn&quot; /&gt; Түүний шууд удирдлагын дор Монгол улсын хөлбөмбөгийн анхны шигшээ багийг  байгуулав. 

Зөвлөлтийн мэргэжилтэн ирснээр Монголын шилдэг тамирчдын хамт оюутан сурагчдын хөлбөмбөгийн дугуйланд хэсэг тамирчдыг сонгон бэлтгэл хийлгэж эхэлжээ. Тэд Голын цэнгэлдэхэд хаалганы хоёр тор нэгтгэн холбоод, мэргэн өшиглөж сургах, ханан хаалга босгож, 20-иод бөмбөгтэйгээр, бэлтгэлийг долоо хоногт зургаан удаа хийлгэж байв. Мөн оны ес, 10 дугаар сард анх удаа ерөнхий боловсролын сургуулиудын аварга шалгаруулах тэмцээнийг, бага, дунд, ахлах ангиар нь ялган явуулж, дараа нь гурван насны ангиллын дугуйланг ажиллуулж, байнгын бэлтгэл хийлгэх болжээ.&lt;ref name=&quot;news.mn&quot; /&gt;

[[1956 он]]д [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын]] [[Хөх хот]], Жинин, 1957 онд Улаанбаатар хотуудад Монгол-[[Хятад]]ын хөлбөмбөгийн шигшээ багийнхны нөхөрсөг уулзалт тэмцээн зохиосноор гадаад арга хэмжээний эхлэл тавигдав. 
[[1957 он]]д Улаанбаатар хотын АШТ-ий дараа хөлбөмбөгчдөд анх удаа спортын зэрэг цол олгож эхэлсэн бөгөөд уг тэмцээнд түрүүлсэн “Замчин” багийн тамирчид спортын I зэрэг, “Хөдөлмөр” багийн тамирчид II зэрэг, “Соёл” багийн тамирчид III зэрэг хүртсэн бол удалгүй шүүгчдийг мөн зэрэглэж, Ч.Нэргүй, Л.Сандагдорж, Г.Банзрагч, В.Долгормаа нарт шүүгчийн II зэрэг, Ц.Дамбажанцан, Ц.Бадрах, С.Батнасан нарын хүмүүст III зэрэг олгосон байна.&lt;ref name=&quot;news.mn&quot; /&gt;
[[1959 он]]ы 10 сарын 30-нд Монголын хөлбөмбөгийн холбоо, шигшээ багийн тамирчдын санаачлагаар анх байгуулагдан дарга, нарийн бичгийн дарга, дасгалжуулагч-шүүгчдийн зөвлөл, хүүхэд-залуучууд, сурталчилгаа, техникийн комисс зэрэг бүрэлдэхүүнтэй ажиллаж эхэлсэн байна. Холбооны анхны тэргүүн нь Н.Лувсандорж байв.

===Монгол улсын хөлбөмбөгийн анхны шигшээ баг===
1956 онд БТСХЭХ-ны дарга Ж.Лхагвасүрэнгийн тушаалаар байгуулагдсан хөлбөмбөгийн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд, дасгалжуулагчаар ЗХУ-ын спортын гавъяат мастер П.А.Севастьянов; орчуулагч, туслах дасгалжуулагчаар, тухайн үеийн нэрт тамирчин, багш Н.Лувсандорж ажиллаж байжээ. Багийн бүрэлдэхүүн:&lt;ref name=&quot;news.mn&quot; /&gt;

====Хаалгачид==== 
{{col-begin}}
{{col-2}}

* Ч.Нэргүй, МУИС-ийн оюутан 
* Ц.Чомбуу, МУИС-ийн оюутан
 
====Тоглогчид==== 
* Ц.Сагар, ”Хөдөлмөр” нийгэмлэг
* Н.Дамдинжав, ”Хөдөлмөр” нийгэмлэг 
* Г.Шархүү, Тавдугаар сургууль,“Соёл” нийгэмлэг 
* Б.Рэндоо, Тавдугаар сургууль 
* Ж.Батсүх, МУИС, “Соёл” нийгэмлэг
{{col-2}}

* Л.Сандагдорж, Гуравдугаар сургууль, “Соёл” нийгэмлэг
* Ж.Авгаанпунцаг, Нэгдүгээр сургууль, “Хоршоолол” нийгэмлэг
* М.Пүрэвжал, Нэгдүгээр сургууль, “Хоршоолол” нийгэмлэг 
* Г.Банзрагч, Гуравдугаар сургууль, “Соёл” нийгэмлэг 
* В.Долгормаа, Хоёрдугаар сургууль, “Соёл” нийгэмлэг 
* Ц.Бадрах, Хоёрдугаар сургууль, “Хөдөлмөр” нийгэмлэг 
* Г.Билэгт, Хоёрдугаар сургууль, “Соёл” нийгэмлэг 
* Ц.Дамбажанцан, ”Хөдөлмөр” нийгэмлэг 
{{col-end}}

===Олон улсад===
Монголын хөлбөмбөгчид түүхэндээ хилийн чанадад анх удаа тоглосон нь [[1956 он]] юм. Мөн оны есдүгээр сард Монголын хөлбөмбөгчдийг төлөөлж, “Замчин” нийгэмлэгийн тамирчид БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Хөх хот, Жинин хотуудын төмөр замчдын багтай нөхөрсөг уулзалт тоглолт хийж, нэг хожиж, нэг тэнцэн, нэг хожигдсон дүнтэй нутагтаа иржээ. Харин [[1958 он]]д улсын шигшээ баг хилийн чанадад анх удаа тоглохдоо, БНХАУ-ын [[Бээжин]], Тяньжин, [[Шанхай]] хотуудаар явж, 45 хоногийн бэлтгэл сургуулилт хийгээд, эдгээр хотуудын багтай долоон удаа тоглохдоо хоёр хожиж, нэг тэнцэн, дөрөв хожигдсон байна.&lt;ref name=&quot;news.mn&quot; /&gt; Шигшээ баг мөн ондоо ЗХУ, [[Унгар|БНУАУ]], [[Умард Солонгос|БНАСАУ-ын]] багуудтай хэд хэдэн удаа тогложээ. Үүнд, [[Улаан-Үд]]ийн “Локомотив” багтай 2:2, “Шахтер” багтай 1:1-ээр тэнцсэн бол Ардчилсан Солонгосын шигшээ багтай хийсэн эхний тоглолтдоо 1:1-ээр тэнцээд, дараагийн тоглолтод 0:1-ээр хожигдсон юм. Ардчилсан Солонгосын энэ баг 1966 оны ДАШТ-ий шөвгийн наймд шалгарчээ.&lt;ref&gt;[https://dnn.mn/%D0%BB-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6-%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%83%D1%83-%D1%83%D1%80%D1%82-%D1%85%D3%A9%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0-%D1%82%D1%8D%D1%81%D0%B2%D1%8D%D1%80-%D1%82%D1%8D%D0%B2%D1%87%D1%8D%D1%8D%D1%80%D1%82%D1%8D%D0%B9-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B0%D0%B0%D1%81-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%85%D2%AF%D0%BD-%D1%85%D3%A9%D0%BB%D0%B1%D3%A9%D0%BC%D0%B1%D3%A9%D0%B3-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BD-%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B6-%D1%87%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0/ өдрийн сонин.мн: ''Л.Сандагдорж: Нуруу урт, хөл майга, тэсвэр, тэвчээртэй учраас монгол хүн хөлбөмбөг гаргуун тоглож чадна'']{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} , нийтлэгдсэн: 2014.07.23&lt;/ref&gt; 

Монголын шигшээ багийн оролцсон анхны олон улсын тэмцээн нь [[1960 он]]д тухайн үеийн Хойд [[Вьетнам]]ын нийслэл [[Ханой]] хотод болсон [[Ази]]йн социалист орны хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн юм. Социалист дөрвөн орон оролцсон энэ тэмцээнд Монголын баг Вьетнамд 1:4-өөр, Ардчилсан Солонгост 1:4-өөр, Хятадад 1:6-аар хожигджээ.

Монголын шигшээ баг [[1959 он]]оос [[1973 он]]ы хооронд Зөвлөлтийн Өвөр Байгалийн цэргийн тойргийн багтай харилцан зочилж нөхөрсөг тоглолт хийдэг байсан бөгөөд нутагтаа болсон тоглолтод хэд хэдэн удаа хожиж байжээ.
{{Quotation| “Бидний хожих, хожигдох гол нь биш. Гол нь өөрсдийн идэвхийг үзүүлж, хөлбөмбөгчдийн нөхөрлөлийг бэхжүүлэхэд байгаа юм” ''1960 онд Вьетнамын нийслэл Ханой хотод болсон Азийн социалист орны хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцох үеэр Монголын шигшээ багийн хаалгач Ц.Чомбуугийн Вьетнамын төв хэвлэл “Нян Зань” сонинд өгсөн ярилцлагаас.''&lt;ref&gt;[http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&amp;page=1&amp;document_srl=153551 http://mglradio.com: Ц.Чомбуу: ''&quot;Азийн хар муур&quot; хочит хаалгач Чомбуу'']{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, нийтлэгдсэн: 2016.06.05&lt;/ref&gt;}}

==1960-70-аад он==

[[1961]], [[1963 он]]уудад Монголын Бүх ард түмний спартакиад, [[1964 он]]оос хоёр жил тутам УАШТ, жил бүр Улаанбаатар хотын аварга шалгаруулах тэмцээнүүд болон &quot;Ардын хувьсгалын ойн&quot;, &quot;Залуучуудын үнэн&quot;, &quot;Хөдөлмөр&quot;, &quot;Улаан-од&quot;, Улаанбаатарын мэдээ&quot; сонины нэрэмжит тэмцээнүүд тогтмолжсоноос гадна улс хоорондын нөхөрсөг уулзалт тэмцээнүүдийг зохион байгуулдаг болов.&lt;ref&gt;http://ts_0247.blog.gogo.mn/?label=11119{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 1990-ээд оны эхэн үе хүртэлх хугацаанд төр засгаас хөлбөмбөгийн хөгжилд төдийлэн анхаараагүйгээс болж энэ спортын хөгжилд дорвитой ахиц гараагүй хэдий ч Улсын аварга шалгаруулах тэмцээн, Оюутны УАШТ, Өсвөр үеийн УАШТ, Улаанбаатар хотын АШТ, Сансрын нисэгчдийн нэрэмжит “Од” тэмцээн, [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] цомын АШТ, “Залуучуудын үнэн&quot;, &quot;Хөдөлмөр&quot;, &quot;Улаан-од&quot;, Улаанбаатарын мэдээ&quot; сонины төвийн сонинуудын нэрэмжит, томоохон ойн нэрэмжит зэрэг улс, бүсийн чанартай том жижиг тэмцээнүүд янз бүрийн давтамжтайгаар зохиогдож иржээ. Харин гадаад оронд тэмцээн уралдаанд оролцох нь багассан, төрийн байгууллагын зүгээс хөлбөмбөгт тавих анхаарал буурсны улмаас шигшээ багийг 1961 онд татан буулгасан байна.

==1990-ээд он== 
[[1992 он]]д Монгол улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг дахин байгуулагдсанаар анхны тэмцээн болох Зүүн Азийн анхдугаар наадамд удаах жил нь оролцов. Энэ тэмцээнд Монголын баг БНХАУ-д 1:6, БНАСАУ-д 0:7, БНСУ-д 0:10, Японд 0:9-өөр хожигдож, хамгийн сүүлд [[Макао]]гийн багийг 4:3-ын харьцаагаар хожсон юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ssport.mn/index.php/p/822 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2016-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921093050/http://www.ssport.mn/index.php/p/822 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Улмаар [[1996 он]]д Монголын хөлбөмбөгийн үндэсний дээд лигийн анхны тэмцээн болж, удаах жил нь Монголын хөлбөмбөгийн холбоо шинээр байгуулагдан Азийн хөлбөмбөгийн холбоо (AFF), улмаар Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоонд элссэнээр Монголын хөлбөмбөгийн хөгжлийн шинэ үе эхэлжээ.

==Эх сурвалж==
{{лавлах холбоос|2}}

[[Ангилал:Монголын хөлбөмбөг| ]]</text>
      <sha1>j4fzxajhsh2c3dy4gu9w1vw5pmypxli</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улаан дөрвөлжин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61961</id>
    <revision>
      <id>862216</id>
      <parentid>727944</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T23:06:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2157" sha1="4iiorzim96dq2h6xadzqzyysnuniguj" xml:space="preserve">«'''Улаан дөрвөлжин'''» — [[2013 он|2014]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсад [[монгол хэл|монгол]] хэлээр бүтсэн [[уран сайхны кино]].

Сэтгэл мэдрэлийн эмнэлэг нийгмийн хувьд “хаалттай” ертөнц бөгөөд эмнэлэгийн дарга  Даваа /Ц.Төмөрбаатар/ тэнд тусгай журмыг тогтоон, “амаа хамхиж” чаддаг хүмүүсээр өөрийгөө хүрээлжээ. Харин шинээр ирсэн залуухан эмч бүсгүй /Д.Ганцэцэг/ түүнд таалагдахгүй байв. Гэтэл сэтгэцийн байдлыг нь тодорхойлуулахаар цагдаагийн газраас явуулсан гэмт хэргийн сэжигтэн эмнэлэгт ирнэ. Хэдийгээр гэмт хэрэгтэн түр зуурын цочролд орсон  байсан ч эмнэлэгийн дарга түүнийг эдгэшгүй хүнд өвчтэй мэтээр ойлгуулж, эмнэлэгтээ авч үлдэн залуу эмчид хариуцуулан өгнө. Тус эмнэлэгт архинд донтогч, урлагийн дэмийрэгч, номын цагаан солиот, хардлагын дэмийрэлт, төрөлхийн оюун ухааны хомсдолтой хүү, өөрийгөө бөө болох байсан хэмээн дэмийрэгч бүсгүй, тоглоомны донтон хүү зэрэг өөрсдийн гэсэн ертөнцдөө л амьдардаг олон өвчтөнүүд байдаг. Шинэ өвчөн ирсэнээс хойш тэд байдал өөрчлөгдөнө. Харин залуу эмч эмнэлэгээс явахаас өөр аргагүй байдалд хүрнэ. [https://web.archive.org/web/20220205110757/https://news.mn/r/135946/ (1)]

[[Ангилал:21-р зууны монгол кино]]
[[Ангилал:Монгол кинонууд]]
[[Ангилал:Уран сайхны кино]]</text>
      <sha1>4iiorzim96dq2h6xadzqzyysnuniguj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цаас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62097</id>
    <revision>
      <id>862252</id>
      <parentid>842897</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T03:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4835" sha1="bxb0ga154cepuek4ppdvsxaj2cl7s9h" xml:space="preserve">'''Цаас''' нь [[Хятад улс|Хятад]] улсаас үүсэлтэй гэж үздэг.  НТӨ II зуунд Хятадын хааны зөвлөх Цай Лунь хаандаа цаас хийх аргыг үзүүлжээ. Цай Лунь модны холтос, хуучин [[даавуу]], хуучин [[загасны тор]] зэрэг олон төрлийн [[түүхий эд]]&lt;nowiki/&gt;ийг хольж усанд буцалгаад, холимог шингэнээ нарийн [[хулс]]&lt;nowiki/&gt;ын чийрсэн дээр жигдхэн тарааж хатаах замаар нимгэн цаасыг  гаргажээ. Ийм төрлийн цаас нь үсэг бичихэд тохиромжтой ба өртөг бага учир нийтийн хэрэгцээнд нийцжээ. Тиймээс Хятадын Аньхуй мужийн Сюань Жоуд хийсэн торгон цаас нь дээд зэргийн чанартай. Цаас нь Цай Лун хаандаа үзүүлэхээс өмнөх үеийн цаас олдсон.

== Он цагийн хэлхээр ==

* НТ 105 онд — Хятад улсад Цай Лунь цаас бүтээв. 
* НТ 600 онд — [[Өмнөд Солонгос|Солонгос]] улсад цаас хийжээ. 
* НТ 625 онд — [[Япон]]&lt;nowiki/&gt;д улсад цаас хийсэн байна.

== Дахин боловсруулалт ==
Цаас дахин боловсруулахын тулд холигч бутлагч, ижил хэмжээтэй хоёр жааз, цэвэрлэгээний бамбалзуур, хүндрүүлэгч хэрэглэнэ. 

# Хэрэглэсэн, хаягдал цаасаа цэвэр хадгал
# Хаягдал цаасаа угаана (хувцас даавуу угааж байгаа юм шиг угаана)
# Угаасан цаасаа сайтар дэвтээнэ (8-12 цаг буюу шөнөжин хонуулж болно)
# Дэвтээсэн цаасаа жижиглэж ур (нэрийн хуудас шиг хэмжээтэй байж болно)
# Урсан цаасаа гал тогооны холигчинд устай хамт хийж бутал (зутан шөл шиг болгоно)
# Нэг жаазандаа сийрэг тааран даавуу тат. 
# Даавуугаар бүрээгүй жаазаа доошоо харуулна.
# Даавуугаар бүрсэн жаазаа дээшээ харуулна. 
# Хоёр жаазаа нүүрээр нь нийлүүлнэ. 
# Томхон устай сав бэлтгэнэ. (жааз хангалттай хэмжээнд багтахаар байна)
# Хоёр нийлүүлсэн жаазандаа цаасны зутангаа жигд хийж тараана. (усандаа нааш цааш хөдөлгөж эвтэйхэн тараана)
# Хоёр жаазаа давхарлаад хүндрүүлэгчээр дар. 
# Цэвэрлэгээний бамбалзуураар илүүдэл усыг шингээж ав. 
# Сайтар хатаагаад шинэхэн муутуу шиг цаастай болно. 
Н.Хулан, A Year to remember, 2019 оны хоёр дахь хэвлэл, 52 долоо хоногийн турш шинэ зүйлс суралцсан тэмдэглэл бүхий номны Тав дахь долоо хоногийн туршилт дээрээс &quot;Цаас дахин боловсруулсан нь&quot; хэсгээс цаас хэрхэн дахин боловсруулах тухай дэлгэрүүлж уншиж, гар зургийг харж болно. 

== Гадаад холбоос ==
[https://web.archive.org/web/20231006202645/https://news.mn/r/133136/ Цаас, бар, ном бий болсон нь]

[https://web.archive.org/web/20190911005933/http://www.solongonews.mn/content/read/673.htm Цаас хийх арга]

[https://medium.com/@OriginOfGumuda/week-6-%D1%86%D0%B0%D0%B0%D1%81-%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BD-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D1%8C-5ddd11430859 Цаас дахин боловсруулсан нь]

[https://churilovocity.ru/mn/kak-iz-dereva-poluchaetsya-bumaga-kak-delayut-bumagu-iz-dereva/ Модоор цаас хэрхэн хийх вэ?]{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Цахим холбоос ==
{{Wiktionary}}
{{Commonscat|Paper|Цаас}}

[[Ангилал:Цаас| ]]
[[Ангилал:Цаасны үйлдвэрлэл]]
[[Ангилал:Хэвлэлийн материал]]
[[Ангилал:Номын хэвлэл]]
[[Ангилал:Албаны өрөөний материал]]
[[Ангилал:Муутуу]]</text>
      <sha1>bxb0ga154cepuek4ppdvsxaj2cl7s9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мягмарын Бадарч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63459</id>
    <revision>
      <id>862247</id>
      <parentid>862149</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:48:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>862247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6546" sha1="i5jedsbt72zo4z7j3uviyg8ukhdvijk" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Мягмарын Бадарч
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1990|12|21}}
| birth_place      = [[Цэнхэр сум]], [[Архангай аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Улсын гарьд]]
| title1           = Улсын гарьд
| title_year1      = 2021
| title2           = Улсын заан
| title_year2      = 2020
| title3           = Улсын харцага
| title_year3      = 2017
| title4           = Аймгийн арслан
| title_year4      = 2012
| шөвгөрсөн        = '''2''' (2017, 2020)
| updated          = 
}}

'''Мягмарын Бадарч''' ([[1990 он]]ы [[12 сарын 21|арванхоёрдугаар сарын 21]]) нь [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Цэнхэр сум|Цэнхэр]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн улсын гарьд цолтой бөх.

== Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд ==
2012 оны Архангай аймгийн баяр наадамд сумын заан Б.Мөнх-Эрдэнээр найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.

2016 оны Бүх цэргийн баяр наадамд цэргийн начин Д.Цэрэнтогтоход өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Бадрангуй&quot; чимэг хүртсэн. 2017 оны Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Нэмэх&quot; чимэг хүртсэн.

== Улсын наадмын дэвжээнд ==

2017 оны АХ-ын 96 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Б.Соронзонболдоор дөрөв, улсын гарьд Ж.Бат-Эрдэнээр тав, улсын начин Ч.Батчулуунаар зургаа даван шөвгөрч &quot;Монгол улсын харцага&quot; цолыг хүртсэн.

2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр дөрөв, аймгийн арслан Н.Хүрэлсүхээр тав, аймгийн арслан Х.Цогтгэрэлээр зургаа, улсын арслан Р.Пүрэвдагваар долоо давж &quot;Монгол улсын заан&quot; цолыг хүртсэн. Тухайн жил Улсын Аварга [[Намсрайжавын Батсуурь]] сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож &quot;Монгол улсын гарьд&quot; цолыг хүртсэн.

2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд Аймгийн хурц арслан Бүрнээгийн Баянмөнхөөр тав, Өсөх идэр начин Эрдэнэбатын Дашаар зургаа, Улсын харцага Сүхбаатарын Сүхбатаар долоо, Улсын аварга Оргихын Хангайгаар найм, Улсын харцага Цэрэнсодномын Бямба-Отгоноор 9 даван түрүүлсэн. Гэвч түүнээс допингийн төрлийн бодис илэрсэн тул Үндэсний их баяр наадмыг зохион байгуулах хороо түүний бүх давааг хүчингүйд тооцож, Улсын арслан цолыг хураах саналыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид уламжилсан&lt;ref&gt;[https://ikon.mn/n/2yvh М.Бадарчийн цолыг хурааж, Ц.Бямба-Отгонд улсын арслан цол олгох саналыг Ерөнхийлөгчид уламжлахаар боллоо]&lt;/ref&gt;. Улмаар 2024 оны 6 сарын 17-нд түүний арслан цолыг хурааж өвдөг шороодсон бөхчүүдэд нөхөж цол олгожээ. Харин М.Бадарч уг шийдвэрийг хүлээн зөвшөөрөлгүй спортын арбитрын шүүхэд хандсан ч допинг хэрэглээгүй гэдгээ нотолж чадаагүй юм.&lt;ref name=&quot;demotion&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-06-17 |title=Улсын аварга О.Хангай “Үлэмж бадрах” чимэг хүртэж, Ц.Бямба-Отгон арслан боллоо |url=https://montsame.mn/en/read/346085|publisher=montsame |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Үндэсний бөхийн амжилт ==

{{Mongolian Wrestling Record/Start|Мягмарын Бадарч&lt;ref&gt;{{cite web | title=Мягмарын Бадарчийн амжилт| url=https://www.devjee.mn/w/-KhXepoJfLTVGKvjwNlY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|R|6|NL||NG|0|2023 оны түрүү бөх М.Бадарчаас допинг илэрсэн тул цолыг нь хурааж унасан бөхчүүдэд цол чимгийг нөхөн олгосон.&lt;ref name=&quot;demotion&quot;/&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NG|9|NL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NG|3||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NE||NG|1|2020 онд Улсын Аварга Н.Батсуурь сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Гарьд цолыг олгосон.&lt;ref&gt;[https://zangi.mn/show/66.html Н.Батсуурь даян аварга, М.Бадарч улсын гарьд, Ц.Одбаяр, Д.Анар нар улсын заан цол хүртлээ]&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NE||||Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|7|NE|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NH|3||}}
{{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|AL|6|NH|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2016|M|256|AL|7|B2|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|AL|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|AL|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

== Эх сурвалж ==
&lt;references/&gt;

{{DEFAULTSORT:Бадарч, Мягмарын}}
[[Ангилал:Улсын гарьд]]
[[Ангилал:Цэнхэрийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1990 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>i5jedsbt72zo4z7j3uviyg8ukhdvijk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оргихын Хангай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63507</id>
    <revision>
      <id>862289</id>
      <parentid>861730</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T08:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40193-67</username>
        <id>106015</id>
      </contributor>
      <origin>862289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6868" sha1="i71ojq5306toe76pzcjt4lr67zh06lg" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Оргихын Хангай
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1990|10|1}}
| birth_place      = [[Буянт сум (Ховд)|Буянт сум]], [[Ховд аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| дуурьсгасан      = [[Жаргалан сум]], [[Говь-Алтай аймаг]]
| wrestling_title  = [[Улсын аварга]]
| title1           = Улсын аварга
| title_year1      = 2022
| title2           = Улсын харцага
| title_year2      = 2017
| title3           = Аймгийн арслан
| title_year3      = 2013
| title4           = Аймгийн заан
| title_year4      = 2012
| түрүүлсэн        = '''1''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]])
| шөвгөрсөн        = '''5''' (2017, 2019, 2022, 2023, 2024)
| updated          = 2023-7-13
|үзүүрлэсэн='''1''' ([[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]])}}

'''Оргихын Хангай''' (1990 онд төрсөн) нь [[Ховд аймаг|Ховд]]  аймгийн [[Буянт сум (Ховд)|Буянт]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн улсын аварга цолтой бөх юм. 2022 оны 1024 бөх барилдсан түүхт барилдаанд өвдөг шороодолгүй 10 даван түрүүлж [[Улсын аварга]] цол хүртсэн. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 25 дахь аварга юм.

== Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд ==
2012 оны Ховд аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Батсайханд өвдөг шороодон үзүүрлэж
&quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.

2013 оны Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Нэмэх&quot; чимэг хүртсэн. Мөн тухайн жилдээ Ховд аймгийн баяр наадамд аймгийн начин Д.Бадамгараваар найм даван түрүүлж 
&quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртжээ.

2017 оны Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Өсөх&quot; чимэг хүртсэн.

== Улсын наадмын дэвжээнд ==

2017 оны АХ-ын 96 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Б.Пүрэвсайханаар дөрөв, улсын арслан Э.Оюунболдоор тав, аймгийн арслан Б.Сериктай тунан барилдаж, зургаа даван шөвгөрч &quot;Улсын харцага&quot; цолыг хүртсэн.

2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан М.Бямбадоржоор дөрөв давж, тавын даваанд улсын начин Д.Цэрэнтогтоход өвдөг шороодсон. Гэвч тухайн жил улсын начин Д.Цэрэнтогтох сэргээш хэрэглэсэн нь нотлогдсон тул 2020 онд АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмын дараахан давааг нь нөхөн олгож чимэг нэмсэн.

2022 оны АХ-ын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Батдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Г.Өсөхбаяраар тав, аймгийн харцага Б.Сосорбарамаар зургаа, улсын начин О.Мөнх-Эрдэнээр долоо, улсын аварга С.Мөнхбатаар найм, улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр ес, улсын харцага Б.Орхонбаяраар арав даван түрүүлж &quot; Монгол улсын аварга &quot; цол хүртсэн.

2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Д.Эрдэнэтулгаар тав, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар зургаа, аймгийн арслан Г.Ганхуягаар долоо давж чимэг нэмсэн.

2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Дашдэмбэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан М.Эрхэмбаяраар тав, аймгийн хурц арслан Д.Төрболдоор зургаа давж чимэг нэмсэн.

== Үндэсний бөхийн амжилт ==

{{Mongolian Wrestling Record/Start|Оргихын Хангай&lt;ref&gt;{{cite web | title=Оргихын Хангайн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhXcfy8dtr9XJWho671 | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}&lt;/ref&gt;}}
{{ Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NC|6|UuZ|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|R|6|NC||UuB|0|2023 оны түрүү бөх М.Бадарчаас допинг илэрсэн тул цолыг нь хурааж унасан бөхчүүдэд цол чимгийг нөхөн олгосон.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-06-17 |title=Улсын аварга О.Хангай “Үлэмж бадрах” чимэг хүртэж, Ц.Бямба-Отгон арслан боллоо |url=https://montsame.mn/en/read/346085|publisher=montsame |language=mn}}&lt;/ref&gt;}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NC|7|SS|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|10|NC|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|2|OoI|0|2019 онд улсын начин Д.Цэрэнтогтох сэргээш хэрэглэсэн нь нотлогдсон тул давааг нь нөхөн олгож чимэг нэмсэн.}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NH|3||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|AL|6|NH|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|AL|1||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|AL|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|AL|3||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2013|A|256|AE|8|AL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2012|A|256||7|AE|1}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

==Эх сурвалжууд==
{{reflist}}

{{Үндэсний бөхийн аварга}}

{{DEFAULTSORT:Хангай, Оргихын}}
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Улсын аварга]]
[[Ангилал:1990 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>i71ojq5306toe76pzcjt4lr67zh06lg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдааны жагсаалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66548</id>
    <revision>
      <id>862159</id>
      <parentid>861805</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T12:05:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39997-26</username>
        <id>106021</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2000- 2024 оны наадам */</comment>
      <origin>862159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40626" sha1="7ve4cjxkpndxttthkk2y51hfmbr2to0" xml:space="preserve">Монгол үндэсний их баяр наадам нь эртний уламжлалтай Монгол түмний соёл, ахуй амьдралыг агуулан тээж ирсэн арвин их түүх билээ. Монгол түмэн хотол олноороо цэнгэн баярладаг, өргөн дэлгэр утгаараа улсын цол олгож байсан Долоон хошуу даншиг наадам, Уул тайлгын наадам буюу Арван засгийн наадам болон Цэргийн наадам бүгд улсын хэмжээний том наадам билээ.  '''VIII''' '''Богд''' '''Живзундамба Агваанлувсанчойжинямданзанванчүг''' (1869-1924 )-ийг нас барсны дараагаар Уул тайлгын наадам буюу Арван засгийн наадмыг отголж, 1924 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсаа тунхаглан тусгаар тогтсоны дараа Улсын II бага хурлаас Уул тайлгын наадам буюу Арван засгийн наадам, Цэргийн наадам хоёрыг хамтруулан Ардын наадам болгон Нийслэл хүрээг чөлөөлсөн гэх өдөр буюу 1921 оны билгийн тооллын зургаан сарын шинийн зургаан нь аргын тооллын 7-р сарын 11 нэгэн байсан тул баяр наадмыг жил бүрийн энэ өдөр бөх барилдуулан, морь уралдуулан, сур харвуулж эрийн гурван наадам зохион байгуулах шийдвэрийг 1925 оны 5-р сарын 15-ны өдрийн Ардын Засгийн газрын тогтоолоор баталжээ.

Монгол Улс олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн буюу 1946 оноос Ардын наадмыг өөрчлөн &quot; Ардын хувьсгал ялсны ой &quot; гэж тэмдэглэх болсон бөгөөд 1990 оны Ардчилсан хувьсгал ялан улмаар Монгол Улс нэг нийгэмээс нөгөө нийгэмд шилжин [[олон намын тогтолцоо]] үйлчилж бүх орон даяар сонгуульт ажил зохион байгуулагдсан бөгөөд 1996 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд Ардчилсан хүчин ялснаар тэр жилийн наадмыг Монголын тулгар төр байгуулагдсаны 790 жилийн ой болгон өргөн дэлгэр тэмдэглэсэн байна.

Улмаар 2006 онд &quot; Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ой болгон &quot; өргөн дэлгэр тэмдэглэсэн бөгөөд одоогоор улсын баяр наадмыг &quot;Ардын хувьсгалын ой, Тулгар төрийн ой, Их Монгол улсын байгуулагдсаны ой&quot; зэрэг олон тодотголтой хамтруулан тэмдэглэж ирсэн байна.

==== Улсын наадамд түрүүлж, үзүүрлэсэн бөхчүүд ====

===== 1925-1999 оны наадам =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх
|-
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харьяалал''
|''Цол'' 
|''Овог нэр'' 
|''Харьяалал''
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1925|1925]]
|У.ар
|[[Ганжууржавын Самдан]]
|Хэнтий Баянхутаг
|з.б
|[[Нацагийн Жамъян]]
|Архангай Цахир
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1926|1926]]
|У.ар
|[[Нацагийн Жамъян]]
|Архангай Цахир
|з.б
|[[Шагжийн Төмөрбаатар]]
|Архангай Тариат
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1927|1927]]
|У.з
|[[Ономжавын Аюур]]
|Өвөрхангай Сант
|з.б
|[[Санжмятавын Шагж]]
|Завхан Тосонцэнгэл
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1928|1928]]
|У.ав
|[[Нацагийн Жамъян]]
|Архангай Цахир
|У.ар
|[[Ономжавын Аюур]]
|Өвөрхангай Сант
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1929|1929]]
|У.з
|[[Баясахын Банзар]]
|Архангай Өлзийт
|У.з
|[[Санжмятавын Шагж]]
|Завхан Тосонцэнгэл
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1930|1930]]
|У.з
|[[Санжмятавын Шагж]]
|Завхан Тосонцэнгэл
|У.з
|[[Баясахын Банзар]]
|Архангай Өлзийт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1931|1931]]
|з.б
|[[Мангалын Бэх-Очир]]
|Булган Сэлэнгэ
|У.з
|[[Маамын Лхагва]]
|Завхан Идэр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1932|1932]]
|У.н
|[[Пэлжидийн Бат-Очир]]
|Төв Дэлгэрхаан
|У.з
|[[Долгорын Содном]]
|Архангай Хашаат
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1933|1933]]
|У.з
|[[Маамын Лхагва]]
|Завхан Идэр
|У.з
|[[Дамдинсүрэнгийн Данзан]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1934|1934]]
|У.з
|[[Хүрэлийн Дэлэг]]
|Архангай Өлзийт
|У.ар
|[[Лувсанмөрийн Чимэд]]
|Төв Мөнгөнморьт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1935|1935]]
|У.ар
|[[Лувсанмөрийн Чимэд]]
|Төв Мөнгөнморьт
|з.б
|[[Шаравын Гомбосүрэн]]
|Архангай Цэнхэр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1936|1936]]
|У.з
|[[Лхамжавын Балсан]]
|Дорнод Чойбалсан
|У.ар
|[[Лувсанмөрийн Чимэд]]
|Төв Мөнгөнморьт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1937|1937]]
|У.з
|[[Шагдарын Гэлэг]]
|Дорнод Гурванзагал
|з.б
|[[Довчингийн Лувсанжамц]]
|Архангай Хайрхан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1938|1938]]
|У.з
|[[Баатарын Төрбат]]
|Архангай Жаргалант
|У.з
|[[Цэдэвийн Банди]]
|Өвөрхангай Тарагт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1939|1939]]
|з.б
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.ар
|[[Маамын Лхагва]]
|Завхан Идэр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1940|1940]]
|У.з
|[[Шаравын Ванчинхүү]]
|Ховд Буянт
|У.з
|[[Учралын Дамчаа]]
|Дорнод Чойбалсан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1941|1941]]
|У.ар
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.з
|[[Хасын Өлзийсайхан]]
|Дорнод Халхгол
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1942|1942]]
|У.н
|[[Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.з
|[[Шагдарын Санжсүрэн]]
|Завхан Сантмаргац
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1943|1943]]
|У.з
|[[Довчингийн Лувсанжамц]]
|Архангай Хайрхан
|У.н
|[[Цэнджавын Содов]]
|Архангай Хайрхан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1944|1944]]
|У.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Архангай Хайрхан
|У.н
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]] 
|Булган Хангал
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1945|1945]]
|У.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.з
|[[Жамсрангийн Цэвээнравдан]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1946|1946]]
|Дая.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.ар
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]]
|Архангай Хайрхан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1947|1947]]
|з.б
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|У.з
|[[Гялдангийн Цоодол]]
|Өвөрхангай Гучин-Ус
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1948|1948]]
|У.ар
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|У.з
|[[Гялдангийн Цоодол]]
|Өвөрхангай Гучин-Ус
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1949|1949]]
|У.з
|[[Пагмын Аюуш|Пагамын Аюуш]]
|Баянхонгор Богд
|У.ав
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1950|1950]]
|У.ав
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]]
|Архангай Хайрхан
|У.ар
|[[Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1951|1951]]
|У.ар
|[[Жамсрангийн Цэвээнравдан]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|Дар.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1952|1952]]
|Дар.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|Дая.ав
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]]
|Архангай Хайрхан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1953|1953]]
|Дар.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.ав
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1954|1954]]
|Дар.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.з
|[[Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1955|1955]]
|з.б
|[[Самдангийн Оргодол]]
|Төв Баян-Өнжүүл
|з.б
|[[Балжингийн Бадам]]
|Булган Тэшиг
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1956|1956]]
|У.н
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.ар
|[[Сүнрэвийн Самданжигмэд]]
|Өвөрхангай Баянгол
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1957|1957]]
|У.ар
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.ав
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1958|1958]]
|У.ар
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|з.б
|[[Жалбуугийн Чойжилсүрэн]]
|Архангай Өлзийт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1959|1959]]
|У.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.ар
|[[Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1960|1960]]
|Дая.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.н
|[[Цэндийн Гомбодорж]]
|Архангай Хашаат
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1961|1961]]
|У.н
|[[Сэрээтэрийн Цэрэн]]
|Булган Сайхан
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1962 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1962]]
|У.н
|[[Далайн Жамц]]
|Архангай Хотонт
|У.ар
|[[Жалбуугийн Чойжилсүрэн]]
|Архангай Өлзийт
|-
|[[1963 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1963]]
|У.з
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|У.з
|[[Уламбаярын Мижиддорж]]
|Архангай Хашаат
|-
|[[1964 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1964]]
|У.ар
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|У.ар
|[[Чойжилын Бээжин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1965 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1965]]
|У.ар
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|У.з
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|-
|[[1966 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1966]]
|У.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1967 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1967]]
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|У.ар
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|-
|[[1968 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1968]]
|У.ар
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1969 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1969]]
|У.з
|[[Гомбо-Аюушийн Дэмүүл]]
|Өмнөговь Манлай
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1970 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1970]]
|У.ар
|[[Чойжилын Бээжин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1971 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1971]]
|У.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ав
|[[Сэрээтэрийн Цэрэн]]
|Булган Сайхан
|-
|[[1972 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1972]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|-
|[[1973 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1973]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ар
|[[Пүрэвийн Дагвасүрэн]]
|Төв Батсүмбэр
|-
|[[1974 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1974]]
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|-
|[[1975 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1975]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|-
|[[1976 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1976]]
|У.з
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]]
|Төв Угтаалцайдам
|У.ар
|[[Пүрэвийн Дагвасүрэн]]
|Төв Батсүмбэр
|-
|[[1977 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1977]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ар
|[[Пүрэвийн Дагвасүрэн]]
|Төв Батсүмбэр
|-
|[[1978 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1978]]
|У.з
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|-
|[[1979 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1979]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ар
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]]
|Төв Угтаалцайдам
|-
|[[1980 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1980]]
|У.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|-
|[[1981 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1981]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дая.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|[[1982 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1982]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ар
|[[Мядагийн Мөнгөн]]
|Увс Давст
|-
|[[1983 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1983]]
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|У.ар
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]]
|Төв Угтаалцайдам
|-
|[[1984 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1984]]
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|У.ар
|[[Мядагийн Мөнгөн]]
|Увс Давст
|-
|[[1985 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1985]]
|У.н
|[[Бандийн Ганбаатар]]
|Өвөрхангай Баян-Өндөр
|У.ар
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]]
|Төв Угтаалцайдам
|-
|[[1986 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1986]]
|У.ар
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]] 
|Төв Угтаалцайдам
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|[[1987 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1987]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|[[1988 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1988]]
|У.з
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|[[1989 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1989]]
|У.ар
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.н
|[[Одвогийн Балжинням]]
|Увс Наранбулаг
|-
|[[1990 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1990]]
|У.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|1990(1)
|Дая.ав
|Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|Дар.ав
|Хорлоогийн Баянмөнх
|Увс Хяргас
|-
|[[1991 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1991]]
|У.з
|[[Одвогийн Балжинням]]
|Увс Наранбулаг
|У.з
|[[Пунцагийн Сүхбат]]
|Баянхонгор Баян-Овоо
|-
|[[1992 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1992]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.н
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1993 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1993]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.з
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1994 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1994]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.ар
|[[Одвогийн Балжинням]]
|Увс Наранбулаг
|-
|[[1995 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1995]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.з
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1996 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1996]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.ар
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1997 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1997]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.ар
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1998 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1998]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.з
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|-
|[[1999 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1999]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.з
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|}

===== 2000- 2024 оны наадам =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх
|-
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харьяалал''
|''Цол'' 
|''Овог нэр'' 
|''Харьяалал''
|-
|[[2000 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2000]]
|У.з
|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|Төв Сэргэлэн
|У.з
|[[Баянмөнхийн Гантогтох]]
|Увс Хяргас
|-
|[[2001 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2001]]
|У.ар
|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|Төв Сэргэлэн
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|-
|[[2002 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2002]]
|У.з
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.з
|[[Баянмөнхийн Гантогтох]]
|Увс Хяргас
|-
|[[2003 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2003]]
|У.ар
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.з
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|-
|[[2004 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2004]]
|Дая.ав
|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|Төв Сэргэлэн
|У.з
|[[Баянмөнхийн Гантогтох]]
|Увс Хяргас
|-
|[[2005 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2005]]
|У.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.г
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|-
|[[2006 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2006]]
|У.г
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|У.н
|[[Дагвадоржийн Азжаргал]]
|Говь-Сүмбэр Сүмбэр
|-
|[[2007 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2007]]
|У.з
|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]]
|Хөвсгөл Шинэ-Идэр
|У.з
|[[Ишдоржийн Доржсамбуу]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|[[2008 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2008]]
|У.н
|[[Доржпаламын Ганхуяг]]
|Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан
|У.х
|[[Нямдоржийн Ганбаатар]]
|Говь-Алтай Чандмань
|-
|[[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]]
|Дая.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.ар
|[[Доржпаламын Ганхуяг]]
|Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан
|-
|[[2010 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2010]]
|У.з
|[[Батжаргалын Ганбат]]
|Увс Баруунтуруун
|Дар.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] 
|Архангай Батцэнгэл
|-
|[[2011 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2011]]
|У.х
|[[Сүхбаатарын Мөнхбат]]
|Увс Баруунтуруун
|У.н
|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]]
|Сэлэнгэ Мандал
|-
|[[2012 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2012]]
|А.а
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|Увс Давст
|У.з
|[[Дамбийн Рагчаа]]
|Архангай Булган
|-
|[[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]]
|У.ар
|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]]
|Сэлэнгэ Мандал
|У.н
|[[Батнасангийн Гончигдамба]]
|Завхан Их-Уул
|-
|[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]]
|У.х
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|Увс Ховд
|У.н
|[[Ширбазарын Жаргалсайхан]]
|Завхан Идэр
|-
|[[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]]
|У.х
|[[Энхтөгсийн Оюунболд]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.ар
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|Увс Давст
|-
|[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]]
|У.з
|[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]]
|Архангай Хашаат
|У.н
|[[Рэнцэнбямбын Пүрэвдагва]]
|Архангай Булган
|-
|[[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]]
|У.х
|[[Цэдэвийн Содномдорж]]
|Хөвсгөл Тосонцэнгэл
|У.х
|[[Өлзийтогтохын Бат-Орших]]
|Увс Улаангом
|-
|[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]]
|У.ар
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|Увс Ховд
|У.ав
|[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]]
|Архангай Хашаат
|-
|[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]]
|У.ав
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|Увс Ховд
|У.ар
|[[Цэдэв Содномдорж|Цэдэвийн Содномдорж]]
|Хөвсгөл Тосонцэнгэл
|-
|[[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]]
|У.ар
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|Увс Давст
|У.х
|[[Намсрайжавын Батсуурь|Мягмарын Бадарч]]
|Архангай
Цэнхэр
|-
|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]
|У.х
|[[Оргихын Хангай]]
|Ховд Буянт
|У.х
|[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
|-
|[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]]
|У.х
|[[Цэдэнсодномын Бямба-Отгон]]
|Өвөрхангай Төгрөг
|У.Ав
|[[Оргихын Хангай]]
|Ховд Буянт
|-
|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]
|Дая.ав
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|Увс Ховд
|У.ар
|[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
|-
|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]
|У.н
|[[Энхтүвшингийн Батмагнай]]
|Баянхонгор Жинст
|А.х.а
|[[Нямдоржийн Өсөхбаяр]]
|Сүхбаатар Онгон
|-
|2026
|У.ар
|[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
|У.з
|[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]]
|Ховд Зэрэг
|}

==== Түрүү, үзүүр хүртсэн аймгуудын эрэмбэ ====
Улсын баяр наадмаас түрүү, үзүүр хүртсэн тоогоор аймгуудыг эрэмбэлвэл хорин нэгэн аймгаа Увсын цэнхэр хязгаарын хүчтэнүүд магнайлж, Арын сайхан Архангай хүчитнүүд удаалж Хэнтий, Төв, Хөвсгөл аймгууд айргийн тавд багтаж байна. Хорин нэгэн аймгаас одоогоор Баян-Өлгий, Дархан-Уул, Дорноговь, Дундговь, Орхон, Сүхбаатар аймгуудын хүчтэнүүд улсын баяр наадмаас түрүү, үзүүр хүртээгүй байна.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Д\д
!Аймгуудын нэр
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он
!Үзүүрлэсэн он
|-
!1.
|[[Увс аймгийн баяр наадам|Увс]]
!19
!13
|1968, 1971, 1972, 1973, 1975, 1977, 1979, 1981, 1982, 1987, 1991, 2010, 2011, 2012, 2014, 2018, 2019, 2020, [[Намсрайжавын_Батсуурь|2024]]
|1965, 1967, 1974, 1982, 1984, 1989, 1990&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 1994, 2000, 2002, 2004, 2015, 2017
|-
!2.
|[[Архангайн наадам|Архангай]]
!16
!24
|1922, 1923, 1926, 1928, 1929, 1934, 1938, 1943, 1944, 1950, 1962, 2002, 2003, 2005, 2009, 2016
|1922, 1925, 1926, 1930, 1932, 1935, 1937, 1943, 1946, 1952, 1958, 1960, 1962, 1963
1992, 1993, 1995, 1996, 1997, 2010, 2012, 2016, 2018, 2020
|-
!3.
|[[Төв аймгийн баяр наадам|Төв]]
!14
!13
|1932, 1935, 1955, 1963, 1964, 1965, 1966, 1967, 1974, 1976, 1986, 2000, 2001, 2004
|1921, 1934, 1936, 1972, 1973, 1975, 1976, 1977, 1978, 1979, 1980, 1983, 1985
|- 
!4.
|[[Хэнтий аймгийн баяр наадам|Хэнтий]]
!14
!3
|1925, 1988, 1989, 1990, 1990&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2015

|1923, 1924, 2001
|- 
!5.
|[[Хөвсгөл аймгийн баяр наадам|Хөвсгөл]]
!10
!11
|1942, 1951, 1956, 1957, 1958, 1959, 1960, 1970, 2007, 2017
|1945, 1950, 1954, 1959, 1961, 1964, 1966, 1968, 1969, 1970, 2019
|-
!6.
|[[Булган аймгийн баяр наадам|Булган]]
!9
!5
|1931, 1939, 1941, 1945, 1946, 1952, 1953, 1954, 1961
|1944, 1951, 1955, 1971, 2007
|-
!7.
|[[Өвөрхангай аймгийн баяр наадам|Өвөрхангай]]
!9
!15
|1927, 1978, 1980, 1983, 1984, 1985, 2006, 2008, 2023
|1928, 1938, 1947, 1948, 1956, 1981, 1986, 1987, 1988, 1990, 1998, 1999, 2003, 2005, 2009
|-
!8.
|[[Завхан аймгийн наадам|Завхан]]
!3
!7
|1924, 1930, 1933
|1927, 1929, 1931, 1939, 1942, 2013, 2014
|-
!9.
|[[Говь-Алтай аймгийн баяр наадам|Говь-Алтай]]
!2
!4
|1947, 1948
|1949, 1953, 1957, 2008
|-
!10.
|[[Сэлэнгэ аймгийн баяр наадам|Сэлэнгэ]]
!2
!4
|1921, 2013
|1933, 2011, 2022, 2024
|-
!11.
|[[Дорнод аймгийн баяр наадам|Дорнод]] 
!2
!2
|1936, 1937
|1940, 1941
|-
!12.
|[[Ховд аймгийн баяр наадам|Ховд]]
!2
!1
|1940, [[Оргихын_Хангай|2022]]
|2023
|-
!13.
|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам|Баянхонгор]]
!2
!1
|1949, 2025
|1991
|-

!14.
|[[Өмнөговь аймгийн наадам|Өмнөговь]]
!1
!-
|1969
|
|-
!15.
|[[Говьсүмбэр аймгийн баяр наадам|Говь-Сүмбэр]]
!-
!1
|
|2006
|-
!16.
|[[Баян-Өлгий аймгийн баяр наадам|Баян-Өлгий]]
!-
!-
|
|
|-
!17.
|[[Дархан-Уул аймгийн баяр наадам|Дархан-Уул]]
!-
!-
|
|
|-
!18.
|[[Дорноговь аймгийн баяр наадам|Дорноговь]]
!-
!-
|
|
|-
!19.
|[[Дундговь аймгийн баяр наадам|Дундговь]]
!-
!-
|
|
|-
!20.
|[[Орхон аймгийн баяр наадам|Орхон]]
!-
!-
|
|
|-
!21.
|[[Сүхбаатар аймгийн баяр наадам|Сүхбаатар]]
!-
!1
|
|2025
|}

==== Түрүү, үзүүрт нэг аймгийн бөхчүүд ====
Улсын баяр наадамд нэг аймгийн харъяат бөхчүүд үлдсэн тохиолдол: 

* 1922 онд Архангай аймгийн харьяат улсын аварга Г.Вандан, улсын арслан Д.Далантай нар
* 1926 онд Архангай аймгийн харьяат даян аварга Н.Жамъян, улсын арслан Ш.Төмөрбаатар нар
* 1943 онд Архангай аймгийн харьяат улсын арслан Д.Лувсанжамц, улсын арслан Ц.Содов нар
* 1959 онд Хөвсгөл аймгийн харьяат дархан аварга Д.Дамдин, улсын арслан Ц.Бадамсэрээжид нар
* 1962 онд Архангай аймгийн харьяат улсын арслан Д.Жамц, улсын арслан Ж.Чойжилсүрэн нар
* 1970 онд Хөвсгөл аймгийн харьяат дархан аварга Д.Дамдин, улсын аварга Ч.Бээжин нар
* 1976 онд Төв аймгийн харьяат улсын аварга Д.Хадбаатар, улсын арслан П.Дагвасүрэн нар
* 1982 онд Увс аймгийн харьяат дархан аварга Х.Баянмөнх, улсын арслан М.Мөнгөн нар
* 2016 онд Архангай аймгийн харьяат улсын аварга Ч.Санжаадамба, улсын арслан Р.Пүрэвдагва нар тус тус үлдэж байжээ.

==== Түрүү, үзүүрт нэг сумын бөхчүүд ====
Улсын баяр наадамд нэг аймгийн нэг сумын бөхчүүд үлдсэн тохиолдол:

* 1943 онд Архангай аймгийн Хайрхан сумын харьяат улсын арслан Д.Лувсанжамц, улсын арслан Ц.Содов нар
* 1959 онд Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын харьяат дархан аварга Д.Дамдин, улсын арслан Ц.Бадамсэрээжид нар
* 1970 онд Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын харьяат дархан аварга Д.Дамдин, улсын аварга Ч.Бээжин нар тус тус үлдэж байжээ.

==== Хамгийн залуу начингууд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Цол
!Бөхийн нэр
!Харьяалал
!Нас
|-
!1994
|Залуу бөх 
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
!20
|-
!1995
|Залуу бөх
|[[Цогт-Очирын Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
!21
|-
!1996
|Цэргийн начин
|[[Нинжээгийн Алтансүх]]
|Архангай Батцэнгэл
!22
|-
!1997
|Залуу бөх
|[[Гунгаагийн Элбэг]]
|Хөвсгөл Улаан-Уул
!23
|-
!1998
|Аймгийн арслан
|[[Батжаргалын Ганбат]]
|Увс Баруунтуруун
!22
|-
!1999
|Залуу бөх
|[[Долгорсүрэнгийн Сэржбүдээ]]
|Өвөрхангай Хужирт
!23
|-
!2000
|Аймгийн арслан
|[[Батжаргалын Одхүү]]
|Хэнтий Баянхутаг
!23
|-
!2001
|Аймгийн арслан
|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]]
|Хөвсгөл Шинэ-Идэр
!20
|-
!2002
|Аймгийн арслан
|[[Дагвадоржийн Азжаргал]]
|Говьсүмбэр Сүмбэр
!24
|-
!2003
|Аймгийн заан
|[[Жүгдэрийн Гансүх]]
|Дорнод Халхгол
!22
|-
!2004
|Аймгийн начин 
|[[Түвшинтөрийн Энхтуяа]]
|Өмнөговь Баян-Овоо
!22
|-
!2005
|Аймгийн арслан
|[[Даш-Очирын Батболд]]
|Баянхонгор Баянбулаг
!26
|-
!2006
|Аймгийн арслан
|[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр]]
|Булган Бүрэгхангай
!22
|-
!2007
|Аймгийн арслан
|[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ]]
|Говь-Алтай Цээл
!21
|-
!2008
|Аймгийн арслан
|[[Шоовдойхүүгийн Тогтохбаяр]]
|Говь-Алтай Жаргалан
!27
|-
!2009
|Аймгийн хурц арслан
|[[Цэдэвийн Содномдорж]]
|Хөвсгөл Тосонцэнгэл
!23
|-
!2010
|Аймгийн арслан
|[[Бямбадоржийн Заяамандах]]
|Ховд Чандмань
!23
|-
!2011
|Аймгийн арслан
|[[Амарын Батмөнх]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
!22
|-
!2012
|Аймгийн заан
|[[Болдпүрэвийн Сугаржаргал]]
|Өвөрхангай Хархорин
!23
|-
!2013
|Аймгийн арслан
|[[Төрөөгийн Баасанхүү]]
|Увс Тэс
!24
|-
!2014
|Цэргийн арслан
|[[Базаргүрийн Бадамсүрэн]]
|Завхан Алдархаан
!24
|-
!2015
|Аймгийн арслан
|[[Эрдэнэбатын Даш]]
|Дундговь Эрдэнэдалай
!23
|-
!2016
|Аймгийн арслан
|[[Доржийн Анар]]
|Дорнод Дашбалбар
!24
|-
!2017
|Аймгийн арслан
|[[Бередмуратын Серик]]
|Баян-Өлгий Улаанхус
!23
|-
!2018
|Аймгийн арслан
|[[Батбаярын Даваа-Очир]]
|Хөвсгөл Их-Уул
!25
|-
!2019
|Аймгийн хурц арслан
|[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
!21
|-
!2020
|Аймгийн арслан
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Хайрхан
!25
|-
!2022
|Аймгийн заан
|[[Энхтүвшингийн Батмагнай]]
|Баянхонгор Жинст
!21
|-
!2023
|Цэргийн арслан
|[[Лхагвасүрэнгийн Отгонбаатар]]
|Архангай Батцэнгэл
!30
|-
!2024
|Аймгийн арслан
|[[Галбадрахын Дармаажанцан]]
|Ховд Дөргөн
!24
|-
!2025
|Аймгийн арслан
|[[Мөнхжаргалын Бямбадорж]]
|Доргоновь Айраг
!34
|}

==== [[Улсын цолтой бөхчүүдийн эрэмбэ]] ====

== Монголын оюутан залуучуудын анхдугаар наадам ==
1959 онд “Монголын оюутан, залуучуудын анхдугаар их наадам&quot; улс орон даяар өргөн хүрээнд явагдаж, төв орон нутгаас шалгарсан олон багууд шигшээ тэмцээнд хүрэлцэн ирж оролцжээ. Энэхүү &quot; Монголын оюутан, залуучуудын анхдугаар их наадам &quot;-ын үеэр Спортын төв ордоны нээлт болж энэхүү ордондоо анхны тэмцээнүүдээ зохиов. Монгол Улсын Их сургуулийн биеийн тамирын тэнхимийн дэргэд 1959 онд анхны их дээд сургуулийн “Спорт клуб&quot; үүд хаалгаа нээв.

&quot; Монголын оюутан, залуучуудын анхдугаар их наадам &quot; -ын хүрээнд үндэсний бөхийн барилдааныг зохион байгуулж аймаг, бүсээс шалгарсан гучин долоон бөхийн барилдааныг тойргийн журмаар барилдуулан зарим амжилттай барилдсан бөхчүүдэд улсын цол олгосон билээ.

== Монголын бүх ард түмний спартакиад ==

== Улсын аварга шалгаруулах барилдаан ==

== Тэмдэглэл ==
[[Ангилал:Монголын баяр|!жагсаалт]]
[[Ангилал:Улсын наадмын барилдаан|!жагсаалт]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>7ve4cjxkpndxttthkk2y51hfmbr2to0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862160</id>
      <parentid>862159</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T12:08:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39997-26</username>
        <id>106021</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түрүү, үзүүр хүртсэн аймгуудын эрэмбэ */</comment>
      <origin>862160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40638" sha1="okmsra7xwqh5max01tdqtpgilb48skr" xml:space="preserve">Монгол үндэсний их баяр наадам нь эртний уламжлалтай Монгол түмний соёл, ахуй амьдралыг агуулан тээж ирсэн арвин их түүх билээ. Монгол түмэн хотол олноороо цэнгэн баярладаг, өргөн дэлгэр утгаараа улсын цол олгож байсан Долоон хошуу даншиг наадам, Уул тайлгын наадам буюу Арван засгийн наадам болон Цэргийн наадам бүгд улсын хэмжээний том наадам билээ.  '''VIII''' '''Богд''' '''Живзундамба Агваанлувсанчойжинямданзанванчүг''' (1869-1924 )-ийг нас барсны дараагаар Уул тайлгын наадам буюу Арван засгийн наадмыг отголж, 1924 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсаа тунхаглан тусгаар тогтсоны дараа Улсын II бага хурлаас Уул тайлгын наадам буюу Арван засгийн наадам, Цэргийн наадам хоёрыг хамтруулан Ардын наадам болгон Нийслэл хүрээг чөлөөлсөн гэх өдөр буюу 1921 оны билгийн тооллын зургаан сарын шинийн зургаан нь аргын тооллын 7-р сарын 11 нэгэн байсан тул баяр наадмыг жил бүрийн энэ өдөр бөх барилдуулан, морь уралдуулан, сур харвуулж эрийн гурван наадам зохион байгуулах шийдвэрийг 1925 оны 5-р сарын 15-ны өдрийн Ардын Засгийн газрын тогтоолоор баталжээ.

Монгол Улс олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн буюу 1946 оноос Ардын наадмыг өөрчлөн &quot; Ардын хувьсгал ялсны ой &quot; гэж тэмдэглэх болсон бөгөөд 1990 оны Ардчилсан хувьсгал ялан улмаар Монгол Улс нэг нийгэмээс нөгөө нийгэмд шилжин [[олон намын тогтолцоо]] үйлчилж бүх орон даяар сонгуульт ажил зохион байгуулагдсан бөгөөд 1996 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд Ардчилсан хүчин ялснаар тэр жилийн наадмыг Монголын тулгар төр байгуулагдсаны 790 жилийн ой болгон өргөн дэлгэр тэмдэглэсэн байна.

Улмаар 2006 онд &quot; Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ой болгон &quot; өргөн дэлгэр тэмдэглэсэн бөгөөд одоогоор улсын баяр наадмыг &quot;Ардын хувьсгалын ой, Тулгар төрийн ой, Их Монгол улсын байгуулагдсаны ой&quot; зэрэг олон тодотголтой хамтруулан тэмдэглэж ирсэн байна.

==== Улсын наадамд түрүүлж, үзүүрлэсэн бөхчүүд ====

===== 1925-1999 оны наадам =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх
|-
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харьяалал''
|''Цол'' 
|''Овог нэр'' 
|''Харьяалал''
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1925|1925]]
|У.ар
|[[Ганжууржавын Самдан]]
|Хэнтий Баянхутаг
|з.б
|[[Нацагийн Жамъян]]
|Архангай Цахир
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1926|1926]]
|У.ар
|[[Нацагийн Жамъян]]
|Архангай Цахир
|з.б
|[[Шагжийн Төмөрбаатар]]
|Архангай Тариат
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1927|1927]]
|У.з
|[[Ономжавын Аюур]]
|Өвөрхангай Сант
|з.б
|[[Санжмятавын Шагж]]
|Завхан Тосонцэнгэл
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1928|1928]]
|У.ав
|[[Нацагийн Жамъян]]
|Архангай Цахир
|У.ар
|[[Ономжавын Аюур]]
|Өвөрхангай Сант
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1929|1929]]
|У.з
|[[Баясахын Банзар]]
|Архангай Өлзийт
|У.з
|[[Санжмятавын Шагж]]
|Завхан Тосонцэнгэл
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1930|1930]]
|У.з
|[[Санжмятавын Шагж]]
|Завхан Тосонцэнгэл
|У.з
|[[Баясахын Банзар]]
|Архангай Өлзийт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1931|1931]]
|з.б
|[[Мангалын Бэх-Очир]]
|Булган Сэлэнгэ
|У.з
|[[Маамын Лхагва]]
|Завхан Идэр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1932|1932]]
|У.н
|[[Пэлжидийн Бат-Очир]]
|Төв Дэлгэрхаан
|У.з
|[[Долгорын Содном]]
|Архангай Хашаат
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1933|1933]]
|У.з
|[[Маамын Лхагва]]
|Завхан Идэр
|У.з
|[[Дамдинсүрэнгийн Данзан]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1934|1934]]
|У.з
|[[Хүрэлийн Дэлэг]]
|Архангай Өлзийт
|У.ар
|[[Лувсанмөрийн Чимэд]]
|Төв Мөнгөнморьт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1935|1935]]
|У.ар
|[[Лувсанмөрийн Чимэд]]
|Төв Мөнгөнморьт
|з.б
|[[Шаравын Гомбосүрэн]]
|Архангай Цэнхэр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1936|1936]]
|У.з
|[[Лхамжавын Балсан]]
|Дорнод Чойбалсан
|У.ар
|[[Лувсанмөрийн Чимэд]]
|Төв Мөнгөнморьт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1937|1937]]
|У.з
|[[Шагдарын Гэлэг]]
|Дорнод Гурванзагал
|з.б
|[[Довчингийн Лувсанжамц]]
|Архангай Хайрхан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1938|1938]]
|У.з
|[[Баатарын Төрбат]]
|Архангай Жаргалант
|У.з
|[[Цэдэвийн Банди]]
|Өвөрхангай Тарагт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1939|1939]]
|з.б
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.ар
|[[Маамын Лхагва]]
|Завхан Идэр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1940|1940]]
|У.з
|[[Шаравын Ванчинхүү]]
|Ховд Буянт
|У.з
|[[Учралын Дамчаа]]
|Дорнод Чойбалсан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1941|1941]]
|У.ар
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.з
|[[Хасын Өлзийсайхан]]
|Дорнод Халхгол
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1942|1942]]
|У.н
|[[Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.з
|[[Шагдарын Санжсүрэн]]
|Завхан Сантмаргац
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1943|1943]]
|У.з
|[[Довчингийн Лувсанжамц]]
|Архангай Хайрхан
|У.н
|[[Цэнджавын Содов]]
|Архангай Хайрхан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1944|1944]]
|У.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Архангай Хайрхан
|У.н
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]] 
|Булган Хангал
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1945|1945]]
|У.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.з
|[[Жамсрангийн Цэвээнравдан]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1946|1946]]
|Дая.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.ар
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]]
|Архангай Хайрхан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1947|1947]]
|з.б
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|У.з
|[[Гялдангийн Цоодол]]
|Өвөрхангай Гучин-Ус
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1948|1948]]
|У.ар
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|У.з
|[[Гялдангийн Цоодол]]
|Өвөрхангай Гучин-Ус
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1949|1949]]
|У.з
|[[Пагмын Аюуш|Пагамын Аюуш]]
|Баянхонгор Богд
|У.ав
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1950|1950]]
|У.ав
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]]
|Архангай Хайрхан
|У.ар
|[[Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1951|1951]]
|У.ар
|[[Жамсрангийн Цэвээнравдан]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|Дар.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1952|1952]]
|Дар.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|Дая.ав
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]]
|Архангай Хайрхан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1953|1953]]
|Дар.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.ав
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1954|1954]]
|Дар.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.з
|[[Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1955|1955]]
|з.б
|[[Самдангийн Оргодол]]
|Төв Баян-Өнжүүл
|з.б
|[[Балжингийн Бадам]]
|Булган Тэшиг
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1956|1956]]
|У.н
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.ар
|[[Сүнрэвийн Самданжигмэд]]
|Өвөрхангай Баянгол
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1957|1957]]
|У.ар
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.ав
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1958|1958]]
|У.ар
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|з.б
|[[Жалбуугийн Чойжилсүрэн]]
|Архангай Өлзийт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1959|1959]]
|У.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.ар
|[[Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1960|1960]]
|Дая.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.н
|[[Цэндийн Гомбодорж]]
|Архангай Хашаат
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1961|1961]]
|У.н
|[[Сэрээтэрийн Цэрэн]]
|Булган Сайхан
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1962 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1962]]
|У.н
|[[Далайн Жамц]]
|Архангай Хотонт
|У.ар
|[[Жалбуугийн Чойжилсүрэн]]
|Архангай Өлзийт
|-
|[[1963 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1963]]
|У.з
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|У.з
|[[Уламбаярын Мижиддорж]]
|Архангай Хашаат
|-
|[[1964 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1964]]
|У.ар
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|У.ар
|[[Чойжилын Бээжин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1965 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1965]]
|У.ар
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|У.з
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|-
|[[1966 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1966]]
|У.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1967 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1967]]
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|У.ар
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|-
|[[1968 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1968]]
|У.ар
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1969 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1969]]
|У.з
|[[Гомбо-Аюушийн Дэмүүл]]
|Өмнөговь Манлай
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1970 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1970]]
|У.ар
|[[Чойжилын Бээжин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1971 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1971]]
|У.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ав
|[[Сэрээтэрийн Цэрэн]]
|Булган Сайхан
|-
|[[1972 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1972]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|-
|[[1973 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1973]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ар
|[[Пүрэвийн Дагвасүрэн]]
|Төв Батсүмбэр
|-
|[[1974 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1974]]
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|-
|[[1975 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1975]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|-
|[[1976 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1976]]
|У.з
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]]
|Төв Угтаалцайдам
|У.ар
|[[Пүрэвийн Дагвасүрэн]]
|Төв Батсүмбэр
|-
|[[1977 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1977]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ар
|[[Пүрэвийн Дагвасүрэн]]
|Төв Батсүмбэр
|-
|[[1978 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1978]]
|У.з
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|-
|[[1979 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1979]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ар
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]]
|Төв Угтаалцайдам
|-
|[[1980 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1980]]
|У.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|-
|[[1981 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1981]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дая.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|[[1982 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1982]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ар
|[[Мядагийн Мөнгөн]]
|Увс Давст
|-
|[[1983 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1983]]
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|У.ар
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]]
|Төв Угтаалцайдам
|-
|[[1984 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1984]]
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|У.ар
|[[Мядагийн Мөнгөн]]
|Увс Давст
|-
|[[1985 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1985]]
|У.н
|[[Бандийн Ганбаатар]]
|Өвөрхангай Баян-Өндөр
|У.ар
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]]
|Төв Угтаалцайдам
|-
|[[1986 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1986]]
|У.ар
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]] 
|Төв Угтаалцайдам
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|[[1987 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1987]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|[[1988 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1988]]
|У.з
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|[[1989 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1989]]
|У.ар
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.н
|[[Одвогийн Балжинням]]
|Увс Наранбулаг
|-
|[[1990 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1990]]
|У.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|1990(1)
|Дая.ав
|Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|Дар.ав
|Хорлоогийн Баянмөнх
|Увс Хяргас
|-
|[[1991 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1991]]
|У.з
|[[Одвогийн Балжинням]]
|Увс Наранбулаг
|У.з
|[[Пунцагийн Сүхбат]]
|Баянхонгор Баян-Овоо
|-
|[[1992 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1992]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.н
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1993 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1993]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.з
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1994 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1994]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.ар
|[[Одвогийн Балжинням]]
|Увс Наранбулаг
|-
|[[1995 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1995]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.з
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1996 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1996]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.ар
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1997 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1997]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.ар
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1998 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1998]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.з
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|-
|[[1999 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1999]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.з
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|}

===== 2000- 2024 оны наадам =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх
|-
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харьяалал''
|''Цол'' 
|''Овог нэр'' 
|''Харьяалал''
|-
|[[2000 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2000]]
|У.з
|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|Төв Сэргэлэн
|У.з
|[[Баянмөнхийн Гантогтох]]
|Увс Хяргас
|-
|[[2001 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2001]]
|У.ар
|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|Төв Сэргэлэн
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|-
|[[2002 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2002]]
|У.з
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.з
|[[Баянмөнхийн Гантогтох]]
|Увс Хяргас
|-
|[[2003 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2003]]
|У.ар
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.з
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|-
|[[2004 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2004]]
|Дая.ав
|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|Төв Сэргэлэн
|У.з
|[[Баянмөнхийн Гантогтох]]
|Увс Хяргас
|-
|[[2005 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2005]]
|У.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.г
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|-
|[[2006 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2006]]
|У.г
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|У.н
|[[Дагвадоржийн Азжаргал]]
|Говь-Сүмбэр Сүмбэр
|-
|[[2007 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2007]]
|У.з
|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]]
|Хөвсгөл Шинэ-Идэр
|У.з
|[[Ишдоржийн Доржсамбуу]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|[[2008 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2008]]
|У.н
|[[Доржпаламын Ганхуяг]]
|Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан
|У.х
|[[Нямдоржийн Ганбаатар]]
|Говь-Алтай Чандмань
|-
|[[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]]
|Дая.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.ар
|[[Доржпаламын Ганхуяг]]
|Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан
|-
|[[2010 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2010]]
|У.з
|[[Батжаргалын Ганбат]]
|Увс Баруунтуруун
|Дар.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] 
|Архангай Батцэнгэл
|-
|[[2011 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2011]]
|У.х
|[[Сүхбаатарын Мөнхбат]]
|Увс Баруунтуруун
|У.н
|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]]
|Сэлэнгэ Мандал
|-
|[[2012 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2012]]
|А.а
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|Увс Давст
|У.з
|[[Дамбийн Рагчаа]]
|Архангай Булган
|-
|[[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]]
|У.ар
|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]]
|Сэлэнгэ Мандал
|У.н
|[[Батнасангийн Гончигдамба]]
|Завхан Их-Уул
|-
|[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]]
|У.х
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|Увс Ховд
|У.н
|[[Ширбазарын Жаргалсайхан]]
|Завхан Идэр
|-
|[[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]]
|У.х
|[[Энхтөгсийн Оюунболд]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.ар
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|Увс Давст
|-
|[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]]
|У.з
|[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]]
|Архангай Хашаат
|У.н
|[[Рэнцэнбямбын Пүрэвдагва]]
|Архангай Булган
|-
|[[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]]
|У.х
|[[Цэдэвийн Содномдорж]]
|Хөвсгөл Тосонцэнгэл
|У.х
|[[Өлзийтогтохын Бат-Орших]]
|Увс Улаангом
|-
|[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]]
|У.ар
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|Увс Ховд
|У.ав
|[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]]
|Архангай Хашаат
|-
|[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]]
|У.ав
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|Увс Ховд
|У.ар
|[[Цэдэв Содномдорж|Цэдэвийн Содномдорж]]
|Хөвсгөл Тосонцэнгэл
|-
|[[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]]
|У.ар
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|Увс Давст
|У.х
|[[Намсрайжавын Батсуурь|Мягмарын Бадарч]]
|Архангай
Цэнхэр
|-
|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]
|У.х
|[[Оргихын Хангай]]
|Ховд Буянт
|У.х
|[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
|-
|[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]]
|У.х
|[[Цэдэнсодномын Бямба-Отгон]]
|Өвөрхангай Төгрөг
|У.Ав
|[[Оргихын Хангай]]
|Ховд Буянт
|-
|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]
|Дая.ав
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|Увс Ховд
|У.ар
|[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
|-
|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]
|У.н
|[[Энхтүвшингийн Батмагнай]]
|Баянхонгор Жинст
|А.х.а
|[[Нямдоржийн Өсөхбаяр]]
|Сүхбаатар Онгон
|-
|2026
|У.ар
|[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
|У.з
|[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]]
|Ховд Зэрэг
|}

==== Түрүү, үзүүр хүртсэн аймгуудын эрэмбэ ====
Улсын баяр наадмаас түрүү, үзүүр хүртсэн тоогоор аймгуудыг эрэмбэлвэл хорин нэгэн аймгаа Увсын цэнхэр хязгаарын хүчтэнүүд магнайлж, Арын сайхан Архангай хүчитнүүд удаалж Хэнтий, Төв, Хөвсгөл аймгууд айргийн тавд багтаж байна. Хорин нэгэн аймгаас одоогоор Баян-Өлгий, Дархан-Уул, Дорноговь, Дундговь, Орхон, Сүхбаатар аймгуудын хүчтэнүүд улсын баяр наадмаас түрүү, үзүүр хүртээгүй байна.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Д\д
!Аймгуудын нэр
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он
!Үзүүрлэсэн он
|-
!1.
|[[Увс аймгийн баяр наадам|Увс]]
!19
!13
|1968, 1971, 1972, 1973, 1975, 1977, 1979, 1981, 1982, 1987, 1991, 2010, 2011, 2012, 2014, 2018, 2019, 2020, [[Намсрайжавын_Батсуурь|2024]]
|1965, 1967, 1974, 1982, 1984, 1989, 1990&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 1994, 2000, 2002, 2004, 2015, 2017
|-
!2.
|[[Архангайн наадам|Архангай]]
!16
!24
|1922, 1923, 1926, 1928, 1929, 1934, 1938, 1943, 1944, 1950, 1962, 2002, 2003, 2005, 2009, 2016
|1922, 1925, 1926, 1930, 1932, 1935, 1937, 1943, 1946, 1952, 1958, 1960, 1962, 1963
1992, 1993, 1995, 1996, 1997, 2010, 2012, 2016, 2018, 2020
|-
!3.
|[[Төв аймгийн баяр наадам|Төв]]
!14
!13
|1932, 1935, 1955, 1963, 1964, 1965, 1966, 1967, 1974, 1976, 1986, 2000, 2001, 2004
|1921, 1934, 1936, 1972, 1973, 1975, 1976, 1977, 1978, 1979, 1980, 1983, 1985
|- 
!4.
|[[Хэнтий аймгийн баяр наадам|Хэнтий]]
!14
!3
|1925, 1988, 1989, 1990, 1990&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2015

|1923, 1924, 2001
|- 
!5.
|[[Хөвсгөл аймгийн баяр наадам|Хөвсгөл]]
!10
!11
|1942, 1951, 1956, 1957, 1958, 1959, 1960, 1970, 2007, 2017
|1945, 1950, 1954, 1959, 1961, 1964, 1966, 1968, 1969, 1970, 2019
|-
!6.
|[[Булган аймгийн баяр наадам|Булган]]
!9
!5
|1931, 1939, 1941, 1945, 1946, 1952, 1953, 1954, 1961
|1944, 1951, 1955, 1971, 2007
|-
!7.
|[[Өвөрхангай аймгийн баяр наадам|Өвөрхангай]]
!9
!15
|1927, 1978, 1980, 1983, 1984, 1985, 2006, 2008, 2023
|1928, 1938, 1947, 1948, 1956, 1981, 1986, 1987, 1988, 1990, 1998, 1999, 2003, 2005, 2009
|-
!8.
|[[Завхан аймгийн наадам|Завхан]]
!3
!7
|1924, 1930, 1933
|1927, 1929, 1931, 1939, 1942, 2013, 2014
|-
!9.
|[[Говь-Алтай аймгийн баяр наадам|Говь-Алтай]]
!2
!4
|1947, 1948
|1949, 1953, 1957, 2008
|-
!10.
|[[Сэлэнгэ аймгийн баяр наадам|Сэлэнгэ]]
!3
!4
|1921, 2013, 2026
|1933, 2011, 2022, 2024
|-
!11.
|[[Дорнод аймгийн баяр наадам|Дорнод]] 
!2
!2
|1936, 1937
|1940, 1941
|-
!12.
|[[Ховд аймгийн баяр наадам|Ховд]]
!2
!2
|1940, [[Оргихын_Хангай|2022]]
|2023, 2026
|-
!13.
|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам|Баянхонгор]]
!2
!1
|1949, 2025
|1991
|-

!14.
|[[Өмнөговь аймгийн наадам|Өмнөговь]]
!1
!-
|1969
|
|-
!15.
|[[Говьсүмбэр аймгийн баяр наадам|Говь-Сүмбэр]]
!-
!1
|
|2006
|-
!16.
|[[Баян-Өлгий аймгийн баяр наадам|Баян-Өлгий]]
!-
!-
|
|
|-
!17.
|[[Дархан-Уул аймгийн баяр наадам|Дархан-Уул]]
!-
!-
|
|
|-
!18.
|[[Дорноговь аймгийн баяр наадам|Дорноговь]]
!-
!-
|
|
|-
!19.
|[[Дундговь аймгийн баяр наадам|Дундговь]]
!-
!-
|
|
|-
!20.
|[[Орхон аймгийн баяр наадам|Орхон]]
!-
!-
|
|
|-
!21.
|[[Сүхбаатар аймгийн баяр наадам|Сүхбаатар]]
!-
!1
|
|2025
|}

==== Түрүү, үзүүрт нэг аймгийн бөхчүүд ====
Улсын баяр наадамд нэг аймгийн харъяат бөхчүүд үлдсэн тохиолдол: 

* 1922 онд Архангай аймгийн харьяат улсын аварга Г.Вандан, улсын арслан Д.Далантай нар
* 1926 онд Архангай аймгийн харьяат даян аварга Н.Жамъян, улсын арслан Ш.Төмөрбаатар нар
* 1943 онд Архангай аймгийн харьяат улсын арслан Д.Лувсанжамц, улсын арслан Ц.Содов нар
* 1959 онд Хөвсгөл аймгийн харьяат дархан аварга Д.Дамдин, улсын арслан Ц.Бадамсэрээжид нар
* 1962 онд Архангай аймгийн харьяат улсын арслан Д.Жамц, улсын арслан Ж.Чойжилсүрэн нар
* 1970 онд Хөвсгөл аймгийн харьяат дархан аварга Д.Дамдин, улсын аварга Ч.Бээжин нар
* 1976 онд Төв аймгийн харьяат улсын аварга Д.Хадбаатар, улсын арслан П.Дагвасүрэн нар
* 1982 онд Увс аймгийн харьяат дархан аварга Х.Баянмөнх, улсын арслан М.Мөнгөн нар
* 2016 онд Архангай аймгийн харьяат улсын аварга Ч.Санжаадамба, улсын арслан Р.Пүрэвдагва нар тус тус үлдэж байжээ.

==== Түрүү, үзүүрт нэг сумын бөхчүүд ====
Улсын баяр наадамд нэг аймгийн нэг сумын бөхчүүд үлдсэн тохиолдол:

* 1943 онд Архангай аймгийн Хайрхан сумын харьяат улсын арслан Д.Лувсанжамц, улсын арслан Ц.Содов нар
* 1959 онд Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын харьяат дархан аварга Д.Дамдин, улсын арслан Ц.Бадамсэрээжид нар
* 1970 онд Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын харьяат дархан аварга Д.Дамдин, улсын аварга Ч.Бээжин нар тус тус үлдэж байжээ.

==== Хамгийн залуу начингууд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Цол
!Бөхийн нэр
!Харьяалал
!Нас
|-
!1994
|Залуу бөх 
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
!20
|-
!1995
|Залуу бөх
|[[Цогт-Очирын Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
!21
|-
!1996
|Цэргийн начин
|[[Нинжээгийн Алтансүх]]
|Архангай Батцэнгэл
!22
|-
!1997
|Залуу бөх
|[[Гунгаагийн Элбэг]]
|Хөвсгөл Улаан-Уул
!23
|-
!1998
|Аймгийн арслан
|[[Батжаргалын Ганбат]]
|Увс Баруунтуруун
!22
|-
!1999
|Залуу бөх
|[[Долгорсүрэнгийн Сэржбүдээ]]
|Өвөрхангай Хужирт
!23
|-
!2000
|Аймгийн арслан
|[[Батжаргалын Одхүү]]
|Хэнтий Баянхутаг
!23
|-
!2001
|Аймгийн арслан
|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]]
|Хөвсгөл Шинэ-Идэр
!20
|-
!2002
|Аймгийн арслан
|[[Дагвадоржийн Азжаргал]]
|Говьсүмбэр Сүмбэр
!24
|-
!2003
|Аймгийн заан
|[[Жүгдэрийн Гансүх]]
|Дорнод Халхгол
!22
|-
!2004
|Аймгийн начин 
|[[Түвшинтөрийн Энхтуяа]]
|Өмнөговь Баян-Овоо
!22
|-
!2005
|Аймгийн арслан
|[[Даш-Очирын Батболд]]
|Баянхонгор Баянбулаг
!26
|-
!2006
|Аймгийн арслан
|[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр]]
|Булган Бүрэгхангай
!22
|-
!2007
|Аймгийн арслан
|[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ]]
|Говь-Алтай Цээл
!21
|-
!2008
|Аймгийн арслан
|[[Шоовдойхүүгийн Тогтохбаяр]]
|Говь-Алтай Жаргалан
!27
|-
!2009
|Аймгийн хурц арслан
|[[Цэдэвийн Содномдорж]]
|Хөвсгөл Тосонцэнгэл
!23
|-
!2010
|Аймгийн арслан
|[[Бямбадоржийн Заяамандах]]
|Ховд Чандмань
!23
|-
!2011
|Аймгийн арслан
|[[Амарын Батмөнх]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
!22
|-
!2012
|Аймгийн заан
|[[Болдпүрэвийн Сугаржаргал]]
|Өвөрхангай Хархорин
!23
|-
!2013
|Аймгийн арслан
|[[Төрөөгийн Баасанхүү]]
|Увс Тэс
!24
|-
!2014
|Цэргийн арслан
|[[Базаргүрийн Бадамсүрэн]]
|Завхан Алдархаан
!24
|-
!2015
|Аймгийн арслан
|[[Эрдэнэбатын Даш]]
|Дундговь Эрдэнэдалай
!23
|-
!2016
|Аймгийн арслан
|[[Доржийн Анар]]
|Дорнод Дашбалбар
!24
|-
!2017
|Аймгийн арслан
|[[Бередмуратын Серик]]
|Баян-Өлгий Улаанхус
!23
|-
!2018
|Аймгийн арслан
|[[Батбаярын Даваа-Очир]]
|Хөвсгөл Их-Уул
!25
|-
!2019
|Аймгийн хурц арслан
|[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
!21
|-
!2020
|Аймгийн арслан
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Хайрхан
!25
|-
!2022
|Аймгийн заан
|[[Энхтүвшингийн Батмагнай]]
|Баянхонгор Жинст
!21
|-
!2023
|Цэргийн арслан
|[[Лхагвасүрэнгийн Отгонбаатар]]
|Архангай Батцэнгэл
!30
|-
!2024
|Аймгийн арслан
|[[Галбадрахын Дармаажанцан]]
|Ховд Дөргөн
!24
|-
!2025
|Аймгийн арслан
|[[Мөнхжаргалын Бямбадорж]]
|Доргоновь Айраг
!34
|}

==== [[Улсын цолтой бөхчүүдийн эрэмбэ]] ====

== Монголын оюутан залуучуудын анхдугаар наадам ==
1959 онд “Монголын оюутан, залуучуудын анхдугаар их наадам&quot; улс орон даяар өргөн хүрээнд явагдаж, төв орон нутгаас шалгарсан олон багууд шигшээ тэмцээнд хүрэлцэн ирж оролцжээ. Энэхүү &quot; Монголын оюутан, залуучуудын анхдугаар их наадам &quot;-ын үеэр Спортын төв ордоны нээлт болж энэхүү ордондоо анхны тэмцээнүүдээ зохиов. Монгол Улсын Их сургуулийн биеийн тамирын тэнхимийн дэргэд 1959 онд анхны их дээд сургуулийн “Спорт клуб&quot; үүд хаалгаа нээв.

&quot; Монголын оюутан, залуучуудын анхдугаар их наадам &quot; -ын хүрээнд үндэсний бөхийн барилдааныг зохион байгуулж аймаг, бүсээс шалгарсан гучин долоон бөхийн барилдааныг тойргийн журмаар барилдуулан зарим амжилттай барилдсан бөхчүүдэд улсын цол олгосон билээ.

== Монголын бүх ард түмний спартакиад ==

== Улсын аварга шалгаруулах барилдаан ==

== Тэмдэглэл ==
[[Ангилал:Монголын баяр|!жагсаалт]]
[[Ангилал:Улсын наадмын барилдаан|!жагсаалт]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>okmsra7xwqh5max01tdqtpgilb48skr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862282</id>
      <parentid>862160</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T06:39:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40239-89</username>
        <id>106034</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түрүү, үзүүр хүртсэн аймгуудын эрэмбэ */</comment>
      <origin>862282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40645" sha1="cdk0dvkvxvqol2qzok60rh4p282g1nb" xml:space="preserve">Монгол үндэсний их баяр наадам нь эртний уламжлалтай Монгол түмний соёл, ахуй амьдралыг агуулан тээж ирсэн арвин их түүх билээ. Монгол түмэн хотол олноороо цэнгэн баярладаг, өргөн дэлгэр утгаараа улсын цол олгож байсан Долоон хошуу даншиг наадам, Уул тайлгын наадам буюу Арван засгийн наадам болон Цэргийн наадам бүгд улсын хэмжээний том наадам билээ.  '''VIII''' '''Богд''' '''Живзундамба Агваанлувсанчойжинямданзанванчүг''' (1869-1924 )-ийг нас барсны дараагаар Уул тайлгын наадам буюу Арван засгийн наадмыг отголж, 1924 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсаа тунхаглан тусгаар тогтсоны дараа Улсын II бага хурлаас Уул тайлгын наадам буюу Арван засгийн наадам, Цэргийн наадам хоёрыг хамтруулан Ардын наадам болгон Нийслэл хүрээг чөлөөлсөн гэх өдөр буюу 1921 оны билгийн тооллын зургаан сарын шинийн зургаан нь аргын тооллын 7-р сарын 11 нэгэн байсан тул баяр наадмыг жил бүрийн энэ өдөр бөх барилдуулан, морь уралдуулан, сур харвуулж эрийн гурван наадам зохион байгуулах шийдвэрийг 1925 оны 5-р сарын 15-ны өдрийн Ардын Засгийн газрын тогтоолоор баталжээ.

Монгол Улс олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн буюу 1946 оноос Ардын наадмыг өөрчлөн &quot; Ардын хувьсгал ялсны ой &quot; гэж тэмдэглэх болсон бөгөөд 1990 оны Ардчилсан хувьсгал ялан улмаар Монгол Улс нэг нийгэмээс нөгөө нийгэмд шилжин [[олон намын тогтолцоо]] үйлчилж бүх орон даяар сонгуульт ажил зохион байгуулагдсан бөгөөд 1996 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд Ардчилсан хүчин ялснаар тэр жилийн наадмыг Монголын тулгар төр байгуулагдсаны 790 жилийн ой болгон өргөн дэлгэр тэмдэглэсэн байна.

Улмаар 2006 онд &quot; Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ой болгон &quot; өргөн дэлгэр тэмдэглэсэн бөгөөд одоогоор улсын баяр наадмыг &quot;Ардын хувьсгалын ой, Тулгар төрийн ой, Их Монгол улсын байгуулагдсаны ой&quot; зэрэг олон тодотголтой хамтруулан тэмдэглэж ирсэн байна.

==== Улсын наадамд түрүүлж, үзүүрлэсэн бөхчүүд ====

===== 1925-1999 оны наадам =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх
|-
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харьяалал''
|''Цол'' 
|''Овог нэр'' 
|''Харьяалал''
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1925|1925]]
|У.ар
|[[Ганжууржавын Самдан]]
|Хэнтий Баянхутаг
|з.б
|[[Нацагийн Жамъян]]
|Архангай Цахир
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1926|1926]]
|У.ар
|[[Нацагийн Жамъян]]
|Архангай Цахир
|з.б
|[[Шагжийн Төмөрбаатар]]
|Архангай Тариат
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1927|1927]]
|У.з
|[[Ономжавын Аюур]]
|Өвөрхангай Сант
|з.б
|[[Санжмятавын Шагж]]
|Завхан Тосонцэнгэл
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1928|1928]]
|У.ав
|[[Нацагийн Жамъян]]
|Архангай Цахир
|У.ар
|[[Ономжавын Аюур]]
|Өвөрхангай Сант
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1929|1929]]
|У.з
|[[Баясахын Банзар]]
|Архангай Өлзийт
|У.з
|[[Санжмятавын Шагж]]
|Завхан Тосонцэнгэл
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1930|1930]]
|У.з
|[[Санжмятавын Шагж]]
|Завхан Тосонцэнгэл
|У.з
|[[Баясахын Банзар]]
|Архангай Өлзийт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1931|1931]]
|з.б
|[[Мангалын Бэх-Очир]]
|Булган Сэлэнгэ
|У.з
|[[Маамын Лхагва]]
|Завхан Идэр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1932|1932]]
|У.н
|[[Пэлжидийн Бат-Очир]]
|Төв Дэлгэрхаан
|У.з
|[[Долгорын Содном]]
|Архангай Хашаат
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1933|1933]]
|У.з
|[[Маамын Лхагва]]
|Завхан Идэр
|У.з
|[[Дамдинсүрэнгийн Данзан]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1934|1934]]
|У.з
|[[Хүрэлийн Дэлэг]]
|Архангай Өлзийт
|У.ар
|[[Лувсанмөрийн Чимэд]]
|Төв Мөнгөнморьт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1935|1935]]
|У.ар
|[[Лувсанмөрийн Чимэд]]
|Төв Мөнгөнморьт
|з.б
|[[Шаравын Гомбосүрэн]]
|Архангай Цэнхэр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1936|1936]]
|У.з
|[[Лхамжавын Балсан]]
|Дорнод Чойбалсан
|У.ар
|[[Лувсанмөрийн Чимэд]]
|Төв Мөнгөнморьт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1937|1937]]
|У.з
|[[Шагдарын Гэлэг]]
|Дорнод Гурванзагал
|з.б
|[[Довчингийн Лувсанжамц]]
|Архангай Хайрхан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1938|1938]]
|У.з
|[[Баатарын Төрбат]]
|Архангай Жаргалант
|У.з
|[[Цэдэвийн Банди]]
|Өвөрхангай Тарагт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1939|1939]]
|з.б
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.ар
|[[Маамын Лхагва]]
|Завхан Идэр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1940|1940]]
|У.з
|[[Шаравын Ванчинхүү]]
|Ховд Буянт
|У.з
|[[Учралын Дамчаа]]
|Дорнод Чойбалсан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1941|1941]]
|У.ар
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.з
|[[Хасын Өлзийсайхан]]
|Дорнод Халхгол
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1942|1942]]
|У.н
|[[Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.з
|[[Шагдарын Санжсүрэн]]
|Завхан Сантмаргац
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1943|1943]]
|У.з
|[[Довчингийн Лувсанжамц]]
|Архангай Хайрхан
|У.н
|[[Цэнджавын Содов]]
|Архангай Хайрхан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1944|1944]]
|У.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Архангай Хайрхан
|У.н
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]] 
|Булган Хангал
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1945|1945]]
|У.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.з
|[[Жамсрангийн Цэвээнравдан]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1946|1946]]
|Дая.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.ар
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]]
|Архангай Хайрхан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1947|1947]]
|з.б
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|У.з
|[[Гялдангийн Цоодол]]
|Өвөрхангай Гучин-Ус
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1948|1948]]
|У.ар
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|У.з
|[[Гялдангийн Цоодол]]
|Өвөрхангай Гучин-Ус
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1949|1949]]
|У.з
|[[Пагмын Аюуш|Пагамын Аюуш]]
|Баянхонгор Богд
|У.ав
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1950|1950]]
|У.ав
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]]
|Архангай Хайрхан
|У.ар
|[[Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1951|1951]]
|У.ар
|[[Жамсрангийн Цэвээнравдан]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|Дар.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1952|1952]]
|Дар.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|Дая.ав
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]]
|Архангай Хайрхан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1953|1953]]
|Дар.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.ав
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1954|1954]]
|Дар.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.з
|[[Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1955|1955]]
|з.б
|[[Самдангийн Оргодол]]
|Төв Баян-Өнжүүл
|з.б
|[[Балжингийн Бадам]]
|Булган Тэшиг
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1956|1956]]
|У.н
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.ар
|[[Сүнрэвийн Самданжигмэд]]
|Өвөрхангай Баянгол
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1957|1957]]
|У.ар
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.ав
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1958|1958]]
|У.ар
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|з.б
|[[Жалбуугийн Чойжилсүрэн]]
|Архангай Өлзийт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1959|1959]]
|У.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.ар
|[[Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1960|1960]]
|Дая.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.н
|[[Цэндийн Гомбодорж]]
|Архангай Хашаат
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1961|1961]]
|У.н
|[[Сэрээтэрийн Цэрэн]]
|Булган Сайхан
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1962 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1962]]
|У.н
|[[Далайн Жамц]]
|Архангай Хотонт
|У.ар
|[[Жалбуугийн Чойжилсүрэн]]
|Архангай Өлзийт
|-
|[[1963 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1963]]
|У.з
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|У.з
|[[Уламбаярын Мижиддорж]]
|Архангай Хашаат
|-
|[[1964 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1964]]
|У.ар
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|У.ар
|[[Чойжилын Бээжин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1965 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1965]]
|У.ар
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|У.з
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|-
|[[1966 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1966]]
|У.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1967 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1967]]
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|У.ар
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|-
|[[1968 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1968]]
|У.ар
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1969 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1969]]
|У.з
|[[Гомбо-Аюушийн Дэмүүл]]
|Өмнөговь Манлай
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1970 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1970]]
|У.ар
|[[Чойжилын Бээжин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1971 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1971]]
|У.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ав
|[[Сэрээтэрийн Цэрэн]]
|Булган Сайхан
|-
|[[1972 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1972]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|-
|[[1973 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1973]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ар
|[[Пүрэвийн Дагвасүрэн]]
|Төв Батсүмбэр
|-
|[[1974 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1974]]
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|-
|[[1975 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1975]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|-
|[[1976 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1976]]
|У.з
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]]
|Төв Угтаалцайдам
|У.ар
|[[Пүрэвийн Дагвасүрэн]]
|Төв Батсүмбэр
|-
|[[1977 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1977]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ар
|[[Пүрэвийн Дагвасүрэн]]
|Төв Батсүмбэр
|-
|[[1978 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1978]]
|У.з
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|-
|[[1979 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1979]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ар
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]]
|Төв Угтаалцайдам
|-
|[[1980 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1980]]
|У.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|-
|[[1981 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1981]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дая.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|[[1982 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1982]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ар
|[[Мядагийн Мөнгөн]]
|Увс Давст
|-
|[[1983 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1983]]
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|У.ар
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]]
|Төв Угтаалцайдам
|-
|[[1984 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1984]]
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|У.ар
|[[Мядагийн Мөнгөн]]
|Увс Давст
|-
|[[1985 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1985]]
|У.н
|[[Бандийн Ганбаатар]]
|Өвөрхангай Баян-Өндөр
|У.ар
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]]
|Төв Угтаалцайдам
|-
|[[1986 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1986]]
|У.ар
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]] 
|Төв Угтаалцайдам
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|[[1987 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1987]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|[[1988 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1988]]
|У.з
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|[[1989 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1989]]
|У.ар
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.н
|[[Одвогийн Балжинням]]
|Увс Наранбулаг
|-
|[[1990 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1990]]
|У.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|1990(1)
|Дая.ав
|Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|Дар.ав
|Хорлоогийн Баянмөнх
|Увс Хяргас
|-
|[[1991 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1991]]
|У.з
|[[Одвогийн Балжинням]]
|Увс Наранбулаг
|У.з
|[[Пунцагийн Сүхбат]]
|Баянхонгор Баян-Овоо
|-
|[[1992 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1992]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.н
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1993 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1993]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.з
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1994 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1994]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.ар
|[[Одвогийн Балжинням]]
|Увс Наранбулаг
|-
|[[1995 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1995]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.з
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1996 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1996]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.ар
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1997 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1997]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.ар
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1998 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1998]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.з
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|-
|[[1999 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1999]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.з
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|}

===== 2000- 2024 оны наадам =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх
|-
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харьяалал''
|''Цол'' 
|''Овог нэр'' 
|''Харьяалал''
|-
|[[2000 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2000]]
|У.з
|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|Төв Сэргэлэн
|У.з
|[[Баянмөнхийн Гантогтох]]
|Увс Хяргас
|-
|[[2001 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2001]]
|У.ар
|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|Төв Сэргэлэн
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|-
|[[2002 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2002]]
|У.з
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.з
|[[Баянмөнхийн Гантогтох]]
|Увс Хяргас
|-
|[[2003 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2003]]
|У.ар
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.з
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|-
|[[2004 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2004]]
|Дая.ав
|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|Төв Сэргэлэн
|У.з
|[[Баянмөнхийн Гантогтох]]
|Увс Хяргас
|-
|[[2005 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2005]]
|У.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.г
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|-
|[[2006 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2006]]
|У.г
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|У.н
|[[Дагвадоржийн Азжаргал]]
|Говь-Сүмбэр Сүмбэр
|-
|[[2007 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2007]]
|У.з
|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]]
|Хөвсгөл Шинэ-Идэр
|У.з
|[[Ишдоржийн Доржсамбуу]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|[[2008 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2008]]
|У.н
|[[Доржпаламын Ганхуяг]]
|Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан
|У.х
|[[Нямдоржийн Ганбаатар]]
|Говь-Алтай Чандмань
|-
|[[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]]
|Дая.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.ар
|[[Доржпаламын Ганхуяг]]
|Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан
|-
|[[2010 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2010]]
|У.з
|[[Батжаргалын Ганбат]]
|Увс Баруунтуруун
|Дар.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] 
|Архангай Батцэнгэл
|-
|[[2011 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2011]]
|У.х
|[[Сүхбаатарын Мөнхбат]]
|Увс Баруунтуруун
|У.н
|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]]
|Сэлэнгэ Мандал
|-
|[[2012 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2012]]
|А.а
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|Увс Давст
|У.з
|[[Дамбийн Рагчаа]]
|Архангай Булган
|-
|[[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]]
|У.ар
|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]]
|Сэлэнгэ Мандал
|У.н
|[[Батнасангийн Гончигдамба]]
|Завхан Их-Уул
|-
|[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]]
|У.х
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|Увс Ховд
|У.н
|[[Ширбазарын Жаргалсайхан]]
|Завхан Идэр
|-
|[[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]]
|У.х
|[[Энхтөгсийн Оюунболд]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.ар
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|Увс Давст
|-
|[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]]
|У.з
|[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]]
|Архангай Хашаат
|У.н
|[[Рэнцэнбямбын Пүрэвдагва]]
|Архангай Булган
|-
|[[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]]
|У.х
|[[Цэдэвийн Содномдорж]]
|Хөвсгөл Тосонцэнгэл
|У.х
|[[Өлзийтогтохын Бат-Орших]]
|Увс Улаангом
|-
|[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]]
|У.ар
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|Увс Ховд
|У.ав
|[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]]
|Архангай Хашаат
|-
|[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]]
|У.ав
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|Увс Ховд
|У.ар
|[[Цэдэв Содномдорж|Цэдэвийн Содномдорж]]
|Хөвсгөл Тосонцэнгэл
|-
|[[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]]
|У.ар
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|Увс Давст
|У.х
|[[Намсрайжавын Батсуурь|Мягмарын Бадарч]]
|Архангай
Цэнхэр
|-
|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]
|У.х
|[[Оргихын Хангай]]
|Ховд Буянт
|У.х
|[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
|-
|[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]]
|У.х
|[[Цэдэнсодномын Бямба-Отгон]]
|Өвөрхангай Төгрөг
|У.Ав
|[[Оргихын Хангай]]
|Ховд Буянт
|-
|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]
|Дая.ав
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|Увс Ховд
|У.ар
|[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
|-
|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]
|У.н
|[[Энхтүвшингийн Батмагнай]]
|Баянхонгор Жинст
|А.х.а
|[[Нямдоржийн Өсөхбаяр]]
|Сүхбаатар Онгон
|-
|2026
|У.ар
|[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
|У.з
|[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]]
|Ховд Зэрэг
|}

==== Түрүү, үзүүр хүртсэн аймгуудын эрэмбэ ====
Улсын баяр наадмаас түрүү, үзүүр хүртсэн тоогоор аймгуудыг эрэмбэлвэл хорин нэгэн аймгаа Увсын цэнхэр хязгаарын хүчтэнүүд магнайлж, Арын сайхан Архангай хүчитнүүд удаалж Хэнтий, Төв, Хөвсгөл аймгууд айргийн тавд багтаж байна. Хорин нэгэн аймгаас одоогоор Баян-Өлгий, Дархан-Уул, Дорноговь, Дундговь, Орхон, Сүхбаатар аймгуудын хүчтэнүүд улсын баяр наадмаас түрүү, үзүүр хүртээгүй байна.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Д\д
!Аймгуудын нэр
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он
!Үзүүрлэсэн он
|-
!1.
|[[Увс аймгийн баяр наадам|Увс]]
!19
!14
|1968, 1971, 1972, 1973, 1975, 1977, 1979, 1981, 1982, 1987, 1991, 2010, 2011, 2012, 2014, 2018, 2019, 2020, [[Намсрайжавын_Батсуурь|2024]]
|1965, 1967, 1974, 1982, 1984, 1989, 1990&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 1994, 2000, 2002, 2004, 2015, 2017,  2025
|-
!2.
|[[Архангайн наадам|Архангай]]
!16
!24
|1922, 1923, 1926, 1928, 1929, 1934, 1938, 1943, 1944, 1950, 1962, 2002, 2003, 2005, 2009, 2016
|1922, 1925, 1926, 1930, 1932, 1935, 1937, 1943, 1946, 1952, 1958, 1960, 1962, 1963
1992, 1993, 1995, 1996, 1997, 2010, 2012, 2016, 2018, 2020
|-
!3.
|[[Төв аймгийн баяр наадам|Төв]]
!14
!13
|1932, 1935, 1955, 1963, 1964, 1965, 1966, 1967, 1974, 1976, 1986, 2000, 2001, 2004
|1921, 1934, 1936, 1972, 1973, 1975, 1976, 1977, 1978, 1979, 1980, 1983, 1985
|- 
!4.
|[[Хэнтий аймгийн баяр наадам|Хэнтий]]
!14
!3
|1925, 1988, 1989, 1990, 1990&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2015

|1923, 1924, 2001
|- 
!5.
|[[Хөвсгөл аймгийн баяр наадам|Хөвсгөл]]
!10
!11
|1942, 1951, 1956, 1957, 1958, 1959, 1960, 1970, 2007, 2017
|1945, 1950, 1954, 1959, 1961, 1964, 1966, 1968, 1969, 1970, 2019
|-
!6.
|[[Булган аймгийн баяр наадам|Булган]]
!9
!5
|1931, 1939, 1941, 1945, 1946, 1952, 1953, 1954, 1961
|1944, 1951, 1955, 1971, 2007
|-
!7.
|[[Өвөрхангай аймгийн баяр наадам|Өвөрхангай]]
!9
!15
|1927, 1978, 1980, 1983, 1984, 1985, 2006, 2008, 2023
|1928, 1938, 1947, 1948, 1956, 1981, 1986, 1987, 1988, 1990, 1998, 1999, 2003, 2005, 2009
|-
!8.
|[[Завхан аймгийн наадам|Завхан]]
!3
!7
|1924, 1930, 1933
|1927, 1929, 1931, 1939, 1942, 2013, 2014
|-
!9.
|[[Говь-Алтай аймгийн баяр наадам|Говь-Алтай]]
!2
!4
|1947, 1948
|1949, 1953, 1957, 2008
|-
!10.
|[[Сэлэнгэ аймгийн баяр наадам|Сэлэнгэ]]
!3
!4
|1921, 2013, 2026
|1933, 2011, 2022, 2024
|-
!11.
|[[Дорнод аймгийн баяр наадам|Дорнод]] 
!2
!2
|1936, 1937
|1940, 1941
|-
!12.
|[[Ховд аймгийн баяр наадам|Ховд]]
!2
!2
|1940, [[Оргихын_Хангай|2022]]
|2023, 2026
|-
!13.
|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам|Баянхонгор]]
!2
!1
|1949, 2025
|1991
|-

!14.
|[[Өмнөговь аймгийн наадам|Өмнөговь]]
!1
!-
|1969
|
|-
!15.
|[[Говьсүмбэр аймгийн баяр наадам|Говь-Сүмбэр]]
!-
!1
|
|2006
|-
!16.
|[[Баян-Өлгий аймгийн баяр наадам|Баян-Өлгий]]
!-
!-
|
|
|-
!17.
|[[Дархан-Уул аймгийн баяр наадам|Дархан-Уул]]
!-
!-
|
|
|-
!18.
|[[Дорноговь аймгийн баяр наадам|Дорноговь]]
!-
!-
|
|
|-
!19.
|[[Дундговь аймгийн баяр наадам|Дундговь]]
!-
!-
|
|
|-
!20.
|[[Орхон аймгийн баяр наадам|Орхон]]
!-
!-
|
|
|-
!21.
|[[Сүхбаатар аймгийн баяр наадам|Сүхбаатар]]
!-
!1
|
|2025
|}

==== Түрүү, үзүүрт нэг аймгийн бөхчүүд ====
Улсын баяр наадамд нэг аймгийн харъяат бөхчүүд үлдсэн тохиолдол: 

* 1922 онд Архангай аймгийн харьяат улсын аварга Г.Вандан, улсын арслан Д.Далантай нар
* 1926 онд Архангай аймгийн харьяат даян аварга Н.Жамъян, улсын арслан Ш.Төмөрбаатар нар
* 1943 онд Архангай аймгийн харьяат улсын арслан Д.Лувсанжамц, улсын арслан Ц.Содов нар
* 1959 онд Хөвсгөл аймгийн харьяат дархан аварга Д.Дамдин, улсын арслан Ц.Бадамсэрээжид нар
* 1962 онд Архангай аймгийн харьяат улсын арслан Д.Жамц, улсын арслан Ж.Чойжилсүрэн нар
* 1970 онд Хөвсгөл аймгийн харьяат дархан аварга Д.Дамдин, улсын аварга Ч.Бээжин нар
* 1976 онд Төв аймгийн харьяат улсын аварга Д.Хадбаатар, улсын арслан П.Дагвасүрэн нар
* 1982 онд Увс аймгийн харьяат дархан аварга Х.Баянмөнх, улсын арслан М.Мөнгөн нар
* 2016 онд Архангай аймгийн харьяат улсын аварга Ч.Санжаадамба, улсын арслан Р.Пүрэвдагва нар тус тус үлдэж байжээ.

==== Түрүү, үзүүрт нэг сумын бөхчүүд ====
Улсын баяр наадамд нэг аймгийн нэг сумын бөхчүүд үлдсэн тохиолдол:

* 1943 онд Архангай аймгийн Хайрхан сумын харьяат улсын арслан Д.Лувсанжамц, улсын арслан Ц.Содов нар
* 1959 онд Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын харьяат дархан аварга Д.Дамдин, улсын арслан Ц.Бадамсэрээжид нар
* 1970 онд Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын харьяат дархан аварга Д.Дамдин, улсын аварга Ч.Бээжин нар тус тус үлдэж байжээ.

==== Хамгийн залуу начингууд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Цол
!Бөхийн нэр
!Харьяалал
!Нас
|-
!1994
|Залуу бөх 
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
!20
|-
!1995
|Залуу бөх
|[[Цогт-Очирын Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
!21
|-
!1996
|Цэргийн начин
|[[Нинжээгийн Алтансүх]]
|Архангай Батцэнгэл
!22
|-
!1997
|Залуу бөх
|[[Гунгаагийн Элбэг]]
|Хөвсгөл Улаан-Уул
!23
|-
!1998
|Аймгийн арслан
|[[Батжаргалын Ганбат]]
|Увс Баруунтуруун
!22
|-
!1999
|Залуу бөх
|[[Долгорсүрэнгийн Сэржбүдээ]]
|Өвөрхангай Хужирт
!23
|-
!2000
|Аймгийн арслан
|[[Батжаргалын Одхүү]]
|Хэнтий Баянхутаг
!23
|-
!2001
|Аймгийн арслан
|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]]
|Хөвсгөл Шинэ-Идэр
!20
|-
!2002
|Аймгийн арслан
|[[Дагвадоржийн Азжаргал]]
|Говьсүмбэр Сүмбэр
!24
|-
!2003
|Аймгийн заан
|[[Жүгдэрийн Гансүх]]
|Дорнод Халхгол
!22
|-
!2004
|Аймгийн начин 
|[[Түвшинтөрийн Энхтуяа]]
|Өмнөговь Баян-Овоо
!22
|-
!2005
|Аймгийн арслан
|[[Даш-Очирын Батболд]]
|Баянхонгор Баянбулаг
!26
|-
!2006
|Аймгийн арслан
|[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр]]
|Булган Бүрэгхангай
!22
|-
!2007
|Аймгийн арслан
|[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ]]
|Говь-Алтай Цээл
!21
|-
!2008
|Аймгийн арслан
|[[Шоовдойхүүгийн Тогтохбаяр]]
|Говь-Алтай Жаргалан
!27
|-
!2009
|Аймгийн хурц арслан
|[[Цэдэвийн Содномдорж]]
|Хөвсгөл Тосонцэнгэл
!23
|-
!2010
|Аймгийн арслан
|[[Бямбадоржийн Заяамандах]]
|Ховд Чандмань
!23
|-
!2011
|Аймгийн арслан
|[[Амарын Батмөнх]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
!22
|-
!2012
|Аймгийн заан
|[[Болдпүрэвийн Сугаржаргал]]
|Өвөрхангай Хархорин
!23
|-
!2013
|Аймгийн арслан
|[[Төрөөгийн Баасанхүү]]
|Увс Тэс
!24
|-
!2014
|Цэргийн арслан
|[[Базаргүрийн Бадамсүрэн]]
|Завхан Алдархаан
!24
|-
!2015
|Аймгийн арслан
|[[Эрдэнэбатын Даш]]
|Дундговь Эрдэнэдалай
!23
|-
!2016
|Аймгийн арслан
|[[Доржийн Анар]]
|Дорнод Дашбалбар
!24
|-
!2017
|Аймгийн арслан
|[[Бередмуратын Серик]]
|Баян-Өлгий Улаанхус
!23
|-
!2018
|Аймгийн арслан
|[[Батбаярын Даваа-Очир]]
|Хөвсгөл Их-Уул
!25
|-
!2019
|Аймгийн хурц арслан
|[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
!21
|-
!2020
|Аймгийн арслан
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Хайрхан
!25
|-
!2022
|Аймгийн заан
|[[Энхтүвшингийн Батмагнай]]
|Баянхонгор Жинст
!21
|-
!2023
|Цэргийн арслан
|[[Лхагвасүрэнгийн Отгонбаатар]]
|Архангай Батцэнгэл
!30
|-
!2024
|Аймгийн арслан
|[[Галбадрахын Дармаажанцан]]
|Ховд Дөргөн
!24
|-
!2025
|Аймгийн арслан
|[[Мөнхжаргалын Бямбадорж]]
|Доргоновь Айраг
!34
|}

==== [[Улсын цолтой бөхчүүдийн эрэмбэ]] ====

== Монголын оюутан залуучуудын анхдугаар наадам ==
1959 онд “Монголын оюутан, залуучуудын анхдугаар их наадам&quot; улс орон даяар өргөн хүрээнд явагдаж, төв орон нутгаас шалгарсан олон багууд шигшээ тэмцээнд хүрэлцэн ирж оролцжээ. Энэхүү &quot; Монголын оюутан, залуучуудын анхдугаар их наадам &quot;-ын үеэр Спортын төв ордоны нээлт болж энэхүү ордондоо анхны тэмцээнүүдээ зохиов. Монгол Улсын Их сургуулийн биеийн тамирын тэнхимийн дэргэд 1959 онд анхны их дээд сургуулийн “Спорт клуб&quot; үүд хаалгаа нээв.

&quot; Монголын оюутан, залуучуудын анхдугаар их наадам &quot; -ын хүрээнд үндэсний бөхийн барилдааныг зохион байгуулж аймаг, бүсээс шалгарсан гучин долоон бөхийн барилдааныг тойргийн журмаар барилдуулан зарим амжилттай барилдсан бөхчүүдэд улсын цол олгосон билээ.

== Монголын бүх ард түмний спартакиад ==

== Улсын аварга шалгаруулах барилдаан ==

== Тэмдэглэл ==
[[Ангилал:Монголын баяр|!жагсаалт]]
[[Ангилал:Улсын наадмын барилдаан|!жагсаалт]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>cdk0dvkvxvqol2qzok60rh4p282g1nb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862283</id>
      <parentid>862282</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T06:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40239-89</username>
        <id>106034</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түрүү, үзүүр хүртсэн аймгуудын эрэмбэ */</comment>
      <origin>862283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40642" sha1="qrwn67hbc9bqpv545to7n39rlv2sqwj" xml:space="preserve">Монгол үндэсний их баяр наадам нь эртний уламжлалтай Монгол түмний соёл, ахуй амьдралыг агуулан тээж ирсэн арвин их түүх билээ. Монгол түмэн хотол олноороо цэнгэн баярладаг, өргөн дэлгэр утгаараа улсын цол олгож байсан Долоон хошуу даншиг наадам, Уул тайлгын наадам буюу Арван засгийн наадам болон Цэргийн наадам бүгд улсын хэмжээний том наадам билээ.  '''VIII''' '''Богд''' '''Живзундамба Агваанлувсанчойжинямданзанванчүг''' (1869-1924 )-ийг нас барсны дараагаар Уул тайлгын наадам буюу Арван засгийн наадмыг отголж, 1924 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсаа тунхаглан тусгаар тогтсоны дараа Улсын II бага хурлаас Уул тайлгын наадам буюу Арван засгийн наадам, Цэргийн наадам хоёрыг хамтруулан Ардын наадам болгон Нийслэл хүрээг чөлөөлсөн гэх өдөр буюу 1921 оны билгийн тооллын зургаан сарын шинийн зургаан нь аргын тооллын 7-р сарын 11 нэгэн байсан тул баяр наадмыг жил бүрийн энэ өдөр бөх барилдуулан, морь уралдуулан, сур харвуулж эрийн гурван наадам зохион байгуулах шийдвэрийг 1925 оны 5-р сарын 15-ны өдрийн Ардын Засгийн газрын тогтоолоор баталжээ.

Монгол Улс олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн буюу 1946 оноос Ардын наадмыг өөрчлөн &quot; Ардын хувьсгал ялсны ой &quot; гэж тэмдэглэх болсон бөгөөд 1990 оны Ардчилсан хувьсгал ялан улмаар Монгол Улс нэг нийгэмээс нөгөө нийгэмд шилжин [[олон намын тогтолцоо]] үйлчилж бүх орон даяар сонгуульт ажил зохион байгуулагдсан бөгөөд 1996 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд Ардчилсан хүчин ялснаар тэр жилийн наадмыг Монголын тулгар төр байгуулагдсаны 790 жилийн ой болгон өргөн дэлгэр тэмдэглэсэн байна.

Улмаар 2006 онд &quot; Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ой болгон &quot; өргөн дэлгэр тэмдэглэсэн бөгөөд одоогоор улсын баяр наадмыг &quot;Ардын хувьсгалын ой, Тулгар төрийн ой, Их Монгол улсын байгуулагдсаны ой&quot; зэрэг олон тодотголтой хамтруулан тэмдэглэж ирсэн байна.

==== Улсын наадамд түрүүлж, үзүүрлэсэн бөхчүүд ====

===== 1925-1999 оны наадам =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх
|-
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харьяалал''
|''Цол'' 
|''Овог нэр'' 
|''Харьяалал''
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1925|1925]]
|У.ар
|[[Ганжууржавын Самдан]]
|Хэнтий Баянхутаг
|з.б
|[[Нацагийн Жамъян]]
|Архангай Цахир
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1926|1926]]
|У.ар
|[[Нацагийн Жамъян]]
|Архангай Цахир
|з.б
|[[Шагжийн Төмөрбаатар]]
|Архангай Тариат
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1927|1927]]
|У.з
|[[Ономжавын Аюур]]
|Өвөрхангай Сант
|з.б
|[[Санжмятавын Шагж]]
|Завхан Тосонцэнгэл
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1928|1928]]
|У.ав
|[[Нацагийн Жамъян]]
|Архангай Цахир
|У.ар
|[[Ономжавын Аюур]]
|Өвөрхангай Сант
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1929|1929]]
|У.з
|[[Баясахын Банзар]]
|Архангай Өлзийт
|У.з
|[[Санжмятавын Шагж]]
|Завхан Тосонцэнгэл
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1930|1930]]
|У.з
|[[Санжмятавын Шагж]]
|Завхан Тосонцэнгэл
|У.з
|[[Баясахын Банзар]]
|Архангай Өлзийт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1931|1931]]
|з.б
|[[Мангалын Бэх-Очир]]
|Булган Сэлэнгэ
|У.з
|[[Маамын Лхагва]]
|Завхан Идэр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1932|1932]]
|У.н
|[[Пэлжидийн Бат-Очир]]
|Төв Дэлгэрхаан
|У.з
|[[Долгорын Содном]]
|Архангай Хашаат
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1933|1933]]
|У.з
|[[Маамын Лхагва]]
|Завхан Идэр
|У.з
|[[Дамдинсүрэнгийн Данзан]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1934|1934]]
|У.з
|[[Хүрэлийн Дэлэг]]
|Архангай Өлзийт
|У.ар
|[[Лувсанмөрийн Чимэд]]
|Төв Мөнгөнморьт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1935|1935]]
|У.ар
|[[Лувсанмөрийн Чимэд]]
|Төв Мөнгөнморьт
|з.б
|[[Шаравын Гомбосүрэн]]
|Архангай Цэнхэр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1936|1936]]
|У.з
|[[Лхамжавын Балсан]]
|Дорнод Чойбалсан
|У.ар
|[[Лувсанмөрийн Чимэд]]
|Төв Мөнгөнморьт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1937|1937]]
|У.з
|[[Шагдарын Гэлэг]]
|Дорнод Гурванзагал
|з.б
|[[Довчингийн Лувсанжамц]]
|Архангай Хайрхан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1938|1938]]
|У.з
|[[Баатарын Төрбат]]
|Архангай Жаргалант
|У.з
|[[Цэдэвийн Банди]]
|Өвөрхангай Тарагт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1939|1939]]
|з.б
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.ар
|[[Маамын Лхагва]]
|Завхан Идэр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1940|1940]]
|У.з
|[[Шаравын Ванчинхүү]]
|Ховд Буянт
|У.з
|[[Учралын Дамчаа]]
|Дорнод Чойбалсан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1941|1941]]
|У.ар
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.з
|[[Хасын Өлзийсайхан]]
|Дорнод Халхгол
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1942|1942]]
|У.н
|[[Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.з
|[[Шагдарын Санжсүрэн]]
|Завхан Сантмаргац
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1943|1943]]
|У.з
|[[Довчингийн Лувсанжамц]]
|Архангай Хайрхан
|У.н
|[[Цэнджавын Содов]]
|Архангай Хайрхан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1944|1944]]
|У.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Архангай Хайрхан
|У.н
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]] 
|Булган Хангал
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1945|1945]]
|У.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.з
|[[Жамсрангийн Цэвээнравдан]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1946|1946]]
|Дая.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.ар
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]]
|Архангай Хайрхан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1947|1947]]
|з.б
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|У.з
|[[Гялдангийн Цоодол]]
|Өвөрхангай Гучин-Ус
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1948|1948]]
|У.ар
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|У.з
|[[Гялдангийн Цоодол]]
|Өвөрхангай Гучин-Ус
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1949|1949]]
|У.з
|[[Пагмын Аюуш|Пагамын Аюуш]]
|Баянхонгор Богд
|У.ав
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1950|1950]]
|У.ав
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]]
|Архангай Хайрхан
|У.ар
|[[Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1951|1951]]
|У.ар
|[[Жамсрангийн Цэвээнравдан]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|Дар.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1952|1952]]
|Дар.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|Дая.ав
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]]
|Архангай Хайрхан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1953|1953]]
|Дар.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.ав
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1954|1954]]
|Дар.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.з
|[[Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1955|1955]]
|з.б
|[[Самдангийн Оргодол]]
|Төв Баян-Өнжүүл
|з.б
|[[Балжингийн Бадам]]
|Булган Тэшиг
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1956|1956]]
|У.н
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.ар
|[[Сүнрэвийн Самданжигмэд]]
|Өвөрхангай Баянгол
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1957|1957]]
|У.ар
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.ав
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1958|1958]]
|У.ар
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|з.б
|[[Жалбуугийн Чойжилсүрэн]]
|Архангай Өлзийт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1959|1959]]
|У.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.ар
|[[Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1960|1960]]
|Дая.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.н
|[[Цэндийн Гомбодорж]]
|Архангай Хашаат
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1961|1961]]
|У.н
|[[Сэрээтэрийн Цэрэн]]
|Булган Сайхан
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1962 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1962]]
|У.н
|[[Далайн Жамц]]
|Архангай Хотонт
|У.ар
|[[Жалбуугийн Чойжилсүрэн]]
|Архангай Өлзийт
|-
|[[1963 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1963]]
|У.з
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|У.з
|[[Уламбаярын Мижиддорж]]
|Архангай Хашаат
|-
|[[1964 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1964]]
|У.ар
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|У.ар
|[[Чойжилын Бээжин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1965 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1965]]
|У.ар
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|У.з
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|-
|[[1966 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1966]]
|У.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1967 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1967]]
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|У.ар
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|-
|[[1968 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1968]]
|У.ар
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1969 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1969]]
|У.з
|[[Гомбо-Аюушийн Дэмүүл]]
|Өмнөговь Манлай
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1970 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1970]]
|У.ар
|[[Чойжилын Бээжин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1971 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1971]]
|У.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ав
|[[Сэрээтэрийн Цэрэн]]
|Булган Сайхан
|-
|[[1972 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1972]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|-
|[[1973 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1973]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ар
|[[Пүрэвийн Дагвасүрэн]]
|Төв Батсүмбэр
|-
|[[1974 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1974]]
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|-
|[[1975 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1975]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|-
|[[1976 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1976]]
|У.з
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]]
|Төв Угтаалцайдам
|У.ар
|[[Пүрэвийн Дагвасүрэн]]
|Төв Батсүмбэр
|-
|[[1977 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1977]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ар
|[[Пүрэвийн Дагвасүрэн]]
|Төв Батсүмбэр
|-
|[[1978 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1978]]
|У.з
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|-
|[[1979 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1979]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ар
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]]
|Төв Угтаалцайдам
|-
|[[1980 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1980]]
|У.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|-
|[[1981 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1981]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дая.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|[[1982 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1982]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ар
|[[Мядагийн Мөнгөн]]
|Увс Давст
|-
|[[1983 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1983]]
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|У.ар
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]]
|Төв Угтаалцайдам
|-
|[[1984 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1984]]
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|У.ар
|[[Мядагийн Мөнгөн]]
|Увс Давст
|-
|[[1985 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1985]]
|У.н
|[[Бандийн Ганбаатар]]
|Өвөрхангай Баян-Өндөр
|У.ар
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]]
|Төв Угтаалцайдам
|-
|[[1986 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1986]]
|У.ар
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]] 
|Төв Угтаалцайдам
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|[[1987 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1987]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|[[1988 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1988]]
|У.з
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|[[1989 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1989]]
|У.ар
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.н
|[[Одвогийн Балжинням]]
|Увс Наранбулаг
|-
|[[1990 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1990]]
|У.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|1990(1)
|Дая.ав
|Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|Дар.ав
|Хорлоогийн Баянмөнх
|Увс Хяргас
|-
|[[1991 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1991]]
|У.з
|[[Одвогийн Балжинням]]
|Увс Наранбулаг
|У.з
|[[Пунцагийн Сүхбат]]
|Баянхонгор Баян-Овоо
|-
|[[1992 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1992]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.н
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1993 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1993]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.з
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1994 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1994]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.ар
|[[Одвогийн Балжинням]]
|Увс Наранбулаг
|-
|[[1995 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1995]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.з
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1996 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1996]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.ар
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1997 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1997]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.ар
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1998 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1998]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.з
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|-
|[[1999 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1999]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.з
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|}

===== 2000- 2024 оны наадам =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх
|-
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харьяалал''
|''Цол'' 
|''Овог нэр'' 
|''Харьяалал''
|-
|[[2000 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2000]]
|У.з
|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|Төв Сэргэлэн
|У.з
|[[Баянмөнхийн Гантогтох]]
|Увс Хяргас
|-
|[[2001 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2001]]
|У.ар
|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|Төв Сэргэлэн
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|-
|[[2002 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2002]]
|У.з
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.з
|[[Баянмөнхийн Гантогтох]]
|Увс Хяргас
|-
|[[2003 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2003]]
|У.ар
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.з
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|-
|[[2004 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2004]]
|Дая.ав
|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|Төв Сэргэлэн
|У.з
|[[Баянмөнхийн Гантогтох]]
|Увс Хяргас
|-
|[[2005 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2005]]
|У.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.г
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|-
|[[2006 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2006]]
|У.г
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|У.н
|[[Дагвадоржийн Азжаргал]]
|Говь-Сүмбэр Сүмбэр
|-
|[[2007 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2007]]
|У.з
|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]]
|Хөвсгөл Шинэ-Идэр
|У.з
|[[Ишдоржийн Доржсамбуу]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|[[2008 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2008]]
|У.н
|[[Доржпаламын Ганхуяг]]
|Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан
|У.х
|[[Нямдоржийн Ганбаатар]]
|Говь-Алтай Чандмань
|-
|[[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]]
|Дая.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.ар
|[[Доржпаламын Ганхуяг]]
|Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан
|-
|[[2010 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2010]]
|У.з
|[[Батжаргалын Ганбат]]
|Увс Баруунтуруун
|Дар.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] 
|Архангай Батцэнгэл
|-
|[[2011 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2011]]
|У.х
|[[Сүхбаатарын Мөнхбат]]
|Увс Баруунтуруун
|У.н
|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]]
|Сэлэнгэ Мандал
|-
|[[2012 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2012]]
|А.а
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|Увс Давст
|У.з
|[[Дамбийн Рагчаа]]
|Архангай Булган
|-
|[[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]]
|У.ар
|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]]
|Сэлэнгэ Мандал
|У.н
|[[Батнасангийн Гончигдамба]]
|Завхан Их-Уул
|-
|[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]]
|У.х
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|Увс Ховд
|У.н
|[[Ширбазарын Жаргалсайхан]]
|Завхан Идэр
|-
|[[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]]
|У.х
|[[Энхтөгсийн Оюунболд]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.ар
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|Увс Давст
|-
|[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]]
|У.з
|[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]]
|Архангай Хашаат
|У.н
|[[Рэнцэнбямбын Пүрэвдагва]]
|Архангай Булган
|-
|[[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]]
|У.х
|[[Цэдэвийн Содномдорж]]
|Хөвсгөл Тосонцэнгэл
|У.х
|[[Өлзийтогтохын Бат-Орших]]
|Увс Улаангом
|-
|[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]]
|У.ар
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|Увс Ховд
|У.ав
|[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]]
|Архангай Хашаат
|-
|[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]]
|У.ав
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|Увс Ховд
|У.ар
|[[Цэдэв Содномдорж|Цэдэвийн Содномдорж]]
|Хөвсгөл Тосонцэнгэл
|-
|[[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]]
|У.ар
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|Увс Давст
|У.х
|[[Намсрайжавын Батсуурь|Мягмарын Бадарч]]
|Архангай
Цэнхэр
|-
|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]
|У.х
|[[Оргихын Хангай]]
|Ховд Буянт
|У.х
|[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
|-
|[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]]
|У.х
|[[Цэдэнсодномын Бямба-Отгон]]
|Өвөрхангай Төгрөг
|У.Ав
|[[Оргихын Хангай]]
|Ховд Буянт
|-
|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]
|Дая.ав
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|Увс Ховд
|У.ар
|[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
|-
|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]
|У.н
|[[Энхтүвшингийн Батмагнай]]
|Баянхонгор Жинст
|А.х.а
|[[Нямдоржийн Өсөхбаяр]]
|Сүхбаатар Онгон
|-
|2026
|У.ар
|[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
|У.з
|[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]]
|Ховд Зэрэг
|}

==== Түрүү, үзүүр хүртсэн аймгуудын эрэмбэ ====
Улсын баяр наадмаас түрүү, үзүүр хүртсэн тоогоор аймгуудыг эрэмбэлвэл хорин нэгэн аймгаа Увсын цэнхэр хязгаарын хүчтэнүүд магнайлж, Арын сайхан Архангай хүчитнүүд удаалж Хэнтий, Төв, Хөвсгөл аймгууд айргийн тавд багтаж байна. Хорин нэгэн аймгаас одоогоор Баян-Өлгий, Дархан-Уул, Дорноговь, Дундговь, Орхон, Сүхбаатар аймгуудын хүчтэнүүд улсын баяр наадмаас түрүү, үзүүр хүртээгүй байна.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Д\д
!Аймгуудын нэр
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он
!Үзүүрлэсэн он
|-
!1.
|[[Увс аймгийн баяр наадам|Увс]]
!19
!14
|1968, 1971, 1972, 1973, 1975, 1977, 1979, 1981, 1982, 1987, 1991, 2010, 2011, 2012, 2014, 2018, 2019, 2020, [[Намсрайжавын_Батсуурь|2024]]
|1965, 1967, 1974, 1982, 1984, 1989, 1990&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 1994, 2000, 2002, 2004, 2015, 2017,   2025
|-
!2.
|[[Архангайн наадам|Архангай]]
!16
!24
|1922, 1923, 1926, 1928, 1929, 1934, 1938, 1943, 1944, 1950, 1962, 2002, 2003, 2005, 2009, 2016
|1922, 1925, 1926, 1930, 1932, 1935, 1937, 1943, 1946, 1952, 1958, 1960, 1962, 1963
1992, 1993, 1995, 1996, 1997, 2010, 2012, 2016, 2018, 2020
|-
!3.
|[[Төв аймгийн баяр наадам|Төв]]
!14
!13
|1932, 1935, 1955, 1963, 1964, 1965, 1966, 1967, 1974, 1976, 1986, 2000, 2001, 2004
|1921, 1934, 1936, 1972, 1973, 1975, 1976, 1977, 1978, 1979, 1980, 1983, 1985
|- 
!4.
|[[Хэнтий аймгийн баяр наадам|Хэнтий]]
!14
!3
|1925, 1988, 1989, 1990, 1990&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2015

|1923, 1924, 2001
|- 
!5.
|[[Хөвсгөл аймгийн баяр наадам|Хөвсгөл]]
!10
!11
|1942, 1951, 1956, 1957, 1958, 1959, 1960, 1970, 2007, 2017
|1945, 1950, 1954, 1959, 1961, 1964, 1966, 1968, 1969, 1970, 2019
|-
!6.
|[[Булган аймгийн баяр наадам|Булган]]
!9
!5
|1931, 1939, 1941, 1945, 1946, 1952, 1953, 1954, 1961
|1944, 1951, 1955, 1971, 2007
|-
!7.
|[[Өвөрхангай аймгийн баяр наадам|Өвөрхангай]]
!9
!15
|1927, 1978, 1980, 1983, 1984, 1985, 2006, 2008, 2023
|1928, 1938, 1947, 1948, 1956, 1981, 1986, 1987, 1988, 1990, 1998, 1999, 2003, 2005, 2009
|-
!8.
|[[Завхан аймгийн наадам|Завхан]]
!3
!7
|1924, 1930, 1933
|1927, 1929, 1931, 1939, 1942, 2013, 2014
|-
!9.
|[[Говь-Алтай аймгийн баяр наадам|Говь-Алтай]]
!2
!4
|1947, 1948
|1949, 1953, 1957, 2008
|-
!10.
|[[Сэлэнгэ аймгийн баяр наадам|Сэлэнгэ]]
!3
!4
|1921, 2013, 2026
|1933, 2011, 2022, 2024
|-
!11.
|[[Дорнод аймгийн баяр наадам|Дорнод]] 
!2
!2
|1936, 1937
|1940, 1941
|-
!12.
|[[Ховд аймгийн баяр наадам|Ховд]]
!2
!2
|1940, [[Оргихын_Хангай|2022]]
|2023, 2026
|-
!13.
|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам|Баянхонгор]]
!2
!1
|1949, 2025
|1991
|-

!14.
|[[Өмнөговь аймгийн наадам|Өмнөговь]]
!1
!-
|1969
|
|-
!15.
|[[Говьсүмбэр аймгийн баяр наадам|Говь-Сүмбэр]]
!-
!1
|
|2006
|-
!16.
|[[Баян-Өлгий аймгийн баяр наадам|Баян-Өлгий]]
!-
!-
|
|
|-
!17.
|[[Дархан-Уул аймгийн баяр наадам|Дархан-Уул]]
!-
!-
|
|
|-
!18.
|[[Дорноговь аймгийн баяр наадам|Дорноговь]]
!-
!-
|
|
|-
!19.
|[[Дундговь аймгийн баяр наадам|Дундговь]]
!-
!-
|
|
|-
!20.
|[[Орхон аймгийн баяр наадам|Орхон]]
!-
!-
|
|
|-
!21.
|[[Сүхбаатар аймгийн баяр наадам|Сүхбаатар]]
!-
!-
|
|
|}

==== Түрүү, үзүүрт нэг аймгийн бөхчүүд ====
Улсын баяр наадамд нэг аймгийн харъяат бөхчүүд үлдсэн тохиолдол: 

* 1922 онд Архангай аймгийн харьяат улсын аварга Г.Вандан, улсын арслан Д.Далантай нар
* 1926 онд Архангай аймгийн харьяат даян аварга Н.Жамъян, улсын арслан Ш.Төмөрбаатар нар
* 1943 онд Архангай аймгийн харьяат улсын арслан Д.Лувсанжамц, улсын арслан Ц.Содов нар
* 1959 онд Хөвсгөл аймгийн харьяат дархан аварга Д.Дамдин, улсын арслан Ц.Бадамсэрээжид нар
* 1962 онд Архангай аймгийн харьяат улсын арслан Д.Жамц, улсын арслан Ж.Чойжилсүрэн нар
* 1970 онд Хөвсгөл аймгийн харьяат дархан аварга Д.Дамдин, улсын аварга Ч.Бээжин нар
* 1976 онд Төв аймгийн харьяат улсын аварга Д.Хадбаатар, улсын арслан П.Дагвасүрэн нар
* 1982 онд Увс аймгийн харьяат дархан аварга Х.Баянмөнх, улсын арслан М.Мөнгөн нар
* 2016 онд Архангай аймгийн харьяат улсын аварга Ч.Санжаадамба, улсын арслан Р.Пүрэвдагва нар тус тус үлдэж байжээ.

==== Түрүү, үзүүрт нэг сумын бөхчүүд ====
Улсын баяр наадамд нэг аймгийн нэг сумын бөхчүүд үлдсэн тохиолдол:

* 1943 онд Архангай аймгийн Хайрхан сумын харьяат улсын арслан Д.Лувсанжамц, улсын арслан Ц.Содов нар
* 1959 онд Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын харьяат дархан аварга Д.Дамдин, улсын арслан Ц.Бадамсэрээжид нар
* 1970 онд Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын харьяат дархан аварга Д.Дамдин, улсын аварга Ч.Бээжин нар тус тус үлдэж байжээ.

==== Хамгийн залуу начингууд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Цол
!Бөхийн нэр
!Харьяалал
!Нас
|-
!1994
|Залуу бөх 
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
!20
|-
!1995
|Залуу бөх
|[[Цогт-Очирын Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
!21
|-
!1996
|Цэргийн начин
|[[Нинжээгийн Алтансүх]]
|Архангай Батцэнгэл
!22
|-
!1997
|Залуу бөх
|[[Гунгаагийн Элбэг]]
|Хөвсгөл Улаан-Уул
!23
|-
!1998
|Аймгийн арслан
|[[Батжаргалын Ганбат]]
|Увс Баруунтуруун
!22
|-
!1999
|Залуу бөх
|[[Долгорсүрэнгийн Сэржбүдээ]]
|Өвөрхангай Хужирт
!23
|-
!2000
|Аймгийн арслан
|[[Батжаргалын Одхүү]]
|Хэнтий Баянхутаг
!23
|-
!2001
|Аймгийн арслан
|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]]
|Хөвсгөл Шинэ-Идэр
!20
|-
!2002
|Аймгийн арслан
|[[Дагвадоржийн Азжаргал]]
|Говьсүмбэр Сүмбэр
!24
|-
!2003
|Аймгийн заан
|[[Жүгдэрийн Гансүх]]
|Дорнод Халхгол
!22
|-
!2004
|Аймгийн начин 
|[[Түвшинтөрийн Энхтуяа]]
|Өмнөговь Баян-Овоо
!22
|-
!2005
|Аймгийн арслан
|[[Даш-Очирын Батболд]]
|Баянхонгор Баянбулаг
!26
|-
!2006
|Аймгийн арслан
|[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр]]
|Булган Бүрэгхангай
!22
|-
!2007
|Аймгийн арслан
|[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ]]
|Говь-Алтай Цээл
!21
|-
!2008
|Аймгийн арслан
|[[Шоовдойхүүгийн Тогтохбаяр]]
|Говь-Алтай Жаргалан
!27
|-
!2009
|Аймгийн хурц арслан
|[[Цэдэвийн Содномдорж]]
|Хөвсгөл Тосонцэнгэл
!23
|-
!2010
|Аймгийн арслан
|[[Бямбадоржийн Заяамандах]]
|Ховд Чандмань
!23
|-
!2011
|Аймгийн арслан
|[[Амарын Батмөнх]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
!22
|-
!2012
|Аймгийн заан
|[[Болдпүрэвийн Сугаржаргал]]
|Өвөрхангай Хархорин
!23
|-
!2013
|Аймгийн арслан
|[[Төрөөгийн Баасанхүү]]
|Увс Тэс
!24
|-
!2014
|Цэргийн арслан
|[[Базаргүрийн Бадамсүрэн]]
|Завхан Алдархаан
!24
|-
!2015
|Аймгийн арслан
|[[Эрдэнэбатын Даш]]
|Дундговь Эрдэнэдалай
!23
|-
!2016
|Аймгийн арслан
|[[Доржийн Анар]]
|Дорнод Дашбалбар
!24
|-
!2017
|Аймгийн арслан
|[[Бередмуратын Серик]]
|Баян-Өлгий Улаанхус
!23
|-
!2018
|Аймгийн арслан
|[[Батбаярын Даваа-Очир]]
|Хөвсгөл Их-Уул
!25
|-
!2019
|Аймгийн хурц арслан
|[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
!21
|-
!2020
|Аймгийн арслан
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Хайрхан
!25
|-
!2022
|Аймгийн заан
|[[Энхтүвшингийн Батмагнай]]
|Баянхонгор Жинст
!21
|-
!2023
|Цэргийн арслан
|[[Лхагвасүрэнгийн Отгонбаатар]]
|Архангай Батцэнгэл
!30
|-
!2024
|Аймгийн арслан
|[[Галбадрахын Дармаажанцан]]
|Ховд Дөргөн
!24
|-
!2025
|Аймгийн арслан
|[[Мөнхжаргалын Бямбадорж]]
|Доргоновь Айраг
!34
|}

==== [[Улсын цолтой бөхчүүдийн эрэмбэ]] ====

== Монголын оюутан залуучуудын анхдугаар наадам ==
1959 онд “Монголын оюутан, залуучуудын анхдугаар их наадам&quot; улс орон даяар өргөн хүрээнд явагдаж, төв орон нутгаас шалгарсан олон багууд шигшээ тэмцээнд хүрэлцэн ирж оролцжээ. Энэхүү &quot; Монголын оюутан, залуучуудын анхдугаар их наадам &quot;-ын үеэр Спортын төв ордоны нээлт болж энэхүү ордондоо анхны тэмцээнүүдээ зохиов. Монгол Улсын Их сургуулийн биеийн тамирын тэнхимийн дэргэд 1959 онд анхны их дээд сургуулийн “Спорт клуб&quot; үүд хаалгаа нээв.

&quot; Монголын оюутан, залуучуудын анхдугаар их наадам &quot; -ын хүрээнд үндэсний бөхийн барилдааныг зохион байгуулж аймаг, бүсээс шалгарсан гучин долоон бөхийн барилдааныг тойргийн журмаар барилдуулан зарим амжилттай барилдсан бөхчүүдэд улсын цол олгосон билээ.

== Монголын бүх ард түмний спартакиад ==

== Улсын аварга шалгаруулах барилдаан ==

== Тэмдэглэл ==
[[Ангилал:Монголын баяр|!жагсаалт]]
[[Ангилал:Улсын наадмын барилдаан|!жагсаалт]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>qrwn67hbc9bqpv545to7n39rlv2sqwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улс орнуудын нэрийн утга учир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66614</id>
    <revision>
      <id>862218</id>
      <parentid>861756</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T23:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134366" sha1="t8mfowphioo0eswr1uf4fr8adr2txmr" xml:space="preserve">Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно.

==А==

=== {{AUS}} ===
Эртний Ромын &quot;Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг&quot; номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр &quot;Өмнөдийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан &lt;ref&gt;[[Purchas, Samuel]]. &quot;[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]&quot;, in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.&lt;/ref&gt; бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.&lt;ref name=&quot;Flind&quot;&gt;Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.&lt;/ref&gt; Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ &quot;Австрали&quot; гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.&lt;ref&gt;Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.&lt;/ref&gt; Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад &quot;Австрали&quot; хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}&lt;/ref&gt;   

=== {{AUT}} ===
Герман хэлний &quot;Өстеррайх&quot; гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан &quot;Австри&quot; гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь &quot;Дорнын газар нутаг&quot; гэсэн утга бүхий Герман үг юм.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]&quot;.&lt;/ref&gt;  Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд &quot;Дорны эзэнт гүрэн&quot; гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. 

=== {{AZE}} ===
Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн &quot;Азербайжан&quot; буюу &quot;Атропатуудын газар нутаг&quot; гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр &quot;Галнаас аврагдагсад&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border.&quot; from Kroll, S.E. &quot;Media Atropatene&quot;. 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.&lt;/ref&gt; Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. &quot;Галнаас аврагдагсад&quot; гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж &quot;Атропат&quot; буюу &quot;Галнаас чөлөөлөгсөд&quot; гэх нэр үүссэн домогтой.&lt;ref&gt;[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.&lt;/ref&gt; ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),&lt;ref&gt;[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&amp;pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. &amp; F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.&lt;/ref&gt; 
::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор &quot;Закавказе&quot; гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. 

=== {{ALB}} ===
&quot;Албани&quot; гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь &quot;Альба&quot; буюу Латин хэлний &quot;цагаан&quot; гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний &quot;альб&quot; буюу &quot;толгод&quot; гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай &quot;Албаничуудын газар нутаг&quot; гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.&lt;ref name=&quot;OEtDalb&quot;&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&amp;searchmode=none Albania]&quot;.&lt;/ref&gt; Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.&lt;ref name=&quot;MAhist&quot;&gt;[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.&lt;/ref&gt; Анна Комненагын &quot;Алексиад&quot; зохиолд &quot;Албанон&quot; эсвэл &quot;Арбанон&quot; гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.&lt;/ref&gt;  Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед &quot;Альбани&quot; гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий.   
::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа &quot;Шкипери&quot; хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр &quot;шкип&quot; гэдэг нь &quot;Бүгдийг ойлгож ухаарах&quot; гэсэн утга агуулдаг.&lt;ref&gt;Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}&lt;/ref&gt; Сүүлийн үед &quot;Шкипонье&quot; буюу &quot;Бүргэд&quot; гэсэн утгатай буюу &quot;Бүргэдүүдийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ.

=== {{ALG}} ===
Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр &quot;Чезайр&quot; буюу &quot;арлууд&quot; гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд &quot;Альжер&quot;, Каталон хэлэнд &quot;Алджер&quot; гэж нэвтрэн орсон байдаг.&lt;ref name=&quot;leschi&quot;&gt;[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in &quot;[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]&quot;. {{fr icon}}&lt;/ref&gt; Анх &quot;Алжир&quot; гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар &quot;Жазаир Бани Мазганна&quot; буюу Мазганнагын үр садын арлууд&quot; гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр &quot;Сарны туяа&quot; гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.&lt;ref&gt;Yver., G. &quot;[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&amp;pg=PA257 Alger]&quot;. ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.&lt;/ref&gt; 2011}}


=== {{USA}} ===
Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах &quot;Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт&quot; анхлан дурдсанаар &quot;Америкийн нэгдсэн улс&quot; гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд &quot;Америкийн нэгдсэн улс&quot;, олон нийт, ард нийтийн дунд &quot;Нэгдсэн улс&quot; гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. &quot;Америк&quot; гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг &quot;Америка&quot; гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг.

=== {{ANG}} ===
Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.&lt;ref&gt;Heywood, Linda M. &amp; Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&amp;pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.&lt;/ref&gt; Угтаа &quot;Ндонгочуудын газар нутаг&quot; гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр &quot;Нгола а килуанже&quot; буюу &quot;төмрийн дархадын ахлагч&quot; гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.&lt;ref&gt;Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&amp;pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Collins, Robert O. &amp; Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&amp;pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.&lt;/ref&gt;

=== {{AND}} ===
Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын &quot;Марка Хиспаника&quot; номонд дурдсанаар &quot;Ад-Дарра&quot; буюу &quot;Ой мод&quot; гэх Араб үгнээс &lt;ref&gt;{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast &amp; Co|location=New York, USA}}&lt;/ref&gt; эсвэл Наварро-Арагон хэлний &quot;Андурриал&quot; буюу &quot;Бэлчирийн нутаг&quot; гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra].&quot; Accessed 16 September 2011.&lt;/ref&gt; 

=== {{ATG}} ===
Антигуа: Испани хэлний &quot;Антежо&quot; &lt;ref name=&quot;HistAnti&quot;&gt;Oliver, Vere Langford.&lt;!--sic--&gt; [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.&lt;/ref&gt; буюу &quot;Эртний&quot; гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб &quot;Санта Мариа ла Антигуа&quot; хэмээн ашигласан байдаг.&lt;ref&gt;Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}.&quot; Accessed 23 September 2011&lt;/ref&gt;  
:'''Барбуда''' Испаний хэлний &quot;Барбодо&quot; буюу &quot;Сахалтай&quot; гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг.

=== {{UAE}} ===
Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. 

=== {{ARG}} ===
Испани хэлний &quot;Аргенто&quot; буюу &quot;Мөнгөлөг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата &quot;Мөнгөн гол&quot; гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо &quot;Ла Аргентина&quot; буюу &quot;Мөнгөн уст нутаг&quot; хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.&lt;ref name=&quot;BritRdlP&quot;&gt;{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}&lt;/ref&gt; 

=== {{ARM}} ===
Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд &quot;Арменой&quot; гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. &quot;Арменой&quot; эсвэл &quot;Армина&quot; гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;Ар&quot; буюу &quot;Байгуулсан, үүссэн&quot; гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод &quot;ар&quot; гэх үгнээс үүссэн &quot;Арарат, Арян, Арта&quot; зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.&lt;ref&gt;[[Gamkrelidze, Tamaz]] &amp; [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. &quot;The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages&quot;.{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mallory, James P. &quot;Kuro-Araxes Culture&quot;. ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.&lt;/ref&gt;  

=== {{AFG}} === 
16-р зуунд бүтээгдсэн &quot;Бабурнама&quot; сударт Афгени буюу &quot;Афганичуудын газар нутаг&quot; гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&amp;ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд &quot;Афгани&quot; гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд &quot;Афгани&quot; нь &quot;байрлах, байрших&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд &quot;Афгани&quot; гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA18#v=onepage&amp;q&amp;f=false|accessdate=2010-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;khyber&quot;&gt;Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in &quot;{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}&quot; ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.&lt;/ref&gt;  1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх &quot;Афганистан&quot; гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ.

==Б==

=== {{BHS}} ===
Испани хэлээр &quot;бүү де лас Бахамас&quot; буюу &quot;Гүехэн тэнгис&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;DicCarib&quot;&gt;Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&amp;pg=PA70&amp;lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.&lt;/ref&gt; Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Anonymous. &quot;{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&amp;group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}.&quot; c. 1523. Retrieved 24 September 2011.&lt;/ref&gt;  Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед &quot;Гранд Бахама&quot; номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр &quot;Ба Ха Ма&quot; буюу &quot;Дундадын дээр орших газар нутаг&quot; гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ.

=== {{NEP}} ===
Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар &quot;нипалаяа&quot; буюу &quot;Уулын бэлд орших нутаг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна &quot;Непа&quot; буюу &quot;Сүм дуганы нутаг&quot; гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний &quot;Нямбал&quot; буюу &quot;Ариун нутаг&quot; гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ.

=== {{BAN}} === 
Бенгал хэлний &quot;Бенгал улс&quot; гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр &quot;Бангла&quot; гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд &quot;Деш&quot; гэдэг нь &quot;улс, орон&quot; гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.&lt;ref&gt;M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.&lt;/ref&gt;  

=== {{BRB}} === 
Португаль хэлний &quot;Барбадас&quot; буюу &quot;Сахалтнууд&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;OxJurn&quot;&gt;Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. &quot;[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&amp;pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]&quot;. Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.&lt;/ref&gt;  Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.&lt;ref&gt;Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&amp;l=en&amp;ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}&lt;/ref&gt;  

=== {{BHR}} ===
Араб хэлний &quot;Аль Бахрайн&quot; буюу &quot;Хоёр тэнгис&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр &quot;Бахри&quot; гэдэг нь &quot;Холбоо тэнгис&quot; гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. 

=== {{BLR}} ===
Орос хэлний &quot;Бела&quot; буюу &quot;цагаан&quot;, &quot;рус&quot; буюу Орос гэх утгатай үгсээс &quot;Цагаан орос&quot; буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан &quot;Беларус&quot; улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм.

=== {{BEL}} ===
Бельги гэх үг нь &quot;Белгик Гаул&quot; үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, &quot;Бельгийн газар нутаг&quot; гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход &quot;Бельгийн нэгдсэн улс&quot; гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний &quot;белг&quot;, Прото-Индо-Европ хэлний &quot;бхелгх&quot; буюу &quot;догшин&quot; гэсэн утгатай илэрхийлдэг.&lt;ref&gt;Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell &amp; Brewer, 1997.&lt;/ref&gt; Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;гэрэлтсэн&quot; гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}&lt;/ref&gt;

=== {{BLZ}} === 
Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид &quot;Белизе&quot; нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний &quot;Вализе&quot;, &quot;Бализе&quot; гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.&lt;ref name=&quot;brit1893&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&amp;pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}&lt;/ref&gt; Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. &quot;Белиз&quot; гэдэг нь Маяа хэлээр &quot;шавартай ус&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.&lt;ref&gt;Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&amp;pg=PA24&amp;lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.&lt;/ref&gt; Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний &quot;Бализ&quot; буюу &quot;Гэрэл цацарсан&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна.

=== {{BEN}} ===  
Тус улсын нэр Нигер хэлээр &quot;Бениний бэлчир дэх газар нутаг&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний &quot;Убину&quot;, Ёруба омгийнхний &quot;Ибину&quot; буюу &quot;Хавчиг гэр&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний &quot;бини&quot; буюу &quot;үр сад&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. 

=== {{BUL}} === 
Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний &quot;булгха&quot; буюу &quot;холилдсон, &quot;булгак&quot; буюу &quot;хувьсгал&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.&lt;ref&gt;Bowersock, Glen W. &amp; al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&amp;pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.&lt;/ref&gt;  Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний &quot;булгарах&quot; буюу &quot;салж, хагацах&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм.

=== {{BOL}} ===
Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг &quot;Боливарын газар нутаг&quot; хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.&lt;ref&gt;''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cob&quot;&gt;Maria Luise Wagner. &quot;Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz&quot;. In Hudson &amp; Hanratty.&lt;/ref&gt; Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн &quot;Болибар&quot; тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&amp;Itemid=478&amp;lang=eu&amp;testua=ziortza&amp;view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}&lt;/ref&gt; 

=== {{BIH}} ===  
:Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. &quot;Босна&quot; гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;бос&quot;, &quot;богх&quot; буюу &quot;урсаж буй их усан&quot; гэсэн утгатай.&lt;ref name=&quot;Imamovic&quot;&gt;Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1&lt;/ref&gt;
:Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр &quot;герцог&quot; буюу &quot;гүн, ван&quot; гэсэн утгатай бол &quot;овина&quot; гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр &quot;улс&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг.

=== {{BOT}} === 
Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр &quot;Цваначуудын эх орон&quot; гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр &quot;адилхан, ижил&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна &quot;эрх чөлөө&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.&lt;ref&gt;Ripley, George &amp; Dana, Charles A., Eds. &quot;[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]&quot;. ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.&lt;/ref&gt; 

=== {{BRA}} ===
Португаль хэлний &quot;пау-бразил&quot; буюу &quot;Улаан мод&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;Bueno36&quot;&gt;Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}&lt;/ref&gt;  Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм.

=== {{BRU}} ===
Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний &quot;Баруна&quot; гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр &quot;Баруна&quot; буюу &quot;Хаана байна&quot; гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд &quot;Бони&quot;  нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема &quot;Борней арал&quot; гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. &quot;Варунай&quot; буюу эртний Санскрит хэлээр &quot;далайчдын нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. 

=== {{BFA}} ===
Тус улсын Море омгийнхний хэлээр &quot;буркина&quot; гэдэг нь &quot;шударга, итгэж болох&quot; гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр &quot;фасо&quot; гэдэг нь &quot;газар нутаг, эцгийн гэр&quot; гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. 

=== {{BDI}} === 
Тус улсын голлох үндэстэн болох &quot;Рунди&quot; хэлээр &quot;Рундичуудын эх орон&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. 

=== {{BHU}} === 
Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан &quot;Зургаан аялал&quot; номондоо &quot;Боутан&quot; гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний &quot;Бота-анта&quot; буюу &quot;Төвдийн хязгаар нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chakravarti7&quot;&gt;{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн Балба хэлээр &quot;Бодо Хатан&quot; буюу &quot;Төвдийн нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний &quot;Бу-Уттан&quot; буюу &quot;Өндөрлөг газар&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг.
::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний &quot;Аянгын лууны газар нутаг&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна.

==В== 

=== {{VAN}} === 
Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь &quot;Бидний эх орон&quot; гэх үгнээс гаралтай ажээ. 

=== {{VAT}} === 
Итали хэлний &quot;Ватикан толгодын хот&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг &quot;Ватикан&quot; гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн &quot;Ватиканиари&quot; буюу &quot;Ариун номын нутаг&quot; гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. 

=== {{VEN}} === 
Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар &quot;Венесуола&quot; буюу &quot;Бяцхан Венец&quot; гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. 

=== {{VIE}} ===
Тус улсын нэршил нь &quot;Вьет&quot; буюу &quot;Өмнөд&quot;, &quot;Нам&quot; буюу &quot;газар&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}&quot;, p. 3.&lt;/ref&gt; Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх &quot;Вьетнам&quot; гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг.

==Г==

=== {{GAB}} ===
Португаль хэлний &quot;Габао&quot; буюу &quot;Халхлагдсан&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. 

=== {{GUY}} ===
Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр &quot;Их нууруудын нутаг&quot; гэсэн утгатай. 

=== Гайти {{HAI}} ===
Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр &quot;Уулын нутаг&quot; гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой.

=== {{GMB}} === 
Мандинкан омгийн &quot;Гамбура&quot; буюу &quot;Каабу голын хаан&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн &quot;Гамби&quot; гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}&lt;/ref&gt; Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний &quot;Гамбио&quot; буюу &quot;худалдаа, арилжаа&quot; гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой.

=== {{GHA}} ===
Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход &quot;Гана&quot; гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан &quot;Дайчдын хаан&quot; гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. 

=== {{GUA}} === 
Нахуати омгийнхний хэлээр &quot;Куаутемаллан&quot; буюу &quot;Ой модны нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.

=== {{GIN}} === 
Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний &quot;Гвин&quot; буюу &quot;эрэг, ирмэг&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний &quot;гинавен, агинау, агинаоу&quot; буюу &quot;хар&quot;, &quot;шатсан&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.&lt;ref name=&quot;Bovi&quot;&gt;Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.&lt;/ref&gt;

=== {{GNB}} ===
Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. 

=== {{GER}} ===    
Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний &quot;гайр&quot; буюу &quot;хөрш&quot; &lt;ref name=&quot;OEDgerm&quot;&gt;''Oxford English Dictionary''. &quot;Germany&quot;.&lt;/ref&gt;, &quot;гайрм&quot; буюу &quot;цуст тулаан&quot;, &quot;гар&quot; буюу &quot;хашхираан/жад&quot; гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм.
::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь &quot;Ард түмний нутаг&quot; гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. 

=== {{GRE}} === 
Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд &quot;Греа&quot; гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны &quot;Греа&quot; гэх үг нь &quot;хөгшин эмэгтэй&quot; гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол &quot;Керас&quot; буюу &quot;хүндэтгэл хайрлах&quot; гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. 
::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ.

=== {{GRD}} === 
Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

==Д==

=== {{DEN}} ===
Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний &quot;дхен&quot; буюу &quot;доор, тэгш тал&quot;, &quot;мерек&quot; буюу &quot;хил, ой мод&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч &quot;Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх&quot; номонд дурдсан нь бий.&lt;ref&gt;Thorpe, B. ''&lt;u&gt;The Life of Alfred The Great&lt;/u&gt; Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.&lt;/ref&gt;  Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. 

=== {{DMA}} === 
Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны  өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар &quot;Ням гаригийн  газар нутаг&quot; гэх утгатай &quot;Доминик&quot; гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. 

=== {{DOM}} === 
Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр &lt;ref&gt;Partido Revolucionario Dominicano. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}&lt;/ref&gt; тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар &quot;Гэгээн Доминикийн газар нутаг&quot; гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм.

=== {{TLS}} ===
Португаль хэлний &quot;Дорнын дорно орших арал&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд &quot;Тимур&quot; гэдэг нь &quot;дорно&quot;, &quot;зүүн&quot; гэсэн утгыг агуулдаг байна.

==Е==

=== {{EGY}} === 
[[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]]

фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр &quot;Ка болон Птагын эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд &quot;Айжиптос&quot; гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд &quot;Птах&quot; гэдэг нь &quot;нээгч, илрүүлэгч&quot; гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох &quot;Страбо&quot;-д &quot;Аханоу гиптиос&quot; буюу &quot;Аахены доох нь орших нутаг&quot; гэсэн утгатай грек үг ажээ.
::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр &quot;хот&quot; гэсэн утгатай юм.

==Ж==

=== {{DJI}} ===
Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед &quot;Техути/Тот бурханы нутаг&quot; гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм.

==З==

=== {{ZAM}} === 
&quot;Замбези голын нутаг&quot; гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. 

=== {{ZIM}} === 
Шона омгийнхний хэлээр &quot;Жимба-же-мабве&quot; буюу &quot;Чулуун гэр&quot; гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ.

==И==

=== {{ISR}} ===
Израйль гэдэг нь &quot;Бурхантай хамт тулалдах&quot; гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. 

=== {{IDN}} ===
&quot;Энэтхэгийн арлууд&quot; гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн &quot;Дорнод Энэтхэг&quot; гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм.

=== {{JOR}} ===
&quot;Йордан голынхон&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний &quot;ирд&quot; буюу &quot;Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм.

=== {{IRQ}} ===
&quot;Эрак&quot; буюу &quot;Доод орших газар&quot; гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших &quot;Эрэк/Урук&quot; гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. 

=== {{IRN}} ===
&quot;Арянчуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. &quot;Аря&quot; гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;угсаатан&quot;, &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. 

=== {{IRL}} ===
Ирландчууд өөрсдийгөө &quot;Эйре&quot; гэж нэрлэдэг бөгөөд &quot;Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. &quot;Эйре&quot; гэх үг нь Сельтик хэлний &quot;ивериу&quot; буюу &quot;үржил шим&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд &quot;Үржил шимт нутаг&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн &quot;Төмрийн нутаг&quot; гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий.

=== {{ESP}} === 
Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь &quot;И-сепаним&quot; буюу &quot;туулай&quot; гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл &quot;Туулайнуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. 

=== {{ISL}} ===
Хуучин Норс хэлний &quot;исс&quot; буюу &quot;мөс&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай &quot;Мөсөн нутаг&quot; гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар &quot;Сельтикийн өв уламжлал&quot; номондоо &quot;ис-ланд&quot; буюу &quot;Исүс&quot; болон &quot;Айсис&quot; охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}&lt;/ref&gt; 

=== {{ITA}} ===
Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний &quot;италос&quot; буюу &quot;бух&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний &quot;витулус&quot; буюу &quot;тугал&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд &quot;тугал&quot; гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ.

=== {{UK}} ===
Дундад зууны Латин хэлний &quot;Британниа Майор&quot; буюу &quot;Их Британи&quot; гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. &quot;Британи&quot; гэдэг нь Уэльс хэлний &quot;Претани&quot; буюу &quot;будагдсан хүмүүс&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. 
::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. 
::'''''Албион''''' Грек хэлний &quot;Албиво&quot; буюу Латин хэлээр &quot;Альба&quot; буюу &quot;цагаан&quot; гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай.

==Й==

=== {{YEM}} ===
Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний &quot;Имн&quot; буюу &quot;өмнөд&quot; &quot;Йамин&quot; буюу &quot;баруун тал&quot; гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.&lt;ref&gt;Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the &quot;right&quot; and north on the &quot;left&quot;&lt;/ref&gt; Зарим судлаачид &quot;Юмн&quot; буюу &quot;аз жаргал&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг.

==К==

=== {{CPV}} ===
Португаль хэлний Кабо Верде буюу &quot;Ногоон хошуу&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. 

=== Казахстан {{KAZ}} ===
Амальгам хэлээр &quot;Казахуудын өлгий нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. &quot;казак&quot; гэдэг нь &quot;нүүдэлчин&quot;, &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд &quot;стан&quot; гэдэг нь персээр &quot;нутаг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. 

=== {{CAM}} === 
Санскрит хэлний &quot;камания бхожа&quot; буюу &quot;Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975&lt;/ref&gt; Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..&lt;ref&gt;Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 &amp; 155. {{fr icon}}&lt;/ref&gt; Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' (&quot;weak&quot;) or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' (&quot;the least&quot;)&lt;ref&gt;Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.&lt;/ref&gt; Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний &quot;Камбаужия&quot; буюу &quot;үлбэгэр&quot;, Авестан хэлний &quot;Камбишта&quot; буюу &quot;өчүүхэн&quot; гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. 

=== {{CMR}} ===
Герман хэлний &quot;Камерун&quot;, Франц хэлний &quot;Камероун&quot; буюу &quot;сам хорхой&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу &quot;сам хорхой&quot; ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.&lt;ref name=&quot;MLW&quot;&gt;{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&amp;id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&amp;id=73 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

=== {{CAN}} ===
Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний &quot;Канада&quot; буюу &quot;Тосгон&quot; гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд &quot;ака&quot;, Португальчууд &quot;ка-нада&quot; гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь &quot;юу ч алга&quot; гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. 

=== {{QAT}} ===
Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт &quot;Катари&quot; гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд &quot;Каттер&quot; буюу &quot;зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин&quot; гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. 

=== {{KEN}} ===
Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр &quot;Кере Ниага&quot; буюу &quot;Цагаан хайрхан&quot; гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний &quot;Кирима Нгай&quot; буюу &quot;Бурхадын орших хайрхан&quot; гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. 

=== {{CYP}} ===
Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний &quot;зэс&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.&lt;ref&gt;Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge &amp; Sons (London), 1878.&lt;/ref&gt; Шумерийн &quot;Кубар&quot; буюу &quot;хүрэл&quot; гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн &quot;кипариссос&quot; буюу &quot;агар задан мод&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}&lt;/ref&gt; эсвэл &quot;кипрос&quot; буюу &quot;улаан хүрэн&quot; гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна.  

=== Киргизстан {{KGZ}} ===
Турк хэлний &quot;кирк&quot; буюу &quot;40&quot; гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн &quot;40 овгийнхний нутаг&quot; гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна.

=== {{KIR}} ===
Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг &quot;Кирибат&quot; гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна.

=== {{COL}} ===
Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн &quot;Колумбийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre &quot;Colombia&quot;, El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  

=== {{COM}} ===
Араб хэлний &quot;Камар&quot; буюу &quot;Сар&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

=== {{CGO}} ===
Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. &quot;Конго&quot; гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр &quot;анчид&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.&lt;ref&gt;Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}&lt;/ref&gt; Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. 

=== {{COD}} ===
Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. 

=== {{KOS}} ===
Серби хэлний &quot;Кос&quot; буюу &quot;хар шувуу&quot;, &quot;ово&quot; буюу &quot;нутаг&quot; гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

=== {{CRC}} ===
Испани хэлний &quot;Баян эрэг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд &quot;Коста дель Оро&quot; буюу &quot;Алтан эрэг&quot; гэж уулга алдаж байсан удаатай. 

=== {{CIV}} ===
Франц хэлний &quot;Зааны ясан эрэг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг &quot;Алтан эрэг&quot;, &quot;Боолын эрэг&quot; гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. 

=== {{CUB}} ===
Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний &quot;кубао&quot; буюу &quot;үржил шимт нутаг&quot; &lt;ref&gt;Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', &quot;{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}&quot;.{{Unreliable source?|date=September 2009}}&lt;/ref&gt;  &quot;коабана&quot; буюу &quot;сайхан нутаг&quot; &lt;ref&gt;[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}&quot;.{{Unreliable source?|date=June 2009}}&lt;/ref&gt; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн &quot;Куба&quot; гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. &lt;ref&gt;Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&amp;nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.&lt;/ref&gt; 

=== {{KUW}} ===
Араб хэлний &quot;кут&quot;, &quot;коут&quot; буюу &quot;усны ойролцоо барьсан цайз&quot; гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. 

==Л==

=== {{LAO}} ===
Энэтхэг хэлний &quot;лава&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний &quot;Лан Шанг&quot; буюу &quot;сая, сая зааны өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. 

=== {{LVA}} ===
Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр &quot;Лиет&quot; буюу &quot;нэгдсэн, бэхжих&quot; гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. 

=== {{LSO}} ===
Сесото омгийнхний хэлээр &quot;Басоточуудын эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. &lt;ref&gt;{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}&lt;/ref&gt; Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд &quot;восото&quot; буюу &quot;хүн төрөлхтөн&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. &lt;ref&gt;Merriam-Webster Online. &quot;[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]&quot;. Retrieved 11 May 2012.&lt;/ref&gt;

=== {{LBR}} ===
Латин хэлний &quot;Либер&quot; буюу &quot;эрх чөлөө&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна.

=== {{LIB}} ===
Араб хэлний &quot;лебнан&quot; буюу &quot;цагаан&quot;, &quot;лебнен&quot; буюу &quot;сүү&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр &quot;ливан&quot; гэдэг нь &quot;Бурханы зүрх&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон &quot;Гигламешийн судар&quot; бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. 

=== {{LBY}} ===
Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан &quot;Ливийн цөл&quot;-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр &quot;Либианс&quot; буюу &quot;цөлийн баруун тал&quot; гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. 

=== {{LTU}} ===
Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн &quot;лиети&quot; буюу &quot;нэгдсэн, бэхжих&quot; гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний &quot;а-лей-сон&quot; буюу &quot;Аяга&quot;, Тохари хэлний &quot;лиям&quot; буюу &quot;нуур&quot; эртний слав хэлний &quot;лияти&quot; буюу &quot;аадар бороо&quot; гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний &quot;лиетус&quot; буюу &quot;хур элбэгтэй нутаг&quot; гэсэн утгатай юм байна. 

=== {{LIE}} ===
Герман хэлний &quot;гялтганасан чулуу&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. 

=== {{LUX}} ===
Герман хэлний &quot;люцл&quot; буюу &quot;жижиг&quot;, &quot;бург&quot; буюу &quot;шилтгээн&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд &quot;Жижиг шилтгээн&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ. 

==М==

=== {{MRI}} ===
Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг.

=== {{MRT}} ===
Латин хэлний &quot;Моорчуудын нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм.

=== {{MAD}} ===
Малагаси омгийнхний хэлээр &quot;Малагасичуудын эх орон&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж &quot;Мадагаскар&quot; гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. 

=== {{MKD}} ===
Грек хэлний &quot;Македовиа&quot; буюу &quot;хязгаар нутаг, дараагийн&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary&lt;/ref&gt; Түүнээс гадна Грек хэлний &quot;Македнос&quot; буюу &quot;өндөр, нарийхан&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. &lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; 

=== {{MWI}} ===
Уугуул Малавичуудын хэлээр &quot;оргилсон их усан&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм.

=== {{MAS}} ===
Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний &quot;мала&quot; буюу &quot;уулс&quot; гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний &quot;мелаю&quot;, &quot;млаю&quot; буюу &quot;шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. 

=== {{MDV}} ===
Санскрит хэлний &quot;маладвипа&quot; буюу &quot;арлуудын цэцгэн титэм&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний &quot;мала&quot; буюу &quot;уулс&quot;, санскрит хэлний &quot;дива&quot; буюу &quot;арал&quot; гэсэн үгнээс үүдсэн &quot;Уулсын арал&quot; гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. 

=== {{MLI}} ===
Эртний Баруун Африк хэлний &quot;мали&quot; буюу &quot;усны үхэр&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. 

=== {{MLT}} ===
Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. &lt;ref name=&quot;ndmh&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Грек хэлний &quot;мелита&quot; буюу &quot;зөгийн бал&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.&lt;ref name=&quot;ndmh&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}&lt;/ref&gt; Финикчүүдийн &quot;малет&quot; буюу &quot;диваажин&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.&lt;ref&gt;{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&amp;pg=PA11&amp;lpg=PA11&amp;dq=Maleth+Malta+haven&amp;source=web&amp;ots=PGO2OF9Y9I&amp;sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

=== {{MAR}} ===
Эртний Бербер хэлний &quot;Мур Акуш&quot; буюу &quot;Бурхадын нутаг&quot; гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ.

=== {{MHL}} === 
Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. 

=== {{MEX}} ===
Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр &quot;нар&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан &quot;Мексихтили&quot; хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. 
Нахуати омгийн &quot;метцтий&quot; буюу &quot;сар&quot;, &quot;зиктий&quot; буюу &quot;гол&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл &quot;Мекихко&quot; гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. 

=== {{FSM}} ===
Грек хэлний &quot;микро&quot; буюу &quot;жижиг&quot;, &quot;несос&quot; буюу &quot;арал&quot; гэх үгнээс үүдсэн &quot;жижиг арлууд&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{MDA}} ===
Эртний Готик хэлний &quot;мулда&quot; буюу &quot;шороо&quot;, &quot;шавар&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох &quot;Молдав&quot; нэр үүссэн ажээ. 

=== {{MON}} ===
Грек хэлний &quot;Ганцаар амьдрах&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. 
 
=== {{MGL}} ===
&quot;Монголчуудын нутаг&quot; гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах &quot;Мон&quot; нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн &quot;Мөнх&quot; гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ.

&lt;ref&gt;{{cite book
|author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History
| title         = Монгол улсын түүх
| trans_title   = History of Mongolia
| year          = 1999
| publisher     = Admon
| location      =
| language      = Mongolian
| isbn          =
| pages         = 67–69
| chapter       = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал
| trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols
}}&lt;/ref&gt;


Мөн монгол гэдэг нь &quot;Ба&quot; гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд &quot;Ба&quot; гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү &quot;Ба&quot; Гэдэг үгэн дээр олон тооны &quot;-ууд&quot; нөхцлийг залгаснаар &quot;Багууд&quot; буюу &quot;Бангууд&quot; гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг.

•Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий.

Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий.

Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. 

=== {{MNE}} ===
Итали хэлний Венец аялагаар &quot;Хар уул&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 
::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л &quot;Хар уул&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ.

=== {{MOZ}} ===
Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. 

=== {{MYA}} ===
Эртний Бирм хэлний &quot;мьян&quot; буюу &quot;хурдан&quot;, &quot;мар&quot; буюу &quot;хүчтэй&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг &quot;Мьянмачууд&quot; гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.&lt;ref name=&quot;thantmyintu2001&quot;&gt;{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

==Н==

=== {{NAM}} ===
Нама хэлний &quot;Намиб&quot; буюу &quot;Юу ч үгүй газар орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. 

=== {{NRU}} ===
Науру омгийнхний хэлээр &quot;Анаоэро&quot; буюу &quot;Би далайн эрэг явлаа&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг &quot;Наводо&quot; эсвэл &quot;Онаверо&quot; гэж тэмдэглэж байсан гэдэг.

=== {{NIG}} ===
Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний &quot;негхиррэн&quot; буюу &quot;урсаж буй ус&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний &quot;Ни Гир&quot; буюу &quot;Гир мөрөн&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.&lt;ref&gt;{{cite book
  | title =Atlas A-Z
  | publisher =Dorling Kindersley
  | year =2004
  | location =New York City
  | page =289 }}&lt;/ref&gt;  Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний &quot;нигер&quot; буюу &quot;хар арьст&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. 

=== {{NGR}} === 
Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай  ижилхэн юм. 

=== {{NED}} ===
Голланд хэлээр &quot;Доод нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. &lt;ref&gt;see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&amp;searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used &quot;by the Austrians&quot; in contradistinction to their own  mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.&lt;/ref&gt; Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. &lt;ref name=Duke&gt;{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}&lt;/ref&gt;{{rp|37}} 
::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний &quot;холт&quot; буюу &quot;модот нутаг&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&amp;search=holland&amp;searchmode=none Holland]&quot;.&lt;/ref&gt;  

=== {{NCA}} ===
Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр &quot;никари&quot; буюу &quot;нуур&quot; гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд &quot;Никари&quot; гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа &quot;акуа&quot; буюу &quot;ус&quot; гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх &quot;Никарагуа&quot; гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм.

=== {{NOR}} === 
Хуучин Норс хэлний &quot;норорвегр&quot; буюу &quot;Умардын зам&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 
::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь &quot;Умард&quot; гэсэн утгатай үг юм.

==О==

=== {{OMA}} ===
Араб хэлний &quot;аамен&quot;, &quot;амун&quot; буюу &quot;гэрээслэгдсэн, суурьшсан&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг &quot;Омана&quot; гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.&lt;/ref&gt;

=== {{RUS}} ===
Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний &quot;родс&quot; буюу &quot;завьчин&quot; гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд &quot;Росиа&quot;, Варангичууд &quot;Рус гэж тэмдэглэж байжээ.

==Ө== 

=== {{RSA}} ===
Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир &quot;Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. 
::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр &quot;Өмнөд Африк&quot; гэсэн үг юм. 
::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний &quot;Азайнейн&quot; буюу &quot;хуурай&quot; гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. 

=== {{KOR}} ===
&quot;Горео&quot; болон &quot;Гогурео&quot; улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний &quot;Гуру&quot; буюу &quot;хана хэрэмт хот&quot;, &quot;Гаури&quot; буюу &quot;төвийн&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. 
::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний &quot;Гао Ли&quot; буюу &quot;сүрлэг&quot; гэсэн үгнээс гаралтай юм. 

=== {{SSD}} ===
Судан гэдэг нь Араб хэлний &quot;судан&quot; буюу &quot;хар арьстан&quot; гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа &quot;өмнөд&quot; гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. 

==П==

=== {{PAK}} ===
Пакистан гэдэг нь Урду хэлний &quot;Паки&quot; буюу &quot;ариун&quot;, Перс хэлний &quot;стан&quot; буюу &quot;улс&quot; гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл &quot;Ариун улс&quot; гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч &quot;Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй&quot; зохиолдоо &quot;Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН&quot; болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.&lt;ref name=&quot;Now or Never&quot;&gt;{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ikram1995&quot;&gt;{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&amp;pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers &amp; Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;  

=== {{PLW}} ===
Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр &quot;Айбелау&quot; буюу &quot;Шууд бус хариултууд&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.&lt;ref&gt;Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. &quot;[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]&quot;. Retrieved 22 September 2011.&lt;/ref&gt; 
::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная.  

=== {{PLE}} ===
Хебрю хэлний &quot;Филистинчүүдийн газар орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.&lt;ref&gt;[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&amp;allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]&lt;/ref&gt; Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ &quot;Палестина&quot; гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. 

=== {{PAN}} ===
Уугуул Куева индианчуудын хэлээр &quot;Арвин их загасны орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ.

=== {{PNG}} ===
Папуа гэдэг нь Малай хэлний &quot;папуах&quot; буюу &quot;үсэрхэг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир &quot;Шинэ Гвиней&quot; гэх нэр өгсөн байна.

=== {{PAR}} ===
Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний &quot;пара&quot; буюу &quot;гол&quot;, &quot;гуай&quot; буюу &quot;титэм&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн &quot;Их уст гол&quot; гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон &quot;Паяагуачуудын нутаг&quot; гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. 

=== {{PER}} ===
Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь &quot;Биру&quot; буюу &quot;Гол&quot; гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд &quot;Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ&quot; гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон &quot;Беру&quot; гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 

=== {{POL}} ===
&quot;Польшчуудын нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний &quot;Поле&quot; буюу &quot;Нээлттэй талбай&quot; гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. 

=== {{POR}} ===
Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний &quot;порт&quot; буюу &quot;боомт&quot;, Грек хэлний &quot;каллис&quot; буюу &quot;үзэсгэлэнтэй&quot;, Латин хэлний &quot;Калере&quot; буюу &quot;халуун&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий.

==Р==

=== {{RWA}} ===
Кинярванда хэлний &quot;кванда&quot; буюу &quot;Газар нутгаа тэлсэн&quot; гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.&lt;ref&gt;Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&amp;pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.&lt;/ref&gt; Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{ROU}} ===
Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг.

==С==

=== {{SAM}} ===
Уугуул Самоачуудын хэлний &quot;са&quot; буюу &quot;ивээгдсэн&quot;, &quot;моа&quot; буюу &quot;төв&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол &quot;Моа шувуунуудын орон&quot; гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. 

=== {{SMR}} ===
Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч &quot;Гэгээн Маринус&quot;-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. 

=== {{STP}} ===
:'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. 
:'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний &quot;Гүн, ван, хунтайж&quot; гэсэн үг юм.

=== {{KSA}} ===
Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. &quot;Сауд&quot; гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм.

=== {{SWZ}} ===
Сваци омгийнхний хэлээр &quot;Свацичуудын газар нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг &quot;Сваци&quot; гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. 

=== Сейнт Винсент ба Гренадинес ===
:'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. 
:'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ.

=== Сейнт Киттс ба Невис ===
:'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. 
:'''Невис''': Испани хэлний &quot;Цасан хатан&quot; гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ.

=== {{LCA}} ===
Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ.

=== {{SYC}} ===
Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна.
 
=== {{SEN}} ===
Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр &quot;Зенага&quot; буюу &quot;газар нутаг&quot; гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. 

=== {{SRB}} === 
Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний &quot;сиро&quot; буюу &quot;давтах&quot;, хуучин Индик хэлний &quot;сарбх&quot; буюу &quot;тулалдах&quot;, латин хэлний &quot;серо&quot; буюу &quot;бүтээн байгуулах&quot; Орос хэлний &quot;Пасерб&quot; буюу &quot;дагавар хүүхэд&quot;, Украин хэлний &quot;присербится&quot; буюу &quot;нэгдэн орох&quot; гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний &quot;уух&quot; гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.

=== {{SIN}} ===
Санскрит хэлний &quot;Симхапура&quot; буюу &quot;Арслант хот&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. 

=== {{SYR}} ===
Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний &quot;сириак&quot; буюу &quot;хүмүүс&quot; гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. 

=== {{SVK}} ===
Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь &quot;слово&quot; буюу &quot;үг&quot; гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн &quot;слава&quot; буюу &quot;суу алдар, &quot;слух&quot; буюу &quot;сонсох&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий.

=== {{SVN}} === 
Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 

=== {{SOL}} ===
Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. 

=== {{SOM}} ===
Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь &quot;сак мааль&quot; буюу &quot;үхэрчид&quot; гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. 

=== {{SDN}} ===
Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. 

=== {{SUR}} === 
Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. 

=== {{SLE}} ===
Испани хэлний &quot;Сьерра Леона&quot; буюу &quot;Арслант уул&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий.

==Т==

=== {{THA}} ===
Тай хэлээр &quot;Тай үндэстний өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &quot;Тай&quot; үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар &quot;хүн ард&quot;, &quot;хүн төрөлхтөн&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь &quot;эрх чөлөө&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. 
::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь &quot;Тайландын язгуур угсаа&quot; гэсэн утгатай тайланд үг юм. 

=== {{TJK}} ===
&quot;Тажикуудын эх нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &quot;Тажик&quot; гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр &quot;Тази&quot; буюу &quot;Араб&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний &quot;Таг Жиг&quot; буюу &quot;бар, ирвэс&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний &quot;стан&quot; буюу &quot;улс&quot; гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх &quot;Тажикистан&quot; гэх нэр бий болжээ. 

=== {{TAN}} ===
&quot;Танганияка болон Занзибарын газар нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо &quot;Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс &quot; гэх нэрийг авсан байна.
::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг &quot;ту танганияка&quot; буюу &quot;нэгдэн орох&quot;, &quot;ус тааралдах&quot; гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн &quot;тонга&quot; буюу &quot;арал&quot;, &quot;хика&quot; буюу &quot;хавтгай&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. 
::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний &quot;Занжибар&quot; буюу &quot;Хар эрэг&quot; гэсэн утгатай үг юм.

=== {{TOG}} ===
Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр &quot;то&quot; буюу &quot;ус&quot;, &quot;го&quot; буюу &quot;эрэг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&amp;pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Togo1920s&quot;/&gt; Мөн Германчуудын нээсэн &quot;Тоговилль&quot; гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. 

=== {{TGA}} ===
Уугуул Самоачуудын хэлээр &quot;Өмнөд&quot;, &quot;Өмнөдийн&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{CAF}} ===
Франц хэлний &quot;République centrafricaine&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.

=== {{TRI}} ===
Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. 
::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ &quot;Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал&quot; гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс &quot;Тринидад&quot; гэх нэршил үүссэн гэдэг. 
::'''''Тобаго''''' &quot;Тамхи&quot; буюу &quot;Тамхины орон&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ.

=== {{TUV}} ===
&quot;Найман арал&quot;, &quot;Өөр хоорондоо адилгүй найман арал&quot; гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 

=== {{TUN}} ===
Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. &quot;Таниф&quot; буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь &quot;Тинес&quot; хотын нэр болсон байна. &lt;ref&gt;{{cite book
  | last = Taylor
  | first = Isaac
  | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature
  | publisher = BiblioBazaar, LLC
  | year = 2008
  | page = 281
  | isbn = 0-559-29668-1 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ej-brill&quot;&gt;{{cite book
  | last = Houtsma
  | first = Martijn Theodoor
  | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
  | publisher = Brill
  | year = 1987
  | page = 838
  | isbn = 90-04-08265-4 }}&lt;/ref&gt; Мөн түүнчлэн Бербер хэлний &quot;доор орших&quot;, &quot;цогцолсон&quot; гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. &lt;ref name=&quot;peter-ross&quot;&gt;{{cite book
  | first1 = Peter M.
  | last1 = Rossi
  | first2 = Wayne Edward
  | last2 = White
  | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal
  | publisher = Pierian Press,  [[University of Michigan]]
  | year = 1980
  | page = 132 }}&lt;/ref&gt; 

=== {{TUR}} ===
Араб хэлний &quot;Тюрк&quot; буюу &quot;цогцлоон бүтээсэн&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. 

=== {{TKM}} ===
&quot;Туркменчүүдийн эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. &quot;Туркмен&quot; гэдэг нь Согдиан хэлний &quot;Турк шиг харагддаг&quot;, &quot;Турктэй ижилхэн&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. &lt;ref&gt;[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''&quot;Early Türks: Essays on history and ideology&quot;'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}&lt;/ref&gt; Туркменчууд заримдаа &quot;Цэвэр Турк&quot; гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. &lt;ref&gt;''US Library of Congress Country Studies.'' &quot;[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan].&quot;&lt;/ref&gt; Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар &quot;итгэл үнэмшил, ариун шүтээн&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг.

==У== 

=== {{UGA}} ===
Свахили хэлний &quot;Буганда&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. &quot;Баганда&quot; гэдэг нь &quot;Ах дүүс&quot;, &quot;эвтэй хүмүүс&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг байна. 

=== {{UZB}} ===
Турк хэлний &quot;уз&quot; буюу &quot;өөрийн&quot;, &quot;бек&quot; буюу &quot;эрхэм&quot;, перс хэлний стан буюу &quot;улс&quot; гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид&quot; Эрх чөлөөтэй нутаг&quot; гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. 

=== {{UKR}} ===
Украин гэдэг нь Слав хэлний &quot;Крайна&quot; буюу &quot;улс&quot;, &quot;хязгаар нутаг&quot; гэх утгатай юм. 

=== {{URY}} ===
&quot;Уругвай голын хажууд орших улс&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. &quot;Уругвай&quot; гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь &quot;уругуа&quot; буюу &quot;дун&quot;, &quot;и&quot; буюу &quot;ус&quot; гэж тайлбарласан бол зарим нь &quot;уру&quot; буюу &quot;шувууд&quot;, &quot;гуаи&quot; буюу &quot;нүүдэллэж ирдэг&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. 

==Ф==

=== {{FJI}} ===
Уугуул Фижичүүдийн хэлээр &quot;фиси&quot; буюу &quot;хараач&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &lt;ref&gt;Thompson, Basil. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}&quot;. ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892&lt;/ref&gt; Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь &quot;Вити Левү&quot; буюу &quot;Аугаа Вити&quot; гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': &quot;Europeans in Fiji&quot;.&lt;/ref&gt; 

=== {{FIN}} ===
Хуучин Норс хэлээр &quot;Финчүүдийн өлгий нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt; Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд &quot;Фенни&quot;, &quot;Финной&quot;, хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед &quot;Фани&quot; гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний &quot;финне&quot; буюу &quot;хэсүүлч&quot;, &quot;анчид&quot; гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг.
:'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний &quot;Суомаа&quot; буюу &quot;баянбүрд&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt; 

=== {{FRA}} === 
Эртний Франк хэлээр &quot;Франкуудын эх орон&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр &quot;франкон&quot; буюу &quot;жад&quot; гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний &quot;Франкиш&quot; буюу &quot;эрх чөлөөт&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt;

==Х==

=== {{HON}} === 
Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр &quot;далайн гүн ёроол&quot; гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий.

=== {{HRV}} ===
Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний &quot;Круаити&quot; буюу &quot;ус нэрэгчид&quot; гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол &quot;Хровати&quot; буюу &quot;жадны үзүүр бүтээгчид&quot;, &quot;храват&quot; буюу &quot;уулчид&quot; гэх үгнээс үүссэн гэжээ. 

=== {{CHN}} ===
Эртний Санскрит хэлний &quot;хина&quot;, Дундад зууны Перс хэлний &quot;хини&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &lt;ref name=&quot;AmHerChin&quot;&gt;''The American Heritage Dictionary of the English Language''. &quot;[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]&quot;. Houghton-Mifflin (Boston), 2000.&lt;/ref&gt;  &quot;Хина&quot; гэдэг нь тусгайлсан утгагүй &quot;Чин&quot; болон &quot;Жин&quot; гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. 
::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь &quot;Дундад улс&quot; гэсэн утгатай.

==Ч==

=== {{TCD}} ===
Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь &quot;нуур&quot; гэсэн үг юм байна. 

=== {{CHL}} ===
Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро &quot;Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс&quot; гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний &quot;Чили&quot; гэх үг тус улсын нэр болсон байна. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}&lt;/ref&gt; Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн &quot;чири&quot; буюу &quot;алт&quot; &lt;ref name=&quot;1911britannica&quot;&gt;&quot;CHILE.&quot; Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. (&quot;derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow&quot;)&lt;/ref&gt;, Аймара омгийн &quot;тчили&quot; буюу &quot;газрын төгсөгл&quot;, &quot;цас&quot; &lt;ref name=&quot;1911britannica&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning &quot;snow.&quot; |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-07-16 23:18:52 InternetArchiveBot }}  31 October 2009.&lt;/ref&gt;, Мапүче омгийн &quot;чийли-чийли&quot; буюу &quot;шар далавчит хар шувуу&quot; гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. &lt;ref name=&quot;hudson&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}&lt;/ref&gt; 

=== {{CZE}} ===
1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. &quot;Чета&quot; буюу &quot;цэргийн нэг хороо&quot; гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. &lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]&quot;. Retrieved 11 February 2011.&lt;/ref&gt;

==Ш==

=== {{SWE}} ===
Хуучин Норс хэлний &quot;свипиод&quot; буюу &quot;айлын ганц хүүхэд&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн &quot;Эх орны иргэн&quot; гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. 
::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. &quot;Шведийн хаант нутаг&quot; гэсэн утгатай Швед үг юм. 

=== {{CHE}} ===
Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд &quot;Швиц&quot; гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. 
::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. 

=== {{NZL}} ===
Голланд хэлний &quot;Нова Зийландиа&quot; буюу &quot;Шинэ тэнгисийн нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. 

=== {{LKA}} ===
Санскрит хэлний &quot;Шри&quot; буюу &quot;ариун&quot;, &quot;Ланка&quot; буюу &quot;арал&quot; гэсэн үгнээс бүтсэн &quot;Ариун Арал&quot; гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг.

==Э==

=== {{GNQ}} ===
Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин &quot;Гвиней&quot; гэдэг нь Бербер хэлний &quot;гинавен&quot;, &quot;агинау&quot;, &quot;агинаоу&quot; буюу &quot;түлэгдсэн&quot;, &quot;хар арьстан&quot; гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.&lt;ref name=&quot;Bovi&quot;&gt;Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.&lt;/ref&gt;  

=== {{ECU}} ===
Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар &quot;Экуадор&quot; гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. 

=== {{SLV}} ===
Испани хэлний &quot;Сальвадор&quot; буюу &quot;Авран нигүүлсэгч&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад &quot;Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх&quot; гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}&lt;/ref&gt; 

=== {{IND}} === 
Хуучин Перс хэлний &quot;Хинду&quot; үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний &quot;Индус голынхон&quot; гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч &quot;Индус&quot; гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр &quot;Синду&quot; гэж нэрлэдэг юм. 
::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. 

=== {{ERI}} ===
Эртний Грек хэлний &quot;Эритра Талассиа&quot; буюу &quot;Улаан тэнгис&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн &quot;Эритрум&quot; гэх болсоноор орчин үеийн &quot;Эритри&quot; гэх нэршил бий болсон байна. 

=== {{EST}} ===
Латин хэлний &quot;Аестигийн газар нутаг&quot; гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний &quot;аустам, Прото-Индо-Европ хэлний &quot;аус&quot; буюу &quot;зүүн&quot;, &quot;өрнө&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. 

=== {{ETH}} ===
Латин хэлний &quot;Аетопиа&quot; буюу &quot;Харуудын өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд &quot;Алтиопс&quot; буюу &quot;Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг&quot; гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү &quot;Итиоппс&quot;-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.&lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt;

==Я==

=== {{JPN}} ===
Шанхай хятад хэлний &quot;Жеппун&quot; буюу &quot;Наран мандах нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. 
::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний &quot;Онёоми&quot; гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь &quot;ажиллах&quot;, &quot;хийх&quot; гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. 

=== {{JAM}} ===
Тайно/Аравак хэлний &quot;Замайка&quot;, &quot;Хамайка&quot; буюу &quot;Ус болон моддын нутаг&quot; гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд &quot;Рашаан булагын эх орон&quot; ч гэж тайлбарлах нь бий.

== Мөн үзэх ==
{{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}}
* [[Дэлхийн улс орны нэрс]]

==Эшлэл==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Хороним|!Улсууд]]
[[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]]</text>
      <sha1>t8mfowphioo0eswr1uf4fr8adr2txmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маттиас Теодор Фогт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67294</id>
    <revision>
      <id>862172</id>
      <parentid>852331</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T13:54:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26311" sha1="7wxk7zmjc1f98jdvmq6460wa9bjrb6u" xml:space="preserve">{{Инфобокс эрдэмтэн|name=Маттиас Теодор Фогт|image=|caption=Маттиас Теодор Фогт 2012|birth_date={{Birth date and age|1959|05|05|df=yes}}|birth_place=Ром|death_date=&lt;!--{{death date and age |df=yes|YYYY|MM|DD |YYYY|MM|DD}} (death date then birth date)--&gt;|nationality=Герман&amp;nbsp;|fields=Түүх, хөгжим судлал|workplaces=&lt;span style=&quot;font-size: 14px;&quot;&gt;Циттау/Гёрлицийн Их Сургууль&lt;/span&gt;|alma_mater=Людвиг Максимилиан их сургууль|doctoral_advisor=Карл Далхаус|known_for=Саксоны соёлын дэд бүтцийн институтын үүсгэн байгуулагч|signature=&lt;!--(filename only)--&gt;}}

'''Маттиас Теодор Фогт''' ({{lang-de|Matthias Theodor Vogt}}, [[1959 он]]ы [[5 сарын 5|5-р сарын 5]]-нд төрсөн) нь соёлын бодлого руу чиглэсэн Германы академич ба Европын холбооны улсууд дахь ардчиллыг сайжруулах зорилгоор соёлын нөхцөл байдлын тухай хэд хэдэн судалгаа хийж байсан байна. 1992 оноос 1995 оны хооронд Фогт нь [[Саксон|Саксоны]] соёлын хуулиудын ерөнхий дүр зургийг боловсруулж,&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://revosax.sachsen.de/vorschrift_gesamt/3215.html |wayback=20161031231515 |text=Gesetzestext SächsKRG |archiv-bot=2026-03-24 21:57:07 InternetArchiveBot }}; Vogt, Matthias Theodor (1.&lt;/ref&gt; тус хуулиудыг хүлээн зөвшөөрөгдөж батлагдахад нь хувь нэмрээ оруулжээ. 1994 онд тэрбээр Саксоны соёлын дэд бүтцийн институт (''Institut für kulturelle Infrastruktur Sachsen'')-ыг үүсгэн байгуулж, захирлаар нь ажиллаж эхэлсэн бөгөөд 1997 оноос хойш Циттау/Гёрлицийн Хэрэглээний Шинжлэх Ухааны Сургуулийн (''Hochschule Zittau/Görlitz'') Соёлын бодлого болон Соёлын түүхийн профессороор ажиллаж байна. 2012 онд Печийн Их Сургуулийн хүндэт профессор&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pecsiujsag.hu/pecs/hir/egyetem/nemet-professzor-eloadasa-a-feek-en-a-kulturalis-eszmekrol |title=Mitteilung der Universität Pécs vom 14. |access-date=2017-08-07 |archive-date=2017-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171016174018/https://www.pecsiujsag.hu/pecs/hir/egyetem/nemet-professzor-eloadasa-a-feek-en-a-kulturalis-eszmekrol |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; болсон ба 2014 онд Герман Польшийн хамтын үйл ажиллагаанд оруулсан хувь нэмрийнхээ төлөө [[Польш|Польшийн]] Гавьяаны одон (Ordre du Mérite)-гоор шагнуулсан байна.&lt;ref&gt;[http://www.berlin.msz.gov.pl/de/nachrichten/20_jahre_institut_fur_kulturelle_infrastruktur_sachsen_ Mitteilung der Polnischen Botschaft zum 12.]&lt;/ref&gt; Маттиас Теодор Фогт нь католик шашинтай, эхнэр гурван хүүхдийн хамт амьдардаг.

== Намтар ==
Маттиас Теодор Фогт Германы [[Фрайбург]] хотноо өсөж торнисон байна. Тэрбээр Кёнигсберг хотоос гаралта, англи хэл судлаач Теодор Спира (1881-1961)-гийн ач хүү юм.&lt;ref&gt;''Anglia – Zeitschrift für englische Philologie.'' &lt;/ref&gt; Теодор Спираг улс төр, шашны үзэл бодлоос нь болж Национал Социалистууд (Нацистууд) Их Сургуулиас нь хөөсөн байдаг. Мөн тэрбээр дайны дараа [[Хессен|Хессений]] засгийн газарт ажиллаж, Израильтай эвлэрэхэд хувь нэмрээ оруулсан. Фогт нь Андреас Спира (1929-2004)-гийн үеэл,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.klassphil.uni-mainz.de/Dateien/In_memoriam_Prof__Dr__Andreas_Spira.pdf |title=Universität Mainz: In memoriam Andreas Spira. 1. |access-date=2017-08-07 |archive-date=2014-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140112194154/http://www.klassphil.uni-mainz.de/Dateien/In_memoriam_Prof__Dr__Andreas_Spira.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Майнц]] дахь сонгодог үеийн хэл судлаач , Грегор Фогт-Спирагийн дүү (1956 онд Марбургт төрсөн, латин хэл судлаач), Маркус Фогтын ах юм. (1962 онд Мюнхен хотод төрсөн, нийгэм ёс зүйн мэргэжилтэн)

Фогт нь Базелийн Хөгжмийн Академид Николаус Ухленхутын дор виолончель тоглож сурсан ба дараа нь Атис Тейхманисын дор Фрайбургийн Хөгжмийн Сургуульд суралцжээ. Тэрбээр театрын урлаг, [[философи]], Герман судлал болон хөгжим судлалаар Герман болон Францын их сургуулиудад суралцаж байсан. (Людвиг Максимилиан их сургууль Мюнхен, Шинэ Сорбоннын Их Сургууль, Экс-Марселийн Их Сургууль болон Берлиний Техникийн Их Сургууль). Мюнхенд суралцаж байхдаа Фогт нь Мюнхен болон Дээд Баварийн Еврей нийгэмлэгийн ерөнхийлөгчийн нарийн бичгээр ажиллаж байсан. 1983 онд Клаус Лазарович болон Сюзанна Вилль нарын удирдлага дор урлагийн чиглэлээр магистрын зэрэг горилсон бөгөөд 1988 онд Берлины Техникийн Их Сургуульд Карл Далхаусын дор Философийн доктор зэрэг горилж, мөн 2008 онд Печийн Их Сургуульд докторантын шаардлага хангасан. Фолксвагены сангийн хянагчаар, мөн түүнчлэн Германы Оюутан Солилцооны санд (''Studienstiftung'') ажилласан. 1983 оноос хойш Фогт герман, англи, франц болон итали хэлээр голдуу Европ, Япон болон АНУ-д лекцүүдээ уншсаар ирсэн.

1979-өөс 1985 оны хооронд Фогт нь Герман болон Австрийн сонинуудад контемпорари (contemporary) хөгжимт театр болон контемпорари хөгжмийн тухай хэд хэдэн нийтлэл хэвлүүлжээ (''Frankfurter Allgemeine Zeitung, Neue Zeitschrift für Musik, Österreichische Musikzeitschrift, Falter Wien''). Мөн тэрээр Герман (''Sender Freies Berlin, Bayerischer Rundfunk, Westdeutscher Rundfunk, Saarländischer Rundfunk''), Австри (''Österreichischer Rundfunk'') болон Францын (Radio France Musique Paris) телевизүүдэд хөгжмийн сэтгүүлчээр ажиллаж байсан.

1986-аас 1989 оны хооронд Фогт нь Байройт фестивалын хэвлэл мэдээллийн албаны даргын алба хашсан.&lt;ref&gt;Bernard Levin: „Without question the most beautifully, lavishly and scrupously produced theatrical programmes in the world.&quot; &lt;/ref&gt; Мөн тэрбээр Зальцбургийн фестивал, Шанхай Хөгжмийн Их Сургууль, Венийн Дуурь, Милан дахь Скалагийн Театр, Руссегийн Дуурь, Московскагийн оперетта, Парис дахь Театр дю Шатле болон Ром дахь Аквариумд ажиллаж байжээ. Фогт нь Луижи Ноно, Лучиано Берио&lt;ref&gt;Róża Różańska: {{Webarchiv|url=http://polskamuza.eu/wywiady_archiwum.php?id=563 |wayback=20131012061419 |text=''Różnorodność dodaje życiu barw.'' |archiv-bot=2023-09-26 13:43:57 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; болон Карлхайнц Штокхаузэн нартай Прометео (''Prometeo, Un Re in Ascolto and Samstag aus Licht)-''гийн дэлхийн нээлтэн дээр хамтран ажилласан байдаг.

Маттиас Теодор Фогт нь Саксоны соёлын бүсүүдийн хуулийн эцэг юм. (''Sächsisches Kulturraumgesetz''). Энэ нь төрөөс соёлын үйл ажиллагаа болон институтуудыг дэмжих зорилгоор төслүүдэд мөнгөн дэмжлэг үзүүлж бүс нутгийн захирагчид тухайн үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх тухай хууль юм. Тэрээр 1995 оноос Саксоны соёлын бүсүүдэд эдгээр хуулиудыг хэрэгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулсан. 1995 оны 11-н сард Саксоны засгийн газрын тэргүүн Курт Биденкопф Фогтод ажилын санал тавьсан боловч тэрбээр татгалзсан байна.&lt;ref&gt;[http://kultur.org/uploads/institut/leitung/Vogt_CV_lang_160110.pdf Lebenslauf Vogt 2016].&lt;/ref&gt;

1994 онд их хурлын дарга Ханз Иоахйм Майе болон Маттиас Теодор Фогт нар Саксоны Соёлын Дэд Бүтцийн Институтыг (''Institut für kulturelle Infrastruktur Sachsen'') үндсэлсэн байна. Үүнээс хойш Фогт нь удирдах алба хашсан байна&lt;ref&gt;[http://kultur.org/institut/das-institut/ Selbstdarstellung des Institutes unter www.kultur.org]&lt;/ref&gt; 2014 онд Германы Бундестагийн ерөнхийлөгч Норберт Ламмерт түүний ажилласан 20 жилийг нь үнэлсэн байна&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=99hJaJI7sqM&amp;index=3&amp;list=PLOELdgcwSVbmydLKJQtHXxYqiGgM6YZ4W Festrede von Bundestagspräsident Norbert Lammert im Plenarsaal des Sächsischen Landtages am 12.]&lt;/ref&gt;.

Фогт нь 1997 онд Циттау/Гёрлицийн Их Сургуулийн Соёл судлал болон менежментийн факультетэд соёлын түүх болон улс төрийн соёлын профессороор ажиллаж эхэлсэн байна. 2001-2005 оны хооронд Дрездений Техникийн Их Сургуульд сургалтын төлөвлөгөө боловсруулахад тусалсан байна. 2002-2010 Пражийн Их Сургууль, 2003 онд Вроцлавын Их Сургууль, 2006 болон 2014 онд Кобэгийн Их Сургууль, 2009 онд Санниогийн Беневентагийн Их Сургууль, 2012 онд Краковын Их Сургууль, 2013 болон 2014 онд Венийн Их Сургуульд тус тус лекц уншжээ&lt;ref&gt;[http://kultur.org/Doi101696/vogt-2009v.pdf Vogt, Matthias Theodor (2009): ''Rapporto relativo al periodo di docenza 05-07/2009 Università degli Studi del Sannio, Benevento, Facoltà i Scienze Economiche e Aziendali | Tätigkeitsbericht zur Kurzzeitdozentur Mai bis Juli 2009 an der Università degli Studi del Sannio, Benevent, Facoltà di Scienze Economiche e Aziendali.'']&lt;/ref&gt;

1997 онд Фогт Саксоны Соёлын Дэд Бүтцийн Институт болон Циттау/Гёрлицийн Хэрэглээний Шинжлэх Ухааны Их Сургуулийн Соёл болон Менежментийн хамтарсан хөтөлбөрийг боловсруулжээ. [[ЮНЕСКО]]-гийн ерөнхийлөгч Федерико Майор энэ хөтөлбөрийг сайшаасан байдаг.&lt;ref&gt;[http://kultur.org/studium/profil Federico Mayor]&lt;/ref&gt; In 1998 онд энэ хөтөлбөр нь Stifterverband für die Deutsche Wissenschaft шагнал авчээ.

== Улс төрийн шинжлэх ухааны үйл ажиллагаа ==
1990 оноос хойш Фогт өөрийн анхаарлыг Европт өрнөж буй өөрчлөлтүүдийн соёлын хүчин зүйлс рүү чиглэсэн судалгаа хийхэд хандуулсан. Тэрбээр Герман болон Европын том хотуудаар зогсохгүй, захын жижиг хотуудад болон соёлын бодлого судлалын арга зүйд ардчиллыг бэхжүүлэх сонирхолтой юм.&lt;ref&gt;[http://kultur.org/uploads/forschungen/merr/Vogt_und_Zimmermann_Veroedung_G%C3%B6rlitz_22-11-2013.pdf Vogt, Matthias Theodor; Zimmermann, Olaf (2013 Hrsg.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vogt, Matthias Theodor, Sokol, Jan, Ociepka, Beate, Pollack, Detlef, Mikołajczyk, Beata (Hrsg.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vogt, Matthias Theodor: ''What is Cultural Policy? ''&lt;/ref&gt;

2016 онд тэрээр &quot;Цагаачлалын улмаас үүсэх соёлын өөрчлөлтүүд&quot; хэмээх судалгаагаа толилуулсан: ''Ankommen in der deutschen Lebenswelt'' (Герман ертөнцөд ирсэн нь).&lt;ref&gt;Vogt, Matthias Theodor; Fritzsche, Erik; Meißelbach, Christoph: ''Ankommen in der deutschen Lebenswelt. ''&lt;/ref&gt; Энэ судалгаа нь өмнө судлагдаж байсан ''Minderheiten- und Fremdenfreundlichkeit am Wiederbeginn europäischer Staatlichkeit буюу'' (Нийгмийн цөөнх болон цагаачдыг нааштайгаар хүлээн авах нь Европыг нэгтгэн төвхнүүлэхэд зөв зүйтэй шийдэл болно&lt;ref&gt;[http://kultur.org/Doi101696/vogt-2010d.pdf Vogt, Matthias Theodor: ''De favore peregrinorum. '']&lt;/ref&gt;), ''Der Fremde als Bereicherung буюу'' (Гадаадын цагаачдыг нутагшуулах)&lt;ref&gt;http://kultur.org/publikationen/collegium-pontes/ ''Der Fremde als Bereicherung''&lt;/ref&gt; мөн ''Minderheiten als Mehrwert'' (Нийгмийн цөөнхийн амьдралын чанарыг дээшлүүлэх) гэх мэт судалгааны ажлууд дээр суурилан хийгдсэн.&lt;ref&gt;http://kultur.org/publikationen/collegium-pontes/ ''Minderheiten als Mehrwert''&lt;/ref&gt; Энэ бүх судалгаа нь Коллегиум Понтеш, Герлиц-Згожелец-Зжорелец гурван улсын хамтарсан ахисан түвшний судалгааны байгууллагын судалгааны арга зүй дээр сууртлан хийгдсэн. 2002-2009 оны үед уг байгууллага нь Герман, Польш болон Чехийн элчин сайд нарын ивээл дор Европ дахь нийгмийн хамтын холбооны тухай үндсэн асуудлаар судалгаа хийсэн.

Фогт нь түүнчлэн принципала-агента буюу бүс нутаг (том, жижиг хотууд, аймаг сумд, тосгон суурин газрууд) гэх мэт нийгмийн хэсэг тус бүрийг тухайн оршин суугаа нутгийнхаа төлөөх сэтгэлтэй болгох зорилготой судалгаа хийсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://duersch-stadtentwicklung.de/fileadmin/pdf/Broschueren/Erlangen_Kultur/21.10._Broschuere_niedrige_Aufloesung_1.pdf |title=Stadt Erlangen: Innenstadtentwicklung: Öffentlich-kulturelle Gebäude in der historischen Innenstadt. |access-date=2017-08-07 |archive-date=2016-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625024917/http://duersch-stadtentwicklung.de/fileadmin/pdf/Broschueren/Erlangen_Kultur/21.10._Broschuere_niedrige_Aufloesung_1.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kultur.org/Doi101696/vogt-2012a.pdf Vogt, Matthias Theodor unter Mitwirkung von Isabell Ehrlicher, Amandine Laïk, Carolin Eisner, Ulf Großmann: ''Kultur für Landberg. '']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kultur.org/Doi101696/vogt-2012c.pdf Vogt, Matthias Theodor; Großmann, Ulf: ''Szenarien-Entwicklung in der Haushaltsplanung der Stadt Pforzheim für das Südwestdeutsche Kammerorchester Pforzheim.'']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kultur.org/Doi101696/vogt-2012b.pdf Vogt, Matthias Theodor unter Mitwirkung von Isabell Ehrlicher, Amandine Laïk, Carolin Eisner, Ulf Großmann (2012): ''Altötting. '']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kultur.org/Doi101696/vogt-2011b.pdf Vogt, Matthias Theodor: ''Ruralität als Chance für das 21. '']&lt;/ref&gt;

Бундестагийн &quot;Герман дахь соёл&quot; судалгааны багт зориулж Фогт &quot;Германы соёлын амьдралд сүм хийд болон шашны байгууллагуудын оруулсан хувь нэмэр&quot; гэх эрдэм шинжилгээний ажил хийсэн.&lt;ref&gt;Vogt, Matthias Theodor et al.: ''Der Beitrag der Kirchen und Religionsgemeinschaften zum kulturellen Leben in Deutschland.'' &lt;/ref&gt;

Нийгмийн цөөнхийн тухай бодлогын хүрээнд тэрээр Кавказ дахь Сербүүдийн асуудлаар судалгаа хийсэн.&lt;ref&gt;[http://kultur.org/Doi101696/vogt-2012g.pdf Vogt, Matthias Theodor unter Mitwirkung von Vladimir Kreck und den Fellows des Collegium Pontes Görlitz-Zgorzelec-Zhořelec: ''Empfehlungen zur Stärkung der sorbischen Minderheit durch Schaffung eines abgestimmten Selbstverwaltungs-, Kooperations-, Projekt- und Institutionenclusters''.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kultur.org/images/Armenien/Vogt_Armenien_150712.pdf Vogt, Matthias Theodor (2015): ''Wie weiter in der Armenienfrage? '']&lt;/ref&gt;

Фогт нь ''Europäisches Journal für Minderheitenfragen / Нийгмийн цөөнхийн тухай судалгааны сэтгүүл ''(Вен, Берлин), ''Rivista Interdisciplinare di Studi Europei / Салбар хоорондын Европын тухай судалгааны шүүмжүүд RISE'' (Неапол), ''Соёлын Менежмент – Kulturmanagement – Zarządzanie Kulturą'' (гурван хэлээр) болон ''Towarzystwo Doktorantów Uniwersytetu Jagiellońskiego'' (Краков).&lt;ref&gt;[http://kultur.org/cp/fellows-2002-2009 Verzeichnis der Fellows des ''Collegium Pontes Görlitz-Zgorzelec-Zhořelec'' 2002 bis 2009].&lt;/ref&gt;

Тэрбээр 400 гаруй ном зохиол, нийтлэл бичиж, редакторлаж, хамтран бичсэн байдаг.
&lt;ref&gt;[http://kultur.org/uploads/institut/leitung/Vogt_CV_lang_160110.pdf Publikationsverzeichnis M. Vogt].&lt;/ref&gt;

== Улс төрийн үйл ажиллагаа ==
Фогт нь Христийн Ардчилсан Холбоо (ХАХ/CDU)-ны гишүүн юм. Германы ардчилсан хэлбэрийн намууд түүнээс зөвлөгөө авдаг байна.

== Нийгэмд хандсан үйд ажиллагаа ==
* 1985-1986: Еврэйн хядлагад зориулсан дурсгалыг Берлиний Тиргартен дүүрэгт Иноүэ Фүмикацү, Иерусалим&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://lernen-aus-der-geschichte.de/glossary/term/691 |title=Fumikatsu Inoue auf ''Lernen aus der Geschichte'' |access-date=2017-08-07 |archive-date=2016-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101041504/http://lernen-aus-der-geschichte.de/glossary/term/691 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Мартин Сперлих, Берлин нарын хамт босгожээ
* 1991-1994: Тегернзе дахь олон улсын хөгжмийн фестивалын удирдах зөвлөлийн гишүүн (Найруулагч: Наталья Гутман).
* 1993-1998: Плауэн дахь Э. О. Плауэнын нийгэмлэгийн удирдах зөвлөлийн гишүүн  (Захирал: Уильям Дему).
* 1998 оноос хойш: ''Brückepreis олон улсын хамтын үйл ажиллагааны ''шагналт нийгэмлэгийн гишүүн.&lt;ref&gt;http://www.brueckepreis.de/&lt;/ref&gt;1999 Захирал (Лауреат: Фрейя фон Мольтке, лаудатор: Владислав Бартошевский), 2000 (лауреат: Арно Лустигер, лаудатор: Волк Биерманн).

== Шагналууд ==
* 1998 Stifterverband für die Deutsche Wissenschaft шагнал (Герман)
* 2000 Франц Кафка медаль, Прага (Чех)
* 2000 Европын Урлагийн холбооны шагнал, [[Брюссель]] (Бельги)
* 2012 Этвеша Йожефын Академийн медаль, Баяа (Унгар)
* 2014 Польш улсын Гавьяаны одон

== Түүвэр бүтээлүүдээс ==
* with Erik Fritzsche, Christoph Meißelbach: ''Ankommen in der deutschen Lebenswelt. Migranten-Enkulturation und regionale Resilienzstärkung.'' Geleitwort von Rita Süssmuth und Nachwort von Olaf Zimmermann. Europäisches Journal für Minderheitenfragen Vol. 9 No. 1-2 2016. Berliner Wissenschafts-Verlag 2016, ISBN Print: 978-3-8305-3716-8, E-Book: 978-3-8305-2975-0, ISSN Print: 1865-1089, Online: 1865-1097.
* ''Wie weiter in der Armenienfrage? Ein Vorschlag zu den möglichen politischen Folgerungen aus dem „Ökumenischen Gottesdienst im Berliner Dom anläßlich der Erinnerung an den Völkermord an Armeniern, Aramäern und Pontos-Griechen“ am 23. April 2015 und der „Debatte zu den Deportationen und Massakern an den Armeniern vor 100 Jahren“ im Deutschen Bundestag am 24. April 2015.'' Europäisches Journal für Minderheitenfragen Vol 8 No 3 2015. Verlag Österreich, Wien 2015.
* with Olaf Zimmermann (Hrsg.): ''Verödung? Kulturpolitische Gegenstrategien.'' Beiträge zur Tagung 22./23. November 2013 in Görlitz. Veranstalter: Deutscher Kulturrat und Institut für kulturelle Infrastruktur Sachsen. Edition kulturelle Infrastruktur, Görlitz und Berlin 2013.
* with Katarzyna Plebańczyk, Massimo Squillante, Irena Alperyte (editors): ''Brain Gain through Culture? Researching the Development of Middle Size Cities in Poland, Lithuania, Italy, Hungary, Germany, and France. '' DOI 10.1696/KOL-2012. Görlitz 2012.
* with the collaboration of Vladimir Kreck und den Fellows des Collegium Pontes Görlitz-Zgorzelec-Zhořelec: ''Empfehlungen zur Stärkung der sorbischen Minderheit durch Schaffung eines abgestimmten Selbstverwaltungs-, Kooperations-, Projekt- und Institutionenclusters''. Europäisches Journal für Minderheitenfragen Vol. 5 No. 4. Wien 2012. S. 211-430.
* with the collaboration of Isabell Ehrlicher, Amandine Laïk, Carolin Eisner, Ulf Großmann: ''Kultur für Landberg. Stärkung der Innenstadt durch Aufwertung der kulturellen Infrastruktur sowie Erhalt und Entwicklung der einschlägig genutzten Baudenkmäler.'' Görlitz 2012.
* ''What is Cultural Policy? Was ist Kulturpolitik? Czym jest polityka kulturalna?'' In: Emil Orzechowski et al. (Hrsg.): Vol. III (3) Culture management. Kulturmanagement. Zarządzanie kulturą, Krakau 2010. S. 113–136, 15–39, 213–237.
* with Jan Sokol, Dieter Bingen, Jürgen Neyer  und Albert Löhr (Hrsg.): ''Minderheiten als Mehrwert''. (= Schriften des Collegium Pontes. Band VI). Frankfurt am Main u. a. 2010, ISBN 978-3-631-60239-3.
* with Jan Sokol, Dieter Bingen, Jürgen Neyer  und Albert Löhr (Hrsg.): ''Der Fremde als Bereicherung''. (= Schriften des Collegium Pontes. Band V). Frankfurt u. a. 2010, ISBN 978-3-631-60233-1.
* with Jan Sokol, Beate Ociepka, Detlef Pollack  und Beata Mikołajczyk (Hrsg.): ''Europäisierung im Alltag''. (= Schriften des Collegium Pontes. Band IV). Frankfurt am Main u. a. 2009, ISBN 978-3-631-58033-2.
* with Jan Sokol, Beate Ociepka, Detlef Pollack  und Beata Mikołajczyk (Hrsg.): ''Die Stärke der Schwäche''. (= Schriften des Collegium Pontes. Band III). Frankfurt am Main u. a. 2009, ISBN 978-3-631-58032-5.
* with Jan Sokol, Beate Ociepka, Detlef Pollack  und Beata Mikołajczyk (Hrsg.): ''Peripherie in der Mitte Europas''. (= Schriften des Collegium Pontes. Band II). Frankfurt am Main u. a. 2009, ISBN 978-3-631-58031-8.
* with Jan Sokol, Beate Ociepka, Detlef Pollack  und Beata Mikołajczyk (Hrsg.): ''Bedingungen europäischer Solidarität''. (= Schriften des Collegium Pontes. Band I). Frankfurt am Main u. a. 2009, ISBN 978-3-631-58030-1.
* ''Der Beitrag der Kirchen und Religionsgemeinschaften zum kulturellen Leben in Deutschland.'' In: Deutscher Bundestag (Hrsg.): ''Kultur in Deutschland. Schlußbericht der Enquete-Kommission des Deutschen Bundestages.'' Deutscher Bundestag, K.-Drs. 15/414b. Regensburg 2008, ISBN 978-3-932581-93-9.
* (Hrsg.): „Kulturräume in Sachsen. Eine Dokumentation. Mit einer photographischen Annäherung von Bertram Kober und dem Rechtsgutachten von Fritz Ossenbühl&quot;. (= Kulturelle Infrastruktur Band I). Universitätsverlag, Leipzig 1. Auflage 1994, 2. Auflage 1996, 3. Auflage 1997, ISBN 3-931922-04-9.
* (Hrsg.) ''Das Gustav-Mahler-Fest Hamburg 1989.'' Kassel/ Basel/ London/ New York 1991, ISBN 3-7618-1015-6.
* ''Die Genese der Histoire du Soldat von Charles-Ferdinand Ramuz, Igor Strawinsky und René Auberjonois''. Bamberg 1989 (Zugleich Dissertation an der Technische Universität Berlin|TU Berlin 1989).

== Эшлэл ==
{{reflist|30em}}

{{DEFAULTSORT:Фогт, Маттиас Теодор}}
[[Ангилал:Соёлын түүхч]]
[[Ангилал:Зохиогч]]
[[Ангилал:Саксоны их сургуулийн багш]]
[[Ангилал:Бүгд Найрамдах Польшийн Гавьяаны одон шагналтан (офицер)]]
[[Ангилал:Германчууд]]
[[Ангилал:1959 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>7wxk7zmjc1f98jdvmq6460wa9bjrb6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71745</id>
    <revision>
      <id>862176</id>
      <parentid>834974</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T14:44:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9080" sha1="3no0lh7wdu0w3xsi6buf2kvv49wfidf" xml:space="preserve">:''1924-2010  он хүртэл Монгол Ардын Хувьсгалт Нам нэртэй байсан намын тухай [[Монгол Ардын Нам]] өгүүллээс үзнэ үү.''
{{Инфобокс нам
| name             = {{nowrap|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам}}
| native_name      = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠨ &lt;/br&gt;ᠬᠤᠪᠢᠰᠬᠠᠯᠲᠤ ᠨᠠᠮ}}
| native_name_lang = mn
| abbreviation     = {{lang|mn|МАХН}}
| logo             = Logo of the Mongolian People's Revolutionary Party (2010).svg
| chairperson      = [[Намбарын Энхбаяр]]
| leader2_title    = Орлогч дарга
| leader2_name     = [[Цэрэндашийн Оюунбаатар]]
| secretary_general = [[Буяагийн Тулга]]
| foundation       = {{start date|2010|11|8|df=y}}
| dissolution      = {{start date|2021|5|28|df=y}}
| split            = [[Монгол Ардын Нам]]
| merged           = [[Монгол Ардын Нам]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://news.mn/r/2435940/|title = МАХН татан буугдав &amp;#124; News.MN|date = 28 May 2021|access-date = 15 Долдугаар сар 2022|archive-date = 3 Аравдугаар сар 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20221003072937/https://news.mn/r/2435940/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
| headquarters     = [[Улаанбаатар]]
| newspaper        = ''{{lang|mn|Үнэний элч}}''
| student_wing     = Шударга Ёсны Хувьсгалт Оюутны Нэгдсэн Холбоо
| youth_wing       = Ардчилал Шударга ёс Монголын Залуучуудын Холбоо
| womens_wing      = Ардчилал Шударга ёс Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбоо
| membership_year  = 2012
| membership       = 80,000
| ideology         = {{ubl|class=nowrap|[[Социал демократ]]|[[Зүүн жигүүрийн популизм]]|[[Баялгийн үндсэрхэг үзэл]]}}
| position         = [[Төв-зүүний улс төр|Төв-зүүн]]
| international    = [[Прогрессив Холбоо]]
| national         = [[Та бидний эвсэл]] (2020)
| colours          = {{color box|{{Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)/meta/color}}|border=darkgray}} [[Улаан]]&lt;br&gt;{{color box|#0265FF|border=darkgray}} [[Хөх]]
| colorcode        = {{Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)/meta/color}}
| seats1_title     = [[Улсын Их Хурал]] (2016–2021)
| seats1           = {{Composition bar|1|76|hex={{Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)/meta/color}}}}
| website          = {{URL|http://www.maxh.mn/}}
| country          = Монголын
}}

'''Монгол Ардын Хувьсгалт Нам''' нь 2010 онд байгуулагдаж, 2021 онд татан буугдсан, Монгол Улсын улс төрийн нам байв. [[Монгол Ардын Нам]] 2010 онд Монгол Ардын Хувьсгалт Нам хэмээх нэрээ өөрчлөхөд, түүнийг нь эсэргүүцсэн хүмүүсийг нэгтгэж, Монгол Улсын 3 дахь ерөнхийлөгч асан [[Намбарын Энхбаяр]] тус намыг байгуулжээ. 2011 онд Улсын Дээд Шүүхэд бүртгэгдсэн. Улмаар 2021 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнө Монгол Ардын Намтай нэгдэх тохиролцоонд хүрснээр, Улсын Дээд Шүүх 2021 оны 5 сарын 28-нд тус намыг татан буулгах шийдвэр гаргасан.

==Сонгуулийн тухай==
===Ерөнхийлөгчийн сонгууль===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Сонгууль
! Нэр дэвшигч
! Саналын тоо
! Саналын хувь
! Үр дүн
|-
! [[2013 оны Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2013]]
| [[Нацагийн Удвал]]
| 80,563
| 6.5%
| Ялагдсан
|-
! [[2017 оны Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2017]]
| [[Сайнхүүгийн Ганбаатар]]
| 409,899
| 30.19%
| 1-р шатнаас хасагдсан
|}

===Улсын Их Хурлын сонгууль===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Сонгууль
! Авсан суудал
! Саналын тоо
! Саналын хувь
! Үр дүн
! Удирдагч
|-
![[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]]
| {{Composition bar|11|76|hex={{Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)/meta/color}}}} ([[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам]]тай хамтарсан &quot;Шударга ёс&quot; эвсэл)
| 252,077
| 22.31%
| {{yes2|{{increase}}11 суудал; '''Эвслийн засгийн газар'''}}
| [[Намбарын Энхбаяр]]
|-
![[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]]
| {{Composition bar|1|76|hex={{Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)/meta/color}}}}
| 112,850
| 8.00%
| {{no2|{{decrease}}10 суудал; '''Сөрөг хүчин'''}}
| [[Намбарын Энхбаяр]]
|-
![[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]]
| {{Composition bar|1|76|hex={{Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)/meta/color}}}} ([[Иргэний Зориг Ногоон Нам]], [[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]тай хамтарсан &quot;Та бидний&quot; эвсэл)
| 323,675
| 8.10%
| {{no2|{{steady}}; '''Сөрөг хүчин'''}}
| [[Намбарын Энхбаяр]]
|}

===2012 оны УИХ-ын сонгууль===
Байгуулагдсаныхаа дараах анхны сонгуульд тус нам [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам]]тай &quot;Шударга ёс&quot; эвслийг байгуулж оролцсон бөгөөд 11 суудал аван, улс төрийн гуравдагч хүчин болж, хамгийн олон суудал авсан Ардчилсан Нам, мөн Иргэний Зориг-Ногоон Намтай хамтран эвслийн засгийн газрыг бүрдүүлэн ажиллаж байв. Тус сонгуульд Шударга ёс эвсэл мажоритар тойргоос 3, пропорционал тойргоос 8 суудал авсан бөгөөд үүнээс [[Зангадын Баянсэлэнгэ]], [[Дэндэвийн Тэрбишдагва]], [[Чүлтэмийн Улаан]], [[Октябрийн Баасанхүү]], [[Цэрэндашийн Оюунбаатар]] нар МАХН-ын нэрээр намын жагсаалтад багтаж, УИХ-ын гишүүн болсон.

===2013 оны ерөнхийлөгчийн сонгууль===
МАХН 2013 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Нацагийн Удвал]]ын нэрийг дэвшүүлсэн. Ийнхүү тэрээр Монгол Улсын ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшиж өрсөлдсөн анхны эмэгтэй хүн болж, 80563 санал буюу нийт сонгогчдын 6,5%-н дэмжлэгийг хүлээж байв.

===2016 оны УИХ-ын сонгууль===
Энэ удаагийн сонгуульд, Орхон аймагт нэр дэвшиж өрсөлдсөн [[Октябрийн Баасанхүү]] ганцаараа намдаа суудал авчирсан.

===2017 оны ерөнхийлөгчийн сонгууль===
Тус нам 2017 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Сайнхүүгийн Ганбаатар]]ын нэрийг дэвшүүлсэн бөгөөд тэрээр ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнөхөн тус намд элсэж, намын дэд даргаар сонгогдоод байсан юм. Ганбаатар 409899 сонгогчийн санал (30,19%) авснаар МАН-аас нэр дэвшигч Миеэгомбын Энхболдоос 1849-хөн хүний саналын дутуугаар хасагдсан.

===2020 оны УИХ-ын сонгууль===
МАХН 2020 оны УИХ-ын сонгуульд [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] болон [[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]тай хамран &quot;Та бидний эвсэл&quot; хэмээх нэрээр орлцсон бөгөөд Орхон аймгийн 20-р тойрог өрсөлдсөн [[Сайнхүүгийн Ганбаатар]] ганц суудал авсан. 

==Эх сурвалжууд==
{{reflist}}

{{commonscat}}

[[Ангилал:Монгол Ардын Хувьсгалт Нам| ]]
[[Ангилал:Монголын нам]]
[[Ангилал:Социал демократ нам]]
[[Ангилал:2010 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:2021 онд татан буугдсан]]</text>
      <sha1>3no0lh7wdu0w3xsi6buf2kvv49wfidf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол-Канадын харилцаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82622</id>
    <revision>
      <id>862175</id>
      <parentid>856843</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T14:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15961" sha1="g1r6ronsxmtmju60cy76kgawnu1high" xml:space="preserve">{{Хоёр орны харилцаа
| title       = Монгол-Канадын харилцаа
| party1      = Канад
| party2      = Монгол
| map         = Canada Mongolia Locator.png
| filetype    = svg
| size        = 
| mission1    = 
| mission2    =
| envoytitle1 = 
| envoy1      = 
| envoytitle2 = 
| envoy2      =
}}
'''Монгол-Канадын харилцаа'''

== Дипломат харилцаа ==
1973 оны 11-р сарын 30-ны өдөр [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-[[Канад]] Улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосон. 2023 онд дипломат харилцааны 50 жилийн ой тохиож байна.  

Монгол Улс ЭСЯ-аа [[Оттава]] хотноо 2001 онд, Канад Улс ЭСЯ-аа [[Улаанбаатар]] хотноо 2008 онд тус бүр нээж үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 

Харилцааны түвшин: Өргөн хүрээтэй түншлэл

Монгол Улсын Элчин сайдын яам&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ottawa.embassy.mn/index.php|title=МОНГОЛ УЛСААС КАНАД УЛСАД СУУГАА ЭЛЧИН САЙДЫН ЯАМ, EMBASSY OF MONGOLIA TO CANADA, OTTAWA|website=ottawa.embassy.mn|access-date=2018-12-27|archive-date=2018-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216095344/http://www.ottawa.embassy.mn/index.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Канад Улсын Элчин сайдын яам&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.canadainternational.gc.ca/mongolia-mongolie/index.aspx?lang=eng|title=The Embassy of Canada to Mongolia|last=Government of Canada|first=Foreign Affairs Trade and Development Canada|website=GAC|access-date=2018-12-27}}&lt;/ref&gt;

== Харилцан хийсэн гол айлчлалууд ==
=== Монголын талаас  ===

* Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайдын үүрэг гүйцэтгэгч Р.Амаржаргал 1998 оны 9 дүгээр сард Канад улсад албан ёсны айлчлал хийсэн. 
* Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Багабанди 2004 оны 10 дугаар сарын 19-21-нд Канад улсад хийсэн төрийн айлчлал хийсэн. 
* Ерөнхий сайд С.Батболд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.canada.ca/en/news/archive/2010/09/mongolian-prime-minister-sukhbaatar-batbold-strengthen-canada-mongolia-relations.html|title=PM and Mongolian Prime Minister Sükhbaatar Batbold strengthen Canada-Mongolia relations|last=Canada|first=Employment and Social Development|last2=Canada|first2=Employment and Social Development|date=2010-09-28|website=gcnws|access-date=2018-12-27|archive-date=2023-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230503094556/https://www.canada.ca/en/news/archive/2010/09/mongolian-prime-minister-sukhbaatar-batbold-strengthen-canada-mongolia-relations.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2010 онд албан ёсны айлчлал хийсэн
* Гадаад харилцааны сайд Ц.Гомбосүрэн 1994 онд
* Гадаад хэргийн сайд Р.Амаржаргал 1998 онд нар тус тус айлчилсан
* Хууль зүйн сайд Х.Тэмүүжин 2013 онд 

* Сангийн сайд Б.Болор&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.mn/r/718913/|title=Сангийн сайд Канадад айлчилж байна {{!}} News.MN|date=0001-11-30|website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж|language=mn|access-date=2018-12-27|archive-date=2023-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230503100059/https://news.mn/r/718913/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Канад Улсад 2016 онд айлчлал хийсэн.

=== Канадын талаас  ===

* Канадын төрийн тэргүүн Амбан захирагч Эрхэмсэг ноён [[Дэвид Жонстон]] 2013 оны 10-р сард Монгол Улсад төрийн айлчлал;
* Канадын Парламентын Нийтийн танхимын дарга Жиофф Рэган 2016 оны 9-р сард албан ёсны айлчлал;
* Канад Улсын Гадаад хэргийн сайд Жон Бэйрд 2014 онд Монгол Улсад албан ёсны айлчлал;
* Канадын Олон улсын худалдааны сайд Д.Эмерсон, Гадаад хэргийн Туслах дэд сайд Эндрю Фаган нар 2008 онд;
* Гадаад хэргийн дэд сайд Даниэл Жан 2016 онд;
* Гадаад хэргийн туслах дэд сайд Cюзан Грегсон 2015 онд;
* Гадаад хэрэг, олон улсын худалдааны яамны Ази, Номхон далайн орнуудтай харилцах асуудал эрхэлсэн Төрийн нарийн бичгийн дарга Р.Чан 1998 онд ;
* Д.Килгор 2003 онд тус тус айлчлал хийсэн:
* Канадын Сенатын спикер Дэниэл П.Хэйз 2003 онд Монгол Улсад албан ёсоор айлчилсан.
* Канад улсын Гадаад хэрэг, Олон улсын худалдааны департаментын Ази, Номхон далайн асуудал эрхэлсэн Төрийн нарийн бичгийн дарга Рей Пагтахан 2001 оны 4 дүгээр сард Монгол Улсад айлчилсан:
* Канад улсын Сенатын дарга Г.Молгат 1997 оны 3 дугаар сард айлчилсан.

== Хоёр талын гэрээ хэлэлцээр ==


# Монгол Улсын Засгийн газар, Канад Улсын Засгийн газар хоорондын худалдаа, арилжааны тухай хэлэлцээр 1994.06.08 Оттава

# Монгол Улсын Засгийн газар, Канад Улсын Засгийн газар хооронд Монгол, Канадын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх талаар солилцох захидал 1998.02.10 Улаанбаатар
# Монгол-Канадын хөгжлийн хамтын ажиллагааны тухай санамж бичиг 1998.02.10 Улаанбаатар
# Найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааны тухай тунхаглал	1998.09.29 Оттава
# Орлого ба хөрөнгийн татварыг давхардуулж ногдуулахгүй байх, татвар төлөхөөс зайлсхийх явдлаас урьдчилан сэргийлэх тухай Монгол Улсын Засгийн газар, Канад Улсын Засгийн газар хоорондын конвенц 2002.05.27 Улаанбаатар
# Ялтан шилжүүлэх тухай Монгол Улсын Засгийн газар, Канад Улсын Засгийн газар хоорондын гэрээ 2004.10.20 Оттава
# Канад Улсын иргэдийг 30 хүртэлх хоногийн хугацаанд Монгол Улсад визгүй зорчихыг зөвшөөрсөн шийдвэрийг Монгол Улсын Засгийн газраас тухай ноот бичиг 2013.06.04 Улаанбаатар
# Хөрөнгө оруулалтыг хөхиүлэн дэмжих, харилцан хамгаалах тухай Монгол Улс, Канад Улс хоорондын хэлэлцээр 2016.09.13 Улаанбаатар
# Хөгжлийн тусламжийн тухай Монгол Улсын Засгийн газар, Канад Улсын Засгийн газар хоорондын харилцан ойлголцлын санамж бичиг 2016.09.08 Улаанбаатар

== Хоёр талын харилцааны механизм  ==

===Парламент хоорондын харилцаа ===
2003 онд Канадын парламентад Канад-Монголын парламентын найрамдлын бүлэг байгуулагдан үйл ажиллагаа явуулж байна. Бүлгийн даргаар 2003-2019 онд Сенатч Жозеф Дэй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mfa.gov.mn/?p=46617|title=КАНАДЫН СЕНАТОР ЖОЗЕФ ДЭЙ-Д “НАЙРАМДАЛ” МЕДАЛЬ ГАРДУУЛЛАА|website=ГАДААД ХАРИЛЦААНЫ ЯАМ|language=mn-MN|access-date=2018-12-27}}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; , 2020 оноос Парламентын гишүүн Яасмин Ратанси&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ourcommons.ca/members/en/yasmin-ratansi(25449) |title=Archive copy |access-date=2020-06-04 |archive-date=2020-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604184647/https://www.ourcommons.ca/members/en/yasmin-ratansi(25449) |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;томилогдон ажиллаж байна. 

УИХ-д Монгол, Канадын парламентын бүлэг байгуулагдан ажиллаж ирсэн. 2016 оноос УИХ-ын гишүүн Б.Саранчимэг&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.parliament.mn/n/1iko|title=УИХ-ын гишүүн Б.Саранчимэг Канадын Элчин сайд Дэвид Уиллиам Спрултай уулзлаа {{!}} Мэдээллийн дэлгэрэнгүй {{!}} Parliament|website=www.parliament.mn|access-date=2018-12-27}}&lt;/ref&gt; Монгол, Канадын парламентын бүлгийн даргаар  ажиллаж байсан. 

2020 оноос УИХ дахь Монгол, Канадын парламентын бүлгийн даргаар Г.Дамдинням ажиллаж байгаа бөгөөд Канад Улсад 2021 оны 9-р сард ажлын айлчлал хийсэн.

Айлчлалын эхэнд тэрбээр Канад Улсын парламентын гишүүн, Канад, Монголын парламентын бүлгийн дарга, хатагтай Ясмин Ратанситай Оттава хотод уулзав.  Уулзалтын үеэр УИХ-ын гишүүн Г.Дамдинням Монгол, Канадын харилцаа, хамтын ажиллагааг Иж бүрэн түншлэлд хүргэн хөгжүүлэхэд хоёр улсын хууль тогтоох байгууллага хоорондын харилцаа, түүний дотор хоёр бүлгийн хамтын ажиллагаа, улс төрийн харилцан итгэлцэл, дэмжлэг чухал үүрэгтэйг цохон тэмдэглээд, хатагтай Ратанси Ясминд энэхүү үйл хэрэгт хувь нэмрээ оруулж байгааг үнэлж талархлын захидал гардуулав.

===Монгол Улс, Канад Улсын Засгийн газар хоорондын Дугуй ширээний уулзалт ===
2003 оноос хойш долоо удаа болоод байна.

Монгол Улсын Гадаад харилцааны яам, Канад Улсын Гадаад хэрэг, олон улсын худалдаа, олон улсын хөгжлийн яам хоорондын анхдугаар Зөвлөлдөх уулзалтыг 2022 оны 3 дугаар сарын 31-ний өдөр зохион байгуулав. Уулзалтыг монголын талаас Гадаад харилцааны дэд сайд Б.Мөнхжин, канадын талаас Хойд Азийн орнууд хариуцсан газрын захирал Уэлдон Эпп нар тэргүүлэв.  Талууд хоёр улсын худалдаа, эдийн засгийн харилцааг идэвхжүүлэх хүрээнд уул уурхай, хөдөө аж ахуй, батлан хамгаалах, байгаль орчин, соёл зэрэг салбарын хамтын ажиллагаагаа улам өргөжүүлэх боломж бололцооны талаар ярилцав. Мөн НҮБ болон олон улс, бүс нутгийн бусад байгууллагын хүрээн дэх хамтын ажиллагаагаа бэхжүүлэхийн төлөө байгаагаа илэрхийлж, олон улсад өрнөж буй цаг үеийн болон харилцан сонирхсон бусад асуудлаар санал солилцов.

===Батлан хамгаалахын дугуй ширээний уулзалт===

===Хөдөө аж ахуйн хамтарсан хороо ===
Монгол-Канадын хооронд 2010 байгуулсан Хөдөө аж ахуй болон холбогдох салбаруудад хамтран ажиллах тухай харилцан ойлголцлын Санамж бичгээр тохиролцсон хамтарсан хорооны хуралдаан нь хоёр орны эдийн засгийн хамтын ажиллагааг хүнс, хөдөө аж ахуй, хүнсний үйлдвэрийн салбарт өргөжүүлэн хөгжүүлэхэд  чухал үүрэгтэй, тогтмолжиж тогтворжиж байгаа харилцааны бодит механизм юм. Хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний экспортоор дэлхийд V байранд эрэмбэлэгдэж буй Канад Улстай экспортод чиглэсэн хөдөө аж ахуй, хүнсний үйлдвэрийн салбарын хамтын ажиллагааг хөгжүүлж, эдийн засгийг солонгоруулах, экспортыг нэмэгдүүлэх зорилтуудыг хэрэгжүүлэхэд ахиц гаргах зорилт тавин ажиллаж байна. &lt;br&gt;
Хамтарсан хорооны анхдугаар хурал 2017 оны 11 дүгээр сарын 27-ны өдөр Оттава хотод зохион байгуулагдаж монголын талаас ХХААХҮЯ-ны ТНБД асан Л.Баяртулга тэргүүтэй төлөөлөгчид оролцов. &lt;br&gt;
Хоёрдугаар хурлыг 2019 оны 11 дүгээр сарын 19-ний өдөр Улаанбаатар хотод зохион байгуулагдаж, монголын талыг ХХААХҮЯ-ны БТЗГ-ын дарга М.Энх-Амгалан, канадын талыг Хөдөө аж ахуй, хүнсний яамны Зах зээлийн газрын дарга Кэтлийн Донохү тус тус тэргүүлэн оролцов

== Хамтын ажилллагаа ==
=== Уул уурхай  ===

=== Хөдөө аж ахуй ===
=== Барилга, стандарт===
=== Боловсрол, шинжлэх ухаан  ===
=== Соёл, спорт ===
=== Хууль зүй, шүүх ===
===Байгаль орчин ===


=== Эрүүл мэнд ===
=== Хүмүүнлэг ===

=== &quot;Канадын сан&quot; ===
“Канад сан” Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулж эхэлснээс хойш 20 жилийн хугацаанд 21 аймгийн 240 гаруй суманд 447 төсөл хөтөлбөрт 6 сая 600 мянга орчим канад долларын буцалтгүй тусламж үзүүлсэн хэмээн Канад улсаас Монгол Улсад суугаа

Элчин сайд ноён Эйд Жейгэр 2017 оны 2 дугаар сард мэдэгдсэн байна.

=== Монгол сургууль ===
* Ванкүүвэр
* Монтреаль
* Оттава

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Монгол-Канадын харилцаа| ]]</text>
      <sha1>g1r6ronsxmtmju60cy76kgawnu1high</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прованс-Альп-Номин эрэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91104</id>
    <revision>
      <id>862193</id>
      <parentid>672837</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T18:32:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1775" sha1="sw2136mjqcfls0rb32a2r1yqbp5ylv5" xml:space="preserve">{{Инфобокс францын муж
|Titel=Provence-Alpes-Côte d’Azur
|Flagge=Flag of Provence-Alpes-Côte d'Azur.svg
|Wappen=Blason région fr Provence-Alpes-Côte d'Azur.svg
|Karte=Provence-Alpes-Côte d'Azur in France 2016.svg
|Verwaltungssitz=Марсель
|Präsident=Кристьян Эстрази
|Partei=Бүгд Найрамдахчууд (Франц)
|Abkz=БН
|Bev={{#expr:{{Метадата оршин суугчдын тоо FR|04}}+{{Метадата оршин суугчдын тоо FR|05}}+{{Метадата оршин суугчдын тоо FR|06}}+{{Метадата оршин суугчдын тоо FR|13}}+{{Метадата оршин суугчдын тоо FR|83}}+{{Метадата оршин суугчдын тоо FR|84}}}}
|Jahr={{EWD|FR|04}}
|Fläche=31384
|Départements(Nummer)=6
|Arrondissements=18
|Gemeindeverband=52
|Kantone=126
|Gemeinden=947
|ISO 3166-2=PAC
|Reliefkarte=Reliefkarte Provence-Alpes-Côte d'Azur 2018.png
}}
'''Прованс-Альп-Номин эрэг''' ({{lang-fr|Provence-Alpes-Côte d'Azur}} [{{IPA|pʀɔˌvɑ̃sˌalpkotdaˈzyːʀ}}]) нь [[Франц]]ын зүүн өмнөд талд [[Газар дундын тэнгис]]ийн эрэг дээр орших [[Муж (Франц)|муж]] юм.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Provence-Alpes-Côte d'Azur|Прованс-Альп-Номин эрэг}}
{{Wiktionary}}
* [https://web.archive.org/web/20240126132106/https://www.maregionsud.fr/ Прованс-Альп-Номин эрэг мужийн албан ёсны цахим хуудас] (францаар)

{{Францын мужийн хөтлөгч загвар}}

[[Ангилал:Прованс-Альп-Номин эрэг| ]]
[[Ангилал:Францын муж]]</text>
      <sha1>sw2136mjqcfls0rb32a2r1yqbp5ylv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэендашийн Энгүүн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91166</id>
    <revision>
      <id>862256</id>
      <parentid>676512</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T03:51:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16592" sha1="7iryuh7vw2njjok8c7jvsamr28mze9c" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан
|Name=Энгүүн
|Img=
|Birth_name=Цэендашийн Энгүүн
|Born=2000 оны 9 сарын 7 &lt;br /&gt; [[Улаанбаатар]],[[Монгол]]
|Origin=Монгол
|Instrument=[[хийл]]
|Genre=[[Поп]], [[RnB]]
|Occupation=хийлч,дуучин
|Years_active=2018-одоо
|Label=Монгол Контент
}}
'''Цэендашийн Энгүүн''' (2000 оны 9-р сарын 7-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) нь Монгол улсын хийлч, дуучин. Энгүүн 2018 онд &quot;Монгол&quot; телевизийн зохион байгуулсан [[The Voice of Mongolia (1-р улирал)|The Voice of Mongolia]] шоуны нэгдүгээр улиралд оролцон ялагч болж олон нийтэд танигдсан.&lt;ref&gt;[http://gogo.mn/r/226159 17 настай Ц.Энгүүн &quot;The Voice of Mongolia&quot; шоуны ЯЛАГЧ боллоо.] on [http://gogo.mn/ GoGo Мэдээ] - 2018 оны 5-р сарын 27&lt;/ref&gt;

== Хувийн амьдрал ==
Энгүүн нь Цэендаш, Бунддулам нарын анхны охин бөгөөд хоёр эрэгтэй дүүтэй. Түүний аав Цэендаш бол ушугийн спортын олон улсын хэмжээний мастер, тулааны найруулагч, координатор мөн иогийн багш. Ээж Бунддулам сэтгүүлч мэргэжилтэй. 

== Урлагийн гараа ==
Энгүүн 5 настайдаа Хөгжим бүжгийн коллежид шалгалт өгч тэнцэн Ж. Энх багшийн (Энх багш [[Армени]] улсын [[Yerevan Komitas State Conservatory]]-ийг соло хийлчээр төгссөн) шавь болж урлагийн гараагаа эхэлж байсан. Улмаар 2006 онд Монгол улсын консерваторийн 1-н &quot;А&quot; ангид элсэн орж хийл хөгжмөөр суралцаж байгаа юм. Одоо 12-р ангид сурч байгаа. 

=== The Voice ===
{{Main|The Voice of Mongolia (1-р улирал)}}

Энгүүн гадаадын The Voice нэвтрүүлгийг их үздэг байсан бөгөөд [[The Voice of Mongolia (1-р улирал)|The Voice of Mongolia]] шоунд гоё бичлэгтэй болохыг хүссэн учраас оролцож, эхний шатандаа тэнцэн шүүгч, дасгалжуулагч Укагийн багт орж амжилттай үргэлжлүүлсээр уг шоуны 1-р улирлын ялагч болсон. Энэ нь түүний анхны дууны уралдаан байсан.&lt;ref&gt;[http://unuudur.mn/%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD-%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D1%81-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%8C-%D3%A9%D3%A9%D1%80-%D0%B4%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B-%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D1%88-%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B3%D2%AF%D0%B9/ Ц.ЭНГҮҮН: Ааваас минь өөр дууны багш надад байхгүй] on Өнөөдөр сонин - 2018 оны 5-р сарын 30&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!&lt;small&gt;Үе шат&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Дуу&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Дуучин&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Үр дүн&lt;/small&gt;
|-
!&lt;small&gt;Blind Audition (1-р шат)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&quot;Runnin' (Lose It All)&quot;&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Naughty Boy ft. Beyoncé, Arrow Benjamin&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Отгонбаяр, Болд, Ука, Ононбат нар эргэсэн. Шүүгч, дасгалжуулагч Укаг сонгосон.&lt;/small&gt;
|-
!&lt;small&gt;The Battles (2-р шат)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&quot;Winter&quot;&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Birdy&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Шүүгч, дасгалжуулагчийн сонголт.&lt;/small&gt;
|-
!&lt;small&gt;The Knockouts (3-р шат)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&quot;Human&quot;&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Christina Perri&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Үзэгчдийн сонголт&lt;/small&gt;
|-
!&lt;small&gt;The Quarter-Finals (Монгол дууны шат)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&quot;Чи над шиг дурлаж чадах уу?&quot;&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Никитон&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Шүүгч, дасгалжуулагчийн сонголт.&lt;/small&gt;
|-
!&lt;small&gt;The Semi-Finals (Хагас шигшээ)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&quot;Creep&quot;&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Radiohead&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;small&gt;Үзэгчдийн сонголт&lt;/small&gt;
|-
! rowspan=&quot;3&quot; |&lt;small&gt;The Finals (Шигшээ)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&quot;Never Enough&quot;&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&quot;The Greatest Showman&quot; OST&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;&quot;Мөрөөдөл бид хоёр&quot;&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Ука&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;&quot;Зууд нэг&quot;&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Энгүүн&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:lightgreen;&quot; |'''&lt;small&gt;Ялагч&lt;/small&gt;'''
|}

=== Бие даасан уран бүтээлүүд ===
Энгүүн [[The Voice of Mongolia (1-р улирал)|The Voice of Mongolia]] 1-р улиралд түрүүлж, ялагчийн шагнал болох “Монгол Контент” ХХК-ийн 100 сая төгрөгийн үнэ бүхий дуу бичлэгийн эрхийн эзэн болсон. Түүнээс хойш анхны уран бүтээлээ &quot;Аримун&quot; продакшны ''&quot;Халуун зүрх&quot; киноны дуу''г дуулж эхэлжээ. Уг дууны үгийг Д. Ганцэцэг бичиж, аяыг Б. Цогбаяр зохиосон байна.&lt;ref&gt;[https://www.yolo.mn/z/3700 Ц.Энгүүн &quot;Аримун&quot; продакшны бүтээл &quot;Халуун зүрх&quot; киноны дууг дуулжээ.] on YOLO - 2019 оны 3-р сарын 12&lt;/ref&gt; 

Үүний дараа 2019 оны 6-р сард Энгүүний анхны цомгийн эхний дуу &quot;''Уучлалт гуйх гэж''&quot; цацагдсан юм. Уг дууны үг, аяыг Д. Мөнхболд бичсэн бол найруулагчаар Р. Мөнхсайхан ажилласан.&lt;ref&gt;[http://gogo.mn/r/240716 ВИДЕО: Ц.Энгүүний &quot;Уучлалт гуйх гэж&quot; шинэ дууны КЛИП гарлаа.] on [http://gogo.mn/ GoGo Мэдээ] - 2019 оны 6-р сарын 9&lt;/ref&gt; Цомгийн хоёр дахь дуу болох &quot;''Чи над шиг дурлаж чадах уу''&quot; дуугаа мөн 6-р сард гаргасан. Уг дууны үгийг Д. Хүрэлбаатар, аяыг Никитон хамтлагийн гитарчин, ая зохиогч Д. Өлзий-Орших нар зохиожээ.&lt;ref&gt;[http://gogo.mn/r/241335 Ц.Энгүүн “Чи над шиг дурлаж чадах уу”] on [http://gogo.mn/ GoGo Мэдээ] - 2019 оны 6-р сарын 14&lt;/ref&gt; Энгүүн [[The Voice of Mongolia (1-р улирал)|The Voice of Mongolia]] 1-р улирлын хагас шигшээд уг дууг дуулсан бөгөөд YouTube сувагт 4 сая гаран хандалттайгаар одоогоор тус шоуны хамгийн их үзсэн бичлэг болоод байна. Түүний дараагаар [[Мобиком]] корпорацийн &quot;Be&quot; брэндтэй хамтран &quot;''Би өөрийнхөөрөө''&quot; дууны шинэ клипээ &quot;Be&quot; брэндийн YouTube сувгаар олон нийтэд хүргэсэн. Энэ нь түүний бие даасан дөрөв дэх уран бүтээл болж мэндэлсэн юм.

Хамгийн сүүлд 2019 оны 9-р сард &quot;''I'm in Love''&lt;ref&gt;[https://open.spotify.com/album/0LG0vsKMWRUnVkJU8A5EZn?si=gEQsiEWxQ2-zsi0scpJDWg &quot;I'm in Love&quot;] on Spotify&lt;/ref&gt;&quot; дуугаа олон нийтэд хүргэсэн. Энэ уран бүтээл нь дуучин, хийлч Энгүүн өөрөө үгийг нь бичсэнээрээ онцлог.&lt;ref&gt;[http://gogo.mn/r/243953 ВИДЕО: Ц.Энгүүн “I'm in love” дууныхаа үгийг өөрөө бичжээ.] on [http://gogo.mn/ GoGo Мэдээ] - 2019 оны 8-р сарын 27&lt;/ref&gt;

'''''Хүснэгтээр'''''
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Дууны нэр
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;2&quot; |Зохиолчид
! rowspan=&quot;2&quot; |Төрөл, жанр
|-
!Үг
!Ая
|-
|Kaleidoscope /удахгүй/
|2019
|Ж. Ариунзул
|Ocean Grey
|N/A
|-
|I'm in Love
|2019
|Ц. Энгүүн
|Ocean Grey
|Поп
|-
|Би өөрийнхөөрөө
|2019
|Г. Тогтуун
|Б. Дөлгөөн
|Поп
|-
|Чи над шиг дурлаж чадах уу
|2019
|Д. Хүрэлбаатар
|Д. Өлзий-Орших
|Баллад
|-
|Уучлалт гуйх гэж
|2019
|Д. Мөнхболд
|Д. Мөнхболд
|Баллад
|-
|&quot;Халуун зүрх&quot; киноны дуу
|2019
|Д. Ганцэцэг
|Б. Цогбаяр
|Киноны дуу
|}

== Гаргасан амжилтууд ==
''Шинээс хуучин руу он цагийн дарааллаар''

===== 2019 он =====
# Япон улсын Призм группийн урилгаар Саппоро хотын цасны баярт анх удаа Монгол улсаас уригдан оролцсон.&lt;ref&gt;[http://gogo.mn/r/238048 “САППОРО ЦАСНЫ БАЯРТ Ц.ЭНГҮҮН” нэвтрүүлгийг хүлээн авч үзнэ үү.] on [http://gogo.mn/ GoGo Мэдээ] - 2019 оны 4-р сарын 2&lt;/ref&gt;

==== 2018 он ====
# UB LIFE сэтгүүлээс нэрлэсэн Монголын нөлөө бүхий 50 хүний нэг.&lt;ref&gt;[http://www.ub.life/p/2018-onii-yalagchid-tseengiin-enguun 2018 оны ялагчид: Цэенгийн Энгүүн.] on [http://www.ub.life/ UB LIFE] - 2019 оны 1-р сарын 10.&lt;/ref&gt;
# Цагдаагийн ерөнхий газраас хэрэгжүүлсэн цахим гэмт халдлагаас хүүхдийг урьдчилан сэргийлэх аянд өөрийн дуу хоолойг нэгтгэсэн.
# XMF хөгжмийн фестивалд оролцсон.&lt;ref&gt;[http://gogo.mn/r/227064 ФОТО: Үзэгчдийг ДОРГИОСОН “XMF 2018”-ийн поп, электро хөгжмийн ҮДЭШ] on [http://gogo.mn/ GoGo Мэдээ] - 2018 оны 6-р сарын 17&lt;/ref&gt;
# [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн үндэсний байгууллага]]&lt;nowiki/&gt;ас санаачилсан &quot;[[:en:HeForShe|He for She]]&quot; олон улсын хөдөлгөөнд Монгол улс дахь нүүр царай.
# [[Мобиком]] корпорацийн залууст зориулсан &quot;Be&quot; брэндийн нүүр царай.
# [[The Voice of Mongolia (1-р улирал)|The Voice of Mongolia]] шоуны 1-р улирлын ялагч.&lt;ref&gt;[https://www.yolo.mn/z/2901 “The Voice of Mongolia” шоуны ялагч Ц.ЭНГҮҮН шагналаа гардан авлаа.] on YOLO - 2018 оны 5-р сарын 30&lt;/ref&gt;

==== 2017 он ====
# [[Монгол улсын консерватори]]&lt;nowiki/&gt;йн түүхт 80 жилийн хүндэтгэлийн тоглолтод оркестрийн гоцлол хийлч, [[концертмистер]].
#[[Монгол улсын консерватори]]&lt;nowiki/&gt;йн оркестрийн гоцлол хөгжимчнөөр сонгогдсон.
# [[Жамъянгийн Чулуун|Ж. Чулуун]]&lt;nowiki/&gt;ы нэрэмжит өсвөрийн хөгжимчдийн 11 дэх олон улсын уралдаанд ахлах насны ангилалд '''тэргүүн байр.'''
# Монголын сурагчдын холбооны &quot;'''Авъяаслаг сурагч'''&quot; алтан медалт хүүхэд.

==== 2016 он ====

# Хятад-Орос-Монголын найрамдлын хамтарсан тоглолтод Монгол улсыг төлөөлж гоцлол дуу, хийлийн тоглолтоор оролцсон.

==== 2015 он ====

# &quot;Бурятская государственная филармония&quot;-д тавигдсан [[Владимир Ткаченко]]-н Орос-Монголын хамтарсан тоглолтод Монгол улсыг төлөөлж оролцсон.
#[[Монгол улсын консерватори]]&lt;nowiki/&gt;т зохиогддог чөлөөт бүжгийн тэмцээний '''тэргүүн байр'''.

==== 2013 он ====

# Монгол улсын консерваторийн утсан хөгжмийн тайлан тоглолтод [[хийл]]&lt;nowiki/&gt;ийн гоцлолоор оролцсон.
# Монгол улсын консерваторийн &quot;'''Оны шилдэг сурагч'''&quot;.
# [[Жамъянгийн Чулуун|Ж. Чулуун]]&lt;nowiki/&gt;ы нэрэмжит өсвөрийн хийлчдийн олон улсын уралдаанд дунд насны ангилалд Тэргүүн байр. Уг уралдаанд Орос, Хятад, Япон, Солонгос, Польш зэрэг улсын өсвөрийн хийлчид ирж оролцдог.

==== 2009 он ====

# Дэлхийн 120 орчим оронд цацагдсан &quot;[https://www.saveourworld.me/ Save Our World]&quot; соёл урлагийн нэгдсэн тоглолтонд Reflection дуугаар оролцсон.
# [[Чех|Чех улс]]&lt;nowiki/&gt;ын [[:en:Ústí_nad_Orlicí|Ústí nad Orlicí]] д зохиогддог &quot;Kocian&quot;-ийн нэрэмжит олон улсын өсвөрийн хийлчдийн мэргэжлийн уралдаанд '''тусгай байр.'''&lt;ref&gt;[http://unuudur.mn/%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD-%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D1%81-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%8C-%D3%A9%D3%A9%D1%80-%D0%B4%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B-%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D1%88-%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B3%D2%AF%D0%B9/ Ц.ЭНГҮҮН: Ааваас минь өөр дууны багш надад байхгүй] on Өнөөдөр сонин - 2018 оны 5-р сарын 30&lt;/ref&gt;

== Бусад мэдээлэл ==
Энгүүн аав Цэендашийн хамт гэрийнхээ цонхоор хийн буугаар буудсан бичлэгээ олон нийтийн сүлжээнд тависнаас болоод харьяа цагдаагийн хэлтэст шалгагдаж байсан удаатай.&lt;ref&gt;[https://news.zindaa.mn/2d1v ” The Voice of Mongolia” шоуны оролцогч Ц.Энгүүн цагдаад шалгагдаж байна] on Zindaa.mn - 2018 оны 5-р сарын 31&lt;/ref&gt; Бичлэг олон нийтэд хүрсний дараах нь түүний аав Цэендаш мэдээллийн сувгуудаар дамжуулан ''&quot;Энэ буу бол зөвхөн кино зураг авалтад зориулсан ямар ч аюулгүй. Зөвхөн чанга дуу гаргадаг, хошуу нь битүү, харагдахын хувьд хонгио үсэрдэг буу. Энэ бууг гэртээ авч ирж охиндоо сонирхуулсан нь аав хүний хувьд маш том алдаа байлаа. Та бүхнээс уучлал хүсье. Энэ бичлэгийг урлагт хайртай, дуулах дуртай охины маань эсрэг битгий ашиглаарай&quot;'' гэж уучлалт хүссэн.&lt;ref&gt;[https://news.mn/r/779625/ “The Voice of Mongolia” шоуны ялагч Ц.Энгүүний талаарх баримтууд]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} on News.mn - 2018 оны 5-р сарын 28&lt;/ref&gt; Уг үйлдэл [[The Voice of Mongolia (1-р улирал)|The Voice of Mongolia]] 1-р улиралд оролцож байх үед болсон бөгөөд энэхүү мэдээлэл түүний өрсөлдөөнд сөрөг нөлөө үзүүлж болзошгүй байсан ч Энгүүн ялагч болсон юм.

== Эх сурвалж ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Цахим холбоос ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=E24sSPYvWN8&amp;list=PLAmghM8IOkPRKuze-k0CD1G618liCIB65 The Voice of Mongolia 1-р улирал - Энгүүн] on [[YouTube]]
* [https://www.youtube.com/enguunlive YouTube хуудас]
* [https://soundcloud.com/enguunlive SoundCloud хуудас]
{{Монголын эмэгтэй дуучид}}

{{DEFAULTSORT:Энгүүн, Цэендашийн}}
[[Ангилал:Монголын дуучин]]
[[Ангилал:Хийлч]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:2000 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>7iryuh7vw2njjok8c7jvsamr28mze9c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халтарын Болор-Эрдэнэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91837</id>
    <revision>
      <id>862228</id>
      <parentid>853439</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T00:19:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6644" sha1="n9lswme0uk9zlb7y5bvsj24k8zn7xxo" xml:space="preserve">{{Инфобокс Зохиолч
| нэр                    = Халтарын Болор-Эрдэнэ 
| зураг                  = Bolor-Erdene Khaltar author 2019.jpg
| хэмжээ                 = 200px
| жинхэнэ нэр            =  
| нууц нэр               = 
| төрсөн огноо           = {{birth date|1975|8|15|df=y}}
| төрсөн газар           = Улаанбаатар
| нас барсан газар       = 
| мэргэжил               = Зохиолч, сэтгүүлч
| гарал үүсэл            = 
| яс үндэс               = 
| иргэний харъяалал      = Монгол улс
| боловсрол              = Дээд
| төрөл                  = Үргэлжилсэн үг, тууж, өгүүлэг, кино зохиол, шүлэг 
| субъект                = 
| урсгал                 = 
| хамтрагч               = 
| залгамжлагч            = 
| шагналууд              = 
| гарын үсэг             = 
| вэбсайт                =  https://www.facebook.com/kh.bolorerdene
}}

'''Халтарын Болор-Эрдэнэ''' (1975 оны онд Улаанбаатар хотод төрсөн) -Монголын  зохиолч, сэтгүүлч. Утга зохиолын ажилтан-сэтгүүлч мэргэжилтэй. [[&quot;Ардын эрх&quot;]], [[&quot;Өнөөдөр&quot;]], [[&quot;Үг&quot;]], [[&quot;Зууны мэдээ&quot;]] сонинуудад мэргэжлээрээ ажиллаж байсан. Одоо чөлөөт уран бүтээлч. Түүний бичсэн олон дуу, туужууд, кино, роман бүтээлүүд нь уншигчидад хэдийнээ танил болж нийтэд тархжээ. Х.Болор-Эрдэнийн өгүүллэгийн түүвэр “Би бид хоёр” ном, “Хишигт” дурсамжит туужаараа хоёр ч жил дараалан утга зохиолын оны шилдэг бүтээл “Алтан-Өд” наадмын тэргүүн шагналыг хүртжээ. 2019 онд Х.Болор-Эрдэнийн туужийн ном &quot;Хишигт&quot; нь &quot;Khishigt Mongol&quot; нэртэйгээр мөн &quot;Гүйж яваа эмэгтэй&quot; роман нь &quot;La môme qui court&quot; нэрээр [[франц]] хэлнээ орчуулагдан [[европ]]ын болон дэлхийн франц хэлтэн уншигчдад түгээгдсэн байна. &lt;ref&gt;news.mn - {{Webarchiv|url=https://news.mn/r/618287/ |wayback=20191018063919 |text=Х.Болор-Эрдэнэ: Магадгүй, би адгуу хүн |archiv-bot=2026-07-17 00:19:31 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;Amazon.fr - [https://www.amazon.fr/Khishigt-Mongol-TRC-3-COLONNES-Erdene-ebook/dp/B07YMYVPJR/ref=sr_1_1?__mk_fr_FR=ÅMÅŽÕÑ&amp;keywords=bolor-erdene&amp;qid=1571381426&amp;sr=8-1 Khishigt Mongol]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;bookstore.mn:   {{Webarchiv|url=https://www.bookstore.mn/index.php/authormore?id=308 |wayback=20190627170312 |text=Х.Болор-Эрдэнэ |archiv-bot=2023-09-30 14:16:43 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;facebook.com - [https://www.facebook.com/kh.bolorerdene Kh.Bolor-Erdene]&lt;/ref&gt;

==Уран бүтээлийн ярилцлага==

* Зохиолч Х.Болор-Эрдэнэ өөрийн нөхөр зохиолч Б.Эрдэнэсолонгын хамтаар [[Герман]]ы [[Штутгарт]] хотод уншигчидтайгаа хийсэн уулзалт 2016 онд.  [https://www.youtube.com/watch?v=3_zJN1dEgZU үзэх]

* [[Номын ертөнц]] тв нэвтрүүлгээр зохиолч Х.Болор-Эрдэнэтэй хийсэн ярилцлага 2013 онд: [https://www.youtube.com/watch?v=X4X4g8WW4tQ үзэх]
* YouTube суваг https://youtube.com/@bolorerdene?si=RyfjQXiiMKXHEg6k

==Хэвлүүлсэн ном, бүтээлүүд== 

* '''Сэтгэлгээний бүтээлүүд''': 
#Нүцгэн шөнө /2002/ өгүүллэгийн түүвэр 
#Зүрхэнд үйлдвэрлэв /2004/ өгүүллэгийн түүвэр 
#Диваажингийн хоригдлууд /2007/ өгүүллэгийн түүвэр 
#Би бид хоёр /2009/, /2013/ өгүүллэгийн түүвэр 
#Болор өгүүллэгүүд /2020/ дээрх 4 номын эмхэтгэл 

* '''Хүүхдийн номын санд''': 
#Монгол ардын шилмэл үлгэрүүд 1-10 /2008/ 
#Сэцэн хатны үлгэр /2011/ үлгэр 
#Хоёр Тэмүүжин /2011/ үлгэр 
#Улаан хүн /2011/ өгүүллэг 
#Эхийн тухай үлгэр 

* '''Туужууд''': 
#Би чамд хайртай-2 /2009/ тууж 
#Муу залуу/2010/ тууж 
#Хорин жилийн дараа /2010/ тууж 
#Хишигт /2011/, /2012/, /2013/, /2018/дурсамжит тууж 
#“Болор туужууд” /2013/ эмхэтгэл 

* '''Роман''': 
#[[Гүйж яваа эмэгтэй]] 2019 он
2. &quot;Үлгэр дуустал хайрлана&quot; 2022 он

* '''Уран сайхны кино''': 
#Би чамд хайртай-2 УСК /2009/ 
#Ми-15 УСК /2010/ 
#Нарны өнгө УСК /2012/ 
#Хамтран амьдрагч УСК /2014/ 
#&quot;Comment va la vie?&quot; УСК /2023/ (Швейцар)

* '''Захидал''': 
#Охины минь дурлах залууд илгээх захидал 
#Хүүгийн минь дурлах бүсгүйд илгээх захидал 
* '''Дууны үгний бүтээлүүд''': 
* 1. “Охин минь битгий уйл” /УГЖ Т.Ариунаа/, ая СГЗ Л.Балхжав 
==Видео таталбар==
* [https://www.youtube.com/watch?v=ERZwAQjlU7M Охины минь дурлах залууд илгээх захидал]

==Шагнал==
*Монголын Сэтгүүлчдийн Эвлэлийн “Ган-Үзэгтэн”. 
*Хэвлэл мэдээллийн тэргүүний ажилтан. 
*[[Монголын Зохиолчдын Эвлэл]]ийн “Сэр-Одын нэрэмжит” шагналт. 
*Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналт. 
*Шилдэг бүтээлийн “Алтан-Өд” наадмын 2009, 2011 оны тэргүүн шагналт, 
*2011 оны “Нийгмийн зүтгэлтэн-шилдэг эмэгтэй”. 
*Соёлын тэргүүний ажилтан 2013.

==Эх сурвалж==
{{reflist}}


[[Ангилал:Монголын зохиолч]]
[[Ангилал:Монголын яруу найрагч]]
[[Ангилал:1975 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>n9lswme0uk9zlb7y5bvsj24k8zn7xxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрдэнэбатхаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99208</id>
    <revision>
      <id>862285</id>
      <parentid>852238</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T07:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12003" sha1="829g44zgs7tzrc6rbz90k97x9ovfhsc" xml:space="preserve">{{Инфобокс албан тушаалтан
|name         = Батxааны Эрдэнэ
|image        = Батxаан Эрдэнэ.jpg
|office1      = [[Ардыг гэгээрүүлэх хоёрдох яамны сайд]]
|termstart1   = 1924 оны 12 сар
|term_end1    = 1928 оны 11 сарын 16
|birth_date   = 1888
|birth_place  = Тарас-Бахан хошуу, Балаган дүүрэг, [[Эрхүү|Эрхүү губерний]] [[Оросын эзэнт гүрэн]]
|death_date   = {{death date and age|1942|1|5|1888}}
|death_place  = Дээд Камын Вят дахь хөдөлмөр засан хүмүүжүүлэх лагерь, [[Киров|Киров муж]], ЗХУ |profession   = Эрдэмтэн, төрийн зүтгэлтэн, жүжигчин
|children     = [[Эрдэнэбатын Оюун|Э. Оюун]] (том оxин)
|party        = [[Монгол Ардын Нам]]
|spouse       = Цэцэг Тугут Трубачеева
|alma_mater   = Эрхүүгийн багшийн семинар
}}

'''Эрдэнэбатхаан''' ({{юникодмонгол|ᠪᠠᠲᠤᠬᠠᠭᠠᠨ ᠣᠨ ᠡᠷᠳᠡᠨᠢ|v|style=max-height:2.3em;word-wrap:normal}})(1888-1942 оны 1-р сарын 5) буюу '''Никита Фёдорович Батуханов''', '''Батын Эрдэнэ''' нь Монголын эрдэмтэн, төрийн зүтгэлтэн хүн байв.

1888 онд Хаант Орос Улсын [[Эрхүү]] губерний Балаган дүүрэг, Тарас-Бахан хошуу, Доод улст төрж өссөн, Усть-Ордын буриад тэрбээр 1908 онд Эрхүүгийн гимнази төгсөөд тэндээ хэдэн жил багшилсан боловч найдваргүй этгээд гэгдэн Галуут нуурт цөлөгдөв. Тэнд байхдаа [[Жамсрангийн Цэвээн]]тэй танилцаж, түүний ятгалгаар 1914 онд Нийслэл хүрээнд нүүн ирээд багшилж байгаад Ардын хувьсгал ялсны дараа 1921 оны 3 сарын 24-нд [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Монгол Улсын Засгийн газрын анхны нарийн бичгийн даргаар]] томилогджээ. Тэр үедээ 1921 оны 11 сард Монгол-Зөвлөлтийн найрамдлын гэрээ байгуулах төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд багтан, орчуулагчаар ажилласан. Улмаар 1924 оны 12 сард Улсын Бага Хурлын гишүүн, Ардыг Гэгээрүүлэх Яамны сайд болж, 1928 оны 11 сарын 16-ныг хүртэл ажиллаж байв. Тэр үедээ 1926 онд [[Дашдоржийн Нацагдорж|Д. Нацагдорж]] тэргүүтэй залуучуудыг Европт сургахаар хүргэж өгч байсан.

1929 онд Баруунтан гэгдэн хилс хэрэгт холбогдсоныхоо дараа 1930 онд Ленинград хотноо Дорно Дахины дээд сургуульд монгол хэл соёл заахын хажуугаар философийн ухааны докторын зэрэг горилж суралцаж байв. Харамсалтай нь 1937 оны 9 сарын 22-нд Японы тагнуул, Нармай Монгол үзэлтэн хэмээн баригдаж, эрүү шүүлтэд орсны эцэст 1940 оны 2-р сард 8 жилийн ял шийтгүүлжээ. Эрдэнэбатхаан 1942 оны 1-р сард ЗСБНХОУ-ын [[Киров муж]]ийн Дээд Камын Вят дахь хөдөлмөр засан хүмүүжүүлэх лагерьт нас барсан. Түүнийг 1956 онд цагаатгасан юм.

==Гэр бүл==
Эрдэнэбатхааны гэргий, Цэцэг Тугут Трубачеева мөн өндөр боловсрол эзэмшсэн байсан бөгөөд нөхрийнхээ мэдлэг, боловсрол руу чиглэсэн чин хүсэл тэмүүллийг таван хүүхдэдээ залгамж болгон өвлүүлсэн юм. Эрдэнэбатхааны гэр бүлийн Герман оронтой холбогдсон түүхийг түүний ач охин, доктор Агваандоржийн Саруул үргэлжлүүлж байна. Агваандоржийн Саруул Герман Улсад улс төрийн шинжлэх ухааны чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан бөгөөд улс орноо хөгжүүлэхийн төлөө идэвхтэй хүчин зүтгэж буй нэр хүндтэй олны танил юм.

Эрдэнэбатхаан 5 хүүхэдтэй. Том охин Ардын жүжигчин [[Эрдэнэбатын Оюун|Э. Оюун]], мөн Карма, Зандармаа, Раднаа, Агваандорж гуай нар бүгд л салбар салбартаа тэргүүлж явсан. Түүнийг &quot;баруунтан&quot; хэмээн буруутгагдан хавчигдаж явсан ч эxнэр Цэцэг нь хөөцөлдөж байж хүүхдүүдээ сургууль соёлоор явуулсны ач тус юм. Э.Агваандорж гуай ч ялгаагүй. Тэднийх одоогийн Гадаад хэргийн яамны ард байсан бөгөөд [[Бат-Очирын Элдэв-Очир|Б. Элдэв-Очир]], [[Дансранбилэгийн Догсом|Д. Догсом]], [[Дарьзавын Лосол|Д. Лосол]] гуайнхтай айл байж хүүхдүүдтэй нь цуг тоглож өсчээ. Бага xүү Э.Агваандорж гуай Орост цахилгааны инженер мэргэжлээр сурч ирээд тухай үеийн Гэрлийн хороонд ажилд орж насаараа энэ салбарт ажилласан. III цахилгаан станцын даргаар олон жил ажилласан буурлын зээ охин нь нэрт загвар өмсөгч [[Саруулын Төгс|С.Төгс]] юм. Том охин [[Эрдэнэбатын Оюун|Э. Оюун]] гуайн зээнцэр хүү Б.Анар нь [[Skin Entertainment]] студийн найруулагч бөгөөд дууны клип, тоглолтын найруулга хийдэг. Б.Анар нь 2023 оны [[Наадам|Улсын Баяр Наадам]]-ын ерөнхий найруулагчаар ажилласан билээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=А.Цээсүрэн |date=2023-05-05 |title=Наадмын найруулагч Б.Анар гэж хэн бэ? {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2645798/ |access-date=2024-05-11 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2024-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240511104137/https://news.mn/r/2645798/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

[[Файл:Анxны 40.jpg|left|thumb|400x400px|1926 онд 35 балчир хүүхдүүд (14 насны голдуу) хөрөнгөтний нийгэм хэмээгдсэн баруун Европт боловсрол соёлыг эзэмшихээр Герман, Францыг зорьжээ. ''Голын ард С. Даш, зүүн талын захад түүний гэргий Раднаа, урд эгнээнд Б. Эрдэнэ'' ]]

== Ажилласан байдал ==
Тэрээр гадаад ертөнцөд нээлттэй хүн байв. Эрдэнэбатхаан энэхүү үзэл санаагаа Ардын Гэгээрлийн сайд байх хугацаандаа тууштай баримтлан, “Шинэ Монгол Улсын орчин үеийн соёл, боловсролын 10 жилийн төлөвлөгөөг” боловсруулсан. Баруун Европ руу, тэр дундаа ялангуяа Германы соёл, шинжлэх ухаанаас суралцахын төлөө тэрээр чин сэтгээлээсээ тэмүүлж байв. Түүний энэхүү хүсэл эрмэлзэл нь монгол хүүхэд, залуучуудыг Германд сургах шалтгаан нь байв. Ийнхүү  1926-1927 онуудад Монголын 40 гаруй оюутан, сурагч Герман улсад хүрэлцэн ирсэн. Эдгээр хүүхэд, залуус Германд суралцсан мэдлэг, чадвараа эх орондоо түгээж, үеийнхэндээ үлгэр дуурайл нь болсон байдаг. Гэгээрлийн сайд Эрдэнэбатхаан монгол залуусыг суралцуулах талаар Германы боловсролын байгууллагуудад биечлэн уулзалт, яриа хийж, тохирох сургуулиудыг сонгосон байна. Суралцах газраа зорин урт, удаан аян замд гарахад нь ч тэрбээр мөн тэдний хамт байв.

Монголд Шинжлэх ухааны академи үүсгэн байгуулах үйлсэд Эрдэнэбатхаан сайд мөн Германаас дэмжлэг хүсэж байв. Тэрээр Монгол судлаач Херманн Констентай уулзан, энэхүү хүсэлтээ тавьсан байдаг.

Мөн тэрбээр Зөвлөлтийн зоxиолч [[:ru:Розенфельд,_Михаил_Константинович|Миxаила Розенфельд]]&lt;nowiki/&gt;ын 1935 онд бичсэн  [[:ru:Ущелье_Аламасов_(фильм)|&quot;Алмасын хавцал (1937)&quot;]] романаар найруулсан [[:ru:Розенфельд,_Михаил_Константинович|Владимир Шнейдеров]]&lt;nowiki/&gt;ын адал явдалт уран сайxны кинод [[:ru:Ущелье_Аламасов_(фильм)#/media/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D0%B8%D0%B7_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0_%C2%AB%D0%A3%D1%89%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%C2%BB.jpg|профессор Джамбон]]&lt;nowiki/&gt;ын дүрд тоглож гэгээн дүрээ мөнxлөжээ.

== Бүтээлүүд ==

=== Сураx бичиг ===

* Сургуулийн хүүхэд сонирхон унших сургал бичиг 1-р дэвтэр гэсэн 1 төгрөг 50 мөнгөний үнэтэй ном бичин 5000 хувь хэвлүүлсэн. 1920он

==Эшлэл==
*[https://web.archive.org/web/20211127121159/https://dnn.mn/%D1%8D%D1%80%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BC/ Эрдэнэбатхааны удам]
*[https://web.archive.org/web/20110913052807/http://www.mongolinternet.com/famous/ErdeneBatHaan.htm ErdeneBatHaan]
*[https://www.youtube.com/watch?v=MeX-JDYsFwM Союздетфильм: Ущелье Аламасов (1937)]
*[[:ru:Ущелье_Аламасов_(фильм)|«Ущелье Аламасов» — приключенческий художественный фильм о борьбе научной экспедиции с диверсантами. Экранизация одноимённого романа Михаила Розенфельда (1935).]]
* 

[[Ангилал:1888 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1942 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Монголын эрдэмтэн]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]</text>
      <sha1>829g44zgs7tzrc6rbz90k97x9ovfhsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сумъяажавын Дондог</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100701</id>
    <revision>
      <id>862205</id>
      <parentid>848743</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T21:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4439" sha1="g2ozeac08ap48zk89tjkki8m8khfwau" xml:space="preserve">'''Сумъяажавын Дондог''' нь (1935 онд төрж, 1996 онд нас баржээ) [[Монгол улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн|Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] уран зураач хүн байв.  

2012 онд гэргий О.Сарангэрэл, охин Д.Ундармаа, Хүү Д.Умзориг нар хамтран [[Монголын урчуудын эвлэл]]&lt;nowiki/&gt;ийн 70 жилийн ойг тохиолдуулахын зэрэгцээ зураачийн гэгээн дурсгалд зориулс &quot;Сумъяажавын Дондог&quot; ном хэвлүүлж гаргажээ. Номын өмнөх үгийг гэргий О.Сарангэрэл бичиж, зураач [[Сандагийн Алтангэрэл|С.Алтангэрэл]], Б.Баттулга, [[Түмэндэмбэрэлийн Бадамжунай|Т.Бадамжунай]], [[Чойжилнамсрайн Батмөнх|Ч.Батмөнх]], Л.Бумандорж, Б.Ванган нарын 16 зураач уран бүтээлч болоод шавь уран бүтээлчдийн сэтгэгдлийг оруулжээ. Бүтээл туурвилын [[Гэрэл зураг|гэрэл зургийг]] түүхэн он цагаар оруулсан байна. Номын түүхэн [[баримтат гэрэл зураг]] дотор зураачийн гар бичмэлийг болон [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|СУИС]]-ийн багш, зураач [[Лхасүрэнгийн Моломжамц|Л.Моломжамц]]&lt;nowiki/&gt;ын сонинд нийтлүүлсэн &quot;Монголын жижигхэн Репин&quot; дурсамжийн гэрэл зургийг оруулж өгсөн байв. &quot;Сумъяажавын Дондог&quot; номын төгсгөлд түүхэн гэрэл зургуудыг мөн л он цагийн дарааллаар оруулж өгчээ.   

== Намтар ==
С.Дондог нь 1935 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] аймагт төржээ.  

[[1950 он|1950]] онд Нийслэлийн II дунд сургуулийн 7 дугаар ангийг дүүргэсэн байна.  

[[1955 он|1955]] онд Урлагийн дунд сургуулийг төгсөн, Зураг урлалын газарт зураачаар ажиллаж байв.  

[[1968 он|1968]] онд зураач С.Дондог туурвисан &quot;Мөр&quot; бүтээл нь монголын сор уран бүтээлийн нэгд тооцогддог. &quot;Мөр&quot; уран бүтээлд тэнгэрийн хаяанд улайран шаргалтах говийн уулс, түүний наана үргэлжилсэн элсэн манханыг маш ерөнхийлөн бичсэн байдаг. Түүнчлэн, морь, хүн, буу, мөр болон говийн ургамлаар зургийг товч бөгөөд тодорхой зохиомжилжээ. 

[[1958 он|1958]]-1964 онд И.Репиний нэрэмжит уран зургийн академийг Е.Е.Моисенкогийн урланд уран зургийг ангид суралцжээ. 

== Үнэт уран бүтээлээс ==

* 1968 онд &quot;Мөр&quot; зотон тос, 145 см х 110 см (Уран зургийн галерей)
*1971 онд &quot;Хиагтыг чөлөөлсөн нь&quot;  зотон тос, 21 метр х 4 метр (Цэргийн музей)
* 1980 онд &quot;БАМ&quot;, зотон тос, 1.5 метр x  2 метр (Уран зургийн галерей)

== Гавьяа Шагнал ==

* 1994 онд Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн

== Гадаад холбоос ==
[https://news.mn/r/611346/ Дондог багш-Мөр бүтээл]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{
stub}}

{{DEFAULTSORT:Дондог, Сумъяажавын}}
[[Ангилал:Монголын уран зураач‎]]
[[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Сэлэнгийнхэн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1935 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1996 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]]</text>
      <sha1>g2ozeac08ap48zk89tjkki8m8khfwau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шар хэвлэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103450</id>
    <revision>
      <id>862271</id>
      <parentid>828626</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T05:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6980" sha1="h066a5zg64zvuhvxlb572ywnorg4wsm" xml:space="preserve">'''Шар хэвлэл''' буюу '''Шар сэтгүүл зүй''' нь [[сонин]] хэвлэл борлуулалтаа нэмэгдүүлэхийн тулд хараа булаам, анхаарал татам гарчиг ашиглан сайтар нягталж судлаагүй мэдээ нийтлэл хэвлэдэг тухай Америкийн сэтгүүл зүйн нэр томъёо юм. Өөрөөр хэлбэл олон нийтэд [[дуулиан шуугиан]] тарих зорилготой &quot;хов жив, цуурхал, үндэслэл муутай, [[Баримт нягтлах нь|баримт нягтлаа]]&lt;nowiki/&gt;гүй&quot; мэдээ нийтлэл нийтэлдэг, хямд үнэтэй [[тогтмол хэвлэл]]&lt;nowiki/&gt;ийг хэлнэ.

== Тодорхойлолтууд ==
[[Жозеф Кэмпбелл]] шар хэвлэлийн сонинууд өдөр тутам нүүр хуудас дээрээ олон багана дамнасан, спортын дуулиан шуугиантай мэдээ нийтлэл, тод үсэг, гарчигтай (том зураг чимэглэлтэй эсвэл тод өнгөтэй), нэрээ нууцалсан эх сурвалжтай маш их холбоотой ажилладаг, ичгүүргүйгээр өөрсдийгөө сурталчилчилдаг. 1900-аад оны үеийн Нью Йорк хотын зарим томоохон сониныг тараахын төлөө тэмцэж байх үеийг тодорхойлоход өргөн хэрэглэдэг нэр томъёо юм гэжээ. 

[[1996 он]]&lt;nowiki/&gt;д “Оны залуу”-гаар шалгарч, [[1998 он]]&lt;nowiki/&gt;д ерөнхий сайдын албан тушаалд нэр дэвшиж байсан олны танил улс төрч, УИХ-ын гишүүн Э.Бат-Үүл ”Шар хэвлэлийг устгах миний төлөвлөгөө&quot;  илтгэлдээ: “з''охиох, гүтгэх зэргээр  сенсаци (дуулиан шуугиан0 үйлдвэрлэх явдлыг шар сэтгүүл зүй хэмээдэг ажээ''…” гэжээ. 

== Түүх ==
1890-ээд оны дунд үеэс Америк улсад [[Жозеф Пулитцер]] &quot;New York World&quot; сонин, [[Уильям Рандольф Херст|Уильям Рандолф Херст]] &quot;New York Journal''&quot;'' сониноороо дуулиан шуугиантай мэдээ нийтлэл хэвлэж, борлуулалтаа өсгөхөөр тэмцэлдэж байлаа. Энэ үеийг шар сэтгүүл зүй, шар хэвлэлийн үе гэдэг. 

=== Жозеф Пулитцер ===
[[Жозеф Пулитцер]] [[хэвлэн нийтлэгч]], [[сэтгүүлч]] нь [[1847 он]]&lt;nowiki/&gt;ы дөрөвдүгээр сарын 10-нд [[Унгар]]&lt;nowiki/&gt;ын Мако хотод төрсөн бөгөөд [[1911 он]]&lt;nowiki/&gt;ы 10 дугаар сарын 29-нд нас нөгчжээ. Жозеф Пулитцер хэвлэн нийтлэгч, [[сэтгүүлч]] нь шуурхай мэдээлэлд ихээхэн ач холбогдол өгөхийн зэрэгцээ &quot;Гэмт хэрэг, секс&quot; хүмүүсийн анхаарлыг татдагийг мэдсэн тул &quot;хамгийн хачин, хамгийн жигтэй, хамгийн ер бусын сонин&quot; мэдээ нийтлэл бичдэг байв. Гэмт хэрэг гарвал сонины маргаашийн дугаарт &quot;хэрэгтэн, хохирогчийн зурагтай, сэтгэл хөдөлгөсөн гарчигтай&quot; мэдээ нийтлэл уншигчдын гар дээр очдог байжээ.

=== Рандольф Херст ===
[[Уильям Рандольф Херст]] улс төрч, бизнесмэн, [[хэвлэн нийтлэгч]] нь 1863 оны 4 дүгээр сарын 29-нд [[Сан-Франциско]] хотод төрсөн бөгөөд 1951 оны 8 дугаар сарын 14-нд нас баржээ. Тэрээр  &quot;Hearst Communications&quot;  хэмээх Америкийн хамгийн том сонины сүлжээ, хэвлэл мэдээллийн байгууллагыг хөгжүүлсэн юм. Түүний [[дуулиан шуугиан]] үүсгэлт, [[хүний сонирхлыг татахуйц түүх]]үүдийг гойд анхаарч байсан зэргээр [[Олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл|хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн]]&lt;nowiki/&gt;хээ нэр хүндийг нэмж, шар сэтгүүл зүйг хөгжихэд нөлөөлсөн.

== Монголд ==
[[1990 он]]&lt;nowiki/&gt;оос өмнө хувийн мэдээллийн хэрэгсэл байдаг, байх ёстой гэсэн ойлголт Монголд байсангүй.

1990-ээд оны дунд үеэс нийгмийн аль нэг хэсгийг цочроож, нөгөөг эгдүүцүүлэн бухимдуулж, сайн, муу аль ч утгаараа олон түмний сэтгэлийг эзэмдэж, сонирхлыг дэвэргэн, мэдэх, мэдсэнээ хуваалцан шагшрах хүслийг төрүүлэх болов.

=== Шар хэвлэлүүд ===
Монголын нийгмийн шилжилтийн үед хаалттай байсан сэдвээр гарч байсан 1990-ээд оны шар хэвлэлүүдээс дурдвал:

* &quot;Халуун хөнжил&quot; сонин (Эротик)
* &quot;Бэр цэцэг&quot; сонин (Эротик) 
* &quot;Гайхмаараа&quot;
* &quot;Урт чихт&quot; сонин гэх мэт.

Сонины үнэ дунджаар 1 төгрөг 50 мөнгө байсан тэр үед “Халуун хөнжил”-ийг 5 төгрөгөөр зарахад нүд ирмэхийн дотор дуусаж, зах дээр хүмүүс 15 төгрөгөөр дамлаж байжээ.

== Гадаад холбоос ==
[https://mongoltoli.mn/dictionary/detail/130522 Шар хэвлэл]

[https://medium.com/@Pressinst/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%BB-%D0%BC%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB-1990-%D1%8D%D1%8D%D0%B4-%D0%BE%D0%BD%D0%B4-%D1%88%D0%B0%D1%80-%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D1%81%D3%A9%D0%BD-%D0%BD%D1%8C-2d830e1bb087 Монголын хэвлэл мэдээлэл 1990-ээд онд: Шар хэвлэл төрсөн нь]

[https://web.archive.org/web/20190805033903/http://vip76.mn/content/23039 Сонин хэвлэл &quot;шарласан нь&quot;]

[https://web.archive.org/web/20221129180136/https://news.mn/r/663576/ Шар хэвлэлийн эцэг]
[[Ангилал:Сонины төрөл]]
[[Ангилал:Хэвлэл]]
[[Ангилал:Олон нийтийн хэвлэл]]</text>
      <sha1>h066a5zg64zvuhvxlb572ywnorg4wsm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Руперт Мёрдок</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103655</id>
    <revision>
      <id>862198</id>
      <parentid>771998</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T19:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9266" sha1="5nv9uvrevel377tjv880n97o846qbuq" xml:space="preserve">[[Файл:Rupert Murdoch - Flickr - Eva Rinaldi Celebrity and Live Music Photographer.jpg|alt=Р.Мёрдок 2012 он|thumb|Руперт Мёрдок 2012 оны 12 дугаар сар]]
'''Кит Руперт Мёрдок''' нь [[1931 он]]&lt;nowiki/&gt;ы 3 дугаар сарын 11-нд Австралийн Мельбурн хотноо төрсөн [[Австрали]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]]&lt;nowiki/&gt;ийн бизнес эрхлэгч, [[хэвлэлийн магнат]] хүн юм.АНУ, Австрали, Европ, Латин Америк, Ази дахь хэвлэл мэдээллийн, кино компани, хэвлэлийн газруудын эзэн юм. 

Руперт Мёрдок нь &quot;Ньюс корпораци&quot; буюу “News Corporation” хэвлэл мэдээллийн холдингийг 1979 онд үүсгэн байгуулагч, ТУЗ-ийн дарга, гүйцэтгэх захирал. Хэвлэл мэдээллийн “News Corporation” холдингийн бүрэлдэхүүнд “The Wall Street Journal”, “The Times”, “The Sun” болон “New York Post” сонин ордог байна. Үүнээс гадна телевизийн “Fox News” суваг, “20th Century Fox” телевизийн компани болон “Dow Jones” мэдээллийн агентлагийг эзэмшдэг.

1952 онд эцгийгээ нас барсны дараа Мёрдок эцгийнх нь эзэмшдэг Аделаидын жижиг сонин болох News-ийн удирдах болсон. 1950-1960-аад оны үед Мёрдок Австрали, Шинэ Зеландад олон тооны сонин худалдаж авч, 1969 онд Их Британид үйл ажиллагаагаа өргөжүүлж,  «The Sun» сонины ижил болох News of World-ийг худалдаж авав. 1974 онд Мёрдок АНУ-ын зах зээлд нэвтрэхийн тулд Нью-Йорк руу нүүсэн хэдий ч тэрээр Австрали, Их Британи дахь ашиг сонирхлоо хэвээр хадгалав. 1981 онд Мёрдок &quot;Таймс&quot; сонинг худалдан авч, 1985 онд Австралийн иргэншлээсээ гарч АНУ-ын иргэншил авч АНУ-ын телевизийн сүлжээг эзэмших хууль ёсны шаардлагыг хангасан. 1986 онд электрон хэвлэлийн шинэ технологийг нэвтрүүлэхийн тулд Мёрдок Британийн принтерүүдээ Лондонд нэгтгэсэн нь хөдөлмөрийн хурц маргаан дэгдээв. Түүний эзэмшдэг News Corporation нь 20th Century Fox (1985), Harper Collins (1989) , The Wall Street Journal (2007) -ийг худалдаж авсан. 1990 онд Мёрдок Британийн &quot;Скай&quot; телевизийг байгуулж, 1990-ээд оны үед Азийн сүлжээ, Өмнөд Америкийн телевиз болж өргөжсөн. 2000 он гэхэд Мердокийн Ньюс Корпораци нь 50 гаруй оронд 800 гаруй компанийг 5 тэрбум гаруй долларын хөрөнгөтэй эзэмшдэг байв. 2011 оны 7-р сард Мердок Нью Йорк корпорацид эзэмшдэг News of the World зэрэг компаниудынхаа ажилтнууд алдартнууд, роялти болон энгийн иргэдийн утсыг байнга хакерддаг байсан гэх мэдээлэлтэй нүүр тулжээ. Мёрдок цагдаа, засгийн газрын Британийн засгийн газар хээл хахууль, авлигын хэргийг шалгаж, АНУ дахь Холбооны мөрдөх товчооны мөрдөн байцаалттай тулгарсан. 2012 оны 7-р сарын 21-нд Мердок News International ruen-ийн захирлын албан тушаалаас огцорсон. Мёрдокийн олон сонин, телевизийг түүний бизнесийн ашиг сонирхлыг болон улс төрийн холбоотнуудаа дэмжих зорилгоор нэг талыг барьсан, мэдээлэл цацсан гэж буруутгадаг. Зарим шинжээчид Их Британи, АНУ, Австралид болсон улс төрийн чухал үйл явдлыг түүний нөлөөтэй холбон тайлбарладаг. 

== Их Британи дахь үйл ажиллагаа ==
Руперт Мёрдок нь 1968 оноос хэвлэл мэдээллийн зах зээлд орж иржээ.

1968 онд Британийн сонины зах зээлд популист &quot;Дэлхийн мэдээ&quot; буюу &quot;News of the World&quot; сониныг худалдаж авчээ. 

1969 онд өдөр тутмын  &quot;Нар&quot; буюу &quot;The Sun&quot; сониныг худалдаж авав. &quot;The Sun&quot; сониныг [[шар хэвлэл]]&lt;nowiki/&gt;ийн хэлбэрт шилжүүлжээ.

&quot;News of the World&quot;, &quot;The Sun&quot; хоёр сонинд ижил хэвлэх төхөөрөмж ашигласнаар зардлыг бууруулав.

1997 он гэхэд өдөр тутмын &quot;The Sun&quot; сонин 10 сая уншигчдыг татаж чаджээ. 

1981 онд Руперт Мёрдок хүнд хэцүү байгаа &quot;Times&quot; болон &quot;Sunday Times&quot; сониныг Канадын сониныг эрхлэн гаргагч Лорд Томсоноос худалдаж авчээ. 

Руперт Мердок бол Австралийн хэвлэлийн зах зээлийн 2/3-ыг хянахаас гадна Английн хамгийн их уншигчтай өдөр тутмын хоёр сонинг эзэмшдэг.

1980-аад оноос эхлэн Их Британийн Ерөнхий сайд [[Маргарет Тэтчер|Маргарет Тетчер]]&lt;nowiki/&gt;ийг идэвхтэй дэмжих болсон. Маргарет Тетчерийг халаагаа өгсний дараа түүний залгамжлагч Жон Маёорыг дэмждэг байв.

1997 оны сонгуулийн үеэр Руперт Мёрдок  нь Европт явуулах бодлогоо өөрчлөх саналыг Маёорт тавьсан боловч Моёор татгалзсан хариу өгчээ. Иймд Руперт Мёрдокийн хэвлэлүүд Маёорын өрсөлдөгч Тони Блэйрийн талд үйлчилж эхэлсэн бөгөөд үр дүнд нь Тони Блэйр Ерөнхий сайд болсон гэсэн яриа бий.

== Америк дахь үйл ажиллагаа ==
1973 онд &quot;Сан Антониогийн Шуурхай-Мэдээ&quot; буюу &quot;San Antonio Express-News&quot; сониныг худалдаж авснаар Америк дахь хэвлэл мэдээллийн зах зээл дэх анхны худалдан авалтаа хийжээ. 

1974 онд Руперт Мёрдок [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]] уруу хэвлэл мэдээллийн зах зээлээ тэлэхийн тулд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] хот руу нүүсэн. 

Өдгөө Америкийн &quot;Wall Street Journal&quot; сонины хамгийн их хувьцаа эзэмшигч юм. 

== Гадаад холбоос ==
[https://www.montsame.mn/mn/read/12678 Хэвлэлийн магнат Руперт Мердок сүй тавьжээ]

[https://web.archive.org/web/20211209005659/https://news.mn/r/74931/ Мэдээллийн эх сурвалжийн мастер Руперт Мурдок]

[https://web.archive.org/web/20211130095603/https://www.sonin.mn/news/politics-economy/55573 Хэвлэлийн магнат Руперт Мердок сүй тавьжээ]

[https://web.archive.org/web/20191002033653/http://time.mn/mCx.html Руперт Мёрдок: “Facebook” хэвлэлүүдэд мөнгө төлөх ёстой]

{{DEFAULTSORT:Мёрдок, Руперт}}
[[Ангилал:News Corporation]]
[[Ангилал:20-р зууны хэвлэн нийтлэгч]]
[[Ангилал:21-р зууны хэвлэн нийтлэгч]]
[[Ангилал:20-р зууны бизнесмен]]
[[Ангилал:21-р зууны бизнесмен]]
[[Ангилал:Австралийн хэвлэл мэдээллийн хүн]]
[[Ангилал:Гадаад Харилцааны Зөвлөлийн гишүүн]]
[[Ангилал:Хэвлэлийн эрх чөлөө]]
[[Ангилал:Хэвлэл мэдээллийн бизнесмен]]
[[Ангилал:Австралийн одон шагналтан (компаньон)]]
[[Ангилал:Григорийн одон шагналтан (их загалмай)]]
[[Ангилал:АНУ-ын хүн]]
[[Ангилал:Австраличууд]]
[[Ангилал:1931 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Мельбурны хүн]]</text>
      <sha1>5nv9uvrevel377tjv880n97o846qbuq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цагдан хяналт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103916</id>
    <revision>
      <id>862253</id>
      <parentid>786901</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T03:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10105" sha1="es5czw1sx9h64lbhsl2yjq3ensvs11a" xml:space="preserve">[[Файл:VAE_Websitesperre.png|thumb|Саудын Араб, Хойд Солонгос, Куба, Иран, Венесуэл, Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​улс зэрэг зарим улс орны засгийн газрууд үзэл суртал, улс төрийн болон/эсвэл шашны шалтгаанаар таны шалгуурт харшлах шалтгаанаар өөрийн орны хүмүүсийг интернетийн зарим контентыг үзэхийг хязгаарладаг.]]
'''Цагдан хяналт''' буюу '''Цензур''' нь хортой, сөрөг үр дагавартай, тохиромжгүй гэж үзсэн үзэл бодол, мэдээллийн тархалтыг бүрэн хориглох, эсвэл хязгаарлах зорилгоор нийтлэл, нэвтрүүлгийн агуулга, гаргалт, түгээлт, дамжуулалтад нөлөөлж цагдах явдлыг хэлнэ. [[Олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл|Олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслийн]] агуулгыг цагдан хянах нь иргэдийн [[мэдэх эрх]]&lt;nowiki/&gt;ийг хааж, боож байгаа хэрэг юм.

Цагдан хяналт буюу цензур  нь ([[Латин хэл|латин]] censura гэдэг үгээс гаралтай) бол дээрээс доошоо чиглэсэн захиргаадалтын шинжтэй, хvний мэдэх эрхийг ноцтойгоор зөрчиж буй харгис, бурангуй агуулгатай арга хэмжээ юм.

== Түүх ==
НТӨ 399 онд Грекийн суут философич [[Сократ]]&lt;nowiki/&gt;ыг үзэл бодлынх нь төлөө &quot;жирийн иргэний амьдралын хэм хэмжээ&quot;-г зөрчсөн гэж яллаж шоронд хорьж, амиа хорлоход хүргэснийг судлаачид цагдан хяналтын хамгийн харгис хэлбэр гэж үздэг. Тэрээр үг хэлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөг тууштай хамгаалж байсан юм.

=== Главлит ===
Главлит буюу “Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх хэвлэл утга зохиол хянах газар” гэдгийг оросоор нэрлэсний товчлол бүхий хэллэг бүхий цагдан хяналтын байгууллага юм. 

Үзэл суртлын товчоо (Намын үзэл суртлын товчооны тухай) гэж байсан нь мөн л цагдан хяналтын байгууллага байв. Энэ талаар тухайн үеийн хүмүүсийн өгүүлсэн түүхээс эш татъя. 

Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Онц бөгөөд Бүрэн эрхэт элчин сайд, нэрт гүүш Цэрэнпилийн Гомбосүрэн нэгэн ярилцлагандаа социалист нийгмийн үеийн цагдан хяналтын талаар  &quot;Тэр үед Хэвлэл хянах газрыг главлит гэдэг байсан юм. Хэвлэл хянах газар номын эх болгоны хуудас болгон дээр тэмдэг дарна. Хэвлэхийг зөвшөөрлөө гэж байгаа юм уу, үзсэн гэж байгаа ч юм уу, тийм агуулгатай. Бид тийм тэмдэгтэй зүйлийг хүлээж аваад үйлдвэрлэлд оруулдаг&quot; гэжээ. 

Монголын орчуулгын төвийн тэргүүн, орчуулагч сэтгүүлч, Ж.Нэргүй &quot;Утга зохиол гэдэг нэршил бол үзэл сурталт нийгмийн үзэл сурталд тохируулсан нэршил.  Главлит буюу Хэвлэл, утга зохиолыг хянах газар гэж хүртэл байсан шүү дээ. Утгыг нь л маш нарийн хянадаг байсан. Улс төрийн алдаа гаргачихаас сэргийлж. Тийм үү? Дээрх гурван үзүүлэлтийг голлосоор байгаад Монголын уран зохиолыг авсалчихсан юм. Тэр нь одоо болтол амь бөхтэй зууралдсаар, “бул хар чулуунууд”-ыг тэтгэсээр, төрүүлсээр байгаа юм&quot; гэжээ.

Монголын Ардчилсан холбооны Ерөнхий зохицуулах зөвлөлийн гишүүн асан Лхасүрэнгийн Хадбаатар ''&quot;''Ерөнхийдөө МАХН-ын цензурь, главлит буюу хайч гэдгийг айхтар шүүмжилж байсан. Тухайн үед аливаа уран бүтээлийг өөрсдийн социалист нийгэмд тохируулах гэж намын үзэл суртлаар хайчилж, хасаж танадаг байсан юм. Өөрөөр хэлбэл, уран бүтээлчдийн чөлөөт сэтгэлгээ, урам зоригийг хайчилж, унтраадаг гэсэн үг. Зөвхөн намын үзэл санаанд тохирсон байх ёстой гэдэг. Үүний эсрэг залуус хүчтэй, зоригтой дуугарсан&quot; гэжээ.

Б.Долгион &quot;Хуучин нийгэмд сонин, хэвлэлийн бүтээгдэхүүн бүрийг хэвлэл, утга зохиолыг хянах газар буюу Главлит гээчид аваачиж нэг бүрчлэн уншуулж шалгуулдаг ёстой байж билээ. Энэ байгууллагын гол зорилго нь юу гэхээр  төрийн нууцад хамаарагдах стратегийн шинж чанар бүхий тоо баримтыг ил гаргах, нам засгийн эсрэг үйл ажиллагааг сурталчилахгүй байх, садар самууныг үл сурталчлах зэрэг бусад үй олон хориг хаалт тавьсан ийм механизм үйлчилдэг байж. Бид мэдээллийн МОНЦАМЭ агентлагийн дэргэд орос хэлээр гардаг “Новости Монголии” сонинд ажилладаг байсны хувьд дугаар бүрийг хэвлэх үйлдвэр рүү шилжүүлэхээс нь өмнө Главлитэд ээлжлэн аваачиж хянуулдаг байлаа... Олон улсад бол “цензур” хэмээх нэр томьёогоор ойлгогдоно&quot; гэжээ. 

== Төрөл ангилал ==
Цагдан хяналтыг ямар байгууллага гардаж явуулж байгаагаас болон хэн цагдан хянаж байгаагаас, хаана, хэзээ цагдан хянаж байгаагаас шалтгаалж ангилж үздэг.  Монгол Улсад Глоб интернэшл ТББ цагдан хяналтын тухай ном, гарын авлага, судалгаа, дугуй ширээний ярилцлага, уулзалт, хэлэлцүүлэг зохион байгуулж байв. Тухайлбал 2006 оны 5 дугаар сарын 02-нд &quot;Цагдан хяналтын эсрэг!!!&quot; дугуй ширээний уулзалт хийж байв. 

=== Хэлбэрээр нь ангилал ===

* шууд цагдан хяналт
* шууд бус буюу далд цагдан хяналт

=== Хэзээ илэрч байгаагаар ===

* Урьдчилсан цагдан хяналт
* Дагалдсан цагдан хяналт

==== Далд цагдан хяналтын ангилал ====

* [[Улс төр]]&lt;nowiki/&gt;ийн цагдан хяналт
** Төрийн нууцад анхаарал хандуулахаас урьдчилан сэргийлэх
* Шашны цагдан хяналт
* Эдийн засгийн цагдан х&lt;nowiki/&gt;яналт
* Өөрийн цагдан хяналт

=== Бусад ангилал ===

* Боловсролын [[эх сурвалж]]&lt;nowiki/&gt;ийн цагдан хяналт
* Байгууллагын цагдан хяналт

== Мэдээллийн хэрэгсэлд ==

* Ном
* Кино
* Хөгжим 
* Газрын зураг
* Урлаг
* Интернэт
* Нийгмийн сүлжээ мэдээллийн хэрэгсэл

== Эсэргүүцэл ==
Чөлөөт хэвлэлийн хартиг 1987 оны 1 дүгээр сарын 16-18 ны өдрүүдэд Лондон хотноо болсон &quot;Дэлхийн эрх чөлөөний дуу хоолой&quot; цагдан хяналтын (цензур) эсрэг бага хурлын төлөөлөгч, 34 орны сэтгүүлчид баталжээ. Тус хартигийн суурь үндсэн зарчим &quot;Шууд болон шууд бус цагдан хяналтыг үл зөвшөөрнө&quot; гэж эхэлжээ. 

== Хэрэгжилт ==
Өдгөө цагдан хяналт өндөртэй улс оронд [[Хятад улс|БНХАУ]], [[Умард Солонгос|БНАСАУ]], Куб зэргийг дурдаж болно. 

== Гадаад холбоос ==
[http://www.globeinter.org.mn/?cmd=Record&amp;id=242&amp;menuid=4 Цензурын үүсэл, мөн чанар]

[http://eagle.mn/r/20802 Соц нийгмээс бидэнд үлдсэн юмнууд]

[http://www.baabar.mn/article/6589 Дахиад цензурдүүлмээр байна уу?]

[https://web.archive.org/web/20201001170910/https://news.mn/r/662733/ Главлит үгүйлэгдэнэ гэдэг эмгэнэл]
[[Ангилал:Хэвлэл]]
[[Ангилал:Сэтгүүл зүй]]
[[Ангилал:Ёс зүй]]</text>
      <sha1>es5czw1sx9h64lbhsl2yjq3ensvs11a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хайфа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105908</id>
    <revision>
      <id>862227</id>
      <parentid>861768</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T00:08:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74349" sha1="9vt2uwx7v9t2cmngy1t4uoijadav1br" xml:space="preserve">{{Short description|Хойд Израилын хот}}
{{Инфобокс суурин
| name                     = Хайфа
| native_name              = {{native name|he|חיפה|italics=off}}&lt;br /&gt;{{native name|ar|حيفا|italics=off}}
| settlement_type          = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] 
| image_skyline            = {{Multiple image
  | perrow = 1/3/2/2
  | border = infobox
  | total_width = 300
  | caption_align = center
  | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg
  | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот
  | image2 = SailTower.jpg
  | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]]
  | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg
  | caption3 = [[Хайфагийн театр]]
  | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg
  | caption4 = [[IEC Tower]]
  | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg
  | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]]
  | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg
  | caption6 = [[Бат-Галим]]
  | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg
  | caption7 = [[Адар]]
  | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg
  | caption8 = [[Стелла Марис хийд]]
}}
| image_flag               = Flag of Haifa.svg
| image_blank_emblem       = [[File:Haifa coa.svg|60px]]
| blank_emblem_type        = Сүлд
| image_map                = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = Хайфагийн газрын зураг
| pushpin_map_alt          =
| pushpin_map              = Израил умард хайфа#Израил
| pushpin_mapsize          =
| pushpin_label_position   = left
| pushpin_map_caption      = Израил дахь байршил
| coordinates              = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}}
|subdivision_type          = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]]
|subdivision_name          = {{ISR}}
|subdivision_type1         = [[Израилын тойргууд|Тойрог]]
|subdivision_name1         = [[Хайфа тойрог|Хайфа]]
|subdivision_type2         = Дэд тойрог
|subdivision_name2         = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]]
| established_title        = Байгуулагдсан
| established_date         = МЭ 1-р зуун
|government_type           = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]]
|governing_body            = Хайфа хотын захиргаа
| leader_title             = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name              = [[Йона Яхав]]
| unit_pref                = metric
| area_total_dunam         = {{formatnum:63666|R}}
| population_footnotes     = {{Israel populations|reference}}
| population_total         = {{Israel populations|Haifa}}
| population_urban         = 600,000
| population_metro         = 1,050,000
| population_as_of         = {{Israel populations|Year}}
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       = Хайфачууд
| demographics_type1       = Угсаатан
| demographics1_footnotes  = {{Israel populations|reference}}
|  demographics1_title1    = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]]
|  demographics1_info1     = 73.1%
|  demographics1_title2    = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]]
|  demographics1_info2     = 12.1%
|  demographics1_title3    = Бусад
|  demographics1_info3     = 14.8%
| timezone1           = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]]
| utc_offset1         = +2
| timezone1_DST       = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]]
| utc_offset1_DST     = +3
| website                  = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}}
}}

'''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог.

Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. 

Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.&lt;ref name=&quot;Judaica&quot;&gt;[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139&lt;/ref&gt; МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. 

Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt; 

== Нэрний гарал үүсэл ==
Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}&lt;/ref&gt; 

== Түүх ==

=== Османчуудын ноёрхол ===
[[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг.  [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон.

[[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв.

[[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&amp;pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}&lt;/ref&gt; Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв.

[[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов.   [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;modern&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.&lt;ref&gt;Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)&lt;/ref&gt;

Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв.

[[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]]
[[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]]
Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ.

[[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан.
[[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]]

=== Британийн мандат ===
[[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. 

Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}&lt;/ref&gt;  [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв.  [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.&lt;ref&gt;Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1922&quot;&gt;Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]&lt;/ref&gt; [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.&lt;ref&gt;Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]]

=== 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн ===
[[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.&lt;ref&gt;[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}&lt;/ref&gt; Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.&lt;ref&gt;Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.&lt;/ref&gt; 

Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв.

Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.&lt;ref&gt;Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: &quot;Nor is there any evidence that a &quot;massacre&quot; took place in the town.&quot;&lt;/ref&gt; 
[[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]]

=== Израил улс ===
[[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. 

[[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.&lt;ref name=&quot;Johal&quot;&gt;{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}&lt;/ref&gt;

[[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}&lt;/ref&gt; 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Хүн ам ==
{{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}}
Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.&lt;ref name=&quot;Stats2003&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.&lt;ref&gt;Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}&lt;/ref&gt;

1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.&lt;ref name=&quot;demo&quot;&gt;{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}&lt;/ref&gt;

[[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;globes&quot;&gt;{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}&lt;/ref&gt;

== Газар зүй ==
Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}&lt;/ref&gt; [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.&lt;ref name=&quot;tiers&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}&lt;/ref&gt; Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}&lt;/ref&gt;{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}}

== Уур амьсгал ==
Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-07-17 00:08:12 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.

{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010)
|metric first=yes
|single line=yes
|Jan record high C=27.0
|Feb record high C=30.4
|Mar record high C=38.0
|Apr record high C=42.5
|May record high C=44.6
|Jun record high C=43.5
|Jul record high C=37.8
|Aug record high C=37.8
|Sep record high C=41.8
|Oct record high C=41.4
|Nov record high C=36.0
|Dec record high C=31.5
|Jan avg record high C=22.6
|Feb avg record high C=25.0
|Mar avg record high C=29.9
|Apr avg record high C=35.5
|May avg record high C=36.2
|Jun avg record high C=34.6
|Jul avg record high C=35.2
|Aug avg record high C=34.1
|Sep avg record high C=34.7
|Oct avg record high C=35.4
|Nov avg record high C=30.3
|Dec avg record high C=24.7
|year avg record high C=
|Jan high C=17.8
|Feb high C=18.6
|Mar high C=20.9
|Apr high C=23.8
|May high C=26.5
|Jun high C=29.5
|Jul high C=31.6
|Aug high C=31.6
|Sep high C=30.2
|Oct high C=27.9
|Nov high C=24.4
|Dec high C=19.8
|year high C=
|Jan mean C=13.9
|Feb mean C=14.4
|Mar mean C=16.5
|Apr mean C=19.4
|May mean C=22.4
|Jun mean C=25.7
|Jul mean C=28.0
|Aug mean C=28.4
|Sep mean C=26.7
|Oct mean C=23.7
|Nov mean C=19.8
|Dec mean C=15.8
|year mean C=
|Jan low C=10.0
|Feb low C=10.2
|Mar low C=12.1
|Apr low C=14.8
|May low C=18.2
|Jun low C=21.9
|Jul low C=24.4
|Aug low C=25.1
|Sep low C=23.2
|Oct low C=19.5
|Nov low C=15.1
|Dec low C=11.8
|year low C=15.9
|Jan avg record low C=5.4
|Feb avg record low C=6.1
|Mar avg record low C=7.6
|Apr avg record low C=9.5
|May avg record low C=13.7
|Jun avg record low C=18.4
|Jul avg record low C=21.7
|Aug avg record low C=22.7
|Sep avg record low C=19.5
|Oct avg record low C=14.8
|Nov avg record low C=9.9
|Dec avg record low C=7.3
|year avg record low C=
|Jan record low C=-1.6
|Feb record low C=-3.5
|Mar record low C=2.0
|Apr record low C=4.3
|May record low C=9.6
|Jun record low C=13.0
|Jul record low C=17.0
|Aug record low C=17.9
|Sep record low C=14.2
|Oct record low C=8.5
|Nov record low C=5.0
|Dec record low C=0.2
|year record low C=
|rain colour=green
|Jan rain mm=124.9
|Feb rain mm=95.2
|Mar rain mm=52.8
|Apr rain mm=23.6
|May rain mm=2.7
|Jun rain mm=0.1
|Jul rain mm=0.0
|Aug rain mm=0.0
|Sep rain mm=1.2
|Oct rain mm=28.0
|Nov rain mm=77.8
|Dec rain mm=135.5
|unit rain days=0.1 мм
|Jan rain days=13.9
|Feb rain days=11.7
|Mar rain days=8.6
|Apr rain days=3.6
|May rain days=1.4
|Jun rain days=0.1
|Jul rain days=0.1
|Aug rain days=0
|Sep rain days=0.8
|Oct rain days=3.9
|Nov rain days=8.0
|Dec rain days=11.8
|source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''&lt;ref name=IMS&gt;{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Rain&gt;{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}&lt;/ref&gt;
}}

== Эдийн засаг ==
[[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]]
[[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]]
Израилын &quot;Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг&quot; гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Tel Aviv: &quot;Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays&quot;|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.&lt;ref name=&quot;foundation&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}&lt;/ref&gt; Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.&lt;ref name=&quot;Monocle&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

[[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;hotels&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt; 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&amp;fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

=== Аялал жуулчлал ===
[[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.&lt;ref name=&quot;tourism&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.&lt;ref name=&quot;leisure&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}&lt;/ref&gt; [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Урлаг ба соёл ==
[[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]]
[[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]]
Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.&lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture &amp; Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}&lt;/ref&gt; Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн &quot;Едиот Хайфа&quot; сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок &amp; блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ.

=== Музей ===
[[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]]
Хайфа нь арав гаруй музейтэй.&lt;ref name=&quot;museums&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн  амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг.

== Засгийн газар ==
[[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.&lt;ref name=&quot;govt&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&amp;q=haifa+municipality&amp;pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}&lt;/ref&gt;

Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. 

Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.&lt;ref name=&quot;council&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt; [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.&lt;ref name=&quot;councillors&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt;

=== Хотын дарга нар ===
[[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]]
{{Div col}}
* [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77)
* [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81)
* [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84)
* [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903)
* [[Джамиль Садик]] (1904–10)
* [[Рифат аль-Салах]] (1910–11)
* [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13)
* [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27)
* [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40)
* [[Шабтай Леви]] (1940–51)
* [[Абба Хуши]] (1951–1969)
* [[Моше Флиманн]] (1969–1973)
* [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975)
* [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978)
* [[Ари Гурель]] (1978–1993)
* [[Амрам Мицна]] (1993–2003)
* [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003)
* [[Йона Яхав]] (2003–2018)
* [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024)
* [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе)
 {{Div col end}}

== Эмнэлгийн байгууламж ==
[[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]]
[[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]]
Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}&lt;/ref&gt; Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}&lt;/ref&gt; Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}&lt;/ref&gt;

== Боловсрол ==
Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг.

[[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.&lt;ref name=&quot;edu&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Тээвэр ==

=== Нийтийн тээвэр ===
[[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]]
Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг.

Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг:

* Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд
* Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал

Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг.
[[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]]
Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно.

Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм.
[[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]]
Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ.

=== Агаар болон далайн тээвэр ===
[[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг.

=== Зам ===
Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}&lt;/ref&gt;

== Спорт ==
[[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]]
Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. 

Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн.

Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан.

== Ах дүү хотууд ==
Одоогийн байдлаар:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он
* {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он
*{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он
* {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны
* {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он
* {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он
* {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он
* {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] 
* {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он
* {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;6&quot;&gt;
Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, &quot;Каньон Азриели Хайфа&quot; худалдааны төв, Конгрессийн төв.
Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус
Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг
Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам
Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв
Файл:Метронит..jpg|Метронит
Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв
Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв
Файл:Karmelit.jpg|Кармелит
Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил
Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал
Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт
Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан
Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж
Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац»
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Haifa|Хайфа}}
{{Wikinews|Haifa|Хайфа}}
{{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}}

== Эшлэл ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;
{{Израилын хот}}
{{Хайфа тойрог}}

[[Ангилал:Хайфа| ]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойрог]]
[[Ангилал:Израилын хот]]</text>
      <sha1>9vt2uwx7v9t2cmngy1t4uoijadav1br</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Одхүүгийн Дөлгөөн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106502</id>
    <revision>
      <id>862190</id>
      <parentid>820332</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T17:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21182" sha1="5qgkc3rkbi9ljjrrv8q8oe3bx6nuwze" xml:space="preserve">{{Жүжигчин|name=Дөлгөөн|төрсөн_өдөр={{Birth date and age|1991|6|5}}|ажил_үйл={{flatlist|
*[[Жүжигчин]]
*Кино Зохиолч
}}|танил_үе=2011 оноос|театр=Улсын Драмын Эрдмийн Театр &lt;br /&gt;(2015–2017)|сургууль={{unbulleted list
|[[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]
|Урлагийн Академийн Их Сургууль (АНУ)
}}|төрсөн_нэр=Одхүүгийн Дөлгөөн|зураг=|image_size=200px|image_caption=Дөлгөөн 2020 онд|төрсөн_газар=[[Улаанбаатар]]|яс_үндэс={{MNG}}}}

'''Одхүүгийн Дөлгөөн''' нь (1991 оны 6 сарын 5-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) Монголын эмэгтэй жүжигчин.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kinosan.mn/person/show/id/917 |title=Одхүүгийн Дөлгөөн |access-date=2020-12-17 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926161931/https://kinosan.mn/person/show/id/917 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Түүний карьер жүжигчний мэргэжлээр суралцаж байх үедээ эхэлсэн бөгөөд, 2011 онд “Амьдралд тавтай морил” нэртэй Монголын телевизийн олон ангит кинонд гол дүрийг бүтээснээр олонд танигджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |url=https://news.mn/r/60428/ |title=“Амьдралд тавтай морил” кино гарна |access-date=2020-12-14 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404141428/https://news.mn/r/60428/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Өмнөх амьдрал ==
Дөлгөөн нь 1991 оны 6 сарын 5-нд Улаанбаатар хотод төрж өссөн бөгөөд 3 хүүхэдтэй айлын дундах нь юм. Тэрээр 2008 онд Улаанбаатар хотын Чингэлтэй дүүргийн ерөнхий боловсролын 5-р сургуульд суралцаж төгссөн. Жүжигчин болох нь түүний багын мөрөөдөл байсан бөгөөд ахлах сургуулийнх нь хажууд түүний суралцахыг хүссэн урлагийн их сургууль байрладаг байжээ.&lt;ref&gt;[http://sondorgo.blogspot.com/2013/12/normal-0-false-false-false-en-us-x-none_7.html &quot;Мөрөөдлийн театр&quot;-ын залуу жүжигчин О.Дөлгөөн]&lt;/ref&gt; 

== Боловсрол ==
Ахлах сургуулиа төгссөний дараагаар 2008-2012 оны хооронд Монгол Улсын Соёл Урлагийн Их Сургуулийн Кино Драмын ангид Жүжигчний мэргэжлээр суралцаж бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. Үргэлжлүүлэн 2017-2019 оны хооронд Калифорни мужийн Сан-Франциско хотын Урлагийн Академийн Их Сургуульд Жүжигчин болон Кино зохиолчоор мастерын зэргийг хамгаалжээ.&lt;ref&gt;[https://montsame.mn/mn/read/190571 Жүжигчин О.Дөлгөөн Америкийн урлагийн их сургууль дүүргэв]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.zindaa.mn/2qtl О.Дөлгөөн: Гайхалтай улсын, гайхалтай сургуулийг төгслөө]&lt;/ref&gt;

== Карьер ==

=== 2011-Карьерын эхлэл ===
Дөлгөөн мэргэжлийн карьераа жүжигчний мэргэжлээр суралцаж байх хугацаандаа эхлүүлсэн бөгөөд 2011 онд Хайрын эрэлд, Амьдралд тавтай морил гэх зэрэг Монголын телевизийн олон ангит кинонуудад гол дүр болон туслах дүрүүдийг бүтээгээд байв. Мөн 2011 оноос эхлэн Мөрөөдлийн театрт жүжигчнээр ажиллаж байсан байна. &lt;ref&gt;[https://unuudur.mn/отгон-жульетта-одөлгөөн/ Отгон Жульетта О.Дөлгөөн]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sonin.mn/news/culture/39183 |title=О.Дөлгөөн: Мөрөөдлөө биелүүлэхийн төлөө алхам алхмаар урагшилж явна |access-date=2020-12-17 |archive-date=2020-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929212015/http://www.sonin.mn/news/culture/39183 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== 2012-2016 ===

==== Театр ====
Тэрээр 2012 онд их сургуулиа төгссөний дараагаар Мөрөөдлийн театртаа үргэжлүүлэн жүжигчнээр ажиллажээ. 2 жил гаруйн хугацаанд ажилласны дараагаар Монгол улсын Драмын Эрдмийн Театрт жүжигчнээр ажиллах саналыг тухайн театрын ерөнхий найруулагч Н. Наранбаатар тавьснаар түүний драмын урлагийн замнал эхэлсэн юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hiub.mn/content/read/5754.htm |title=О.Дөлгөөн ”Мөрөөдлийн театр”-г орхилоо |access-date=2020-12-17 |archive-date=2023-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204092006/http://www.hiub.mn/content/read/5754.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.mn/r/125418/ |title=Г.Дөлгөөн-Аюуш УДЭТ-ын жүжигчин болжээ |access-date=2020-12-17 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404145132/https://news.mn/r/125418/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  

Дөлгөөн тус театрт ажиллаж байх хугацаандаа 2015 онд [[Уильям Шекспир]]ийн зохиол “Ромео ба Жульетта” жүжгийн Жульеттагийн дүрд&lt;ref&gt;[https://ikon.mn/n/lm4 Н.Наранбаатар: Залуу уран бүтээлчдийн чадал “Ромео Жульетта”-гаар дамжин харагдах учиртай]&lt;/ref&gt;, “[[Гамлет]]” зохиолын жүжгийн Офелиагийн&lt;ref&gt;[https://gogo.mn/r/181679 &quot;Гамлет&quot; жүжгийн Офелиягийн дүрд О.Дөлгөөн тоглоно]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://www.mnb.mn/i/79476 О.Дөлгөөн Офелиягийн дүрд сонгогдлоо]&lt;/ref&gt; дүрд тус тус тоглож байжээ. Түүний хувьд 24 насандаа “Ромео ба Жульетта” нэрт зохиолын жүжигт тоглосон нь Монгол Улсдаа Жульеттагийн дүрийг бүтээсэн хамгийн залуу жүжигчин болж тэмдэглэгдэж байв.&lt;ref&gt;[https://ikon.mn/n/ll2 ФОТО: “Ромео &amp; Жульетта” 20 жилийн дараа ...]&lt;/ref&gt;  

==== Кино ====
Дөлгөөн драмын урлагт ажиллахын хажуугаар кино урлагийн салбарт олон бүтээл дээр ажиллажээ. Түүний тоглосон онцлох уран бүтээлүүдээс: 

2011 онд Wizard продакшны бүтээл “Нэг хоёрын гурваа” Монголын уран сайхны киноны Маралын дүрийг бүтээсэн нь түүний анхны бүрэн хэмжээний киноны гол дүр болж байв.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://kinosan.mn/content/271 |title=Нэг хоёрын гурав аа МУСК (2011) |access-date=2020-12-17 |archive-date=2020-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124011645/https://kinosan.mn/content/271 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2013-2015 оны хооронд Ю Фильмийн бүтээл &quot;[[Ганц бие бүсгүйчүүд]]&quot; Монголын уран сайхны киноны нэг, хоёрдугаар ангийн Гэрэлцэцэгийн дүрийг бүтээсэн ба кино гарсан даруйдаа Монгол Улсад маш олон үзэгчдэд хүрч, түүний карьерт өндрөөр нөлөөлжээ.&lt;ref&gt;[https://mass.mn/n/23117 Кино сонин - Single Ladies]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.shuud.mn/a/459525 “Single ladies-2” нээлтээ хийнэ]&lt;/ref&gt; 

Цаашлаад 2015 онд Фантастик продакшны бүтээл “Маш нууц” &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.mn/r/710754/ |title=Хашгираан доторх маш нууц |access-date=2020-12-17 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404150654/https://news.mn/r/710754/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; түүхэн, тулаант Монголын уран сайхны киноны Сийлэгмаагийн дүрийг бүтээжээ. Тус кино 2015 оны 9 сарын 18-нд дэлгэцэд нээлтээ хийснээс хойш 7 хоногийн хугацаанд ашиг орлогоороо тэргүүлж байсан юм.&lt;ref&gt;[http://www.mnb.mn/i/68446 “Маш нууц” уран сайхны кино өнгөрөгч сард ашиг орлогоороо тэргүүлжээ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://kinosan.mn/news/14 Кино тоолуур: 10/11 - Маш нууц МУСК 3 дахь удаагаа тэргүүллээ]&lt;/ref&gt;

Мөн 2016 онд Монгол ТВ телевизийн шинэ жилийн хөтөлбөрт зориулан хийгдсэн “Гацуурхан” инээдмийн Монголын уран сайхны киноны гол дүр Солонгын дүрийг бүтээжээ. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== 2017-2019 ===
Дөлгөөн 2017 онд мэргэжлээ дээшлүүлэхээр [[Калифорни]] муж улсын [[Сан-Франциско]] хотын Урлагийн Академийн Их Сургуульд жүжигчин болон кино зохиолчоор магистрт суралцаж эхэлсэн. &lt;ref&gt;[https://news.zindaa.mn/2u69 Жүжигчин О.Дөлгөөн анх удаа эсрэг дүр бүтээлээ]&lt;/ref&gt; Тэрбээр суралцаж байх хугацаандаа зуны амралтаараа Монголд ирж 2017 онд гарсан &quot;[[Ганц бие бүсгүйчүүд]]&quot; киноныхоо гуравдугаар ангид, мөн 2019 онд гарсан Хувьсал продакшны бүтээл “Тэнгэрээс буусан од”&lt;ref&gt;[https://news.zindaa.mn/2nbt О.Дөлгөөн: Гол нь SEXY байх даалгавар авсан]&lt;/ref&gt; Монголын уран сайхны киноны гол дүр Одод оролцон тогложээ. &lt;ref&gt;[https://montsame.mn/mn/read/177543# &quot;Тэнгэрээс буусан од&quot; кино удахгүй дэлгэцнээ гарна]&lt;/ref&gt;

== Тайз, дэлгэцийн бүтээл ==

=== Кино бүтээл ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Жил
!Киноны нэр
!Дүр
!Кино компани, продакшн
!Үүрэг
!Ref.
|-
|2007
|Хана
|Энхжин
| Face Studio
|Туслах дүр
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|-
|2010
|Эзэнгүй бөгж
|Халиунаа
|Лоожик Фильм
|Туслах дүр
|&lt;ref&gt;[https://news.mn/r/13234/ “Эзэнгүй бөгж” нэртэй шинэ кино гарлаа]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|2011
|Нэг хоёрын гурваа
|Марал
|Визард Продакшн
|Анхны гол дүр
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|2013
|[[Ганц бие бүсгүйчүүд]]
|Гэрэлцэцэг
|Ю Фильм
|Гол дүр
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://time.mn/8oF.html |title=“Single ladies” инээдмийн УСК-ны нээлт боллоо |access-date=2020-12-17 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404143631/http://time.mn/8oF.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|2014
|[[Сүүлчийн шөнө (Монгол кино)|Сүүлчийн шөнө]]
|Анирлан
|Paramind Art, Tengri Concept
|Гол дүр
|&lt;ref&gt;[https://ikon.mn/n/b5v “Сүүлчийн шөнө” киноны нээлт өнөөдөр боллоо]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mnb.mn/i/31788 Н.Наранбаатар найруулагчийн ээлжит уран бүтээл тун удахгүй нээлтээ хийнэ]&lt;/ref&gt;
|-
|2014
|[[Учрал (кино)|Учрал]]
|Намуун
|Aurora Film Production
|Гол дүр
|&lt;ref&gt;[http://www.mnb.mn/i/49570 “Учрал” кино ирэх сарын 24-нд нээлтээ хийнэ]&lt;/ref&gt;
|-
|2015
|Хамтран амьдрагч
|Буянаа
|Хүүк Фильм
|Гол дүр
|&lt;ref&gt;[http://www.mnb.mn/i/45725 &quot;Хамтран амьдрагч&quot; кино үзэгчдэд хүрнэ]&lt;/ref&gt;
|-
|2015
|Маш нууц
|Сийлэгмаа
|Фантастик Продакшн
|Гол дүр
|&lt;ref&gt;[http://www.mnb.mn/i/63190 “Маш нууц” уран сайхны кино энэ сарын 18-нд нээлтээ хийнэ]&lt;/ref&gt;
|-
|2015
|[[Ганц бие бүсгүйчүүд]] - 2 
|Гэрэлцэцэг
|Ю Фильм
|Гол дүр
|&lt;ref&gt;[http://www.mnb.mn/i/64159 “Ганц бие бүсгүйчүүд-2” ирэх сард нээлтээ хийнэ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kinosan.mn/content/1439 |title=Ганц бие бүсгүйчүүд 2 МУСК (2015) |access-date=2020-12-17 |archive-date=2020-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125023057/https://www.kinosan.mn/content/1439 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|2016
|[[Нүдээ аниад төсөөл]]
|Нандиа
|Expressive Line Production
|Гол дүр
|&lt;ref&gt;[http://itoim.mn/article/ган-очир-бодит-амьдал-төсөөлөл-хоёр-асар-их/6889 Г.Ган-Очир: Бодит амьдал, төсөөлөл хоёр асар их ялгаатайг “Нүдээ аниад төсөөл” киногоор харуулахыг зорьсон]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kinosan.mn/content/1815 |title=Нүдээ аниад төсөөл МУСК (2016) |access-date=2020-12-17 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121151554/https://kinosan.mn/content/1815 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|2017
|[[Гацуурхан (кино)|Гацуурхан]]
|Солонго
|Монгол ТВ
|Гол дүр
|&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://kinosan.mn/content/1852 |title=Гацуурхан МУСК (2016) |access-date=2020-12-17 |archive-date=2021-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126022757/https://kinosan.mn/content/1852 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|2017
|[[Ганц бие бүсгүйчүүд]] - 3
|Гэрэлцэцэг
|Ю Фильм
|Гол дүр
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kinosan.mn/content/1944 |title=Ганц бие бүсгүйчүүд 3 МУСК (2017) |access-date=2020-12-17 |archive-date=2020-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202121311/https://www.kinosan.mn/content/1944 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|2019
|Тэнгэрээс буцаасан од
|Од
|Хувьсал Продакшн
|Гол дүр
|&lt;ref&gt;[https://news.zindaa.mn/2ngs “Тэнгэрээс буусан од” бүх цаг үеийн рекордыг эвдлээ]&lt;/ref&gt;
|}

=== Телевизийн олон ангит кино ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жил
!Киноны нэр
!Дүр
!Сүлжээ
!Үүрэг
!Ref.
|-
|2011
|[[Хайрын эрэлд]]
|Солонго
|Боловсрол Телевиз
|Туслах дүр
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kinosan.mn/content/956 |title=Хайрын эрэлд МОАК (2011) |access-date=2020-12-17 |archive-date=2020-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202121751/https://www.kinosan.mn/content/956 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|2011
|Амьдралд тавтай морил
|Золоо
|[[Монголын Үндэсний Телевиз]]
|Гол дүр
|&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|}

=== Театрын жүжиг ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жил
!Киноны нэр
!Дүр
!Театр
!Үүрэг
!Ref.
|-
|2011
|Миний нууц хүү
|Энхжин
|Мөрөөдлийн Театр
|Гол дүр
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|-
|2012
|Хайртай бол эргэж хараарай
|Сарантэргэл
|Мөрөөдлийн Театр
|Гол дүр
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.mn/r/106190/ |title=“Хайртай бол эргэж хараарай” нээлтээ хийнэ |access-date=2020-12-17 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404145134/https://news.mn/r/106190/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|2012
|Амьдрал өөрөө бэлэг
|Саруул
|Мөрөөдлийн Театр
|Гол дүр
|&lt;ref&gt;[https://news.zindaa.mn/wqg ”Мөрөөдлийн театр”: Амьдрал өөрөө бэлэг]&lt;/ref&gt;
|-
|2015
|Бүүвэй
|Нандиа
|Улсын Драмын Эрдмийн Театр
|Гол дүр
|&lt;ref&gt;[http://www.info.mn/news/67285.htm “Бүүвэй” жүжгийн гол дүрийг О.Дөлгөөн бүтээв]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|2015
|Ромео ба Жульетта
|Жульетта
|Улсын Драмын Эрдмийн Театр
|Гол дүр
|&lt;ref&gt;[https://ikon.mn/n/ksp &quot;Ромео Жульетта&quot; 19 жилийн дараа тайзнаа амилна]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ikon.mn/n/l8i “РОМЕО ЖУЛЬЕТТА” жүжиг шинэ тавилтаар дахин амилна]&lt;/ref&gt;
|-
|2016
|Гамлет
|Офелиа
|Улсын Драмын Эрдмийн Театр
|Гол дүр
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.drama.mn/repertory?id=2 |title=ГАМЛЕТ - У.ШЕКСПИР |access-date=2020-12-17 |archive-date=2016-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221232509/http://drama.mn/repertory?id=2 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://eagle.mn/r/4984 О.Дөлгөөн Офелияд тоглоно]&lt;/ref&gt;
|}

== Шагнал ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
!Үйл ажиллагаа
!Жил
!Нэр дэвшсэн бүтээл
!Шагнал
!Үр дүн
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot;| {{Abbr|Ref.|Reference}}
|-
|“Гэгээн Муза” 13 - Олон улсын театруудын наадам &lt;ref&gt;[https://ikon.mn/n/qdr ФОТО: &quot;Гэгээн Муза&quot; наадмын ШИЛДГҮҮД]&lt;/ref&gt;
| 2015   
| Ромео ба Жульетта    
| Шилдэг Эмэгтэй Гол Дүр    
| {{Won}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;&quot;Ромео, Жульетта&quot;-гийн баг гран при [https://www.mnb.mn/i/86721 хүртэв]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://gogo.mn/r/184537 “Ромео &amp; Жульетта” жүжиг &quot;Гэгээн Муза&quot; наадмын Гран приг хүртлээ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://eagle.mn/r/10246 Н.Наранбаатарын “Ромео Жульетта” “Гэгээн муза” наадмын Гранпри хүртлээ] &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dailynews.mn/i/199 Жүжигчин О.Дөлгөөн Гэгээн Музагын эзэн боллоо]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|}

==== Бусад шагналууд ====

* 2013 он - Шилдэг Ажилтан - Мөрөөдлийн Театр
*2015 он - Ромео ба Жульетта жүжгийн Жульетта-гийн дүрээр &quot;Шилдэг Дебют&quot; шагнал - Улсын Драмын Эрдмийн Театр
* 2016 он - Тэргүүний Залуу Алтан Медаль - Монголын Залуучуудын Холбоо &lt;ref&gt;[http://www.times.mn/f/8966/ Жүжигчин О.Дөлгөөн Тэргүүний залуу алтан медаль хүртжээ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
*2016 он - Хөдөлмөр, нийгмийн хамгаалалын &quot;Жуух Бичиг&quot; - Монголын улсын Хөдөлмөр, Нийгмийн Хамгаалалын Яам
* 2019 он - Монгол Улсын Соёлын Тэргүүний ажилтан - Монголын улсын Боловсрол, Соёл Урлагийн Яам &lt;ref&gt;[https://news.zindaa.mn/2n3f Хожуу ирсэн Соёлын тэргүүний ажилтан]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.mnb.mn/i/166520 Жүжигчин О.Дөлгөөн СТА болжээ]&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалжууд ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

{{DEFAULTSORT:Дөлгөөн, Одхүүгийн}}
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]]
[[Ангилал:1991 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч]]
__FORCETOC__</text>
      <sha1>5qgkc3rkbi9ljjrrv8q8oe3bx6nuwze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чүлтэмийн Бизъяа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111567</id>
    <revision>
      <id>862269</id>
      <parentid>751008</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T05:31:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2851" sha1="s8bqx5hm32qkkp3gpijpnwolcxd0h6q" xml:space="preserve">'''Чүлтэмийн Бизъяа''' нь ([[1937 он|1937]] онд төрсөн) [[Монгол улсын гавьяат багш]], дүрслэх урлагийн багш, уран зураач хүн юм. 

== Намтар ==
1962 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн Зураг, хөдөлмөрийн ангийг төгссөн буюу энэ мэргэжлээр анхны төгсөгчдийн нэг юм. Залуу боловсон хүчин улс эх орныхоо ирээдүй хойч болсон хүүхдүүдэд зураг урлал заахаар буюу Монголын Пионерын ордонд зургийн багшаар томилогдож ажиллав. 

== Шавь нараас ==
МУГБ Ч.Бизъяа шавь нарынхаа тухай &quot;Дугуйлангаа уурын зууханд хүртэл хичээллүүлж явлаа&quot; ярилцлагадаа дурдсан байдаг. Үүнд: 

* Г.Төмөр
* н.Лхамсүрэн
* [[Цэндийн Монгол|Ц.Монгол]]
* н.Эрдэнэбилэг
* С.Чимэддорж

== Гавьяа Шагнал ==

* 1991 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан
* 2000 онд Монголын улсын гавьяат багш

== Гадаад холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20221130073718/https://dnn.mn/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D1%8C%D1%8F%D0%B0%D1%82-%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D1%88-%D1%87-%D0%B1%D0%B8%D0%B7%D1%8A%D1%8F%D0%B0-%D0%B4%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%B0-%D1%83%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D1%83%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4-%D1%85%D2%AF%D1%80%D1%82%D1%8D%D0%BB-%D1%85%D0%B8%D1%87%D1%8D%D1%8D%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%B6-%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B0/ МОНГОЛ УЛСЫН ГАВЬЯАТ БАГШ Ч.БИЗЪЯА: ДУГУЙЛАНГАА УУРЫН ЗУУХАНД ХҮРТЭЛ ХИЧЭЭЛЛҮҮЛЖ ЯВЛАА]
* [https://web.archive.org/web/20221126163128/https://news.mn/r/656147/ Ахмад үеийнхний бүтээлүүд дэлгэгдлээ]
* [http://www.info.mn/news/61412.htm “Ахмад уран бүтээлчид-2” нэгдсэн үзэсгэлэн гарна]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{DEFAULTSORT:Бизъяа, Чүлтэмийн}}
[[Ангилал:Монголын багш]]
[[Ангилал:Монголын уран зураач]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш]]
[[Ангилал:Боловсролын Тэргүүний Ажилтан]]
[[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1937 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>s8bqx5hm32qkkp3gpijpnwolcxd0h6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нямын Адъяабазар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111766</id>
    <revision>
      <id>862188</id>
      <parentid>798632</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T17:19:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3612" sha1="sc0h093b6mfic0vljjbh3nkqxvzjx9l" xml:space="preserve">'''Нямын Адъяабазар''' нь (1954 онд Төв аймагт төрсөн) Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн кубист [[зураач]] хүн юм.  

== Намтар ==
Н.Адъяабазар нь [[1981 он|1981]] онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Улсын багшийн дээд сургуулийг]] төгсжээ. [[1973 он|1973]]-1977 оны хооронд [[Монголын урчуудын эвлэл]]&lt;nowiki/&gt;ийн Төв аймгийн салбарт ажиллаж байв.

== Уран бүтээлийн үзэсгэлэн ==
Н.Адъяабазар нь [[1990 он|1990]] оноос эхлэн [[Монголын урчуудын эвлэл]]&lt;nowiki/&gt;ийн хорооноос зохион байгуулдаг &quot;Хавар&quot;, &quot;Намар&quot; болон ээлжит үзэсгэлэнгүүдэд тасралтгүй оролцож иржээ.

* [[1990 он|1990]] онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Курган хотод бие даасан үзэсгэлэн
* [[1992 он|1992]] онд [[Улаанбаатар]] хотноо бие даасан үзэсгэлэн
* [[1993 он|1993]] онд [[Франц]] улсын [[Парис]], Эрмонт хотод Монголын үзэсгэлэн
* [[1993 он|1993]] онод [[Герман]] улсын [[Бонн]], [[Нидерланд]] улсын [[Роттердам]] хотод хамтын үзэсгэлэн
* [[1994 он|1994]] онд [[Хонконг]]&lt;nowiki/&gt;од болсон Монголын үзэсгэлэн
* [[1996 он|1996]] онд [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Бээжин]] хотноо зохион байгуулсан Монголын үзэсгэлэн
* [[1997 он|1997]] онд [[Франц]] улсын Рубрук, Лилле хотноо бие даасан үзэсгэлэн
* [[1999 он|1999]] онд [[Өмнөд Солонгос|БНСУ]]-ын Согчи хотноо зохион байгуулсан Монгол Солонгосын уран бүтээлчдийн үзэсгэлэн
* Н.Адъяабазар нь [[2000 он|2000]] оноос эхлэн бие даасан болоод хамтын олон арван үзэсгэлэнд оролцоод байна. 

== Гавьяа шагнал ==
[[1997 он|1997]] онд Монголын урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагнал

== Цахим холбоос ==
[https://web.archive.org/web/20191128200301/https://news.mn/r/2178758/ &quot;Уран бүтээлч хүн эрэл хайгуул хийхгүй л бол хөгширдөг&quot;]

[https://web.archive.org/web/20161116174123/http://www.urlag.mn/post/10635.htm Зураач хүн ч амьдрахын төлөө л зурдаг]

[https://topic.mn/%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D2%AF%D1%82%D1%8D%D1%8D%D0%BB%D1%87-%D1%85%D2%AF%D0%BD-%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%BB-%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB-%D1%85%D0%B8%D0%B9%D1%85%D0%B3%D2%AF%D0%B9/ “Уран бүтээлч хүн эрэл хайгуул хийхгүй л бол хөгширдөг”]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{DEFAULTSORT:Адъяабазар, Нямын}}
[[Ангилал:Монголын зураач]]
[[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналтан]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1954 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>sc0h093b6mfic0vljjbh3nkqxvzjx9l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэрэнчимэдийн Эрдэнэцог</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111775</id>
    <revision>
      <id>862260</id>
      <parentid>750973</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T04:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5035" sha1="3w9b2sx7gobd4slyb8r38b2sofhy1vw" xml:space="preserve">'''Цэрэнчимэдийн Эрдэнэцог''' нь (1959 онд төрсөн) Урлаг судлалын шинжлэх ухааны доктор, профессор, [[Монголын урчуудын эвлэл|МУЭ]]-ийн шагналт зураач, багш, урлаг судлаач хүн юм. 

== Намтар ==
Ц.Эрдэнэцог нь [[1959 он|1959]] онд [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Зуунмод]] хотод төржээ. 

* 1974-1978 оны хооронд Дүрслэх урлагийн дунд сургуульд Тайз чимэглэлийн [[зураач]] мэргэжлээр суралцсан
* 1978-1982 оны хугацаанд Улсын драмын эрдмийн театр, Улсын дуу бүжгийн эрдмийн театруудад зураачаар ажиллажээ.
* 1978-1982 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Санкт-Петербург|Санкт-Петер]]&lt;nowiki/&gt;[[Санкт-Петербург|бург]]&lt;nowiki/&gt;ийн И.Е.Репиний нэрэмжит уран зургийн академид суралцсан.
* 1989 оноос [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|МУБИС]]-ийн Дүрслэх урлагийн тэнхимд уран зургийн онол, дадлагын багшаар ажиллажээ. 
* 2001-2005 оны хооронд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Москва]]&lt;nowiki/&gt;гийн Багшийн сургуулийн докторантурт суралцжээ.
* 2006 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|МУБИС]]-ийн Дүрслэх урлагийн тэнхимийн эрхлэгчээр ажиллажээ. 
* 2007 онд [[Монголын урчуудын эвлэл|МУЭ]]-ийн хорооны дэд даргаар ажиллав. 

== Уран бүтээлийн үзэсгэлэн ==
Ц.Эрдэнэцог нь 1979 оноос эхлэн [[Монголын урчуудын эвлэл]]&lt;nowiki/&gt;ийн хорооноос зохион байгуулдаг &quot;Хавар&quot;, &quot;Намар&quot; болон ээлжит үзэсгэлэнгүүдэд тасралтгүй оролцож иржээ.

* 2001 онд “Тусгал-1” уран бүтээлийн бие даасан үзэсгэлэн
* 2002 онд ОХУ-д “Академус” хамтарсан үзэсгэлэн
* 2009 онд “Тусгал-2” уран бүтээлийн бие даасан үзэсгэлэн

== Цол зэрэг ==

* 1995 онд Урлаг судлалын ухааны магистрын зэрэг хамгаалав
* &lt;big&gt;&lt;small&gt;2000 онд&lt;/small&gt;&lt;/big&gt; Урлаг судлалын ухааны докторын зэрэг хамгаалав. 
* &lt;big&gt;&lt;small&gt;2006 онд&lt;/small&gt;&lt;/big&gt; Урлаг судлалын шинжлэх ухааны доктор, дэд профессор

== Гавьяа Шагнал ==

* 1992 онд [[Монголын урчуудын эвлэл|МУЭ]]-ийн хорооны 50 жилийн ойн үзэсгэлэнгээс шилдэг бүтээлийн шагнал
* 1998 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан
* 2000 онд МУЭ-ийн хорооны тэргүүний ажилтан
* 2002 онд Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан
* 2003 онд  &quot;Хөдөлмөрийн хүндэт&quot; медаль
* 2009 онд &quot;Өнгө ба хар цагаан&quot; үзэсгэлэнгээс шилдэг бүтээлийн шагнал

== Цахим холбоос ==
[http://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/art/erdenetsog_tserenchimed.html Цэрэнчимэдийн Эрдэнэцог]

[https://web.archive.org/web/20171030183652/http://www.times.mn/f/27547/ Ц.Эрдэнэцог: Академик боловсрол олгодгоороо Репиний академи дэлхийд тэргүүлдэг юм]

[https://www.24tsag.mn/a/19135 Ц.ЭРДЭНЭЦОГ: ӨӨРИЙГӨӨ ХИЧНЭЭН ТОЛЬДСОН Ч ЦААСАН ХҮН ХАРДАГ БАЙЛАА]

[https://web.archive.org/web/20231006205931/https://news.mn/r/608511/ Зураач Ц.Эрдэнэцог үзэсгэлэнгээ дэлгэнэ]

[https://gogo.mn/r/81617 Зураач Ц.Эрдэнэцог: Бүтээлд гаргасан сэтгэл хүнд хүрч байвал төгс болдог]

{{DEFAULTSORT:Эрдэнэцог, Цэрэнчимэдийн}}
[[Ангилал:Монголын багш]]
[[Ангилал:Урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналтан]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Зуунмодын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1959 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>3w9b2sx7gobd4slyb8r38b2sofhy1vw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сүхбаатарын Бадрал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111815</id>
    <revision>
      <id>862208</id>
      <parentid>750720</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T21:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2889" sha1="egzu0rj1r4n3xouwh13pdeexibij6tn" xml:space="preserve">'''Сүхбаатарын Бадрал''' нь (1963 онд төрсөн) доктор, дэд профессор, [[зураач]], уран барималч хүн юм. 

== Намтар ==
Сүхбаатарын Бадрал нь [[1979 он|1979]] онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Баянговь сум|Баянговь]] сумын найман жилийн дунд сургуулийг дүүргэжээ.

[[1983 он|1983]] онд Дүрслэх Урлагийн Дунд Сургуулийг төгсжээ.

[[1993 он|1993]] онд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Санкт-Петербург]] хотын И.Е.Репиний нэрэмжит Урлагийн Академид нэрт уран барималч, профессор М.К.Аникушины урланд суралцаж төгссөн байна.

С.Бадрал нь [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|СУИС]]-ийн Дүрслэх урлагийн сургуулийн уран баримлын багшаар ажилладаг.  

[[2016 он|2016]] онд Баянговь сумын сургуулийн 70 жилийн ойд зориулан [[Хубилай хаан|Хубилай]] хааны цээж хөшөөг сургуулийн үүдэнд босгожээ

== Уран бүтээлийн үзэсгэлэн ==
С.Бадрал нь [[1993 он|1993]] оноос эхлэн [[Монголын урчуудын эвлэл]]&lt;nowiki/&gt;ийн хорооноос зохион байгуулдаг &quot;Хавар&quot;, &quot;Намар&quot; болон ээлжит үзэсгэлэнгүүдэд тасралтгүй оролцож иржээ. &quot;Орон зай&quot; уран зургийн холбооны үзэсгэлэнд бүтээлээ тавьж байв. 

== Цахим холбоос ==
[https://web.archive.org/web/20180312040858/http://dnn.mn/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B3-%D1%81%D0%BE%D1%91%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D2%AF%D2%AF%D1%87%D1%8D%D1%8D-%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4/ МОНГОЛЫН УРЛАГ, СОЁЛЫН ТҮҮЧЭЭ С.БАДРАЛЫНД]

[https://gogo.mn/r/e9719 Уран барималч С.Бадралын “Монгол ертөнц” үзэсгэлэн нээлтээ хийнэ]

[https://news.mn/r/575191/ Монгол бэхэн зургийн гайхамшгийг дэлгэнэ]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[https://montsame.mn/mn/read/206182 МУУГЗ Д.Дамдинсүрэнгийн бүтээлүүдээс дэлгэв]

{{DEFAULTSORT:Бадрал, Сүхбаатарын}}
[[Ангилал:Монголын уран барималч]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1963 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>egzu0rj1r4n3xouwh13pdeexibij6tn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пүрэвийн Мэлс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112409</id>
    <revision>
      <id>862197</id>
      <parentid>659178</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T19:00:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2441" sha1="nv61qufiig7qzyh9biphkf11nqqvhwu" xml:space="preserve">Пүрэвийн Мэлс нь (1952 онд төрсөн) уран зураач хүн юм. 

== Намтар ==
Пүрэвийн Мэлс нь [[1952 он|1952]] онд [[Дорнод аймаг|Дорнод]] аймагт төржээ. 

[[1970 он|1970]] онд [[Улаанбаатар]] хотноо Багшийн коллежийг төгссөн байна. Сургуулиа төгссөнөөс хойш [[1972 он|1972]] онд [[Монголын урчуудын эвлэл]]&lt;nowiki/&gt;ийн Дорнод аймгийн салбарт зураачаар ажиллажээ.

[[1984 он|1984]] онд Улаанбаатар хотноо [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Улсын багшийн дээд сургуулийг]] дүүргэв. [[1984 он|1984]] оноос [[Монголын урчуудын эвлэл]]&lt;nowiki/&gt;ийн Дорнод аймгийн салбарын тэргүүнээр ажиллаж эхэлжээ.

[[1996 он|1996]] оноос бие даасан уран бүтээлчээр ажиллах болжээ. 

[[2000 он|2000]] онд &quot;Алтаргана&quot; наадмын эмблем логог хийсэн нь өдгөө хүртэл хэрэглэж байна.  

== Уран бүтээлийн үзэсгэлэн ==
[[1974 он|1974]] онд Улаанбаатар хотноо хамтарсан үзэсгэлэн

[[1988 он|1988]] онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Чита]] хотноо хамтарсан үзэсгэлэн

[[1995 он|1995]], [[1997 он|1997]] онд [[Хятад|БНХАУ]]-д зохион байгуулсан Монголын үзэсгэлэн

[[2000 он|2000]] онд Дорнод аймагт бие даасан үзэсгэлэн

[[2001 он|2001]] онд Дорнод аймагт хамтарсан үзэсгэлэн

== Гавьяа Шагнал ==

* Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан

== Гадаад холбоос ==
[https://www.montsame.mn/mn/read/4566 Авьяаслаг зураачийн хөшөөг босголоо]

[https://web.archive.org/web/20210413054013/https://news.mn/r/110500/ “Хөдөөгийн аяз”-ыг дэлгэнэ]
[[Ангилал:Монголын зураач]]
[[Ангилал:1952 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]]</text>
      <sha1>nv61qufiig7qzyh9biphkf11nqqvhwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цасны хүн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116659</id>
    <revision>
      <id>862254</id>
      <parentid>850799</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T03:26:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6252" sha1="tqo8s8xxy0vqnzrrdkf4o4z8u2l7gmv" xml:space="preserve">{{Инфобокс Кино|нэр=Цасны хүн|улс={{USA}}&lt;br&gt;{{CHN}}|найруулагч=[[Жилл Культон]]|зохиолч=Жилл Культон&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.universalpictures.com/movies/abominable|title=Abominable|publisher=[[Universal Pictures]]|accessdate=2021-09-24|archive-date=2019-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20191119221204/https://www.universalpictures.com/movies/abominable|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|продюсер=Сюзанна Буирги&lt;br/&gt;Пейлин Чоу|хэл=[[Англи хэл|Англи]]|компани=[[Universal Pictures]] (Дэлхий даяар)&lt;ref name=insight /&gt;&lt;br&gt;Pearl Studio (Хятад)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/dreamworks-animation-and-pearl-studio-announce-cast-of-abominable-at-annecy-international-animation-festival-300666461.html|title=DreamWorks Animation And Pearl Studio Announce Cast Of &quot;Abominable&quot; At Annecy International Animation Festival|via=[[PR Newswire]]|date=June 14, 2018|access-date=October 18, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AbominableAM&quot;&gt;{{cite news |last1=McLean |first1=Tom |title='Abominable': All Yeti for the Big Screen |url=https://www.animationmagazine.net/features/abominable-all-yeti-for-the-big-screen/ |access-date=September 10, 2019 |work=[[Animation Magazine]] |date=September 8, 2019}}&lt;/ref&gt;|хугацаа=97 [[Минут|мин]]&lt;ref name=&quot;BOM&quot;/&gt;|студи=[[DreamWorks Animation]]&lt;ref name=&quot;AbominableVariety&quot;&gt;{{cite news |last1=McNary |first1=Dave |title=DreamWorks-Pearl Studio Animated Movie 'Everest' Retitled 'Abominable' (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2018/film/asia/dreamworks-everest-retitled-abominable-1202815647/ |access-date=October 22, 2018 |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |publisher=[[Variety Media]] |date=May 18, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Pearl Studio]]&lt;ref name=insight&gt;{{cite web |url=https://www.varietyinsight.com/print_featurefilm_releases.php |title=Film releases |work=[[Variety Insight]] |publisher=[[Variety Media]] |accessdate=May 13, 2018}}&lt;/ref&gt;|хөгжим=[[Руперт Грегсон-Уильямс]]|нээлт={{film date|2019|09|07|[[Торонтогийн олон улсын кино наадам|TIFF]]|ref1=&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tiff.net/events/abominable|title=Abominable|website=TIFF}}&lt;/ref&gt;|2019|09|27|Нэгдсэн Улс}}|төсөв=$75 сая&lt;ref name=&quot;BOM&quot;/&gt;|орлого=$189.7 сая&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt6324278/|title=Abominable (2019) |accessdate=February 20, 2021|work=[[Box Office Mojo]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NUM&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.the-numbers.com/movie/Abominable-(2019)#tab=summary|title=Abominable (2019)|accessdate=February 20, 2021|work=The Numbers|archive-date=Арван хоёрдугаар сар 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203111554/https://www.the-numbers.com/movie/Abominable-(2019)#tab=summary|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|эвлүүлэг=Памела Зигенхаген-Шефланд|жүжигчин=[[Хлое Беннет]]&lt;br&gt;[[Альберт Цай]]&lt;br&gt;[[Эдди Иззард]]&lt;br&gt;[[Сара Полсон]]&lt;br&gt;[[Цай Чин]]}}

'''''Цасны хүн''''' ({{Lang-en|Abominable}}) нь 2019 онд дэлгэцнээ гарсан, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]]-[[Хятад]] [[компьютер]]-[[анимаци]] [[инээдмийн кино]] бөгөөд [[DreamWorks Animation]] ба [[Pearl Studio]] бүтээж, [[Universal Pictures]] кино компани 2019 оны 9 сарын 7-нд кино театруудад нээлтийг нь хийжээ. [[Хлое Беннет]], [[Альберт Цай]], [[Эдди Иззард]], [[Сара Полсон]], [[Цай Чин]] нарын уран бүтээлчид дуу оруулсан юм.

Тус киноны [[Blu-ray]], [[4K Ultra HD]], [[DVD]] дээрх хувилбар нь 2019 оны 12 сарын 17-нд худалдаанд гарсан.&lt;ref name=&quot;DigitalBitsCents&quot;&gt;{{cite news|last1=Hunt|first1=Bill|title=The Limey on 4K Digital, plus Abominable, new Kino Lorber Studio Classics titles &amp; more|url=https://thedigitalbits.com/columns/my-two-cents/111119-1500|access-date=November 12, 2019|work=The Digital Bits|date=November 11, 2019|language=en-gb}}&lt;/ref&gt;

== Дүрүүдэд ==

* [[Хлое Беннет]] — И&lt;ref name=&quot;Cast&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.universalpictures.com/movies/abominable|title=Abominable|publisher=Universal Pictures|accessdate=24-09-2021|archive-date=2019-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20191119221204/https://www.universalpictures.com/movies/abominable|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[Альберт Цай]] — Пэн&lt;ref name=&quot;Cast&quot; /&gt;
* Тэнзинг Норгай — Жин&lt;ref name=&quot;Cast&quot; /&gt;
* [[Эдди Иззард]] — Бүрнйсх&lt;ref name=&quot;Cast&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cast&quot; /&gt;
* [[Сара Полсон]] — Доктор Зара&lt;ref name=&quot;Cast&quot; /&gt;
* [[Цай Чин]] — Най Най&lt;ref name=&quot;Cast&quot; /&gt;
* Жозеф Иззо — Эверест
* Мишель Вонг — И -ийн ээж&lt;ref name=&quot;Cast&quot; /&gt;

== Дэлгэцнээ гарсан нь ==

=== Шүүмж ===
[[Rotten Tomatoes]] цахим хуудсаас 82 хувийн 'Fresh' үнэлгээг авсан бол&lt;ref&gt;{{Citation|title=Abominable|url=https://www.rottentomatoes.com/m/abominable|accessdate=2021-09-25|language=en|publisher=Rotten Tomatoes}}&lt;/ref&gt; [[Metacritic]] цахим хуудсаас 61/100 буюу 'normalized' үнэлгээг авчээ.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Abominable|url=https://www.metacritic.com/movie/abominable-2019|accessdate=2021-09-25|publisher=Metacritic}}&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

== Холбоос ==

* {{Official website|https://www.dreamworks.com/movies/abominable}}
* {{IMDb title|6324278}}
* {{AllMovie title|673190}}
* {{mojo title|everest2019}}
* {{rotten-tomatoes|everest_2019}}
* {{amg movie|673190}}
* {{metacritic film|abominable-2019}}
* {{Tcmdb title|2195517}}

[[Ангилал:2019 оны кино]]
[[Ангилал:Хятадын кино]]
[[Ангилал:АНУ-ын кино]]
[[Ангилал:Компьютероор амилуулсан кино]]
[[Ангилал:Хүүхэлдэйн кино]]</text>
      <sha1>tqo8s8xxy0vqnzrrdkf4o4z8u2l7gmv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрдэнэс Тавантолгой ХК</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119799</id>
    <revision>
      <id>862286</id>
      <parentid>845938</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T07:39:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52230" sha1="pt547uuynp7gtxfudv2fgnyq7i76n6r" xml:space="preserve">{{Инфобокс компани
| name = Эрдэнэс Тавантолгой ХК
| logo = ETT logo mon(1).png
| type = Төрийн [[Хувьцаат компани|ХК]]
| industry = Ашигт малтмал 
| founded = {{Start date and age|2010|12|23}}
| founder = [[Монгол Улсын Засгийн газар]]
| hq_location_city = [[Улаанбаатар]]
| hq_location_country = [[Монгол Улс]]
| products = [[Нүүрс]]
| website = {{URL|https://ett.mn/mn}}
}}
'''“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК''' ('''{{abbr|ЭТТ ХК}}''', '''{{abbr|ЭТТ}}''') нь [[Тавантолгой нүүрсний орд]]од хайгуул, олборлолт, ашиглалтын үйл ажиллагаа эрхлэх зорилгоор [[Монгол Улсын Их Хурал]], [[Монгол Улсын Засгийн газар|Монгол Улсын Засгийн газрын]] шийдвэрээр 2010 оны 12 дугаар сарын 23-ны өдөр байгуулагдсан Монгол дахь хамгийн том [[төрийн өмчит]] уул уурхайн компани юм. Тус компани нь сайн чанарын нүүрсний Тавантолгой брэнд бүтээгдэхүүн бий болгож, аюулгүй, тогтвортой, ил тод, хариуцлагатай уул уурхайг хөгжүүлж, улс орон болоод бүс нутгийн эдийн засгийн өсөлтөд бодитой хувь нэмэр оруулах тэргүүлэгч компани болох эрхэм зорилготой ажиллаж байна.

Тавантолгой нүүрсний орд нь [[Өмнөговь|Өмнөговийн аймгийн]] нутагт Монгол-Хятадын хилээс 250 км-ийн зайд байрлах стратегийн ач холбогдол бүхий дэлхийн хэмжээний [[чулуун нүүрсний орд]] бөгөөд Цанхи, Бортолгой, Бортээг, Оорцог, Ончхараат, Ухаахудаг гэсэн зургаан үндсэн хэсгээс бүрдэнэ. Хэсэг тус бүрт харилцан адилгүй хайгуул, судалгааны ажлыг гүйцэтгэсэн бөгөөд Цанхи, Ухаа худагийн талбайд нарийвчилсан хайгуул, Бортээг, Оорцогийн талбайд нарийвчилсан болон урьдчилсан хайгуул, Ончхараат, Бортолгойн талбайд эрэл үнэлгээний ажил гүйцэтгээд байна. 2020 онд Эрдэнэс Тавантолгой ХК-ийн ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл бүхий 8 талбайд хамаарах нүүрсний нөөцийн хөндлөнгийн үнэлгээг АНУ-ын [[Стантек]] компани хийж ордын нүүрсний нийт нөөцийг 7.075 тэрбум тонн сайн чанарын коксжих болон эрчим хүчний нөөцтэй болохыг тогтоосон.

“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК нь өнгөрсөн 15 жилийн хугацаанд Цанхийн уурхайгаас эрчим хүчний зориулалт бүхий 9.1 сая.тн, коксжих шинж чанартай 105 сая.тн,  нийт 114 сая.тн нүүрс олборлоод байна. 2023 оны байдлаар Цанхи болон Бортээгийн уурхай нь жилийн нийт 30 сая.тн нүүрс олборлох хүчин чадалд хүрсэн бөгөөд 2027 онд төсөл бүрэн хүчин чадалдаа хүрч ил уурхайгаар жилд 50 сая.тн нүүрсийг олборлож эхлэх юм. Цаашид ордыг цогцоор хөгжүүлэх, байгаль орчинд сөрөг нөлөө багатай дэвшилтэд техник, технологийг нэвтрүүлэх бодлогын хүрээнд судалгааны түвшин багатай бусад хэсгийн хайгуул, судалгааны ажлыг гүйцэтгэх замаар ил болон далд уурхай хосолсон байдлаар олборлолтын хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх зорилготой ажиллаж байна.

'''Бүтээгдэхүүний нөөц, өнгөрсөн онуудын олборлолт борлуулалтын тоон мэдээлэл'''

“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК 2023 оны 2 дугаар сарын 09-ний өдрөөс 2025 оны 3 дугаар сарын 15-ны өдрийг хүртэл хугацаанд нийт 118 удаагийн биржийн цахим арилжаа амжилттай зохион байгуулж, 2.84 тэрбум ам.долларын үнэлгээтэй 25.1 сая тонн нүүрсийг хилийн үнээр, БНХАУ-ын Ганцмод болон Мандал боомт нөхцөлтэй арилжаалав. Үүнээс 8.6 сая тонн хатуу коксжих нүүрс, 12.0 сая тонн нь 1/3 коксжих нүүрс, 4.4 сая тонн нь эрчим хүчний нүүрс, 51.2 мянган тонн баяжуулсан коксжих нүүрс, 12.8 мянган тонн баяжуулсан эрчим хүчний нүүрс тус тус борлуулсан байна.

“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК ийн олборлосон нүүрсний хэмжээ 2019 онд 50 сая тонн, 2020 онд 70 сая тонн, 2023 онд 100 сая тоннд хүрсэн бол 2024 онд нийт 150 сая дахь тонн нүүрс олборлов. 2024 онд Нүүрс баяжуулах үйлдвэрийг ашиглалтад оруулж анхны бүтээгдэхүүн болох 12.8 мянган тонн баяжуулсан коксжих нүүрсийг 2024 оны 10 дугаар сарын 25-ны өдөр Монголын хөрөнгийн биржийн нээлттэй цахим арилжаагаар дамжуулан борлуулж, экспортод гаргав.

2025 он гарснаас хойш өнөөгийн байдлаар 38.4 мянган тонн баяжуулсан коксжих нүүрс, 12.8 мянган тонн баяжуулсан коксжих чанаргүй нүүрс, нийт 51.2 мянган тонн баяжуулсан нүүрс биржээр арилжаалаад байна. Тавантолгойн ордын бодит чадавхыг тодорхойлж Цанхи, Бортээг ба Оорцогийн хэсгүүдэд иж бүрэн хайгуул, судалгааны ажлыг гүйцэтгэж ордын нөөцийг 29 хувиар буюу 1.8 тэрбум тооноор нэмэгдүүлж 8.1 тэрбум тонн нөөцтэй болохыг тогтоож Монгол Улсын эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөр батлуулав.

'''Өнгөрсөнд болсон томоохон үйл явдлын тойм'''

2022 дугаар 10 сард онцгой дэглэм тогтов.

2023 онд хил нөхцөлөөр биржээр нүүрсийг арилжаалж эхлэв.

2023 онд 2.8 их наяд төгрөгийн татвар төсөвт төвлөрүүлж байсан бол 2024 онд Улс, орон нутгийн төсөвт 3.4 их наяд төгрөгийн татвар төвлөрүүлж, өмнөх оноос татварын хэмжээ 17.9 хувиар өсөв.

“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн олборлосон нүүрсний хэмжээ 2019 онд 50 сая тонн, 2020 онд 70 сая тонн, 2023 онд 100 сая тоннд хүрсэн бол 2024 онд нийт 150 сая дахь тонн нүүрс олборлов.

== Түүх ==

=== Төсөл мэндэлсэн 2010 он хүртэлх түүх ===
Тавантолгойн нүүрсийг авч ирэх даалгавартай манж элчийг түдгэлзүүлэх тухай захидлыг Түшээт хан аймгийн чуулганы дэд дарга [[Гадинбалын Чагдаржав|Г.Чагдаржав]] онд бичсэн байдаг. Энэ бол тус орд газрын тухай анхны бичмэл баримтуудын нэг юм. Гэвч төрийн мэдэлд сүүлд 1936 онд шилжжээ. Тэр үеэс хойш Зөвлөлтөөс Монгол руу геологийн томоохон судалгааны баг удаа дараа ирж Тавантолгойн ордыг судалж шинжилж байсан. Анхны судалгааны багийг [[Константин Дмитриевич Помазков|К. Д. Помазков]] удирдаж монголын анхны геологич Ж.Дүгэрсүрэн&lt;ref&gt;[https://namem.gov.mn/pages/417 Доктор Ж.Дүгэрсүрэн]{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Цаг уур орчны шинжилгээний газар.&lt;/ref&gt; хамтарч “маш сайн чанарын коксжих нүүрс байх боломжтой” хэмээн дүгнэж байв. Зөвлөлтийнхний 1965 он хүртэл үргэлжилсэн 25 жилийн судалгааны тайланд Тавантолгойн нүүрсний тухай дэлгэрэнгүй баримт олон тусгасан байдаг.

Тавантолгойн ордын хайгуул, судалгааны ажил хэдий олон жил үргэлжилсэн ч дэлхийд санал болгож, хамтарч олборлоход шаардлага хангахгүй байсан. Тиймээс 1974-1975 онд Болгартай хамтарч илүү дэлгэрэнгүй хайгуул, шинжилгээний ажил зохион байгуулсны дүнд олон улсын тавцанд анх удаа танилцуулах боломж бүрджээ. Улмаар тухайн үеийн ЭЗХТЗ-д ([[Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл|Эдийн засгийн харилцан туслалцах хамтын зөвлөл]])  багтах долоон оронд санал тавьсан ч бүгд татгалзав. 1988 онд БНАСАУ-ийн тэргүүн [[Ким Ил Сон]] , 1990 онд [[Хятад|Хятадын]] удирдагч Ли Пэн, 1993 онд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин|Б. Н. Ельцин]]  нарын айлчлалыг тохиолдуулж, мөн 1992 онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] тус тус санал тавьсан ч амжилт олоогүй.

Тавантолгойн орд газарт Монголын Геологийн гуравдугаар анги хэмээн нэрийдэх болсон хайгуул судалгааны үндэсний баг 1978-1990 онуудад ажиллуулсан нь ордыг ашиглалтад бэлдсэн том амжилт болжээ. Улмаар Японтай хамтарч 1993-1995 онд Монголын нүүрсний салбарыг хөгжүүлэх төсөл хэрэгжүүлж, олон улсын семинар зохион байгуулснаар Тавантолгойг дэлхийд сурталчилж эхэлсэн юм. Ийнхүү 1997 онд олон улсад тендер зарлахад Англи, Америк, Канад, Австралийн компаниуд санал ирүүлснээс Америк-Канадын Норвест компани шалгарч нарийвчилсан судалгаа хийв. Тус судалгааны дүнд Тавантолгойн орд газар ЖОРК стандартаар 7.4 тэрбум тонн геологийн нөөцтэй бөгөөд коксжих нүүрс нь олон улсын чанарын шаардлага хангана гэж баталсан ажээ. Гэвч олборлолт эхлүүлэхэд дэд бүтэц хангалтгүй бөгөөд шинээр байгуулахын тулд 1.5 тэрбум орчим ам.доллар шаардлагатай гэж тооцов.

Үүний дараа 1998 онд анхны гадаад сонирхогч BHB Billiton  компани Тавантолгойн лицензийг авч ажлаа эхлүүлсэн хэдий ч нэг жилийн дараа дэд бүтэц хөгжөөгүй, дэлхийд нүүрсний ханш унасан гэх шалтгаанаар лицензээ буцааж тушаагаад Монголыг орхиж одсон түүхтэй. Үүнийг эс тооцвол Тавантолгойн орд газрыг монголчууд өөрсдөө ашигласаар ирсэн.

Өмнө нь тус ордын нэг хэсгийг орон нутгийн “жижиг” Тавантолгой компани ашиглаж байсан. Олон улсын компаниуд нэгэнт хамтраагүй тул “жижиг” Тавантолгой компани үйл ажиллагаагаа өргөжүүлсээр 2004 онд анхны 256 тонн нүүрсээ Хятад руу экспортод гаргав. Энэ үед дэлхийд нүүрсний ханш эрс өсөж байсан тул бүгд Тавантолгойн орд руу анхаарлаа хандуулж эхэлжээ. Улмаар 2008 онд Засгийн газрын 266 дугаар тогтоол гарч “Эрдэнэс МГЛ” ХК байгуулагдсан бөгөөд тухайн үед “Энержи Ресурс” ХК-ийн мэдэлд шилжсэн байсан Тавантолгойн ордын 49 хувиас Ухаахудагийн хэсгийг үлдээж бусдыг нь төр буцааж мэдэлдээ авсан юм. Удалгүй олон улсад орд хамтран ашиглах тендер зарлахад найман орны 15 том компани санал ирүүлснээс эцсийн шатанд Хятад, ОХУ, Америкийн компаниуд шалгарсан. Гэвч энэ үед засаг солигдож тендерийн ажил сунжирсан бөгөөд эцэст нь Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл дэмжээгүй шалтгаанаар хамтын ажиллагаа эцэслэсэн юм.

Үүний дараа 2010 оны аравдугаар сарын 20 өдөр алдарт 39 дүгээр тогтоолын дагуу “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийг үүсгэн байгуулжээ.

Ер нь үе үеийн Засгийн газар Тавантолгойн ордыг гадаад компаниудад эзэмшүүлэх ажил эхлүүлдэг боловч сонгууль тохиох тоолонд ажил зогсож улмаар бүтдэггүй байсан. Өнгөц харахад бүтэхгүй байгаа мэт боловч эцэстээ Монголчуудын эзэмшилд үлдсэн нь зөв замаа олсон гэлтэй.

=== Бартаат он жилүүд буюу 2011-2016 он ===
“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн төрсөн өдөр 2010 оны аравдугаар сарын 28 өдөр тохиодог.

Гэвч энэ компанийн үйл ажиллагаанд улс төржилт хүчтэй нөлөөлсөөр ирсэн тул анхнаасаа цэвэр бизнес зарчмаар хөгжсөн гэж хэлэхэд бэрх. Үүний анхны жишээ бол “Чалко трейдинг Хонконг лимитэд” компанитай байгуулсан [[Хятад]] руу нүүрс нийлүүлэх гэрээ болно. Тус гэрээний дагуу “Эрдэнэс Тавантолгой” компани 2011 оны зун анхны экспортоо хийсэн байдаг. Харамсалтай нь, 2012 оны сонгуулийн өмнөх үе таарч улс төрчид иргэдэд бэлэн мөнгө тараах зорилгоор Чалкотой байгуулсан гэрээний урьдчилгаанд авсан 350 сая ам.долларыг нь “Эх орны хишиг” &lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=https://www.uuluurhai.mn/?p=5594 |wayback=20231006220824 |text=Эх орны хишиг |archiv-bot=2023-11-11 15:25:59 InternetArchiveBot }} uuluurhai.mn&lt;/ref&gt; нэрийн дор сонгогчдод тараагаад дуусгасан юм. “Чалкод төлөх өр” гэх хэллэг үүнээс эхлэлтэй.

Компанийн санхүү ийнхүү хүндэрснээс гадна дэлхийд нүүрсний ханш унаж Чалкотай байгуулсан хатуу гэрээний “чанар” танигдаж эхлэв. Тус гэрээнд тусгасны дагуу Хятадад нийлүүлэх нүүрсний үнийг Хятадын дотоод индексээр буюу үндсэндээ Чалкогийн хэлснээр тогтоож байлаа. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК алдагдалд оржээ. Нэг тонн нүүрс олборлох өртөг 58 ам.доллар байхад нүүрсээ тээвэрлэж аваачаад нийлүүлэх үнэ нь 53 орчим ам.доллар байв. Эцэст нь компани зөвхөн Чалкогийн өрийг барагдуулахын тулд ажиллах болов. Тэрчлэн 2011 онд “Макмахон Холдингс”-той байгуулсан гэрээ тэдэнд мөн адил дарамт болж байсан юм. Гадаад орчин туйлын таатай үед өөдрөгөөр харж байгуулсан эдгээр хатуу гэрээ нүүрсний ханш унах үед маш хүнд ачаа болж улмаар Зүүн Цанхийн уурхай хэд хэдэн удаа зогсохоос аргагүйд хүрч байлаа.

“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК энэ үед зоригтой алхам хийсэн нь “Хөгжлийн банк”-аас 200 сая ам.доллар, бусад арилжааны банкуудаас 150 сая ам.долларын зээл авч Баруун Цанхийн уурхайг нээсэн явдал юм. Тухайн үед “Монгол уурхайчид” нэгдэл&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.mglnews.mn/content/read/71280.htm |wayback=20221207183600 |text=“ЭРДЭНЭС-ТАВАН ТОЛГОЙ” ХК-ИЙНХАН “МОНГОЛ УУРХАЙЧИД”-ТАЙ ТҮНШЛЭЛИЙН ГЭРЭЭ БАЙГУУЛЛАА |archiv-bot=2024-03-19 10:27:12 InternetArchiveBot }} &quot;Монгол уурхайчид&quot; mglnews.mn&lt;/ref&gt; харьцангуй хямд хөлсөөр олборлолт хийж өгөхөөр тохирсон нь томоохон дэмжлэг болж удалгүй Чалкогоос гадна 28 компанитай 10 сая тонн нүүрс нийлүүлэх гэрээ шинээр байгуулж чаджээ. Товчхондоо Баруун Цанхийн уурхайгаар хямралыг гаталсан гэж хэлж болно. Тухайн үед улс төрчид Баруун Цанхийг нээх эсэх асуудалд тодорхой хариу шийдвэр өгөхгүй хойшлуулж, булзааруулж байсан тул удирдлагууд уурхайгаа чимээгүйхэн нээж ажлаа эхлүүлсэн тухай тэр үед гэрч болсон сэтгүүлчид өгүүлдэг. Баруун Цанхийн уурхайг 2012 оны аравдугаар сард нээсэн боловч албан баримтад 2013 онд нээлтээ хийсэн гэж тэмдэглэх болсон нь ийм учиртай гэдэг.

Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн төмөр зам байгуулах тухай 2008 оноос яригдаж эхэлсэн&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://ttz.mn/mn/intro |wayback=20220326042130 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 22:04:22 InternetArchiveBot }} Тавантолгой төмөр зам ХХК&lt;/ref&gt;. Гэвч улс төрийн эргэж буцсан олон шийдвэр гарч, нийгэмд “нарийн, өргөн цариг” гэх маргаан дэгдэж, эцэст нь концессын гэрээ гурван ч удаа буцсан зэрэг асуудлаас болж тус төсөл 2020 он хүртэл царцсан юм.

Энэ үеийн онцлох үйл явдал бол “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн 20 хувийг монгол улсын иргэн бүрт хувааж эзэмшүүлсэн ажил мөн. 2012 онд нийт 3 тэрбум хувьцааг иргэн бүрт хуваарилж тооцоход 1072 гэдэг тоо анх мэндэлжээ.

“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК 2014 онд БНСУ-ийн төрийн өмчит “КОГАЗ” компани, Монголын “Элгэн” компаниудтай хамтарч метан хий ашиглах төсөл эхлүүлсэн. Тус төслөө 2016 онд хамаарал бүхий компани “Эрдэнэс Метан”-д шилжүүлсэн бөгөөд өдгөө туршилтын үйлдвэрээ байгуулж амжилттай ажиллаж байна. Метан хийн нөөцийн хэмжээ одоогоор 40 сая тонн гэж тогтоогдоод байна.

=== Үсрэнгүй хөгжлийн жилүүд буюу 2017-2020 он ===
2016-2017 оны үед [[Хятад|БНХАУ]]-ын нүүрсний дотоод бодлого, олон улсын нүүрсний ханш зэрэг гадаад нөхцөл байдал Монголын талд ашигтайгаар эргэсэн. Тиймээс “Эрдэнэс Тавантолгой” 2017 оны гуравдугаар сард Чалкогийн өрийг 100 хувь барагдуулж дуусгав&lt;ref&gt;[https://www.mongolianminingjournal.com/a/64267 “Чалко” болон TTJVСо-ийн өрийг дарснаа мэдэгдэв] mongolianminingjournal.com&lt;/ref&gt;. Улмаар хатуу гэрээгээ “нүүр бардам” шинэчлэх боломж бүрджээ. Чалкогийн өрийг тэглэснээс хойш борлуулалт нэг жилийн дүнгээр 13 хувиар өсөж, орлого 2.5 дахин, улсад төлсөн татвар, хураамжийн дүн 3.4 дахин нэмэгдэв. Удалгүй Хөгжлийн банк болон бусад банкнаас авсан зээлийн өрөө хугацаанаас нь өмнө төлж барагдуулсан бөгөөд 2018 он дуусахад дотоод, гадаадын ямар ч өргүй компани болсон байлаа.

2012 онд иргэн бүрт эзэмшүүлсэн хувьцааны үр шим иргэдийн хэтэвчинд орох боломж одоо бүрджээ. Тиймээс “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн 2019 оны ашгаас нэгж хувьцааг 90 төгрөгөөр тооцож 2020 онд нийт иргэдэд ноогдол ашиг&lt;ref&gt;[https://www.montsame.mn/mn/read/234743 1072 хувьцааны ноогдол ашиг] Montsame agency&lt;/ref&gt; анх удаа тараав. Өмнө нь, голдуу сонгуультай холбоотойгоор төр иргэдийн хувьцааг худалдаж авах ажиллагаа хэд хэдэн удаа зохион байгуулж байсан тул анх иргэдэд эзэмшүүлсэн 20 хувь өдгөө 18 орчим хувь болж буурсан байгаа юм.

“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийг түшиглэж 2018 онд байгуулсан “Тавантолгой түлш” ХХК нь утаагүй түлш буюу сайжруулсан шахмал түлш үйлдвэрлэж Улаанбаатар хотыг бүрэн хангасны дүнд нийслэлийн агаарын бохирдол 50 хувиар буурсан гэж үздэг. Мөн “Тавантолгой төмөр зам”  ХХК байгуулж олон жил гацаад байсан Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн 208 км төмөр замын ажлыг урагшлуулж өдгөө 65 хувийн гүйцэтгэлтэй явж байна. Харин 2020 онд байгуулагдсан &quot;Зүүнбаян төмөр зам&quot; ХК нь өдгөө Тавантолгой-Зүүнбаян чиглэлийн 414 км замыг барьж буй. Дээрх хоёр төмөр замын төсөлд 7000 орчим хүн, 4000 орчим техник ажиллаж байгаа бөгөөд ашиглалтад орсноор Монгол Улсын эдийн засаг 2.3 тэрбум ам.доллараар тэлэх тооцоо бий.

== Компанийн удирдлагын талаарх товч мэдээлэл ==
Удирдлага
Гүйцэтгэх захирлын үүрэг гүйцэтгэгч

Х.МӨНХЖАРГАЛ

Хяналтын менежер

Н.ПУНЦАГ

Бүтээмжийн менежер

Б.МӨНХБОЛД

Бизнес хөгжил хариуцсан менежер

С.БАЯРМӨНХ

Дотоод хяналт, эрсдэлийн удирдлагын газрын захирал

Э.ТҮВШИНЖАРГАЛ

Ерөнхий нягтлан бодогч

Ш.ЦОГЗОЛМАА

Уул уурхай, технологийн газрын дарга

Ч.АЛТАНБАГАНА

Борлуулалт, маркетинг, тээврийн газрын дарга

О.ЦЭРЭНДОНДОГ

Стратеги төлөвлөлт, төслийн газрын дарга

Ц.АНХ-ОД

Барилга, дэд бүтцийн газрын дарга

Б.БОЛД-ЭРДЭНЭ

Худалдан авах ажиллагааны газрын дарга

Н.ЦЭРЭНСАМБУУ

Санхүү, хөрөнгө оруулалтын газрын дарга

Г.ГАНТУЛГА

Хууль, эрх зүйн газрын дарга

Э.УЯНГА

Захиргаа, удирдлагын газрын дарга

Н.АНУН

Өмнөговь аймгийн Цогтцэций сум дахь

Салбарын захирал

Л.ДОРЖСҮРЭН

Үйлдвэрлэл, техникийн газрын дарга

А.ДАВААХҮҮ

Тээвэр логистикийн газрын дарга

М.МЯНГАНЖАДАМБА

Эрдэнэс нэгдсэн терминал цогцолборын дарга

Э.БЯМБАДОРЖ

Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, байгаль орчны газрын дарга

Б.БАТСАЙХАН

Шуурхай удирдлага, мэдээллийн технологийн газрын дарга

Г.СЭРЖХОРОЛ

Захиргаа, бүтээн байгуулалт, төслийн хөгжлийн газрын дарга

А.БААТАРХҮҮ

Нүүрс баяжуулах үйлдвэрийн газрын дарга

Ө.НЯМАА

== Хариуцлагатай уул уурхай ==
“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК 2019 онд “Чанарын баг” байгуулж олон улсын гурван стандарт хэрэгжүүлж эхэлжээ. Үүнд:
* Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал [[ISO 45001]]
* Байгаль орчин ISO 14001
* Чанарын [[ISO 9001]] стандарт багтана.
2022 онд “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК нь дараах 2 стандартыг үйл ажиллагаандаа хэрэгжүүлсэн:

* Нийцлийн менежментийн тогтолцоо ISO 37301:2021  
* Авлигын эсрэг менежментийн тогтолцоо ISO 37001:2016 

Ингэснээр &quot;Эрдэнэс Тавантолгой&quot; ХК нь Нэгдсэн менежментийн тогтолцооны 5 стандартыг Нэгдсэн тогтолцоогоор хэрэгжүүлж буй Монгол Улсын анхны компани болсон юм.

Түүнчлэн цаашид:
* Нийгмийн хариуцлагатай [[ISO 26000]]
* Мэдээллийн аюулгүй байдлыг эрхэмлэгч [[ISO 27001]] стандартуудыг нэвтрүүлэхээр төлөвлөсөн байна.

ЭТТ ХК шилэн дансны хуулийн дагуу санхүүгийн бүх мэдээллээ ил тод тавьдаг. Тэрчлэн өөрсдийн санаачилгаар үйл ажиллагааны хүрээний бүх гэрээг вэбсайт дээрээ нээлттэй байршуулж эхэлжээ.

=== Нийгмийн суурь үйлчилгээ хүний эрх, боловсрол, эрүүл мэндийн чиглэлд ===
ЭТТ ХК ажилтнуудынхаа цалинг үе шаттай нэмсээр одоо Монголын хамгийн өндөр цалинтай ажил олгогч болжээ. Тухайлбал, үйлчилгээний ажилтан гар дээрээ сард 1.6 сая төгрөг, инженерүүд 4-5 сая ба түүнээс дээш цалинтай ажиллаж байна. Түүнчлэн, жилийн урамшуулал тооцохоос гадна уурхай сул зогссон ч ажилтнуудаа сарын цалингийнх нь 70-90 хувиар тогтмол цалинжуулдаг аж. Мөн 2018 оны есдүгээр сараас эхэлж компанийнхаа 0-2 насны хүүхэдтэй ээжүүдэд сар бүр 480 мянган төгрөгийн тэтгэмж олгох болсон бөгөөд ажилтнуудаа орон сууцны хөнгөлөлттэй зээлд хамруулдаг.

Боловсролын чиглэлээр олон төрлийн сургалт тогтмол зохион байгуулдаг. Одоогоор ажилтныхаа магистр, бакалаврын төлбөрт дэмжлэг үзүүлсэн бөгөөд өнөөдрийг хүртэл нийт 584 оюутанд &lt;ref&gt;[https://news.mn/r/2495418/ Оюутнуудад сургалтын тэтгэлгийн батламж гардууллаа]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} news.mn&lt;/ref&gt; сургалтын тэтгэлэг олгоод буй. Мөн 200 гаруй ажилтнаа Сингапур, Малайз, ОХУ, Хятад, Солонгост сургалтад хамруулсан. Орон нутгийн сургууль, цэцэрлэгүүдийн засвар, тохижилтын ажлыг гүйцэтгэж, тоног төхөөрөмж, сургалтын хэрэгсэл бэлэглэдэг.

Эрүүл мэндийн чиглэлээр Цогтцэций сумын өрхийн эмнэлгийг тохижуулж тоног төхөөрөмж хандивлаж, нөлөөллийн бүсийн иргэдийг эрүүл мэндийн бүрэн үзлэгт хамруулсан. Түүнчлэн ковид цар тахалтай тэмцэх ажилд зориулж орон нутагт 52 сая төгрөг хандивлаад байна.

=== Орон нутгийн хөгжил, дэд бүтэц байгуулах, бизнес эрхлэгчдийг дэмжих чиглэлд ===
2018 онд Өмнөговь аймгийг хөгжүүлэх зорилгоор “Эрдэнэс Тавантолгой хөгжлийг дэмжих сан” байгуулж 32 тэрбум төгрөг төсөвлөсөн байдаг. Улмаар 170 гаруй сая төгрөгөөр “Шинэ Баянбүрд” хэмээх ногоон цогцолбор байгуулж, онцгой хүчний байгууллагуудад хүч сайтай автомашинууд хандивлаж, усан спортын барилгын ажилд 5 тэрбум төгрөг хандивласан мэдээлэл байна.

Гэвч онцлох бүтээн байгуулалт нь “Эрдэнэсийн хот” буюу сургууль, цэцэрлэг, дэд бүтэц бүрэн шийдсэн 51,000 хүн ам оршин суух хүчин чадалтай уурхайчдын хот байгуулах төсөл юм. Мөн “А6-20” бизнес төлөвлөгөөнд тусгасан авто зам, төмөр замын төслүүдийг дурдах нь зүйтэй.

ЭТТ хангамжаа аль болох дотоодын үйлдвэрлэгчдээс тэр дундаа орон нутгаас авахыг эрмэлздэг. Улмаар нутгийн иргэдээс бараа, үйлчилгээ авах арга хэмжээ зохион байгуулахад 112 орчим сая төгрөгийн худалдан авалт хийгджээ. ЭТТ компани улсын хэмжээнд 2019 онд 2 тэрбум төгрөг, 2020 онд цар тахалтай холбоотойгоор 1 тэрбум төгрөгөөр дотоодын бизнес эрхлэгчдээс бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ авсан тооцоо бий. Тэрчлэн түүх, соёл, уламжлалт мал аж ахуй хамгаалах ажлын хүрээнд “Монгол баатарлаг туульс”&lt;ref&gt;[https://www.mcaa.gov.mn/?p=12340 МОНГОЛ БААТАРЛАГ ТУУЛЬС”-ИЙН ТУХАЙ ТАНИН МЭДЭХҮЙН МЭДЭЭЛЭЛ]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Засгийн газрын агентлаг&lt;/ref&gt; 10 боть ном хэвлүүлэх ажилд дэмжлэг үзүүлж байна.

== Байгаль орчин ==
Говь нутаг маш ширүүн уур амьсгалтай, өвөл зуны улиралд 40 хэмийн халуун, хүйтэн агаар ээлжлэн солигдож байдаг тул байгаль орчны нөхөн сэргээлт тэр дундаа усны асуудал хүнд байдаг. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК говийн хөрсөн доорх баялгийг авсныхаа дараа нөхөр сэргээлт хийхдээ одоогийн шаргал говийг ногооруулж, говийн бүсийн усны асуудлыг бүрмөсөн шийдэх том зорилт тавьжээ. Одоогоор судалгааны ажил үргэлжилж байгаа бөгөөд дараах арга хэмжээг авч хэрэгжүүлж байна. Үүнд:

* Амьтны судалгааг говийн 20 цэгт үргэлжлүүлэх явцдаа шаардлагатай тохиолдолд зэрлэг амьтдад мөс, өвс тэжээл тавьж өгөх, шувуудыг цахилгааны шонд өртөж эндэхээс сэргийлж үргээгч байрлуулах зэрэг ажил гүйцэтгэж буй.
* Ус хангамжийн судалгааны явцад гүний ус ашиглалтын шинэ эх үүсвэр нээсэн. Цаашид Орхон, Хэрлэн, Онги зэрэг голын урсцад өөрчлөлт оруулах замаар говь руу ус татах томоохон төсөл яригдаж байна. Тэгэхдээ дээрх голын экологид ердөө нэг хувийн нөлөө үзүүлэх хэмжээнд урсцыг өөрчлөх юм.
* Говьд ургуулах олон наст ургамал, модны судалгааны хүрээнд туршилтын талбай байгуулсан. Одоогоор бүх газрыг хамруулаад нийт 100 мянга орчим мод &lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=https://www.unen.mn/a/95260 |wayback=20231006220825 |text=Элсэн говьд 100 мянган мод тарина |archiv-bot=2024-07-06 18:10:03 InternetArchiveBot }} unen.mn&lt;/ref&gt; шинээр тарьж ургуулсан байгаа. Цаашид энэ тоог нэмэхээр их хэмжээний үр нөөцөлжээ.
* Орон нутгийн “Өв соёл” сантай хамтарч түүхийн 14 дурсгалт газрыг хамгаалалтдаа авч арчилгааг хариуцаж байна.
* Тоосжилтыг бууруулах ажил өрнүүлсний дүнд 10-50 хувиар багасгаж чадсан бөгөөд цаашид илүү үр дүнд хүрэхээр төлөвлөжээ.
* Утаагүй түлшний үйлдвэрийг 90.5 тэрбум төгрөгөөр санхүүжүүлж байгуулсан. Үр дүнд нь Улаанбаатар хотын агаарын бохирдол 50 хувиар буураад буй. Цаашид багадаа 80 хувиар бууруулах зорилт тавьжээ.
* Эцсийн байдлаар нөхөн сэргээлт хийсэн талбай одоогоор гараагүй бөгөөд техникийн нөхөн сэргээлт эхэлсэн байна.

== Хамаарал бүхий компаниуд ==
“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн 81 орчим хувийг түүний толгой компани болох “Эрдэнэс Монгол” ТӨХК, Монгол Улсын Засгийн газар эзэмшдэг. Харин 18 орчим хувийг монгол улсын иргэд хувааж эзэмшиж байна. Охин, хараат, санхүүжигч дөрвөн компани бий. 

“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн хувь эзэмшдэг ба хамаарал бүхий компаниуд

* Гашуунсухайт авто зам
* Тавантолгой Төмөр зам
* Тавантолгой дулааны цахилгаан станц

2010 оны УИХ-ын 39 дугаар тогтоол, Засгийн газрын 272 дугаар тогтоолоор стратегийн ач холбогдол бүхий Тавантолгойн чулуун нүүрсний орд газарт ашиглалтын үйл ажиллагаа явуулах зорилгоор төрийн өмчит “Эрдэнэс Тавантолгой” хувьцаат компанийг байгуулав. Тус компани нь сайн чанарын нүүрсний Тавантолгой брэнд бүтээгдэхүүн бий болгож, аюулгүй, тогтвортой, ил тод, хариуцлагатай уул уурхайг хөгжүүлж, улс орон болоод бүс нутгийн эдийн засгийн өсөлтөд бодитой хувь нэмэр оруулах тэргүүлэгч компани болох эрхэм зорилготой ажиллаж байна.

== Цаг тоолол ==

* 2010 он

Монгол Улсын Их Хурал (УИХ)-аас 2010 оны 7 дугаар сарын 7-ны өдөр Тавантолгойн ордыг ашиглах зарчмуудыг тусгасан тогтоолыг баталж, Цанхийн зүүн талбайд нээсэн Тавантолгойн чулуун нүүрсний ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах, ордод ашиглалтын үйл ажиллагаа явуулах буюу нүүрс олборлох, бүтээгдэхүүн боловсруулах үйлдвэрүүдийг барьж байгуулах, нэмэлт хайгуул хийх, олон улсын зах зээлд хүргэх зорилго бүхий “Эрдэнэс Тавантолгой” төслийг хэрэгжүүлэхээр 2010 оны 10 дугаар сарын 20-ны өдрийн Засгийн газрын 272 дугаар тогтоолоор Эрдэнэс Тавантолгой компанийг байгуулахаар болов. 2010 оны 12 дугаар сарын 23-ны өдөр Улсын бүртгэлийн ерөнхий газраас аж ахуйн нэгжийн гэрчилгээг хүлээн авч “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК анх 42 ажилтан, 1 экскаватор, 5 автосамосвалтой үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байв.

* 2011 он

Монгол Улсын Засгийн газрын 98 дугаар тогтоолоор компанийн нийт хувьцааны 20 хувийг Монгол Улсын иргэдэд эзэмшүүлэх шийдвэр гаргав.

Цанхийн зүүн уурхайн техник эдийн засгийн үндэслэл (ТЭЗҮ)-ийг батлуулан олборлолтын үйл ажиллагааг эхлүүлэв.

2011 оны 08 дугаар сар Америкийн Нэгдсэн Улсын “Norwest” компани Жорк стандартад дүйцүүлэн ордын нийт нөөцийг 7.4 тэрбум тонн гэж тооцов.

* 2012 он

2012 оны 04 дүгээр сарын 27-ны өдөр Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөс Цанхийн баруун хэсгийн уурхайн ТЭЗҮ-ийг батлав. Мөн оны 11 дугаар сарын 03-ны өдөр Засгийн газрын 121 дүгээр тогтоолоор төмөр замын суурь бүтцийг барих тусгай зөвшөөрлийг ‘’ Монголын Төмөр Зам’’ ТӨХК-д олгов.  

2012 оны 04 дугаар сар Монгол Улсын бүх иргэнд 1,072 ширхэг хувьцааг эзэмшүүлэв. Аж ахуйн нэгжүүдэд худалдав.

* 2013  он

Цанхийн баруун хэсгээс жилд 20 сая тонн нүүрс олборлох шинэ ТЭЗҮ батлах хөрс хуулалт эхлүүлж, Төрийн өмчийн хорооны 2013 оны 3 дугаар сарын 55 тоот тогтоолоор ‘’Шинэ төмөр зам’’ тусгай зориулалтын охин компани байгуулав.

* 2014 он

Метан хий ашиглах ‘’Эрдэнэс Тавантолгой,’’ ‘’Элгэн,’’ ба БНСУ-ын ‘’Когаз’’ компанийн хамтын ажиллагааны төсөл эхлэв. 

* 2015 он

Таван толгой ордын Бортээгийн хэсэгт метан хийн туршилтын үйлдвэр нээв.  

* 2016 он

“Сайн хувьцаа” хөтөлбөр хэрэгжиж иргэдийн гар дээрх 1072 хувьцааны тодорхой хэсгийг төр арилжин авав.  Метан хийг ашиглах төсөл ‘’ Эрдэнэс Монгол’’ компанид шилжив. 

2016 оны 06 дугаар cард “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн уурхайн үйл ажиллагаа эхэлснээс хойшхи олборлосон нүүрсний хэмжээ 20 сая тоннд хүрэв.

* 2017 он

Монголын топ 100 аж ахуйн нэгжийн жагсаалтын хоёрдугаарт бичигдэв.

* 2018 он 

2018 оны 08 дугаар сард Тавантолгойн ордын нөөцийн нэгдсэн тайланг Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөр батлуулж 6.3 тэрбум тонн нөөц тогтоов.

2018 оны 10 дугаар сард Хөгжлийн банкны 200 сая ам.долларын өрийг барагдуулав.

* 2019 он

Засгийн газрын 135 дугаар тогтоолоор Тавантолгой-Зүүнбаян чиглэлийн төмөр замын бүтээн байгуулалтын төслийг эхлүүлэв.

Загийн усны хоолойг баяжуулах үйлдвэрийн усан хангамжийн системд ашиглах ТЭЗҮ-ийг боловсруулж дуусав.

2019 оны 06 дугаар сард уурхайг Гашуун сухайтын авто замтай холбох 8.2 км хатуу хучилттай авто замыг ашиглалтад оруулав.

2019 оны 09 дүгээр сард ISO 9001:2015 чанарын удирдлагын тогтолцоо, ISO 45001:2018 ХАБЭА-н удирдлагын тогтолцоо, ISO 14001:2015 байгаль орчны удирдлагын тогтолцооны стандартыг нэвтрүүлэв.

* 2020 он

Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн төмөр замын бүтээн байгуулалт эхэллээ.  “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн хувь эзэмшсэн Зүүнбаян төмөр зам ХХК, Тавантолгой дулааны цахилгаан станц ХХК-иуд байгуулагдав.

2020 оны 09 дүгээр сард анх удаа 2.5 сая хувьцаа эзэмшигчид хувьцааны ногдол ашиг тараав.

2020 оны 11 дугаар сард компани 70 сая дахь тонн нүүрс олборлов.

* 2021 он

ЭТТ бонд гаргав.

2021 оны 03 дугаар сард компанийн дунд хугацааны А6-20 бизнес төлөвлөгөө боловсруулж батлуулав.

2021 оны 03 дугаар сард нүүрс баяжуулах үйлдвэрийн ТЭЗҮ-ийг Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөр батлуулав.

2021 дугаар сарын 10 сард “Тавантолгой нүүрс” ХХК-ийн 51 хувийг эзэмшихээр болов.

* 2022 он

2022 оны 10 дугаар сард Монгол Улсын Засгийн газраас “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-д онцгой дэглэм тогтоов.

Нүүрс баяжуулах үйлдвэр, дулааны цахилгаан станц, усан хангамжийн төслүүдийн барилгын ажлыг эхлүүлэв.

ISO 37301:2021 нийцлийн удирдлагын тогтолцоо, ISO 37001:2016 авлигын эсрэг удирдлагын тогтолцооны стандартыг нэвтрүүлэв.

* 2023 он

Хил нөхцөлтэйгөөр биржээр нүүрсийг арилжаалж эхлүүлэв.

“Тэрбум мод” хөдөлгөөний анхны ТЭЗҮ-ийг “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК батлуулав.

Цогтцэций сумын “Шинэ суурьшлын бүс”-ийн төлөвлөгөөг хүлээлгэн өгөв.

“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК “Чалко” компаниас авсан урьдчилгаа төлбөрийг бүрэн төлж барагдуулав.

Уурхайчдын “Эрдэнэс хотхон” ашиглалтад орж нээлтээ хийв.

“ЭТТ” бондын 4 дүгээр транчийн бондыг эргүүлэн худалдан авахаар шийдвэрлэв.

* 2024 он

“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК 30.4 сая тонн нүүрс олборлож, 29.6 сая тонн нүүрс борлуулж, 4.5 их наяд төгрөгийн цэвэр ашигтай ажиллав.

“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК ногдол ашгаа нийт хувьцаа эзэмшигчдэд олгож эхэллээ.

“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн “Нүүрс баяжуулах үйлдвэр, ажилчдын кемп”-ийн бүтээн байгуулалтыг “Олон улсын стандартын шаардлага хангасан, хүрээлэн буй орчинд ээлтэй орчин үеийн техник технологийг нэвтрүүлсэн, стратегийн ач холбогдол бүхий цогцолбор бүтээн байгуулалт” үндэслэлээр “ШИЛДГИЙН ШИЛДЭГ БАРИЛГА”-аар өргөмжлөв.

Тавантолгойн ордын бодит чадавхыг тодорхойлж Цанхи, Бортээг болон Оорцогийн хэсгүүдэд иж бүрэн хайгуул, судалгааны ажлыг гүйцэтгэж ордын нөөцийг 29 хувиар буюу 1.8 тэрбум тооноор нэмэгдүүлж, 8.1 тэрбум тонн нөөцтэй болохыг тогтоож, Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөр батлуулав.

2021-2022 онд дотоодын зах зээлд гарсан ЭТТ-бондын үндсэн төлбөр болох 802.8 тэрбум төгрөгийг 178.9 тэрбум төгрөгийн хүүгийн хамт нийт 981.6 тэрбум төгрөгийг компанийн өөрийн эх үүсвэрээр хугацаанд нь буюу 2024 онд бүрэн төлж барагдуулав.

“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн нүүрс баяжуулах үйлдвэр ашиглалтад орж жилд 10 сая тонн түүхий нүүрс хүлээн авч хоёр төрлийн баяжмал үйлдвэрлэж эхлэв. Олон улсын хэрэглэгчийн чанарын шаардлага хангасан нэмүү өртөг шингэсэн эцсийн бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэж,  баяжуулсан нүүрсний анхны арилжааг амжилттай зохион байгуулан, худалдан авагч талд хүргэж өгөв.

Монгол Улсад анх удаа бүрэн автомат, инженерийн байгууламж бүхий жилд 20 сая тонн нүүрс ачих хүчин чадалтай “Тавантолгойн нүүрс ачих логистикийн төв”-ийг ашиглалтад оруулав.

”Эрдэнэс Тавантолгой” ХК “Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөний хүрээнд “Сая тонн - Сая мод” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж, 2024 онд Дорноговь аймгийн Улаанбадрах суманд 100 га талбайд 80 мянган заг, Өмнөговь аймгийн Номгон, Цогт-Овоо сумдад 70 га талбайд 56 мянган заг, Богдхан уулын дархан цаазат газарт 35 га талбайд 46 мянган шинэс мод тарилаа.

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}
[[Ангилал:Эрдэнэс Тавантолгой ХК| ]]
[[Ангилал:Монголын уул уурхайн аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:Өмнөговь аймаг]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засаг]]</text>
      <sha1>pt547uuynp7gtxfudv2fgnyq7i76n6r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тамгагүй төр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122166</id>
    <revision>
      <id>862209</id>
      <parentid>860359</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T21:52:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67275" sha1="h4umuqahrfbw1cnxmsqag3yp90awbsq" xml:space="preserve">{{Infobox/testcases|name=Тамгагүй Төр|image=[[File:TMK Cover Page.jpg|thumb|The Mongol Khan cover]]|international_name=Монгол Хаан|english_name=The Mongol Khan|written_by=Б.Лхагвасүрэн|directed_by=Б.Баатар (&quot;Hero Baatar&quot;)|executive_producer=М.Есөнмөнх, А.Амундра|producer=Б.Баярцэцэг|music_by=М.Бирваа, Б.Одбаяр|premiere=2022 оны 4-р сарын 17|place=Улсын Драмын Эрдмийн Театр|type=Физикл буюу бүжгийн илэрхийлэмжтэй драмын жүжиг|created for=Монгол соёл, уран бүтээлийг дэлхий даяар сурталчлах|company=ХЕРО Энтертайнмент (“HERO Entertainment”)|website=[https://themongolkhan.com]}}


'''Тамгагүй төр (Монгол хаан)''' нь 1998 онд Ардын уран зохиолч [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]&lt;nowiki/&gt;гийн бичсэн, 3 бүлэг 6 үзэгдэлтэй эмгэнэлт түүхэн жүжиг юм. Тамгагүй төр (Монгол хаан) театр нь Монгол улсын соёл урлаг, театрын урлагийн хөгжил, олон мянганы уламжлалтай үндэстний өв соёлыг олон улсын соёл урлагийн ертөнц, үзэгчдэд, танилцуулан сурталчлах, үндэстний өв соёлын дархлааг бэхжүүлэх зорилготойгоор &lt;u&gt;Hero&lt;/u&gt; &lt;u&gt;Entertainment Group&lt;/u&gt; ээс хэрэгжүүлж буй төслүүдийн нэг болно.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=“Монгол хаан” дэлхийн тайзыг тамгална |url=https://mass.mn/n/88474 |access-date=2025-01-27 |website=mass.mn}}&lt;/ref&gt;

Монгол Хаан төслийн хүрээнд үүсгэн байгуулагдсан “Монгол Хаан” театр нь уран бүтээлийн гараагаа, Ардын уран зохиолч, төрийн соёрхолт [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]&lt;nowiki/&gt;гийн зохиол “Тамгагүй төр” жүжгээр эхлүүлсэн нь Монгол улсын театрын урлагийн түүхэн дэхь маш амжилттай үйл явдлуудын нэг болжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=А.Цээсүрэн |date=2022-06-07 |title=&quot;Тамгагүй төр&quot;-ийг 40 мянган хүн үзэж, 4 тэрбумын ашиг олжээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2563300/ |access-date=2025-01-27 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 2022 онд “Тамгагүй төр” буюу Монгол Хаан жүжгийн зохиолыг Херо Энтертайнмент Группын найруулагч [[Бат-Өлзийн Баатар]] буюу Hero Baatar физикл буюу бүжгийн илэрхийлэмжтэй драмын жүжиг хэлбэрээр шинэчилэн найруулсан нь өнөөдрийн байдлаар [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|Улсын Драмын Эрдмийн Теарт]] 180 удаа тоглогдоод байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iSee.mn |title=Америкийн бүжигчин А.Лиа: “Монгол хаан” жүжгийн үнэгний дүрд тоглохоор болсон минь нэр төрийн хэрэг /ВИДЕО/ |url=https://isee.mn/n/69196 |access-date=2025-01-27 |website=iSee.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== '''Агуулга''' ==
* Түүхэн тойм
* Жүжгийн баг
* Жүжгийн үйл явдал
* БНХАУ дахь тоглолт
* ИБУИНХУ дахь тоглолт
* Олон улсын аялан тоглолтууд
* График Комик ном
* Хувцас чимэглэл дизайн
* Хөгжим, гэрлийн технологи
* Олон улсын хэвлэлийн үнэлгээ ба шүүмжлэл
* Гадаад холбоос

== '''Түүхэн тойм''' ==
[[1998 он|1998]] онд Улсын драмын эрдмийн театрын тайзнаа тавигдаж байв. Найруулагч [[Чойнхорын Найдандорж]] /МУСГЗ/ анх тайзнаа тавихад Арчуг хааны дүрийг ардын жүжигчин Л.Жамсранжав, Эгэрэг түшмэлийн дүрийг ардын жүжигчин П.Цэрэндавга нар амилуулж байв. Б.Лхагвасүрэн энэхүү жүжгийн зохиолоо бичихдээ Арчуг хааны дүрийг Ардын жүжигчин [[Лоолийн Жамсранжав|Лоолийн Жамсранжавт]] зориулав хэмээн тэмдэглэн үлдээснийг найруулагч Ч.Найдандорж дурссан байдаг. 

[[2008 он|2008]] оны үес буюу &quot;Тамгагүй төр&quot; жүжиг тайзнаа тавигдсанаасаа хойш арван жил завсарлаж дахин тайзнаа тавигдахад гол дүрд уран уншлагын нэрт мастер [[Гомбын Равдан]] /АЖ/, улмаар 2015 оноос [[Бэх-Очирын Жаргалсайхан]] /МУГЖ/ тоглож эхлэв. Мөн Эгэрэг түшмэлд [[Пүрэвдоржийн Цэрэндагва|Пүрэвдоржийн Цэрэндавга]] /АЖ/, Цэцэр их хатанд [[Батсүхийн Нармандах]] /МУГЖ/, Гүргэл бага хатан М.Тогтохжаргал /МУСТА/, А.Алтантөр /МУСТА/,  Б.Тамир /МУСТА/ нар тогложээ.

[[2022 он|2022]] онд  Улсын драмын эрдмийн театрын тайзнаа найруулагч [[Бат-Өлзийн Баатар]] мюзикл драмын хэлбэрт оруулан найруулж толилуулсан юм. 2022 оны 4-р сарын 17-нд [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|Улсын Драмын Эрдмийн Теарт]] анх нээлтээ хийжээ. Түүнээс хойш Монголын театрын түүхэнд анх удаа 180 удаа тасралтгүй тоглож, 75 мянга орчим үзэгчдэд хүргэсэн байна&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iSee.mn |title=Америкийн бүжигчин А.Лиа: “Монгол хаан” жүжгийн үнэгний дүрд тоглохоор болсон минь нэр төрийн хэрэг /ВИДЕО/ |url=https://isee.mn/n/69196 |access-date=2025-01-27 |website=iSee.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;.

== '''Жүжгийн баг''' ==
[[Файл:TMK Team photo.jpg|thumb|&lt;nowiki&gt;The Mongol Khan Team photo | London Colesium, 2023&lt;/nowiki&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=play |first=Themongolkhan Theatrical |title=0N9A0257 |date=2023-12-02 |url=https://www.flickr.com/photos/202111814@N02/54272985898/ |access-date=2025-01-29}}&lt;/ref&gt;]]

* '''Зохиолч''': Б.Лхагвасүрэн / Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардын уран зохиолч

* '''Ерөнхий найруулагч''': Б.Баатар / СТА
* '''Ерөнхий зураач''': Д.Ганзориг / СТА
* '''Хөгжмийн зохиолч''': М.Бирваа / МУУГЗ
* '''Хөгжмийн зохиолч''': Б.Одбаяр / СТА
* '''Бүжиг дэглээч''': Д.Баярбаатар / МУУГЗ
* '''Бүжиг дэглээч''': Х.Хашхүү / СТА
* '''Хувцасны зураач''': Д.Болд / СТА
* '''Ерөнхий продюсер''': М.Есөнмөнх / МУАҮГА, А.Амундра
* '''Гүйцэтгэх продюсер''': Б.Баярцэцэг
* '''Уран сайхны удирдагч''': Г.Цоггэрэл / МУУГЗ
* '''Зохион байгуулагч''': Б.Отгонбат / МУУГЗ
* '''Редактор''': Л.Хасар
* '''Асс. Найруулагч''': Э.Ёндоншарав / СТА&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://themongolkhan.com/castandcreatives|title=Cast and Creatives|website=themongolkhan.com|access-date=2025-01-27}}&lt;/ref&gt;

=== Дүрүүдэд ===
* '''Арч хаан''': Г.Эрдэнэбилэг / МУГЖ
* '''Эгэрэг түшмэл''': С.Болд-Эрдэнэ / МУГЖ
* '''Цэцэр хатан''': У.Уранчимэг / МУГЖ
* '''Гүргэл хатан''': О.Дөлгөөн / СТА
* '''Том хүү Ачир''': Ш.Доржсүрэн / МУГЖ
* '''Бага хүү Хүчир''': О.Самданпүрэв / СТА
* '''Бөө''': Х.Хашхүү / СТА&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://themongolkhan.com/castandcreatives|title=Cast and Creatives|website=themongolkhan.com|access-date=2025-01-27}}&lt;/ref&gt;

== '''Жүжгийн үйл явдал''' ==
[[Файл:TMK scene.jpg|thumb|The Mongol Khan stage photo&lt;ref&gt;{{Citation |last=play |first=Themongolkhan Theatrical |title=DSC01405 |date=2021-09-05 |url=https://www.flickr.com/photos/202111814@N02/54280798596/ |access-date=2025-01-29}}&lt;/ref&gt;]]
Евро-Азийн газар нутгийг дамнан эрхшээсэн [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] нь НТӨ III зуунаас НТ I зууны хооронд оршин тогтнож байсан нүүдэлчдийн төрт улс бөгөөд эрхшээсэн газар нутаг нь өргөн уудам тул олон үндэс, угсаатантай, ноёлох аймаг нь эртний Монгол угсаатнууд байсныг археологийн нээлтүүд нотолсоор байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zindaa |title=“Тамгагүй төр”-ийн ТАМГАГҮЙ ТЭМДЭГЛЭЛ |url=https://www.zindaa.mn/46ne |access-date=2025-01-27 |website=www.zindaa.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; 

Тус жүжгийн үйл явдал нь [[Хүннү улс|Хүннүгийн]] хүчирхэг төр ёс сулран доройтож буй үеийн нэгэн хааны хувь хүний алдаа, буруу шийдвэрүүд нь төрийг нь мөхөлд хүргэх аюулыг үүсгэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zindaa |title=“Тамгагүй төр”-ийн ТАМГАГҮЙ ТЭМДЭГЛЭЛ |url=https://www.zindaa.mn/46ne |access-date=2025-01-27 |website=www.zindaa.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;

Улмаар [[Хүннү улс|Хүннү]] төрийн эрхийг балмад, хэрцгий хүмүүст алдахгүйн тулд золих золиос, төлөх төлөөсөө төлж, хүчирхэг [[Хүннү улс|Хүннү]] төрийг үлдээх шийдвэрийг гаргаж буй Арчуг хааны амьдралаар, Монголчуудын төрт ёсыг эрхэмлэх үзлийг өгүүлнэ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/abouttheshow |access-date=2025-01-27 |website=themongolkhan.com}}&lt;/ref&gt;

Нийтийн эрх ашгийг, өөрийн хувийн эрх ашгаас илүүд эрэмблэх Монголчуудын үзэл нь өрнө дорно дахины соёл, шашны ялгаатай олон үндэстнүүдийг нэгтгэж, Монголын төрт ёсонд үндэслэсэн гурван их гүрнүүдийг байгуулсан, ялгуусан түүхийг хүн төрөлхтний түүхэнд үлдээсэн байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/abouttheshow |access-date=2025-01-27 |website=themongolkhan.com}}&lt;/ref&gt;

[[Тамгагүй төр|“Тамгагүй төр”]] жүжиг нь энэ гурван их гүрний нэг болох Хүннү гүрний тухай өгүүлэх зохиол болно.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/abouttheshow |access-date=2025-01-27 |website=themongolkhan.com}}&lt;/ref&gt;

Хаан Арчугт их хатан Цэцэр, бага хатан Гүргэл нар нэг өдөр хоёр нуган үр төрүүлэн өгсөнд хаантан хурмаст тэнгэр, хувь заяаны даажигналыг хэрхэхээ мэдэхгүй балмагдана. Үр заяах битгий хэл үнэрийг нь мартсан их хатныхаа хүүг өөрийн хүү биш тул бага хатан Гүргэлээс төрсөн хүүгээ өлгийтэйд нь хаанд өргөмжлөхөөр зарлиг буулгаж эхэлнэ. 
[[Файл:TMK stage photo 2.jpg|thumb|The Mongol Khan stage photo&lt;ref&gt;{{Citation |last=play |first=Themongolkhan Theatrical |title=DSC01967 |date=2021-09-05 |url=https://www.flickr.com/photos/202111814@N02/54280798466/ |access-date=2025-01-29}}&lt;/ref&gt;]]
Хааны итгэлт шадар Эгэрэг энэ зарлигийг нь эсэргүүцэвч яаж ч чадахгүй буцна. Эгэрэг их хатан Цэцэрийн хэвлийгээс төрсөн өөрийн нууц хүүхдээ хааны сэнтийд суулгахаар заль мэх зохионо. Их хатан Цэцэр өөрөөс төрсөн нялх үрээ солихыг үл хүсэвч ёсоор болгож, бага хатны хүүг өөрийн хүүтэй солино. Хаан Арчуг хүүгээ татаж унадаг өвчтэй, санаа муутай болохыг нь өсөж том болоход нь мэдэн гуниглаж, хаан ширээнд тохирох хүн биш хэмээн яллаж, нугасыг нь таслан, хайрт хатан Гүргэлээ хүүгээ алдан энэ хорвоод шаналж амьдрахыг нь харахгүйн тулд мөн егүүтгэнэ. Харин хааны шадар Эгэрэг хүүгээ үхсэнд хорсож, хааны жинхэнэ хүүг хорооно. Эгэрэг өөрөө хаан ширээнд суухаар завдан хаантай тэрсэлдэж төрийн тамга, түмний эрхийг нэхэн тулалдаж их хаанд ялагдаж байгаагаар төгсөнө.  

=== Монгол Хаан жүжиг ===
“Монгол хаан” театр нь Монгол улсын соёл урлаг, театрын урлагийн хөгжил, олон мянганы уламжлалтай үндэстний өв соёлыг олон улсын соёл урлагийн ертөнц, үзэгчдэд, танилцуулан сурталчлах, үндэстний өв соёлын дархлааг бэхжүүлэх зорилготойгоор Hero entertainment group ээс хэрэгжүүлж буй төслүүдийн нэг болно. 

“Монгол хаан” төслийн хүрээнд үүсгэн байгуулагдсан “Монгол хаан” театр нь уран бүтээлийн гараагаа, Ардын уран зохиолч, төрийн соёрхолт [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]&lt;nowiki/&gt;гийн зохиол “[[Тамгагүй төр]]” жүжгээр эхлүүлсэн нь Монгол улсын театрын урлагийн түүхэн дэхь маш амжилттай үйл явдлуудын нэг болжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=“Монгол хаан” дэлхийн тайзыг тамгална |url=https://mass.mn/n/88474 |access-date=2025-01-27 |website=mass.mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ikon.mn |first=М. Батчимэг |date=2023-11-13 |title=&quot;Лондонд тоглогдох &quot;Монгол Хаан&quot; жүжиг нь Английн продюсерын багтай хамтарч буй гаднын хөрөнгө оруулалттай төсөл&quot; |url=https://ikon.mn/n/305x |access-date=2025-01-16 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;

== '''БНХАУ дахь тоглолт''' ==
Монгол хаан театрын “[[Тамгагүй төр]]” жүжгийг 2023 оны 9-р сарын 19-23-нд [[БНХАУ]]-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ордос хотын Эзэн хороо театрт тоглохоор хоёр тал гэрээ байгуулсан байсан боловч тоглолт эхлэхээс хэдхэн минутын өмнө “цахилгаан тасарсан” шалтгаар Хятадын эрх баригчид тоглолтыг цуцалжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zindaa |title=“Тамгагүй төр” жүжиг Хятадад хориглогдож, 120 гаруй уран бүтээлч шөнө дөлөөр хөөгдсөн нь |url=https://www.zindaa.mn/4pr1 |access-date=2025-01-27 |website=www.zindaa.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;

Radio Free Asia агентлагийн мэдээлснээр, “[[Тамгагүй төр]]” монгол жүжгийг ӨМӨЗО-ы Ордос хотын Эзэн хороо хошууны их театрт есдүгээр сарын 19-нөөс 21-ний хооронд тоглохоор төлөвлөж байсан ч олон зуун үзэгчид цугларч тоглолтын танхим руу орохоос өмнө техникийн саатал шалтгаар, тоглолтыг зогсоосныг мэдэгдсэн боловч, тоглолтыг зогсоосон шалтгаан нь эрх баригчдын шийдвэр байжээ. Монгол хаан театрын “[[Тамгагүй төр]]” жүжгийн багийнхан тоглолтоо гаргах найдлага тээж холбогдох хүмүүстэй уулзаж ярилцсаар байв.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Б.Анхтуяа |date=2023-10-04 |title=China bans Mongolian theatre production - News.MN |url=https://news.mn/en/799931/ |access-date=2025-01-27 |website=News.MN - The source of news |language=en}}&lt;/ref&gt;

Энэ талаар Ордос хотын сургуулийн нэгэн багш  “Өвөр Монголын өнцөг булан бүрээс ирсэн үзэгчид тасалбар худалдаж авсан ч хотын засаг захиргааны зүгээс тоглолтыг түр зогсоосон. “Монгол хаан” театрын уран бүтээлчид тоглолтоо нээхтэй зэрэгцэж &quot;Эзэн хороо хошуу&quot; их театрын цахилгаан тасарч, цахилгаангүйн улмаас тоглолтыг хойшлуулах тайлбар гарсан. Энэхүү жүжгийг Монголд маш олон удаа тоглосон нь Өвөр Монголчуудын анхаарлыг татаж зорьж ирэхэд нь ихээхэн нөлөө үзүүлсэн. Жүжгийг үзэхээр Шилийн голын үзэгчид болон Хөлөн Буйр, Бор тал, Ховог сайр, Хөхнуур, Цайдам зэрэг Өвөр Монголын бараг хошуу бүрээс, Японы иргэншилтэй Өвөрмонголчууд хүртэл Японоос үзэхээр ирцгээж, тасалбараа худалдаж авчихсан байсан” гэжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zindaa |title=“Тамгагүй төр” жүжиг Хятадад хориглогдож, 120 гаруй уран бүтээлч шөнө дөлөөр хөөгдсөн нь |url=https://www.zindaa.mn/4pr1 |access-date=2025-01-27 |website=www.zindaa.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түүнчлэн “[[Тамгагүй төр]]” жүжгийг тоглохыг хориглосон гол шалтгаан нь ӨМӨЗО-д үндэстний цөөнхийн боловсон хүчин, эрдэмтэн судлаачдыг онилсон &quot;Монголын ерөнхий түүх&quot;-ийг тавиур дээрээс хасаж, худалдаалахыг хориглосон, Өвөрмонголд соёлын цэвэрлэгээ эрчимжиж, эрх баригчид бага, дунд сургуулийн түүхийн сурах бичгүүдэд арга хэмжээ авч байгаа энэ үед баатарлаг, улс төрийн гүнзгий агуулгатай Монголын түүх, соёл нэвт шингээсэн бүтээл тоглогдох гэж байсан тул Монгол үндэстний үзэл баримтлал нь Өвөрмонголд тогтоосон хяналтад нөлөөлнө гэж [[Хятад]] улс санаа зовж байна гэж албаны эх сурвалжууд мэдээлснийг RFA агентлаг эш татан мэдээлэв&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bagshaw |first=Eryk |date=2023-10-03 |title=China bans West End-bound theatre production |url=https://www.smh.com.au/world/asia/china-pulls-the-plug-on-west-end-bound-theatre-production-20231003-p5e9bi.html |access-date=2025-01-27 |website=The Sydney Morning Herald |language=en}}&lt;/ref&gt;.

== '''ИБУИНХУ дахь тоглолт''' ==
&quot;Монгол Хаан&quot; жүжиг нь Английн продюсерын багтай хамтран зохион байгуулж буй гадаадын хөрөнгө оруулалтаар Монголын соёл урлагийг дэлхийн тайзнаа гаргасан төсөл юм.
[[Файл:London Colesium Theatre.jpg|thumb|&lt;nowiki&gt;The Mongol Khan | London Colesium Theatre, 2023 &lt;/nowiki&gt;]]
[[Англи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс]]&lt;nowiki/&gt;ын нийслэл [[Лондон]] хотноо [https://londoncoliseum.org/ Колисиум] театрт 2023 оны 11 дүгээр сарын 17-ны өдрөөс 12 дугаар сарын 2 хүртэл 15 өдрийн турш 17 удаа тоглож, нийт 40 мянга орчим үзэгчдэд толилуулжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Лондон хотын Колизей театрт 17 удаа тоглогдсон &quot;Монгол хаан&quot; жүжиг 40000 гаруй үзэгчид хүрчээ |url=https://montsame.mn/mn/read/332683 |access-date=2025-01-28 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Lord Mayor's Show 2023.jpg|thumb|&lt;nowiki&gt;The Mongol Khan | Lord Mayor's show, 2023&lt;/nowiki&gt;]]
Тоглолтын өмнө &quot;Монгол хаан&quot; жүжгийн уран бүтээлчид 2023 оны 11-р сард Лондон хотод болсон &quot;[https://lordmayorsshow.london/ The Lord Mayor's]&quot; шоунд оролцож, жүжгийн хувцас хэрэглэл болон “Өв” брэндийн монгол дээлээр гоёж, Лондон хотын гудамжаар морьтой явсан билээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Limited |first=Alamy |title=The Mongol Khan group at Lord Mayor's Show Procession 2023, on Armistice Day, passing along Poultry in the historic City of London, UK Stock Photo - Alamy |url=https://www.alamy.com/the-mongol-khan-group-at-lord-mayors-show-procession-2023-on-armistice-day-passing-along-poultry-in-the-historic-city-of-london-uk-image572229801.html |access-date=2025-01-28 |website=www.alamy.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

Theatreweekly хэмээх мэргэжлийн хэвлэл “Лондон Колисиум бол Лондонгийн хамгийн том тайзуудын нэг. Гэвч Монгол Хаан жүжиг энэ театрын өнцөг булан бүрийг дүүргэж чадаж байна. Өмнө нь Лондонд ийм зүйл болж байгаагүй юм. Монголын зөвхөн театрын урлагийг таниулж байгаагийн хувьд ч бус, Монголын соёл, уламжлалын хаалгыг нээж байгаагийн хувьд энэ бол ялалт байлаа. Монгол Хаан бол үзсэн үзэгчид нь өөрсдийгөө азтайд тооцож болох, урьд өмнө байгаагүй тийм үзэгдэл, үйл явдал болж байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Stewart |first=Greg |date=2023-11-20 |title=Review: The Mongol Khan at The London Coliseum |url=https://theatreweekly.com/review-the-mongol-khan-at-the-london-coliseum/ |access-date=2025-01-28 |website=Theatre Weekly |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;” гэж дүгнэжээ.

=== Чарльз хааны захидал ===
2024 оны 3-р сард [[III Чарльз|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улсын Цог Жавхлант хаан III Чарльз]] Лондон хотын Уэст Эндийн Колисиум театрт тоглолтоо толилуулсан “Монгол хаан” жүжгийн багт талархлын захидал илгээж, мэндчилгээ дэвшүүлснийг Эзэн хааны хувийн нарийн бичгийн даргын туслах Муна Шамсуддин Монгол Улсаас тус улсад суугаа Элчин сайдын яамаар дамжуулан уламжилжээ. Энэхүү захидалд:

&lt;u&gt;Букингемын ордон&lt;/u&gt;

2024 оны 3 дугаар сарын 18

Эрхэм дээдэст өгөөмөр бэлэг болгон сайн сайхныг ерөөн илгээсэн уран зураг, санаа тавьж бичсэн захидалд талархал илэрхийлэхийг Эзэн хаан надад даалгасан билээ.

Та бүхний сэтгэл гарган илгээсэн захидалд ихэд талархаж байна. Эзэн хааны зүгээс Та бүхэнд ч бас Зул сарын баярыг сайхан тэмдэглэж, шинэ ондоо үлэмж амжилт гаргахыг хүссэнийг хүлээн авна уу.

Эрхэм дээдэс “Монгол хаан” жүжгийн баг, Монгол Улсын Элчин сайдын яамны хамт олонд эл мэндчилгээг хүргэхийн ялдамд чин сэтгэлийн талархал, хамгийн сайн сайхныг хүсэн ерөөж байна.

Муна Шамсуддин, Эзэн хааны хувийн нарийн бичгийн даргын туслах&lt;ref&gt;{{Citation |last=play |first=Themongolkhan Theatrical |title=Эзэн хаан захидал copy |date=2025-01-28 |url=https://www.flickr.com/photos/202111814@N02/54292650096/ |access-date=2025-01-28}}&lt;/ref&gt;

== '''Олон Улсын Аялан тоглолтууд''' ==

=== '''Сингапур улс дахь тоглолт''' ===
2024 оны 3-р сарын 19-нд Сингапурын соёлын тэргүүлэх компани Base Entertainment “Монгол хаан” жүжгийг Сингапур улсад хамтран продюсер хийж, хөрөнгө оруулахаар тохиролцон гэрээгээ албан ёсоор байгуулжээ. Энэ нь Монголын уран бүтээлчид анх удаа гадаадын продюсинг компанитай зах зээлийн зарчмаар хамтран ажиллаж, хилийн чанадад уран бүтээлээ толилуулж байгаа тохиолдол болж байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News.MN |date=2024-03-21 |title=&quot;The Mongol Khan&quot; will be performed in Singapore - News.MN |url=https://news.mn/en/800627/ |access-date=2025-01-28 |website=News.MN - The source of news |language=en |archive-date=2025-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128113842/https://news.mn/en/800627/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Base Entertainment-ын гүйцэтгэх захирал Chantal Prud’homme “Бродвэйн түвшний маш өндөр чанартай Азийн шилдэг бүтээлийг Сингапурт авчрахыг бид удаан хугацаанд мөрөөдсөн. Өнгөрсөн 11 дүгээр сард Лондонгийн Колисиумд энэхүү гайхалтай жүжгийг үзсэнийхээ дараа энэ бол бидний хайж байсан зүйл мөн гэдгийг шууд ойлгосон” гэж онцолсон байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Монгол хаан&quot; жүжгийг Сингапурт тоглох гэрээ байгуулжээ |url=https://www.montsame.mn/en/read/340063 |access-date=2025-01-28 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

2024 онд Марина Бэй Сэндс цогцолборын Сэндс театр нь Matilda, Hamilton, Miss Saigon, Монгол Хаан гэсэн дэлхийн театрын дөрвөн томоохон уран бүтээлийг тоглуулахаар сонгожээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Монгол хаан&quot; жүжгийг Сингапурт тоглох гэрээ байгуулжээ |url=https://www.montsame.mn/en/read/340063 |access-date=2025-01-28 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

Сингапур улсад, тус цогцолборт анх удаа Азийн жүжгийг дөрвөн долоо хоногийн турш толилуулахаар болсон нь жүжгийн өгүүлэмж, илэрхийлэл нь ямарваа нэгэн үндэстэн, соёл, шашин шүтлэгээс үл хамааран дэлхийн нийт үзэгчдийн таалалд нийцэхийг илэрхийлжээ.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Театрын нэр
!Хот, улс
!Огноо
|-
|1
|[https://web.archive.org/web/20250128113846/https://www.robertoplano.com/ulan-cia-gran-theatre-hohhot-china/ Ulan Cia Grand Theatre]
|Хөх хот, БНХАУ
|2023 оны 9-р сар
Хятад улсын албан тушаалтнуудаас хориглогдсон тул тоглолт цуцлагдсан.
|-
|2
|[https://regional.chinadaily.com.cn/en/2024-10/02/c_1029695.htm Ordos Grand Theatre]
|Хөх хот, БНХАУ
|2023 оны 9-р сарын 19-оос 21н хүртэл
Хятад улсын албан тушаалтнуудаас хориглогдсон тул тоглолт цуцлагдсан.
|-
|3
|[https://londoncoliseum.org/ London Colesium Theatre]
|Лондон хот, ИБУИНХУ
|2023 оны 11-р сарын 17-оос 
2023 оны 12-р сарын 2н хүртэл тоглосон&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Limited |first=London Theatre Direct |title=The Mongol Khan |url=https://www.londontheatredirect.com/musical/the-mongol-khan-tickets |access-date=2025-01-28 |website=London Theatre Direct |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|4
|[https://www.marinabaysands.com/entertainment/shows.html Sands Theatre, Marina Bay Sands]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|Сингапур улс
|2024 оны 10-р сарын 17-оос
2024 оны 11-р сарын 3н хүртэл тоглосон&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Travel |first=Klook |title=The Mongol Khan at Sands Theatre in Singapore - Klook Singapore |url=https://www.klook.com/en-SG/activity/114570-the-mongol-khan-at-sands-theatre-singapore/ |access-date=2025-01-28 |website=Klook Travel |language=en-SG}}&lt;/ref&gt;
|-
|5
|[https://www.t-i-forum.co.jp/en/facilities/a/ Tokyo International Forum Hall] 
|Токио, Япон
|2025 оны 10-р сарын 10-аас
2025 оны 10-р сарын 20н хүртэл тоглоно&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Монгол хаан&quot; жүжгийг 2025 онд Японд тоглоно |url=https://montsame.mn/mn/read/356799 |access-date=2025-01-28 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|6
|[https://www.nagoya-phil.or.jp/en/hall/hall_aichi Aichi Prefecture Art Theatre]
|Нагоя, Япон
|2025 оны 10-р сарын 24-оос
2025 оны 10-р сарын 26н хүртэл тоглоно&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Монгол хаан&quot; жүжгийг 2025 онд Японд тоглоно |url=https://montsame.mn/mn/read/356799 |access-date=2025-01-28 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|7
|[https://dolbytheatre.com/ Dolby Theatre]
|Лос Анджелес, АНУ
|Тун удахгүй
|-
|8
|[[:en:Broadway_Theatre_(53rd_Street)|Broadway Theatre]]
|Нью Йорк, АНУ
|Тун удахгүй
|}

== '''График Комик Ном''' ==
[[Файл:The Mongol Khan opening 2023.jpg|thumb|&lt;nowiki&gt;The Mongol Khan | Graphic Novel Launch, London Colesium, 2023&lt;/nowiki&gt;]]
“Монгол хаан” жүжгээс сэдэвлэсэн “Монгол хаан” комик номыг Монголд анх удаа олон улсын стандартад нийцүүлэн англи, монгол хэлээр хэвлэсэн байна.
2023 оны 11-р сарын 8-нд ИБУИНХУ-ын нийслэл Лондон хотноо Колисиум театрт “Монгол хаан” комик номын англи хувилбар анх нээлтээ хийжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/news/53 |access-date=2025-01-28 |website=themongolkhan.com}}&lt;/ref&gt;

2024 оны 2-р сарын 24-нд Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотноо “Монгол хаан” комик номын монгол хувилбар нээлтээ хийсэн юм.

2024 оны 7-р сарын 30-нд Сингапур Улсад мөн нээлтээ хийж, Сингапурын Times Distribution компани борлуулахаар болсон бөгөөд Азийн алдарт Kinokuniya сүлжээ номын дэлгүүрт зарагдаж байна&lt;ref&gt;{{Cite web |title=THE MONGOL KHAN {{!}} Books Kinokuniya |url=https://kinokuniya.com.sg/best_sellers/the-mongol-khan/ |access-date=2025-01-28 |website=kinokuniya.com.sg |archive-date=2025-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128120314/https://kinokuniya.com.sg/best_sellers/the-mongol-khan/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. “Монгол хаан” жүжгийн продюсер, Base Entertaiment-ийн захирал Шантал ярилцлага өгөхдөө “Номын нээлтээ Сингапурт хийсэн нь үнэхээр зөв алхам болсон. Яагаад гэвэл удахгүй тоглох жүжгийн маань томоохон сурталчилгаа болсон. Миний хувьд энэ жүжиг шууд сэтгэлд минь хүрсэн. Би сэтгэл зүрхээрээ мэдэрсэн. Би бол Францын Канад гаралтай иргэн. Надад ийм мэдрэмж төрүүлж байхад сингапурчуудад ямар сэтгэгдэл төрөх нь тодорхой.” гэж онцолжээ.

Испанийн &quot;Amok Ediciones Publishing&quot; хэвлэлийн газар уг номыг испани хэлээр орчуулан гаргаж, улсынхаа номын дэлгүүрүүдээс гадна Латин Америкийн 18 оронд борлуулахаар болжээ.

== '''Хувцас чимэглэл дизайн''' ==
“Монгол хаан” театрын уран бүтээлчдийн жүжгийн хувцас чимэглэлийг евразийг дамнасан Хүннү гүрний нутаг дэвсгэр, одоогийн Монгол, ОХУ, Хятад, Казахстан, Унгар, Турк зэрэг улсуудын нутаг дэвсгэрээс олдсон археологийн олдворуудад тулгуурлан урлажээ. Мөн хүннүгийн өмнөх үеийн Дөрвөлжин булш, Хиргисүүр, Скиф-Сибирийн соёл, Алтайн бажираг, Грек-Бактрийн соёлын нүүдэлчдийн хувцас өмсгөлийн түүхэн олдворууд, хэв загвар, хээ угалз, гоёл чимэглэлд үндэслэн бүтээсэн байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iSee.mn |title=“Тамгагүй төр”-ийн ТАМГАГҮЙ ТЭМДЭГЛЭЛ |url=https://isee.mn/n/39005 |access-date=2025-01-28 |website=iSee.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

* Тухайлбал, “Монгол хаан” жүжгийн гол дүр, хааны бага хатан Гүргэлийн гутлыг урлахдаа 2015 онд Монгол улсаас олдсон 1000 гаруй жилийн өмнөх Х зууны Хятан улсын үед амьдарч байсан эмэгтэйн “адидас гутал” гэж алдаршсан эсгий гутлыг дууриан сэргээжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-04-22 |title=Гүргэл хатны гутлыг 1000 жилийн өмнөх “Адидас гутал”-аас сэдэвлэн бүтээжээ |url=https://eguur.mn/317442/ |access-date=2025-01-28 |website=Eguur.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;

* Арчуг хааны алтан титмийг урлахдаа Хүн төрөлхөтний түүхэн дэхь Монголчуудын байгуулсан төр улсуудын нэг болох  Хүннү гүрний Шаньюйн алтан титмийн олдвороос сэргээн үйлдсэн байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-05-31 |title=ХҮННҮГИЙН ҮЕИЙН АЛТАН ТИТЭМ |url=https://taiz.mn/archives/12608 |access-date=2025-01-28 |website=www.taiz.mn |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

* 2008 онд Монголын археологчдын олсон 1400 орчим жилийн тэртээх Монголын эртний чавхдаст хөгжмийн олдвороос ятга хөгжмийг сэргээн урлаж, жүжгийн үйл явдал, өрнөлүүдэд эгшиглүүлжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Эртний Монголчуудын хэрэглэж байсан хөгжмийн зэмсгийг сэргээн, найрал хөгжмийн баг бүрдүүллээ |url=https://sonin.mn/news/enews/129252 |access-date=2025-01-28 |website=sonin.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

* 2010 онд Монголын археологичид илэрүүлж олсон Нийтийн тоололын өмнөх III зуунаас Нийтийн тоололын I зууны үед Хүннүгийн язгууртнуудын хэрэглэж байсан Ромын шилэн аягыг сэргээн ашиглажээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хүннүгийн язгууртны булшнаас илэрсэн олдворуудыг олон нийтэд дэлгэв |url=https://gogo.mn/r/jnyjj |access-date=2025-01-28 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

* Тус олдвор нь Хүннү-Ромын харилцааг нотолдог.
* МӨН НТӨ XII-VII зууны үеийн Хүннүгийн металл боловсруулах тенхологийн тод баримт болох хүрэл илдийг сэргээн урласан байна.
* 2019 онд Монголын археологчдын олж, Дэлхийн шилдэг 10 археологийн нээлтэд бүртгэгдсэн хос мөнгөн лууны загвараар Хүннүгийн хааны бэлгэдэл лууг сэргээн урлажээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eagle.mn/r/66088 |access-date=2025-01-28 |website=eagle.mn}}&lt;/ref&gt;

Тус жүжгийн хувцасны зураачаар Торго салоны зураач Д.Болд ажилласан ба хувцсыг Торго салоны урлаачид оёж чимэглэлийг дархан Самбуу урласан.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/castandcreatives |access-date=2025-01-28 |website=themongolkhan.com}}&lt;/ref&gt;

== '''Хөгжим, гэрлийн технологи''' ==
“Монгол хаан” жүжгийн хөгжим, аудио нь технологийн хувьд Монголын анхны 5.1 surround (dolby digital) буюу орчин үеийн dolby digital дуугаралттай кино театрын стандарт дуугаралтыг амжилттай нэвтрүүлсэн тохиолдол юм. Мөн жүжигчдийн микрофон нь хамгийн сүүлийн үеийн технологи болох жүжигчдийн духны дээр байршуулах зориулалттай DPA 6060 Omni Lavaliere микрофоныг утасгүй аудио дамжуулалтын дэлхийд өндөр чанартай (1. Sennheiser EM 6000 Digital 2 Channel Receiver Sennheiser SK 6212 Ultra-Light Digital Mini-Bodypack) wireless системтэй хослуулан ашигласан нь үзэгчдээс төдийгүй мэргэжлийн ажилтнуудаас өндөр үнэлэлт авсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/sightsandsounds |access-date=2025-01-28 |website=themongolkhan.com}}&lt;/ref&gt;

Гэрлийн техникийн хувьд дэлхийн өндөр зэрэглэлийн том театруудад л хэрэглэгддэг хамгийн олон тооны гэрлийн төхөөрөмжүүдийг нэг зэрэг ашиглаж, бүжгийн хөдлгөөнийг тод илэрхийлэхэд зориулсан хурдан удааны хосолмол, хөдөлгөөнтэй гэрлийн найруулга хийснээрээ онцлогтой.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=“Монгол хаан” жүжгийн тойм: Хаан ор залгамжийн тухай яруу, ялгуун дууль |url=https://www.sonin.mn/newsDetail/832 |access-date=2025-01-28 |website=sonin.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
Герман, Япон улсын мэргэжлийн продюсерүүдийн дүгнэснээр “Монгол хаан” бүтээл нь дуу хөгжим, гэрлийн технологийн хувьд дэлхийн өндөр зэрэглэлийн бүтээлтэй эн зэрэгцэж байна.

=== Хөгжмийн бүтээл ===
Тус жүжгийн хөгжим нь үндсэндээ сонгодог симфони найрал хөгжим ба үндэсний их найрал хөгжимд зориулагдан бичигдсэн cinematic шинжтэй бөгөөд үндэсний болон сонгодог эрэгтэй, эмэгтэй, хүүхдийн зэрэг найрал дуу, Монгол улсаас ЮНЕСКО Соёлын биет болон биет бус өвд бүртгэлтэй Монгол уртын дуу, морин хуур, лимбийн битүү амьсгаа, хөөмий зэргээс гадна Торгоны зам дагуух улс орнуудын хөгжмийн зэмсгийн баялаг дуугаралтыг хамруулсан маш өргөн баялаг хөгжмийн бүрэлдэхүүнтэй. Тус бүтээлд Монгол улсын Үндэсний урлагийн их театрын Монгол төрийн үндэсний хөгжмийн их найрлын хөгжимчид, симфони найрал хөгжим, халимаг, солонгос, хятад улсын хөгжимчид зэрэг өндөр зэрэглэлийн хөгжмийн бүрэлдэхүүнүүд оролцон тоглосон.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=“Монгол хаан” жүжгийн тойм: Хаан ор залгамжийн тухай яруу, ялгуун дууль |url=https://www.sonin.mn/newsDetail/832 |access-date=2025-01-28 |website=sonin.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Энэхүү жүжгийн турш special effects, ambience -г уран сайхны кино шиг өргөн ашигладаг тул хөгжмийн бичлэгийн mix, master формат нь 5.1 surround дуугаралттай, олон тооны cinematic midi programming sound ашигласан болно.

Товчхондоо Торгоны зам дагуух өрнө дорнын их найрал хөгжмийн уламжлалт хослол дээр хамгийн сүүлийн үеийн хөгжмийн дуугаралтын программыг амжилттай хослуулсан cinematic арга барилтай бүтээл юм.[[Файл:Tmk reviews 1920x1080+.jpg|thumb|Монгол Хаан жүжгийн Олон Улсын нийтлэлийн шүүмж]]
=== Монгол Хаан жүжгийн дуу ===
Жүжгийн дууг Б.Лхагвасүрэнгийн үг, хөгжмийн зохиолч Б.Одбаярын хөгжим, Өвөр Монголын алдарт дуучин Тэнгэр дуулжээ&lt;ref&gt;{{Citation |last=The Mongol Khan |title=&quot;The Mongol Khan&quot; - Official Soundtrack |date=2023-09-13 |url=https://www.youtube.com/watch?v=dZ6ooFVQgZI |access-date=2025-01-28}}&lt;/ref&gt;.

== '''Олон улсын хэвлэлийн үнэлгээ ба шүүмжлэл''' ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|}

==== Лондон Колисиум театрт тоглосноор театрын мэргэжлийн шүүмжлэгчид болон хэвлэл нийтлэлээс одоор дараах үнэлгээ ба шүүмжлэл өгсөн ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''#'''
|'''Од'''
|'''Нийтлэл, хэвлэлүүд'''
|'''Хэвлэсэн огноо'''
|'''Холбоос'''
|-
|1
|5
|The art desk
|24/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-11-22 |title=The Mongol Khan, London Coliseum review - unique operatic spectacle utterly overwhelms flaws in pacing and story |url=https://theartsdesk.com/theatre/mongol-khan-london-coliseum-review-unique-operatic-spectacle-utterly-overwhelms-flaws-pacing |access-date=2025-01-28 |website=theartsdesk.com |language=en |archive-date=2024-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223190659/https://theartsdesk.com/theatre/mongol-khan-london-coliseum-review-unique-operatic-spectacle-utterly-overwhelms-flaws-pacing |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|5
|The spy in the stalls
|20/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=thespyinthestalls |date=2023-11-21 |title=thespyinthestalls review The Mongol Khan at London Coliseum |url=https://thespyinthestalls.com/2023/11/the-mongol-khan/ |access-date=2025-01-28 |website=thespyinthestalls.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
|3
|5
|Seeing dance
|21/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kasner |first=Charlotte |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan |url=https://www.seeingdance.com/the-mongol-khan-231121/ |access-date=2025-01-28 |website=SeeingDance |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
|4
|5
|The arts dispatch
|22/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudgyard |first=Carla |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan Review – London Coliseum |url=https://www.theartsdispatch.com/the-mongol-khan-review-london-coliseum/ |access-date=2025-01-28 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
|5
|5
|British Theatre Guide
|05/01/2024
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-11-17 |title=Theatre review: The Mongol Khan from Hero Entertainment,, Wild Yak Productions and Maktub Productions at London Coliseum |url=https://www.britishtheatreguide.info/reviews/the-mongol-khan-london-coliseum-22760 |access-date=2025-01-28 |website=British Theatre Guide |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
|6
|5
|London reviews
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-01-13 |title=London Reviews {{!}} Latest London Trends And Things To Do |url=https://londonreviews.co.uk |access-date=2025-01-28 |website=londonreviews.co.uk |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|7
|5
|The Mancunion
|29/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-11-29 |title=The Mongol Khan review: Spectacle over substance - The Mancunion |url=https://mancunion.com/2023/11/29/the-mongol-khan-review-spectacle-over-substance/ |access-date=2025-01-28 |website=mancunion.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
|8
|5
|Yup voted
|05/12/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Rise of Archug Khan |url=https://www.yupvoted.com/blog/the-rise-of-archug-khan |access-date=2025-01-28 |website=www.yupvoted.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|9
|5
|The fairy powered productions
|21/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=FairyPoweredProductions |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan Review * Fairy Powered Productions |url=https://fairypoweredproductions.com/the-mongol-khan-review/ |access-date=2025-01-28 |website=Fairy Powered Productions |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
|10
|4.5
|The QR
|21/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=WJQuinn |date=2023-11-21 |title=Review: The Mongol Khan – London Coliseum |url=https://theqr.co.uk/2023/11/21/review-the-mongol-khan-london-coliseum/ |access-date=2025-01-28 |website=theqr.co.uk |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|11
|4
|The Guardian
|21/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Akbar |first=Arifa |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan review – a spectacular, swashbuckling tale of succession |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/stage/2023/nov/21/the-mongol-khan-review-a-spectacular-swashbuckling-tale-of-succession-coliseum-london |access-date=2025-01-28 |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;
|-
|12
|4
|Culture whisper
|
|&lt;ref&gt;{{Cite news |title=A historic epic from Mongolia at the Coliseum |language=en-GB |work=Culture Whisper |url=https://www.culturewhisper.com/r/dance/the_mongol_khan_london_coliseum/17746 |access-date=2025-01-28 |archive-date=2024-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241110063202/https://www.culturewhisper.com/r/dance/the_mongol_khan_london_coliseum/17746 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|13
|4
|First night
|22/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-11-22 |title=Review of ‘The Mongol Khan’: “The dragon is awakening” |url=https://firstnightmagazine.com/2023/11/22/review-of-the-mongol-khan-the-dragon-is-awakening/ |access-date=2025-01-28 |website=First Night Magazine |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|14
|4
|London living large
|11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=link |first=Get |last2=Facebook |last3=X |last4=Pinterest |last5=Email |last6=Apps |first6=Other |title=The Mongol Khan ★★★★ London Coliseum {{!}} Nov 17 - Dec 2, 2023 |url=http://www.londonlivinglarge.com/2023/11/the-mongol-khan-london-coliseum-until.html |access-date=2025-01-28}}&lt;/ref&gt;
|-
|15
|4
|Everything theatre
|22/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lloyd |first=Irene |date=2023-11-22 |title=Review: The Mongol Khan, London Coliseum |url=https://everything-theatre.co.uk/2023/11/review-the-mongol-khan-london-coliseum/ |access-date=2025-01-28 |website=Everything Theatre |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
|16
|4
|Broadway world
|21/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Milazzo |first=Franco |title=Review: THE MONGOL KHAN, London Coliseum |url=https://www.broadwayworld.com/westend/article/Review-THE-MONGOL-KHAN-London-Coliseum-20231121 |access-date=2025-01-28 |website=BroadwayWorld.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|17
|4
|London Box Office
|21/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=King |first=Stuart |title=Review: THE MONGOL KHAN at London Coliseum |url=https://www.londonboxoffice.co.uk/news/post/mongol-khan-review |access-date=2025-01-28 |website=Theatre News and Reviews |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|18
|4
|The upcoming
|21/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Snell |first=Will |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan at the London Coliseum {{!}} Theatre review |url=https://www.theupcoming.co.uk/2023/11/21/the-mongol-khan-at-the-london-coliseum-theatre-review/ |access-date=2025-01-28 |website=The Upcoming}}&lt;/ref&gt;
|-
|19
|4
|Theatre weekly
|20/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Stewart |first=Greg |date=2023-11-20 |title=Review: The Mongol Khan at The London Coliseum |url=https://theatreweekly.com/review-the-mongol-khan-at-the-london-coliseum/ |access-date=2025-01-28 |website=Theatre Weekly |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
|20
|4
|West End evenings
|22/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chmielewska |first=Zuzanna |date=2023-11-22 |title=The Mongol Khan - London Coliseum - Review |url=https://westendevenings.co.uk/2023/11/22/the-mongol-khan-london-coliseum-review/ |access-date=2025-01-28 |website=West End Evenings |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|21
|4
|A yougish perspective
|22/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-11-22 |title=Review of The Mongol Kahn |url=https://ayoungishperspective.co.uk/2023/11/22/review-the-mongol-kahn/ |access-date=2025-01-28 |website=A Young(ish) Perspective |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|22
|4
|Stage to page
|21/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=THE MONGOL KHAN {{!}} REVIEW |url=http://www.stagetopage.co.uk/2023/11/the-mongol-khan-review.html |access-date=2025-01-28 |website=stagetopage}}&lt;/ref&gt;
|-
|23
|4
|Morning star
|04/12/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Monday |last2=December 4 |last3=2023 |date=2023-12-04 |title=Throne of blood |url=https://morningstaronline.co.uk/article/c/throne-blood |access-date=2025-01-28 |website=Morning Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|24
|4
|Jadar
|28/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-11-28 |title=Review: The Mongol Khan |url=https://jadar.uk/2023/11/28/review-the-mongol-khan/ |access-date=2025-01-28 |website=JADAR |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
|25
|4
|Mark as pen
|24/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=markaspen |date=2023-11-24 |title=The Mongol Khan |url=https://markaspen.com/2023/11/24/mongol-khan/ |access-date=2025-01-28 |website=Mark Aspen |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|26
|4
|London Theatre 1
|21/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Omaweng |first=Chris |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan at the London Coliseum {{!}} Review |url=https://www.londontheatre1.com/reviews/the-mongol-khan-at-the-london-coliseum-review/ |access-date=2025-01-28 |website=LondonTheatre1 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
|27
|4
|The Strand
|14/12/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Reddy |first=Vaishnavi |date=2023-12-14 |title=Reviewing 'The Mongol Khan': A Visually Stunning, Theatrical Spectacle |url=https://www.strandmagazine.co.uk/single-post/reviewing-the-mongol-khan-a-visually-stunning-theatrical-spectacle |access-date=2025-01-28 |website=STRAND Magazine |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|28
|4
|All that dazzles
|21/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Admin |first=Sam- |date=2023-11-21 |title=Review: The Mongol Khan (London Coliseum) |url=https://www.allthatdazzles.co.uk/post/review-the-mongol-khan-london-coliseum |access-date=2025-01-28 |website=All That Dazzles |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|29
|3
|The Times
|21/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Craine |first=Debra |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan review — like King Lear told by Cirque du Soleil |url=https://www.thetimes.com/culture/theatre-dance/article/the-mongol-khan-review-like-king-lear-told-by-cirque-du-soleil-725dp9fpz?region=global |access-date=2025-01-28 |website=www.thetimes.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|30
|3
|Time Out
|21/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bano |first=Tim |title=The Mongol Khan, London Coliseum review: hokey but lavish Mongolian national epic |language=en-GB |work=Time Out London |url=https://www.timeout.com/london/theatre/the-mongol-khan-review |access-date=2025-01-28}}&lt;/ref&gt;
|-
|31
|3
|Daily Mail
|24/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Marmion |first=Patrick |date=2023-11-24 |title=The Witches review: Dahl's witches cast a spell over me. |url=https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-12785993/The-Witches-review-Dahls-witches-cast-spell-Im-not-fan-books-writes-PATRICK-MARMION.html |access-date=2025-01-28 |website=Mail Online}}&lt;/ref&gt;
|-
|32
|3
|Express
|28/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Norman |first=Neil |date=2023-11-28 |title=Greed, deceit, betrayal : Final chance to watch the epic Mongol Khan |url=https://www.express.co.uk/entertainment/theatre/1839757/mongol-khan-theatre-puppets-dance |access-date=2025-01-28 |website=Express.co.uk |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|33
|3
|Whats on the stage
|21/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan at the London Coliseum – review |url=https://www.whatsonstage.com/news/the-mongol-khan-at-the-london-coliseum-review_1551032/ |access-date=2025-01-28 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|34
|3
|Upstage Reviews
|20/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Barton |first=Matt |date=2023-11-26 |title=The Mongol Khan review: Can’t find a story to match the spectacle |url=https://upstagereviews.wordpress.com/2023/11/26/the-mongol-khan-review/ |access-date=2025-01-28 |website=Upstage Reviews |language=en |archive-date=2025-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415201801/https://upstagereviews.wordpress.com/2023/11/26/the-mongol-khan-review/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|35
|3
|The Spectator
|25/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Christiansen |first=Rupert |date=2023-11-22 |title=An awesome spectacle: The Mongol Khan, at the London Coliseum, reviewed |url=https://www.spectator.co.uk/article/an-awesome-spectacle-the-mongol-khan-at-the-london-coliseum-reviewed/ |access-date=2025-01-28 |website=The Spectator |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
|36
|3
|Afridiziak Theatre news
|27/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nicole |first=Christina |date=2023-11-27 |title=The Mongol Khan - review • Afridiziak Theatre News |url=https://www.afridiziak.com/reviews/the-mongol-khan-review/ |access-date=2025-01-28 |website=www.afridiziak.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
|37
|2
|Financial Times
|
|&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hemming |first=Sarah |date=2023-11-22 |title=The Witches at the National Theatre — a mischievous musical take on Roald Dahl |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/345d9cd3-4c4f-4a17-bc35-97abdf074648 |access-date=2025-01-28}}&lt;/ref&gt;
|-
|38
|2
|The Telegraph
|21/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Swain |first=Marianka |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan: Oh no he can’t |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/theatre/what-to-see/the-mongol-khan-london-coliseum-review/ |access-date=2025-01-28 |issn=0307-1235}}&lt;/ref&gt;
|-
|39
|2
|The Stage
|21/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Mongol Khan review at the London Coliseum from Lkhagvasuren Bavuu and Timberlake Wertenbaker |url=https://www.thestage.co.uk/reviews/the-mongol-khan-review-at-the-london-coliseum-from-lkhagvasuren-bavuu-and-timberlake-wertenbaker |access-date=2025-01-28 |website=The Stage |language=En}}&lt;/ref&gt;
|-
|40
|2
|The reviews hub
|21/11/2023
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=London |first=The Reviews Hub- |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan – Coliseum, London |url=https://www.thereviewshub.com/the-mongol-khan-coliseum-london/ |access-date=2025-01-28 |website=The Reviews Hub |language=en-GB |archive-date=2025-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415195959/https://www.thereviewshub.com/the-mongol-khan-coliseum-london/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|}

'''&lt;br /&gt;Марина Бай Сандс театрт тоглосноор хэвлэл нийтлэлээс дараах шүүмжлэл өгсөн'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|'''#'''
|'''Нийтлэл, хэвлэлүүд'''
|'''Хэвлэсэн огноо'''
|'''Холбоос'''
|-
|1
|RED HOT SG print
|01/10/2024
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=‘Art director is a 2,000-year-old man’: Mongolia’s first West End show premieres in Singapore |url=https://www.redhot.sg/art-director-is-a-2-000-year-old-man-mongolia-s-first-west-end-show-premieres-in-singapore-457527.html |access-date=2025-01-29 |website=Red Hot Singapore |archive-date=2025-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415200133/https://www.redhot.sg/art-director-is-a-2-000-year-old-man-mongolia-s-first-west-end-show-premieres-in-singapore-457527.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|The Straits Times print
|01/11/2024
|Show Picks: Concerts by Asen, d4vd and The Mongol Khan
|-
|3
|Berita Harian
|22/10/2024
|The stage of the theater turns into a battlefield for power
|-
|4
|Lianhe Zaobao
|03/11/2024
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=音乐剧《蒙古汗》感受草原帝国辉煌动荡 |url=https://www.zaobao.com.sg/lifestyle/culture/story20241025-5216137 |access-date=2025-01-29 |website=www.zaobao.com.sg |language=zh-Hans}}&lt;/ref&gt;
|-
|5
|Berita Harian
|28/10/2024
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=cue |date=2024-10-28 |title=Singkap sejarah, sentuhan kreatif di sebalik ‘The Mongol Khan’, Berita Singapura - Beritaharian.sg |url=https://www.beritaharian.sg/singapura/singkap-sejarah-sentuhan-kreatif-di-sebalik-the-mongol-khan |access-date=2025-01-29 |website=BeritaHarian |language=ms}}&lt;/ref&gt;
|-
|6
|8Days
|01/11/2024
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mark Dacascos On Iron Chef, Fate Of His John Wick 3 Character, And Tackling The Epic Play, The Mongol Khan |url=https://www.8days.sg/entertainment/hollywood/mark-dacascos-mongol-khan-memorable-roles-837526 |access-date=2025-01-29 |website=8days |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|7
|Justswipelah
|
|&lt;ref&gt;{{Citation |title=Kun Hua becomes a Mongolian Prince for a day! - mewatch |url=https://www.mewatch.sg/watch/justswipelah-E361-Kun-Hua-becomes-a-Mongolian-Prince-for-a-day-487238 |access-date=2025-01-29 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|8
|CNA lifestyle - Mongolian culture
|06/10/2024
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=In Mongolia's countryside, the underrated joy of a bucket-list experience without phone reception |url=https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/travel/mongolia-countryside-nomadic-life-yurt-naadam-festival-405736 |access-date=2025-01-29 |website=CNA Lifestyle |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|9
|CNA lifestyle - Mongolian culture
|06/10/2024
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=We stayed at the Mongol Nomadic Camp in Mongolia for a taste of traditional culture |url=https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/watch/we-stayed-mongol-nomadic-camp-mongolia-taste-traditional-culture-411471 |access-date=2025-01-29 |website=CNA Lifestyle |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|10
|CNA lifestyle - Mongolian culture
|15/10/2024
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind-the-scenes at The Mongol Khan in Mongolia |url=https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/watch/behind-scenes-mongol-khan-mongolia-412041 |access-date=2025-01-29 |website=CNA Lifestyle |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|11
|8world
|02/09/2024
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=吴淑慧 |first=文: |date=2025-01-29 |title=【蒙古直击】蒙古史诗剧“The Mongol Khan”7大看点 |url=https://vibes.8world.com/arts-culture/the-mongol-khan-2554686 |access-date=2025-01-29 |website=vibes by 8world |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|12
|8world
|20/10/2024
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=吴淑慧 |first=文: |date=2025-01-29 |title=【蒙古直击】“The Mongol Khan”原是“爱情剧”？这名演员28年前就演过同一角色！ |url=https://vibes.8world.com/arts-culture/the-mongol-khan-2581156 |access-date=2025-01-29 |website=vibes by 8world |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|13
|8world
|03/10/2024
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-10-04 |title=蒙古史诗剧“The Mongol Khan”原来是“爱情剧”？ |url=https://vibes.8world.com/videos/lifestyle/the-mongol-khan-2584046 |access-date=2025-01-29 |website=vibes by 8world |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|14
|The New Paper
|17/09/2024
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fetalvero |first=Nathaniel |date=2024-09-17 |title=Steppe spectacle The Mongol Khan to gallop onto S'pore stage |url=https://tnp.straitstimes.com/entertainment/movies/steppe-spectacle-mongol-khan-gallop-spore-stage |access-date=2025-01-29 |website=The New Paper |language=en |archive-date=2024-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241114222540/https://tnp.straitstimes.com/entertainment/movies/steppe-spectacle-mongol-khan-gallop-spore-stage |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|15
|Catch
|16/10/2024
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Celebrate and learn about Mongolian culture: The Mongol Khan’s journey from graphic novel to Marina Bay Sands Theatre in Singapore |url=https://www.catch.sg/Article/The-Mongol-Khan-Singapore-Marina-Bay-Sands-Mongolia-culture-tradition?fbclid=PAZXh0bgNhZW0CMTEAAaZ1kAZB95tHF3q-i8ba9vsQDeZwq5y7qq4LncRKgbOZkpgSMos8fUm-Bs4_aem_U_1ka9pie3GcVg2m1SSkMg |access-date=2025-01-29 |website=www.catch.sg |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|16
|Nylon Singapore
|19/10/2024
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=corsivalab |date=2024-10-18 |title=The Mongol Khan review: A poetic and epic tale of betrayal, duty and love |url=https://nylon.com.sg/the-mongol-khan-review-a-poetic-and-epic-tale-of-betrayal-duty-and-love/ |access-date=2025-01-29 |website=NYLON |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|17
|Must Share news
|24/10/2024
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suarez |first=Jocelyn |date=2024-10-24 |title=The Mongol Khan Review: A spectacular &amp; dazzling epic that's more flash than substance |url=https://mustsharenews.com/mongol-khan-review/?utm_source=telegram |access-date=2025-01-29 |website=MS News - Independent News For Singaporeans |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
|18
|City Nomads
|25/10/2024
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loo |first=Andrina |date=2024-10-25 |title=The Mongol Khan Review: A Dazzling Spectacle Through Mongolian Culture |url=https://citynomads.com/the-mongol-khan-review-a-dazzling-spectacle-through-mongolian-culture/ |access-date=2025-01-29 |website=City Nomads |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|19
|Broadway World Singapore
|27/10/2024
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sancha |first=Gilbert Kim |title=Review: THE MONGOL KHAN is Theatrical Brilliance |url=https://www.broadwayworld.com/singapore/article/Review-THE-MONGOL-KHAN-is-Theatrical-Brilliance-20241027?fbclid=IwY2xjawGLxI1leHRuA2FlbQIxMQABHRMdBq7XJfsQbVedU0JkMFejE6agsO1JaWbW-ycUfgOJb_FdizMY_5FSow_aem_IpP_Ol5x2IUird6-d2_8NQ |access-date=2025-01-29 |website=BroadwayWorld.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|20
|Esquire
|27/10/2024
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cheong |first=Wayne |date=2024-10-27 |title=10-Word Theatre Review: The Mongol Khan |url=https://esquiresg.com/10-word-theatre-review-the-mongol-khan/ |access-date=2025-01-29 |website=Esquire Singapore |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|21
|Weekender
|31/10/2024
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chen |first=Xushuang |date=2024-10-30 |title=Theatre Review: The Mongol Khan, An Epic Tale and A Multi-Sensory Feast |url=https://weekender.com.sg/events_entertainment/theatre-review-the-mongol-khan-an-epic-tale-and-a-multi-sensory-feast/ |access-date=2025-01-29 |website=Weekender.Com.Sg |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|22
|AsiaOne
|31/10/2024
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-10-31 |title=The Mongol Khan review: A dazzling spectacle through Mongolian culture |url=https://www.asiaone.com/lifestyle/mongol-khan-review-dazzling-spectacle-through-mongolian-culture |access-date=2025-01-29 |website=AsiaOne}}&lt;/ref&gt;
|}

== '''Гадаад холбоос''' ==
*[http://www.biirbeh.mn/index.php?sel=content&amp;f=one&amp;obj_id=6457&amp;fbclid=IwAR2cipPbXXDpYNB5qC5j-HrFkfO4Luz5ui3OnHDAT8tb0gCDvudD1XXRyT8 Роман, тууж: Б.Лхагвасүрэн : Тамгагүй төр /жүжиг /]
*[https://news.mn/r/2554768/ “Тамгагүй төр”-ийн тамгагүй тэмдэглэл]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[https://web.archive.org/web/20220608002806/https://news.mn/r/2563300/ &quot;Тамгагүй төр&quot;-ийг 40 мянган хүн үзэж, 4 тэрбумын ашиг олжээ]
*[https://web.archive.org/web/20220426112222/https://post.giga.mn/anna/%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%B3%D2%AF%D0%B9_%D1%82%D3%A9%D1%80_%D0%B1._%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD__1586027820125 Тамгагүй төр / Б. Лхагвасүрэн/]
*[https://news.zindaa.mn/45jj “Тамгагүй төр”-ийг тамлаж уу, тамгалж уу!]

[[Ангилал:Бавуугийн Лхагвасүрэн]]
[[Ангилал:Монголын жүжиг]]</text>
      <sha1>h4umuqahrfbw1cnxmsqag3yp90awbsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хенрик Сиенкевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123259</id>
    <revision>
      <id>862240</id>
      <parentid>849504</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T01:22:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7387" sha1="3c27oxt9sc2tp6tx42dhg8m0dysrf49" xml:space="preserve">[[Файл:Henryk Sienkiewicz.PNG|thumb|Хенрик Сиенкевич.]]
[[Файл:Henryk Sienkiewicz 1905.jpg|thumb|1905 он.]]
'''Хенрик Сиенкевич''' ([[Польш хэл|польш.]] ''Henryk Sienkiewicz'', бүтэн овог нэр ''Хенрик Адам Александер Пиус Сиенкевич'', [[Польш хэл|польш.]] ''Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz'', 1846 оны 5-р сарын 5-нд Оросын эзэт улсын бүрэлдэхүүн дахь [[Польш]]&lt;nowiki/&gt;ийн хант улсын Воля-Окжейска эдлэн газар төрсөн- 1916 оны 11-р сарын 6-нд [[Швейцар]]&lt;nowiki/&gt;ын Веве хотод нас барсан) польшийн зохиолч. Түүхэн романы зохиолч гэдгээрээ алдартай, 1905 оны утга зохиолын [[Нобелийн шагналтнуудын нэрс|Нобелийн шагналтан]]. Элиза Оржешко, Болеслав Прус нарын хамт тэрээр 19-р зууны Польшийн шилдэг реалист зохиолчдын нэг байв.

== Намтар ==
Хенрик хүүгийн гэр бүл хэд хэдэн удаа нүүсэн боловч түүний бага нас Грабовце Гүрнэ, Венжичин, Бургец дахь гэр бүлийн эдлэнд өнгөрчээ. 1858 оны 9-р сард тэрээр [[Варшав]] хотод боловсрол эзэмшиж эхэлсэн бөгөөд 1861 онд гэр бүл нь Варшав хотын зүүн хэсэгт орших Прага дүүрэгт орон сууцны байшин худалдаж авч суурьшжээ. Тэрээр хүмүүнлэгийн ухаан, ялангуяа [[польш хэл]], түүхийн хичээлээс бусад хичээлд харьцангуй муу дүн авдаг байжээ. 
[[Файл:IVLOCzest-Pomnik.JPG|thumb|Ченстохов дахь хөшөө]]
1866-1870 онд тэрээр Үндсэн сургуулийн (1869 оноос - Варшавын их сургууль) анагаах ухаан, түүх-филологийн факультетэд суралцсан. Тэрээр оюутан байхдаа &quot;Долоо хоногийн тойм&quot; (&quot;Przegląd Tygodniowy&quot;, 1869) сэтгүүлд анхныхаа хэвлэмэл хуудаснаа гарч байжээ. 1873 оноос хойш тэрээр Польшийн сонины («Gazeta Polska») байнгын шог шүүмжлэгч /фельетонч/ байжээ. 1874 оноос долоо хоног тутмын &quot;Нива&quot; («Niwa») сэтгүүлийн утга зохиолын хэлтсийн эрхлэгч, 1882 оноос консерватив &quot;Үг&quot; («Słowo») сонины редактороор ажиллаж байв.

Тэрээр 1881 онд Мария Шеткевич, 1893 онд Мария Володкович, 1904 онд өөрийн үеэл Мария Бабска-тай гурван удаа гэрлэж байжээ. 

АНУ-д 1876—1879 онд аялаж  «Аялалаас бичсэн захидлууд» (1876—1878) хэвлүүлсэн. Европод иргэж ирээд Парист, 1879 онд [[Львов]], дараа нь Венеции, Ромд амьдарсан байна. Түүнээс хойш Австри, Англи, Итали, Литв, Франц, Швейцар зэрэг орнуудаар аялан амьдарч байжээ. 1886 онд Румын, Болгар, Турк, Грек, 1891 онд Египет болон Занзибар болон бусад орноор аялжээ. 

[[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайн]] эхлэхэд Швейцар руу гарч Польш дахь дайнд өртсөн хүмүүст туслах Хороог тэргүүлсэн байна. 

Түүнийг Швейцар дахь Веве хотод нас бархад нутгийн католик сүмд оршуулад сүүлд 1924 онд Варшавын Гэгээн Иоанн Загалмайлагчийн сүмын доод давхарт шилжүүлэн оршуулжээ. 

== Уран бүтээл ==
Х.Сиенкевич амьд байхдаа Польшид болон гадаад ертөнцөд хамгийн алдартай зохиолч байсан. «Галаар болон сэлмээр», «Үер», «Пан Володыевски» гэх гурвалсан зохиол бичсэний дараа польшийн хамгийн өндөр цалинтай зохиолч байжээ. 

# '''Польшийн түүхийн тухай Гурвалсан роман'''
## «Галаар болон сэлмээр» / [[Польш хэл|польш.]] ''Ogniem i mieczem'' (1883—1884)
## «Үер» / [[Польш хэл|польш]]. ''Potop'' (1884—1886)
## «Пан Володыеёвски» / [[Польш хэл|польш.]] ''Pan Wołodyjowski'' (1887—1888)
# «Домоггүйгээр» / ''Bez dogmatu'' (1889—1890)
# «Поланиецийнхний гэр бүл» / [[Польш хэл|польш.]] ''Rodzina Połanieckich'' (1893—1894)
# «Чи хаашаа явж байна?» / [[Латин хэл|латин.]] ''Quo vadis'' (1894—1896)
# «Загалмайтнууд/ Сэлэмтнүүд» / [[Польш хэл|польш.]] ''Krzyżacy'' (1897—1900)
# «Алдарын тавцан дээр» (1906).
# «Усны эргүүлэг» / [[Польш хэл|польш.]] ''Wiry'' (1909—1910)
# «Легионууд» /[[Польш хэл|польш.]] ''Legiony'' (1913—1914)

Түүний уран бүтээлүүд польшийн урлагийн түүхэнд томоохон байр эзэлдэгээс гадна олон улсын нэр хүнд олсон (Нобелийн уран зохиолын 1905 оны шагнал) юм. Түүнийг [[Лев Толстой]], Н.С.Лесков, [[Антон Павлович Чехов|Антон Чехов]], А.И.Эртель, А.И.Куприн, [[Максим Горький]] зэрэг оросын зохиолчид өндрөөр үнэлдэг байжээ. «Quo vadis» роман нь 40 гаруй хэл дээр орчуулагдсан байна.
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:Сиенкевич, Хенрик}}
[[Ангилал:1846 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1916 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний хүн]]
[[Ангилал:Польшууд]]
[[Ангилал:Люблин мужийн хүн]]
[[Ангилал:Польшийн зохиолч]]
[[Ангилал:19-р зууны зохиолч]]
[[Ангилал:20-р зууны зохиолч]]
[[Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан]]
[[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь)]]
[[Ангилал:Львовын хүндэт иргэн]]
[[Ангилал:Сербийн Шинжлэх Ухаан ба Урлагийн Академийн гишүүн]]
[[Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн хүндэт гишүүн]]
[[Ангилал:Ягеллоны Их Сургуулийн хүндэт доктор]]</text>
      <sha1>3c27oxt9sc2tp6tx42dhg8m0dysrf49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэндийн Цэнд-Аюуш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123447</id>
    <revision>
      <id>862259</id>
      <parentid>773918</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T04:03:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4074" sha1="a1oyipwvog1ifccvirjo98ukpj8l9tz" xml:space="preserve">'''Цэндийн Цэнд-Аюуш''' ([[1935 он|1935]] онд [[Дундговь аймаг|Дундговь]] аймгийн [[Дэлгэрхангай сум]]&lt;nowiki/&gt;анд төрж, [[2017 он|2017]] оны [[10 сарын 25]]-нд нас барсан) - Монгол улсын Гавьяат жүжигчин, [[театр]], [[кино]]&lt;nowiki/&gt;ны [[жүжигчин]]. 

== Намтар ==
Ц.Цэнд-Аюуш жүжигчний төрсөн эцэг нь Сосор гэж [[тайж]] хүн байжээ.  

* 1954 онд [[Улсын төв театр|Улсын Төв Театр]]&lt;nowiki/&gt;т шалгуулан дагалдан хүжигчин,
* 1960 он хүртэл [[Хүүхдийн театр]]&lt;nowiki/&gt;т жүжигчин, 
* 1960-1963 онд Монголын радио, [[МОНЦАМЭ агентлаг|МОНЦАМЭ]]-д нэвтрүүлэгч
* 1963 оны [[Монгол кино үйлдвэр|Монголкино үйлдвэр]]&lt;nowiki/&gt;ийн даргын 88 дугаар тушаалаар [[7 сарын 1]]-нээс эхлэн жүжигчнээр орж орчуулгын болон шинээр хийсэн кинонуудад дуу оруулдаг байжээ.

Монголын  уран сайхны киноны олон арван  дүрүүдийг бүтээж түүний бүтээсэн дүрүүд нь монголын ард түмний сэтгэл зүрхэнд хоногшин үлддэг. Үүний нэг тод жишээ нь найруулагч Б.Жамсрангийн “[[Нийслэл хүү]]” киноны “Ягаан Гажид”–ын дүр юм.  

Эцэг эх нь түүнд Цэнд-Аюуш гэдэг нэр өгсөн бол кино урлаг түүнийг Ягаан Гажид гэдэг нэрээр нь алдаршуулжээ. 

== Жүжиг ==

* 2020 онд ЖҮЖИГ №3: Р.Акүтагава “Ширэнгэнд” постмодерн жүжиг

== Кинонд бүтээсэн дүрүүд ==

* 1965 онд &quot;[[Сэтгэлийн дуудлагаар]]&quot;  –  Дэжид 
* 1968 онд &quot;[[Нийслэл хүү]]&quot;   – Ягаан Гажид 
* 1968 онд &quot;[[Өглөө (кино)|Өглөө]]&quot;   – Дамирангийн хадам ээж Лхам 
* 1974 онд &quot;[[Тамирын охин]]&quot;   – Норов 
* 1978 онд &quot;[[Газрын жигүүр]]&quot;  –  жижүүр 
* 1980 онд &quot;[[Өнөр бүл]]&quot;  –  Гүндэгмаа 
* 1981 онд &quot;[[Гул Аранжин]]&quot;  
* 1985 онд &quot;[[Фронтод явах өргөдөл]]&quot; – Галсангийн эхнэр 

== Гавьяа шагнал ==
Ц.Цэнд- Аюушийн хөдөлмөр бүтээл авьяасыг төр засгаас өндрөөр үнэлж: 

* 1985 онд Алтан гадас одонгоор,
* 1989 онд Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг, 
* 2008 онд Монгол улсын гавьяат жүжигчин (2008-10-01) цол тэмдгээр шагнажээ. 

== Гадаад холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20240401133745/https://news.mn/r/754256/ Ягаан Гажид бол надад зориулсан дүр]
*[https://mongol-kino.mn/uranbuteelchid/%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B4-%D0%B0%D1%8E%D1%83%D1%88 Цэндийн Цэнд- Аюуш]
*[https://gogo.mn/r/q13qv &quot;Ягаан Гажид&quot; гавьяат цол хүртэв]

{{DEFAULTSORT:Цэнд-Аюуш, Цэндийн}}
[[Ангилал:Дэлгэрхангайн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:20-р зууны жүжигчин]]
[[Ангилал:21-р зууны жүжигчин]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:1935 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2017 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>a1oyipwvog1ifccvirjo98ukpj8l9tz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Степпе Арена - Мөсөн өргөө</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123581</id>
    <revision>
      <id>862202</id>
      <parentid>835843</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T20:54:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8998" sha1="07bkzi8pi9klby5wtmd8onxn5k80ick" xml:space="preserve">{{Инфобокс цэнгэлдэх хүрээлэн|name=Степпе Арена|nickname=Мөсөн Өргөө|fullname=|image=[[File:AIC Steppe Arena.jpg|220px]]|caption=|location=[[Ulaanbataar]], [[Mongolia]]|coordinates=|broke_ground=April 14, 2019|built=2021|opened=September 29, 2021|renovated=|expanded=|closed=|demolished=|owner=Steppe Arena LLC|operator=|surface=[[Artificial ice]]|scoreboard=|architect=Anagram LLC|project_manager=Steppe Arena LLC|structural engineer=|services engineer=|general_contractor=|main_contractors=|capacity=3,600|Suites=5|record_attendance=10,000|dimensions=|tenants=|former_names=Талын дэвжээ|construction_cost=US$15 million&lt;ref&gt;{{cite web |title=Meeting With The Ice Hockey Team Of Mongolia, Winner Of The Challenge Cup Of Asia Tournament |url=https://president.mn/en/2019/03/13/meeting-with-the-ice-hockey-team-of-mongolia-winner-of-the-challenge-cup-of-asia-tournament/ |website=President of Mongolia |accessdate=19 January 2020 |date=13 March 2019}}&lt;/ref&gt;|seating_capacity=2600-5000|stadium_name=Steppe Arena}}{{Mergeto|Мөсөн өргөө (спортын ордон)}}

Степпе Арена (монгол. '''Мөсөн өргөө''' ) нь [[Монгол Улс|Монгол улсын]] [[Улаанбаатар]] хотод байдаг битүү дээвэртэй, олон үйлдэлт цэнгэлдэх хүрээлэн юм. Уг төслийг “Ачит Ихт” ХХК-ийн үндсэн хөрөнгө оруулалт, үндэсний аж ахуйн нэгжүүд болох МАК ХХК, Юнайтед Прожект Корпораци ХХК, Степп Линк Холдингийн оролцоотойгоор хэрэгжүүлсэн. Мөн уг байгууламжийг барих ажлыг “Степп Арена” ХХК хариуцан ажилласан.

Энэхүү төсөл нь Монголын үе үеийн залуучуудын мөрөөдлийг биелүүлэх зорилготой байгуулагдсан бөгөөд хоккей, уран гулгалт, шорт-трек зэрэг олон улсын наадмыг зохион байгуулахад онгцгойлон зориулагдсан. Мөн түүнчлэн тусгай зориулалтын материалаар гулгуурын талбайг бүрхсэн тусгай платформ нь сагсан бөмбөг, волейбол, бокс, гимнастик, бөхийн спортын төрлүүд болон бүжгийн тэмцээн зэрэг бусад олон төрлийн спортын уралдаан тэмцээн, наадам явуулах зориулалттай. Мөсөн гулгуурын талбай нь [[Олон Улсын Олимпын Хороо|Олон улсын олимпын хорооны]] шаардлагад нийцсэн нь олон улсын болон тивийн наадмыг зохион байгуулах боломжийг олгодог.

Мөсөн өргөөний анхны Гүйцэтгэх захиралаар нь Норовын Батмөнх ажиллаж байсан бол хоёр дахь Гүйцэтгэх захирлаар Баатарын Булганбаяр ажиллаж байна.

== Барилга ==
Степп Аренагийн шав тавих ёслол 2019 оны 4-р сарын 14-ний өдөр болж &quot;Степпе Арена&quot; ХХК-ийн үүсгэн байгуулагч, ТУЗ-ийн дарга [[Пунцагийн Цагаан]], Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Халтмаагийн Баттулга]] тэргүүтэй хүндэт зочид ёслолын ажиллагаанд оролцов. Барилгын ажлыг 16 сарын дотор дуусгахаар төлөвлөж байсан бөгөөд цар тахлын улмаас уг байгууламжийг 2021 оны 9-р сарын 29-нд ашиглалтад оруулж албан ёсоор нээлтээ хийв &lt;ref name=&quot;construction&quot;&gt;{{Cite news|title=‘Ice Palace’ construction starts|url=https://news.mn/en/787276/|accessdate=30 April 2019|work=News.MN|date=14 April 2019|archive-date=30 Дөрөвдүгээр сар 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430140259/https://news.mn/en/787276/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; .

== Архитектур, дизайн ==
Монголын спорт, соёл урлагийн үйл ажиллагаа эрхэлдэг “Степпе Арена” ХХК нь 2018 онд эх орондоо битүү хоккейн талбай байгуулах төслийг эхлүүлсэн. &lt;ref name=&quot;mn1&quot;&gt;{{Cite news|title=Mongolia’s Olympic-standard ice arena coming soon|url=https://news.mn/en/784737/|accessdate=30 April 2019|work=News.MN|date=12 September 2018|archive-date=30 Дөрөвдүгээр сар 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430140312/https://news.mn/en/784737/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Тэд орон нутгийн “Анаграм” ХХК-д битүү талбайн архитектурын төлөвлөгөөг &lt;ref name=&quot;montsame&quot;&gt;{{Cite news|title=Mongolia's first indoor ice hockey rink to be built|url=https://montsame.mn/en/read/136734|accessdate=30 April 2019|work=Montsame|date=12 September 2019}}&lt;/ref&gt; хийхийг даалгасан бөгөөд Канадын Монгол дахь Элчин сайдын яамнаас тусалж, үүнтэй төстэй томоохон спортын байгууламж барьж байсан туршлагатай Канад архитекторуудтай холбож өгчээ. Степпе Арена ХХК нь Канадын DA Architecture Limited болон HDR фирмүүдтэй хамтран ажиллах санамж бичигт гарын үсэг зурлаа | CEI Architecture Associates нь Канад дахь янз бүрийн цар хүрээтэй мөсөн гулгуурын талбайг судлах боломжийг дизайны багт олгох төсөл дээр ажиллахад нь туслаж байсан туршлагатай аж. &lt;ref name=&quot;mn1&quot; /&gt; Ордны зураг төслийг төлөвлөхдөө анхаарч үзсэн нэг хүчин зүйл бол Монголын эрс тэс уур амьсгал бөгөөд өвлийн улиралд {{Convert|-40|C}} хүртэл хүйтрэх, зуны улиралд {{Convert|40|C}} хэм хүртэл халах боломжтой . &lt;ref name=&quot;mn1&quot; /&gt;

Степпе Арена нь 105 метр (344ft) урт, 85 метр (279ft) өргөн бөгөөд 2,600 хүний суудалтай. &lt;ref name=&quot;mn1&quot;/&gt; Барилга дээр ажиллаж байсан Монголын архитекторууд дэвжээний орчин үеийн загварыг илүүд үзэж, тус улсын [[Гэр|өргөө]] гэх мэт түүхэн дурсгалт зүйлсээс санаа авсан ч загварын хувьд илүү шинэлэг байлгахыг илүүд үзжээ. &lt;ref name=&quot;ns&quot;&gt;{{Cite news|title=A new home for hockey: North Van architect designs Mongolia’s first indoor rink|url=https://www.nsnews.com/news/a-new-home-for-hockey-north-van-architect-designs-mongolia-s-first-indoor-rink-1.23403289|accessdate=30 April 2019|work=North Shore News|date=17 August 2018}}&lt;/ref&gt;

== Ашиглалт ==
Монголын анхны олон зориулалттай битүү мөсөн талбай болох Степпе Аренагийн ерөнхий зориулалт нь хоккей, уран гулгалт, керлинг, шорт трек зэрэг өвлийн спортын төрлүүд хэдий ч Монголын анхны олон зориулалтын ордон учраас өөр бусад ямар ч төрлийн спортын үйл ажиллагаа зохион явуулах бүрэн боломжтой. Мөсөн гулгуурын талбайг тусгай хучлагаар хучиж сагсан бөмбөг, бокс, гимнастик, таеквондо, волейбол, бөхийн тэмцээн, концерт, соёлын арга хэмжээ зэрэг бусад заалны спорт, соёл урлагийн арга хэмжээ, үзэсгэлэн, хурал зөвлөгөөн ч зохион байгуулах бүрэн боломжтой. &lt;ref name=&quot;mn1&quot;/&gt; Мөн Монголын хоккейн шигшээ багуудын орон гэр болох төлөвтэй байна. &lt;ref name=&quot;ns&quot;/&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоосууд ==
{{commonscat}}
* {{Official website|https://steppearena.mn/el/}}

[[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын спортын байгууламж]]
[[Ангилал:Хан-Уул дүүрэг]]</text>
      <sha1>07bkzi8pi9klby5wtmd8onxn5k80ick</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тахилч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124493</id>
    <revision>
      <id>862210</id>
      <parentid>764245</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T22:03:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2377" sha1="3qme4b2b526bzvp2dto6sw076sm62uf" xml:space="preserve">'''Тахилч''' нь [[Монгол Улс|Монгол]] нутагт говийн их догшин ноён нутагт [[Дулдуйтын Данзанравжаа]]&lt;nowiki/&gt;гийн бунхан болоод бүтээл туурвилыг хамгаалж хадгалан тахиж өвлөгдөн ирсэн хүмүүсийг хэлдэг.

== Нэрийн тайлбар ==
Монгол хэлний их тайлбар тольд &quot;Тахил тавиглал эрхлэгч хүн: тахилч лам (тахил хийгч лам, тахил өргөгч лам)&quot; гэжээ.  

== Түүхэн тойм ==
Д.Данзанравжаагаас отгон шавь Балчинчойжоо нь “Өөрөөсөө хойш тахилч болох хүнийг яаж би таних билээ” гэхэд “Чам дээр байгаа тал саран тэмдэг үеийн үе дэх тахилчийн тэмдэг болог” гэсэн байдаг. Ар нурууных нь голд байрлах атгын чинээ саран тэмдэгтэй холбогдсон Балчинчойжоогийн удмынхан Тахилч хэмээх үйл хэргээ үл тасалж, үнэнчээр зүтгэж өнөөдрийг хүржээ. 

== Залгамжлал ==

* Балчинчойжоо нь хутагт Д.Данзанравжаагаас хойш түүний эд зүйлсийг бунхан хэлбэрээр хамгаалан авч үлджээ. Балчинчойжоо хүү Ган-Очиртоо өгч 
* Ган-Очироос Наряад
* Наряагаас Онгоод, 
* Онгоо нь хүү Гомбод, 
* Гомбо нь хүү Түдэвт,
* Түдэвээс зээ хүү Алтангэрэлд, 
* Алтангэрэлээс хүү Алтан-Очирт гэсээр хүүгээс хүүд өвлөгдөн иржээ.

== Гадаад холбоос ==
[https://web.archive.org/web/20221110022730/https://news.mn/r/603591/ Тахилч]

[https://web.archive.org/web/20221110022729/https://sonin.mn/news/culture/22585 Тахилчийн удам ба элсэн дор замхраагүй түүх]

[https://montsame.mn/mn/read/213314 Ноён хутагтын өв ба тахилч]
[[Ангилал:Монголын буддын шашин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>3qme4b2b526bzvp2dto6sw076sm62uf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаравжамцын Энхийн-Од</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124534</id>
    <revision>
      <id>862272</id>
      <parentid>860088</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T05:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5516" sha1="bkvhxxio9qy6easum3bre8mvc081y0g" xml:space="preserve">{{НБА2 тоглогч
| Нэр                = Шаравжамцын Энхийн-Од
| Англиар  = Mike Sharavjamts
| Зураг               = 
| Тайлбар             = 
| Хэмжээ             = 
| Байрлал            = [[Холбон тоглогч]]
| Өндөр              = 208 [[Сантиметр|см]]
| Жин                = 88 [[Килограмм|кг]]
| Баг               = Өмнөд Каролинагийн геймкокс
| Дугаар               = 5
| Иргэншил        = {{MGL}}
| Мэндэлсэн огноо      = [[2002]] оны [[8 сарын 27]]
| Мэндэлсэн газар     = [[Монгол улс]], [[Улаанбаатар хот]]
}}

'''Шаравжамцын Энхийн-Од''' (2002 оны 8-р сарын 27-нд төрсөн) нь Өмнөд Каролина геймкокс багийн, Монголын коллежийн сагсан бөмбөгчин юм. Тэрээр I дивизионы спортын тэтгэлэг хүртсэн Монгол Улсын анхны иргэн юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=About Mike |url=https://news.mn/en/797279/ |access-date=2023-08-08 |archive-date=2023-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524013945/https://news.mn/en/797279/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ш.Энхийн-Од нь сагсанбөмбөгийн бүх байрлалд тоглох боломжтой олон талт тоглогч юм. Түүний бөмбөг дамжуулах ур чадвар нь хамгийн онцгой. Мөн шидэлт, самбөрөөс авах, хамгаалалтын ур чадварууд нь ч сайн.

== Хувийн амьдрал ==
Ш.Энхийн-Одын эцэг [[Цэрэнжанхарын Шаравжамц]], эх Пүрэвсүрэнгийн Эрдэнэбулган нар юм. Цэрэнжанхарын Шаравжамц бол Монголын анхны мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Ази тивээс Харлем Глобетроттерс багт тоглосон анхны тоглогч юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=First Mongolian Globetrotter |url=https://vault.si.com/vault/2001/11/05/the-mongolian-shark-seven-footer-sharavjamts-tserenjanhor-has-become-the-first-asian-globetrotter}}&lt;/ref&gt;

== Коллежийн карьер ==

=== Дэйтон Флайерс ===

==== Нэгдүгээр курс ====
Ш.Энхийн-Од нь 2022 онд Дэйтоны их сургуульд коллежийн сагсан бөмбөг тоглохоор болсон. Тэрээр нэг тоглолтод 5.6 оноо, 1.9 самбар, 2.6 оновчтой дамжуулалт дунджилж, нэгдүгээр курсээ дуусгасан. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mike Sharavjamts stats |url=https://www.espn.com/mens-college-basketball/player/_/id/5105875/mike-sharavjamts}}&lt;/ref&gt;

2023 оны 3-р сард Шаравжамц 2023 оны NBA-гийн драфтад орно гэдгээ зарласан &lt;ref&gt;{{Cite web |title=NBA Draft 2023 Announcement |url=https://www.basketballinsiders.com/news/dayton-forward-mike-sharavjamts-to-enter-2023-nba-draft/}}&lt;/ref&gt;. 2023 оны зун Шаравжамц Энхийн-Од 2023 оны NBA-гийн драфтаас нэрээ татан&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Withdraws name from NBA Draft 2023 |url=https://www.daytondailynews.com/sports/former-flyer-sharavjamts-withdraws-from-draft/QH3NI6AEXVDRFAZ7DX473NNLNM/#:~:text=Former%20Dayton%20Flyers%20guard%20Mike,was%2011%3A59%20p.m.%20Wednesday. |access-date=2023-08-08 |archive-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230808025944/https://www.daytondailynews.com/sports/former-flyer-sharavjamts-withdraws-from-draft/QH3NI6AEXVDRFAZ7DX473NNLNM/#:~:text=Former%20Dayton%20Flyers%20guard%20Mike,was%2011%3A59%20p.m.%20Wednesday. |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Сан Франциско Донс &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sharavjamts joined San Francisco Dons |url=https://usfdons.com/news/2023/6/14/dons-add-talented-guard-mike-sharavjamts.aspx}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mike Sharavjamts transfers to San Francisco after one season |url=https://www.daytondailynews.com/sports/former-dayton-guard-finds-new-home-in-west-coast-conference/FCXFQVQSDRCW3GTZ6SGEAOZVNQ/ |access-date=2023-08-08 |archive-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230808030203/https://www.daytondailynews.com/sports/former-dayton-guard-finds-new-home-in-west-coast-conference/FCXFQVQSDRCW3GTZ6SGEAOZVNQ/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; багт шилжинэ гэдгээ мэдэгдэв.

=== Сан Франциско Донс ===

==== Хоёрдугаар курс ====
2023 оны 6-р сарын 14-нд ерөнхий дасгалжуулагч Крис Герлуфсен Шаравжамцын Энхий-Одыг &quot;Сан Франциско Донс&quot; багтай гэрээ байгуулсныг зарлалаа. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mike Sharavjamts Joins San Francisco Dons |url=https://montsame.mn/en/read/321392}}&lt;/ref&gt;

== Лавлагаа ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Энхийн-Од, Шаравжамцын}}
[[Ангилал:Монголын сагсан бөмбөгчин]]
[[Ангилал:2002 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбон тоглогч]]

[[Ангилал:Финиксийн (Аризона) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]</text>
      <sha1>bkvhxxio9qy6easum3bre8mvc081y0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэндийн Баатархүү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126549</id>
    <revision>
      <id>862258</id>
      <parentid>828623</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T03:58:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5341" sha1="p1rjn3mjp6r6e9cdmoau5pae6j40abe" xml:space="preserve">{{Төрийн зүтгэлтэн
|овогнэр     = Цэндийн Баатархүү
|зураг       =|200px|Image: 200 pixels]]
|тайлбар     = MLC Business School. 2022 он
|алба1       = Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Төлөөлөгч
|ээлж1       = 2012 он
|алба2       = Нийслэлийн иргэдийн хурлын төлөөлөгч
|ээлж2       = 2016 оноос
|алба4       = Монголын лектор төвийн үүсгэн байгуулагч
|ээлж4       = 2004 оноос
|төрсөногноо = 1981 оны 11 сарын 14
|төрсөнгазар = [[Хэнтий]] [[аймаг]], [[Биндэр]]  [[сум]]
|улсорон     = {{MGL3}}
|намэвсэл    = [[Ардчилсан Нам]]
}}
'''Цэндийн Баатархүү ''' ([[1981 он]]ы 11 сарын 14-нд төрсөн) нь [[Монгол улс|Монгол]] улсын улс төрч бизнесмен. [[2012 он| 2012]] [[нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал]]ын төлөөлөгч&lt;ref&gt;Нийслэлийн иргэдийн хурлын төлөөлөгч{{Webarchiv|url=https://vip76.mn/u/9536 |wayback=20230527065325 |text=Archive copy |archiv-bot=2025-08-25 21:37:36 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;,[[Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] ҮБХ гишүүн. Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайд. 

===Боловсрол===
* 1989-1999 онд Хэнтий Хэрлэн сум II 10 жил /БҮРЭН ДУНД/
* 1999-2003 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол улсын их сургуулийн]] Нийгмийн Шинжлэх Ухааны Сургууль&lt;ref&gt;МУИС-ИЙН НШУС-ИЙГ УЛС ТӨР СУДЛААЧ, НИЙГМИЙН УХААНЫ БАГШ{{Webarchiv|url=https://www.ulsturch.mn/politician/771/biography |wayback=20230527065324 |text=Archive copy |archiv-bot=2024-01-10 23:54:03 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
* 1999-2004 онд Хан-Уул Дээд Сургууль
* 2005-2007 онд Удирдлагын Академи


==Ажилласан байдал==
*2005-2006 Монгол Улсын Засгийн газрын Хэвлэл Мэдээллийн Албаны Дарга
*2004-2012 Монголын Лектор Төвийн Захирал &lt;ref&gt;Ц.Баатархүү: Эхлээд чиглэл тэгээд төлөвлөлт, хурд, манлайлал[https://gogo.mn/r/54969]&lt;/ref&gt;
*2012-2013 Нийслэлийн Засаг даргын орлогч &lt;ref&gt;Нийслэлийн Засаг даргын орлогч{{Webarchiv|url=https://news.mn/r/116708/ |wayback=20230528103805 |text=Archive copy |archiv-bot=2026-07-17 03:58:38 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
*2012 онд [[Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал]]ын төлөөлөгч &lt;ref&gt;Нийслэлийн иргэдийн хурлын төлөөлөгч{{Webarchiv|url=https://vip76.mn/citycouncil?year=2012-2016 |wayback=20230527065307 |text=Archive copy |archiv-bot=2025-07-30 16:35:26 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
*2013-2016 МЛС Трайнинг ХХК-ий УЗ-ын дарга
*2014-2016 Улаанбаатар нэгтгэл ОНӨҮГ-ын УЗ-ын дарга
*2013 оноос Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн орон тооны бус зөвлөх
*2014-одоо Хотын бодлогын судалгааны хүрээлэнгийн зөвлөх
*2016 оноос НИТХ дахь Ардчилсан намын Бүлгийн ахлагч
*2016 оноос МЛС Трайнинг ХХК-ий захирал
*2016 оноос онд [[Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал]]ын төлөөлөгч &lt;ref&gt;Нийслэлийн иргэдийн хурлын төлөөлөгч{{Webarchiv|url=https://vip76.mn/citycouncil?year=2016-2020 |wayback=20250124011432 |text=Archive copy |archiv-bot=2025-07-30 16:35:26 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
*2020 оноос [[Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга   &lt;ref&gt;Ц.Баатархүү АН-ын генсек боллоо[https://gogo.mn/r/dylx4]&lt;/ref&gt;
*2022 оноос MLC Business School 20к програмист хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсэн.
*2024 оны 7-р сарын 10-наас Монгол Улсын Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайдаар томилогдоод байна.
==Бүтээл==
===Ном===
Ц. Баатархүү нь &quot;Зөв ярих ухаан&quot; &lt;ref&gt;Зөв ярих ухаан[https://books.google.mn/books/about/%D0%97%D3%A9%D0%B2_%D1%8F%D1%80%D0%B8%D1%85_%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD.html?id=v40NxQEACAAJ&amp;redir_esc=y]&lt;/ref&gt; &quot;Ажил хэргийн гурвалжин&quot; &lt;ref&gt;Оны шилдэг 10 ном тодров[https://gogo.mn/r/13221?i=]&lt;/ref&gt;   &quot;Манлайллын мөрдлөг&quot; зэрэг номыг зохиосон.

== Эх сурвалж ==

[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1981 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Бизнесмен]]</text>
      <sha1>p1rjn3mjp6r6e9cdmoau5pae6j40abe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Извольский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127856</id>
    <revision>
      <id>862246</id>
      <parentid>849613</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:37:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4622" sha1="dqtakdll8pcewyj4wn1x7ofr7x2x1iw" xml:space="preserve">[[Файл:Извольский Александр Петрович, 1894.jpg|thumb|Александр Извольский, 1894 он.]]
'''Александр Петрович Извольский''' (1856 оны 3-р сарын 18-нд Оросын эзэнт улсын [[Москва]] хотод төрсөн- 1919 оны 8-р сарын 16-нд Францын [[Парис]] хотод нас барсан) — оросын төрийн зүтгэлтэн, дипломат, 1906-1910 онуудад Оросын Гадаад хэргийн сайд байсан. Түүний дүү Петр Извольский (1863—1928) гэж Оросын шашны орлогч хамба байжээ.

== Намтар ==
Александр Извольский Төрийн албан хаагч сүүлд Курск, Екатеринослав болон [[Эрхүү муж|Эрхүү мужийн]] амбан захирагч байсан Пётр Александрович Извольский болон Евдокия Григорьевна, төрөхдөө Гежелинская нарын хүү болж 1856 онд төржээ.  

1875 онд тэрээр Александровын лицей төгссөн. Оросын Гадаад хэргийн яамны төв аппаратад ажиллаж байгаад Түрк-д суугаа Элчин сайд, гүн А.Б.Лобанов-Ростовский-гийн дор ажилласан байна. 

1882 оноос [[Румын]] дахь Оросын дипломат төлөөлөгчийн газар 1-р нарийн бичгийн дарга, дараа нь [[Вашингтон (хот)|Вашингтон]] дахь Төлөлөгчийн газар мөн албан тушаалтай ажилласан байна. 

1894—1897 онд [[Ватикан]]&lt;nowiki/&gt;д Элчин зөвлөх, 1897 онд [[Белград]] дахь түр хамаарагч, 1897—1899 онд [[Мюнхен|Мюнхенд]], 1899—1903 онд [[Токио|Токиод]], 1903—1906 онуудад [[Копенхаген|Копенхагенд]] тус тус Элчин сайдаар ажилласан байна.

Тэрээр 1906-1910 онуудад Оросын хаант улсын Гадаад хэргийн сайд байхдаа [[II Николай|II Николай хааны]] дэмжлэгийг ихэд хүлээдэг байжээ. А.Извольский Гадаад хэргийн яаманд томоохон өөрчлөлт хийх ёстой гэдгийг сайтар ойлгож байсан бөгөөд тул тэрээр итгэлт хүмүүс болох Константин Губастов, Николай Чарыков, [[Сергей Сазонов]] нараар дараалан тэргүүлүүлсэн өөрчлөлт хийх тусгай комисс байгуулсан ажээ.

Гадаад хэргийн сайдын албан тушаалаа өгсөний дараа 1910 онд А.Извольский [[Парис]] дахь Элчин сайдаар томилогдоод 1917 оны 5 сар хүртэл алба хаасан. Дараа нь Францад байхдаа хилийн чанд дахь &quot;Цагааны хөдөлгөөнийг&quot; ихэд дэмжиж байсан.

{{DEFAULTSORT:Извольский, Александр}}
[[Ангилал:1856 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1919 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Оросууд]]
[[Ангилал:Москвагийн зохиолч]]
[[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний гадаад хэргийн сайд]]
[[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний улс төрч]]
[[Ангилал:Оросын элчин сайд]]
[[Ангилал:19-р зууны улс төрч]]
[[Ангилал:20-р зууны улс төрч]]
[[Ангилал:19-р зууны дипломатч]]
[[Ангилал:20-р зууны дипломатч]]
[[Ангилал:Викториа Хатан Хааны одон шагналтан (их загалмайн өргөмжит хүлэг баатар)]]
[[Ангилал:Серафимов одон шагналтан]]
[[Ангилал:Хаан ба Ханы Цагаан бүргэд одон шагналтан]]
[[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]]
[[Ангилал:Дэлхийн нэгдүгээр дайны Оросын эзэнт гүрний хүн]]
[[Ангилал:Орос-Японы дайны хүн]]
[[Ангилал:Оросын язгууртан]]</text>
      <sha1>dqtakdll8pcewyj4wn1x7ofr7x2x1iw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>TEPPAKT</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127990</id>
    <revision>
      <id>862276</id>
      <parentid>738302</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T06:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40283-13</username>
        <id>106032</id>
      </contributor>
      <origin>862276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1176" sha1="gbeapqz28yy5it8qlnuryos4eoprj12" xml:space="preserve">{{Notability}}

== TEPPAKT ==
{{Инфобокс Хамтлаг|нэр=ТEPPAKT|зураг=Teppaktlogo.jpg|зур_тайл=TEPPAKT logo|хугацаа=2017-одоо|урсгал={{hlist|[[Electronic music|Электроник]]|}}|гарал=Монгол улс, Улаанбаатар|Current_members=GIIN&lt;br /&gt;SOYOL&lt;br /&gt;Yborn&lt;br /&gt;DD&lt;br /&gt;Niika&lt;br /&gt;RDN&lt;br /&gt;onetwodo&lt;br /&gt;Deena&lt;br /&gt;Mtulga&lt;br /&gt;Xaliux&lt;br /&gt;OFX&lt;br /&gt;Brutal Z.Y&lt;br /&gt;Lucindaa}}

'''TEPPAKT''' (Монголоор-'''Tэрракт''', Орос хэлнээс хөрвүүлвэл - '''Terrorist Attack''') TEPPAKT бол Монголын Электрон хөгжмийн лабел бөгөөд анх 2017 онд байгуулагдсан, түүнээс хойш одоогийн байдлаар тасралтгүй 57 эвэнт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Facebook |url=https://www.facebook.com/events/646263624235544/?ref=newsfeed |access-date=2023-08-25 |website=www.facebook.com}}&lt;/ref&gt; зохион байгуулсан байна. 

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

== Цахим холбоос ==
[https://www.facebook.com/Teppaktrec/ Facebook]

[https://www.instagram.com/teppakt.teppakt/ Instagram]</text>
      <sha1>gbeapqz28yy5it8qlnuryos4eoprj12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862279</id>
      <parentid>862276</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T06:08:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>862279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1164" sha1="bez2dk71sc7inyk7sphbuhnq3eswprs" xml:space="preserve">{{Notability}}

{{Инфобокс Хамтлаг|нэр=ТEPPAKT|зураг=Teppaktlogo.jpg|зур_тайл=TEPPAKT logo|хугацаа=2017-одоо|урсгал={{hlist|[[Electronic music|Электроник]]|}}|гарал=Монгол улс, Улаанбаатар|Current_members=GIIN&lt;br /&gt;SOYOL&lt;br /&gt;Yborn&lt;br /&gt;DD&lt;br /&gt;Niika&lt;br /&gt;RDN&lt;br /&gt;onetwodo&lt;br /&gt;Deena&lt;br /&gt;Mtulga&lt;br /&gt;Xaliux&lt;br /&gt;OFX&lt;br /&gt;Brutal Z.Y&lt;br /&gt;Lucindaa}}

'''TEPPAKT''' (Монголоор '''Tэрракт''', орос хэлнээс хөрвүүлбэл '''Terrorist Attack''') бол Монголын электрон хөгжмийн лабел бөгөөд анх 2017 онд байгуулагдсан, түүнээс хойш одоогийн байдлаар тасралтгүй 57 арга хэмжээ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Facebook |url=https://www.facebook.com/events/646263624235544/?ref=newsfeed |access-date=2023-08-25 |website=www.facebook.com}}&lt;/ref&gt; зохион байгуулсан байна. 

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

== Цахим холбоос ==
*[https://www.facebook.com/Teppaktrec/ Facebook]
*[https://www.instagram.com/teppakt.teppakt/ Instagram]</text>
      <sha1>bez2dk71sc7inyk7sphbuhnq3eswprs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өмнөд Солонгос-Японы харилцаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132343</id>
    <revision>
      <id>862274</id>
      <parentid>785600</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T05:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18161" sha1="eym9rj55ynux9aqfc9ptt0lgxm1lsyh" xml:space="preserve">[[Файл:Japan South Korea Locator.PNG|thumb|317x317px|Япон, Өмнөд Солонгосын газар зүйн байршил]]
'''Өмнөд Солонгос-Японы харилцаа''' ([[Япон хэл|япон]]: 日韓関係, &lt;small&gt;romanized:&lt;/small&gt; ''Nikkan kankei''; [[Солонгос хэл|солонг]]: 한일관계; RR: ''Han-il gwan-gye'') -[[Япон]], [[БНСУ]]-ын харилцааг бүхэлд нь хэлнэ. Хоёр үндэстэн нь [[Япон тэнгис]], [[Солонгосын хоолой|Солонгосын хоолойгоор]] тусгаарлагдсан тул Солонгос-Японы харилцаа эрт дээр үеэс улбаатай. [[Солонгосын хойг|Солонгосын хойгийн]] өмнөд хэсэг нь Японы эх газрын [[Ази]] руу эдийн засгийн худалдаа, соёлын солилцоо хийх хамгийн ойрын гарц болж байв.  Солонгос бүхэлдээ 1910 оноос 1945 онд [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]] дуусах хүртэл Японы колони байсан. 

Солонгос улс тусгаар тогтнолоо олж аваад удалгүй Өмнөд, Умард гэж хоёр хэсэг улсад хуваагдсан. [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайны]] үед Япон улс коммунист тэргүүтэй [[Умард Солонгос|Умард Солонгосын]] эсрэг [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] болон [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын хүчинд цэргийн тусламж нийлүүлэх замаар Өмнөд Солонгост туслахад оролцсон байдаг юм.

АНУ-ын зуучиллаар 1965 оны 6-р сарын 22-нд Япон, БНСУ-ын үндсэн харилцааны тухай гэрээний ([[Япон хэл|япон]]. 日韓基本条約 ''Никкан Кихон Зио:яку''); ([[Солонгос хэл|солонг]]. 한일기본조약&lt;sup&gt;?&lt;/sup&gt;, ''Ханиль Кибон Чояк'') байгуулж улмаар  1965 оны 12-р сард хоёр тал албан ёсоор [[дипломат харилцаа]] тогтоож, Япон улс Өмнөд Солонгосыг Солонгосын хойгийн цорын ганц хууль ёсны Засгийн газар гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн байна. 

Япон, Өмнөд Солонгос нь соёл, эдийн засаг, цэргийн олон талын харилцаатай. Эдийн засаг нь Азид хоёр, дөрөв дэх том эдийн засаг бөгөөд хоёулаа АНУ-ын цэргийн холбоотон юм. Гэсэн хэдий ч Лианкурт хадан дээрх нутаг дэвсгэрийн нэхэмжлэл, харилцан түүхийн талаарх зөрчилдөөнтэй үзэл бодол зэрэг хэд хэдэн асуудлаас болж харилцаанд ихээхэн төвөгтэй асуудлууд оршсоор байдаг.

1987 оноос хойш хоёр улсын Гадаад хэргийн сайд нар тогтмол зөвлөлдөх уулзалт хийж эхэлсэн бөгөөд яриа, хэлэлцээний гол асуудал нь Япон, БНСУ-ын худалдааны харилцааг хөгжүүлэх явдал байж ирсэн. Японы Гадаад хэргийн сайд [[Сөүл]] хотод Олимпын наадмыг зохион байгуулах, зохион байгуулахад туслахад бэлэн байна гэж мэдэгдэж байсан. 1990-ээд онд Сөүл, Токио далайн аюулгүй байдал, онцгой байдлын салбарт хамтран ажиллах тухай хоёр талын гэрээнд гарын үсэг зурсан.

Асуудлыг үл харгалзан Өмнөд Солонгос, Япон хоёулаа Хятад, Орос, Умард Солонгосын сүүлийн үеийн заналхийллийн эсрэг АНУ-тай хамтран ажиллахыг урьтал болгосон. Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч [[Юн Сок Ёл]], Японы Ерөнхий сайд [[Кишида Фүмио|Кишида Фумио]] нарын удирдлаган дор хоёр улс харилцан итгэлцэл, харилцаа холбоогоо сэргээхийг хичээж байв.

== Түүх ==
1961-1979 оны хооронд Өмнөд Солонгосын төрийн тэргүүнээр [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны]] үед [[Японы эзэн хааны арми|Японы эзэн хааны армид]] алба хааж байсан дарангуйлагч [[Паг Жон-хи|Пак Жон-хи]] ажиллаж байжээ. Пак [[Манж-го|Манжго улсын]]  хөгжлийн бодлогыг нүдээр харж байснаас хойш Японы шинэчлэлийг ихэд сонирхож байв. Дайны дараа болон өмнөх Манжго-гийн эдийн засгийг зохион бүтээгчдийн нэг Ерөнхий сайд [[Киши Нобүсүкэ|Нобусуке Киши-тэй]] ганцаарчилсан үдийн зоог барих үеэр Пак өөрийн Өмнөд Солонгосын цэргийн бүлэглэлийг &quot;Японд [[Мэйжийн эрин|Мэйжийн эрний]] босгосон залуустай&quot; харьцуулан ярьж байжээ. Тэрээр &quot;эдгээр хүмүүсийг харж, манай улсыг ядуурлаас ангижруулж, чинээлэг, хүчирхэг улсыг бий болгохыг хичээдэг&quot; гэжээ. Пак Жон-хигийн засгийн газрын үед хоёр улс 1965 онд байгуулсан эвлэрлийн гэрээг мөрдөж, олон нийтийн эсэргүүцэлтэй тулгарсан ч харилцааг хэвийн болгосон байна. Пак Үндэсний Ассемблейгаар дамжуулан хэвийн байдлыг албадан явуулж, жагсаал цуглааныг цэргийн дэглэмээр даран барьж байжээ.

Үүний үр дүнд Япон улс дайны үед эмэгтэйчүүд, албадан хөдөлмөр эрхлэгчид болон бусад хохирогчдыг тайвшруулахын тулд 300 сая долларын нөхөн олговор олгож, Сөүлд нэмэлт 200 сая долларын зээл олгосон бөгөөд Ерөнхий сайд [[Сато Эйсакү]] 7-р сард болсон албан ёсны арга хэмжээнд оролцсон нь Японы Ерөнхий сайдын дайны дараах Солонгост хийсэн анхны айлчлал байв. Гэсэн хэдий ч Японы улс төрчид Хойд Солонгост хааяа айлчлах, Япон дахь солонгос иргэдийг Улаан загалмайн нийгэмлэгээс Хойд Солонгос руу буцаах ажлыг үргэлжлүүлэх, Токио хотын захирагч Минобэгийн Токиод Хойд Солонгосыг дэмжигч их сургууль байгуулах зөвшөөрөл олгох саналыг Сөүл эрс эсэргүүцэж байв. Японы Гадаад хэргийн яам Өмнөд Солонгост үнэнч гэдгээ нотлохын тулд Минобэгийн энэ асуудлыг эсэргүүцсэн юм. Үүний зэрэгцээ Япон, Өмнөд Солонгосын харилцаа шинэ агаарын зам, аялал жуулчлал, худалдаагаар дамжин нэмэгдсэн юм. Японы Гадаад хэргийн сайд Сөүл хотод Олимпын наадмыг зохион байгуулахад туслахад бэлэн байна гэж мэдэгдэв. 1990-ээд онд Сөүл, Токио хоёр далайн аюулгүй байдал, онцгой байдлын менежментийн чиглэлээр хамтран ажиллах тухай хоёр талын гэрээнд гарын үсэг зурсан.

1990-ээд оны эхээр өмнө нь тайтгаруулж байсан хэд хэдэн эмэгтэйчүүдийг олон нийтэд зарлаж, Японы засгийн газар ямар нэгэн хариуцлага хүлээхээ больсны дараа Япон, Өмнөд Солонгосын харилцаа хурцадсан. Энэ маргаан удалгүй Япон улс Солонгосыг колоничлохтой холбоотой маргаан болон хувирчээ. Японы төрийн архиваас &quot;тайтгарлын эмэгтэйчүүдийн асуудал&quot;-ын нотлох баримт олдсоны дараа Японы засгийн газар бага зэрэг бууж өгч эхэлсэн нь засгийн газраас &quot;[[Коногийн мэдэгдэл]]&quot; албан ёсоор гаргахад хүргэсэн. 1990-ээд оны дунд үе хүртэл Японы Ерөнхий сайд нар байнга уучлалт гуйдаг байсан ба 1998 онд Ерөнхийлөгч [[Ким Дэ-жүн|Ким Дэ Жун]] [[Эзэн Хаан Акихито|эзэн хаан Акихитог]] Солонгост айлчлахыг урьснаар (Японы эзэн хаан өмнө нь хэзээ ч хийж байгаагүй зүйл), Ерөнхий сайд болсны дараа харилцаа богино хугацаанд дээд оргилдоо хүрсэн. [[Ким Дэ-жүн|Ким Дэ-жүнг]] Японд айлчлах үеэр Японы Ерөнхий сайд [[Обүчи Кэйзо]] Япон колоничилсоныхоо төлөө &quot;чин сэтгэлээсээ уучлалт гуйлаа&quot;. Энэ үеэр хоёр орны худалдаа, аялал жуулчлал нэмэгдсэн. 2001 онд Японы колоничлол нь бүс нутгийн аюулгүй байдлыг хангахын тулд Японы колоничлолыг зайлшгүй шаардлагатай гэж заасан сургуулийн сурах бичгүүдийг ил болгосны дараа 2001 онд энэ богино хугацааны эдгэрэл дахин хурцадсан. Тэр жил Ерөнхий сайд [[Коизүми Жүн-Ичироо|Коизүми Жүн-Ичиро]] [[Ясүкүни сүм]] зочилсон бөгөөд түүнийг бүрэн эрхийнхээ хугацаанд жил бүр үргэлжлүүлсээр байв. Гэсэн хэдий ч Коизүми 2001 онд Өмнөд Солонгосын тусгаар тогтнолын дурсгалт газруудаар зочилсон, эзэн хаан Акихито 2002 онд Солонгос гаралтай гэдгээ хэвлэл мэдээллийнхэнд сануулсан зэрэг эерэг алхамууд болсон.

2026 оны 1-р сарын 13-нд [[Нара]] хотод Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч [[Ли Жэ Мён]], Японы Ерөнхий сайд [[Такаичи Санаэ]] нарын хооронд хэлэлцээ болсон. Хэлэлцээний үеэр цөмийн зэвсэг, нэн чухал ашигт малтмалын нөөц, эдийн засгийн аюулгүй байдлын талаар ярилцсан байна.

== Худалдаа эдийн засаг ==
1996 онд &quot;ФИФА 2002&quot; [[2002 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|хөлбөмбөгийн ДАВШТ]]-нийг хоёр улс хамтран зохион байгуулна гэж зарласан. Ойрын хэдэн жил хоёр орны удирдагчид уулзаж, найрсаг харилцаатай байсан. Хоёр улсын иргэд эхний ээлжинд нөгөөтэйгөө шагналаа хуваалцахдаа сэтгэл дундуур байсан ч [[Лианкурт арлын маргаан]] дахин хурцадсан ч энэ арга хэмжээ маш амжилттай болсон.

Bloomberg-ийн хийсэн дүн шинжилгээгээр хоёр орны эдийн засгийн харилцаа, ялангуяа худалдаа, хөрөнгө оруулалт, санхүүгийн харилцаа нь худалдааны таталцлын загвараас таамаглаж байснаас хамаагүй сул байв, ялангуяа Умард Америкийн болон Европ эдийн засгийн харилцаатай харьцуулахад. Эдийн засгийн интеграци байхгүй байгаа нь тэдний дайсагнасан харилцаатай холбоотой гэж дүгнэж байв.

2013 онд Токиогийн цахилгаан эрчим хүчний компани (TEPCO) газар хөдлөлтөөс хойш хоёр жилийн дараа уг ослыг цацраг идэвхт хаягдал гэж зарласны дараа [[Фүкүшимагийн атомын цахилгаан станц|Фүкүшимагийн атомын цахилгаан станцын]] хог хаягдлын талаар санаа зовсны улмаас Өмнөд Солонгос Японы найман мужаас загас импортлохыг хориглосон юм. Япон улс энэхүү хоригийг дайсагнасан алхам гэж үзэн, Японы засгийн газар 2015 оны тавдугаар сард [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|Дэлхийн худалдааны байгууллагад]] (ДХБ) гомдол гаргаж, Сөүл Японы далайн бүтээгдэхүүнийг &quot;ялгаварлан гадуурхаж байна&quot; гэж мэдэгджээ.

2021 онд Өмнөд Солонгосын засгийн газар Японоос &quot;аж үйлдвэрийн тусгаар тогтнол&quot;-ыг тунхаглаж, өөрийн аж үйлдвэрийн салбарт зориулсан Японы материалын импортыг сийлбэрийн хий, фоторезист, фторжуулсан полиимид зэрэг гол зүйлсийн хувьд бараг тэг хүртэл бууруулж чадсан гэж мэдэгдэв. Аж үйлдвэрийн шилдэг 100 нэр төрлийн бүтээгдэхүүнд Японоос хамаарах хамаарал 24.9% болж буурч, Японы бараа бүтээгдэхүүний импортыг бууруулахын тулд цаашид хүчин чармайлт гаргаж байна. Энэхүү амжилтыг албаны хүмүүс Японы колоничлолын үеийн тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэлтэй адилтган &quot;тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн&quot;-тэй зүйрлэсэн байна.

2023 оны 3-р сард хагас дамжуулагч материалын маргааныг дээд хэмжээний уулзалтын өмнө шийдвэрлэж, Өмнөд Солонгос [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|Дэлхийн Худалдааны Байгууллагад]] гаргасан гомдлоо эргүүлэн татаж, Япон экспортын хязгаарлалтаа цуцалжээ.

=== Экспорт/импорт ===
Японы Өмнөд Солонгост экспортолж буй дийлэнх хэсгийг хагас дамжуулагч, тэдгээрийг үйлдвэрлэх тоног төхөөрөмж, хавтгай дэлгэц үйлдвэрлэх тоног төхөөрөмж, нарийн химийн бодис, оптик төхөөрөмж эзэлж байна. Үүний зэрэгцээ Өмнөд Солонгосоос Японд импортлож буй гол бүтээгдэхүүн нь нефтийн бүтээгдэхүүн, ган, хагас дамжуулагч, автомашины эд анги, нарийн химийн бүтээгдэхүүн юм. Импортын болон экспортын бүтээгдэхүүний ижил төстэй байдал нь Япон, Өмнөд Солонгосын үйлдвэрлэлийн зохион байгуулалтын ижил төстэй байдалтай холбоотой юм.

== Аялал жуулчлал ==
Хоёр улсын хоорондох иргэдийн харилцан аялал их алдартай. 2018 онд Японд ирсэн Өмнөд Солонгосын иргэдийн тоо өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 5,6%-иар нэмэгдэж, 7,5 саяд хүрсэн нь шинэ дээд амжилт болжээ. Харин мөн онд Өмнөд Солонгост айлчилсан япончуудын тоо бараг 30 хувиар нэмэгдэж, 2.9 саяд хүрсэн байна. Энэ нь хоёр улсын хооронд аялсан жуулчдын тоо 10 сая давсан анхны жил байсан.

[[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (Япон)]]
[[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (Өмнөд Солонгос)]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгос-Японы харилцаа|Өмнөд Солонгос-Японы харилцаа]]</text>
      <sha1>eym9rj55ynux9aqfc9ptt0lgxm1lsyh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862275</id>
      <parentid>862274</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T05:59:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18159" sha1="j3nx2zqzn2k6jfhx3kcotqdgbivte2j" xml:space="preserve">[[Файл:Japan South Korea Locator.PNG|thumb|317x317px|Япон, Өмнөд Солонгосын газар зүйн байршил]]
'''Өмнөд Солонгос-Японы харилцаа''' ([[Япон хэл|япон]]: 日韓関係, &lt;small&gt;romanized:&lt;/small&gt; ''Nikkan kankei''; [[Солонгос хэл|солонг]]: 한일관계; RR: ''Han-il gwan-gye'') -[[Япон]], [[БНСУ]]-ын харилцааг бүхэлд нь хэлнэ. Хоёр үндэстэн нь [[Япон тэнгис]], [[Солонгосын хоолой|Солонгосын хоолойгоор]] тусгаарлагдсан тул Солонгос-Японы харилцаа эрт дээр үеэс улбаатай. [[Солонгосын хойг|Солонгосын хойгийн]] өмнөд хэсэг нь Японы эх газрын [[Ази]] руу эдийн засгийн худалдаа, соёлын солилцоо хийх хамгийн ойрын гарц болж байв.  Солонгос бүхэлдээ 1910 оноос 1945 онд [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]] дуусах хүртэл Японы колони байсан. 

Солонгос улс тусгаар тогтнолоо олж аваад удалгүй Өмнөд, Умард гэж хоёр хэсэг улсад хуваагдсан. [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайны]] үед Япон улс коммунист тэргүүтэй [[Умард Солонгос|Умард Солонгосын]] эсрэг [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] болон [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын хүчинд цэргийн тусламж нийлүүлэх замаар Өмнөд Солонгост туслахад оролцсон байдаг юм.

АНУ-ын зуучиллаар 1965 оны 6-р сарын 22-нд Япон, БНСУ-ын үндсэн харилцааны тухай гэрээний ([[Япон хэл|япон]]. 日韓基本条約 ''Никкан Кихон Зио:яку''); ([[Солонгос хэл|солонг]]. 한일기본조약&lt;sup&gt;?&lt;/sup&gt;, ''Ханиль Кибон Чояк'') байгуулж улмаар  1965 оны 12-р сард хоёр тал албан ёсоор [[дипломат харилцаа]] тогтоож, Япон улс Өмнөд Солонгосыг Солонгосын хойгийн цорын ганц хууль ёсны Засгийн газар гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн байна. 

Япон, Өмнөд Солонгос нь соёл, эдийн засаг, цэргийн олон талын харилцаатай. Эдийн засаг нь Азид хоёр, дөрөв дэх том эдийн засаг бөгөөд хоёулаа АНУ-ын цэргийн холбоотон юм. Гэсэн хэдий ч Лианкурт хадан дээрх нутаг дэвсгэрийн нэхэмжлэл, харилцан түүхийн талаарх зөрчилдөөнтэй үзэл бодол зэрэг хэд хэдэн асуудлаас болж харилцаанд ихээхэн төвөгтэй асуудлууд оршсоор байдаг.

1987 оноос хойш хоёр улсын Гадаад хэргийн сайд нар тогтмол зөвлөлдөх уулзалт хийж эхэлсэн бөгөөд яриа, хэлэлцээний гол асуудал нь Япон, БНСУ-ын худалдааны харилцааг хөгжүүлэх явдал байж ирсэн. Японы Гадаад хэргийн сайд [[Сөүл]] хотод Олимпын наадмыг зохион байгуулах, зохион байгуулахад туслахад бэлэн байна гэж мэдэгдэж байсан. 1990-ээд онд Сөүл, Токио далайн аюулгүй байдал, онцгой байдлын салбарт хамтран ажиллах тухай хоёр талын гэрээнд гарын үсэг зурсан.

Асуудлыг үл харгалзан Өмнөд Солонгос, Япон хоёулаа Хятад, Орос, Умард Солонгосын сүүлийн үеийн заналхийллийн эсрэг АНУ-тай хамтран ажиллахыг урьтал болгосон. Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч [[Юн Сок Ёл]], Японы Ерөнхий сайд [[Кишида Фүмио|Кишида Фумио]] нарын удирдлаган дор хоёр улс харилцан итгэлцэл, харилцаа холбоогоо сэргээхийг хичээж байв.

== Түүх ==
1961-1979 оны хооронд Өмнөд Солонгосын төрийн тэргүүнээр [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны]] үед [[Японы эзэн хааны арми|Японы эзэн хааны армид]] алба хааж байсан дарангуйлагч [[Паг Жон-хи|Пак Жон-хи]] ажиллаж байжээ. Пак [[Манж-го|Манжго улсын]]  хөгжлийн бодлогыг нүдээр харж байснаас хойш Японы шинэчлэлийг ихэд сонирхож байв. Дайны дараа болон өмнөх Манжго-гийн эдийн засгийг зохион бүтээгчдийн нэг Ерөнхий сайд [[Киши Нобүсүкэ|Нобусуке Киши-тэй]] ганцаарчилсан үдийн зоог барих үеэр Пак өөрийн Өмнөд Солонгосын цэргийн бүлэглэлийг &quot;Японд [[Мэйжийн эрин|Мэйжийн эрний]] босгосон залуустай&quot; харьцуулан ярьж байжээ. Тэрээр &quot;эдгээр хүмүүсийг харж, манай улсыг ядуурлаас ангижруулж, чинээлэг, хүчирхэг улсыг бий болгохыг хичээдэг&quot; гэжээ. Пак Жон-хигийн засгийн газрын үед хоёр улс 1965 онд байгуулсан эвлэрлийн гэрээг мөрдөж, олон нийтийн эсэргүүцэлтэй тулгарсан ч харилцааг хэвийн болгосон байна. Пак Үндэсний Ассемблейгаар дамжуулан хэвийн байдлыг албадан явуулж, жагсаал цуглааныг цэргийн дэглэмээр даран барьж байжээ.

Үүний үр дүнд Япон улс дайны үед эмэгтэйчүүд, албадан хөдөлмөр эрхлэгчид болон бусад хохирогчдыг тайвшруулахын тулд 300 сая долларын нөхөн олговор олгож, Сөүлд нэмэлт 200 сая долларын зээл олгосон бөгөөд Ерөнхий сайд [[Сато Эйсакү]] 7-р сард болсон албан ёсны арга хэмжээнд оролцсон нь Японы Ерөнхий сайдын дайны дараах Солонгост хийсэн анхны айлчлал байв. Гэсэн хэдий ч Японы улс төрчид Хойд Солонгост хааяа айлчлах, Япон дахь солонгос иргэдийг Улаан загалмайн нийгэмлэгээс Хойд Солонгос руу буцаах ажлыг үргэлжлүүлэх, Токио хотын захирагч Минобэгийн Токиод Хойд Солонгосыг дэмжигч их сургууль байгуулах зөвшөөрөл олгох саналыг Сөүл эрс эсэргүүцэж байв. Японы Гадаад хэргийн яам Өмнөд Солонгост үнэнч гэдгээ нотлохын тулд Минобэгийн энэ асуудлыг эсэргүүцсэн юм. Үүний зэрэгцээ Япон, Өмнөд Солонгосын харилцаа шинэ агаарын зам, аялал жуулчлал, худалдаагаар дамжин нэмэгдсэн юм. Японы Гадаад хэргийн сайд Сөүл хотод Олимпын наадмыг зохион байгуулахад туслахад бэлэн байна гэж мэдэгдэв. 1990-ээд онд Сөүл, Токио хоёр далайн аюулгүй байдал, онцгой байдлын менежментийн чиглэлээр хамтран ажиллах тухай хоёр талын гэрээнд гарын үсэг зурсан.

1990-ээд оны эхээр өмнө нь тайтгаруулж байсан хэд хэдэн эмэгтэйчүүдийг олон нийтэд зарлаж, Японы засгийн газар ямар нэгэн хариуцлага хүлээхээ больсны дараа Япон, Өмнөд Солонгосын харилцаа хурцадсан. Энэ маргаан удалгүй Япон улс Солонгосыг колоничлохтой холбоотой маргаан болон хувирчээ. Японы төрийн архиваас &quot;тайтгарлын эмэгтэйчүүдийн асуудал&quot;-ын нотлох баримт олдсоны дараа Японы засгийн газар бага зэрэг бууж өгч эхэлсэн нь засгийн газраас &quot;[[Коногийн мэдэгдэл]]&quot; албан ёсоор гаргахад хүргэсэн. 1990-ээд оны дунд үе хүртэл Японы Ерөнхий сайд нар байнга уучлалт гуйдаг байсан ба 1998 онд Ерөнхийлөгч [[Ким Дэ-жүн|Ким Дэ Жун]] [[Эзэн Хаан Акихито|эзэн хаан Акихитог]] Солонгост айлчлахыг урьснаар (Японы эзэн хаан өмнө нь хэзээ ч хийж байгаагүй зүйл), Ерөнхий сайд болсны дараа харилцаа богино хугацаанд дээд оргилдоо хүрсэн. [[Ким Дэ-жүн|Ким Дэ-жүнг]] Японд айлчлах үеэр Японы Ерөнхий сайд [[Обүчи Кэйзо]] Япон колоничилсоныхоо төлөө &quot;чин сэтгэлээсээ уучлалт гуйлаа&quot;. Энэ үеэр хоёр орны худалдаа, аялал жуулчлал нэмэгдсэн. 2001 онд Японы колоничлол нь бүс нутгийн аюулгүй байдлыг хангахын тулд Японы колоничлолыг зайлшгүй шаардлагатай гэж заасан сургуулийн сурах бичгүүдийг ил болгосны дараа 2001 онд энэ богино хугацааны эдгэрэл дахин хурцадсан. Тэр жил Ерөнхий сайд [[Коизүми Жүн-Ичироо|Коизүми Жүн-Ичиро]] [[Ясүкүни сүм]] зочилсон бөгөөд түүнийг бүрэн эрхийнхээ хугацаанд жил бүр үргэлжлүүлсээр байв. Гэсэн хэдий ч Коизүми 2001 онд Өмнөд Солонгосын тусгаар тогтнолын дурсгалт газруудаар зочилсон, эзэн хаан Акихито 2002 онд Солонгос гаралтай гэдгээ хэвлэл мэдээллийнхэнд сануулсан зэрэг эерэг алхамууд болсон.

2026 оны 1-р сарын 13-нд [[Нара]] хотод Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч [[Ли Жэ Мён]], Японы Ерөнхий сайд [[Такаичи Санаэ]] нарын хооронд хэлэлцээ болсон. Хэлэлцээний үеэр цөмийн зэвсэг, нэн чухал ашигт малтмалын нөөц, эдийн засгийн аюулгүй байдлын талаар ярилцсан байна.

== Худалдаа эдийн засаг ==
1996 онд &quot;ФИФА 2002&quot; [[2002 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|хөлбөмбөгийн ДАВШТ]]-нийг хоёр улс хамтран зохион байгуулна гэж зарласан. Ойрын хэдэн жил хоёр орны удирдагчид уулзаж, найрсаг харилцаатай байсан. Хоёр улсын иргэд эхний ээлжинд нөгөөтэйгөө шагналаа хуваалцахдаа сэтгэл дундуур байсан ч [[Лианкур арлын маргаан]] дахин хурцадсан ч энэ арга хэмжээ маш амжилттай болсон.

Bloomberg-ийн хийсэн дүн шинжилгээгээр хоёр орны эдийн засгийн харилцаа, ялангуяа худалдаа, хөрөнгө оруулалт, санхүүгийн харилцаа нь худалдааны таталцлын загвараас таамаглаж байснаас хамаагүй сул байв, ялангуяа Умард Америкийн болон Европ эдийн засгийн харилцаатай харьцуулахад. Эдийн засгийн интеграци байхгүй байгаа нь тэдний дайсагнасан харилцаатай холбоотой гэж дүгнэж байв.

2013 онд Токиогийн цахилгаан эрчим хүчний компани (TEPCO) газар хөдлөлтөөс хойш хоёр жилийн дараа уг ослыг цацраг идэвхт хаягдал гэж зарласны дараа [[Фүкүшимагийн атомын цахилгаан станц|Фүкүшимагийн атомын цахилгаан станцын]] хог хаягдлын талаар санаа зовсны улмаас Өмнөд Солонгос Японы найман мужаас загас импортлохыг хориглосон юм. Япон улс энэхүү хоригийг дайсагнасан алхам гэж үзэн, Японы засгийн газар 2015 оны тавдугаар сард [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|Дэлхийн худалдааны байгууллагад]] (ДХБ) гомдол гаргаж, Сөүл Японы далайн бүтээгдэхүүнийг &quot;ялгаварлан гадуурхаж байна&quot; гэж мэдэгджээ.

2021 онд Өмнөд Солонгосын засгийн газар Японоос &quot;аж үйлдвэрийн тусгаар тогтнол&quot;-ыг тунхаглаж, өөрийн аж үйлдвэрийн салбарт зориулсан Японы материалын импортыг сийлбэрийн хий, фоторезист, фторжуулсан полиимид зэрэг гол зүйлсийн хувьд бараг тэг хүртэл бууруулж чадсан гэж мэдэгдэв. Аж үйлдвэрийн шилдэг 100 нэр төрлийн бүтээгдэхүүнд Японоос хамаарах хамаарал 24.9% болж буурч, Японы бараа бүтээгдэхүүний импортыг бууруулахын тулд цаашид хүчин чармайлт гаргаж байна. Энэхүү амжилтыг албаны хүмүүс Японы колоничлолын үеийн тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэлтэй адилтган &quot;тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн&quot;-тэй зүйрлэсэн байна.

2023 оны 3-р сард хагас дамжуулагч материалын маргааныг дээд хэмжээний уулзалтын өмнө шийдвэрлэж, Өмнөд Солонгос [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|Дэлхийн Худалдааны Байгууллагад]] гаргасан гомдлоо эргүүлэн татаж, Япон экспортын хязгаарлалтаа цуцалжээ.

=== Экспорт/импорт ===
Японы Өмнөд Солонгост экспортолж буй дийлэнх хэсгийг хагас дамжуулагч, тэдгээрийг үйлдвэрлэх тоног төхөөрөмж, хавтгай дэлгэц үйлдвэрлэх тоног төхөөрөмж, нарийн химийн бодис, оптик төхөөрөмж эзэлж байна. Үүний зэрэгцээ Өмнөд Солонгосоос Японд импортлож буй гол бүтээгдэхүүн нь нефтийн бүтээгдэхүүн, ган, хагас дамжуулагч, автомашины эд анги, нарийн химийн бүтээгдэхүүн юм. Импортын болон экспортын бүтээгдэхүүний ижил төстэй байдал нь Япон, Өмнөд Солонгосын үйлдвэрлэлийн зохион байгуулалтын ижил төстэй байдалтай холбоотой юм.

== Аялал жуулчлал ==
Хоёр улсын хоорондох иргэдийн харилцан аялал их алдартай. 2018 онд Японд ирсэн Өмнөд Солонгосын иргэдийн тоо өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 5,6%-иар нэмэгдэж, 7,5 саяд хүрсэн нь шинэ дээд амжилт болжээ. Харин мөн онд Өмнөд Солонгост айлчилсан япончуудын тоо бараг 30 хувиар нэмэгдэж, 2.9 саяд хүрсэн байна. Энэ нь хоёр улсын хооронд аялсан жуулчдын тоо 10 сая давсан анхны жил байсан.

[[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (Япон)]]
[[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (Өмнөд Солонгос)]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгос-Японы харилцаа|Өмнөд Солонгос-Японы харилцаа]]</text>
      <sha1>j3nx2zqzn2k6jfhx3kcotqdgbivte2j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пүрэвдашийн Золжаргал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132659</id>
    <revision>
      <id>862196</id>
      <parentid>777313</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T18:56:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4378" sha1="c7tzesyrfhjdh9ol9p0boudstvn3etr" xml:space="preserve">{{Инфобокс хувь хүн
| нэр        = Пүрэвдашийн Золжаргал
| зураг        =
| тайлбар      = Золжаргал, [[2018]] онд.
| төрсөн_газар  = [[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар]]
| аль_хотын_суугуул   = [[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар]]
| ажил_мэргэжил   = [[Кино найруулагч]], [[зохиол]]ч, [[Кино продюсер|продюсер]]
| идэвхитэй_жилүүд = 2012 – одоо
| эхнэр_(нөхөр)       = 
}}

'''Пүрэвдашийн Золжаргал''' [[Монгол улс]]&lt;nowiki/&gt;ын кино найруулагч. [[Баавгай болохсон]] 2023 киногоороо олны танил болсон.

==Бага нас, боловсрол==
Түүний анхы богино хэмжээний кино нь 2010 онд бүтээгдсэн [[Over the City]], болон [[Under the Sky]] юм. Уг киногоороо [[Япон улс]] ын Баруун Токио хотын кино наадмаас кино клубын шагнал хүртсэн. Японд дахь сургуулиа төгсөөд Монгол улсдаа буцаж ирээд хэд хэдэн кинонд туслах найруулагчаар ажиллаж туршлага хуримтлуулсан.

==Кареер==
Түүнээс хойш өөрийн 2 богино хэмжээний киног [[Burgundy]] 2013 болон [[Outliers]] 2017 туурвисан бөгөөд энэ 2 кино нь Алтан хальс кино наадамд үзэгчдийн хүртээл болсон.

«'''Баавгай болохсон'''»  /[[Англи хэл|англи]]. If Only I Could Hibernate/ — [[2023 он|2023]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсад [[монгол хэл]]ээр бүтсэн, нэгэн гэр бүлийн сонирхолтой түүхийг харуулсан уянгын [[уран сайхны кино]]. Уг кино нь [[Каннын кино наадам]]д танилцуулагдсан Монголын анхны кино юм. 

Золжаргал “Баавгай болохсон” киноны зохиолыг 2017 оноос бичиж эхлэн, олон улсын залуу найруулагчдад зориулсан сангийн сургалтуудад оролцож байжээ. Зохиолыг 2017 онд болсон “Утааг устгая” гэх жагсаалаас санаа аван бичсэн байна. 

==Дэлгэцийн бүтээл==
===Уран сайхны кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Он
! Киноны нэр
! Үүрэг
|-
|2013
|[[Бургунди]]
|Найруулагч
|
|-
|2017
|[[Outliers]]
|Найруулагч
|
|-
|2019
|[[Шат]]
|Найруулагч
|
|-
|2020
|[[Нүцгэн ламп]]
|Найруулагч
|
|-
|2022
|[[Шар автобус]]
|Найруулагч,продюсер
|
|-
|2023
|[[Баавгай болохсон]]
|Найруулагч,
|
|-
|}

==Эх сурвалж==
* [https://mongoltv.mn/post/129021 Mongol TV] Дэлхийн A зэрэглэлийн Каннын кино наадамд “Баавгай болохсон” УСК Монгол улсаас анх удаа албан ёсоор сонгогдлоо
* [https://news.mn/r/2662883/&quot;Баавгай болохсон&quot; кино анхны шагналаа хүртэв]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20231221094335/https://beta.gogo.mn/r/m8n6x 2023 ОНЫ ОНЦЛОХ ХҮМҮҮС]
* [https://web.archive.org/web/20231221094335/https://kinosan.mn/person/show/id/4368 Пүрэвдашийн Золжаргал]


{{DEFAULTSORT:Золжаргал, Пүрэдашийн}}

[[Ангилал:Монголын кино найруулагч]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монголын кинонууд]]
[[Ангилал:21-р зууны монгол кино]]
[[Ангилал:Уран сайхны кино]]
[[Ангилал:Монголын Найруулагч]]</text>
      <sha1>c7tzesyrfhjdh9ol9p0boudstvn3etr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрдэнэцогтын Содонтогос</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132684</id>
    <revision>
      <id>862287</id>
      <parentid>822600</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T07:43:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4981" sha1="5kagrizfol67o4s2w72q7ma26wq4w11" xml:space="preserve">'''Эрдэнэцогтын Содонтогос''' (1974 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) олон улсын улс төр судлаач, [[орчуулагч]], эдийн засагч, [[МОНЦАМЭ агентлаг|МОНЦАМЭ]] агентлагийн дарга асан.

== Намтар ==
1974 онд [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] аймгийн [[Халзан сум|Халзан]] сумын уугуул сэхээтэн Эрдэнэцогтын гэр бүлд 8 хүүхдийн нэг болж төрсөн.  

=== Боловсрол ===
[[Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль|Гадаад хэлний дээд сургууль]], [[Санхүү Эдийн Засгийн Дээд Сургууль|Санхүү, эдийн засгийн дээд сургууль]] төгссөн. [[Орос хэл|Орос]], [[Англи хэл|англи]] хэлний орчуулагч, [[банк]]-зээлийн эдийн засагч мэргэжилтэй. [[Өмнөд Солонгос|БНСУ]]-ын Кюн Хи их сургуулийн Олон улс судлалын сургуульд Олон улсын улс төр судлал-эдийн засгийн магистрын зэрэг хамгаалсан. 

=== Ажилласан байдал ===

* [[1995 он|1995]] онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын Хүн амын санд орчуулагч.
* [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|ГХЯ]]-ны Олон талт хамтын ажиллагааны газар, ҮАБЗ-д шинжээч.
* [[2009 он|2009]] оноос Монгол Улсын [[Ерөнхийлөгч]] [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдоржийн]] зөвлөх, шадар туслах.
* 2015 оноос Монголын Мянганы сорилтын Сангийн гүйцэтгэх захирал.
* &quot;Монголиа майнинг журнал&quot; [[сэтгүүл]] үүсгэн байгуулагч.
* [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз|Монголын үндэсний олон нийтийн телевиз]]&lt;nowiki/&gt;ийн англи хэлээрх &quot;Face to face&quot; нэвтрүүлгийн хөтлөгч.
* [[2022 он|2022]] оны [[11 сарын 22|11-р сарын 22]]-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргын захирамжаар Эрдэнэцогтын Содонтогосыг мэдээллийн [[МОНЦАМЭ агентлаг|МОНЦАМЭ]] агентлагийн даргаар томилсон. [[2025 он|2025]] оны [[6 сарын 16|6-р сарын 16]]-нд өргөдлөө өгч ажлаас чөлөөлөгдсөн. 

== Гэр бүл ==
Эгч [[Эрдэнэцогтын Сонинтогос|Э.Сонинтогос]] [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|Соёл урлагийн их сургуулийн]] гүйцэтгэх захирлаар 15 ажиллаад тэтгэвэрт гарсан. Дүү [[Эрдэнэцогтын Сарантогос|Э.Сарантогос]] Канадын элчин сайдаар ажиллаж байна. 

== Шүүмж ==
Монголын Мянганы сорилтын сангийн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байхдаа ажилчдаа дарамталж, хүний эрх зөрчсөн гэх үндэслэлээр ажлаасаа халагдаж байжээ. 

МОНЦАМЭ агентлагийн ажилтнуудаас дарамталсан гомдол гаргасан.

== Гадаад холбоос ==
*[https://eguur.mn/380316/][https://gogo.mn/r/0w11wg Э.Содонтогосыг МОНЦАМЭ агентлагийн даргаар томиллоо]
*[https://gogo.mn/r/0w11wg Монцамэ агентлагийн дарга Э.Содонтогос өргөдлөө өгч, чөлөөлөгджээ]
*[https://web.archive.org/web/20250703022301/https://news.mn/r/2807691/ Э.Содонтогосыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлжээ]
*[https://www.facebook.com/share/p/16V5VrHrQZ/ Онцлох мэдээ: Э.Содонтогос]
*[https://ikon.mn/n/3foz Э.Содонтогос даргыг бид хүндэтгэж ажилласан. Өөдөөс нь тайлбар тавьсан ажилчдыг доромжлон хашхирах зэргээр бүдүүлэг үйлдэл их гаргадаг байсан]
*[https://ikon.mn/n/3fhx МОНЦАМЭ агентлагийн ажилтнуудын гомдол болон Э.Содонтогос даргын хариулт]

{{DEFAULTSORT:Содонтогос, Эрдэнэцогтын}}
[[Ангилал:Монголын орчуулагч]]
[[Ангилал:Халзангийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1974 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>5kagrizfol67o4s2w72q7ma26wq4w11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Усны-Эхийн Далантай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134172</id>
    <revision>
      <id>862220</id>
      <parentid>780148</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T23:36:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9862" sha1="8byo3mizx9b4uno352fkzqvm99tv4xv" xml:space="preserve">{{Дуучин|нэр=Усны-Эхийн Далантай|төрсөн_он=1974 оны 6 сарын 7|яс_үндэс=[[Халх]]|төрсөн_газар=[[Завхан аймаг]], [[Тосонцэнгэл сум]]|эцэг=Усны-Эх|анги_төрөл=Ардын дуучин, Дуурийн дуучин|дуулдаг_хэл=[[Монгол хэл]]}}

'''Усны-Эхийн Далантай''' (1974 оны 6 сарын 7 нд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Тосонцэнгэл сум|Тосонцэнгэл суманд]] төрсөн) [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Гавьят жүжигчин]], [[Ардын дуучин|ардын]], [[Зохиолын дуучин|зохиолын]] болон [[дуурийн дуучин]] юм. 

Уртын дуучин [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|МУГЖ]] [[Сугарын Эрдэнэцэцэг|С.Эрдэнэцэцэгтэй]] хамтран дуулсан '''&quot;[[Сэтгэлийн үг (Дуу)|Сэтгэлийн үг]]&quot;''' дуугаар олон нийтэд алдаршсан.

== Товч тойм ==
Дуучин Далантай нь 1974 онд [[Завхан аймаг|Завхан аймагт]] төрсөн Монгол Улсын зохиолын, дуурийн дуучин. 1992 онд Завхан аймгийн Тосонцэнгэл суманд болсон Ардын залуу дуучдын тэмцээнд оролцсоны дараа Улсын Ардын Дуу Бүжгийн Чуулгад элсэн орж гоцлол дуучин болсон. 1992-2001 онд тус чуулгад ажиллах үедээ уртын дуучин С.Эрдэнэцэцэгтэй '''&quot;Сэтгэлийн үг&quot;, &quot;Сэтгэлийн булаг&quot;''' зэрэг 10 гаруй дууг хамтран дуулснаар Монгол даяар алдаршиж, ард түмний хайртай дуучин болсон. 

2001-2009 онд [[Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр|Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театрын]] дуурийн дуучин болсны дараа 2001 онд П.Словцовын нэрэмжит олон улсын дуурийн дуучдын уралдаанаас тэргүүн байрын [[гранпри]] авсан Монгол улсын анхны дуурийн дуучин болсон. 2002-2003 онд [[Итали улс|Итали улсын]] Санта Сицили их сургуульд мэдлэг дээшлүүлсэн.{{Citation needed}} 2003 онд &quot;Зүйрлэн санах нутаг&quot;, 2014 оны 3-р сарын 29 нд &quot;Дуусашгүй дуу минь&quot; нэртэй анхны бие даасан тоглолтоо хийж байсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=МУГЖ У.Далантай урлагт 22 жил зүтгэсэн тайлангаа тавина |url=https://gogo.mn/r/l2y48 |access-date=2024-04-13 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; 

2004 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн №192-р зарлигаар [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин]] цол, тэмдэгээр шагнуулсан.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Citation |title=Монгол улсын гавьяат жүжигчин |date=2023-10-06 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D1%8C%D1%8F%D0%B0%D1%82_%D0%B6%D2%AF%D0%B6%D0%B8%D0%B3%D1%87%D0%B8%D0%BD&amp;oldid=750393 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2024-04-13 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Уран бүтээл ==

# 1993 онд [[Сэтгэлийн үг (Дуу)|Сэтгэлийн үг]]&lt;ref&gt;{{Citation |title=Dalantai Erdenetsetseg - Setgeliin ug {{!}} Далантай Эрдэнэцэцэг - Сэтгэлийн үг |url=https://www.youtube.com/watch?v=Rdw5sdRVCmg&amp;list=PLM-WWT3-TwLjOSjddYkH68AQI-t6OLp3z&amp;index=12 |access-date=2024-04-13 |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt;
# 1996 онд [[Сэтгэлийн булаг (Дуу)|Сэтгэлийн булаг]]: &quot;Хайрын хонгор зул&quot; сонины нэрэмжит уралдааны тэргүүн байрт шалгарсан.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Dalantai Erdenetsetseg - Setgeliin bulag {{!}} Далантай Эрдэнэцэцэг - Сэтгэлийн булаг |url=https://www.youtube.com/watch?v=EKMkb5lssLQ&amp;list=PLM-WWT3-TwLjOSjddYkH68AQI-t6OLp3z&amp;index=13 |access-date=2024-04-13 |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt;
# Аав, ээж хоёр минь&lt;ref&gt;{{Citation |title=Dalantai - Aav eej 2 mini {{!}} Далантай - Аав ээж 2 минь |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pb7k703RW9A&amp;list=PLM-WWT3-TwLjOSjddYkH68AQI-t6OLp3z&amp;index=5 |access-date=2024-04-13 |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt; 
# Очирваанийн бүсгүйчүүд, 
# Ийм нэгэн сэтгэл&lt;ref&gt;{{Citation |title=&quot;Ийм нэгэн сэтгэл&quot; МУГЖ У.Далантай |url=https://www.youtube.com/watch?v=Q-LOK9Isjbk |access-date=2024-04-13 |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt;
# Молор эрдэнийн хүлэг&lt;ref&gt;{{Citation |title=Dalantai - Molor Erdeniin Huleg {{!}} Далантай - Молор Эрдэнийн Хүлэг |url=https://www.youtube.com/watch?v=qhGtspBxmnE&amp;list=PLM-WWT3-TwLjOSjddYkH68AQI-t6OLp3z&amp;index=4 |access-date=2024-04-13 |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt;
# Итгэл сэтгэл - дуучин Эрдэнэцэцэгтэй хамтран дуулсан&lt;ref&gt;{{Citation |title=Dalantai Erdenetsetseg - Itgel Setgel {{!}} Далантай Эрдэнэцэцэг - Итгэл сэтгэл |url=https://www.youtube.com/watch?v=c2CcImEjdcA&amp;list=PLM-WWT3-TwLjOSjddYkH68AQI-t6OLp3z&amp;index=3 |access-date=2024-04-13 |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt;
# Даншиг зээрд&lt;ref&gt;{{Citation |title=Dalantai - Danshig zeerd {{!}} Далантай - Даншиг зээрд |url=https://www.youtube.com/watch?v=_AGg2ElY2wA&amp;list=PLM-WWT3-TwLjOSjddYkH68AQI-t6OLp3z&amp;index=7 |access-date=2024-04-13 |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt;
# Хоньчин баатар&lt;ref&gt;{{Citation |title=Dalantai Honichin baatar {{!}} Далантай Хоньчин баатар |url=https://www.youtube.com/watch?v=9djhay36MiU&amp;list=PLM-WWT3-TwLjOSjddYkH68AQI-t6OLp3z&amp;index=9 |access-date=2024-04-13 |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt;
# Аав минь намайгаа санаа даа&lt;ref&gt;{{Citation |title=Dalantai - Aav min namaigaa sanaa daa {{!}} Далантай - Аав минь намайгаа санаа даа |url=https://www.youtube.com/watch?v=SYJhITlgjjM&amp;list=PLM-WWT3-TwLjOSjddYkH68AQI-t6OLp3z&amp;index=10 |access-date=2024-04-13 |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt;
# Завхан нутаг минь&lt;ref&gt;{{Citation |title=Dalantai - Zavkhan nutag mini {{!}} Далантай - Завхан нутаг минь |url=https://www.youtube.com/watch?v=EOVQ-W3neNI&amp;list=PLM-WWT3-TwLjOSjddYkH68AQI-t6OLp3z&amp;index=11 |access-date=2024-04-13 |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt; 
# Хүний заяа
# Цагаан Дуганы гэгээ - Дуучин Эрдэнэцэцэгтэй хамтран дуулсан

== Ажилласан газар ==
1992-2001 онд [[Улсын Ардын Дуу Бүжгийн Чуулга|Улсын ардын дуу бүжгийн чуулгын]] гоцлол дуучин

2001-2009 онд [[Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр|Дуурь бүжгийн эрдмийн театрын]] гоцлол дуучин

2009-2012 онд [[Соёлын Төв Өргөө|Соёлын төв өргөөний]] гоцлол дуучин

2012-2019 онд Уран бүтээлчдийн “Очирваань” холбооны Гүйцэтгэх захирал

2019-2020 онд “Нийтийн дуучдын нэгдсэн холбоо”-ны тэргүүнээр ажиллаж байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=МУГЖ У.ДАЛАНТАЙГИЙН ТӨРСӨН ӨДӨР ТОХИОЖ БАЙНА |url=https://ergelt.mn/news/109/single/33891 |access-date=2024-04-13 |website=https://ergelt.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Шагнал ==

* 2001 онд &quot;П.Словцовын нэрэмжит олон улсын дуурийн дуучдын уралдаан&quot;-аас тэргүүн байрын &quot;Гранпри&quot; шагнал&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=2015-07-09 |title=МУГЖ У.Далантайд Хөдөлмөрийн баатар цол олгоё |url=https://www.24tsag.mn/a/119726 |access-date=2024-04-13 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News.MN |date=2015-07-08 |title=Дуучин У.Далантай бухимдав {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/217413/ |access-date=2024-04-13 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251211154753/https://news.mn/r/217413/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
* 2002 онд [[БНАСАУ]]-д зохиогдсон &quot;Хаврын баяр&quot; олон улсын наадамаас &quot;Гранпри&quot; шагнал&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* 2004-12-28 нд [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] №192-р зарлигаар [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин]] цол, медаль&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Далантай, Усны-Эхийн}}
[[Ангилал:1974 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Тосонцэнгэлийн (Завхан) хүн]]
[[Ангилал:Монголын дуурийн дуучин]]
[[Ангилал:Монголын дуучин]]
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]</text>
      <sha1>8byo3mizx9b4uno352fkzqvm99tv4xv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134571</id>
    <revision>
      <id>862222</id>
      <parentid>861409</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T23:40:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12517" sha1="mpee8c40w4xr14xph3ujsqhyg0cgevd" xml:space="preserve">[[Файл:Mongolian Prime Minister Khurelsukh Ukhnaa in 2018.jpg|thumb|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]]]
[[2017 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2017 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн]] дараа, 2017 оны 10 сарын 4-нд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|Ухнаагийн Хүрэлсүхийг]] [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар]] сонгож, 10 сарын 13-нд УИХ-д өргөн барьж, 10 сарын 18-нд батлаж, засгийн газраа байгуулсан. 

[[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны УИХ-ын сонгуульд]] [[МАН]] ялалт байгуулсны дараа тус оны 7 сарын 7-нд дахин Ерөнхий сайдаар улиран сонгогдсон ч, 2021 оны 1 сарын 20-нд ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх тус онд болох ерөнхийлөгчийн сонгуульд бэлдэх зорилгоор сайн дураараа огцорсноор түүний засгийн газар тарсан. 

== Засгийн газрын сайдууд ==

=== У.Хүрэлсүхийн нэг дэх Засгийн газар (2017-2020) ===
{{Засгийн газар|cabinet_name=У.Хүрэлсүхийн нэг дэх&lt;br&gt;Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=17|date_formed=2017 оны 10 сарын 4|incumbent=2017 оны 10 сарын 4 – 2020 оны 7 сарын 8|president=[[Халтмаагийн Баттулга]]|prime_minister=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|members_number=13|total_number=16|predecessor=[[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Ж.Эрдэнэбатын&lt;br&gt;Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|7 дахь Улсын Их Хурал]]|election=[[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны сонгууль]]|legislature_status=[[МАН]]-ын олонх&lt;br&gt;65 / 76 (85.5%)
{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 126
|total        = 76
|party1      = 65
|partycolor1  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
}}|deputy_government_head=[[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]|date_dissolved=2020 оны 7 сарын 8|successor=У.Хүрэлсүхийн II&lt;br&gt;Засгийн газар|political_party={{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]]|opposition_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]]
 | {{Color box|#fe6901|border=darkgray}} [[Шударга Иргэдийн Нэгдсэн Эвсэл Нам|ШИНЭН]]
}}}}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+2017-2020 оны Засгийн газрын сайд нар&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Нямсүрэн |first=Ж. |date=2017-10-20 |title=У.Хүрэлсүхийн танхим бүрдлээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/512630/ |access-date=2024-05-11 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
!№
!Албан тушаал
!Нэр
!Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам, эвсэл
|-
|1
|[[Монгол Улсын Шадар сайд]]
|[[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]
| rowspan=&quot;9&quot; |2017-2020
| rowspan=&quot;19&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;19&quot; |[[МАН]]
|-
|2
|[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
|[[Гомбожавын Занданшатар]]
|-
|3
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]]
|[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]]
|-
|4
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]]
|[[Нямаагийн Энхболд]]
|-
|5
|[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]]
|[[Цэндийн Нямдорж]]
|-
|6
|[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд]]
|[[Намсрайн Цэрэнбат]]
|-
|7
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]]
|[[Дамдины Цогтбаатар]]
|-
|8
|[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд]]
|[[Содномын Чинзориг]]
|-
|9
|[[Барилга, Хот байгуулалтын яам (Монгол)|Барилга, хот байгуулалтын сайд]]
|[[Хавдисламын Баделхан]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |10
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын сайд]]
|[[Цэдэнбалын Цогзолмаа]]
|2017-2019
|-
|[[Ёндонпэрэнлэйн Баатарбилэг]]
|2019-2020
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |11
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Зам, тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн хөгжлийн сайд]]
|[[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]]
|2017-2018
|-
|[[Янгугийн Содбаатар]]
|2018-2019
|-
|[[Бямбасүрэнгийн Энх-Амгалан]]
|2019-2020
|-
|12
|[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд]]
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|2017-2020
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |13
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]]
|[[Батжаргалын Батзориг]]
|2017-2019
|-
|[[Чүлтэмийн Улаан]]
|2019-2020
|-
|14
|[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний сайд]]
|[[Цэрэнпилийн Даваасүрэн]]
| rowspan=&quot;2&quot; |2017-2020
|-
|15
|[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]]
|[[Даваажанцангийн Сарангэрэл]]
|}

=== У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь Засгийн газар ===
{{Засгийн газар|cabinet_name=У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь&lt;br&gt;Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=18|date_formed=2020 оны 7 сарын 8|incumbent=2020 оны 7 сарын 8 – 2021 оны 1 сарын 27|president=[[Халтмаагийн Баттулга]]|prime_minister=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|members_number=14|total_number=17|predecessor=У.Хүрэлсүхийн II&lt;br&gt;Засгийн газар|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|8 дахь Улсын Их Хурал]]|election=[[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны сонгууль]]|legislature_status=[[МАН]]-ын олонх&lt;br&gt;62 / 76 (81.6%)
{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 126
|total        = 76
|party1      = 62
|partycolor1  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
}}|deputy_government_head=[[Янгугийн Содбаатар]]|date_dissolved=2021 оны 1 сарын 27|successor=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн I&lt;br&gt;Засгийн газар]]|political_party={{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]]|opposition_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]]
 | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]]
}}}}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+2020-2021 оны Засгийн газрын сайдууд&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-08 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх Засгийн газраа эмхлэн байгууллаа |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/25228}}&lt;/ref&gt;
!№
!Албан тушаал
!Нэр
!Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам, эвсэл
|-
|1
|[[Монгол Улсын Шадар сайд]]
|[[Янгугийн Содбаатар]]
| rowspan=&quot;16&quot; |2020 оны 7 сарын 8 - 2021 оны 1 сарын 27
| rowspan=&quot;16&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;16&quot; |[[МАН]]
|-
|2
|[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|-
|3
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]]
|[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]]
|-
|4
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]]
|[[Гүрсэдийн Сайханбаяр]]
|-
|5
|[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]]
|[[Хишгээгийн Нямбаатар]]
|-
|6
|[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд]]
|[[Даваажанцангийн Сарангэрэл]]
|-
|7
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]]
|[[Нямцэрэнгийн Энхтайван]]
|-
|8
|[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд]]
|[[Аюушийн Ариунзаяа]]
|-
|9
|[[Барилга, Хот байгуулалтын яам (Монгол)|Барилга, хот байгуулалтын сайд]]
|[[Бэгжавын Мөнхбаатар]]
|-
|10
|[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсрол, шинжлэх ухааны сайд]]
|[[Лхагвын Цэдэвсүрэн]]
|-
|11
|[[Зам, тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн хөгжлийн сайд]]
|[[Лувсангийн Халтар]]
|-
|12
|[[Соёлын яам (Монгол)|Соёлын сайд]]
|[[Сампилдондовын Чулуун]]
|-
|13
|[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд]]
|[[Гэлэнгийн Ёндон]]
|-
|14
|[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]]
|[[Загджавын Мэндсайхан]]
|-
|15
|[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний сайд]]
|[[Нансалын Тавинбэх]]
|-
|16
|[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]]
|[[Тогтмолын Мөнхсайхан]]
|}

== Мөн үзэх ==

* [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]
* [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:Засгийн газар]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газар]]</text>
      <sha1>mpee8c40w4xr14xph3ujsqhyg0cgevd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134572</id>
    <revision>
      <id>862166</id>
      <parentid>861425</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T12:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23454" sha1="g653m1q1xvapxqauobjget7z0p4um2z" xml:space="preserve">[[Файл:Luvsannamsrain Oyun-Erdene 2 (crop).png|thumb|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]]]
[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|Ухнаагийн Хүрэлсүхийн]] засгийн газар 2021 оны 1 сард огцорсны дараа 2021 оны 1 сарын 27-нд [[УИХ]]-ын чуулганаар [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийг]] Ерөнхий сайдаар томилогдож, 1 сарын 29-нд танхимын сайд нарыг УИХ-д танилцуулж, тангараг өргөснөөр ажилдаа орсон.

Засгийн газрын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар 2022 оны 1 сард Эдийн засаг, хөгжлийн яам болон Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яамыг шинээр байгуулжээ.

2022 оны 1 сарын 17-ны өдрийн Засгийн Газрын хуралдаанаар Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд [[Нямжавын Уртнасан|Нямжавын Уртнасанг]] огцруулахаар болж, 1 сарын 18-нд түүний оронд [[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ|Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнийг]] УИХ-ын чуулганд танилцуулж, сайдаар томилов.

== 2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар ==
{{Засгийн газар|cabinet_name=Л.Оюун-Эрдэнийн нэг дэх&lt;br&gt;Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=19|date_formed=2021 оны 1 сарын 29|incumbent=2021 оны 1 сарын 29 – 2024 оны 7 сарын 5|president=[[Халтмаагийн Баттулга]]&lt;br&gt;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|members_number=15|total_number=22|predecessor=[[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II&lt;br&gt;Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|8 дахь Улсын Их Хурал]]|election=[[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны сонгууль]]|legislature_status=[[МАН]]-ын олонх&lt;br&gt;62 / 76 (81.6%)
{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 126
|total        = 76
|party1      = 62
|partycolor1  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
}}|deputy_government_head=[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]&lt;br&gt;[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]]|date_dissolved=2024 оны 7 сарын 5|successor=Л.Оюун-Эрдэнийн II&lt;br&gt;Засгийн газар|political_party={{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]]|opposition_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]] &lt;small&gt;(2021 оны 5-р сар хүртэл)&lt;/small&gt;
 | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]]
}}}}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Засгийн газрын сайд нар&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Оюунчимэг |first=Ш. |date=2021-01-29 |title=Танилц: Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрын сайд нар {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2396832/ |access-date=2024-05-11 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-30 |title=Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрын шинэ бүрэлдэхүүн |url=https://www.shuud.mn/a/542681 |access-date=2024-05-11 |website=www.shuud.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
!№
!Албан тушаал
!Нэр
! colspan=&quot;2&quot; |Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |[[Улс төрийн нам|Нам]]
|-
|1
|[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|'''Монгол Улсын Ерөнхий сайд''']]
|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|2021 оны 1 сарын 27
|2024 оны 7 сарын 5
| rowspan=&quot;36&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;36&quot; align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|2
|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар сайд
|[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]
|2021 оны 1 сарын 29
|''2024 оны 7 сарын 5''
|-
|3
|Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд
|[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |4
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
|[[Цэндийн Нямдорж]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2022
|-
|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 5
|-
|5
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]
|[[Батмөнхийн Батцэцэг]]
|2021 оны 1 сарын 29
|''2024 оны 7 сарын 5''
|-
|6
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]
|[[Болдын Жавхлан]]
|2021 оны 1 сарын 29
|''2024 оны 7 сарын 5''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |7
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]
|[[Хишгээгийн Нямбаатар]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2023
|-
|[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]
|2023
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |8
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам]]
|[[Нямжавын Уртнасан]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2022
|-
|[[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 5
|-
|9
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]
|[[Гүрсэдийн Сайханбаяр]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2024 оны 7 сарын 5
|-
|10
|[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсрол, шинжлэх ухааны яам]]
|[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |11
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Барилга, хот байгуулалтын яам]]
|[[Бэгзжавын Мөнхбаатар]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2023
|-
|[[Цэрэнпилийн Даваасүрэн]]
|2023
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |12
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн хөгжлийн яам]]
|[[Лувсангийн Халтар]]
|2021
|2022
|-
|[[Сандагийн Бямбацогт]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |13
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам]]
|[[Аюушийн Ариунзаяа]]
|2021
|2022 оны 8 сар 
|-
|[[Даваажанцангийн Сарангэрэл]]
|2022 оны 8 сар 
|2022 оны 10 сар
|-
|[[Төмөрбаатарын Аюурсайхан]]
|2022 оны 10 сар
|2023 оны 3 сар
|-
|[[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]]
|2023 оны 3 сар
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |14
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]
|[[Загджавын Мэндсайхан]]
|2021
|2022
|-
|[[Хаянгаагийн Болорчулуун]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |15
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Монгол улсын Эрүүл Мэндийн Яам|Эрүүл мэндийн яам]]
|[[Сэрээнэнгийн Энхболд]]
|2021
|2022
|-
|[[Содномын Чинзориг]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |16
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам]]
|[[Гэлэнгийн Ёндон]]
|2021
|2022
|-
|[[Жамбалын Ганбаатар]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |17
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]
|[[Нансалын Тавинбэх]]
|2021
|2022
|-
|[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 5
|-
|18
|[[Соёлын яам (Монгол)|Соёлын яам]]
|[[Чинбатын Номин]]
|2021
|2024 оны 7 сарын 5
|-
|19
|[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам]]
|[[Ням-Осорын Учрал]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |20
| rowspan=&quot;2&quot; |Монгол Улсын сайд,&lt;br&gt;Улаанбаатар хотын түгжрэлийг бууруулах үндэсний хорооны дарга
|[[Жамъянхорлоогийн Сүхбаатар]]
|2022
|2023 оны 10 сарын 5
|-
|[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]
|2023 оны 10 сарын 5
|2024 оны 7 сарын 5
|-
|21
|Монгол Улсын сайд,&lt;br&gt;Олимп, нийтийн биеийн тамир, спортын үндэсний хорооны дарга
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |22
| rowspan=&quot;2&quot; |Монгол Улсын сайд, Боомтын сэргэлтийн үндэсний хорооны дарга
|[[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]]
|2023 оны 1 сар
|2023 оны 4 сар
|-
|[[Буяагийн Тулга]]
|2023 оны 4 сар
|2024 оны 7 сарын 5
|}

== 2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар ==
{{Засгийн газар|cabinet_name=Л.Оюун-Эрдэнийн хоёр дахь&lt;br&gt;Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=20|date_formed=2024 оны 7 сарын 5|incumbent=2024 оны 7 сарын 5 – 2025 оны 6 сарын 18|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|members_number=14|total_number=23|predecessor=Л.Оюун-Эрдэнийн II&lt;br&gt;Засгийн газар|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]]
 | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
 | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]]
}}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар&lt;br&gt;118 / 126 (93.7%)
{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 126
|total        = 126
|party1      = 68
|partycolor1  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 42
|partycolor2  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party3       = 8
|partycolor3  = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}
}}|deputy_government_head={{Unbulleted list
| [[Лувсаннямын Гантөмөр]]
| [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]
| [[Тогмидын Доржханд]]
}}|date_dissolved=2025 оны 6 сарын 18|successor=[[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын&lt;br&gt;Засгийн газар]]|opposition_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]
 | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]
}}}}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Засгийн газрын сайд нар&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2024-07-10 |title=Засгийн газрын тэргүүн танхимын сайд нараа УИХ-д танилцууллаа |url=https://ikon.mn/n/36tu |access-date=2024-07-11 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Засгийн газрын гишүүд тангараг өргөлөө |url=https://www.parliament.mn/nn/62682/ |access-date=2025-06-04 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt;
!№
!Албан тушаал||Нэр
! colspan=&quot;2&quot; |Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам, эвсэл
|-
|1
|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|'''Монгол Улсын Ерөнхий сайд''']]||[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|2024 оны 7 сарын 5
|2025 оны 6 сарын 13
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; | || align=&quot;center&quot;|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|2
|[[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Эрдэнэзаяа |first=Б. |date=2024-07-10 |title=Шинээр томилогдсон сайд нар тамгаа хүлээн авлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2738293/ |access-date=2024-07-11 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2024-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240710205103/https://news.mn/r/2738293/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;||[[Лувсаннямын Гантөмөр]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; | || align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|3
|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]'''
|''2024 оны 7 сарын 10''
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; | || align=&quot;center&quot;|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|4
|Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд||[[Тогмидын Доржханд]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};&quot; | || align=&quot;center&quot;|[[ХҮН нам|ХҮН]]
|-
|5
|[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||[[Ням-Осорын Учрал]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|6
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''
|''2024 оны 7 сарын 10''
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|7
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Болдын Жавхлан]]'''
|''2024 оны 7 сарын 10''
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|8
|[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||[[Оюунсайханы Алтангэрэл]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|9
|[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||[[Салдангийн Одонтуяа]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|10
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||[[Сандагийн Бямбацогт]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; | || align=&quot;center&quot;|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|11
|[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};&quot; | || align=&quot;center&quot;|[[ХҮН нам|ХҮН]]
|-
|12
|[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||[[Жамбын Батсуурь]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; | || align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|13
|[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|14
|[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|15
|[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|16
|[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||[[Цэвэгдоржийн Туваан]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; | || align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|17
|[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]]'''
|''2024 оны 7 сарын 10''
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|18
|[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Чинбатын Номин]]'''
|''2024 оны 7 сарын 10''
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|19
|[[Монгол улсын Эрүүл Мэндийн Яам|Эрүүл мэндийн яам]]
|[[Тогтмолын Мөнхсайхан]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|20
|[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||[[Цэндийн Баатархүү]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|21
|Монгол Улсын сайд, Хяналт, үнэлгээний Үндэсний хорооны дарга||[[Эрдэнэбилэгийн Одбаяр]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|22
|Монгол Улсын сайд, 20 минутын хот төслийн Үндэсний хорооны дарга||[[Равжихын Эрдэнэбүрэн]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|23
|Монгол Улсын сайд, Боомтын сэргэлтийн Үндэсний хорооны дарга||'''[[Буяагийн Тулга]]'''
|''2024 оны 7 сарын 10''
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; | || align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|}

* '''Жич: Нэрийг нь тодруулсан нь улиран сонгогдсон сайд нар.'''

== Мөн үзэх ==

* [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:Монголын засгийн газар]]
[[Ангилал:Улсын Засгийн газар]]
[[Ангилал:Засгийн газар]]
[[Ангилал:Монголын эрх зүй]]
[[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>g653m1q1xvapxqauobjget7z0p4um2z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134635</id>
    <revision>
      <id>862173</id>
      <parentid>844857</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T14:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4021" sha1="8tsmny2d96xefzog6fbumda55aac4iv" xml:space="preserve">2006 оны 1-р сард [[Цахиагийн Элбэгдорж]] тэргүүтэй [[Эх орон-Ардчилал эвсэл|“Эх орон-Ардчилал” эвслийн]] засгийн газрыг тус эвслийн зарим гишүүд, [[МАХН]]-ын дарга [[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболдтой]] хамтран огцруулж,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News.MN |date=2012-12-05 |title=Эвслийн засгийн газруудын эргэж задарсан түүх {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/127486/ |access-date=2024-05-16 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; тус оны 1-р сарын 25-нд Миегомбын Энхболдыг [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар]] томилж, хамтарсан засгийн газраа байгуулсан. 2007 оны 12 сард МАХН-ын дотоод хагарлаас болж энэ засгийн газар огцорч, оронд нь [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар]] байгуулагдсан.

== Засгийн газар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Яамдын сайдууд&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=М.Энхболдын Засгийн газрын яамд бүгд муу ажилласан хэмээн иргэд үзжээ |url=https://gogo.mn/r/kngm |access-date=2024-05-16 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
!Албан тушаал
!Сайдын нэрс
!Ажилласан хугацаа
!Нам
|-
|Монгол Улсын Ерөнхий сайд
|[[Миеэгомбын Энхболд]]
| rowspan=&quot;14&quot; |2006 оны 1 сарын 25 - 2007 оны 11 сарын 22
|[[МАХН]]
|-
|Шадар сайд
|[[Мэндсайханы Энхсайхан]]
|[[Үндэсний Шинэ Нам|ҮШН]]
|-
|Гадаад хэргийн сайд
|[[Нямаагийн Энхболд]]
|[[МАХН]]
|-
|Боловсрол, Соёл, Шинжлэх ухааны сайд
|[[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]
|[[МАХН]]
|-
|Батлан хамгаалахын сайд
|[[Мишигийн Сономпил]]
|[[Үндэсний Шинэ Нам|ҮШН]]
|-
|Байгаль орчны сайд
|[[Ичинхорлоогийн Эрдэнэбаатар]]
|[[Эх орон-Монголын Ардчилсан Шинэ Социалист Нам|Эх орон-МАШСН]]
|-
|Барилга, хот байгуулалтын сайд
|[[Жанлавын Наранцацралт]]
|[[Үндэсний Шинэ Нам|ҮШН]]
|-
|Зам тээвэр, аялал жуулчлалын сайд
|[[Цэгмидийн Цэнгэл]]
|[[МАХН]]
|-
|Хүнс хөдөө аж ахуйн сайд
|[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]
|[[МАХН]]
|-
|Эрүүл мэндийн сайд
|[[Данзандаржаагийн Туяа]]
|[[МАХН]]
|-
|Нийгмийн хөдөлмөр хамгааллын сайд
|[[Лувсангийн Одончимэд]]
|[[МАХН]]
|-
|Онцгой байдлын сайд
|[[Сайнбуяны Отгонбаяр]]
|[[Эх орон-Монголын Ардчилсан Шинэ Социалист Нам|Эх орон-МАШСН]]
|-
|Түлш эрчим хүчний сайд
|[[Бадарчийн Эрдэнэбат]]
|[[Эх орон-Монголын Ардчилсан Шинэ Социалист Нам|Эх орон-МАШСН]]
|-
|Үйлдвэр, худалдааны сайд
|[[Базарсадын Жаргалсайхан]]
|[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]]
|}

== Мөн үзэх ==
* [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]

== Эшлэл ==
[[Ангилал:2006 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:2007 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газар]]</text>
      <sha1>8tsmny2d96xefzog6fbumda55aac4iv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэмээн жингийн цуваа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134885</id>
    <revision>
      <id>862213</id>
      <parentid>797407</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T22:46:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6378" sha1="g0qxyu9hrcwn6809pfjyta9f1fbqsmb" xml:space="preserve">'''Тэмээн жингийн цуваа''' бол тэмээн жин тээсэн цуваа ачаатай тэмээг хэлдэг. С.Жамбалдоржийн (1997) тодорхойлсноор, тэмээн жин хоногт 10–16 цаг, цагт 3–4 км-ын хурдтай явдаг бөгөөд жингийн цуваанд 20-30-аас 200-1000 хүртэл атан тэмээ, 200 гаруй жинчин оролцдог ба аян жингийн нэг удаагийн замын урт 20 өртөө (600 км) хүртэл байвал ойрын, 50 өртөө (1500 км) бол холын, үүнээс дээш бол алсын аян жин гэдэг байна. 

Монголчууд 2000 гаруй км хүртэл алсын замд жин тээдэг байжээ. Жинд 7– 17 насны атан тэмээг хэрэглэдэг. Жил бүрийн 11 сарын 1-нээс дараа жилийн 4 сар хүртэл аян жинд явдаг байжээ.

== Түүхэн тойм ==
[[Тэмээ]]&lt;nowiki/&gt;г Монголчууд эрт дээр үеэс ачлага уналганд ашиглаж [[Тэмээн жин|нүүх суух]], алсын аян [[Тэмээн жин|жин тээх]], ачих, тэргэнд хөллөх, [[Тэмээн уралдаан|унаж эдлэх]] зэргээр нүүдлийн ахуй амьдралд зохицуулан ашиглаж ирсэн уламжлалтай.

Ази Европыг холбосон худалдааны буюу [[Торгоны зам]]&lt;nowiki/&gt;ын гол тулгуур нь тэмээ, тэмээний цуваа байсныг түүх гэрчилнэ. Энэхүү торгоны замыг хөгжүүлэхэд Чингис хааны үеийн [[Монголын эзэнт гүрэн]] чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд [[13-р зуун]]&lt;nowiki/&gt;д Монголд &quot;Тэмээ ачааны яам&quot; гэгчийг байгуулж байжээ. Тэмээ холын замд тээвэрлэх, дайнд зэвсэг ачих, олз тээвэрлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн тул Тэмээний яамыг байгуулжээ&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Hovd university |last2=Urnukhdelger |first2=D. |date=2021 |title=Монголчуудын тэмээн жингийн соёл |url=https://www.nomadic-kalmsu.ru/jour/article/view/26 |journal=Nomadic civilization: historical research |volume=1 |issue=3 |pages=41–52 |doi=10.53315/2782-3377-2021-1-3-41-52 |access-date=2024-05-28 |archive-date=2024-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240528104844/https://www.nomadic-kalmsu.ru/jour/article/view/26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

1941 онд Ховд аймгийн Манхан сумаас Борондангийн Лувсан тэмээн жин гол мөрөн, уул толгод хавсарсан хэцүү замыг туулан 5 сарын дараа зорьсон газраа хүрчээ. Аялал 12, нэгдүгээр сарын хахир хүйтнийг дамнан үргэлжилсэн учир тэмээчид хоёр тэмээний голд хэвтэр засан жавар тачигнасан өвлийн хүйтэн шөнийг өнгөрөөдөг байж

Монголчууд Хятадын нутгаас цайг малын нойтон арьсанд боож тэмээн жингээр зөөхдөө нэг удаагийн жингийн цуваанд мянга хүртэл тэмээ явдаг, нэг тэмээ нуруундаа 200 кг, тэргэнд хөллөсөн үед 400 кг ачаа тээвэрлэдэг, хоногт 30-40 км замыг туулдаг байжээ. “Жангар” цайны замын соёлын өвийн наадмын хүрээнд [[2023 он|2023]] оны 9 сард “Тэмээн жин тээх” уралдааныг зохион байгуулж байв. Тус уралдаанд Манхан, Зэрэг, Жаргалант сумдаас 5 багийн 10 жинчин, 60 тэмээтэйгээр оролцож байжээ. Тэмээн жингийн цуваа 41 км газрыг туулсан байна. 

Монгол ёс заншил, өв уламжлал, нүүдэлчдийн ахуй соёлыг харуулсан [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн Хамарын хийдээс [[Улаанбадрах сум|Улаанбадрах]] сум уруу ном тээсэн тэмээн жингийн аялал [[2018 он|2018]] оны [[12 сарын 6|12 сарын 06]]-нд явж байжээ. 

== Баяжихын бэлэгдэл ==
Д.Өрнөхдэлгэрийн &quot;Монголчуудын тэмээн жингийн соёл&quot; өгүүлэлд &quot;Нэг зуун тэмээгээр жин тээх үед «Гүл шар» гэж нэрлэгдсэн гуулин хонхыг зүүдэг. Нэг удаад нэг зуун тэмээгээр тээх нь баяжихын бэлгэдэл гэж жинчид бэлэгшээдэг, замд тохиолдогсод ч тэдэнд хүндэтгэл үзүүлдэг байна&quot; гэжээ. 

== Уран бүтээлд ==
Монгол улсын эстрадын ууган хамтлагуудын нэг &quot;[[Соёл-Эрдэнэ хамтлаг|Соёл-Эрдэнэ]]&quot; хамтлаг &quot;[[Тэмээн жингийн цуваа]]&quot; дуу гаргасан байдаг.

&quot;Тэмээн жингийн цуваа&quot; дуунд:

&quot;Тэмээн жингийн тэргүүн цуваа

Тэнгэрийн хаяанаас наашлан айсуй

Тэнүүн говийн тэнхээт алхаагаар

Тэнгээ тээгээд наашлан айсуй&quot; гэж гардаг. 

== Гадаад холбоос ==
[https://web.archive.org/web/20240528105045/https://news.mn/r/2056111/ Ном тээсэн жингийн цуваа А.Эрдэнэ-Очир найрагчийн нутгийг зорилоо]

[https://montsame.mn/mn/read/327667 ХОВД: Тэмээн жингийн цуваа 41 км газрыг туулна]

[https://ikon.mn/p/c8d ФОТО: Тэмээн жингийн цуваа]

[https://www.youtube.com/watch?v=ceD10Ic1tSU Тэмээн жингийн цуваа]

== Эшлэл ==</text>
      <sha1>g0qxyu9hrcwn6809pfjyta9f1fbqsmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэмээчин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134914</id>
    <revision>
      <id>862214</id>
      <parentid>850787</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T22:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3210" sha1="el34479c83usxuf1er08zye98bjxu4h" xml:space="preserve">'''Тэмээчин''' гэж тэмээ маллагч, адгуулагч хүнийг хэлдэг. 

== Түүхэн тойм ==
Ардын засаг ялсны дараах буюу [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|хөдөлмөрийн баатар]] анхны тэмээчин, алдарт [[тэмээчин]] бол [[Дугаржавын Цэрэнпунцаг]] юм. Д.Цэрэнпунцаг нь [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн [[Богд сум (Өвөрхангай)|Богд]] сумын тэмээчин байв. Д.Цэрэнпунцаг нь тэмээ хариулах, маллах ухаанаа залуу малчдад зааж сургадаг байжээ. 

Монгол анхны мянгат тэмээчин, Тэрбумтан [[Цэдэнгийн Шинэн]] [[1957 он|1957]] онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Баянлиг сум|Баянлиг]] суманд төржээ. 

МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар тэмээчин [[Чимбэгийн Сугар-Очир|Чимбэргийн Сугар-Очир]] нь улсын сайн малчин төдийгүй хөдөлмөрийн баатар тэмээчин хүн юм.  

Баянхонгор аймагт 2014 оны 2 сарын 24-нд &quot;Тэмээчдийн зөвлөгөөн&quot; хийсэн бөгөөд тэмээчдийн төлөөлөл 180 орчим тэмээчдийн төлөөлөл оролцжээ. Энэхүү зөвлөгөөний үеэр хурдан монгол болон бэсрэг тэмээ, торомны уралдаан болж үржлийн шилмэл буур, сайхан тэмээтэй сайхан хосыг шалгаруулсан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ариунаа |first=Э. |date=2014-02-24 |title=Тэсгим хүйтнийг уяраасан тэнэгэр говийн тэмээчид {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/657138/ |access-date=2024-05-30 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2024-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530110558/https://news.mn/r/657138/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  

== Цахим холбоос ==
[https://news.zindaa.mn/17m2 Тэмээчин хүн ”алдарт уяач” болжээ]

[https://web.archive.org/web/20240530103440/http://creativemongolia.com/shinen/ Цэдэнгийн ШИНЭН- Монгол анхны мянгат тэмээчин, Тэрбумтан]

[https://web.archive.org/web/20240530110010/https://bayanlig.bkh.gov.mn/11/item/166 МОНГОЛ УЛСЫН ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР ТЭМЭЭЧИН ГОТОВЫН ТОЙВГООН ЦОЛНЫ МЯЛААЛГА НААДАМ БОЛЛОО]

[https://bayanlig.bkh.gov.mn/14/item/56 Монгол улсын сайн малчин, хөдөлмөрийн баатар ЧИМБЭГИЙН СУГАР-ОЧИР]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Эх сурвалж ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>el34479c83usxuf1er08zye98bjxu4h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол тэмээ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134950</id>
    <revision>
      <id>862177</id>
      <parentid>849693</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T14:58:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15971" sha1="59g254ivwjtf95se1zclv6xubfmij08" xml:space="preserve">'''Монгол тэмээ''' нь дэлхийд ховор буюу тэмээний 10 хувийг эзэлдэг (Хоёр бөхт тэмээ, ''Camelus bactrianus'') хоёр бөхтэй тэмээ юм.

== Түүхэн тойм ==
Хүннү гүрэн болоод Монгол Улс байгуулагдахад тэмээг түлхүү хэрэглэж, уналга, ачлага, алсын нүүдэлд ашилаж байсан түүх бий. Манай орны нутаг дэвсгэрийн 41.7 хувийг эзлэх цөл, цөлөрхөг бүс нутаг Баянхонгор, Говь-Алтай, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймгуудад улсын бүх тэмээний 60 гаруй хувь, Их нууруудын хотгорт 19.9 орчим хувь, Дорнодын талд 7 орчим хувь, уулын ба ойт хээрийн бүс нутагт орших аймгуудад 5.2 хувь нь тус тус байршиж  өсгөн үржүүлж байна.

Тэмээний тоогоор Өмнөговь аймаг тэргүүлж, Баянхонгор, Дорноговь, Говь-Алтай, Дундговь аймаг удаалж байна. Монгол үүлдрийн тэмээний дотор аж ахуй биологийн онцлог ялгаа бүхий Галбын говийн улаан, Ханын хэцийн хүрэн омог болон “Төхөм тунгалаг” үржлийн хэсгийн тэмээ бий.

&quot;Тэмээ олонтой газар үлийн цагаан оготно үрждэггүй&quot; гэлцдэг. 

2019 оны байдлаар Монгол Улсын малын тоо 70.9 саяд хүрсэн. Үүний 45,5 хувийг хонь, 41,2 хувийг ямаа, 6,2 хувийг үхэр, 5,9 хувийг адуу бүрдүүлж байгаа бол тэмээн сүрэг ердөө 0,7 хувийг эзэлж байна. 

* [[2008 он|2008]] онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Чикаго]] хотын Врукфильдын амьтны хүрээ­лэнгийн [[монгол]] ингэ бот­голсон. 
* [[2010 он|2010]] онд [[Япон]] улсын [[Осака]] хотын Тэнножи амьтны хүрээлэнгийн монгол [[ингэ]] ботголжээ. 
* [[2019 он|2019]] онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Айдахо|Айдоха]] мужийн “Idaho Falls” амьтны хүрээлэнд монгол ингэ ботголсон байна. 

== Тэмээний удам угшил ==
Галбын говийн улаан, Ханын хэцийн хүрэн ([[Өмнөговь аймаг]]), Ламын гэгээний жаахан шар/улаан ([[Баянхонгор аймаг]]), Дөхөм тунгалагийн хос зогдорт ([[Говь-Алтай аймаг]]) зэрэг тэмээний угшлууд бий.

== Үүлдэр ==
1980-аад оны үеэс Монгол оронд тэмээг Галбын улаан, Хэцийн хүрнээр сайжруулах ажлыг Говь-Алтай аймагт хийж байв. Тэмээний төрхийг гол төлөв бөхний аяс хэлбэрээр нэрлэнэ.

=== Галбын улаан тэмээ ===
Галбын улаан тэмээ Монгол улсын Өмнөговь аймгийн Ханбогд суманд өсдөг. Алдарт “Галбын говь” сумын нутагт нутагшсан ганган улаан тэмээ бол бие том, өнгө зүс нь ихэвчлэн шаргал, улбар, улаандуу байдаг. Энэ сум ойролцоогоор 50 мянган малтай. Үүнээс тэмээ 20 мянга. Галбын говьд Монголын тэмээний 4 хувь нь оршдог. Галбын улаан тэмээний гол нутаг гэж нэрлэгддэг.

Монголын тэмээний аж ахуй үүсгэн фермер байгуулах, 25 жилийн турш судалгаа, сурвалжилга, ажиглалт явсан. “Галбын говийн тэмээ” төсөл хөтөлбөрийг 1969, 1990 онд хэрэгжүүлж байв. Гэвч 1991 онд Хүнс-хөдөө аж ахуйн яам, говийн бүсийн хүлэмж аж ахуйг шинэчлэх зорилгоор тэмээний бэлчээр, малын тарга, ашиг шимийн бүртгэл, малын эрүүл мэндийн бүртгэл, малын тэжээл, малын удмын бүртгэл, малын технологи, мөрдөн ажиглах маягийн түүхэн арга хэмжээг хөтөлж байсан.

== Тэмээний бэлгэдэл ==
Монголчууд тэмээ тэнгэрийн амьтан гэж дээдэлж ирсэн. Монгол ёс заншлын найман цагаан [[Адуу|морь]], нэг цагаан [[Ингэ|тэмээ]] эрхэм дээд есөн цагааны бэлэгт ордог. Есөн цагаан бэлэгт найман цагаан морь, булган молцогтой нэг цагаан тэмээ багтдаг. Есөн эрдэнэ гэдэгт алт мөнгө, шүр сувд, оюу номин, тана зэс болд зэрэг хамаарна&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Сэндэнжав |first=Дулам |title=Монгол бэлгэдэл зүй Тэргүүн дэвтэр: Тооны бэлгэдэл зүй |publisher=Адмон |year=1999 |edition=1st |location=Улаанбаатар |pages=5}}&lt;/ref&gt;.

Монголчууд хүйтэн хошуутай ямаа, тэмээнээс цагаан өнгөтэйг онцгойлж хүндэтгэн үзэх бөгөөд сүү саалийг нь анагаах увидас чадалтай гэж үздэг.

=== Ачаатай тэмээний бэлгэдэл ===
Ачаатай тэмээ болон [[Тэмээн жин|тэмээн жин,]] [[тэмээн жингийн цуваа]] нь алс газраас ховор нандин эд бараа тээж ирж буй баяжихын бэлгэдэл, эд баялгийн бэлгэ тэмдэг болдог. 

=== Тэмээтэй үлгэр домог ===
Тэмээний тухай ардын үлгэр домог олон бий. Үүнд:

* &quot;[[Тэмээ эврээ алдсан нь]]&quot; буюу &quot;Тэмээ буга хоёр&quot; үлгэр
* &quot;Тэмээ яагаад 12 жилд багтаагүй вэ?&quot; буюу &quot;[[12 жилийн үлгэр]]&quot;
* &quot;[[Өнчин цагаан ботго]]&quot; үлгэр

=== Тэмээний магтаал ===
Монголын ард түмэн таван хошуу мал тус бүртээ зориулсан магтаалтай. [[Тэмээний магтаал]] нь Тэмээний магтаал гэхээс гадна &quot;Орсон буурын магтаал&quot; зэрэг эцэг малаар нэрлэсэн байдаг. 

== Идэш, хэвтэр, араншин ==
Монгол [[тэмээ]] зун бутны намааг тастаж биш, шувтарч иддэг бол өвөл харин тастаж иддэг. [[Хөмөл]] [[Таана|тааныг]] толгойлохоос өмнө бүхлээр нь иддэг ч толгойлбол толгойг нь иддэг. Тэмээ хүзүү урт амьтан болохоор нэг метрийн цаанахыг иддэгээс бэлчээрт халгүй байдаг. Говь нутгийн өвөл цаг ердөө бор говь, улаан бутраана сайтай байвал тэмээ сайн тогтдог жамтай. Өвөл бор говь өвс идсэн тэмээ хавар тарга сайн байдаг. Хавар дахин цагаан бэлчээрт гарч хялгана иддэг нь бэлчээр сольж байгаагийн илрэл. Хаврын сүүлч зуны эхэн сард бут голлож цэцэглэх үе болоход тэмээ бут сайтай бэлчээрийг зорьж явдаг. 

Зун хаа ч хамаагүй салхи барьж ам ангалзуулан явдаг тэмээг хүмүүс “[[халгай]] идсэн тэмээ” гэдэг. Үнэндээ тэмээ ерөөс халгай иддэггүй гэнэ. Амаа их ангайдаг нь гашуун өвс их идсэнээс болсон гэж нутгийн [[Малчин шүлэг|малчид]] тайлбарлаж байв.  

Тэмээний гол идэш тэжээл нь [[таана]], баглуур, [[бударгана]], [[Хөмөл|хөмүүл]] бөгөөд үүнийг идсэн тэмээ маш сайн таргална. Тэмээ 11 сар хүртэл тарга тэвээргээ авна. Зун, намар таана, хөмүүл их идсэн тэмээ нь дотор халуу оргисноос болоод амаа ангайж салхи сөрөн алхдаг ба үүнийг салхидах гэнэ.  

Тэмээ бэлчээрт гамтай халгүй байдаг нь тэмээний таваг нь зөөлөн, сүрэглэхдээ зөрөглөж явдаггүй. Тэмээ бас хэвлэгтэй амьтан болохоор сайн цадвал 3-4 цаг хэвтдэг. Зуны халуунд маш урт цагаар хэвтдэг байна. Өвлийн шуурганд гэдэс цатгалан бол босохгүй хэвтдэг. Тэмээ өдөрт бараг 5 кг өвс иднэ. 

=== Тэмээ хүрээлэх ===
Тэмээ хүрээлнэ гэдгийг хэр барагийн хүн сонсоогүй, үзээгүй зүйл байх. Хүрээлнэ гэдэг нь сүрэг тэмээ нэг захаа дарж эргэлдэж идэшлэхийг хэлдэг. '''Тэмээний хүрээ, янзаган хүрээ, тоодгийн хүрээ''' хэмээн гурван хүрээ байдаг. Жил болгоны 8 сарын сүүл 9 сарын үеэр тэмээн сүрэг хүрээлдэг. 

== Зүс, биеийн онцлог ==
Тэмээг улаан, цагаан, хар, бор, зандан хүрэн гэж зүсэлдэг. Сайхан тэмээ унахыг хүсвэл холбоо бөхтэй нь ганган байдаг. Шааман бөхтэй тэмээ хурдан байдаг. Гуя сайтай тэмээ чадал сайтай байдаг. Давхар борвитой тэмээ унахад онцгой сайн байдаг ч одоо тийм тэмээ бараг байхгүй болжээ гэж малчид ярих юм.

== Үйл явдал ==

* 1997 оноос хойш зохион байгуулж буй &quot;Түмэн тэмээний баяр&quot; 
* 2006 оноос хойш &quot;Монгол тэмээ-999&quot; [[тэмээн уралдаан]]
* Хоёр жил тутамд &quot;Монгол тэмээ&quot; наадам 2 сард [[Сайншанд]] хотноо болдог. 
* 2024 оны 5 сарын 12-нд &quot;Нялх ботгоны баяр&quot; анх удаа [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн [[Сайхандулаан сум|Сайхандулаан]] суманд зохион байгуулсан. 
* 2024 оны 1 сарын 22-нд Баянхонгор аймагт эхэлсэн “Монголын тэмээн соёл” улсын зөвлөгөөн болсон. 

== Амьтны хүрээлэнд ==
Монгол хоёр бөхтэй тэмээ дэлхийн олон улс орны амьтны хүрээлэнд байдаг. Үүнд: 

* [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Чикаго]] хотын амьтны хүрээлэн
* [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Айдахо|Айдоха]] мужийн “Idaho Falls” амьтны хүрээлэн
* [[Пакистан]] улсын амьтны хүрээлэн
* [[Япон]] улсын [[Осака]] хотын Тэнножи амьтны хүрээлэн

== Уран бүтээлд ==

=== Уран зурагт ===
Монгол түмэнд алдартай &quot;Хар буур&quot; зургийг ардын зураач [[Адъяагийн Сэнгэцохио]] зурсан юм. 

[[Содномын Төгс-Оюун]] зураачийн уран зураг, номын чимэг зураг, чимэглэлийн бүтээлд монгол тэмээний төрхийг буулгаж [[тэмээчин]], [[тэмээн жин]], [[тэмээн жингийн цуваа]], [[жинчин]] зэргийг дүрслэгдсэн байдаг. 

[[Цэндийн Монгол]] зураачийн байгалийн уран зурагт, говь нутгийн сэдэвт уран бүтээлд нь монгол тэмээ голлох байр суурь эзэлдэг. 

=== Ном зохиолд ===
2017 онд Зохиолч [[Чулууны Содномпил]] &quot;Монгол хоёр бөхтэй тэмээний гайхамшиг&quot; ном гаргасан байдаг. 

=== Кино урлагт ===
2003 онд Герман, Монголын хамтарсан &quot;[[Ингэн нулимс]]&quot; баримтат кино. 

== Цахим холбоос ==

* [https://www.facebook.com/people/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%82%D1%8D%D0%BC%D1%8D%D1%8D/100044159963017/ Монгол тэмээ ФБ хуудас]
* [https://montsame.mn/mn/read/336047 Г.Занданшатар: Хоёр бөхт монгол тэмээний удмын санг хамгаалах нь хүн төрөлхтний өмнө бидний хүлээсэн онцгой үүрэг]
* [https://gogo.mn/r/j22xv ФОТО: Дэлхийд ховордсон хос бөхтэй тэмээний удмын санг хадгалж үлдсэн цөөн орны нэг нь Монгол]
* [https://muz.gov.mn/breeds/view/3 Тэмээ: МОНГОЛ ҮҮЛДЭР]
* [https://web.archive.org/web/20240603111058/http://www.touristinfocenter.mn/cate10_more.aspx?ItemID=139 ТАВАН ХОШУУ МАЛ - ТЭМЭЭ]
* [https://web.archive.org/web/20240603111057/https://www.buuvei.mn/?q=%D1%85%D3%A9%D0%B3%D0%B6%D0%B8%D0%BB-%D1%82%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D0%B2%D1%88%D0%B8%D0%BB/%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%BE%D1%91%D0%BB-%D1%82%D1%8D%D0%BC%D1%8D%D1%8D Малын соёл (Тэмээ)]
* [https://www.medee.mn/p/176889 МОНГОЛ ТЭМЭЭГ АЯЛЛЫН БРЭНД БОЛГОХ ТҮМЭН ТЭМЭЭНИЙ БАЯРААС]
* [https://www.mnb.mn/i/80368 &quot;Монгол тэмээ 999&quot;-ийн сайхан тэмээтэй хосууд шалгарлаа /фото/]
* [https://isee.mn/n/13552 Монголоос очсон тэмээнүүд гадаадын амьтны хүрээлэнгийн &quot;үзмэр&quot; болдог уу]
* [https://gogo.mn/r/23611?i= Чикагогийн амьтны хүрээлэнд монгол ингэ ботголжээ]
* [https://gogo.mn/r/67748?i= Японд ботголсон Монголын тэмээ олны анхаарлыг татаж байна]
* [https://news.mn/r/2140877/ Амьтны хүрээлэнгийн ботгонд монгол нэр хайрлана]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20190906192237/http://www.solongonews.mn/content/read/7455.htm Тэмээний тухай сонирхолтойг өгүүлэхэд]
* [http://khural.mn/n/83829 ТЭМЭЭ САЙХАН АМЬТАН]

== Эх сурвалж ==
[[Ангилал:Амьтан]]
[[Ангилал:Мал]]
[[Ангилал:Хөхтөн амьтан]]
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__</text>
      <sha1>59g254ivwjtf95se1zclv6xubfmij08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сайнбаярын Ганхүү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135279</id>
    <revision>
      <id>862199</id>
      <parentid>783205</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T19:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4727" sha1="ch69faimokd1ztg6mwbfykzukxvdxgb" xml:space="preserve">'''Сайнбаярын Ганхүү''' нь [[Эверест|Эврест]]-д гарсан, [[уулын спорт]]&lt;nowiki/&gt;ын олон улсын хэмжээний мастер уулчин хүн юм. 

== Намтар ==
Уулчин Сайнбаярын Ганхүү нь [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Манхан сум|Манхан]] суманд төрсөн. Ховд аймгийн [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань]] сумын харьяат [[зохиолч]] [[Маналжавын Тогмид]]ын ууган хөвгүүн болон мэндэлжээ. 

С.Ганхүү нь уулын спортын мастер бөгөөд &quot;[[Жаргалант хайрхан|Жаргалант]] уулчдын клуб&quot;-н тэргүүн бөгөөд 2023 онд дэлхийн ноён оргил болох [[Эверест|Эврест]]эд Ховд аймгаас гарсан анхны хүн болжээ.

== Үйл явдал ==
2022 онд [[Памирын нуруу|Памир]]&lt;nowiki/&gt;ын аврах багийн ахлагч С.Ганхүү ажиллаж, энэ төслийг санаачлан зохион байгуулсан.

2023 оны [[5 сарын 17]]-ны өглөө [[Дэлхий]]&lt;nowiki/&gt;н хамгийн өндөр оргил гэгдэх [[Эверест]]&lt;nowiki/&gt;эд олон улсын хэмжээний мастер С.Ганхүү амжилттай оргилдсон байна. Ингэснээр 8848 метрийн өндөрт орших дэлхийн дээвэр дээр гарсан Монголын ес дахь уулчин боллоо&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-05-19 |title=С.Ганхүү Эверестийн оргилд эх орныхоо далбааг мандуулав |url=https://www.shuud.mn/a/549573 |access-date=2024-06-27 |website=www.shuud.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;.

2023 оны [[6 сарын 3]]-нд &quot;Жаргалант&quot; уулчдын клубын уулчид болох С.Ганхүү, О.Золбоохүү, Д.Амартогтох, Б.Батхишиг Б.Золзаяа, Л.Баярсайхан, Ц.Анхбаяр, Ц.Гэрэлт-Од нар дэлхийн дээвэр Эверэстийн оргилд болон Лхоце оргилуудад амжилттай авиралт хийн аюулгүй буусан. Б.Золзаяа, Б.Батхишиг, Д.Амартогтох, Л.Баярсайхан нар Лхоцегийн оргилд гарсан анхны монгол эмэгтэйчүүд болсон&lt;ref&gt;{{Cite web |last=А.Цээсүрэн |date=2023-06-02 |title=Эверестэд мөрөө гаргасан уулчид маргааш эх орондоо ирнэ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652605/ |access-date=2024-06-27 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

МУҮХ-ны Аврах ажиллагаа, эрсдэлийн удирдлага хариуцсан дэд ерөнхийлөгч С.Ганхүү, &quot;Жаргалант&quot; клубийн уулчин Э. Даваадорж нарын баг аврах ажиллагааг амжилттай явуулж залуу уулчин Х.Бумхишигийг 2022 оны [[9 сарын 13]]-нд эсэн мэнд буулгаж ирээд байна. МУҮХ- ноос мэдээлж байгаагаар Х.Бумхишиг гуравдугаар зэргийн хөлдөлттэй байгаа гэнэ&lt;ref&gt;{{Cite web |last=сонин |first=О. Дашням, Өдрийн |date=2022-09-15 |title=С.Ганхүү: Хүний амь цаг минутаар хэмжигдэж байхад амарч суух эрх бидэнд байгаагүй |url=https://ikon.mn/n/2o3p |access-date=2024-06-27 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Цахим холбоос ==

* [https://news.mn/r/2649401/ &quot;Монгол уулчин осолдоогүй&quot;]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://isee.mn/n/64623 Эверестэд алга болсон монголын уулчныг &quot;хоёр оргилын дундах киллари хананы орчимд ямар нэгэн байдлаар үлдсэн&quot; гэж тооцоолжээ]
* [https://eguur.mn/362334/ Тэдний түүх: Уулчин Х.Бумхишигийг халуун сэтгэлт аврагчид хүйтэн оргилоос хэрхэн аварсан бэ]

== Эх сурвалж ==
[[Ангилал:Амьд хүн]]
[[Ангилал:Манханы хүн]]
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__</text>
      <sha1>ch69faimokd1ztg6mwbfykzukxvdxgb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суртал ухуулга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135303</id>
    <revision>
      <id>862206</id>
      <parentid>783920</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T21:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12271" sha1="rz4a80xnvcrdpkmhruhf1ylka3uojm2" xml:space="preserve">'''Суртал ухуулга''' нь (Анг.propaganda, лат.propagare) буюу тараах гэсэн үгнээс үүсчээ&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=Суртал ухуулгаар дутахуй |url=https://gogo.mn/r/08n4o |access-date=2024-06-29 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;. Хүмүүсийн бодол санаа, мэдрэмжийг өдөөх зорилгоор мэдээлэл, санаа, тэр байтугай хов жив тараах явдал юм. 

== Шинж чанар ==
Суртал ухуулгын мэдээлэл нь ихэвчлэн заль мэх, өрөөсгөл хандлагатай, тодорхой шалтгаан, хүн эсвэл бүлэгтэй хүмүүсийг татахын тулд гажуудсан дүр зургийг зурдаг. Энэ нь зар сурталчилгаа, илтгэл, мэдээ, кино, олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр дамжуулан засгийн газар, бизнесүүд болон бусад томоохон тоглогчдын бидний ертөнцийг хэрхэн харахыг тодорхойлоход ашигладаг заль мэх мэт тоглоом юм.

== Түүхэн үе ==
Суртал ухуулга нь эрт дээр үеэс хүн төрөлхтний нийгмийн салшгүй хэсэг байсаар ирсэн.

=== Эртний үндэс ===
Эртний эртний [[Соёл иргэншил|соёл иргэншлийн]] үед эрх баригчид, засгийн газрууд урлаг, уран барилга, бичиг баримтыг ашиглан [[Олон нийтийн мэдээлэл|олон нийт]]&lt;nowiki/&gt;ийн санаа бодлыг төлөвшүүлж, эрх мэдлээ нэгтгэдэг байжээ.

Эртний [[Египет]]&lt;nowiki/&gt;эд фараонууд ололт амжилтаа мөнхжүүлж, бурханлаг байдлаа бататгахын тулд томоохон хөшөө дурсгал, асар том хөшөө баримлыг захиалан хийлгэдэг байв. Үүний нэгэн адил [[Ромын эзэнт гүрэн|Ром]]&lt;nowiki/&gt;ын эзэнт гүрэн өөрийн харьяат ард түмэндээ үнэнч, хүндэтгэлтэй хандахын тулд эзэн хааны дүрс бүхий зоос, түүний амжилтыг магтан бичсэн бичээс зэрэг суртал ухуулгын янз бүрийн хэлбэрийг ашигладаг байжээ.

=== Эрин үе дамжсан хувьсал ===
Нийгэм, соёл хөгжихийн хэрээр суртал ухуулгын арга, арга барил ч өөрчлөгджээ. [[15-р зуун|XV зуун]]&lt;nowiki/&gt;д хэвлэх машин гарч ирснээр товхимол, зурагт хуудас, сонин зэрэг хэвлэлийг олноор нь үйлдвэрлэж, түгээх боломжийг бүрдүүлсэн нь  түүхэнд томоохон эргэлт болсон юм.

[[Протестант урсгал|Протестант]] шинэчлэлийн үеэр [[Мартин Лютер]] болон түүний дэмжигчид өөрсдийн захиасыг түгээх, [[Католик]] сүмийн эрх мэдлийг эсэргүүцэх зорилгоор хэвлэх машин ашигласан. Дараагийн зуунуудад [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]]&lt;nowiki/&gt;ийн хувьсгал, [[Франц]]&lt;nowiki/&gt;ын хувьсгал, [[Наполеон]]&lt;nowiki/&gt;ы дайн зэрэг янз бүрийн түүхэн үйл явдлын үеэр суртал ухуулга олон нийтийн санаа бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Технологийн дэвшил, дэлхийн мөргөлдөөн бүхий [[20-р зуун|XX зуун]]&lt;nowiki/&gt;д илүү боловсронгуй, өргөн тархсан суртал ухуулгын кампанит ажил бий болсон. Дэлхийн улс орнуудын [[Засгийн газар|засгийн газрууд]] [[улс төр]]&lt;nowiki/&gt;ийн үзэл суртлаа сурталчлах, зорилгыг дэмжих зорилгоор [[радио]], [[кино театр]], дараа нь [[телевиз]] зэрэг [[олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл]] өмнө нь хэзээ байгаагүй хэмжээнд хүмүүст мэдээлэл өгдөг тэрхүү хүчийг ашиглаж байв.

=== Орчин үеийн техник, хэрэгсэл ===
[[21-р зуун|XXI зуун]]&lt;nowiki/&gt;д дижитал хувьсгал нь суртал ухуулгын шинэ эрин үеийг эхлүүлсэн бөгөөд энэ нь урьд өмнө хэзээ ч байгаагүй хурд, хүртээмж, нарийн төвөгтэй байдал юм. Нийгмийн сүлжээний талбар, хэлэлцүүлэг бүхий өргөн сүлжээ бүхий цахим орчин нь суртал ухуулагчдад өөрсдийн илгээлтийг түгээх, олон нийтийн санаа бодлыг дэлхийн хэмжээнд удирдах таатай нөхцлийг бүрдүүлсэн.

=== Монголд ===
Социализмын нийгмийн үед Монгол улсад зурагт хуудас, самбараар суртал ухуулга хийдэг байсны нэг нь төрийн шагналт зураач [[Дагдангийн Амгалан]] зурсан &quot;Капитализмыг алгасч&quot; зурагт хуудас алдартай бүтээлийн нэг юм. 

== Онол ==
Суртал ухуулгын тухай онолын ойлголт нь улс төр, сэтгүүл зүй, сэтгэл зүйд хэрэглэгддэг. 

=== Төрөл ангилал ===
Суртал ухуулгыг ангилах нэг арга бол мессежийн цаад зорилго, эх сурвалжийн ил тод байдлыг шалгах явдал юм.

# '''Цагаан суртал ухуулга:''' Энэ төрлийн суртал ухуулга нь ихэвчлэн ил тод байдаг бөгөөд ил тод хүлээн зөвшөөрөгдсөн эх сурвалжаас гардаг. Энэ нь үнэн зөв мэдээллийг агуулж болох боловч тодорхой үзэл бодлыг дэмжихийн тулд өрөөсгөл эсвэл нэг талыг барьсан байдлаар танилцуулсан болно. Цагаан суртал ухуулга нь засгийн газар, байгууллагууд өөрсдийн бодлого, зорилго, ололт амжилтаа олон нийтэд хүргэхийн тулд ихэвчлэн ашигладаг.
# '''Хар суртал ухуулга:''' Хар суртал ухуулга нь зориудаар төөрөгдүүлсэн, хууран мэхлэх шинж чанартай бөгөөд ихэнхдээ шууд худал хуурмаг, зохиомол үйлдлийг агуулсан байдаг. Энэ нь ихэвчлэн дайсан улс эсвэл өрсөлдөгч улс төрийн бүлэг гэх мэт өөр эх сурвалжаас ирсэн мэт харагдахаар далдлагдсан байдаг. Хар сурталчилгааны зорилго нь төөрөгдөл, үл ойлголцол, үл итгэлцлийг бий болгож, улмаар зорилтот бүлэг эсвэл хувь хүний ​​итгэлийг алдагдуулах явдал юм.
# '''Саарал сурталчилгаа:''' Саарал сурталчилгаа нь цагаан ба хар сурталчилгааны хооронд хаа нэгтээ ордог. Энэ нь үнэн, худал хоёрын аль алиных нь элементүүдийг агуулдаг бөгөөд эх сурвалж нь хоёрдмол утгатай эсвэл баталгаажаагүй байж болно. Саарал суртал ухуулга нь эргэлзээ төрүүлэх, эргэлзээ төрүүлэх замаар олон нийтийн санаа бодлыг удирдахад ихэвчлэн ашиглагддаг бөгөөд энэ нь хүмүүсийг уран зохиолоос ялгахад хэцүү болгодог&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-05-03 |title=Суртал ухуулгын арга техник: Дижитал эрин зуунд манипуляцийн аймшигт урлагийг тайлах (+5 жишээ) |url=https://julienflorkin.com/mn/%D1%81%D1%8D%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB-%D0%B7%D2%AF%D0%B9%D0%BD/%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D0%B3%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%BD%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D3%A9/%D1%81%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB-%D1%83%D1%85%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0/ |access-date=2024-06-29 |website=julienflorkin.com |language=mn}}&lt;/ref&gt;.

=== Гебельсийн суртал ухуулгын зарчмууд: ===
Суртал ухуулагч '''олон нийтийн санаа бодол, үйл явдлийн''' талаар мэдээлэл, дүн шинжилгээ хийдэг, ашигладаг байх хэрэгтэй.

* Суртал ухуулгыг зөвхөн '''нэг байгууллагаас төлөвлөж, удирддаг''' байх ёстой. 
* Суртал ухуулга нь '''үр нөлөөтэй байх''' үүднээс '''олон нийтийн сонирхолыг татахуйц хэлбэрээр, анхааралын төвд байх''' мэдээллийн хэрэгсэлээр цацагдаж байх    
* Суртал ухуулгийн үр дүнг '''итгэл үнэмшил төрүүлсэн''' эсэхээр нь хэмжинэ.
* Суртал ухуулгын цаг хугацааг '''болгоомжтой, мэдрэмжтэй''' тооцоолно. 
* Уриа үг, хэлц үг нь '''сэтгэлгээний онцлогийг харгалзан''' үзсэн байх ёстой.
*  '''Амьтанлаг зөн мэдрэмж'''тэй уялдах уур хилэнг '''урьдчилан харж, хянаж''' байх ёстой.
* Амьтанлаг зөн мэдрэмжээс үүдсэн '''уур хилэнг тодорхой төсөөлөл, үзэл бодлоор барьж''' байх ёстой... гэх мэт байжээ. 

== Мөн үзэх ==

* [[Хуурамч мэдээ]]
* [[Баримт нягтлах нь]]
* [[Ташаа мэдээлэл]]

== Цахим холбоос ==

* [https://neoanti.blogspot.com/2014/05/blog-post.html ПРОПАГАНДА цуврал: Суртал ухуулгын зарчмууд]
* [https://web.archive.org/web/20240629025049/https://news.mn/r/2686775/ Суртал ухуулгын шинэ одыг танилцуулсны нэг жилийн ой]
* [https://julienflorkin.com/mn/%D1%81%D1%8D%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB-%D0%B7%D2%AF%D0%B9%D0%BD/%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D0%B3%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%BD%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D3%A9/%D1%81%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB-%D1%83%D1%85%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0/#iii-what-is-the-propaganda-definition Суртал Ухуулгын Арга Техник]
* [https://bolor.info/%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B3/%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D1%83%D1%83%D0%B4/253-%D1%81%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB-%D1%83%D1%85%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0-%D0%BC%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8-%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D0%BB%D1%82.html Суртал ухуулга = мэдээллийн дайн = тархи угаалт]

== Эх сурвалж ==
[[Ангилал:Сэтгэл судлал]]
[[Ангилал:Олон нийтийн хэвлэл]]
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__</text>
      <sha1>rz4a80xnvcrdpkmhruhf1ylka3uojm2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135333</id>
    <revision>
      <id>862219</id>
      <parentid>829135</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T23:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40579" sha1="sxgetgsvtncj6ok8tfl13qu14imfy2k" xml:space="preserve">{{Short description|2024 онд сонгогдсон Монгол Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт}}
{{Инфобокс парламентын мэдээлэл
| name                  = 2024-2028 оны Улсын Их Хурал
| image                 = Panorama_Ulan_Bator_12.JPG
| caption               = [[Төрийн ордон]]
| body                  = [[Улсын Их Хурал]]
| meeting_place         = [[Төрийн ордон]]
| election              = [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]]
| government            = тодорхойлогдох болно
| term_start            = 2024 оны 7 сарын 2
| term_end              = 2028
| before                = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|2020–2024]]
| after                 = 
| chamber1              = Улсын Их Хурал
| chamber1_image        = 2024 Mongolian State Great Khural.svg
| membership1           = 126
| chamber1_leader1_type = [[Улсын Их Хурлын дарга|Дарга]]
| chamber1_leader1      = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Д. |first=Янжиндулам |date=2024-07-02 |title=126 гишүүний тав нь татгалзаж, Д.Амарбаясгаланг УИХ-ын даргаар сонголоо |url=https://ikon.mn/n/36l9 |access-date=2024-07-02 |work=ikon}}&lt;/ref&gt;
| chamber1_leader2_type = Дэд дарга
| chamber1_leader2      = [[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]]&lt;br/&gt;[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]]&lt;ref name=&quot;томилгоо&quot;&gt;{{Cite news |date=2024-07-05 |title=УИХ-ЫН ДЭД ДАРГААР Х.БУЛГАНТУЯА, Б.ПҮРЭВДОРЖ НАРЫГ СОНГОЛОО |url=https://news.mn/r/2737040/ |website=news.mn |access-date=2024-07-05 |archive-date=2024-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705054954/https://news.mn/r/2737040/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| chamber1_leader3_type = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| chamber1_leader3      = [[Гомбожавын Занданшатар]]
}}
'''2024-2028 оны Улсын Их Хурал''' нь [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] одоогийн чуулган юм. 2024 оны 6 сарын 28-нд болсон [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны ээлжит сонгуулиар]] гишүүдээ анх сонгосон. 2024 оны 7 сарын 2-нд анхдугаар чуулган нь эхэлсэн бөгөөд 2028 оны 7 сар хүртэл ажиллана.

== Бүрэлдэхүүн ==
2024 оны УИХ-ын сонгуулийн үр дүнд дөрвөн [[улс төрийн нам]], нэг [[сонгуулийн эвсэл|эвсэл]] УИХ-д суудалтай болсон.&lt;ref name=&quot;Associated Press&quot;&gt;{{cite web |last1=Moritsugu |first1=Ken |last2=Ghosal |first2=Aniruddha |title=Mongolia's governing party wins only a slim majority in parliamentary election, early results show |url=https://apnews.com/article/mongolia-parliament-election-democracy-bdf3852aed557d710570f1331b2998a4 |website=[[Associated Press]] |access-date=2024-06-30 |archive-date=2024-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627233206/https://apnews.com/article/mongolia-parliament-election-democracy-bdf3852aed557d710570f1331b2998a4 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{Монгол улсын улс төр}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | Нам
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;3&quot; | Анх&lt;br /&gt;сонгогдсон
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;3&quot; | Одоогийн&lt;br /&gt;суудал
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Бүлгийн дарга
|-
! scope=&quot;col&quot; | {{abbr|Той.|Тойргууд}}
! scope=&quot;col&quot; | {{abbr|ПТ|Пропорциональ төлөөлөл}}
! scope=&quot;col&quot; | Нийт
! scope=&quot;col&quot; | ±
! scope=&quot;col&quot; | Нийт
! scope=&quot;col&quot; | %
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| 50 || 18 || 68 || - || '''68'''
| style=&quot;text-align:right&quot; | 54.0%
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Лхагвын Мөнхбаатар]]
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 26 || 16 || 42 || - || '''42'''
| style=&quot;text-align:right&quot; | 33.3%
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Одонгийн Цогтгэрэл]]&lt;ref name=&quot;томилгоо&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}&quot; |
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[ХҮН нам]]
| 2 || 6 || 8 || - || '''8'''
| style=&quot;text-align:right&quot; |  6.3%
| {{n/a}}
|-
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#066B55 |
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]
| {{n/a}} || 4 || 4 || - || '''4'''
| style=&quot;text-align:right&quot; | 3.2%
| {{n/a}}
|-

| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}&quot; |
| style= &quot;text-align:left&quot; | [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]
| {{n/a}} || 4 || 4 || - || '''4'''
| style=&quot;text-align:right&quot; | 3.2%
| {{n/a}}
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
| scope=&quot;row&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:right&quot;| '''Нийт'''
| '''78''' || '''48''' || '''126''' || '''-''' || '''126''' 
| style=&quot;text-align:right&quot; |  '''100.0%'''
|
|}

== Гишүүдийн жагсаалт ==

=== Тойрог ===
2024 оны УИХ-ын сонгуульд 13 тойргоос 78 гишүүн сонгогдсон.

==== Аймаг ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:center&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:150px;&quot;| Тойрог
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:200px;&quot;| Гишүүн
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:50px;&quot;| Төрсөн огноо
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:200px;&quot; colspan=&quot;2&quot;| Нам
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:20px;&quot;| Бүрэн эрх
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:50px;&quot;| Анх сонгогдсон
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:250px;&quot; class=&quot;unsortable&quot;| Тэмдэглэл
|-
! rowspan=&quot;9&quot;| 1-р тойрог&lt;br&gt;''[[Архангай аймаг|Архангай]],&lt;br&gt;[[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]],&lt;br&gt;[[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]]''
| [[Оюунсайханы Алтангэрэл]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Сайнхүүгийн Ганбаатар]]
| 1970
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 3-р
| 2012
|
|-
| [[Батмөнхийн Батцэцэг]]
| 1973
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Пүрэвбаатарын Мөнхтулга]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Дашдондогийн Ганбат]]
|
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 3-р
| 2012
|
|-
| [[Ганзоригийн Тэмүүлэн]]
| 1973
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 3-р
| 2016
|
|-
| [[Ганбатын Хосбаяр]]
|
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Дамдинсүрэнгийн Жаргалсайхан]]
|
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Даваагийн Цогтбаатар]]
|
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
! rowspan=&quot;10&quot;| 2-р&lt;br&gt;''[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]],&lt;br&gt;[[Завхан аймаг|Завхан]],&lt;br&gt;[[Увс аймаг|Увс]],&lt;br&gt;[[Ховд аймаг|Ховд]]''
| [[Сандагийн Бямбацогт]]
| 1974
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 5-р
| 2008
|
|-
| [[Одонгийн Цогтгэрэл]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 2-р
| 2020
|
|-
| [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]
| 1981
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Бөхчулууны Пүрэвдорж]]
| 1973
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 2-р
| 2020
|
|-
| [[Баттогтохын Чойжилсүрэн]]
| 1970
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 5-р
| 2008
|
|-
| [[Банзрагчийн Түвшин]]
| 1975
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Очирбатын Амгаланбаатар]]
|
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Батжаргалын Заяабал]]
|
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Загджавын Мэндсайхан]]
| 1979
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Энхбатын Болормаа]]
| 1988
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
! rowspan=&quot;3&quot;| 3-р тойрог&lt;br&gt;''[[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]]''
| [[Хажекберийн Жангабыл]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Тилеуханы Аубакир]]
| 1976
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 2-р
| 2020
|
|-
| [[Буланы Бейсен]]
| 1963
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 2-р
| 2020
| 
|-
! rowspan=&quot;8&quot;| 4-р тойрог&lt;br&gt;''[[Булган аймаг|Булган]]&lt;br&gt;[[Орхон аймаг|Орхон]]&lt;br&gt;[[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]]''
| [[Халтмаагийн Баттулга]]
| 1963
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 4-р
| 2004
| 2017-2021 онд ажилласан 5 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]. Монголын улс төрд ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэсний дараа УИХ-ын гишүүнээр сонгогдсон анхны хүн.
|-
| [[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]
| 1970
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 4-р
| 2012
|
|-
| [[Дамбын Батлут]]
| 1974
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 2-р
| 2020
|
|-
| [[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ]]
| 1977
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Доржсүрэнгийн Үүрийнтуяа]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Лхагвын Мөнхбаатар]]
| 1977
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 3-р
| 2016
|
|-
| [[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]]
| 1965
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 3-р
| 2016
|
|-
| [[Цэрэнпилийн Даваасүрэн]]
| 1964
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 5-р
| 2008
|
|-
! rowspan=&quot;10&quot;| 5-р тойрог&lt;br&gt;''[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]]&lt;br&gt;[[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]]&lt;br&gt;[[Төв аймаг|Төв]]''
| [[Болдын Жавхлан]]
| 1975
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 3-р
| 2016
|
|-
| [[Цэвэгдоржийн Туваан]]
| 1972
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 2-р
| 2020
|
|-
| [[Далайн Батбаяр]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
| 
|-
| [[Жадамбаагийн Энхбаяр]]
| 1973
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 4-р
| 2008
|
|-
| [[Буяагийн Тулга]]
| 1980
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Гонгорын Дамдинням]]
| 1982
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 2-р
| 2020
|
|-
| [[Сүхбаатарын Эрдэнэболд]]
| 1984
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
| 
|-
| [[Сүрэнжавын Лүндэг]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Чинбатын Ундрам]]
| 1982
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 2-р
| 2020
|
|-
| [[Жигжидийн Батжаргал]]
| 1967
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 2-р
| 2020
|
|-
! rowspan=&quot;7&quot;| 6-р тойрог&lt;br&gt;''[[Дорнод аймаг|Дорнод]]&lt;br&gt;[[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]]&lt;br&gt;[[Хэнтий аймаг|Хэнтий]]''
| [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
| 1980
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 3-р
| 2016
| 2021 оноос [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]. [[Монгол Ардын Нам]]ын дарга
|-
| [[Мягмарсүрэнгийн Бадамсүрэн]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]
| 1981
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 2-р
| 2021
|
|-
| [[Ухнаагийн Отгонбаяр]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Лхагвасүрэнгийн Соронзонболд]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Шинэбаярын Бямбасүрэн]]
| 1988
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Мөнгөнцогийн Ганхүлэг]]
| 1990
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
! rowspan=&quot;7&quot;| 7-р тойрог&lt;br&gt;''[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]]&lt;br&gt;[[Дорноговь аймаг|Дорноговь]]&lt;br&gt;[[Дундговь аймаг|Дундговь]]&lt;br&gt;[[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]''
| [[Рэнчинбямбын Сэддорж]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]
| 1964
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 3-р
| 2016
|
|-
| [[Нанзадын Наранбаатар]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 2-р
| 2020
|
|-
| [[Лувсанбямбаагийн Мөнхбаясгалан]]
| 1977
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Цагаанхүүгийн Мөнхбат]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Равжихын Эрдэнэбүрэн]]
| 1974
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 2-р
| 2004
|
|-
| [[Гомбын Ганбаатар]]
| 1972
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
|}

==== Улаанбаатар ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:center&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:150px;&quot;| Тойрог
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:200px;&quot;| Гишүүн
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:50px;&quot;| Төрсөн огноо
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:200px;&quot; colspan=&quot;2&quot;| Нам
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:20px;&quot;| Бүрэн эрх
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:50px;&quot;| Анх сонгогдсон
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:250px;&quot; class=&quot;unsortable&quot;| Тэмдэглэл
|-
! rowspan=&quot;5&quot;| 8-р тойрог&lt;br&gt;''[[Баянзүрх]]''
| [[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 2-р
| 2020
|
|-
| [[Баттөмөрийн Энхбаяр]]
| 1977
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 2-р
| 2020
|
|-
| [[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]]
| 1976
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[ХҮН нам]]
| 1-р
| 2024
|@naranbayarp
|-
| [[Энхтайваны Бат-Амгалан]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 2-р
| 2020
|
|-
| [[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]]
| 1981
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 2-р
| 2020
|
|-
! rowspan=&quot;3&quot;| 9-р тойрог&lt;br&gt;''[[Баянгол дүүрэг|Баянгол]]''
| [[Жаргалсайханы Золжаргал]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[ХҮН нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Хассуурийн Ганхуяг]]
| 1977
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 2-р
| 2020
|
|-
| [[Жамбалын Ганбаатар]]
| 1973
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 3-р
| 2016
|
|-
! rowspan=&quot;6&quot;| 10-р тойрог&lt;br&gt;''[[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]]&lt;br&gt;[[Чингэлтэй]]''
| [[Ням-Осорын Учрал]]
| 1987
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 3-р
| 2016
|
|-
| [[Отгоншарын Батнайрамдал]]
| 1984
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Цэндийн Баатархүү]]
| 1981
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Нацагдоржийн Батсүмбэрэл]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Дамдины Цогтбаатар]]
| 1970
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 2-р
| 2020
|
|-
| [[Хөххүүгийн Болормаа]]
| 1969
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
! rowspan=&quot;5&quot;| 11-р тойрог&lt;br&gt;''[[Сонгинохайрхан]]''
| [[Энхбаярын Батшугар]]
| 1987
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 2-р
| 2021
|
|-
| [[Норовын Алтанхуяг]]
| 1958
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 5-р
| 1996
|
|-
| [[Наранцэцэгийн Алтаншагай]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Пүрэвжавын Сайнзориг]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Чинбатын Номин]]
| 1983
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
! rowspan=&quot;3&quot;| 12-р тойрог&lt;br&gt;''[[Хан-Уул]]''
| [[Тогтмолын Мөнхсайхан]]
| 1983
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Чулуунбилэгийн Лодойсамбуу]]
| 1987
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| [[Жуковын Алдаржавхлан]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| 13-р тойрог&lt;br&gt;''[[Багануур]]&lt;br&gt;[[Багахангай]]&lt;br&gt;[[Налайх]]''
| [[Сайнбуянгийн Амарсайхан|Сайнбуяны Амарсайхан]]
| 1973
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 2-р
| 2020
|
|-
| [[Цэндийн Сандаг-Очир]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 2-р
| 2020
|
|-
|}

=== Пропорциональ төлөөлөл ===
[[Хаалттай жагсаалт|Намын хаалттай жагсаалтаар]] 48 гишүүн сонгогдсон.

==== Монгол Ардын Нам ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:center&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:150px;&quot; | Жагсаалтын дугаар
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:200px;&quot; | Гишүүн
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:50px;&quot; | Төрсөн огноо
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:200px;&quot; | Нам
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | Бүрэн эрх
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:50px;&quot; | Анх сонгогдсон
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:250px;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Тэмдэглэл
|-
| 1
| [[Ганзоригийн Лувсанжамц]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 2
| [[Мөнхчулууны Энхцэцэг]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 3
| [[Чинбаатарын Анар]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 4
| [[Отгоны Саранчулуун]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 5
| [[Дүгэрийн Рэгдэл]]
| 1951
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 6
| [[Даваасамбуугийн Ганмаа]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 7
| [[Сүхбаатарын Эрдэнэбат]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 8
| [[Мэндбаярын Мандхай]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 9
| [[Дашцэрэнгийн Энхтүвшин]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 10
| [[Болдын Уянга]]
| 1986
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 11
| [[Жанчивын Галбадрах]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 12
| [[Аюушийн Ариунзаяа]]
| 1980
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 13
| [[Баярмагнайн Баярбаатар]]
| 1981
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 14
| [[Бадарчийн Хэрлэн]]
| 1967
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 15
| [[Дуламын Бум-Очир]]
| 1977
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 16
| [[Одсүрэнгийн Номинчимэг]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 17
| [[Сархадын Зулпхар]]
| 1975
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 18
| [[Хүрэлбаатарын Баасанжаргал]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| [[Монгол Ардын Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|}

==== Ардчилсан Нам ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:center&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:150px;&quot; | Жагсаалтын дугаар
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:200px;&quot; | Гишүүн
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:50px;&quot; | Төрсөн огноо
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:200px;&quot; | Нам
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | Бүрэн эрх
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:50px;&quot; | Анх сонгогдсон
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:250px;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Тэмдэглэл
|-
| 1
| [[Лувсаннямын Гантөмөр]]
| 1973
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 4-р
| 2004
|
|-
| 2
| [[Салдангийн Одонтуяа]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 2-р
| 2020
|
|-
| 3
| [[Жамбын Батсуурь]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 2-р
| 2020
|
|-
| 4
| [[Саруулсайханы Цэнгүүн]]
| 1997
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 5
| [[Өлзийхүүгийн Шижир]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 6
| [[Жудагийн Баярмаа]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 7
| [[Жадамбаагийн Баясгалан]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 8
| [[Доржзовдын Энхтуяа]]
| 1973
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 9
| [[Хишигдэмбэрэлийн Тэмүүжин]]
| 1971
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 2-р
| 2012
|
|-
| 10
| [[Бадамдоржийн Пунсалмаа]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 11
| [[Эрдэнэбилэгийн Одбаяр]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 12
| [[Пүрэвийн Батчимэг]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 13
| [[Ганбатын Очирбат]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 14
| [[Батбаярын Жаргалан]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 15
| [[Амгаланбаатарын Ганбаатар]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|-
| 16
| [[Цэндсүрэнгийн Мөнхтуяа]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| 1-р
| 2024
|
|}

==== ХҮН нам ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:center&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:150px;&quot; | Жагсаалтын дугаар
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:200px;&quot; | Гишүүн
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:50px;&quot; | Төрсөн огноо
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:200px;&quot; | Нам
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | Бүрэн эрх
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:50px;&quot; | Анх сонгогдсон
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:250px;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Тэмдэглэл
|-
| style=&quot;width:50px;&quot;| 1
| [[Тогмидын Доржханд]]
| 1977
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[ХҮН нам]]
| 2-р
| 2020
| 
|-
| style=&quot;width:50px;&quot;| 2
| [[Лутаагийн Энхнасан]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[ХҮН нам]]
| 1-р
| 2024
| 
|-
| style=&quot;width:50px;&quot;| 2
| [[Пүрэвжавын Ганзориг]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[ХҮН нам]]
| 1-р
| 2024
| 
|-
| style=&quot;width:50px;&quot;| 2
| [[Гончигдоржийн Уянгахишиг]]
| 1978
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[ХҮН нам]]
| 1-р
| 2024
| 
|-
| style=&quot;width:50px;&quot;| 2
| [[Бадрахын Найдалаа]]
| 1975
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[ХҮН нам]]
| 1-р
| 2024
| 
|-
| style=&quot;width:50px;&quot;| 2
| [[Баатаржавын Мөнхсоёл]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}&quot; |
| [[ХҮН нам]]
| 1-р
| 2024
| 
|}

==== Үндэсний Эвсэл ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:center&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:150px;&quot; | Жагсаалтын дугаар
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:200px;&quot; | Гишүүн
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:50px;&quot; | Төрсөн огноо
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:200px;&quot; | Нам
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | Бүрэн эрх
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:50px;&quot; | Анх сонгогдсон
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:250px;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Тэмдэглэл
|-
| style=&quot;width:50px;&quot;| 1
| [[Нямтайширын Номтойбаяр]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:#066B55&quot; |
| [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]
| 3-р
| 2012
| 
|-
| style=&quot;width:50px;&quot;| 2
| [[Агваанлувсангийн Ундраа]]
| 1973
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:#066B55&quot; |
| [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]
| 3-р
| 2016
| 
|-
| style=&quot;width:50px;&quot;| 2
| [[Даваахүүгийн Пүрэвдаваа]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:#066B55&quot; |
| [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]
| 1-р
| 2024
| 
|-
| style=&quot;width:50px;&quot;| 2
| [[Мягмардашийн Сарнай]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:#066B55&quot; |
| [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]
| 1-р
| 2024
| 
|}

==== Иргэний Зориг Ногоон Нам ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:center&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:150px;&quot; | Жагсаалтын дугаар
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:200px;&quot; | Гишүүн
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:50px;&quot; | Төрсөн огноо
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:200px;&quot; | Нам
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:20px;&quot; | Бүрэн эрх
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:50px;&quot; | Анх сонгогдсон
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:250px;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Тэмдэглэл
|-
| style=&quot;width:50px;&quot;| 1
| [[Батын Батбаатар]]
| 1973
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}&quot; |
| [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]
| 2-р
| 2004
| 
|-
| style=&quot;width:50px;&quot;| 2
| [[Мөнхтөрийн Нарантуяа-Нара]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}&quot; |
| [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]
| 1-р
| 2024
| 
|-
| style=&quot;width:50px;&quot;| 2
| [[Ринчиндоржийн Батболд]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}&quot; |
| [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]
| 1-р
| 2024
| 
|-
| style=&quot;width:50px;&quot;| 2
| [[Сонгобайн Замира]]
| 
| scope=&quot;row&quot; width=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}&quot; |
| [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]
| 1-р
| 2024
| 
|}

== Эшлэл ==
{{reflist}}

[[Ангилал:Монголын сонгууль]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал]]</text>
      <sha1>sxgetgsvtncj6ok8tfl13qu14imfy2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лхамжавын Тайванбат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135421</id>
    <revision>
      <id>862168</id>
      <parentid>788228</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T13:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3729" sha1="m95bbhpp05bq160untz4wkyvzgwljik" xml:space="preserve">'''Лхамжавын Тайванбат''' нь 1990-ээд оны үед мандаж байсан &quot;[[Титэм хамтлаг|Титэм]]&quot; хамтлагийн дуучин хүн юм. 
== Намтар == 
Лхамжавын Тайванбат нь [[1972 он|1972]] онд [[Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хотноо төржээ. Тэр Soul, R&amp;B болон Поп хөгжмийн урсгалаар дуулж тайзнаа гарч ирсэн &quot;Камертон&quot; хамтлагт продюссерээр нь Л.Тайванбат уригдан ажиллаж байжээ. &quot;[[Камертон]]&quot; хамтлагийн гишүүн [[Лхамжавын Ган-Эрдэнэ]]&lt;nowiki/&gt;гишүүний ах гэдгээр нь хүмүүс бас мэддэг. 
===== Ажилласан байдал =====
2012 оноос Эко телевизийн продюссерээр ажилласан. 

== Алдартай бүтээл ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=yNGFdiLsQkM Зүүд]
* [https://www.youtube.com/watch?v=6Orjh5pBAww Мөрөөдөл]
* [https://www.youtube.com/watch?v=2l3Eb6s6TbU Үзэсгэлэнт од]
* [https://www.youtube.com/watch?v=bUiEHWdbtRA Цэнхэр сарны туяа]
* [https://www.youtube.com/watch?v=aoCjhGv6ceM Чиний харцанд]
* [https://www.youtube.com/watch?v=GO41aDvyiw4 Гэгээн хүсэл]
* [https://www.youtube.com/watch?v=IYiX2Fb6u0M Талын цэцэг]

== Үйл явдал ==
Продюсер Л.Тайванбатын өмнө “Камертон” хамтлагийнхан мэхийж, Л.Тайванбат “Камертон”-ынхныг бөхийлгөжээ.Л.Тайванбат тус хамтлагийн анхны продюссер билээ.
2016 оны 5 дугаар сарын 27-нд “Титэм” хамтлагийн гоцлол дуучин Л.Тайванбат “Үзэсгэлэнт од” тоглолтоо “The corporate” зочид буудлын концертын танхимд хийжээ. Тус тоглолтод “[[Никитон]]”, “[[Камертон]]” хамтлаг болон дуучин [[Самбуугийн Сэрчмаа|С.Сэрчмаа]], Б.Ангирмаа нар оролцох юм байна.
== Цахим холбоос ==

* [https://news.zindaa.mn/1iso Л.Тайванбат “Камертон” хамтлагийн залуусыг бөхийлгөлөө]
* [https://web.archive.org/web/20240713130734/https://news.mn/r/734924/ Л.Тайванбат “Үзэсгэлэнт од”-оо дурсана]
* [https://web.archive.org/web/20240713130733/http://www.hiub.mn/content/read/12762.htm Дуучин, Продюсер Л.Тайванбат СТА цол тэмдгээр энгэрээ мялаалаа]
* [https://duuren.life/refence/160 “Үзэсгэлэнт од”]
* [https://news.zindaa.mn/2eoe “Титэм” хамтлагийн ахлагч Л.Тайванбат 46 насандаа МУСТА цол тэмдгээр ШАГНАГДЛАА]
* [https://www.youtube.com/watch?v=d8bx7Kyx-HY&amp;pp=ygUV0Jsu0KLQsNC50LLQsNC90LHQsNGC Балжиннямтай өдөр - Дуучин, продюсер Л.Тайванбат]
* [https://www.youtube.com/watch?v=oGfTEDGV9qU Angirmaa, Tavanbat, Camerton - Chinii hartsand (Ангирмаа, Тайванбат, Камертон - Чиний харцанд)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=4K64eGm1hRs Титэм &amp; Тайванбат &quot;Үзэсгэлэнт Од&quot; Тоглолт]

[[Ангилал:1972 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Дуучин]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__</text>
      <sha1>m95bbhpp05bq160untz4wkyvzgwljik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Норовын Баатар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136670</id>
    <revision>
      <id>862187</id>
      <parentid>861522</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T17:11:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15662" sha1="mfs3fqfmza8pjef9wuxo0czo7fy7h1v" xml:space="preserve">&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{Short description|Балетын бүжигчин|Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин}}
{{Infobox person| name = Н.Баатар; Noroviin Baatar (Baatar Norov)
| native_name   = Норовын Баатар; Монгол бичгээр: ᠨᠣᠷᠪᠤ ᠶᠢᠨ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ
| caption = Baatar Norov{{Deletable file-caption|Friday, 11 October 2024|F11}}
| birth_date = 1936
| birth_place = БНМАУ-ын Завхан Аймгийн Алдархаан сум
| death_date = 2024 есдүгээр сарын 25
| death_place = Улаанбаатар хот, Монгол Улс
| occupation = [[баллетын бүжигчин]], кино жүжигчин
| spouse        = [[Дашбалдангийн Пүрэвсүрэн]]
| nationality = Монгол
| awards = Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин (1969), Лодойдамбын нэрэмжит шагнал (2000), Соёлын Тэргүүний Ажилтан 
}}
'''Норовын Баатар''' (Монгол бичгээр: ᠨᠣᠷᠪᠤ ᠶᠢᠨ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ; 1936–2024 оны 9-р сарын 25) нь [[Монголчууд|Монголын]] балетчин, жүжигчин байв. Норовын Баатар 60 гаруй балетад тоглосноос, 21-д нь гоцлон бүжиглэжээ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://eagle.mn/r/131034&lt;/ref&gt; Монголын анхны мэргэжлийн балетчдын нэг болохын хувьд&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.mn/r/615962/ |title=Archive copy |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007092530/https://news.mn/r/615962/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, түүний [[Сонгодог балет|сонгодог балетыг]] хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийг үнэлж &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mongolian Film Institute |url=https://www.mfi.mn/artist/baatar-norov/detail |access-date=2024-10-03 |website=www.mfi.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;[[Монгол Улсын одон медаль, шагналууд|Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин]] (МУГЖ) цолыг олгожээ. Мөн Н. Баатар нь өргөн дэлгэцийн кино, телевизийн зар сурталчилгаанд тоглож байв. Тэрээр &quot;Тунгалаг Тамир&quot; киноны Эрдэнийн дүрээрээ олонд алдаршижээ.

== Бага нас болон боловсрол ==
1936 онд Н. Баатар Завхан аймгийн Алдархаан суманд, улаач, оточ Норов болон түүний гэргий, [[Сартуул]] Сэцэн Вангийн хошууны малчин Донойн гэр бүлд хоёр эгчтэй ганц хүү болон төржээ. Тэрээр бага насандаа өөрийн эх, нэг эгчийн хамт Улаанбаатарт нүүж ирсэн бөгөөд, 1950 онд [[Улаанбаатар]] хотод байдаг цорын ганц урлаг, бүжгийн дунд сургуулийг төгссөн. 1962 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] [[Пермийн Улсын Хореографийн Сургууль|Пермийн Сонгодог Баллетын Сургуульд]] тэтгэлгээр суралцаж, онц дүнтэй төгсжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Норовын Баатар |url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/asia/787553/bio/ |access-date=2024-09-25 |website=Кино-Театр.Ру}}&lt;/ref&gt;

== Ажлын замнал, гавьяа ==
Н. Баатар 1946-1950 онд Монголын цорын ганц урлаг, бүжгийн дунд сургуульд суралцаж төгссөний дараа Улаанбаатар дахь Хөгжимт Драмын Театрт бүжигчнээр ажиллаж эхэлсэн бөгөөд 1959-1962 онд Орос улсад үргэлжлүүлэн суралцсан болно.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Н.Баатар: Кино маань өнгөт байсан бол гэж бодох үе бий |url=https://mass.mn/n/27340 |access-date=2024-09-25 |website=mass.mn}}&lt;/ref&gt; 1963 оноос эхлэн Баатар нь [[Монгол Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр|Монгол Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театрт]] 1989 он хүртэл бүжигчнээр ажиллаж байв.&lt;ref&gt;T. Туул (2022). Монголын Балет, Улаанбаатар: Jikom Press, хуудас 188-189&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Н.Баатар: Кино маань өнгөт байсан бол гэж бодох үе бий |url=https://mass.mn/n/27340 |access-date=2024-09-25 |website=mass.mn}}&lt;/ref&gt; 1969 онд Монгол Улсын Засгийн газраас Норовын Баатарын сонгодог балетыг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмэр, гүйцэтгэсэн гавьяаг нь үнэлэн, Монгол Улсын [[Монгол Улсын одон медаль, шагналууд|Гавьяат Жүжигчин]] (МУГЖ) цолоор шагнажээ. 

МУГЖ Н. Баатар нь 1977 онд [[Монголын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Холбоо|Монголын Үйлдвэрчний Эвлэл]]ийн XI их хуралд төлөөлөгчөөр оролцож, МҮЭ-ийн Төв Зөвлөлийн орлогч гишүүнээр түүнийг сонгож байжээ.&lt;ref&gt;Ж. Жав, ''Монголын балетын урлагийн хөгжил'' Улаанбаатар: Улсын Хэвлэлийн Газар, 1983. хуудас 138&lt;/ref&gt;

Н.Баатар зөвхөн Монголд төдийгүй Москвaгийн эрдмийн их театр, Ленингрaдын Кировын нэрэмжит театрт ЗХУ-ын ардын жүжигчин Л.Сахьянова, Н.Чистоков нарын алдарт бүжигчидтэй хослон бүжиглэж, Станиславский болон Данченко-Немировичийн нэрэмжит театрууд, Гүрж, Румын, Югослав, Унгар, Хятад зэрэг хэд хэдэн орны театрын тайзнаа эх орноо сурталчилан бүжиглэж байжээ.&lt;ref&gt;T. Туул (2022). Монголын Балет, Улаанбаатар: Jikom Press, хуудас 188-189&lt;/ref&gt; 1989 онд МУГЖ Баатар гавьяаныхаа тэтгэвэрт гарсан ч, түүний өндөр ур чадвар хэрэгцээтэй байсны улмаас 2016 он хүртэл [[Жизель]], [[Хунт нуур]], [[Бахчисарайн оргилолт булаг]] зэрэг балетад урилгаар бүжиглэсээр байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Бахчисарайн оргилолт булаг&quot;-ын 60 жилийн ойг тэмдэглэлээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/738014/ |access-date=2024-09-25 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

Урлаг судлаачид түүнийг ихэд үнэлэн, &quot;Н.Баатар манай сонгодог бүжиг, балетыг хөгжүүлэх үйл хэрэгт өөрийн олон талт баялаг туршлага, авьяас билэгээ зориулдаг, залуу уран бүтээлчдэд үлгэр дуурайлалттай ахмад жүжигчний нэг мөн. Н.Баатар бүжиглэх, жүжиглэхдээ хөдөлгөөн бүрээ сэтгэлгээтэй үйлдэж, илүүц маяггүй уянгалаг, бие сэтгэлийн үнэн үйлдлээр нэг дүрээс нөгөө дүрд шилжихдээ уран чадварлаг&quot;&lt;ref&gt;Ж. Жав, ''Монголын балетын урлагийн хөгжил'' Улаанбаатар: Улсын Хэвлэлийн Газар, 1983. хуудас 137&lt;/ref&gt;, &quot;Пермийн Cонгодог балетын сургуулиас олж авсан үндсэн хөдөлгөөнүүдээ дотоод сэтгэлээрээ баяжуулан илэрхийлж чаддаг нь түүнийг сайн бүжигчдийн эгнээнд хүргэсэн юм&quot;&lt;ref&gt;Н. Ганхуяг. Монголын Театрын Нэвтэрхий Толь (Улаанбаатар: Мажестик паблишинг, 2020) ISBN: 978-9919-23-385-3. хуудас 56&lt;/ref&gt; хэмээж байв.

МУГЖ Баатар кино урлагт ч мөн хүчин зүтгэсэн уран бүтээлч юм. Тэрээр Зууны роман гэгддэг Лодойдамбын &quot;Тунгалаг Тамир&quot; романаас сэдэвлэн бүтээсэн [[Mn.wikipedia.org/wiki/Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг Тамир]] кинонд Эрдэнийн гол дүрийг бүтээсэн бөгөөд &quot;Мөнх Тэнгэрийн Хүчин Дор&quot; кинонд Алтан улсын ордны түшмэлийн дүрийг бүтээсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Норовын Баатар |url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/asia/787553/bio/ |access-date=2024-09-25 |website=Кино-Театр.Ру}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Н.Баатар: Кино маань өнгөт байсан бол гэж бодох үе бий |url=https://mass.mn/n/27340 |access-date=2024-09-25 |website=mass.mn}}&lt;/ref&gt; Түүний сонгодог урлаг, кино урлагт оруулсан хувь нэмрийг үнэлж Лодойдамбын нэрэмжит шагнал, Соёлын тэргүүний ажилтан цолыг олгосон юм.

Баатарын гэргий нь Монгол Улсын Ардын Жүжигчин, дуучин [[Дашбалдангийн Пүрэвсүрэн]] байлаа.&lt;ref&gt;http://ulaanbaatar.todmagnai.mn/n/i3&lt;/ref&gt;

==Зарим бүтээсэн бүжгийн дүр==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! Д/Д !! Онууд !! Уран бүтээлийн зохиогчдын нэрс !! Уран бүтээлийн нэрс !! Бүтээсэн гол дүрүүд
|-
| 1  || 1953 || Жамьян || Манай нэгдэл || Хадланч залуу
|-
| 2  || 1956 || Б. Асарьев || Бахчисарайн оргилолт булаг || Вацлав (гол дүр)
|-
| 3  || 1958 || С. Гончигсумлаа || Ганхуяг || Ганхуяг (гол дүр)
|-
| 4  || 1958 || Ф. Яруллин || Ойн савдаг || Алы Батар
|-
| 5  || 1962 || Б. Асафьев || Бахчисарайн оргилолт булаг || Гирей хаан
|-
| 6  || 1963 || Римский Корсаков || Шахерезада || Синдибад далайчин
|-
| 7  || 1964 || Лео Делиб || Цэнхэр нүдэн бүсгүй || Чардаш бүжгийн гоцлол
|-
| 8  || 1965 || А. Зорина || Сонгино хүү || Жүрж агь
|-
| 9  || 1965 || Э. Чойдог || Шарилжин дундах цэцэг || Ширүүн гарьд
|-
| 10 || 1965 || С. Гончигсумлаа || Хошуу наадам || Хайдар
|-
| 11 || 1967 || Ц. Пуни || Эсмеральда || Феб
|-
| 12 || 1968 || Э. Чойдог || Мөнхийн нөхөрлөл || Дорлиг
|-
| 13 || 1968 || Б. Дамдинсүрэн || Нуурын домог || Сүрэн тайж
|-
| 14 || 1969 || Ш. Гуно || “Фауст” дуурийн Вальпуржийн шөнө || Сархадын тэнгэр Вак
|-
| 15 || 1970 || С. Гончигсумлаа || Найз залуус || Насан Галдан занги
|-
| 16 || 1971 || Л. Минкус || Дон Кихот || Тореодор Лоренцо
|-
| 17 || 1971 || Б. Асафьев || Парисийн дөл || Баски бүжиг
|-
| 18 || 1972 || С. Прокофьев || Золушка || Золушкагийн эцэг
|-
| 19 || 1973 || Б. Дамдинсүрэн || Анчин ба согоо || Чоно
|-
| 20 || 1973 || Э. Чойдог || Хөгжмийн эгшиг || Олуул бүжиг
|-
| 21 || 1973 || Ж. Чулуун || Уран хас || Ноён, бар
|-
| 22 || 1975 || А. Морозов || Ай Ёо доктор || Бармалей
|-
| 23 || 1975 || П.И. Чайковский || Хунт нуур || Ротбарт
|-
| 24 || 1977 || Испани ардын хөгжим || Испани бүжгийн цоморлиг || Дэгжин залуу
|-
| 25 || 1977 || Э. Чойдог || Мөнгөн залаа || Чөтгөр
|-
| 26 || 1979 || А. Адан || Жизель || Ван
|-
| 27 || 1981 || З. Хангал || Эрдэнэсийн уул || Зэсийн бүжиг
|-
| 28 || 1982 || К. Кара-Караяв || Аянгын жимээр || Гертын цэрэг
|-
| 29 || 1982 || П.И. Чайковский || Щелкунчик || Эцэг
|-
| 30 || 1984 || А. Хачатурян || Спартак || Малчны бүжиг
|-
| 31 || 1985 || Д. Шостакович || Энхийн тойрог || Олуул бүжиг
|-
| 32 || 1986 || А.Адан || Корсар || Ноён Сент
|-
| 33 || 1987 || Ж. Мэнд Амар || Үйлийн гурван толгой || Ёслолын түшмэл
|-
| 34 || 1988 || В. Боролдой || Малчдын дуулал || Өвгөн Равжих
|-
| 35 || 1989 || Л. Минкус || Баядэрка || Брахман гэгээнтэн
|-
| 36 || 1990 || П.И. Чайковский || Нойрсож буй гүнж || Хаан
|-
| 37 || 1990 || С. Прокофьев || Ромео Жульетта хоёр || Монтек
|}

==Тоглосон кино дүр==
*[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг Тамир]] (1970-1973) - Эрдэнэ&lt;ref&gt;https://mongol-kino.mn/uranbuteel/%D1%82%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B3-%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE&lt;/ref&gt;
*[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]] (1992) - Алтан Улсын түшмэл&lt;ref&gt;https://x.com/ts_davka1/status/1838977051648520353&lt;/ref&gt;
==Зарим гол шагнал==
*Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин (1969)&lt;ref&gt;T. Туул (2022). Монголын Балет, Улаанбаатар: Jikom Press, хуудас 188-189&lt;/ref&gt;
*Лодойдамбын нэрэмжит шагнал (2000)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Н.Баатар: Кино маань өнгөт байсан бол гэж бодох үе бий |url=https://mass.mn/n/27340 |access-date=2024-09-25 |website=mass.mn}}&lt;/ref&gt;
*Соёлын тэргүүний ажилтан
== Эшлэл ==
{{reflist}}
==Гадаад холбоос==
*[https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/asia/787553/bio/ Норовын Баатар (Кино-Театр.ру)]
*[https://www.imdb.com/name/nm16740239/ Baatar Norov at IMDb] {{in lang|en}}
*[https://www.mfi.mn/artist/baatar-norov/detail Норовын Баатар (Монголын Кино Институт)]
*[https://www.youtube.com/watch?v=JMAq97n_KWM Сэтгэлийн зөрөг: G- River ballet studio] {{in lang|mn}}
[[Ангилал:Завханыхан]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]]
[[Ангилал:1936 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Алдархааны хүн]]</text>
      <sha1>mfs3fqfmza8pjef9wuxo0czo7fy7h1v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол улсын цэргийн цол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137835</id>
    <revision>
      <id>862180</id>
      <parentid>860763</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T15:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34163" sha1="ce9qqauimllz4v5m9oarnhql2r5el1c" xml:space="preserve">'''Монгол Улсын Цэргийн Цол''' нь [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин]] болон бусад цэргийн байгууллага болох Хил хамгаалах цэрэг, Дотоодын цэрэг, Онцгой байдлын ерөнхий газар, Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газар, Тагнуулын ерөнхий газар, Төрийн тусгай хамгаалалтын газар зэргийн цэргийн цол тэмдэг юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |title=The World Factbook |access-date=2024-12-20 |archive-date=2023-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Одоогийн цол, ялгах тэмдэг==
Одоогийн цолны тогтолцоог 2003 онд түрүүч хошууч, ахлагч түрүүчийн зэргийг шинээр нэмэн бий болгосон.{{citation needed|date=2022 оны 4 сар}} 2006 онд бригадын генерал, генерал цолыг нэмж, хурандаа генерал, армийн генерал цолыг хассан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://zasag.mn/m/ministry-of-defense/view/5342 |title=Шинэчлэлийн Засгийн газар |website=zasag.mn |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502003345/http://www.zasag.mn/m/ministry-of-defense/view/5342 |archive-date=2014-05-02}}&lt;/ref&gt; 2017 онд одоогийн цол тэмдэгийн багцыг нэвтрүүлсэн. Офицер цолны [[түмэн өлзий|өлзий]] тэмдгийг таван хошуут одоор, бага ангийн цолны тэмдгийг шевроноор сольсон.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&amp;id=879|title = Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}&lt;/ref&gt;

=== Төрийн албан хаагчдын мөрдөс ===
&lt;gallery&gt;
File:Mongolian Army-Commander in chief-field.svg|Ерөнхийлөгч буюу Зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагчийн мөрдөс.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.24tsag.mn/a/27260|title = Ерөнхийлөгч энхийг сахиулагчдаа эргэлээ|date = 2013-02-18}}&lt;/ref&gt;
Mongolian Army-Member of cabinet-field.svg|Засгийн газрын гишүүн, дэд сайдын мөрдөс.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ikon.mn/n/1iww|title = У.Хүрэлсүх: Монгол Улсын төлөө зүтгэе|date = 2019-03-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vip76.mn/content/49789|title=Батлан хамгаалахын сайд баруун аймгуудад ажилллаж байна|access-date=2024-12-20|archive-date=2025-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122193037/https://vip76.mn/content/49789|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mod.gov.mn/index.php?com=news&amp;id=1418|title=Нүүр|date=2022-06-16 }}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

===Офицерын цол===
Захиргааны офицеруудын цолны тэмдэг.
{| style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px; text-align:center;&quot;
{{НАТО-гийн гишүүн бус орны зэвсэгт хүчний зэрэглэл, тэмдэг/OF/Хоосон}}
|-
| '''Ёслолын'''
| colspan=2 rowspan=5| &lt;!--None--&gt;
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-GEN-parade.svg|53px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-LTG-parade.svg|53px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-MJG-parade.svg|53px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-BRG-parade.svg|53px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-COL-parade.svg|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-LTC-parade.svg|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-MAJ-parade.svg|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-CPT-parade.svg|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-1LT-parade.svg|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-2LT-parade.svg|50px]]
|-
| '''Албаны&lt;ref name=&quot;Mongolia&quot;&gt;{{cite web |author1=Зэвсэгт Хүчний Жанжин Штаб |author1-link=Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Жанжин Штаб |title=Зэвсэгт Хүчний Жанжин Штабын Даргын Тушаал: Дугаан A / 595 |date=2019-11-25 |website=gsmaf.gov.mn |pages=20–26 |url=https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 |access-date=2024-12-20 |language=mn |archive-date=2024-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241228021525/https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;'''
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-GEN-service.svg|53px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-LTG-service.svg|53px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-MJG-service.svg|53px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-BRG-service.svg|53px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-COL-service.svg|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-LTC-service.svg|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-MAJ-service.svg|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-CPT-service.svg|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-1LT-service.svg|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-2LT-service.svg|50px]]
|-
| '''Цамцны'''
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-GEN-shirt.svg|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-LTG-shirt.svg|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-MJG-shirt.svg|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-BRG-shirt.svg|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-COL-shirt.svg|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-LTC-shirt.svg|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-MAJ-shirt.svg|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-CPT-shirt.svg|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-1LT-shirt.svg|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-2LT-shirt.svg|50px]]
|-
| '''Хээрийн'''
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-GEN-field.svg|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-LTG-field.svg|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-MJG-field.svg|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-BRG-field.svg|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-COL-field.svg|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-LTC-field.svg|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-MAJ-field.svg|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-CPT-field.svg|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-1LT-field.svg|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-2LT-field.svg|50px]]
|-
| colspan=23| {{hr}}
|-
| '''Нэршил'''
| colspan=2| 
| colspan=2| [[Генерал]]
| colspan=2| [[Дэслэгч генерал]]
| colspan=2| [[Хошууч генерал]]
| colspan=2| [[Бригадын генерал]]
| colspan=2| [[Хурандаа]]
| colspan=2| [[Дэд хурандаа]]
| colspan=2| [[Хошууч]]
| colspan=2| [[Ахмад (цэргийн цол)|Ахмад]]
| colspan=3| [[Ахлах дэслэгч]]
| colspan=3| [[Дэслэгч]]
|}

===Бусад цол===
Ахлагч болон цэргийн албан хаагчдын цолны тэмдэг.
{| style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px; text-align:center;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! Зэрэглэлийн бүлэг || colspan=5| Бага офицер || colspan=5| Хугацаат цэрэг
|-
| '''Ёслолын'''
| [[File:Mongolian Army-SGM-parade.svg|50px]]
| [[File:Mongolian Army-MSG-parade.svg|50px]]
| [[File:Mongolian Army-SSG-parade.svg|50px]]
| [[File:Mongolian Army-SGT-parade.svg|50px]]
| [[File:Mongolian Army-JSG-parade.svg|50px]]
|-
| '''Албаны'''&lt;ref name=&quot;Mongolia&quot; /&gt;
| [[File:Mongolian Army-SGM-service.svg|50px]]
| [[File:Mongolian Army-MSG-service.svg|50px]]
| [[File:Mongolian Army-SSG-service.svg|50px]]
| [[File:Mongolian Army-SGT-service.svg|50px]]
| [[File:Mongolian Army-JSG-service.svg|50px]]
|-
| '''Цамцны'''
| [[File:Mongolian Army-SGM-shirt.svg|50px]]
| [[File:Mongolian Army-MSG-shirt.svg|50px]]
| [[File:Mongolian Army-SSG-shirt.svg|50px]]
| [[File:Mongolian Army-SGT-shirt.svg|50px]]
| [[File:Mongolian Army-JSG-shirt.svg|50px]]
|-
| '''Хээрийн'''
| [[File:Mongolian Army-SGM-field.svg|50px]]
| [[File:Mongolian Army-MSG-field.svg|50px]]
| [[File:Mongolian Army-SSG-field.svg|50px]]
| [[File:Mongolian Army-SGT-field.svg|50px]]
| [[File:Mongolian Army-JSG-field.svg|50px]]
| [[File:Mongolian Army-SCP-field.svg|50px]]
| [[File:Mongolian Army-CPL-field.svg|50px]]
| [[File:Mongolian Army-JCP-field.svg|50px]]
| [[File:Mongolian Army-PFC-field.svg|50px]]
| [[File:Mongolian Army-PVT-field.svg|50px]]
|-
| colspan=11| {{hr}}
|-
| '''Нэршил'''
| [[Тэргүүн ахлагч]]
| [[Cургагч ахлагч]]
| [[Aхлах ахлагч]]
| [[Aхлагч]]
| [[Дэд ахлагч]]
| [[Ахлах түрүүч]]
| [[Түрүүч]]
| [[Дэд түрүүч]]
| [[Ахлах байлдагч]]
| [[Байлдагч]]
|}

===Хугацаат болон гэрээт албан хаагч===
{| class=&quot;wikitable&quot; style = &quot;width:80%; text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot;| Цол
! colspan=&quot;2&quot;| Зэвсэгт хүчин
! colspan=&quot;2&quot;| Хил хамгаалах цэрэг
! colspan=&quot;2&quot;| Дотоодын цэрэг
|-
! Хугацаат
! Гэрээт
! Хугацаат
! Гэрээт
! Хугацаат
! Гэрээт
|-
| [[Байлдагч]]
| [[File:Mongolian Army-PVT-field.svg|Mongolian Army-PVT-field|center|60px]]
| [[File:Mongolian Army-PVT(v)-field.svg|Mongolian Army-PVT(v)-field|center|60px]]
| [[File:Mongolian Border troops-PVT-field.svg|Mongolian Border troops-PVT-field|center|60px]]
| [[File:Mongolian Border troops-PVT(v)-field.svg|Mongolian Border troops-PVT(v)-field|center|60px]]
| [[File:Mongolian Internal troops-PVT-field.svg|Mongolian Internal troops-PVT-field|center|60px]]
| ''Тодорхойгүй''
|-
| [[Ахлах байлдагч]]
| [[File:Mongolian Army-PFC-field.svg|Mongolian Army-PFC-field|center|60px]]
| [[File:Mongolian Army-PFC(v)-field.svg|Mongolian Army-PFC(v)-field|center|60px]]
| [[File:Mongolian Border troops-PFC-field.svg|Mongolian Border troops-PFC-field|center|60px]]
| [[File:Mongolian Border troops-PFC(v)-field.svg|Mongolian Border troops-PFC(v)-field|center|60px]]
| [[File:Mongolian Internal troops-PFC-field.svg|Mongolian Internal troops-PFC-field|center|60px]]
| ''Тодорхойгүй''
|-
| [[Дэд түрүүч]]
| [[File:Mongolian Army-JCP-field.svg|Mongolian Army-JCP-field|center|60px]]
| [[File:Mongolian Army-JCP(v)-field.svg|Mongolian Army-JCP(v)-field|center|60px]]
| [[File:Mongolian Border troops-JCP-field.svg|Mongolian Border troops-JCP-field|center|60px]]
| [[File:Mongolian Border troops-JCP(v)-field.svg|Mongolian Border troops-JCP(v)-field|center|60px]]
| [[File:Mongolian Internal troops-JCP-field.svg|Mongolian Internal troops-JCP-field|center|60px]]
| ''Тодорхойгүй''
|-
| [[Түрүүч]]
| [[File:Mongolian Army-CPL-field.svg|Mongolian Army-CPL-field|center|60px]]
| [[File:Mongolian Army-CPL(v)-field.svg|Mongolian Army-CPL(v)-field|60px]]
| [[File:Mongolian Border troops-CPL-field.svg|Mongolian Border troops-CPL-field|center|60px]]
| [[File:Mongolian Border troops-CPL(v)-field.svg|Mongolian Border troops-CPL(v)-field|center|60px]]
| [[File:Mongolian Internal troops-CPL-field.svg|Mongolian Internal troops-CPL-field|center|60px]]
| ''Тодорхойгүй''
|-
| [[Ахлах түрүүч]]
| [[File:Mongolian Army-SCP-field.svg|Mongolian Army-SCP-field|center|60px]]
| [[File:Mongolian Army-SCP(v)-field.svg|Mongolian Army-SCP(v)-field|60px]]
| [[File:Mongolian Border troops-SCP-field.svg|Mongolian Border troops-SCP-field|center|60px]]
| [[File:Mongolian Border troops-SCP(v)-field.svg|Mongolian Border troops-SCP(v)-field|center|60px]]
| [[File:Mongolian Internal troops-SCP-field.svg|Mongolian Internal troops-SCP-field|center|60px]]
| ''Тодорхойгүй''
|}

=== Салбар, өнгө ===
Салбар, цэргийн байгууллагын төрлийг илэрхийлэхийн тулд мөрдөс, дүрэмт хувцасны өнгөт хээ ашигладаг.
{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
| Зэвсэгт хүчний хуурай замын цэрэг: || {{Farbindex|FF0000| Улаан}}
|-
| Зэвсэгт хүчний нисэх хүчний цэрэг,&lt;br /&gt;Тагнуулын ерөнхий газар, Төрийн тусгай хамгаалалтын газар: || {{Farbindex|0000cd| Цэнхэр}}
|-
| Хилийн цэрэг: || {{Farbindex|228b22| Ногоон}}
|-
| Дотоодын цэрэг, Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газар: || {{Farbindex|800032| Хар улаан}}
|-
| Онцгой байдлын ерөнхий газар (Иргэний хамгаалалт): || {{Farbindex|ff7f00| Улбар шар}}
|}

&lt;gallery class=&quot;center&quot; caption= &quot;Зэвсэгт хүчний Агаарын цэргийн хүчин, Тагнуулын ерөнхий газар, Төрийн тусгай хамгаалалтын газрын цол тэмдэг&quot; &gt;
Mongolian Air force-COL-parade.svg|Ёслолын дүрэмт хувцасны мөрдөс &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Хурандаа)&lt;/small&gt;
Mongolian Air force-CPT-service.svg|Албаны дүрэмт хувцасны мөрдөс &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Ахмад)&lt;/small&gt;
Mongolian Air force-SSG-shirt.svg| Дүрэмт хувцасны цамцны мөрдөс &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Ахлах ахлагч)&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery class=&quot;center&quot; caption= &quot;Хилийн цэргийн цол тэмдэг&quot; &gt;
Mongolian Border troops-LTC-parade.svg|Ёслолын дүрэмт хувцасны мөрдөс &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Дэд хурандаа)&lt;/small&gt;
Mongolian Border troops-MAJ-service.svg|Албаны дүрэмт хувцасны мөрдөс &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Хошууч)&lt;/small&gt;
Mongolian Border troops-CPT-shirt.svg| Дүрэмт хувцасны цамцны мөрдөс &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Ахмад)&lt;/small&gt;
Mongolian Border troops-SGT-field.svg| Хээрийн дүрэмт хувцасны мөрдөс &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Ахлагч)&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery class=&quot;center&quot; caption= &quot;Дотоодын цэрэг, Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газрын цол тэмдэг&quot; &gt;
Mongolian Internal troops-MAJ-parade.svg|Ёслолын дүрэмт хувцасны мөрдөс &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Хошууч)&lt;/small&gt;
Mongolian Internal troops-1LT-service.svg|Албаны дүрэмт хувцасны мөрдөс &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Ахлах дэслэгч)&lt;/small&gt;
Mongolian Internal troops-LTC-shirt.svg| Дүрэмт хувцасны цамцны мөрдөс &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Дэд хурандаа)&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery class=&quot;center&quot; caption= &quot;Онцгой байдлын ерөнхий газрын цол тэмдэг&quot; &gt;
Mongolian Civil defense-COL-parade.svg|Ёслолын дүрэмт хувцасны мөрдөс &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Хурандаа)&lt;/small&gt;
Mongolian Civil defense-2LT-service.svg|Албаны дүрэмт хувцасны мөрдөс &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Дэслэгч)&lt;/small&gt;
Mongolian Civil defense-JSG-shirt.svg| Дүрэмт хувцасны цамцны мөрдөс &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Дэд ахлагч)&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

==Түүхэн==

===1990-1998 оны цол, тэмдэг===
1990 онд АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар офицер, ахлагч нарын цол тэмдгийг 1936 оны загварын өлзий болгон, хугацаат цэргийн мөрдөснөөс Ардын Армийн товчлол &quot;АА&quot; үсгийг хассан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.alamy.com/stock-photo-mongolia-ulan-bator-ulaanbaatar-national-day-of-naddam-military-parade-48037095.html|title = Зураг - Монгол улс - Улаанбаатар. Наадам. Албан ёсны нээлтэд зориулсан цэргийн жагсаал}}&lt;/ref&gt;

====Офицер====
{| style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
{{НАТО-гийн гишүүн бус орны зэвсэгт хүчний зэрэглэл, тэмдэг/OF/Хоосон}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! bgcolor=&quot;#efefef&quot;| Ёслолын
| colspan=2 rowspan=3| 
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-Colonel general-parade 1990-1998.svg|Монголын арми-Хурандаа генерал-ёслолын 1990-1998|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-Lieutenant general-parade 1990-1998.svg|Монголын арми-Дэслэгч генерал-ёслолын 1990-1998|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-Major general-parade 1990-1998.svg|Монголын арми-Хошууч генерал-ёслолын 1990-1998|50px]]
| colspan=2 rowspan=3| 
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-Colonel-parade 1990-1998.svg|Монголын арми-Хурандаа-ёслолын 1990-1998|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-Lieutenant colonel-parade 1990-1998.svg|Монголын арми-Дэд хурандаа-ёслолын 1990-1998|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-Major-parade 1990-1998.svg|Монголын арми-Хошууч-ёслолын 1990-1998|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-Captain-parade 1990-1998.svg|Монголын арми-Ахмад-ёслолын 1990-1998|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-Senior lieutenant-parade 1990-1998.svg|Монголын арми-Ахлах дэслэгч-ёслолын 1990-1998|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-Lieutenant-parade 1990-1998.svg|Монголын арми-Дэслэгч-ёслолын 1990-1998|50px]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! bgcolor=&quot;#efefef&quot;| Албаны
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-Colonel general-service 1990-1998.svg|Монголын арми-Хурандаа генерал-албаны 1990-1998|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-Lieutenant general-service 1990-1998.svg|Монголын арми-Дэслэгч генерал-албаны 1990-1998|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-Major general-service 1990-1998.svg|Монголын арми-Хошууч генерал-албаны 1990-1998|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-Colonel-service 1990-1998.svg|Монголын арми-Хурандаа-албаны 1990-1998|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-Lieutenant colonel-service 1990-1998.svg|Монголын арми-Дэд хурандаа-албаны 1990-1998|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-Major-service 1990-1998.svg|Монголын арми-Хошууч-албаны 1990-1998|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-Captain-service 1990-1998.svg|Монголын арми-Ахмад-албаны 1990-1998|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-Senior lieutenant -service 1990-1998.svg|Монголын арми-Ахлах дэслэгч-албаны 1990-1998|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-Lieutenant-service 1990-1998.svg|Монголын арми-Дэслэгч-албаны 1990-1998|50px]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! bgcolor=&quot;#efefef&quot; rowspan=3| Зэрэглэлийн&lt;br/&gt;тодорхойлолт
| colspan=35|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=2| 
| colspan=2| [[Хурандаа генерал]]
| colspan=2| [[Дэслэгч генерал]]
| colspan=2| [[Хошууч генерал]]
| colspan=2| 
| colspan=2| [[Хурандаа]]
| colspan=2| [[Дэд хурандаа]]
| colspan=2| [[Хошууч]]
| colspan=2| [[Ахмад (цэргийн цол)|Ахмад]]
| colspan=3| [[Ахлах дэслэгч]]
| colspan=3| [[Дэслэгч]]
|}

====Ахлагч болон цэргийн албан хаагчид====
{| style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
{{НАТО-гийн гишүүн бус орны зэвсэгт хүчний зэрэглэл, тэмдэг/OR/Хоосон}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! bgcolor=&quot;#efefef&quot;| Ёслолын
| colspan=8 rowspan=3| 
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-Senior sergeant-parade 1990-1998.svg|Mongolian Army-Senior sergeant-parade 1990-1998|50px]]
| colspan=6| [[File:Mongolian Army-Sergeant-parade 1990-1998.svg|Mongolian Army-Sergeant-parade 1990-1998|50px]]
| colspan=6| [[File:Mongolian Army-Junior sergeant-parade 1990-1998.svg|Mongolian Army-Junior sergeant-parade 1990-1998|50px]]
| colspan=4| [[File:Mongolian Army-Senior corporal-parade 1990-1998.svg|Mongolian Army-Senior corporal-parade 1990-1998|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-Corporal-parade 1990-1998.svg|Mongolian Army-Corporal-parade 1990-1998|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-Junior corporal-parade 1990-1998.svg|Mongolian Army-Junior corporal-parade 1990-1998|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-Senior private-parade 1990-1998.svg|Mongolian Army-Senior private-parade 1990-1998|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-Private-parade 1990-1998.svg|Mongolian Army-Private-parade 1990-1998|50px]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! bgcolor=&quot;#efefef&quot;| Албаны
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-Senior sergeant-service 1990-1998.svg|Mongolian Army-Senior sergeant-service 1990-1998|50px]]
| colspan=6| [[File:Mongolian Army-Sergeant-service 1990-1998.svg|Mongolian Army-Sergeant-service 1990-1998|50px]]
| colspan=6| [[File:Mongolian Army-Junior sergeant-service 1990-1998.svg|Mongolian Army-Junior sergeant-service 1990-1998|50px]]
| colspan=4| [[File:Mongolian Army-Senior corporal-service 1990-1998.svg|Mongolian Army-Senior corporal-service 1990-1998|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-Corporal-service 1990-1998.svg|Mongolian Army-Corporal-service 1990-1998|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-Junior corporal-service 1990-1998.svg|Mongolian Army-Junior corporal-service 1990-1998|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-Senior private-service 1990-1998.svg|Mongolian Army-Senior private-service 1990-1998|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-Private-service 1990-1998.svg|Mongolian Army-Private-service 1990-1998|50px]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! bgcolor=&quot;#efefef&quot; rowspan=3| Зэрэглэлийн&lt;br /&gt;тодорхойлолт
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=8| 
| colspan=2| [[Aхлах ахлагч]]
| colspan=6| [[Aхлагч]]
| colspan=6| [[Дэд ахлагч]]
| colspan=4| Ахлах түрүүч
| colspan=2| [[Түрүүч]]
| colspan=3| [[Дэд түрүүч]]
| colspan=3| [[Ахлах байлдагч]]
| colspan=2| [[Байлдагч]]
|}

===1998-2017 оны цол, тэмдэг===
1998 онд Ерөнхийлөгчийн 180 дугаар зарлигаар дүрэмт хувцас, цолны тэмдгийг шинээр баталсан.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=804 | title=Цэргийн Дүрэмт Хувцас, Цол, Ялгах Тэмдгийн Загварыг Батлах Тухай }}&lt;/ref&gt; 2011 онд генералуудын өлзий хээг таван хошуут од болгон өөрчилж,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.gogo.mn/r/84149|title=Генералуудын мөрдэс дэх өлзий таван хошуугаар солигдоно|access-date=2024-12-20|archive-date=2019-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190511045246/http://news.gogo.mn/r/84149|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; бүх хээрийн хувцас, мөрний самбарын өнгөлөн далдлах хээг 4 өнгөт дижитал хээтэй болгожээ.

====Офицер====
{| style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
{{НАТО-гийн гишүүн бус орны зэвсэгт хүчний зэрэглэл, тэмдэг/OF/Хоосон}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! bgcolor=&quot;#efefef&quot;| Ёслолын
| colspan=2 rowspan=4| 
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-GEN-parade 2006-2011.svg|Монголын арми-Генерал-ёслолын 2006-2011|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-LTG-parade 1998-2011.svg|Монголын арми-Дэслэгч генерал-ёслолын 1998-2011|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-MJG-parade 1998-2011.svg|Монголын арми-Хошууч генерал-ёслолын 1998-2011|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-BRG-parade 2006-2011.svg|Монголын арми-Бригадын генерал-ёслолын 2006-2011|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-COL-parade 1998-2017.svg|Монголын арми-Хурандаа-ёслолын 1998-2017|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-LTC-parade 1998-2017.svg|Монголын арми-Дэд хурандаа-ёслолын 1998-2017|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-MAJ-parade 1998-2017.svg|Монголын арми-Хошууч-ёслолын 1998-2017|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-CPT-parade 1998-2017.svg|Монголын арми-Ахмад-ёслолын 1998-2017|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-1LT-parade 1998-2017.svg|Монголын арми-Ахлах дэслэгч-ёслолын 1998-2017|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-2LT-parade 1998-2017.svg|Монголын арми-Дэслэгч-ёслолын 1998-2017|50px]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! bgcolor=&quot;#efefef&quot;| Албаны
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-GEN-service 2006-2011.svg|Монголын арми-Генерал-албаны 2006-2011|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-LTG-service 1998-2011.svg|Монголын арми-Дэслэгч генерал-албаны 1998-2011|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-MJG-service 1998-2011.svg|Монголын арми-Хошууч генерал-албаны 1998-2011|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-BRG-service 2006-2011.svg|Монголын арми-Бригадын генерал-албаны 2006-2011|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-COL-service 1998-2017.svg|Монголын арми-Хурандаа-албаны 1998-2017|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-LTC-service 1998-2017.svg|Монголын арми-Дэд хурандаа-албаны 1998-2017|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-MAJ-service 1998-2017.svg|Монголын арми-Хошууч-албаны 1998-2017|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-CPT-service 1998-2017.svg|Монголын арми-Ахмад-албаны 1998-2017|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-1LT-service 1998-2017.svg|Монголын арми-Ахлах дэслэгч-албаны 1998-2017|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-2LT-service 1998-2017.svg|Монголын арми-Дэслэгч-албаны 1998-2017|50px]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! bgcolor=&quot;#efefef&quot;| Хээрийн
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-GEN-field 2006-2011.svg|Монголын арми-Генерал-хээрийн 2006-2011|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-LTG-field 1998-2011.svg|Монголын арми-Дэслэгч генерал-хээрийн 1998-2011|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-MJG-field 1998-2011.svg|Монголын арми-Хошууч генерал-хээрийн 1998-2011|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-BRG-field 2006-2011.svg|Монголын арми-Бригадын генерал-хээрийн 2006-2011|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-COL-field 1998-2011.svg|Монголын арми-Хурандаа-хээрийн 1998-2011|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-LTC-field 1998-2011.svg|Монголын арми-Дэд хурандаа-хээрийн 1998-2011|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-MAJ-field 1998-2011.svg|Монголын арми-Хошууч-хээрийн 1998-2011|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-CPT-field 1998-2011.svg|Монголын арми-Ахмад-хээрийн 1998-2011|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-1LT-field 1998-2011.svg|Монголын арми-Ахлах дэслэгч-хээрийн 1998-2011|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-2LT-field 1998-2011.svg|Монголын арми-Дэслэгч-хээрийн 1998-2011|50px]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! bgcolor=&quot;#efefef&quot; rowspan=3| Зэрэглэлийн&lt;br /&gt;тодорхойлолт
| colspan=35|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=2| 
| colspan=2| [[Генерал]]&lt;br /&gt;{{small|(2006 он хүртэл хурандаа генерал)}}
| colspan=2| [[Дэслэгч генерал]]
| colspan=2| [[Хошууч генерал]]
| colspan=2| [[Бригадын генерал]]&lt;br /&gt;{{small|(2006 оноос)}}
| colspan=2| [[Хурандаа]]
| colspan=2| [[Дэд хурандаа]]
| colspan=2| [[Хошууч]]
| colspan=2| [[Ахмад (цэргийн цол)|Ахмад]]
| colspan=3| [[Ахлах дэслэгч]]
| colspan=3| [[Дэслэгч]]
|}

====Ахлагч болон цэргийн албан хаагчид====
{| style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
{{НАТО-гийн гишүүн бус орны зэвсэгт хүчний зэрэглэл, тэмдэг/OR/Хоосон}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! bgcolor=&quot;#efefef&quot;| Ёслолын
| colspan=6| [[File:Mongolian Army-SGM-parade 2003-2017.svg|Монголын арми-Тэргүүн ахлагч-ёслолын 2003-2017|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-MSG-parade 2003-2017.svg|Монголын арми-Cургагч ахлагч-ёслолын 2003-2017|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-SSG-parade 1998-2017.svg|Монголын арми-Aхлах ахлагч-ёслолын 1998-2017|50px]]
| colspan=6| [[File:Mongolian Army-SGT-parade 1998-2017.svg|Монголын арми-Aхлагч-ёслолын 1998-2017|50px]]
| colspan=6| [[File:Mongolian Army-JSG-parade 1998-2017.svg|Монголын арми-Дэд ахлагч-ёслолын 1998-2017|50px]]
| colspan=4| 
| colspan=2| 
| colspan=3| 
| colspan=3| 
| colspan=2| 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! bgcolor=&quot;#efefef&quot;| Албаны
| colspan=6| [[File:Mongolian Army-SGM-service 2003-2017.svg|Монголын арми-Тэргүүн ахлагч-албаны 2003-2017|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-MSG-service 2003-2017.svg|Монголын арми-Cургагч ахлагч-албаны 2003-2017|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-SSG-service 1998-2017.svg|Монголын арми-Aхлах ахлагч-албаны 1998-2017|50px]]
| colspan=6| [[File:Mongolian Army-SGT-service 1998-2017.svg|Монголын арми-Aхлагч-албаны 1998-2017|50px]]
| colspan=6| [[File:Mongolian Army-JSG-service 1998-2017.svg|Монголын арми-Дэд ахлагч-албаны 1998-2017|50px]]
| colspan=4| 
| colspan=2| 
| colspan=3| 
| colspan=3| 
| colspan=2| 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! bgcolor=&quot;#efefef&quot;| Хээрийн
| colspan=6| [[File:Mongolian Army-SGM-field 2003-2011.svg|Монголын арми-Тэргүүн ахлагч-хээрийн 2003-2011|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-MSG-field 2003-2011.svg|Монголын арми-Cургагч ахлагч-хээрийн 2003-2011|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-SSG-field 1998-2011.svg|Монголын арми-Aхлах ахлагч-хээрийн 1998-2011|50px]]
| colspan=6| [[File:Mongolian Army-SGT-field 1998-2011.svg|Монголын арми-Aхлагч-хээрийн 1998-2011|50px]]
| colspan=6| [[File:Mongolian Army-JSG-field 1998-2011.svg|Монголын арми-Дэд ахлагч-хээрийн 1998-2011|50px]]
| colspan=4| [[File:Mongolian Army-SCP-field 1998-2011.svg|Монголын арми-Ахлах түрүүч-хээрийн 1998-2011|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-CPL-field 1998-2011.svg|Монголын арми-Түрүүч-хээрийн 1998-2011|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-JCP-field 1998-2011.svg|Монголын арми-Дэд түрүүч-хээрийн 1998-2011|50px]]
| colspan=3| [[File:Mongolian Army-PFC-field 1998-2011.svg|Монголын арми-Ахлах байлдагч-хээрийн 1998-2011|50px]]
| colspan=2| [[File:Mongolian Army-PVT-field 1998-2011.svg|Монголын арми-Байлдагч-хээрийн 1998-2011|50px]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! bgcolor=&quot;#efefef&quot; rowspan=3| Зэрэглэлийн&lt;br /&gt;тодорхойлолт
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=6| [[Тэргүүн ахлагч]]&lt;br /&gt;{{small|(2003 оноос)}}
| colspan=2| [[Cургагч ахлагч]]&lt;br /&gt;{{small|(2003 оноос)}}
| colspan=2| [[Aхлах ахлагч]]
| colspan=6| [[Aхлагч]]
| colspan=6| [[Дэд ахлагч]]
| colspan=4| Ахлах түрүүч
| colspan=2| [[Түрүүч]]
| colspan=3| [[Дэд түрүүч]]
| colspan=3| [[Ахлах байлдагч]]
| colspan=2| [[Байлдагч]]
|}

====Мөрдөсний хар хувилбар====
Энхийг сахиулах ажиллагаанд офицер, ахлагчийн мөрдсөнд хар хатгамлыг голчлон ашигладаг байсан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ugluu.mn/108425.html|title = Эх орны минь дархан хил тайван байна}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.mn/r/41522/|title=Энхийг сахиулагчдыг шагнав &amp;#124; News.MN|date=2010-11-25|access-date=2024-12-20|archive-date=2024-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20241220130504/https://news.mn/r/41522/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery&gt;
Mongolian Army-LTC-field black 1998-2017.svg|Дэд хурандаагийн мөрдөс, 1998 оны өнгөлөн далдлах загвар.
Mongolian Army-2LT-field black 2011.svg|Дэслэгчийн мөрдөс, 2011 оны өнгөлөн далдлах загвар.
Mongolian Army-JSG-field black 2011.svg|Дэд дэслэгчийн мөрдөс, 2011 оны өнгөлөн далдлах загвар.
&lt;/gallery&gt;

==Мөн үзэх==
* [[БНМАУ-ын үеийн цэргийн цол]]

==Эшлэл==
{{reflist}}

[[Ангилал:Цэргийн цолны зэрэг улс орноор|Монгол]]
[[Ангилал:Монгол улсын зэвсэгт хүчин]]</text>
      <sha1>ce9qqauimllz4v5m9oarnhql2r5el1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрдэнэцогтын Сонинтогос</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140396</id>
    <revision>
      <id>862288</id>
      <parentid>839489</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T07:46:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2833" sha1="6gva1t9vviiu1auqccaxzwsn0dfjzrv" xml:space="preserve">'''Эрдэнэцогтын  Сонинтогос''' нь [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]], Монголын [[сэтгүүлч]] юм. 

== Намтар ==
Эрдэнэцогтын Сонинтогос нь 1959 онд төржээ. 

=== Боловсрол ===

* [[1977 он|1977]] онд [[нийслэл]]&lt;nowiki/&gt;ийн [[33 дугаар сургууль|33-р сургуулийн]] 10В ангийг төгссөн. 
* 1977–1982 онд [[Ленинград]]&lt;nowiki/&gt;ын Улсын Их Сургуульд [[сэтгүүлч]] мэргэжлээр бакалаврын зэрэг хамгаалж төгссөн. 
* [[2009 он|2009]] онд Ленинградын Улсын Их Сургуульд магистрын зэрэг хамгаалсан.
* [[2011 он|2011]] оны [[6 сарын 8|6 сарын 08]]-нд &quot;Телевизийн зар сурталчилгааны хэлний онцлог&quot; сэдвээр докторын зэргээ хамгаалсан. 

=== Ажилласан байдал ===

* &quot;Хөдөлмөр&quot; сонины орлогч эрхлэгч
* РТМУС-д захирал
* 2010-2025 он [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|СУИС]]-д захирал

== Гавьяа шагнал ==

* 2024 оны 2 сарын 09-нд [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] цол тэмдэг

== Гадаад холбоос ==
*[https://news.mn/r/16956/ СУИС-ийг Э.Сонинтогос удирдана]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[https://ubn.mn/p/75371 СУИС-ийн захирал Э.Сонинтогос: Бид нийгмийг соён гэгээрүүлэх асар том хариуцлагатай учраас энэ чиглэлд анхаардаг]
*[https://eguur.mn/486749/ СУИС-ийн захирал Э.Сонинтогос: Дээрэлхэлтээс болж маш олон хүүхэд сургуулиас хөөгдсөн]
*[https://ubn.mn/p/80967 СУИС-ийн захирал Э.Сонинтогос тэтгэвэртээ гарч, Ч.Бат-Эрдэнэ түр орлон гүйцэтгэгчээр нь томилогджээ]
*[https://zuv.mn/n/83a СУИС-ийн захирал Э.Сонинтогос, Ч.Алтанцэцэг нарын балаг...]

{{DEFAULTSORT:Сонинтогос, Эрдэнэцогтын}}
[[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1959 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>6gva1t9vviiu1auqccaxzwsn0dfjzrv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чимэгэ Системс ХХК</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140402</id>
    <revision>
      <id>862261</id>
      <parentid>858543</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T04:45:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9791" sha1="2mo4n9as4xazsd66eh156svqk145oys" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name = Чимэгэ Системс ХХК
| type = Хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани
| traded_as = 
| industry = {{hlist|Мэдээллийн технологи|Программ хангамж|Хиймэл оюун ухаан}}
| foundation = 2019
| founder = {{plainlist|
* С. Бадрал
* Э. Төгөлдөр
}}
| location_city = Улаанбаатар
| location_country = Монгол Улс
| services = {{hlist|Програм хангамжийн хөгжүүлэлт|Вэб апп хөгжүүлэлт|Хиймэл оюун ухаан|Өгөгдлийн шинжилгээ}}
| operating_income = 
| net_income = 
| assets = 
| equity = 
| owner = 
| num_employees = 70+ (2025)
| parent = 
| divisions = 
| subsid = 
| homepage = https://chimege.com/mn/
}}
'''Чимэгэ системс ХХК''' нь 2019 онд үүсгэн байгуулагдаж (үүсгэн байгуулагч, гүйцэтгэх захирал С.Бадрал), хиймэл оюунд суурилан хүний хэлний суурь технологиудыг амжилттай хөгжүүлж  буй Монголын стартап төдийгүй [[хиймэл оюун ухаан]]ы тусламжтайгаар компьютерын системүүд [[монгол хэл]]ээр чөлөөтэй харилцах боломжийг бүрдүүлсэн дэлхийн анхдагч компаниудын нэг юм.    

Анхны бүтээгдэхүүнүүдийн нэг нь “Чимэгэ бичээч” нэртэй яриаг текст болгон хөрвүүлэх систем байв. Энэ нь монгол хэлээр ярьж буй хүний яриаг автоматаар бичвэрт буулгах чадвартай анхны AI суурьтай бүтээгдэхүүнүүдийн нэг болсон юм. Уг бүтээгдэхүүн нь хэвлэл мэдээлэл, боловсрол, хууль эрх зүйн салбаруудад өргөнөөр ашиглагдаж эхэлсэн.  

== Бүтээгдэхүүн ба үйлчилгээ ==
* [https://writer.chimege.com/home '''Chimege Writer'''] - Чимэгэ бичээч нь дуу болон дүрс бичлэгийн монгол яриаг бичвэрт буулгах систем юм. Их хэмжээний текст шивэх, ном зохиол бичих, ярилцлагыг текст рүү буулгахад тохиромжтой.
* '''[https://reader.chimege.com/home Chimege Reader]''' - Чимэгэ уншигч бол таны хүссэн бичвэрийг хиймэл оюунаар боловсруулж, амьд мэт хоолойгоор уншдаг систем юм. Мэдээ, хурал зөвлөгөөн хөтлөх, ном зохиол, кино, контентын тайлбар унших, илтгэл тавих зэргээр дуу оруулах ажлуудыг 8 төрлийн дуу хоолойноос сонгон контентоо бүтээх боломжтой. 
* [https://duudan.chimege.com/login '''Chimege Duudan'''] - Дуудан бол яриаг шууд бичвэрт буулгах систем юм. Гар утсаа микрофон болгон ашиглах бөгөөд таныг ярьж байхтай зэрэгцэн веб буюу компьютерын дэлгэц дээр яриа бичвэр болон хөрвүүлэгдэх юм. 
* [https://web.archive.org/web/20250622135056/http://keyboard.chimege.mn/ '''Chimege Keyboard'''] - Монголд анхдагчаар дуу яриагаар бичдэг гар утасны гар (keyboard) юм. Энэхүү гарыг ашиглан гар утасны бичих бүх хэсэгт шивэхгүй яриагаараа бичнэ.  
* [https://protocol.chimege.com/landing '''Chimege Potocol'''] - Чимэгэ протокол бол хиймэл оюунд суурилсан хурлын систем. Өдөр тутамд хурлын тэмдэглэл хөтлөх ажлаа хөнгөвчлөх, бүтээмжээ нэмэх сонирхолтой албан байгууллагад тохиромжтой. 
* [https://sub.chimege.com/landing '''Chimege Sub'''] - Төрөл бүрийн маркетингийн контент, сургалтын видео, лекц, телевизийн нэвтрүүлэг дээр монгол, англи, орос, монгол бичгээр хадмал үүсгэх, орчуулга хийхэд ашиглаглах боломжтой. 
* [https://sonur.chimege.com/ '''Chimege Sonur''']{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://www.mlsp.gov.mn/ Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгаалалын яам], [https://www.adb.org/mn/publications/mongolia-urban-sector-fact-sheet Азийн хөгжлийн банк]- тай хамтарч харааны бэрхшээлтэй иргэдэд зориулан монголоор дэлгэц уншигч системийг бүтээв. Монгол хүмүүс Windows™, MacOS™, Linux™ бүхий компьютерүүд, Android™, iOS™ бүхий гар утас таблетуудыг чөлөөтэй ашиглах боломжтой болж байна. Уг төсөл хэрэгжсэнээр 12053 иргэд сурч боловсрох, төрийн үйлчилгээ чөлөөтэй ямар нэгэн саадгүйгээр авах боломжтой болсон. 
* [https://iva.mn/ '''IVA'''] - Хиймэл оюунт ажилтан. Хэрэглэгчдээ түргэн шуурхай үйлчлэх, 24/7 хариу өгөх, ажилтнуудын сэтгэл ханамжийг өсгөх, бүтээмжтэй ажиллахыг хүссэн байгууллага, жижиг дунд үйлдвэр эрхлэгчдэд зориулан бүтээв. 

== Хэрэгжүүлсэн төслүүд ==

* [https://web.archive.org/web/20250416224020/https://govagent.mn/ '''GovAgent''']- [https://web.archive.org/web/20250612184850/https://cabinet.gov.mn/ Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын] захиалгаар засгийн газрын хэрэгжүүлж буй төсөл хөтөлбөрүүдийн талаар иргэд олон нийт нээлттэй мэдээлэл авах, танилцах процессыг хиймэл оюунд суурилан автоматжуулсан. Төслийн үр дүнд Монгол Улсын хэмжээнд 1,990,473 хэрэглэгчид хүрч, 87 байгууллагын 1,263 төрлийн үйлчилгээний мэдээлэл GovAgent-аар дамжуулан иргэдэд хүрч байна.
* '''Мeduuleg AI''' '''-''' [https://mojha.gov.mn/ Хууль зүйн дотоод хэргийн яам], [https://police.gov.mn/o/29 Цагдаагийн ерөнхий газрын Мөрдөн байцаах албаны] захиалгаар мөрдөн шалгах ажиллагааг сайжруулах, иргэдэд үзүүлэх үйлчилгээг түргэн шуурхай, үр дүнтэй болгоход чиглэсэн. Төслийн үр дүнд 2024.01.01-ээс Монгол улсын хэмжээнд 120 мөрдөгч Meduuleg AI системийг ашиглан мэдүүлэг авах үеийн тэмдэглэл хөтлөх үйл ажиллагааг хөнгөвчлөн иргэдэд хурдан шуурхай үйлчилгээ үзүүлж байна.
* '''TenderEval-''' [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэт Үйлдвэр ТӨҮГ]]-ын захиалгаар худалдан авах үйл ажиллагааг илүү үр ашигтай, ил тод, найдвартай болгох зорилгоор хэрэгжүүлсэн төсөл юм. Худалдан авах үйл явцыг автоматжуулж, хүний оролцоо болон субъектив нөлөөллийг багасгах, тендерийн үнэлгээний процессыг хурдасгаж, цаг хугацаа, зардлыг бууруулах, тендерт оролцогчдын материалыг нарийвчлан шалгаж, шалгуурт нийцсэн, чанартай саналуудыг сонгох, ил тод байдлыг нэмэгдүүлж, авлига, ашиг сонирхлын зөрчлөөс сэргийлэх, худалдан авах үйл ажиллагааны үр ашгийг дээшлүүлж захиалгч талд эерэг нөлөө үзүүлэх зорилготой. Төслийн үр дүнд жилд 5000 байгууллагын 1000 тендерийг үнэлэх ажлыг 100% автоматжуулан хиймэл оюунаар үнэлгээ хийснээр үйл ажиллагаа тасалдалгүй, ил тод нээлттэй байх, хүнээс хамаарсан алдаа багасгаж эерэг нөлөө үзүүлсэн.

== Шагнал ==

* 2019 он     - &quot;STARTUP CONTEST&quot; - Winner
* 2021 он     - &quot;WSA&quot; - Global Winner
* 2021 он     - &quot;Hello Tomorrow&quot; - Deep tech Pioneer
* 2021 он     - &quot;ITU DIGITAL WORLD 21&quot; - ITU Finalist
* 2021 он     - &quot;STARTUP WORLD CUP&quot; - Regional Winner 2021

== Холбоосууд ==

* [https://chimege.com/en/ Албан ёсны вэбсайт]
* [https://www.linkedin.com/company/chimegesystems/?originalSubdomain=mn LinkedIn]
* [https://www.facebook.com/chimegesystems Facebook]
* [https://www.instagram.com/chimege.systems/ Instagram]

[[Ангилал:Монголын компани]]</text>
      <sha1>2mo4n9as4xazsd66eh156svqk145oys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэнддоогийн Хулан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140560</id>
    <revision>
      <id>862257</id>
      <parentid>823073</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T03:55:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2716" sha1="pvyc7nhrnl8g36miggldn1o2f3ophj0" xml:space="preserve">'''Цэнддоогийн Хулан''' нь [[англи хэл]]&lt;nowiki/&gt;ний сургалттай [[Кингс кидс сургууль|Кингс Кидс сургуулийн]] захирал.

== Намтар ==
Ардын боловсролын тэргүүний ажилтан [[Доржийн Цэнддоо]], Монгол улсын гавьяат багш [[Жумбын Мягмарсүрэн]] нарын охин болж төрсөн.

=== Боловсрол ===

* 2010 он [[:en:Tongji_University|Тонгжи Их Сургууль]]- [[Олон улсын харилцаа]], [[Хятад хэл]] ([[Шанхай]], [[Хятад]])
* 2018 он [https://ihworld.com/learn/study-abroad/canada/ International House] - CELTA (Cambridge) - ([[Канад]])
* 2021 он [[:en:University_of_Exeter|University of Exeter]] - Боловсролын Удирдлага магистрант (Англи)

=== Ажилласан байдал ===
Ц.Хулан нь [[хүүхэд]] байхдаа [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз|Монголын үндэсний телевиз]]&lt;nowiki/&gt;ээр анх удаа &quot;[[:en:Muzzy_in_Gondoland|Muzzy in Gondoland]]&quot; буюу [[Маззи (Muzzy)|Маззи]] нэрээр хоногшсон [[Хүүхэлдэйн кино|хүүхэлдэй]]&lt;nowiki/&gt;н дүрслэлтэй англи хэлний хичээл зааж байснаараа олонд танигдсан бөгөөд 26 ажлын туршлагатай. 

== Кингс Кидс сургууль ==
Хулан өдгөө 2000 онд байгуулагдсан [[англи хэл]]&lt;nowiki/&gt;ний сургалттай “Кингс Кидс&quot; бүрэн дунд сургуулийн захирлаар ажиллаж байна. Тус сургууль нь 2017-2018 оны хичээлийн жилээс эхлэн [[Их Британи|Их Британийн]] IPC ([[:en:International_Primary_Curriculum|International Primary Curriculum]]), IMYC ([https://internationalcurriculum.com/international-curriculum/middle-years International Middle Years Curriculum]) буюу Олон Улсын Бага, Дунд ангийн хөтөлбөрүүдийг сургуульдаа хэрэгжүүлж эхэлжээ.

== Гавьяа Шагнал ==

* Боловсролын Тэргүүний Ажилтан

== Гадаад холбоос ==
[https://news.mn/r/209989/ Ц.Хулан англи хэл сурсан туршлагаа хуваалцана]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{DEFAULTSORT:Хулан, Цэнддоогийн}}
[[Ангилал:Монголын багш]]</text>
      <sha1>pvyc7nhrnl8g36miggldn1o2f3ophj0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үндэстнүүдийн Баялаг (ном)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141738</id>
    <revision>
      <id>862217</id>
      <parentid>827024</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T23:17:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4615" sha1="ohtfo9rcgq7af0ry9g7tesglfmj4187" xml:space="preserve">[[Файл:Wealth of Nations title RZ.jpg|thumb|Анхны 1776 оны хэвэлийн нүүр хуудас.]]
'''Үндэстнүүдийн Баялаг''' буюу '''Үндэстнүүдийн баялгийн мөн чанар түүний үүслийн шалтгааны талаарх судалгаа''' ([[Англи хэл|англи.]] ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations'') — [[Шотланд|Шотландын]] алдарт эдийн засагч [[Адам Смит|Адам Смитийн]] 1776 оны 3-р сарын 9-нд хэвлүүлсэн үндсэн бүтээл. 

Энэ ном эдийн засгийн онолд маш том нөлөө үзүүлсэн бөгөөд сонгодог улс төрийн эдийн засгийн суурь бүтээл гэж үздэг юм.

Энэхүү ном нь эдийн засгийн салбарыг үндэс сууриар нь тодорхойлж, [[19-р зуун|19-р зуунд]] ноёрхож байсан чөлөөт зах зээлийн капитализм, эдийн засгийн шинжлэх ухааны онолын үндэс суурийг тавьсан юм. Шотландын соёлын болон [[Аж үйлдвэрийн хувьсгал|аж үйлдвэрийн хувьсгалын]] эхэн үеийн бүтээгдэхүүн болох уг зохиол нь тухайн үеийн меркантилист бодлогод шүүмжлэлтэй хандаж, эдийн засгийн хөгжилд түлхэц өгөх чөлөөт худалдаа, татварын үр дүнтэй бодлогыг хэрэгжүүлэхийг дэмжсэн юм. Энэ нь эдийн засгийн үйл ажиллагааг зохицуулалт гэхээсээ илүү хувийн ашиг сонирхол, эрэлт нийлүүлэлтийн хүчин зүйлээр тодорхойлох ёстой гэж санал болгосноор өмнөх эдийн засгийн сэтгэлгээнээс тодорхой өөрчлөлтийг авчирсан юм.

&quot;Үндэсний баялаг&quot; ном 1776 оны 3-р сарын 9-нд Шотландын гэгээрэл ба хөдөө аж ахуйн хувьсгалын үеэр (1-р боть I-III ном, хоёрдугаар ботид IV, V ном багтсан) хоёр боть болж хэвлэгджээ. Энэ нь [[Карл Маркс]] зэрэг хэд хэдэн зохиолч, эдийн засагч, засгийн газар, байгууллагуудад нөлөөлж, дараагийн 19-р зууны эхний хагасын эдийн засгийн мэтгэлцээн, хэлэлцүүлгийн нөхцөлийг тогтооход ихээхэн нөлөөлсөн юм. Жишээлбэл, [[Александр Хамильтон]] &quot;Үндэсний баялаг&quot; номны нөлөөн дор &quot;Үйлдвэрлэлийн тухай тайлан&quot;-гаа бичихэд хэсэгчлэн нөлөөлж, Адам Смитийн олон үзэл бодлыг эсэргүүцэж байжээ. Хамильтон энэхүү тайлангийн ихэнх хэсгийг Францын төрийн зүтгэлтэн [[Жан-Батист Колбер|Жан-Батист Колберын]] санаан дээр үндэслэсэн байна. Адам Смитийг амьд сэрүүн байхад тус ном 5 удаа шинэчлэгдэн хэвлэгдэж байжээ (1776, 1778, 1784, 1786, 1789). Мөн франц (1779), герман болон испани хэлээр орчуулагдан хэвлэгдэн гарчээ. Орос улсад 1802, 1866, 1902, 1924, 1962 онд орос хэл дээр хэвлэгдсэн байна. 

Энэхүү бүтээл нь доорх 5 номоос бүрддэг. Үүнд: 

# Хөдөлмөрийн бүтээмжийн өсөлтийн шалтгаан, түүний бүтээгдэхүүнийг ард түмний ангиудад байгалийн жамаар хуваарилах дараалал;
# Хөрөнгийн мөн чанар, түүний хуримтлал, хэрэглээний талаар;
# Янз бүрийн ард түмний сайн сайхан байдлыг хөгжүүлэх тухай;
# Улс төрийн эдийн засгийн тогтолцооны тухай;
# Хааны буюу улсын орлого, зардлын тухай.

[[Ангилал:Адам Смит]]
[[Ангилал:Эдийн засаг]]</text>
      <sha1>ohtfo9rcgq7af0ry9g7tesglfmj4187</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чингай балгас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146067</id>
    <revision>
      <id>862264</id>
      <parentid>853963</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T04:59:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9647" sha1="9qow3wk027n9uddtx3dr83opq1ax7kf" xml:space="preserve">'''Чингай балгас''' (монгол бичиг: {{МонголЮникод|ᠴᠢᠩᠭᠠᠢ&lt;br&gt;ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤᠨ}}; хятад: 鎮海城, 稱海, пиньинь: ''Zhènhǎi'' ''chéng, Chenghai'') нь 13-р зуунд [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] [[Чингис хаан|Чингис хааны]] зарлигаар байгуулагдсан эртний хот суурин юм. Энэ хотыг анх баруун зүгийн [[Хар Кидан]], [[Хорезмын эзэнт улс|Сартуулыг]] дайлахад түшиц суурин болгохын тулд [[Чингай]] түшмэлээр нэгэн жижиг суурин бариулсан нь ийнхүү нэрлэгдэж үлдсэн. 

== Түүхийн товч ==
[[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]] [[Чингай чинсан|Чингай чинсаны]] намтарт бичснээр &quot;1212 онд Чингис хааны зарлигаар [[Орхон гол|Орхон голд]] савд тариа тариулж, Чингай балгасыг байгуулав&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=元史/卷120 - 鎮海 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7120 |access-date=2026-04-19 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}&lt;/ref&gt; гэсэн мэдээ байдаг. Чанчунь бумба өрнө зүг хийсэн аялалын тэмдэглэлийг бичсэн шавь Ли Жичан нь ирж буцахдаа энэ хотоор дайрч өнгөрөн, үзсэн харсанаа тэмдэглэсэн байдаг. Тэр үед Чингай балгасанд уйгур тариачид, Алтан улсын [[Мадагэ|Жанзун хааны]] хоёр бага хатан, [[Ваньянь Юнжи|Вангин Юнжи]] хааны хатан болон бусад гар урчууд байсан тухай тэмдэглэж байна. Чанчунь бумбын тэмдэглэлд энэ хотыг тариа будааны агуулах сан хөмрөг байдаг болохоор зүгээр л &quot;Сант&quot; (倉頭)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ли |first=Жичан |title=Чанчунь бомбын өрнө этгээдэдзорчсон тэмдэглэл |year=2010 |location=Улаанбаатар |translator-last=Я |translator-first=Ганбаатар}}&lt;/ref&gt; хэмээн нэрлэж байжээ.

Хожим нь [[Юань улс|Юань улсын]] эцэс хүртэл монголын баруун нутаг дахь засаг захиргаа, өртөө, худалдааны замын гол төв суурингийн үүргийг гүйцэтгэж байсан. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] үед [[Хархорум|Хархорум хотын]] ерөнхий захирагчийн ордоны гэх байгууллагийн харъяаны дагуул хот болгож, сахиж суусан цэргийн хүнс бэлтгэн, агуулах төв болсон. [[Хайду|Хайду ханы]] довтолгооноос сэргийлж 1270-1310 он хүртэл 2000 гаруй монгол, хятад, зүрчин цэргийг 3-5 жилийн хугацаатай суулган цэргүүдээр хүнсийг нь бэлдүүлдэг цэргийн бэхлэлт болсон. 

1295 онд хааны хишигтэнээс 1000 гаруй хятад цэрэг, &quot;Дадэгийн 2-р он (1298 он) ... Чингай балгасыг 5 жил сахиж суусан Аладай, Тогус нарын захирсан 2136 орчим хятад, зүрчин, солонгос цэргүүд эцэж, цуцсан учраас хааны хишигтэн цэрэг 1200, Датунгийн тариачин цэрэг 800, Салитайн 200 цэрэг, нийт 2200 цэргээр ээлж солих&lt;ref&gt;{{Cite web |title=元史/卷099 - 兵二/鎮戍 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7099 |access-date=2026-04-19 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}&lt;/ref&gt; тухай тэмдэглэсэнээс гадна Буянт хааны үед 1316, 1319, 1320 онд монгол, хятад цэрэг илгээж тариалж байсан. Чингай балгаст цэргийн тариаланг тариулахаар илгээж байсан. 1307 онд [[Төмөр Өлзийт хаан|Өлзийт хааны]] зарлигаар [[Чингай хотын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс|Чингай балгасын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэсийг]] гэх нэртэй хотын захиргааг байгуулсан. [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хааны]] хаанчлалын үед уг хотод цэргийн тарианы түмтийн ордонд 4648 өрх харьяалагдаж, 6400 цин (頃) талбайд тариа тарьж аж төрж байсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=元史/卷100 - 兵三 /嶺北行省屯田 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7100 |access-date=2026-04-19 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}&lt;/ref&gt; 

Монголын эзэнт гүрний дотоодын дайн эцэслэснээс хойш удаан хугацаанд хятад цэрэг суулгаж тариа тариулах шаардлагагүй болж эхэлснээр аажмаар хятад цэргийн тоо багасч, зөвхөн монгол цэргүүдээр тариа тариулдаг алслагдсан хот суурин болсон. 1323 оны 3-р сард Чингай балгасын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс болон түмтийн захиргааг татан буулгаж, зөвхөн &quot;цэргийн тариаланг ерөнхий захирагчийн ордоныг&quot; (屯田總管府) байгуулсан.

1361 онд Өгэдэйн удмын Ариунтөмөр ван бослого гаргахад [[Тогоонтөмөр хаан]] бослогыг даруулахаар илгээсэн Тожинтөмөр ноён Чингай хотоос татсан Харчи ноёны түмэн цэрэг&lt;ref&gt;Юань улсын үеийн түмэн цэрэг нь 3000-7000-ын хооронд хэлбэлздэг байсан&lt;/ref&gt; байлдалгүй Ариунтөмөр ванд бууж өгсөн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=元史/卷206 - 阿魯輝帖木兒 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7206 |access-date=2026-04-19 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}&lt;/ref&gt; байдаг. 1372 онд Мин улсын жанжин [[Ли Вэньжун|Ли Вэньжуны]] удирдсан арми монголд нэвтрэн ороход монголын тал Чингай хотыг түшиглэн хятадтай байлдаж байсан тухай цухас тэмдэглэгдснээс өөр мэдээ үлдээгүй.

== Археологийн олдвор ==
&quot;Монгол-Японы хамтарсан “Бичээс” төслийн баг 2014 оны наймдугаар сарын 25-наас есдүгээр сарын 10-ны хооронд Монгол улсын [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймгийн]] [[Шарга сум|Шарга сумын]] нутаг '''&quot;Халзан ширэг&quot;''' хэмээх газарт археологийн сорилын малтлага хийжээ. Халзан ширэг балгас нь Шарга сумын төвийн баруун өмнө зүгт 10 км-т, Шаргын цагаан нуурын зүүн зүгт 15 км-т, Шаргын голын өмнө хөвөөнд буй зуйвандуу дөрвөлжин шороо хэрэм бүхүй, багашаархан балгас юм. Энэхүү 15 хоногийн хугацаанд Халзан ширэг балгаст археологийн сорилын малтлага хийж, он цаг тогтоох лабориторийн шинжилгээний дээжийг авчээ. Малтлага судалгаараа олон тооны ахуйн хэрэглээний ваар савны хагархай, бод, бог малын яс, төмөр хайлуулж байсан бололтой төмрийн баасны үлдэгдэл болон ясан эдлэлүүд илэрч олджээ. Олдвороос өнгөрсөн оны сүүлээр Японы улсад нарийн судалгаанд оруулж, 13-р зууны Монголын эзэнт гүрний үед Чингис хаан төв азид довтлон явахын төлөө замдаа байгуулаад ашиглаж байсан цэргийн түшиц хот Чингай балгас мөн болохыг тодорхойлсон байна.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=0001-11-30 |title=Хархориноос илүүтэй Чингай балгасаас татсан нь амар байсан {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/687976/ |access-date=2026-04-19 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Эшлэл  ==
[[Ангилал:Монголын эртний хот балгас]]
[[Ангилал:Балгас хот]]
[[Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар]]</text>
      <sha1>9qow3wk027n9uddtx3dr83opq1ax7kf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сувидын Баттулга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146075</id>
    <revision>
      <id>862204</id>
      <parentid>858068</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T21:01:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>862204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18002" sha1="ahoj94r7ilwhozzxz2vygupxxsdk18h" xml:space="preserve">{{Инфобокс хувь хүн|нэр=Сувидын Баттулга|зураг=|зургийн тайлбар=|төрсөн өдөр={{Төрсөн огноо ба нас|1978|1|14}}|төрсөн газар=[[Монгол улс]]|мэргэжил=Кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч|идэвхтэй=2001–өнөөг хүртэл|байгууллага=Тулгатан Пикчерс|эхнэр=Урианхай Ундраа|хүүхдүүд=3|вэбсайт=[https://suvidbattulga.netlify.app/ suvidbattulga.netlify.app]}}

'''Сувидын Баттулга''' нь [[Монгол улс|Монголын]] кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч бөгөөд Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2011), [[Алтан гадас одон]]&lt;nowiki/&gt;т (2020) юм.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Сувидын Баттулга |url=https://kinosan.mn/actor/812 |access-date=2026-04-19 |website=kinosan.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; Мөн 2025 онд &quot;[[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага]]&quot;ын (ШХАБ) олон улсын кино наадамд [[&quot;Эцэг&quot; уран сайхны кино]]&lt;nowiki/&gt;гоороо өрсөлдөж, &quot;Шилдэг найруулагч&quot;-ийн шагналыг хүртсэн уран бүтээлч юм&lt;ref&gt;{{Cite web |last=А.Цээсүрэн |date=2025-07-07 |title=С.Баттулга “Шилдэг найруулагч”-ийн шагнал хүртэв {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2811624/ |access-date=2026-04-19 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250809065153/https://news.mn/r/2811624/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Сувид Баттулга.jpg|thumb|&quot;Сувидын Баттулга нь Монголын кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч юм. Тэрээр олон нийтийн дунд '''&quot;Халзан Тулгаа&quot;''' хэмээх нэрээрээ танигдсан байдаг.&quot;]]

== Намтар ==
Сувидын Баттулга нь 1978 оны 1 дүгээр сарын 14-ний өдөр ээж Бээжин, аав Сувидын 7 хүүхдийн хамгийн бага хүү болон мэндэлсэн. Хүүхэд ахуй наснаасаа урлагт татагдан, тайз дэлгэцийн бүтээлд гүн дурлажээ. 

Сувидын Баттулга нь боловсрол, спортын салбарт олон жил зүтгэсэн гэр бүлээс гаралтай. Түүний эцэг Нордовын Сувид (1934 – 2010) нь Монгол Улсын боловсролын салбарт 44 жил тасралтгүй ажилласан нэр хүндтэй сурган хүмүүжүүлэгч, багш, сургуулийн захирал байсан бөгөөд [[БНМАУ-ын Засгийн газрын Хүндэт Жуух бичиг]], “ [[&quot;Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан”]] болон олон хүндэт цол шагналаар шагнагдсан.

Түүний эх Гүрсэдийн Бээжин (1938 – 2009) нь боловсролын байгууллагад лаборант, номын санчаар ажиллаж, хожим [[Ардыг гэгээрүүлэх яам]]&lt;nowiki/&gt;ны сургалтын тоног төхөөрөмжийн үйлдвэр болон нийтийн аж ахуйн салбарт 20 гаруй жил зүтгэсэн нэгэн юм. Тэрээр хөдөлмөрч, халамжтай ээж, үнэнч хань, нийгмийн идэвхтэй иргэн байснаараа олон хүнд хүндлэгддэг байв.

Сувидын Баттулга нь гэр бүлтэй. Эхнэр нь бизнес эрхлэгч У.Ундраа, тэд хамтран “Энэрэл-Тулуй” ХХК&lt;ref&gt;{{Cite web |last=opendatalab.mn |title=opendatalab.mn |url=https://opendatalab.mn/ |access-date=2026-04-19 |website=opendatalab.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;-ийг үүсгэн байгуулж, байгалийн гаралтай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. &lt;ref&gt;https://mongolianhoney.com/&lt;/ref&gt;Тэд 3 хүүхэдтэй.

=== Боловсрол ===
1997 онд [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|Соёл Урлагийн Их Сургуульд]] элсэн орж, [[Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] найруулагч &quot;[[Чойнхорын Найдандорж]]&quot;-ийн удирдлага дор жүжигчний мэргэжлээр суралцан 2001 онд амжилттай төгссөн.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=С.Баттулга: Би өөрийгөө хуурмааргүй байна |url=https://gogo.mn/r/96215 |access-date=2026-04-19 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

=== Ажлын замнал ===
Их сургуулиа төгсөөд тэрээр Монголын кино урлагийн ертөнцөд эргэлт буцалтгүй хөл тавьж, жүжигчин, зохиолч, найруулагчийн хувьд олон талт уран бүтээлийн гараагаа эхлүүлэв. 2001 онд ''«Ноён солиот»'' уран сайхны кинонд дүр бүтээснээр үзэгчдийн танил болсон бөгөөд энэ нь түүний урлагийн замналын эхний алхам болжээ.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Ноён Солиот |date=2023-12-19 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%BE%D1%91%D0%BD_%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82&amp;oldid=765086 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-04-19 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2005–2010 онд '''Илд продакшн'''-д найруулагчаар ажиллахдаа уран бүтээлийн арга барилаа боловсруулж, шинэ цагийн кино урлагт шинэлэг үзэл санаа, дүрийн сэтгэлзүйн шийдлийг нэвтрүүлж эхэлсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=Шилдэг таван найруулагчийн бүтээл нэгэн зэрэг дэлгэцнээ |url=https://gogo.mn/r/3mg67 |access-date=2026-04-19 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2011–2021 онд '''Херуб Интертаймэнт''' компанид ажиллах хугацаандаа телевизийн олон ангит цуврал, уран сайхны бүтээлүүдийг тасралтгүй найруулж, Монголын кино урлагийн үйлдвэрлэл, зохион байгуулалтын түвшинг шинэ шатанд гаргахад чухал хувь нэмэр оруулав.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=КИНО САН |url=https://kinosan.mn/ |access-date=2026-04-19 |website=https://kinosan.mn/ |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022 оноос тэрээр өөрийн '''Тулгатан Пикчерс''' компанийн захирлаар ажиллаж эхэлсэн бөгөөд найруулагчийн хувьд бие даасан өнгө төрх, өвөрмөц найруулгын арга барилтай болж, олон арван бүтээлээрээ үзэгчдийн оюун сэтгэлд хүрсээр байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Arslan.mn |title=Монгол болон БНСУ-ын хамтын бүтээл “Өмнөдийг зорих замд” УСК нээлтээ хийнэ |url=https://www.arslan.mn/lifestyle/culture/659024.shtml |access-date=2026-04-19 |website=www.arslan.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Түүний уран бүтээлүүдэд хайр, гэр бүл, нийгмийн бодит асуудлыг хөндсөн сэдвүүд түлхүү тусгагддаг. Уран бүтээлийнхээ хугацаанд 60 гаруй уран сайхны кино, олон ангит цуврал, телевизийн бүтээл дээр ажилласан.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Уран бүтээл ==

=== Найруулагч ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Он
!Бүтээлийн нэр
!Төрөл
!Тэмдэглэл
|-
|2025
|''«Ганц үнэн»''
|Уран сайхны кино
|Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч
|-
|2025
|''«Амьдралын урт замд-2»''
|Уран сайхны кино
|Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч
|-
|2024
|''«Эцэг»''
|Уран сайхны кино
|Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; ШХАБ-ын олон улсын кино наадамд шилдэг найруулагч (2025)
|-
|2023
|''«Өмнөдийг зорих замд»''
|Уран сайхны кино
|Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; Монгол-БНСУ хамтарсан бүтээл; «Хангарди» шагнал — шилдэг найруулагч; 16 дахь «Улаанбаатар» ОУКН — шилдэг кино, шилдэг найруулагч (2024)
|-
|2023
|''«Торгоны маань хээ»''
|Уран сайхны кино
|Ерөнхий найруулагч
|-
|2023
|''«Амьдралын урт замд»''
|Уран сайхны кино
|Ерөнхий найруулагч
|-
|2022
|''«Эрвээхэйн сүүдэр»''
|20 ангит цуврал
|Ерөнхий найруулагч
|-
|2022
|''«Ээжээ зорино»''
|Уран сайхны кино
|Ерөнхий найруулагч
|-
|2021
|''«Гэнэтийн зочид»''
|24 ангит цуврал
|Ерөнхий найруулагч
|-
|2021
|''«Бидний дурлал»''
|Уран сайхны кино
|Ерөнхий найруулагч
|-
|2021
|''«Нууцын нууц»''
|Уран сайхны кино
|Ерөнхий найруулагч
|-
|2021
|''«Миний эхнэрийн нөхөр»''
|Уран сайхны кино
|Ерөнхий найруулагч
|-
|2020
|''«Бүтэн амьдрал»''
|24 ангит цуврал
|Ерөнхий найруулагч
|-
|2019
|''«Монголд нэг удаа»''
|Телевизийн контент
|Ерөнхий найруулагч
|-
|2019
|''«Цагаан сарын факт»''
|Уран сайхны кино
|Ерөнхий найруулагч
|-
|2018
|''«Монголд нэг удаа»''
|Телевизийн контент
|Ерөнхий найруулагч
|-
|2018
|''«Шинэ жилийн факт»''
|Уран сайхны кино
|Ерөнхий найруулагч
|-
|2018
|''«Boobies»''
|20 ангит цуврал
|Ерөнхий найруулагч
|-
|2017
|''«Энэ миний наадам»''
|Уран сайхны кино
|Ерөнхий найруулагч
|-
|2017
|''«Өөрийгөө тоодгүй хүн»''
|Уран сайхны кино
|Ерөнхий найруулагч
|-
|2017
|''«Гурван найз эргэж ирсэн нь»''
|Уран сайхны кино
|Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч
|-
|2016
|''«Өнөр бүл өнөө цагт»''
|Уран сайхны кино
|Ерөнхий найруулагч
|-
|2015
|''«[[Их хотын залуус]]»''
|40 ангит цуврал
|Ерөнхий найруулагч
|-
|2015
|''«[[Хөгжилтэй гэр бүл]]»''
|40 ангит цуврал
|Ерөнхий найруулагч
|-
|2014
|''«[[Гурван найз (2014 он)|Гурван найз]]»''
|40 ангит цуврал
|Ерөнхий найруулагч
|-
|2013
|''«Голланд сарнай»''
|Уран сайхны кино
|Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч
|-
|2012
|''«Жексон амьд»''
|Уран сайхны кино
|Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; Herub Entertainment бүтээл
|-
|2012
|''«Дэлхийд дурласан сар»''
|Уран сайхны кино
|Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч
|-
|2012
|''«Худалч залуу»''
|Уран сайхны кино
|Ерөнхий найруулагч
|-
|2011
|''«Юуны төлөө»''
|Богино кино
|Зохиолч, ерөнхий найруулагч
|-
|2008
|''«Ийм нэгэн дурлал 2»''
|Уран сайхны кино
|Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч
|-
|2007
|''«Надтай гэрлээч»''
|Уран сайхны кино
|Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч
|-
|2006
|''«Ийм нэгэн дурлал 1»''
|Уран сайхны кино
|Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; жүжигчид: С.Тэмүүжин, Б.Баярмаа, Б.Гэрэлцэцэг, Г.Алтаншагай, Т.Билэгжаргал
|-
|2002
|''«Толбо»''
|Уран сайхны кино
|Зохиолч, жүжигчин, ерөнхий найруулагч
|}

=== Зохиолч ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Он
!Бүтээлийн нэр
!Тэмдэглэл
|-
|2024
|''«Хавтаст хэрэг-2»''
|16 ангит цуврал; хамтарсан зохиолч
|-
|2022
|''«Хавтаст хэрэг-1»''
|16 ангит цуврал; хамтарсан зохиолч
|-
|2015
|''«Гурван найз яасан байх нь вэ?»''
|Хамтарсан зохиолч
|-
|2015
|''«Доргио 7 эр»''
|Зохиолч
|-
|2012
|''«Хоёр хоёрын тав»''
|Зохиолч
|-
|2010
|''«Миний муу аав»''
|Хамтарсан зохиолч
|-
|2008
|''«Зөрлөг»''
|Хамтарсан зохиолч
|}

=== Жүжигчин ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Он
!Бүтээлийн нэр
!Дүр / Тэмдэглэл
|-
|2024
|''«Жаргаж үзээгүй нар»''
|Туслах дүр
|-
|2022
|''«Зура-Цурам Ажиллагаа»''
|Жүжигчин
|-
|2018
|''«Ах дүү гурав»''
|Жүжигчин
|-
|2017
|''«Сайн аав»''
|Таксины жолооч аавын гол дүр; найруулагч: С.Бүжин; продакшн: «Про стар»
|-
|2017
|''«Үүр цайгаасай»''
|Жүжигчин
|-
|2017
|''«Хайр»''
|Жүжигчин
|-
|2016
|''«Ээждээ ир»''
|Жүжигчин
|-
|2016
|''«Lovers»''
|Жүжигчин
|-
|2015
|''«Такси»''
|Жолооч, гол дүр
|-
|2015
|''«Босуул»''
|Жүжигчин
|-
|2014
|''«Ар хударга»''
|Жүжигчин
|-
|2014
|''«Тусгай ажиллагаа»''
|Жүжигчин
|-
|2013
|''«Амьдрал чиний төлөө»''
|60 ангит цуврал; жүжигчин
|-
|2012
|''«Хоёулаа унтах уу»''
|Жүжигчин
|-
|2012
|''«Жексон амьд»''
|Гол дүрүүдийн нэг; продакшн: Herub Entertainment
|-
|2012
|''«Дэлхийд дурласан сар»''
|Жүжигчин («Зөрлөг» дүрийг нэрлэсэн — Ундрах.ком)
|-
|2011
|''«Хайрын эрэлд»''
|40 ангит цуврал; жүжигчин
|-
|2011
|''«Мөнгөний гахай»''
|Жүжигчин
|-
|2011
|''«Амьдрал чиний төлөө»''
|60 ангит цуврал; жүжигчин
|-
|2010
|''«Миний муу аав»''
|Жүжигчин
|-
|2009
|''«Хайрын рекорд»''
|Жүжигчин
|-
|2008
|''«Зөрлөг»''
|Тайвнаагийн дүр; жүжигчин
|-
|2002
|''«Толбо»''
|Жүжигчин
|-
|2001
|''«Ноён солиот»''
|Жүжигчний карьерийн анхны бүтээл
|}

== Шагнал, тэмдэглэл ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Шагнал / Тэмдэглэл
|-
|2011
|[[Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] цол
|-
|2020
|Төрийн дээд шагнал — «[[Алтан гадас|Алтан гадас»]] одон
|-
|2023
|«Хангарди» шагнал — шилдэг найруулагч («Өмнөдийг зорих замд», [[Монголын Урлагийн Зөвлөл]])
|-
|2024
|16 дахь «[[Улаанбаатар|Улаанбаатар»]] олон улсын кино наадам — шилдэг кино, шилдэг найруулагч («Өмнөдийг зорих замд»)
|-
|2025
|[[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|ШХАБ]]-ын олон улсын кино наадам — шилдэг найруулагч («Эцэг»)
|}

== Гадаад холбоос ==

* [https://suvidbattulga.netlify.app/ Сувидын Баттулгын албан ёсны вэбсайт]
* [https://kinosan.mn/actor/812 Кино сан — С.Баттулгын хуудас]
* [https://www.mfi.mn/artist/battulga-suvid/detail Монголын кино институт — С.Баттулга]
* [https://ergelt.mn/news_full/2/single/10196 Эргэлт.мн — «Би голын эрэг дээрх салхинд найгах бургас шиг намуухан хүн» ярилцлага (2021)]
* [https://ergelt.mn/news/123/single/29495 Эргэлт.мн — Найруулагч С.Баттулгын төрсөн өдөр (2025.01.14)]

== Эшлэл ==
{{Эшлэлийн жагсаалт}}

{{DEFAULTSORT:Баттулга, Сувидын}}
[[Ангилал:Монголын найруулагч]]
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1978 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>ahoj94r7ilwhozzxz2vygupxxsdk18h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Олон улсын теннисний холбоо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146212</id>
    <revision>
      <id>862161</id>
      <parentid>855193</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T12:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nordat</username>
        <id>72461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>International Tennis Federation Logo.svg</comment>
      <origin>862161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8024" sha1="cfx1g2dcx1ua1ley4egfvjcrcx4f6db" xml:space="preserve">[[Файл:International Tennis Federation Logo.svg—International Tennis Federation Logo.svg|thumb]]
'''Олон улсын теннисний холбоо''' ([[Англи хэл|англи.]] ''International Tennis Federation, ITF'') — дэлхийн [[Теннис|теннисний]] удирдах байгууллага юм. Одоогийн байдлаар 205 үндэсний байгууллагыг нэгтгэдэг. Энэ нь тоглоомын дүрмийг боловсруулж, нэмэлт өөрчлөлт оруулах эрхтэй, [[Олон Улсын Олимпын Хороо|Олон улсын Олимпын Хороонд]] теннисийг төлөөлж, хэд хэдэн тэмцээн зохион байгуулдаг бөгөөд дэлхий даяар теннисийг хөгжүүлэх, сурталчлах ажилд оролцдог. 

== Түүх ==
1913 оны 3-р сарын 1-нд [[Парис|Парист]] болсон 12 үндэсний теннисний байгууллагын төлөөлөгчид үүсгэн байгуулагчдын хурлаар уулзаж, Олон улсын зүлгэн дээрх теннисний холбоог байгуулахаар шийджээ. Үүсгэн байгуулагчид нь:

* Австралази (Австрали, Шинэ Зеландын нэгдсэн холбоо)
* [[Австри]]
* [[Бельги]]
* [[Герман]]
* [[Их Британи]]
* [[Дани]]
* [[Испани]] (төлөөлөгч оролцоогүй боловч холбооноос ILTF-ийг байгуулахыг дэмжсэн захидал илгээсэн)
* [[Нидерланд]]
* [[Орос]]
* [[Франц]]
* [[Швед]]
* [[Швейцар]]
* [[Өмнөд Африк]]

== Олон улсын теннисний холбооны дэлхийн аваргууд ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!он
! colspan=&quot;2&quot; |Насанд хүрэгчид
! colspan=&quot;2&quot; |Өсвөр насныхан
|-
|
| align=&quot;«center»&quot; |'''Эрэгтэй'''
| align=&quot;«center»&quot; |'''Эмэгтэй'''
| align=&quot;«center»&quot; |'''Залуус'''
| align=&quot;«center»&quot; |'''Охидууд'''
|-
|1978
|Бьорн Борг
|Крис Эверт
|Иван Лендл
|Хана Мандликова
|-
|1979
|Бьорн Борг
|[[Мартина Навратилова]]
|Рауль Вивер
|Мэри-Лу Пиатек
|-
|1980
|Бьорн Борг
|Крис Эверт
|Тьерри Тулан
|Сьюзан Маскарин
|-
|1981
|Жон Макинрой
|Крис Эверт
|Пат Кэш
|Зина Гаррисон
|-
|1982
|Жимми Коннорс
|Мартина Навратилова
|Ги Форже
|Гретхен Раш
|-
|1983
|Жон Макинрой
|Мартина Навратилова
|Стефан Эдберг
|Паскаль Паради
|-
|1984
|Жон Макинрой
|Мартина Навратилова
|Марк Крацман
|Габриэла Сабатини
|-
|1985
|Иван Лендл
|Мартина Навратилова
|Клаудио Пистолези
|Лаура Гарроне
|-
|1986
|Иван Лендл
|Мартина Навратилова
|Хавьер Санчес
|Патрисия Тарабини
|-
|1987
|Иван Лендл
|[[Штефани Граф|Штеффи Граф]]
|Жейсон Столтенберг
|Наталья Зверева
|-
|1988
|Матс Виландер
|Штеффи Граф
|Николас Перейра
|Кристина Тесси
|-
|1989
|[[Борис Беккер]]
|Штеффи Граф
|Никлас Култи
|Флоренсия Лабат
|-
|1990
|Иван Лендл
|Штеффи Граф
|Андреа Гауденци
|Карина Габшудова
|-
|1991
|Стефан Эдберг
|[[Моника Селеш]]
|Томас Энквист
|Зденка Малкова
|-
|1992
|Жим Курье
|Моника Селеш
|Брайан Данн
|Россана де лос Риос
|-
|1993
|Пит Сампрас
|Штеффи Граф
|Марсело Риос
|Нино Луарсабишвили
|-
|1994
|Пит Сампрас
|Аранта Санчес-Викарио
|Федерико Браун
|Мартина Хингис
|-
|1995
|Пит Сампрас
|Штеффи Граф
|Мариано Сабалета
|[[Анна Курникова]]
|-
|1996
|Пит Сампрас
|[[Штефани Граф]]
|Себастьян Грожан
|Амели Моресмо
|-
|1997
|Пит Сампрас
|[[Мартина Хингис]]
|Арно Ди Паскуале
|Кара Блэк
|-
|1998
|Пит Сампрас
|Линдсей Дэвенпорт
|[[Рожер Федерер]]
|Елена Докич
|-
|1999
|[[Андрэ Агасси]]
|Мартина Хингис
|Кристиан Плесс
|Лина Красноруцкая
|-
|2000
|Густаво Куэртен
|Мартина Хингис
|Энди Роддик
|Мария-Эмилия Салерни
|-
|2001
|Ллейтон Хьюитт
|Женнифер Каприати
|Жиль Мюллер
|Светлана Кузнецова
|-
|2002
|Ллейтон Хьюитт
|[[Серена Уильямс]]
|Ришар Гаске
|Барбора Стрыцова
|-
|2003
|Энди Роддик
|Жюстин Энен-Арденн
|Маркос Багдатис
|Кирстен Флипкенс
|-
|2004
|[[Рожер Федерер]]
|Анастасиа Мыскина
|Гаэль Монфис
|Михаэлла Крайчек
|-
|2005
|Рожер Федерер
|Ким Клейстерс
|Доналд Янг
|Виктория Азаренко
|-
|2006
|Рожер Федерер
|Жюстин Энен-Арденн
|Тимо де Баккер
|Анастасия Павлюченкова
|-
|2007
|Рожер Федерер
|Жюстин Энен-Арденн
|Ричардас Беранкис
|Урсула Радваньска
|-
|2008
|[[Рафаэл Надал]]
|Елена Янкович
|Ян Цунхуа
|Ноппаван Летчивакан
|-
|2009
|Роджер Федерер
|Серена Уильямс
|Даниэль Берта
|Кристина Младенович
|-
|2010
|Рафаэл Надал
|[[Каролина Возняцки]]
|Хуан Себастьян Гомес
|Дарья Гаврилова
|-
|2011
|[[Новак Жокович]]
|Петра Квитова
|Иржи Веселый
|Ирина Хромачёва
|-
|2012
|Новак Жокович
|Серена Уильямс
|Филип Пеливо
|Тейлор Таунсенд
|-
|2013
|Новак Жокович
|Серена Уильямс
|Александр Зверев
|Белинда Бенчич
|-
|2014
|Новак Жокович
|Серена Уильямс
|Андрей Рублёв
|Кэтрин Беллис
|-
|2015
|Новак Жокович
|[[Серена Уильямс]]
|Тейлор Фриц
|Далма Галфи
|-
|2016
|Энди Маррей
|Анжелика Кербер
|Миомир Кецманович
|Анастасия Потапова
|-
|2017
|Рафаэл Надал
|Гарбинье Мугуруса
|Аксель Геллер
|Уитни Осигу
|-
|{{год|2018}}
|Новак Жокович
|Симона Халеп
|Зэн Жуньсинь
|Клара Бюрель
|-
|{{год|2019}}
|Рафаэл Надал
|Эшли Барти
|Тьяго Агустин Тиранте
|Диан Парри
|-
|{{год|2020}}
| colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; |''COVID-19''
|-
|{{год|2021}}
|[[Новак Жокович]]
|Эшли Барти
|Шан Зюньчэн
|Петра Марчинко
|-
|{{год|2022}}
|[[Рафаэл Надал]]
|[[Ига Швёнтек]]
|Жиль-Арно Байи
|Луция Гавличкова
|-
|{{год|2023}}
|[[Новак Жокович]]
|Арина Соболенко
|Жуан Фонсека
|Алина Корнеева
|-
|{{год|2024}}
|[[Янник Синнер]]
|[[Ига Швёнтек]]
|Николай Будков Кьер
|Эмерсон Жонс
|}</text>
      <sha1>cfx1g2dcx1ua1ley4egfvjcrcx4f6db</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862162</id>
      <parentid>862161</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T12:12:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nordat</username>
        <id>72461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>International Tennis Federation Logo.svg</comment>
      <origin>862162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7981" sha1="4uucm16dn63196jfmm48n5m8j6p8s6y" xml:space="preserve">[[Файл:International Tennis Federation Logo.svg|thumb]]
'''Олон улсын теннисний холбоо''' ([[Англи хэл|англи.]] ''International Tennis Federation, ITF'') — дэлхийн [[Теннис|теннисний]] удирдах байгууллага юм. Одоогийн байдлаар 205 үндэсний байгууллагыг нэгтгэдэг. Энэ нь тоглоомын дүрмийг боловсруулж, нэмэлт өөрчлөлт оруулах эрхтэй, [[Олон Улсын Олимпын Хороо|Олон улсын Олимпын Хороонд]] теннисийг төлөөлж, хэд хэдэн тэмцээн зохион байгуулдаг бөгөөд дэлхий даяар теннисийг хөгжүүлэх, сурталчлах ажилд оролцдог. 

== Түүх ==
1913 оны 3-р сарын 1-нд [[Парис|Парист]] болсон 12 үндэсний теннисний байгууллагын төлөөлөгчид үүсгэн байгуулагчдын хурлаар уулзаж, Олон улсын зүлгэн дээрх теннисний холбоог байгуулахаар шийджээ. Үүсгэн байгуулагчид нь:

* Австралази (Австрали, Шинэ Зеландын нэгдсэн холбоо)
* [[Австри]]
* [[Бельги]]
* [[Герман]]
* [[Их Британи]]
* [[Дани]]
* [[Испани]] (төлөөлөгч оролцоогүй боловч холбооноос ILTF-ийг байгуулахыг дэмжсэн захидал илгээсэн)
* [[Нидерланд]]
* [[Орос]]
* [[Франц]]
* [[Швед]]
* [[Швейцар]]
* [[Өмнөд Африк]]

== Олон улсын теннисний холбооны дэлхийн аваргууд ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!он
! colspan=&quot;2&quot; |Насанд хүрэгчид
! colspan=&quot;2&quot; |Өсвөр насныхан
|-
|
| align=&quot;«center»&quot; |'''Эрэгтэй'''
| align=&quot;«center»&quot; |'''Эмэгтэй'''
| align=&quot;«center»&quot; |'''Залуус'''
| align=&quot;«center»&quot; |'''Охидууд'''
|-
|1978
|Бьорн Борг
|Крис Эверт
|Иван Лендл
|Хана Мандликова
|-
|1979
|Бьорн Борг
|[[Мартина Навратилова]]
|Рауль Вивер
|Мэри-Лу Пиатек
|-
|1980
|Бьорн Борг
|Крис Эверт
|Тьерри Тулан
|Сьюзан Маскарин
|-
|1981
|Жон Макинрой
|Крис Эверт
|Пат Кэш
|Зина Гаррисон
|-
|1982
|Жимми Коннорс
|Мартина Навратилова
|Ги Форже
|Гретхен Раш
|-
|1983
|Жон Макинрой
|Мартина Навратилова
|Стефан Эдберг
|Паскаль Паради
|-
|1984
|Жон Макинрой
|Мартина Навратилова
|Марк Крацман
|Габриэла Сабатини
|-
|1985
|Иван Лендл
|Мартина Навратилова
|Клаудио Пистолези
|Лаура Гарроне
|-
|1986
|Иван Лендл
|Мартина Навратилова
|Хавьер Санчес
|Патрисия Тарабини
|-
|1987
|Иван Лендл
|[[Штефани Граф|Штеффи Граф]]
|Жейсон Столтенберг
|Наталья Зверева
|-
|1988
|Матс Виландер
|Штеффи Граф
|Николас Перейра
|Кристина Тесси
|-
|1989
|[[Борис Беккер]]
|Штеффи Граф
|Никлас Култи
|Флоренсия Лабат
|-
|1990
|Иван Лендл
|Штеффи Граф
|Андреа Гауденци
|Карина Габшудова
|-
|1991
|Стефан Эдберг
|[[Моника Селеш]]
|Томас Энквист
|Зденка Малкова
|-
|1992
|Жим Курье
|Моника Селеш
|Брайан Данн
|Россана де лос Риос
|-
|1993
|Пит Сампрас
|Штеффи Граф
|Марсело Риос
|Нино Луарсабишвили
|-
|1994
|Пит Сампрас
|Аранта Санчес-Викарио
|Федерико Браун
|Мартина Хингис
|-
|1995
|Пит Сампрас
|Штеффи Граф
|Мариано Сабалета
|[[Анна Курникова]]
|-
|1996
|Пит Сампрас
|[[Штефани Граф]]
|Себастьян Грожан
|Амели Моресмо
|-
|1997
|Пит Сампрас
|[[Мартина Хингис]]
|Арно Ди Паскуале
|Кара Блэк
|-
|1998
|Пит Сампрас
|Линдсей Дэвенпорт
|[[Рожер Федерер]]
|Елена Докич
|-
|1999
|[[Андрэ Агасси]]
|Мартина Хингис
|Кристиан Плесс
|Лина Красноруцкая
|-
|2000
|Густаво Куэртен
|Мартина Хингис
|Энди Роддик
|Мария-Эмилия Салерни
|-
|2001
|Ллейтон Хьюитт
|Женнифер Каприати
|Жиль Мюллер
|Светлана Кузнецова
|-
|2002
|Ллейтон Хьюитт
|[[Серена Уильямс]]
|Ришар Гаске
|Барбора Стрыцова
|-
|2003
|Энди Роддик
|Жюстин Энен-Арденн
|Маркос Багдатис
|Кирстен Флипкенс
|-
|2004
|[[Рожер Федерер]]
|Анастасиа Мыскина
|Гаэль Монфис
|Михаэлла Крайчек
|-
|2005
|Рожер Федерер
|Ким Клейстерс
|Доналд Янг
|Виктория Азаренко
|-
|2006
|Рожер Федерер
|Жюстин Энен-Арденн
|Тимо де Баккер
|Анастасия Павлюченкова
|-
|2007
|Рожер Федерер
|Жюстин Энен-Арденн
|Ричардас Беранкис
|Урсула Радваньска
|-
|2008
|[[Рафаэл Надал]]
|Елена Янкович
|Ян Цунхуа
|Ноппаван Летчивакан
|-
|2009
|Роджер Федерер
|Серена Уильямс
|Даниэль Берта
|Кристина Младенович
|-
|2010
|Рафаэл Надал
|[[Каролина Возняцки]]
|Хуан Себастьян Гомес
|Дарья Гаврилова
|-
|2011
|[[Новак Жокович]]
|Петра Квитова
|Иржи Веселый
|Ирина Хромачёва
|-
|2012
|Новак Жокович
|Серена Уильямс
|Филип Пеливо
|Тейлор Таунсенд
|-
|2013
|Новак Жокович
|Серена Уильямс
|Александр Зверев
|Белинда Бенчич
|-
|2014
|Новак Жокович
|Серена Уильямс
|Андрей Рублёв
|Кэтрин Беллис
|-
|2015
|Новак Жокович
|[[Серена Уильямс]]
|Тейлор Фриц
|Далма Галфи
|-
|2016
|Энди Маррей
|Анжелика Кербер
|Миомир Кецманович
|Анастасия Потапова
|-
|2017
|Рафаэл Надал
|Гарбинье Мугуруса
|Аксель Геллер
|Уитни Осигу
|-
|{{год|2018}}
|Новак Жокович
|Симона Халеп
|Зэн Жуньсинь
|Клара Бюрель
|-
|{{год|2019}}
|Рафаэл Надал
|Эшли Барти
|Тьяго Агустин Тиранте
|Диан Парри
|-
|{{год|2020}}
| colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; |''COVID-19''
|-
|{{год|2021}}
|[[Новак Жокович]]
|Эшли Барти
|Шан Зюньчэн
|Петра Марчинко
|-
|{{год|2022}}
|[[Рафаэл Надал]]
|[[Ига Швёнтек]]
|Жиль-Арно Байи
|Луция Гавличкова
|-
|{{год|2023}}
|[[Новак Жокович]]
|Арина Соболенко
|Жуан Фонсека
|Алина Корнеева
|-
|{{год|2024}}
|[[Янник Синнер]]
|[[Ига Швёнтек]]
|Николай Будков Кьер
|Эмерсон Жонс
|}</text>
      <sha1>4uucm16dn63196jfmm48n5m8j6p8s6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гутамшгийн зуун жил</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146751</id>
    <revision>
      <id>862233</id>
      <parentid>862066</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T00:56:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>862233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30233" sha1="11p59zxkp9kvibc1ume1n8xu4x09q7i" xml:space="preserve">'''Гутамшгийн зуун жил''' ({{langx|en|Century of humiliation}}; {{langx|zh|百年国耻}} - ''Байнянь гочи'') гэдэг нь Хятадын орчин үеийн түүх бичлэг болон улс төрийн үзэл баримтлалд 1839 оны [[Хар тамхины дайн|Хар тамхины нэгдүгээр дайнаас]] эхлээд 1949 онд [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ыг тунхаглах хүртэлх хугацааг тодорхойлдог нэр томьёо юм.
[[Файл:Qing China 1820.png|thumb|Чин улс 1820 он|460x460px]]
Энэхүү зуун гаруй жилийн хугацаанд Манж Чин гүрэн болон түүнийг залгамжилсан Дундад Иргэн Улс нь Барууны колоничлогч гүрнүүд (Британи, Франц, Орос, АНУ гэх мэт) болон Японы эзэнт гүрний харийн түрэмгийлэл, дотоодын иргэний дайн, эдийн засгийн туйлдал, болон &quot;[[Тэгш бус гэрээнүүд]]&quot;-ийн улмаас газар нутгаа тасчуулж, тусгаар тогтнол, үндэсний нэр төрөө алдсан түүхийг өгүүлдэг.

Өнөөгийн БНХАУ-ын гадаад бодлого, үндсэрхэг үзэл болон [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист Намын]] суртал ухуулгын гол цөм нь энэхүү түүхийн шарх, үйл явдал дээр тогтдог бөгөөд &quot;Үндэстний агуу сэргэн мандалт&quot; буюу &quot;[[Хятад мөрөөдөл]]&quot; хэмээх үзэл нь энэ гутамшигт үеийг дахин давтахгүй байх, дэлхийд тэргүүлэх байр сууриа эргүүлэн авах үзэл санаанаас эхтэй.

== Үзэл баримтлалын үүсэл ба түүхэн хөгжил ==
Хятадын түүхийн энэ үеийг &quot;гутамшиг&quot; хэмээн тодорхойлох үзэл санаа нь 1842 оны [[Хар тамхины дайн|Хар тамхины нэгдүгээр дайн]]&lt;nowiki/&gt;ы дараа шууд үүсчихээгүй юм. Харин 1894–1895 оны [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн]]&lt;nowiki/&gt;д [[Чин улс|Чин гүрэн]] ялагдаж, түүний дараа Барууны гүрнүүд Хятадын нутаг дэвсгэрийг нөлөөний бүсүүд болгон хуваах уралдаан эхэлсэн үеэс буюу 1890-ээд оны сүүлчээс Хятадын үндсэрхэг үзэл сэргэж, энэхүү томьёолол бүрэлдэж эхэлжээ.

Үүнээс хойш &quot;Үндэсний гутамшиг&quot; хэмээх ойлголт Хятадын зохиолчид, эрдэмтдийн дунд гол сэдэв болон хэлэлцэгдэх болсон. Хэдийгээр тэдний ойлголт бага зэрэг ялгаатай байсан ч Чин гүрний сүүл үеийн сурах бичгүүдэд энэ тухай аль хэдийн дурдаж эхэлсэн байдаг.

Дундад Иргэн Улс байгуулагдсаны дараа буюу 1915 онд Японы засгийн газраас тулган шаардсан &quot;[[21 шаардлага]]&quot;-ыг эсэргүүцэх хөдөлгөөн, мөн 1919 оны [[Версалийн гэрээ]]&lt;nowiki/&gt;гээр Хятад улсад шударга бус хандсаныг эсэргүүцсэн &quot;[[Тавдугаар сарын 4-ний хөдөлгөөн]]&quot;-ий үеэр энэхүү үзэл санаа улам хүчээ авсан юм. 1920-иод онд [[Гоминдан|Хятадын Үндэсний Нам]] (Гоминдан) болон [[Хятадын Коммунист Нам]] (ХКН) хоёулаа харийн гүрнүүдийн байгуулсан &quot;[[Тэгш бус гэрээнүүд]]&quot; болон газар нутгийн алдагдлыг эсэргүүцэхдээ энэ нэр томьёог ард түмний дунд маш идэвхтэй сурталчилж, дэлгэрүүлсэн байна. 1930-1940-өөд оны Японы Хятадад хийсэн түрэмгийллийн үеэр энэ үг өдөр тутмын ердийн хэллэг болон хувирчээ.

1943 онд Дэлхийн хоёрдугаар дайны Холбоотон гүрнүүд АНУ-ын санаачилгаар Чин гүрний үед байгуулсан бүх тэгш бус гэрээг хүчингүй болгохоор тохиролцсоноор харийнхны эдлэж байсан шүүхийн гадуурх эрх, улс төр, худалдааны давуу эрхүүд албан ёсоор цуцлагдаж, Хятад дахь харийн иргэд Хятадын хуульд захирагдах болов. Хэдийгээр түүхэн гэрээнүүд цуцлагдсан ч энэ үеийн түүх Хятадын үндсэрхэг үзлийн цөм хэвээр үлдсэн бөгөөд өнөөдөр ч улс төрийн үг хэллэг болон соёлд өргөн хэрэглэгдсээр байна.

== Гадаадын империализм ба түүний нөлөө ==
[[Файл:Destroying Chinese war junks, by E. Duncan (1843).jpg|thumb|342x342px]]
19-20-р зуунд харийн гүрнүүд Хятадад тэгш бус гэрээнүүдийг тулгах, худалдааны боомтуудыг хүчээр нээлгэх, гадаадын зохицуулалттай тусгай бүс болон түрээсийн газар нутгуудыг байгуулах замаар колоничлолын бодлогоо хэрэгжүүлж байв. Хар тамхины нэгдүгээр дайнд Чин улс Британид ялагдаж, 1842 онд &quot;[[Нанжингийн гэрээ]]&quot;-г байгуулснаас хойш Британи, Франц, АНУ, Орос, Герман, Япон зэрэг орнууд Хятадын бүрэн эрхт байдалд халдаж, нутаг дэвсгэр, эдийн засаг, хууль эрх зүйн давуу эрхүүдийг хүчээр олж авсан. Хятадын түүхчид энэхүү харийн эрхшээлд орсон үеийг &quot;Гутамшгийн зуун жил&quot;-ийн гол хэсэг гэж үздэг.

Боомт хотууд дахь гадаадын тусгай бүсүүд нь де-факто (бодит байдал дээр) колони шиг ажиллаж байв. Эдгээр бүсэд амьдарч буй гадаадын иргэд шүүхийн гадуурх эрх эдэлж, Хятадын хуулиас ангид байж, зөвхөн өөрийн улсын консулын шүүхээр шүүлгэдэг байв. Мөн харийн гүрнүүд өөрсдийн цагдаагийн хүчин, цэрэг, бие даасан татварын тогтолцоог ажиллуулж байжээ. 19-р зууны сүүлчээр &quot;[[Хятадыг тасчих уралдаан]]&quot; эрчимжиж, том гүрнүүд Хятад даяар өөрсдийн нөлөөний бүсийг тусгаарлан авсан бөгөөд үүнийг зөвхөн АНУ-ын дэвшүүлсэн &quot;Нээлттэй хаалганы бодлого&quot; л бага зэрэг тогтоон барьж байв.
[[Файл:The Signing of the Treaty of Nanking.jpg|thumb|343x343px]]
Гадаадынхны энэхүү оролцоо Хятадын нийгэм, эдийн засагт томоохон өөрчлөлт авчирсан. Ялангуяа Шанхай, Тяньжинь зэрэг томоохон боомт хотууд үйлдвэржилт, Барууны боловсрол, олон улсын худалдааны төвүүд болон хөгжсөн. Тэнд Барууны үйлдвэрлэл, банкны систем, соёлын хэв маяг нэвтэрсэн ч үндэсний бүрэн эрхт байдлаа алдсан явдал, гадаадынхан болон уугуул иргэдийн хоорондох нийгэм, хууль эрх зүйн тэгш бус байдал нь Хятадын ард түмний дургүйцлийг төрүүлж, улмаар &quot;Ихэтуанийн бослого&quot; , &quot;[[Тавдугаар сарын 4-ний хөдөлгөөн]]&quot; зэрэг империализмыг эсэргүүцсэн томоохон тэмцлүүдийг дэгдээхэд хүргэсэн юм.
[[Файл:Chinese protestors march against the Treaty of Versailles (May 4, 1919).jpg|thumb|345x345px]]
Дундад иргэн улс байгуулагдсаны дараа тэгш бус гэрээний тогтолцоо алгуур буурч, улмаар 1940-өөд оны Дэлхийн хоёрдугаар дайн болон Хятад-Японы хоёрдугаар дайны үеэр ихэнх гүрнүүд Хятад дахь давуу эрхүүдээсээ татгалзсан. Хятадын Коммунист Нам Иргэний дайнд ялсныхаа дараа үлдсэн бүх тусгай бүсүүдийг бүрмөсөн устгасан боловч гадаадын империализмын хамгийн сүүлчийн ул мөр нь 1997 онд [[Хонконг]], 1999 онд [[Макао]] Хятадын мэдэлд эргэж ирснээр дуусгавар болсон билээ. Энэ үеийн түүхэн өв нь өнөөгийн Хятад улсын гадаад бодлого, үндэсний ижилсэл (identity), эдийн засагт маш гүн гүнзгий нөлөө үзүүлсээр байна.

== Дотоодын зөрчил мөргөлдөөнүүд ==
===Тайпингийн бослого 1850-1864===

&quot;[[Тайпингийн бослого]]&quot; нь [[Чин улс|Чин гүрэн]] болон &quot;[[Тайпингийн тэнгэрийн улс]]&quot;-ын хооронд өрнөсөн Хятадын түүхэн дэх хамгийн том иргэний дайн юм. 1850 оноос эхлэн 14 жил үргэлжилсэн энэ цуст мөргөлдөөн 1864 онд Тайпингийн нийслэл [[Наньжин]] хот унаснаар үндсэндээ төгсөж, 1871 онд босогчдын сүүлчийн хүчийг бүрмөсөн даржээ. Энэхүү дайны улмаас 20-30 зарим эх сурвалжид 118 сая хүн (Хятадын нийт хүн амын 5–10%) амь үрэгдсэн гэж үздэг бөгөөд зарим судалгаагаар энэ тоог 73-100 саяд хүрч, хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн олон хүний амийг авч одсон иргэний дайн гэж тэмдэглэдэг. Хэдийгээр Чин гүрэн ялалт байгуулсан ч энэ нь улс орны эдийн засаг, улс төрийн тогтолцоог бүрмөсөн туйлдуулсан юм.
[[Файл:Taiping2.PNG|thumb|339x339px]]
Бослогыг Хакка үндэстэн [[Хон Сюцюань]] гэгч удирдсан бөгөөд тэрээр өөрийгөө Есүс Христийн дүү хэмээн зарлаж, Хятадын Хан үндэстнүүдийг өөрийн зохиосон Христийн шашинд оруулж, Чин гүрнийг түлхэн унагаж, нийгмийн хэв журмыг бүхэлд нь өөрчлөхийг зорилгоо болгожээ. Тэд Хятадын өмнөд хэсгийн асар том газар нутгийг хяналтдаа авч, оргил үедээ 30 сая гаруй хүн амыг захирч байв. Хоёр тал маш хэрцгийгээр байлдсан бөгөөд Тайпингийн цэргүүд манж үндэстнүүдийг үй олноор нь устгаж байсан бол Чин гүрний цэргүүд ч Наньжин хотын энгийн иргэдийг хайр найргүй хядсан байна.

Дотоодын хагарал, удирдагчдын тэмцлээс болж суларсан босогчдыг [[Сэнгэринчен]], сүүлдээ Зэн Гофань тэргүүтэй жанждаар тэргүүлүүлсэн Чин улсын цэргүүд Наньжин хотыг эзэлжээ.  Энэхүү 14 жилийн иргэний дайн нь Хар тамхины дайн болон [[Ихэтуанийн бослого|Ихэтуанийн бослогын]] зэрэгцээ Чин гүрний төв Хятад дахь хяналтыг сулруулж, цэргийн эрхтнүүдийн хүчийг нэмэгдүүлснээр хожмын [[Дундад Иргэн Улс|Дундад иргэн улс]] дахь [[Цэргийн эрхтний үе]] хэмээх гашуун түүхийн хөрс болжээ.
[[Файл:On 15 February 1912, French magazine Je Sais Tout ran an article on the Xinhai Revolution, with the first known colour portrait of Sun Yat-sen.jpg|thumb|[[Файл:Map of major Chinese warlord coalitions 1925.svg|thumb]][[Файл:Chinese Nationalist artillery during the Chinese Civil War.jpg|thumb]]|473x473px]]

=== Шинхайн хувьсгал (1911) ===
1911 оны [[Синьхайн хувьсгал|Синьхайн хувьсгалаар]] Хятадын сүүлчийн эзэнт гүрэн болох Манж Чин гүрний засаглал унаж, 1912 оны 2-р сарын 2-нд [[Дундад Иргэн Улс|Дундад иргэн улс]] байгуулагдсан. Энэ нь 267 жил үргэлжилсэн Манжийн засаглал болон Хятадын түүхэн дэх 2 мянга гаруй жилийн хаант засаглалыг эцэс болгосон түүхэн үйл явдал байв.

Чин гүрэн шинэчлэл хийхийг оролдсон ч ордонд байсан хуучинсаг бүлгүүд шинэчлэлийг хэтэрхий радикал гэж үзэж, харин хувьсгалчид хэтэрхий удаан байна гэж шүүмжилсээр байв. 1911 оны 10-р сарын 10-нд [[Учаны бослого]] дэгдсэнээр улс орон даяар хувьсгал түгж, мужууд Чин гүрнээс тусгаарласнаа зарлав. Улмаар 1912 оны 1-р сарын 1-нд [[Сунь Ятсен]] Дундад иргэн улсын Түр ерөнхийлөгчөөр томилогдож, Чин гүрний сүүлчийн эзэн хаан, 6 настай [[Пү И|Пу И]] (Хэвт ёс хаан) 1912 оны 2-р сарын 12-нд сэнтийгээсээ буужээ. Хувьсгалын дараа [[Бэйяны арми]]&lt;nowiki/&gt;йн командлагч [[Юань Шикай]] ерөнхийлөгч болсон ч тэрээр 1915 онд хаант засгийг сэргээж, өөрийгөө эзэн хаанаар зарласан нь бүх нийтийн эсэргүүцэлтэй тулгарч, Хятад улс дахин бутарчээ.

=== Цэргийн эрхтний үе (1916–1928) ===
[[Юань Шикай]] 1916 онд нас барсны дараа Хятад оронд төв засгийн газрын эрх мэдэл алдагдаж, улс орон Бэйяны армийн болон орон нутгийн цэргийн бүлэглэлүүдийн (Жили, Аньхуй, Фэнтиань гэх мэт) дунд хуваагдан, олон жилийн турш цуст тэмцэл, замбараагүй байдалд нэрвэгдэв. [[Сунь Ятсен|Сунь Ятсений]] удирдсан [[Гоминдан|Гоминдан нам]] өмнөд хэсэгт байрлаж, Бээжингийн төв засгийн газрыг хууль бус гэж үзэн тэмцсээр ирсэн.

Хожим нь Сунь Ятсэнийг залгамжилсан [[Чан Кайши]] орон нутгийн цэргийн ноёдыг дарах &quot;[[Умардын аян дайн]]&quot;-ыг 1926 онд эхлүүлж, 1928 онд Хятад орныг албан ёсоор нэгтгэсэн боловч цэргийн ноёдын нөлөө 1930-1940-өөд оны хугацаанд ч [[Хятадын иргэний дайн|Хятадын Иргэний дайн]] болон Японы эсрэг дайны явцад коммунистуудыг ялахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм

=== Хятадын иргэний дайн (1927–1949) ===
[[Хятадын иргэний дайн|Хятадын Иргэний дайн]] нь Чан Кайшигийн удирдсан Гоминдан нам (ДИУ-ын засгийн газар) болон [[Мао Зэдун|Мао Зэдуны]] удирдсан [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист Намын]] хооронд өрнөсөн. 1927 оноос эхэлсэн энэхүү зэвсэгт мөргөлдөөн 1937–1945 оны хооронд Японы түрэмгийллийн эсрэг түр зогсож, хамтарсан боловч Япон бууж өгсний дараа дахин ширүүссэн. Улмаар 1949 онд Коммунистууд эх газрын Хятадыг бүрэн хяналтдаа авч, БНХАУ-ыг тунхаглан, Гоминданы засгийн газар [[Тайвань]] арал руу дүрвэн зугтсанаар өнөөгийн [[Тайванийн хоолой|Тайванийн хоолойн]] маргаантай улс төрийн статус үүссэн түүхтэй.

== Шинэчлэл хийх бүтэлгүй оролдлогууд ==

* '''Өөрийгөө хүчирхэгжүүлэх хөдөлгөөн (1861–1895):''' [[Хар тамхины дайн]] болон [[Тайпингийн бослого|Тайпингийн бослогын]] дараа Чин гүрэн Барууны технологи, цэргийн зэвсгийг авч ашиглах шинэчлэлийг эхлүүлсэн. Сургууль, зэвсгийн үйлдвэр, төмөр зам барьсан боловч консерватив Күнзийн үзэл сурталтай ноёд нийгмийн гүнзгий шинэчлэл хийхийг зөвшөөрөөгүйгээс 1895 оны Хятад-Японы дайнд ялагдсанаар энэ хөдөлгөөн бүрмөсөн бүтэлгүйтсэн.
* '''Зуун өдрийн шинэчлэл (1898):''' [[Бадаргуулт төр|Бадаргуулт төр хаан]] [[Кан Ювэй]], [[Лян Цичао]] зэрэг эрдэмтдийг дэмжиж, төрийн бүтэц, хууль дүрэм, боловсролын системийг Барууны маягаар эрс шинэчлэх гэж үзсэн боловч [[Цыши|Цыши хатан эх]] болон түүнийг тойрон хүрээлэгч нар төрийн эргэлт хийж, хааныг гэрийн хорионд оруулж, шинэчлэгчдийг цаазалснаар ердөө 100 гаруйхан хоног үргэлжлээд дарагдсан.
*  '''Сүүл үеийн шинэчлэл (1901–1911):''' [[Найман улсын эвсэл]]д Бээжинг тонуулсны дараа Цыши хатан эх аргагүйн эрхэнд урьдын &quot;Зуун өдрийн шинэчлэл&quot;-ээс ч илүү радикал өөрчлөлтүүдийг зөвшөөрсөн боловч хэтэрхий оройтсон байсан тул 1911 оны хувьсгалаар [[Чин гүрэн]] мөхсөн.
* '''Шинэ амьдрал хөдөлгөөн (1934):''' [[Чан Кайши]] болон түүний эхнэр [[Сун Мэйлин|Сүн Мэйлин]] нарын санаачилсан [[Күнзийн сургаал|Күнзийн]] ёс суртахуун, соёлыг сэргээж, Хятад үндэстнийг нэгдсэн үзэл суртал дор нэгтгэх гэсэн иргэний аян байв.

== Өнөө үе ба Ши Жиньпиний засаглал ==
Өнөөгийн БНХАУ-д &quot;Гутамшгийн зуун жил&quot;-ийн сэдвийг Хятадын Коммунист Намын түүх бичлэг болон үндсэрхэг үзлийг сэргээхэд маш хүчтэй ашигладаг. Үүнийг АНУ [[Хятадын элчин сайдын яамыг бөмбөгдсөн явдал (1999)]], Хайнань арлын онгоцны мөргөлдөөн (2001) зэрэг олон улсын маргаануудад гадаадын шүүмжлэлийг няцаах, хүний эрхийн асуудлаас олны анхаарлыг холдуулах, газар нутгийн нэхэмжлэлээ зөвтгөхөд байнга ашиглаж ирсэн.

[[Ши Жиньпин]]ий засаглалын үед энэ түүхэн сэдэв Хятадын төрийн бодлогын хамгийн гол тулгуур үзэл суртал болон хувирав. Ши Жиньпиний дэвшүүлсэн '''&quot;Хятад үндэстний агуу сэргэн мандалт&quot;''' гэх лоозон нь шууд утгаараа энэхүү Гутамшгийн зуун жилийг бүрмөсөн дуусгаж, Хятадыг дэлхийн оройд буцаан гаргах тухай амлалт юм.

2023 онд батлагдсан &quot;Эх оронч хүмүүжлийн хууль&quot;-иар энэхүү түүхэн шархыг сургуулийн сургалтын хөтөлбөр, музей, дурсгалт газрууд болон соёлын салбарт заавал тусгахаар хуульчилсан. Гадаад бодлогын хувьд Хятад улс Өмнөд Хятадын тэнгис, Тайвань, Энэтхэгтэй хиллэх хилийн маргаанаа &quot;түүхэн шударга бус явдлыг засах&quot; үйл явц гэж тайлбарладаг бөгөөд АНУ-ын зүгээс тавьж буй эдийн засгийн татвар, технологийн хоригуудыг 19-р зуунд Хятадад хүчээр тулгаж байсан тэгш бус эдийн засгийн дарамттай адилтган, ард түмнийхээ үндсэрхэг үзлийг хөөргөхөд ашиглаж байна.

=== Түүхчдийн дүгнэлт ба шүүмжлэл ===
Түүхчдийн үзэж байгаагаар 19-р зуунд Чин гүрэн Барууны орнуудад тийм амархан ялагдсан нь ердөө тэнгисийн цэргийн флотын сул байдалтай холбоотой байв. Түүхч Эдвард Л. Дрейерийн тэмдэглэснээр Хятад улс газар дээрх тулаануудад Барууныхныг дарах хэмжээний цэргийн амжилт үзүүлж байсан (Жишээ нь: Оросыг Төв Азид тогтоон барьж, 1884-1885 оны дайнд Францын цэргийг хуурай зам дээр ялж байсан). Гэвч тэнгист ялагдаж, Бээжин болон Тайванийн усан замын аюулгүй байдал алдагдсан тул аргагүйн эрхэнд доожоогүй тэгш бус гэрээнүүдийг байгуулж байжээ.

Мөн түүхч Жэйн Э. Эллиот Хятад улсыг шинэчлэл хийхээс татгалзсан, сул дорой байсан гэх дүгнэлтийг хэтэрхий өрөөсгөл гэж шүүмжилсэн. Чин гүрэн маш том цэргийн шинэчлэл хийж, Ханьяны үйлдвэр зэрэг үйлдвэртээ орчин үеийн зэвсэг үйлдвэрлэж байсныг тэрээр дурджээ. Түүнчлэн, &quot;Хятадын нийгэм Барууны ялалтаас болоод нийтээрээ сэтгэл зүйн гутамшигт орсон&quot; гэх суртал ухуулгын өнцгийг тэрээр үгүйсгэж, тухайн үед Хятадын хүн амын 90 хувийг бүрдүүлж байсан тариачид харийнхны нөлөөний бүсээс хол, өөрсдийн өдөр тутмын амьдралаа хэвийн үргэлжлүүлж байсан бөгөөд ямар ч &quot;гутамшиг&quot; мэдрээгүй амьдарч байсныг түүхэн баримтаар тэмдэглэсэн байдаг.

=== Кино урлагт дүрслэгдсэн нь ===
&quot;Гутамшгийн зуун жил&quot; болон түүнийг дагалдагдсан түүхэн үйл явдлууд нь Хятадын болон олон улсын кино урлагийн гол сэдвүүдийн нэг байсаар ирсэн. Эдгээр кинонуудад ихэвчлэн харийн дарамт, дотоодын хямрал болон хятад үндэстэн хэрхэн хөл дээрээ босож буйг дүрсэлдэг.

* '''Бүгд найрамдах улсыг тунхагласан нь (The Founding of a Republic / 建国大业 - 2009):''' БНХАУ байгуулагдсаны 60 жилийн ойд зориулан бүтээсэн энэхүү түүхэн туульсын кинонд Хятадын иргэний дайны төгсгөл үе буюу 1945-1949 оны үйл явдал, Гоминдан ба Коммунист намын тэмцэл, улмаар [[Мао Зэдун]] БНХАУ-ыг тунхагласнаар &quot;Гутамшгийн зуун жил&quot; хэрхэн эцэс болж буйг харуулдаг.
* '''Намын үүсэл (The Founding of a Party / 建党伟业 - 2011):''' 1911 оны [[Синьхайн хувьсгал|Синьхайн хувьсгалаас]] эхлээд 1921 онд [[Хятадын Коммунист Нам]] байгуулагдах хүртэлх Цэргийн эрхтний үеийн замбараагүй байдал, Версалийн гэрээг эсэргүүцсэн &quot;Тавдугаар сарын 4-ний хөдөлгөөн&quot;-ийг тод дүрсэлсэн бүтээл юм.
* '''Бүгд найрамдах улс руу (Towards the Republic / 走向共和 - 2003):''' Чин гүрний сүүл үеийн шинэчлэл, Хятад-Японы нэгдүгээр дайн, [[Синьхайн хувьсгал]], улмаар [[Сунь Ятсен|Сунь Ятсений]] удирдлагаар [[Дундад Иргэн Улс]] (Бүгд найрамдах улс) байгуулагдах хүртэлх 1890-1920-иод оны түүхийг маш нарийвчлан харуулсан, 59 ангит түүхэн цуврал кино юм. Энэхүү бүтээл нь Ли Хунжан, Юань Шикай, Цыши хатан хаан зэрэг түүхэн хүмүүсийг уламжлалт хар-цагаан өнцгөөс бус, илүү бодитой, хүнлэг талаас нь харуулснаараа Хятадын кино урлагийн түүхэнд өндрөөр үнэлэгддэг.
* '''[[Сүүлчийн эзэн хаан (кино)|Сүүлчийн эзэн хаан]] (The Last Emperor - 1987):''' Найруулагч [[Бернардо Бертолуччи|Бернардо Бертолуччигийн]] найруулсан, Оскарын 9 шанал хүртсэн энэхүү алдартай кинонд Чин гүрний сүүлчийн хаан Пу Игийн амьдралаар дамжуулж Чин гүрний мөхөл, Синхайн хувьсгал, Японы тоглоомын улс болох Манж-Гогийн үеийн түүхийг гаднын уран бүтээлчийн өнцгөөс бодитой харуулдаг.
* '''Хар тамхины дайн (The Opium War / 鸦片战争 - 1997):''' Гутамшгийн зуун жилийн эхлэл цэг болсон Хар тамхины нэгдүгээр дайн ба Хонконгийг Британид алдаж буй түүхэн үйл явдлыг Чин гүрний эх оронч түшмэл Линь Зэшүгийн тэмцлээр дамжуулан харуулсан кино юм.
* '''Бээжинд өнгрүүлсэн 55 өдөр (55 Days at Peking - 1963):''' 1900 оны [[Ихэтуанийн бослого|Ихэтуанийн бослогын]] үеэр Бээжин дэх Барууны орнуудын элчин сайдын яамд хэрхэн бүслэгдэж, Найман улсын холбооны цэргүүд Хятадад орж ирж буйг Барууны (Холливудын) өнцгөөс харуулсан түүхэн кино.
* '''Нанжинь! Нанжинь! (City of Life and Death / 南京! 南京! - 2009) болон Дайны цэцэгс (The Flowers of War - 2011):''' Гутамшгийн зуун жилийн хамгийн хар бараан үе болох 1937 оны [[Японы эзэн хааны арми|Японы эзэн хааны армийн]] үйлдсэн &quot;[[Наньжингийн хядлага]]&quot;-ын аймшигт үйл явдал, Хятадын ард түмний зовлон зүдгүүрийг харуулсан бүтээлүүд юм.

[[Ангилал:Хятадын түүх]]</text>
      <sha1>11p59zxkp9kvibc1ume1n8xu4x09q7i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862238</id>
      <parentid>862233</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T01:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>862238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30235" sha1="19ww42s74uos8uxeue4mkriy4rvulrp" xml:space="preserve">'''Гутамшгийн зуун жил''' ({{langx|en|Century of humiliation}}; {{langx|zh|百年国耻}} - ''Байнянь гочи'') гэдэг нь Хятадын орчин үеийн түүх бичлэг болон улс төрийн үзэл баримтлалд 1839 оны [[Хар тамхины дайн|Хар тамхины нэгдүгээр дайнаас]] эхлээд 1949 онд [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ыг тунхаглах хүртэлх хугацааг тодорхойлдог нэр томьёо юм.
[[Файл:Qing China 1820.png|thumb|Чин улс 1820 он|460x460px]]
Энэхүү зуун гаруй жилийн хугацаанд Манж Чин гүрэн болон түүнийг залгамжилсан Дундад Иргэн Улс нь Барууны колоничлогч гүрнүүд (Британи, Франц, Орос, АНУ гэх мэт) болон Японы эзэнт гүрний харийн түрэмгийлэл, дотоодын иргэний дайн, эдийн засгийн туйлдал, болон &quot;[[Тэгш бус гэрээнүүд]]&quot;-ийн улмаас газар нутгаа тасчуулж, тусгаар тогтнол, үндэсний нэр төрөө алдсан түүхийг өгүүлдэг.

Өнөөгийн БНХАУ-ын гадаад бодлого, үндсэрхэг үзэл болон [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист Намын]] суртал ухуулгын гол цөм нь энэхүү түүхийн шарх, үйл явдал дээр тогтдог бөгөөд &quot;Үндэстний агуу сэргэн мандалт&quot; буюу &quot;[[Хятад мөрөөдөл]]&quot; хэмээх үзэл нь энэ гутамшигт үеийг дахин давтахгүй байх, дэлхийд тэргүүлэх байр сууриа эргүүлэн авах үзэл санаанаас эхтэй.

== Үзэл баримтлалын үүсэл ба түүхэн хөгжил ==
Хятадын түүхийн энэ үеийг &quot;гутамшиг&quot; хэмээн тодорхойлох үзэл санаа нь 1842 оны [[Хар тамхины дайн|Хар тамхины нэгдүгээр дайн]]&lt;nowiki/&gt;ы дараа шууд үүсчихээгүй юм. Харин 1894–1895 оны [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн]]&lt;nowiki/&gt;д [[Чин улс|Чин гүрэн]] ялагдаж, түүний дараа Барууны гүрнүүд Хятадын нутаг дэвсгэрийг нөлөөний бүсүүд болгон хуваах уралдаан эхэлсэн үеэс буюу 1890-ээд оны сүүлчээс Хятадын үндсэрхэг үзэл сэргэж, энэхүү томьёолол бүрэлдэж эхэлжээ.

Үүнээс хойш &quot;Үндэсний гутамшиг&quot; хэмээх ойлголт Хятадын зохиолчид, эрдэмтдийн дунд гол сэдэв болон хэлэлцэгдэх болсон. Хэдийгээр тэдний ойлголт бага зэрэг ялгаатай байсан ч Чин гүрний сүүл үеийн сурах бичгүүдэд энэ тухай аль хэдийн дурдаж эхэлсэн байдаг.

Дундад Иргэн Улс байгуулагдсаны дараа буюу 1915 онд Японы засгийн газраас тулган шаардсан &quot;[[21 шаардлага]]&quot;-ыг эсэргүүцэх хөдөлгөөн, мөн 1919 оны [[Версалийн гэрээ]]&lt;nowiki/&gt;гээр Хятад улсад шударга бус хандсаныг эсэргүүцсэн &quot;[[Тавдугаар сарын 4-ний хөдөлгөөн]]&quot;-ий үеэр энэхүү үзэл санаа улам хүчээ авсан юм. 1920-иод онд [[Гоминдан|Хятадын Үндэсний Нам]] (Гоминдан) болон [[Хятадын Коммунист Нам]] (ХКН) хоёулаа харийн гүрнүүдийн байгуулсан &quot;[[Тэгш бус гэрээнүүд]]&quot; болон газар нутгийн алдагдлыг эсэргүүцэхдээ энэ нэр томьёог ард түмний дунд маш идэвхтэй сурталчилж, дэлгэрүүлсэн байна. 1930-1940-өөд оны Японы Хятадад хийсэн түрэмгийллийн үеэр энэ үг өдөр тутмын ердийн хэллэг болон хувирчээ.

1943 онд Дэлхийн хоёрдугаар дайны Холбоотон гүрнүүд АНУ-ын санаачилгаар Чин гүрний үед байгуулсан бүх тэгш бус гэрээг хүчингүй болгохоор тохиролцсоноор харийнхны эдлэж байсан шүүхийн гадуурх эрх, улс төр, худалдааны давуу эрхүүд албан ёсоор цуцлагдаж, Хятад дахь харийн иргэд Хятадын хуульд захирагдах болов. Хэдийгээр түүхэн гэрээнүүд цуцлагдсан ч энэ үеийн түүх Хятадын үндсэрхэг үзлийн цөм хэвээр үлдсэн бөгөөд өнөөдөр ч улс төрийн үг хэллэг болон соёлд өргөн хэрэглэгдсээр байна.

== Гадаадын империализм ба түүний нөлөө ==
[[Файл:Destroying Chinese war junks, by E. Duncan (1843).jpg|thumb|342x342px]]
19-20-р зуунд харийн гүрнүүд Хятадад тэгш бус гэрээнүүдийг тулгах, худалдааны боомтуудыг хүчээр нээлгэх, гадаадын зохицуулалттай тусгай бүс болон түрээсийн газар нутгуудыг байгуулах замаар колоничлолын бодлогоо хэрэгжүүлж байв. Хар тамхины нэгдүгээр дайнд Чин улс Британид ялагдаж, 1842 онд &quot;[[Наньжингийн гэрээ]]&quot;-г байгуулснаас хойш Британи, Франц, АНУ, Орос, Герман, Япон зэрэг орнууд Хятадын бүрэн эрхт байдалд халдаж, нутаг дэвсгэр, эдийн засаг, хууль эрх зүйн давуу эрхүүдийг хүчээр олж авсан. Хятадын түүхчид энэхүү харийн эрхшээлд орсон үеийг &quot;Гутамшгийн зуун жил&quot;-ийн гол хэсэг гэж үздэг.

Боомт хотууд дахь гадаадын тусгай бүсүүд нь де-факто (бодит байдал дээр) колони шиг ажиллаж байв. Эдгээр бүсэд амьдарч буй гадаадын иргэд шүүхийн гадуурх эрх эдэлж, Хятадын хуулиас ангид байж, зөвхөн өөрийн улсын консулын шүүхээр шүүлгэдэг байв. Мөн харийн гүрнүүд өөрсдийн цагдаагийн хүчин, цэрэг, бие даасан татварын тогтолцоог ажиллуулж байжээ. 19-р зууны сүүлчээр &quot;[[Хятадыг тасчих уралдаан]]&quot; эрчимжиж, том гүрнүүд Хятад даяар өөрсдийн нөлөөний бүсийг тусгаарлан авсан бөгөөд үүнийг зөвхөн АНУ-ын дэвшүүлсэн &quot;Нээлттэй хаалганы бодлого&quot; л бага зэрэг тогтоон барьж байв.
[[Файл:The Signing of the Treaty of Nanking.jpg|thumb|343x343px]]
Гадаадынхны энэхүү оролцоо Хятадын нийгэм, эдийн засагт томоохон өөрчлөлт авчирсан. Ялангуяа Шанхай, Тяньжинь зэрэг томоохон боомт хотууд үйлдвэржилт, Барууны боловсрол, олон улсын худалдааны төвүүд болон хөгжсөн. Тэнд Барууны үйлдвэрлэл, банкны систем, соёлын хэв маяг нэвтэрсэн ч үндэсний бүрэн эрхт байдлаа алдсан явдал, гадаадынхан болон уугуул иргэдийн хоорондох нийгэм, хууль эрх зүйн тэгш бус байдал нь Хятадын ард түмний дургүйцлийг төрүүлж, улмаар &quot;Ихэтуанийн бослого&quot; , &quot;[[Тавдугаар сарын 4-ний хөдөлгөөн]]&quot; зэрэг империализмыг эсэргүүцсэн томоохон тэмцлүүдийг дэгдээхэд хүргэсэн юм.
[[Файл:Chinese protestors march against the Treaty of Versailles (May 4, 1919).jpg|thumb|345x345px]]
Дундад иргэн улс байгуулагдсаны дараа тэгш бус гэрээний тогтолцоо алгуур буурч, улмаар 1940-өөд оны Дэлхийн хоёрдугаар дайн болон Хятад-Японы хоёрдугаар дайны үеэр ихэнх гүрнүүд Хятад дахь давуу эрхүүдээсээ татгалзсан. Хятадын Коммунист Нам Иргэний дайнд ялсныхаа дараа үлдсэн бүх тусгай бүсүүдийг бүрмөсөн устгасан боловч гадаадын империализмын хамгийн сүүлчийн ул мөр нь 1997 онд [[Хонконг]], 1999 онд [[Макао]] Хятадын мэдэлд эргэж ирснээр дуусгавар болсон билээ. Энэ үеийн түүхэн өв нь өнөөгийн Хятад улсын гадаад бодлого, үндэсний ижилсэл (identity), эдийн засагт маш гүн гүнзгий нөлөө үзүүлсээр байна.

== Дотоодын зөрчил мөргөлдөөнүүд ==
===Тайпингийн бослого 1850-1864===

&quot;[[Тайпингийн бослого]]&quot; нь [[Чин улс|Чин гүрэн]] болон &quot;[[Тайпингийн тэнгэрийн улс]]&quot;-ын хооронд өрнөсөн Хятадын түүхэн дэх хамгийн том иргэний дайн юм. 1850 оноос эхлэн 14 жил үргэлжилсэн энэ цуст мөргөлдөөн 1864 онд Тайпингийн нийслэл [[Наньжин]] хот унаснаар үндсэндээ төгсөж, 1871 онд босогчдын сүүлчийн хүчийг бүрмөсөн даржээ. Энэхүү дайны улмаас 20-30 зарим эх сурвалжид 118 сая хүн (Хятадын нийт хүн амын 5–10%) амь үрэгдсэн гэж үздэг бөгөөд зарим судалгаагаар энэ тоог 73-100 саяд хүрч, хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн олон хүний амийг авч одсон иргэний дайн гэж тэмдэглэдэг. Хэдийгээр Чин гүрэн ялалт байгуулсан ч энэ нь улс орны эдийн засаг, улс төрийн тогтолцоог бүрмөсөн туйлдуулсан юм.
[[Файл:Taiping2.PNG|thumb|339x339px]]
Бослогыг Хакка үндэстэн [[Хон Сюцюань]] гэгч удирдсан бөгөөд тэрээр өөрийгөө Есүс Христийн дүү хэмээн зарлаж, Хятадын Хан үндэстнүүдийг өөрийн зохиосон Христийн шашинд оруулж, Чин гүрнийг түлхэн унагаж, нийгмийн хэв журмыг бүхэлд нь өөрчлөхийг зорилгоо болгожээ. Тэд Хятадын өмнөд хэсгийн асар том газар нутгийг хяналтдаа авч, оргил үедээ 30 сая гаруй хүн амыг захирч байв. Хоёр тал маш хэрцгийгээр байлдсан бөгөөд Тайпингийн цэргүүд манж үндэстнүүдийг үй олноор нь устгаж байсан бол Чин гүрний цэргүүд ч Наньжин хотын энгийн иргэдийг хайр найргүй хядсан байна.

Дотоодын хагарал, удирдагчдын тэмцлээс болж суларсан босогчдыг [[Сэнгэринчен]], сүүлдээ Зэн Гофань тэргүүтэй жанждаар тэргүүлүүлсэн Чин улсын цэргүүд Наньжин хотыг эзэлжээ.  Энэхүү 14 жилийн иргэний дайн нь Хар тамхины дайн болон [[Ихэтуанийн бослого|Ихэтуанийн бослогын]] зэрэгцээ Чин гүрний төв Хятад дахь хяналтыг сулруулж, цэргийн эрхтнүүдийн хүчийг нэмэгдүүлснээр хожмын [[Дундад Иргэн Улс|Дундад иргэн улс]] дахь [[Цэргийн эрхтний үе]] хэмээх гашуун түүхийн хөрс болжээ.
[[Файл:On 15 February 1912, French magazine Je Sais Tout ran an article on the Xinhai Revolution, with the first known colour portrait of Sun Yat-sen.jpg|thumb|[[Файл:Map of major Chinese warlord coalitions 1925.svg|thumb]][[Файл:Chinese Nationalist artillery during the Chinese Civil War.jpg|thumb]]|473x473px]]

=== Шинхайн хувьсгал (1911) ===
1911 оны [[Синьхайн хувьсгал|Синьхайн хувьсгалаар]] Хятадын сүүлчийн эзэнт гүрэн болох Манж Чин гүрний засаглал унаж, 1912 оны 2-р сарын 2-нд [[Дундад Иргэн Улс|Дундад иргэн улс]] байгуулагдсан. Энэ нь 267 жил үргэлжилсэн Манжийн засаглал болон Хятадын түүхэн дэх 2 мянга гаруй жилийн хаант засаглалыг эцэс болгосон түүхэн үйл явдал байв.

Чин гүрэн шинэчлэл хийхийг оролдсон ч ордонд байсан хуучинсаг бүлгүүд шинэчлэлийг хэтэрхий радикал гэж үзэж, харин хувьсгалчид хэтэрхий удаан байна гэж шүүмжилсээр байв. 1911 оны 10-р сарын 10-нд [[Учаны бослого]] дэгдсэнээр улс орон даяар хувьсгал түгж, мужууд Чин гүрнээс тусгаарласнаа зарлав. Улмаар 1912 оны 1-р сарын 1-нд [[Сунь Ятсен]] Дундад иргэн улсын Түр ерөнхийлөгчөөр томилогдож, Чин гүрний сүүлчийн эзэн хаан, 6 настай [[Пү И|Пу И]] (Хэвт ёс хаан) 1912 оны 2-р сарын 12-нд сэнтийгээсээ буужээ. Хувьсгалын дараа [[Бэйяны арми]]&lt;nowiki/&gt;йн командлагч [[Юань Шикай]] ерөнхийлөгч болсон ч тэрээр 1915 онд хаант засгийг сэргээж, өөрийгөө эзэн хаанаар зарласан нь бүх нийтийн эсэргүүцэлтэй тулгарч, Хятад улс дахин бутарчээ.

=== Цэргийн эрхтний үе (1916–1928) ===
[[Юань Шикай]] 1916 онд нас барсны дараа Хятад оронд төв засгийн газрын эрх мэдэл алдагдаж, улс орон Бэйяны армийн болон орон нутгийн цэргийн бүлэглэлүүдийн (Жили, Аньхуй, Фэнтиань гэх мэт) дунд хуваагдан, олон жилийн турш цуст тэмцэл, замбараагүй байдалд нэрвэгдэв. [[Сунь Ятсен|Сунь Ятсений]] удирдсан [[Гоминдан|Гоминдан нам]] өмнөд хэсэгт байрлаж, Бээжингийн төв засгийн газрыг хууль бус гэж үзэн тэмцсээр ирсэн.

Хожим нь Сунь Ятсэнийг залгамжилсан [[Чан Кайши]] орон нутгийн цэргийн ноёдыг дарах &quot;[[Умардын аян дайн]]&quot;-ыг 1926 онд эхлүүлж, 1928 онд Хятад орныг албан ёсоор нэгтгэсэн боловч цэргийн ноёдын нөлөө 1930-1940-өөд оны хугацаанд ч [[Хятадын иргэний дайн|Хятадын Иргэний дайн]] болон Японы эсрэг дайны явцад коммунистуудыг ялахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм

=== Хятадын иргэний дайн (1927–1949) ===
[[Хятадын иргэний дайн|Хятадын Иргэний дайн]] нь Чан Кайшигийн удирдсан Гоминдан нам (ДИУ-ын засгийн газар) болон [[Мао Зэдун|Мао Зэдуны]] удирдсан [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист Намын]] хооронд өрнөсөн. 1927 оноос эхэлсэн энэхүү зэвсэгт мөргөлдөөн 1937–1945 оны хооронд Японы түрэмгийллийн эсрэг түр зогсож, хамтарсан боловч Япон бууж өгсний дараа дахин ширүүссэн. Улмаар 1949 онд Коммунистууд эх газрын Хятадыг бүрэн хяналтдаа авч, БНХАУ-ыг тунхаглан, Гоминданы засгийн газар [[Тайвань]] арал руу дүрвэн зугтсанаар өнөөгийн [[Тайванийн хоолой|Тайванийн хоолойн]] маргаантай улс төрийн статус үүссэн түүхтэй.

== Шинэчлэл хийх бүтэлгүй оролдлогууд ==

* '''Өөрийгөө хүчирхэгжүүлэх хөдөлгөөн (1861–1895):''' [[Хар тамхины дайн]] болон [[Тайпингийн бослого|Тайпингийн бослогын]] дараа Чин гүрэн Барууны технологи, цэргийн зэвсгийг авч ашиглах шинэчлэлийг эхлүүлсэн. Сургууль, зэвсгийн үйлдвэр, төмөр зам барьсан боловч консерватив Күнзийн үзэл сурталтай ноёд нийгмийн гүнзгий шинэчлэл хийхийг зөвшөөрөөгүйгээс 1895 оны Хятад-Японы дайнд ялагдсанаар энэ хөдөлгөөн бүрмөсөн бүтэлгүйтсэн.
* '''Зуун өдрийн шинэчлэл (1898):''' [[Бадаргуулт төр|Бадаргуулт төр хаан]] [[Кан Ювэй]], [[Лян Цичао]] зэрэг эрдэмтдийг дэмжиж, төрийн бүтэц, хууль дүрэм, боловсролын системийг Барууны маягаар эрс шинэчлэх гэж үзсэн боловч [[Цыши|Цыши хатан эх]] болон түүнийг тойрон хүрээлэгч нар төрийн эргэлт хийж, хааныг гэрийн хорионд оруулж, шинэчлэгчдийг цаазалснаар ердөө 100 гаруйхан хоног үргэлжлээд дарагдсан.
*  '''Сүүл үеийн шинэчлэл (1901–1911):''' [[Найман улсын эвсэл]]д Бээжинг тонуулсны дараа Цыши хатан эх аргагүйн эрхэнд урьдын &quot;Зуун өдрийн шинэчлэл&quot;-ээс ч илүү радикал өөрчлөлтүүдийг зөвшөөрсөн боловч хэтэрхий оройтсон байсан тул 1911 оны хувьсгалаар [[Чин гүрэн]] мөхсөн.
* '''Шинэ амьдрал хөдөлгөөн (1934):''' [[Чан Кайши]] болон түүний эхнэр [[Сун Мэйлин|Сүн Мэйлин]] нарын санаачилсан [[Күнзийн сургаал|Күнзийн]] ёс суртахуун, соёлыг сэргээж, Хятад үндэстнийг нэгдсэн үзэл суртал дор нэгтгэх гэсэн иргэний аян байв.

== Өнөө үе ба Ши Жиньпиний засаглал ==
Өнөөгийн БНХАУ-д &quot;Гутамшгийн зуун жил&quot;-ийн сэдвийг Хятадын Коммунист Намын түүх бичлэг болон үндсэрхэг үзлийг сэргээхэд маш хүчтэй ашигладаг. Үүнийг АНУ [[Хятадын элчин сайдын яамыг бөмбөгдсөн явдал (1999)]], Хайнань арлын онгоцны мөргөлдөөн (2001) зэрэг олон улсын маргаануудад гадаадын шүүмжлэлийг няцаах, хүний эрхийн асуудлаас олны анхаарлыг холдуулах, газар нутгийн нэхэмжлэлээ зөвтгөхөд байнга ашиглаж ирсэн.

[[Ши Жиньпин]]ий засаглалын үед энэ түүхэн сэдэв Хятадын төрийн бодлогын хамгийн гол тулгуур үзэл суртал болон хувирав. Ши Жиньпиний дэвшүүлсэн '''&quot;Хятад үндэстний агуу сэргэн мандалт&quot;''' гэх лоозон нь шууд утгаараа энэхүү Гутамшгийн зуун жилийг бүрмөсөн дуусгаж, Хятадыг дэлхийн оройд буцаан гаргах тухай амлалт юм.

2023 онд батлагдсан &quot;Эх оронч хүмүүжлийн хууль&quot;-иар энэхүү түүхэн шархыг сургуулийн сургалтын хөтөлбөр, музей, дурсгалт газрууд болон соёлын салбарт заавал тусгахаар хуульчилсан. Гадаад бодлогын хувьд Хятад улс Өмнөд Хятадын тэнгис, Тайвань, Энэтхэгтэй хиллэх хилийн маргаанаа &quot;түүхэн шударга бус явдлыг засах&quot; үйл явц гэж тайлбарладаг бөгөөд АНУ-ын зүгээс тавьж буй эдийн засгийн татвар, технологийн хоригуудыг 19-р зуунд Хятадад хүчээр тулгаж байсан тэгш бус эдийн засгийн дарамттай адилтган, ард түмнийхээ үндсэрхэг үзлийг хөөргөхөд ашиглаж байна.

=== Түүхчдийн дүгнэлт ба шүүмжлэл ===
Түүхчдийн үзэж байгаагаар 19-р зуунд Чин гүрэн Барууны орнуудад тийм амархан ялагдсан нь ердөө тэнгисийн цэргийн флотын сул байдалтай холбоотой байв. Түүхч Эдвард Л. Дрейерийн тэмдэглэснээр Хятад улс газар дээрх тулаануудад Барууныхныг дарах хэмжээний цэргийн амжилт үзүүлж байсан (Жишээ нь: Оросыг Төв Азид тогтоон барьж, 1884-1885 оны дайнд Францын цэргийг хуурай зам дээр ялж байсан). Гэвч тэнгист ялагдаж, Бээжин болон Тайванийн усан замын аюулгүй байдал алдагдсан тул аргагүйн эрхэнд доожоогүй тэгш бус гэрээнүүдийг байгуулж байжээ.

Мөн түүхч Жэйн Э. Эллиот Хятад улсыг шинэчлэл хийхээс татгалзсан, сул дорой байсан гэх дүгнэлтийг хэтэрхий өрөөсгөл гэж шүүмжилсэн. Чин гүрэн маш том цэргийн шинэчлэл хийж, Ханьяны үйлдвэр зэрэг үйлдвэртээ орчин үеийн зэвсэг үйлдвэрлэж байсныг тэрээр дурджээ. Түүнчлэн, &quot;Хятадын нийгэм Барууны ялалтаас болоод нийтээрээ сэтгэл зүйн гутамшигт орсон&quot; гэх суртал ухуулгын өнцгийг тэрээр үгүйсгэж, тухайн үед Хятадын хүн амын 90 хувийг бүрдүүлж байсан тариачид харийнхны нөлөөний бүсээс хол, өөрсдийн өдөр тутмын амьдралаа хэвийн үргэлжлүүлж байсан бөгөөд ямар ч &quot;гутамшиг&quot; мэдрээгүй амьдарч байсныг түүхэн баримтаар тэмдэглэсэн байдаг.

=== Кино урлагт дүрслэгдсэн нь ===
&quot;Гутамшгийн зуун жил&quot; болон түүнийг дагалдагдсан түүхэн үйл явдлууд нь Хятадын болон олон улсын кино урлагийн гол сэдвүүдийн нэг байсаар ирсэн. Эдгээр кинонуудад ихэвчлэн харийн дарамт, дотоодын хямрал болон хятад үндэстэн хэрхэн хөл дээрээ босож буйг дүрсэлдэг.

* '''Бүгд найрамдах улсыг тунхагласан нь (The Founding of a Republic / 建国大业 - 2009):''' БНХАУ байгуулагдсаны 60 жилийн ойд зориулан бүтээсэн энэхүү түүхэн туульсын кинонд Хятадын иргэний дайны төгсгөл үе буюу 1945-1949 оны үйл явдал, Гоминдан ба Коммунист намын тэмцэл, улмаар [[Мао Зэдун]] БНХАУ-ыг тунхагласнаар &quot;Гутамшгийн зуун жил&quot; хэрхэн эцэс болж буйг харуулдаг.
* '''Намын үүсэл (The Founding of a Party / 建党伟业 - 2011):''' 1911 оны [[Синьхайн хувьсгал|Синьхайн хувьсгалаас]] эхлээд 1921 онд [[Хятадын Коммунист Нам]] байгуулагдах хүртэлх Цэргийн эрхтний үеийн замбараагүй байдал, Версалийн гэрээг эсэргүүцсэн &quot;Тавдугаар сарын 4-ний хөдөлгөөн&quot;-ийг тод дүрсэлсэн бүтээл юм.
* '''Бүгд найрамдах улс руу (Towards the Republic / 走向共和 - 2003):''' Чин гүрний сүүл үеийн шинэчлэл, Хятад-Японы нэгдүгээр дайн, [[Синьхайн хувьсгал]], улмаар [[Сунь Ятсен|Сунь Ятсений]] удирдлагаар [[Дундад Иргэн Улс]] (Бүгд найрамдах улс) байгуулагдах хүртэлх 1890-1920-иод оны түүхийг маш нарийвчлан харуулсан, 59 ангит түүхэн цуврал кино юм. Энэхүү бүтээл нь Ли Хунжан, Юань Шикай, Цыши хатан хаан зэрэг түүхэн хүмүүсийг уламжлалт хар-цагаан өнцгөөс бус, илүү бодитой, хүнлэг талаас нь харуулснаараа Хятадын кино урлагийн түүхэнд өндрөөр үнэлэгддэг.
* '''[[Сүүлчийн эзэн хаан (кино)|Сүүлчийн эзэн хаан]] (The Last Emperor - 1987):''' Найруулагч [[Бернардо Бертолуччи|Бернардо Бертолуччигийн]] найруулсан, Оскарын 9 шанал хүртсэн энэхүү алдартай кинонд Чин гүрний сүүлчийн хаан Пу Игийн амьдралаар дамжуулж Чин гүрний мөхөл, Синхайн хувьсгал, Японы тоглоомын улс болох Манж-Гогийн үеийн түүхийг гаднын уран бүтээлчийн өнцгөөс бодитой харуулдаг.
* '''Хар тамхины дайн (The Opium War / 鸦片战争 - 1997):''' Гутамшгийн зуун жилийн эхлэл цэг болсон Хар тамхины нэгдүгээр дайн ба Хонконгийг Британид алдаж буй түүхэн үйл явдлыг Чин гүрний эх оронч түшмэл Линь Зэшүгийн тэмцлээр дамжуулан харуулсан кино юм.
* '''Бээжинд өнгрүүлсэн 55 өдөр (55 Days at Peking - 1963):''' 1900 оны [[Ихэтуанийн бослого|Ихэтуанийн бослогын]] үеэр Бээжин дэх Барууны орнуудын элчин сайдын яамд хэрхэн бүслэгдэж, Найман улсын холбооны цэргүүд Хятадад орж ирж буйг Барууны (Холливудын) өнцгөөс харуулсан түүхэн кино.
* '''Нанжинь! Нанжинь! (City of Life and Death / 南京! 南京! - 2009) болон Дайны цэцэгс (The Flowers of War - 2011):''' Гутамшгийн зуун жилийн хамгийн хар бараан үе болох 1937 оны [[Японы эзэн хааны арми|Японы эзэн хааны армийн]] үйлдсэн &quot;[[Наньжингийн хядлага]]&quot;-ын аймшигт үйл явдал, Хятадын ард түмний зовлон зүдгүүрийг харуулсан бүтээлүүд юм.

[[Ангилал:Хятадын түүх]]</text>
      <sha1>19ww42s74uos8uxeue4mkriy4rvulrp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Их Британи-Хятадын харилцаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147098</id>
    <revision>
      <id>862234</id>
      <parentid>862070</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T00:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>862234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20708" sha1="oz3fljs6diq4ubawjz82ufndlfn60my" xml:space="preserve">[[Файл:China United Kingdom Locator.png|thumb|393x393px]]
'''Их Британи, Хятадын харилцаа''' ([[Англи хэл|англи.]] ''United Kingdom-Chinese relations,'' [[Хятад хэл|хятад.]] ''中英关系,'' пиньинь ''Zhōng-Yīng guānxì'') '''-''' Их Британи, Хятадын хоёр талын харилцааг хэлдэг юм.

19-р зуунд Их Британийн эзэнт гүрэн Хятадад хэд хэдэн колони байгуулсан бөгөөд Британичууд Анхны [[Хар тамхины дайн|Хар тамхины дайнд]] ялсны дараа хамгийн гол нь [[Хонконг]]-ийг олж авсан байна. Хоёр улсын харилцаа 20-р зууны сүүлч, 21-р зууны эхэн үед өгсөж уруудаж янз бүр байсан байсан. [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улс]] болон Их Британи ба Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс 1954 оны 6-р сарын 17-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна. [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны]] үед Их Британи, Хятад улсууд эсрэг тэсрэг байр суурьтай байсан бөгөөд Хонконгийн асуудлаас болж харилцаа хурцадмал байж ирсэн. 1984 онд хоёр тал Хятад-Британийн хамтарсан тунхаглалд гарын үсэг зурсан бөгөөд энэ нь эцэстээ 1997 онд Хонконгийг Хятадад шилжүүлэн өгөхөд хүргэсэн байна. Хүйтэн дайн дуусч, Хонконгийг шилжүүлсний дараа Хятад-Их Британийн хоёр талын харилцааны &quot;Алтан үе&quot; гэгддэг үе нь олон тооны өндөр түвшний төрийн айлчлал, хоёр талын худалдаа, цэргийн хэлэлцээрүүдээр эхэлсэн юм. Ойролцоогоор 20 жилийн энэ үе 2019-2020 оны Хонконгийн эсэргүүцлийн жагсаал, Хонконгийн үндэсний аюулгүй байдлын тухай хууль хэрэгжиж эхэлснээр гэнэт дуусгавар болсон. Дараагийн жилүүдэд харилцаа нь янз бүрийн аюулгүй байдал, хүний ​​эрхийн асуудлаас болж мэдэгдэхүйц муудсан. 2024 оноос эхлэн [[Кир Стармер|Кир Стармерын]] ерөнхий сайд байх үед, ялангуяа 2026 онд тэрээр Хятадад айлчилсны дараа харилцаа сайжирч эхэлсэн. 2025 оны байдлаар Хятад улс нь Их Британийн тав дахь том худалдааны түнш болоод байгаа юм.

== Хоёр талын харилцааны түүх ==
17-р зууны эхэн үед Англичууд Хятад руу нэвтрэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтсэн юм. 1620-иод онд Английн хөлөг онгоцууд Португалиас Хятадуудад түрээслүүлсэн боомт хот болох Макаод ирж эхэлсэн юм. Энэ үед &quot;Ганц эвэрт&quot; (The Unicorn) нэртэй Английн худалдааны хөлөг онгоц Макаогийн ойролцоо живжээ. Португалчууд сүйрсэн хөлөг онгоцноос хэд хэдэн их буу олж аваад 1620 оны орчим Хятадуудад заржээ. Эдгээр их бууг дараа нь Хятадууд &quot;Хунйипао&quot; гэж хуулбарласан нь цэргийн технологийн солилцооны эхэн үеийн тохиолдол гэж үзэж болох юм. Жишээлбэл, 1637 оны 6-р сарын 27-нд ахмад Жон Ведделлийн удирдлаган дор сайн зэвсэглэсэн дөрвөн Английн хөлөг онгоц Хятадтай худалдааны харилцаа тогтоохыг эрмэлзэн Макаод хүрчээ. Худалдааны боомтыг түрээсэлсэн Португалчууд тэднийг хорилглож байжээ. Дараа нь тэд Англичууд худалдаа хийхийг зөвшөөрсөн Кантон (орчин үеийн [[Гуанжоу]]) руу явжээ. 

Эртний холбоо харилцаанд 1685 онд Хятадын иезуит лам Майкл Шен Фу-Цун (Michael Shen Fu-Tsung) Их Британид айлчилж, II Жеймс хаантай уулзсан явдал байсан юм. 1699 онд Зүүн Энэтхэгийн компани Гуанжоу (Кантон) хотод бизнес эрхлэхийг зөвшөөрснөөр худалдаа албан ёсоор эхэлж тогтвортой худалдааны харилцааны эхлэлийг тавьсан юм. 

1784 онд Британийн хөлөг онгоцны багийн гишүүний буруугаас болж Хятадын далайчид амиа алдсан хэрэг гарсан. 1784 оны 11-р сарын 24-нд Данийн хөлөг онгоц Кантоны ойролцоо зангуугаа орхиж явахад ойролцоох Британийн Леди Хьюз хөлөг онгоц мэндчилгээ илгээжээ. Энэ үед завь ойрхон байсан бөгөөд онгоцонд байсан гурван Хятад далайчин хүнд гэмтэж, хоёр нь хожим нь нас баржээ. Британийн хөлөг онгоцны бууруутай далайчныг саатуулж, цаазаар авчээ. Үүний хариуд Британичууд Хятадын эрх баригчдын шийдвэрийг эсэргүүцсэн ажээ.
[[Файл:The Signing of the Treaty of Nanking.jpg|thumb|943x943px|1842 оны '''[[Нанжингийн гэрээ]]''' байгуулах үеэр]]
Үүний дараа 1793 оны Макартнигийн Элчин сайдын яам, 1816 оны Амхерстийн Элчин сайдын яам зэрэг өндөр түвшний дипломат хүчин чармайлтууд гарсан боловч хоёулаа Чин улсын эрх баригчидтай тэгш эрхтэй дипломат харилцаа тогтоож чадаагүй юм.
[[Файл:INF3-331 Unity of Strength Chiang-Kai-Shek and Winston Churchill heads, with Nationalist China flag and Union Jack.jpg|thumb]]
1820, 1830-аад он гэхэд Британийн худалдаачид Линтин арлыг хар тамхины худалдааны төв болгосон байв. Энэхүү хууль бус худалдаа нь Анхны [[Хар тамхины дайн]] (1839–42) болоход шууд нөлөөлсөн. Дайны өмнө Зүүн Энэтхэгийн компанийн Хятадын худалдааны монополийг цуцалсан (1833–35) бөгөөд энэ нь Британийн засгийн газруудын энх тайвныг хадгалах хүчин чармайлтыг өдөөсөн юм. Гэсэн хэдий ч Лорд Палмерстоны удирдлаган дор Гадаад хэргийн яам сөргөлдөөн багатай хандлагыг дэмжиж байгаа ч Лорд Нейпир зэрэг хүмүүс зах зээлд илүү гүнзгий нэвтрэхийг шаардаж, илүү өдөөн хатгасан байр суурь баримталж байсан юм.

1850 онд Хятадад [[Тайпингийн бослого]] эхэлсэн. Хямралыг ашиглан [[Их Британи]], [[Франц]], Америкийн худалдаачдын эрхийг нэмэгдүүлэх, Бээжинд Элчин сайдын яам байгуулах, хар тамхи худалдаалах албан ёсны зөвшөөрөл олгохыг шаардсан боловч Хятадын эрх баригчид тэдний шаардлагыг хүлээн аваагүй юм.

1861 оны 3-р сарын 26-нд Бээжин хотод Британийн дипломат төлөөлөгчийн газар нээгдэв. 1877 онд Лондон хотод Хятадын анхны байнгын дипломат төлөөлөгчийн газар нээгдэв.

1898-1901 онуудад Хятадад тус улсын дотоод хэрэгт гадаадын оролцооны эсрэг [[Ихэтуанийн бослого]] дэгдсэн. Британичууд (ойролцоогоор 12,000 хүн) үүнийг дарахад оролцсон.

1906 онд Хятад-Британийн &quot;Төвөд, Энэтхэгийн талаарх конвенци&quot;-д гарын үсэг зурж, Төвөдийг Хятадад нэр төдий харьяалагдахыг хүлээн зөвшөөрсөн юм.

1911-1913 оны хооронд Хятадад хувьсгал гарч, Чин гүрэн мөхөж, 1949 он хүртэл үргэлжилсэн Бүгд Найрамдах Хятад Улс буюу [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн улс]] байгуулагдсан. Тус улсын түүхийн энэ үе нь дотоод зөрчилдөөнөөр тодорхойлогддог байсан бөгөөд хэсэг хугацаанд тус улс янз бүрийн цэргийн бүлэглэлүүдийн хооронд шилжсээр байв. Их Британичууд тус бүс нутагт нөлөөгөө алдаж эхэлсэн юм.

1925 оны 5-р сарын 30-нд Британийн цагдаа нар Шанхай хотод болсон Хятадын эх оронч жагсаалын оролцогчид руу гал нээжээ. Энэ явдал нь гадаадын ноёрхлын эсрэг эсэргүүцлийг улам өдөөж, &quot;5-р сарын 30-ны хөдөлгөөн&quot;-ийг байгуулахад хүргэв.

1925-1927 оны Хятадын иргэний дайны үеэр Ханкоу (орчин үеийн Ухань хотын нэг хэсэг) болон Жиужан дахь Британийн концесийг хураан авчээ. Британийн засгийн газар Британийн Хятадад ногдуулсан тэгш бус гэрээг эргэн харах хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв.

1930 онд Вэйхай боомтыг Хятадад буцааж өгчээ. 1943 оны Англи-Хятадын гэрээгээр Хятад дахь Британичуудын нутаг дэвсгэрээс гадуурх эрхийг цуцалжээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Их Британи Хятадыг дэмжиж байв.

== Их Британи-БНХАУ-ын харилцаа ==
1950 оны 1-р сарын 6-нд Их Британи Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсыг хүлээн зөвшөөрсөн.

1954 оны 6-р сарын 17-нд хоёр улс хэргийг түр хамаарагчийн түвшинд дипломат харилцаа тогтоож, сүүлд 1972 оны 3-р сарын 13-нд харилцааны түвшинг ахиулж Элчин сайдын түвшинд хүргэсэн байна.

1954 онд Их Британийн Ерөнхий сайд асан [[Клемент Эттли|Клемент]] [[Клемент Эттли|Эттли]] тэргүүтэй Их Британийн [[Лейборист нам (Их Британи)|Лейборист намын]] төлөөлөгчид Хятадад айлчилсан. Эттли [[Мао Зэдун|Мао Зэдун,]] [[Жоу Эньлай]] нартай уулзсан өрнөдийн анхны өндөр албан тушаалтан байсан юм.

=== Их Британий БНХАУ дахь Дипломат төлөөлөгчийн газрууд: ===

* [[Бээжин]] (Элчин сайдын яам)
* [[Чунчин]] (Ерөнхий Консулын газар)
* [[Гуанжоу]] (Ерөнхий Консулын газар)
* [[Хонконг]] (Ерөнхий Консулын газар)
* [[Шанхай]] (Ерөнхий Консулын газар)
* [[Үхань|Ухань]] (Ерөнхий Консулын газар)

=== БНХАУ-ын Их Британи дахь ДТГ-ууд: ===

* [[Лондон]] (Элчин сайдын яам)
* [[Манчестер]] (Ерөнхий Консулын газар)
* [[Эдинбург]] (Ерөнхий Консулын газар)
* [[Белфаст]] (Ерөнхий Консулын газар)

== Дээд өндөр хэмжээний улс төрийн харилцан айлчлалууд ==

* 1979 оны 10-р сард БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Хуа Гофэн]] Их Британид айлчилсан.
* 1982 оны 9-р сар, 1984 оны 12-р сард Их Британийн Ерөнхий сайд [[Маргарет Тэтчер]] Хятадад айлчилсан. Сүүлийн айлчлалын үеэр Хонконгийг хүлээлгэн өгөх тухай Хятад-Их Британийн хамтарсан тунхаглалд гарын үсэг зурсан.
* 1985 оны 6-р сард БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Жао Зыян]], 1986 оны 6-р сард БНХАУ-ын Коммунист Намын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Ху Яобан]] нар Их Британид айлчилсан.
* 1986 оны 10-р сард Их Британийн Хатан хаан [[II Элизабет]] Хятадад төрийн айлчлал хийсэн.
* 1991 онд Их Британийн Ерөнхий сайд [[Жон Мейжор]] Хятадад айлчилсан.
* 1998 онд БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд Жу Жунзи, Их Британийн Ерөнхий сайд [[Тони Блэр]] нар харилцан айлчлал хийсэн. 
* 1999 оны 10-р сард Хятадын Ерөнхийлөгч [[Жян Зэминь]] Их Британид төрийн айлчлал хийсэн.
* 2002 оны 9-р сард [[Жу Жунзи]], Тони Блэр нар Өмнөд Африкт болсон Тогтвортой хөгжлийн дэлхийн дээд хэмжээний уулзалтын үеэр хэлэлцээ хийсэн.
* 2004 оны 5-р сард Хятадын Ерөнхий сайд [[Вэнь Жябао]] Их Британид албан ёсны айлчлал хийсэн.
* 2005 оны 7-р сард Хятадын Ерөнхийлөгч [[Ху Жиньтао]] Их Британид болсон G8-ын дээд хэмжээний уулзалтад оролцож, 2005 оны 11-р сард төрийн айлчлалаар буцаж ирсэн.
* 2005 оны 9-р сард Ерөнхий сайд Тони Блэр Хятадад айлчилсан.
* 2006 оны 9-р сард Хятадын Ерөнхий сайд [[Вэнь Жябао]] Их Британид ажлын айлчлал хийсэн.
* 2008 оны 1-р сард Их Британийн Ерөнхий сайд [[Гордон Браун]] Хятадад албан ёсны айлчлал хийсэн. Тэр жилийн 8-р сард Браун мөн [[2008 оны Бээжингийн олимп|Бээжингийн Олимпийн наадмын]] хаалтын ёслолд оролцсон байна.
* 2009 оны 1-р сард Хятадын Ерөнхий сайд [[Вэнь Жябао]] Их Британид албан ёсны айлчлал хийсэн.
* 2009 оны 4-р сард Хятадын дарга [[Ху Жиньтао]] Лондонд болсон G20 санхүүгийн хоёр дахь дээд хэмжээний уулзалтад оролцож, Ерөнхий сайд Гордон Браун, [[III Чарльз|хунтайж Чарльз]] нартай уулзсан.
* 2010 оны 6-р сард Хятадын дарга [[Ху Жиньтао]] [[Торонто]] хотод болсон G20 дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Их Британийн Ерөнхий сайд [[Дэвид Кэмерон|Дэвид Кэмеронтой]] уулзсан.
* 2010 оны 11-р сард Их Британийн Ерөнхий сайд [[Дэвид Кэмерон]] Хятадад албан ёсны айлчлал хийсэн.
* 2011 оны 6-р сард Ерөнхий сайд Вэнь Зябао Их Британид албан ёсны айлчлал хийсэн.
* 2013 оны 12-р сард Ерөнхий сайд [[Дэвид Кэмерон]] Хятадад айлчилсан.
* 2014 оны 6-р сард Ерөнхий сайд [[Ли Кэчян]] Их Британид албан ёсны айлчлал хийсэн.
* 2015 оны 3-р сард [[Уэльсийн хунтайж Уильям|хунтайж Уильям]] Хятадад айлчилсан.
* 2015 оны 10-р сард Хятадын дарга [[Ши Жиньпин]] Их Британид төрийн айлчлал хийсэн.
* 2016 оны 9-р сард Хятадын дарга Ши Жиньпин Ханжоу хотод болсон [[G20]] дээд хэмжээний уулзалтад оролцохоор Хятадад ирсэн Их Британийн Ерөнхий сайд [[Тереза Мэй|Тереза ​​Мэйтэй]] уулзсан.
* 2017 оны 7-р сард Ерөнхийлөгч Ши Жиньпин [[Хамбург]] хотод болсон G20 дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Их Британийн Ерөнхий сайд Тереза ​​Мэйтэй хоёр талын уулзалт хийсэн.
* 2018 оны 1-р сард Их Британийн Ерөнхий сайд [[Тереза Мэй|Тереза ​​Мэй]] Хятадад албан ёсны айлчлал хийсэн.
* 2018 оны намар БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Кэчян]] [[Брюссель]] хотод болсон Ази-Европын дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Тереза ​​Мэйтэй уулзсан.
* 2023 оны 9-р сард БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Цян|Ли]] [[Ли Цян|Цян]] [[Шинэ Дели]] хотод болсон G20-ийн удирдагчдын дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Их Британийн Ерөнхий сайд [[Риши Сунак|Риши Сунактай]] уулзсан.
* 2024 оны 11-р сард [[Рио-де-Жанейро]] хотод болсон [[G20]] дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Их Британийн Ерөнхий сайд [[Кир Стармер]] Хятадын Ерөнхийлөгч [[Ши Жиньпин|Ши Жиньпинтэй]] уулзсан.

== Тагнуулын ажиллагаа ==
Британийн тагнуулын албаны MI-5-ын дарга зэрэг Британийн үндэсний аюулгүй байдлын өндөр албан тушаалтнуудын мэдээлснээр, БНХАУ-ын засгийн газар болон Хятадын Коммунист Намын янз бүрийн салбарууд Их Британид тагнуулын үйл ажиллагаа явуулж байна. M-I5-ын мэргэжилтнүүд зэрэг Британийн албан тушаалтнууд Хятад улс кибер халдлага, компьютер, харилцаа холбооны тоног төхөөрөмжид суулгасан тагнуулын програм хангамжаар дамжуулан тус улсын бизнесийг сүйрүүлж болзошгүй гэж удаан хугацаанд болгоомжилж ирсэн юм.</text>
      <sha1>oz3fljs6diq4ubawjz82ufndlfn60my</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862237</id>
      <parentid>862234</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T01:00:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>862237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20710" sha1="fm1ntworj3m2k9alnj2wkmevhmfgx4o" xml:space="preserve">[[Файл:China United Kingdom Locator.png|thumb|393x393px]]
'''Их Британи, Хятадын харилцаа''' ([[Англи хэл|англи.]] ''United Kingdom-Chinese relations,'' [[Хятад хэл|хятад.]] ''中英关系,'' пиньинь ''Zhōng-Yīng guānxì'') '''-''' Их Британи, Хятадын хоёр талын харилцааг хэлдэг юм.

19-р зуунд Их Британийн эзэнт гүрэн Хятадад хэд хэдэн колони байгуулсан бөгөөд Британичууд Анхны [[Хар тамхины дайн|Хар тамхины дайнд]] ялсны дараа хамгийн гол нь [[Хонконг]]-ийг олж авсан байна. Хоёр улсын харилцаа 20-р зууны сүүлч, 21-р зууны эхэн үед өгсөж уруудаж янз бүр байсан байсан. [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улс]] болон Их Британи ба Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс 1954 оны 6-р сарын 17-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна. [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны]] үед Их Британи, Хятад улсууд эсрэг тэсрэг байр суурьтай байсан бөгөөд Хонконгийн асуудлаас болж харилцаа хурцадмал байж ирсэн. 1984 онд хоёр тал Хятад-Британийн хамтарсан тунхаглалд гарын үсэг зурсан бөгөөд энэ нь эцэстээ 1997 онд Хонконгийг Хятадад шилжүүлэн өгөхөд хүргэсэн байна. Хүйтэн дайн дуусч, Хонконгийг шилжүүлсний дараа Хятад-Их Британийн хоёр талын харилцааны &quot;Алтан үе&quot; гэгддэг үе нь олон тооны өндөр түвшний төрийн айлчлал, хоёр талын худалдаа, цэргийн хэлэлцээрүүдээр эхэлсэн юм. Ойролцоогоор 20 жилийн энэ үе 2019-2020 оны Хонконгийн эсэргүүцлийн жагсаал, Хонконгийн үндэсний аюулгүй байдлын тухай хууль хэрэгжиж эхэлснээр гэнэт дуусгавар болсон. Дараагийн жилүүдэд харилцаа нь янз бүрийн аюулгүй байдал, хүний ​​эрхийн асуудлаас болж мэдэгдэхүйц муудсан. 2024 оноос эхлэн [[Кир Стармер|Кир Стармерын]] ерөнхий сайд байх үед, ялангуяа 2026 онд тэрээр Хятадад айлчилсны дараа харилцаа сайжирч эхэлсэн. 2025 оны байдлаар Хятад улс нь Их Британийн тав дахь том худалдааны түнш болоод байгаа юм.

== Хоёр талын харилцааны түүх ==
17-р зууны эхэн үед Англичууд Хятад руу нэвтрэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтсэн юм. 1620-иод онд Английн хөлөг онгоцууд Португалиас Хятадуудад түрээслүүлсэн боомт хот болох Макаод ирж эхэлсэн юм. Энэ үед &quot;Ганц эвэрт&quot; (The Unicorn) нэртэй Английн худалдааны хөлөг онгоц Макаогийн ойролцоо живжээ. Португалчууд сүйрсэн хөлөг онгоцноос хэд хэдэн их буу олж аваад 1620 оны орчим Хятадуудад заржээ. Эдгээр их бууг дараа нь Хятадууд &quot;Хунйипао&quot; гэж хуулбарласан нь цэргийн технологийн солилцооны эхэн үеийн тохиолдол гэж үзэж болох юм. Жишээлбэл, 1637 оны 6-р сарын 27-нд ахмад Жон Ведделлийн удирдлаган дор сайн зэвсэглэсэн дөрвөн Английн хөлөг онгоц Хятадтай худалдааны харилцаа тогтоохыг эрмэлзэн Макаод хүрчээ. Худалдааны боомтыг түрээсэлсэн Португалчууд тэднийг хорилглож байжээ. Дараа нь тэд Англичууд худалдаа хийхийг зөвшөөрсөн Кантон (орчин үеийн [[Гуанжоу]]) руу явжээ. 

Эртний холбоо харилцаанд 1685 онд Хятадын иезуит лам Майкл Шен Фу-Цун (Michael Shen Fu-Tsung) Их Британид айлчилж, II Жеймс хаантай уулзсан явдал байсан юм. 1699 онд Зүүн Энэтхэгийн компани Гуанжоу (Кантон) хотод бизнес эрхлэхийг зөвшөөрснөөр худалдаа албан ёсоор эхэлж тогтвортой худалдааны харилцааны эхлэлийг тавьсан юм. 

1784 онд Британийн хөлөг онгоцны багийн гишүүний буруугаас болж Хятадын далайчид амиа алдсан хэрэг гарсан. 1784 оны 11-р сарын 24-нд Данийн хөлөг онгоц Кантоны ойролцоо зангуугаа орхиж явахад ойролцоох Британийн Леди Хьюз хөлөг онгоц мэндчилгээ илгээжээ. Энэ үед завь ойрхон байсан бөгөөд онгоцонд байсан гурван Хятад далайчин хүнд гэмтэж, хоёр нь хожим нь нас баржээ. Британийн хөлөг онгоцны бууруутай далайчныг саатуулж, цаазаар авчээ. Үүний хариуд Британичууд Хятадын эрх баригчдын шийдвэрийг эсэргүүцсэн ажээ.
[[Файл:The Signing of the Treaty of Nanking.jpg|thumb|943x943px|1842 оны '''[[Наньжингийн гэрээ]]''' байгуулах үеэр]]
Үүний дараа 1793 оны Макартнигийн Элчин сайдын яам, 1816 оны Амхерстийн Элчин сайдын яам зэрэг өндөр түвшний дипломат хүчин чармайлтууд гарсан боловч хоёулаа Чин улсын эрх баригчидтай тэгш эрхтэй дипломат харилцаа тогтоож чадаагүй юм.
[[Файл:INF3-331 Unity of Strength Chiang-Kai-Shek and Winston Churchill heads, with Nationalist China flag and Union Jack.jpg|thumb]]
1820, 1830-аад он гэхэд Британийн худалдаачид Линтин арлыг хар тамхины худалдааны төв болгосон байв. Энэхүү хууль бус худалдаа нь Анхны [[Хар тамхины дайн]] (1839–42) болоход шууд нөлөөлсөн. Дайны өмнө Зүүн Энэтхэгийн компанийн Хятадын худалдааны монополийг цуцалсан (1833–35) бөгөөд энэ нь Британийн засгийн газруудын энх тайвныг хадгалах хүчин чармайлтыг өдөөсөн юм. Гэсэн хэдий ч Лорд Палмерстоны удирдлаган дор Гадаад хэргийн яам сөргөлдөөн багатай хандлагыг дэмжиж байгаа ч Лорд Нейпир зэрэг хүмүүс зах зээлд илүү гүнзгий нэвтрэхийг шаардаж, илүү өдөөн хатгасан байр суурь баримталж байсан юм.

1850 онд Хятадад [[Тайпингийн бослого]] эхэлсэн. Хямралыг ашиглан [[Их Британи]], [[Франц]], Америкийн худалдаачдын эрхийг нэмэгдүүлэх, Бээжинд Элчин сайдын яам байгуулах, хар тамхи худалдаалах албан ёсны зөвшөөрөл олгохыг шаардсан боловч Хятадын эрх баригчид тэдний шаардлагыг хүлээн аваагүй юм.

1861 оны 3-р сарын 26-нд Бээжин хотод Британийн дипломат төлөөлөгчийн газар нээгдэв. 1877 онд Лондон хотод Хятадын анхны байнгын дипломат төлөөлөгчийн газар нээгдэв.

1898-1901 онуудад Хятадад тус улсын дотоод хэрэгт гадаадын оролцооны эсрэг [[Ихэтуанийн бослого]] дэгдсэн. Британичууд (ойролцоогоор 12,000 хүн) үүнийг дарахад оролцсон.

1906 онд Хятад-Британийн &quot;Төвөд, Энэтхэгийн талаарх конвенци&quot;-д гарын үсэг зурж, Төвөдийг Хятадад нэр төдий харьяалагдахыг хүлээн зөвшөөрсөн юм.

1911-1913 оны хооронд Хятадад хувьсгал гарч, Чин гүрэн мөхөж, 1949 он хүртэл үргэлжилсэн Бүгд Найрамдах Хятад Улс буюу [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн улс]] байгуулагдсан. Тус улсын түүхийн энэ үе нь дотоод зөрчилдөөнөөр тодорхойлогддог байсан бөгөөд хэсэг хугацаанд тус улс янз бүрийн цэргийн бүлэглэлүүдийн хооронд шилжсээр байв. Их Британичууд тус бүс нутагт нөлөөгөө алдаж эхэлсэн юм.

1925 оны 5-р сарын 30-нд Британийн цагдаа нар Шанхай хотод болсон Хятадын эх оронч жагсаалын оролцогчид руу гал нээжээ. Энэ явдал нь гадаадын ноёрхлын эсрэг эсэргүүцлийг улам өдөөж, &quot;5-р сарын 30-ны хөдөлгөөн&quot;-ийг байгуулахад хүргэв.

1925-1927 оны Хятадын иргэний дайны үеэр Ханкоу (орчин үеийн Ухань хотын нэг хэсэг) болон Жиужан дахь Британийн концесийг хураан авчээ. Британийн засгийн газар Британийн Хятадад ногдуулсан тэгш бус гэрээг эргэн харах хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв.

1930 онд Вэйхай боомтыг Хятадад буцааж өгчээ. 1943 оны Англи-Хятадын гэрээгээр Хятад дахь Британичуудын нутаг дэвсгэрээс гадуурх эрхийг цуцалжээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Их Британи Хятадыг дэмжиж байв.

== Их Британи-БНХАУ-ын харилцаа ==
1950 оны 1-р сарын 6-нд Их Британи Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсыг хүлээн зөвшөөрсөн.

1954 оны 6-р сарын 17-нд хоёр улс хэргийг түр хамаарагчийн түвшинд дипломат харилцаа тогтоож, сүүлд 1972 оны 3-р сарын 13-нд харилцааны түвшинг ахиулж Элчин сайдын түвшинд хүргэсэн байна.

1954 онд Их Британийн Ерөнхий сайд асан [[Клемент Эттли|Клемент]] [[Клемент Эттли|Эттли]] тэргүүтэй Их Британийн [[Лейборист нам (Их Британи)|Лейборист намын]] төлөөлөгчид Хятадад айлчилсан. Эттли [[Мао Зэдун|Мао Зэдун,]] [[Жоу Эньлай]] нартай уулзсан өрнөдийн анхны өндөр албан тушаалтан байсан юм.

=== Их Британий БНХАУ дахь Дипломат төлөөлөгчийн газрууд: ===

* [[Бээжин]] (Элчин сайдын яам)
* [[Чунчин]] (Ерөнхий Консулын газар)
* [[Гуанжоу]] (Ерөнхий Консулын газар)
* [[Хонконг]] (Ерөнхий Консулын газар)
* [[Шанхай]] (Ерөнхий Консулын газар)
* [[Үхань|Ухань]] (Ерөнхий Консулын газар)

=== БНХАУ-ын Их Британи дахь ДТГ-ууд: ===

* [[Лондон]] (Элчин сайдын яам)
* [[Манчестер]] (Ерөнхий Консулын газар)
* [[Эдинбург]] (Ерөнхий Консулын газар)
* [[Белфаст]] (Ерөнхий Консулын газар)

== Дээд өндөр хэмжээний улс төрийн харилцан айлчлалууд ==

* 1979 оны 10-р сард БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Хуа Гофэн]] Их Британид айлчилсан.
* 1982 оны 9-р сар, 1984 оны 12-р сард Их Британийн Ерөнхий сайд [[Маргарет Тэтчер]] Хятадад айлчилсан. Сүүлийн айлчлалын үеэр Хонконгийг хүлээлгэн өгөх тухай Хятад-Их Британийн хамтарсан тунхаглалд гарын үсэг зурсан.
* 1985 оны 6-р сард БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Жао Зыян]], 1986 оны 6-р сард БНХАУ-ын Коммунист Намын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Ху Яобан]] нар Их Британид айлчилсан.
* 1986 оны 10-р сард Их Британийн Хатан хаан [[II Элизабет]] Хятадад төрийн айлчлал хийсэн.
* 1991 онд Их Британийн Ерөнхий сайд [[Жон Мейжор]] Хятадад айлчилсан.
* 1998 онд БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд Жу Жунзи, Их Британийн Ерөнхий сайд [[Тони Блэр]] нар харилцан айлчлал хийсэн. 
* 1999 оны 10-р сард Хятадын Ерөнхийлөгч [[Жян Зэминь]] Их Британид төрийн айлчлал хийсэн.
* 2002 оны 9-р сард [[Жу Жунзи]], Тони Блэр нар Өмнөд Африкт болсон Тогтвортой хөгжлийн дэлхийн дээд хэмжээний уулзалтын үеэр хэлэлцээ хийсэн.
* 2004 оны 5-р сард Хятадын Ерөнхий сайд [[Вэнь Жябао]] Их Британид албан ёсны айлчлал хийсэн.
* 2005 оны 7-р сард Хятадын Ерөнхийлөгч [[Ху Жиньтао]] Их Британид болсон G8-ын дээд хэмжээний уулзалтад оролцож, 2005 оны 11-р сард төрийн айлчлалаар буцаж ирсэн.
* 2005 оны 9-р сард Ерөнхий сайд Тони Блэр Хятадад айлчилсан.
* 2006 оны 9-р сард Хятадын Ерөнхий сайд [[Вэнь Жябао]] Их Британид ажлын айлчлал хийсэн.
* 2008 оны 1-р сард Их Британийн Ерөнхий сайд [[Гордон Браун]] Хятадад албан ёсны айлчлал хийсэн. Тэр жилийн 8-р сард Браун мөн [[2008 оны Бээжингийн олимп|Бээжингийн Олимпийн наадмын]] хаалтын ёслолд оролцсон байна.
* 2009 оны 1-р сард Хятадын Ерөнхий сайд [[Вэнь Жябао]] Их Британид албан ёсны айлчлал хийсэн.
* 2009 оны 4-р сард Хятадын дарга [[Ху Жиньтао]] Лондонд болсон G20 санхүүгийн хоёр дахь дээд хэмжээний уулзалтад оролцож, Ерөнхий сайд Гордон Браун, [[III Чарльз|хунтайж Чарльз]] нартай уулзсан.
* 2010 оны 6-р сард Хятадын дарга [[Ху Жиньтао]] [[Торонто]] хотод болсон G20 дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Их Британийн Ерөнхий сайд [[Дэвид Кэмерон|Дэвид Кэмеронтой]] уулзсан.
* 2010 оны 11-р сард Их Британийн Ерөнхий сайд [[Дэвид Кэмерон]] Хятадад албан ёсны айлчлал хийсэн.
* 2011 оны 6-р сард Ерөнхий сайд Вэнь Зябао Их Британид албан ёсны айлчлал хийсэн.
* 2013 оны 12-р сард Ерөнхий сайд [[Дэвид Кэмерон]] Хятадад айлчилсан.
* 2014 оны 6-р сард Ерөнхий сайд [[Ли Кэчян]] Их Британид албан ёсны айлчлал хийсэн.
* 2015 оны 3-р сард [[Уэльсийн хунтайж Уильям|хунтайж Уильям]] Хятадад айлчилсан.
* 2015 оны 10-р сард Хятадын дарга [[Ши Жиньпин]] Их Британид төрийн айлчлал хийсэн.
* 2016 оны 9-р сард Хятадын дарга Ши Жиньпин Ханжоу хотод болсон [[G20]] дээд хэмжээний уулзалтад оролцохоор Хятадад ирсэн Их Британийн Ерөнхий сайд [[Тереза Мэй|Тереза ​​Мэйтэй]] уулзсан.
* 2017 оны 7-р сард Ерөнхийлөгч Ши Жиньпин [[Хамбург]] хотод болсон G20 дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Их Британийн Ерөнхий сайд Тереза ​​Мэйтэй хоёр талын уулзалт хийсэн.
* 2018 оны 1-р сард Их Британийн Ерөнхий сайд [[Тереза Мэй|Тереза ​​Мэй]] Хятадад албан ёсны айлчлал хийсэн.
* 2018 оны намар БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Кэчян]] [[Брюссель]] хотод болсон Ази-Европын дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Тереза ​​Мэйтэй уулзсан.
* 2023 оны 9-р сард БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Цян|Ли]] [[Ли Цян|Цян]] [[Шинэ Дели]] хотод болсон G20-ийн удирдагчдын дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Их Британийн Ерөнхий сайд [[Риши Сунак|Риши Сунактай]] уулзсан.
* 2024 оны 11-р сард [[Рио-де-Жанейро]] хотод болсон [[G20]] дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Их Британийн Ерөнхий сайд [[Кир Стармер]] Хятадын Ерөнхийлөгч [[Ши Жиньпин|Ши Жиньпинтэй]] уулзсан.

== Тагнуулын ажиллагаа ==
Британийн тагнуулын албаны MI-5-ын дарга зэрэг Британийн үндэсний аюулгүй байдлын өндөр албан тушаалтнуудын мэдээлснээр, БНХАУ-ын засгийн газар болон Хятадын Коммунист Намын янз бүрийн салбарууд Их Британид тагнуулын үйл ажиллагаа явуулж байна. M-I5-ын мэргэжилтнүүд зэрэг Британийн албан тушаалтнууд Хятад улс кибер халдлага, компьютер, харилцаа холбооны тоног төхөөрөмжид суулгасан тагнуулын програм хангамжаар дамжуулан тус улсын бизнесийг сүйрүүлж болзошгүй гэж удаан хугацаанд болгоомжилж ирсэн юм.</text>
      <sha1>fm1ntworj3m2k9alnj2wkmevhmfgx4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наньжингийн гэрээ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147099</id>
    <revision>
      <id>862231</id>
      <parentid>862067</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T00:56:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[Нанжины гэрээ]] to [[Нанжингийнгэрээ]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>862067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2408" sha1="c6f7l26qmx1i0vpyqraa1m9tpa98nny" xml:space="preserve">[[Файл:The Signing of the Treaty of Nanking.jpg|thumb|555x555px|1842 оны Нанжины гэрээ]]
'''Нанжины гэрээ''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Treaty of Nanking'') - 1842 оны 8-р сарын 29-нд Их Британи болон Хятадын Чин гүрний хоорондох Анхны [[Хар тамхины дайн|Хар тамхины дайныг]] (1839–1842) дуусгасан энхийн гэрээ байв. Энэ нь Хятад дахь Британийн худалдааны захирал Чарльз Эллиот, Чин улсын эзэнт гүрний комиссар Цишан нарын гарын үсэг зурсан 1841 оны Чуенпигийн конвенцийг хүчингүй болгосны дараа Хятадууд хожим нь &quot;[[Тэгш бус гэрээнүүд|Тэгш бус гэрээнүүд&quot;]] гэж нэрлэсэн гэрээнүүдийн хоёр дахь гэрээ байв. 

Хятадын цэргийн ялагдлын дараа Британийн байлдааны хөлөг онгоцууд [[Наньжин]] руу довтлоход бэлэн болсон үед Британи, Хятадын албан тушаалтнууд хотын Янцзэ мөрөнд зангуугаа байрлуулсан HMS Корнваллис хөлөг онгоцон дээр хэлэлцээр хийжээ. 1842 оны 8-р сарын 29-нд Их Британийн төлөөлөгч Сэр Хенри Поттингер болон Чин нарын төлөөлөгчид Кейинг, Илибу, Ню Жиан нар 13 зүйлээс бүрдсэн энэхүү гэрээнд гарын үсэг зуржээ.


Энэхүү гэрээний дагуу Хонконг Их Британид шилжиж, Хятад улс асар их нөхөн төлбөр (ойролцоогоор 21,000,000 ам.доллар) төлж, Хятадын бусад дөрвөн боомт болох Амой, Фужоу, Нинбо, Шанхай хотуудыг гадаад худалдаанд нээсэн.

Гэрээний нэг нөхцөл нь дайны өмнө Хятадын эрх баригчдын Кантонд хураан авсан хууль бус опиумын нөхөн төлбөрт Хятад улс 6,000,000 ам.доллар төлөх үүрэг байв.</text>
      <sha1>c6f7l26qmx1i0vpyqraa1m9tpa98nny</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862232</id>
      <parentid>862231</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T00:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[Нанжингийнгэрээ]] to [[Нанжингийн гэрээ]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>862067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2408" sha1="c6f7l26qmx1i0vpyqraa1m9tpa98nny" xml:space="preserve">[[Файл:The Signing of the Treaty of Nanking.jpg|thumb|555x555px|1842 оны Нанжины гэрээ]]
'''Нанжины гэрээ''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Treaty of Nanking'') - 1842 оны 8-р сарын 29-нд Их Британи болон Хятадын Чин гүрний хоорондох Анхны [[Хар тамхины дайн|Хар тамхины дайныг]] (1839–1842) дуусгасан энхийн гэрээ байв. Энэ нь Хятад дахь Британийн худалдааны захирал Чарльз Эллиот, Чин улсын эзэнт гүрний комиссар Цишан нарын гарын үсэг зурсан 1841 оны Чуенпигийн конвенцийг хүчингүй болгосны дараа Хятадууд хожим нь &quot;[[Тэгш бус гэрээнүүд|Тэгш бус гэрээнүүд&quot;]] гэж нэрлэсэн гэрээнүүдийн хоёр дахь гэрээ байв. 

Хятадын цэргийн ялагдлын дараа Британийн байлдааны хөлөг онгоцууд [[Наньжин]] руу довтлоход бэлэн болсон үед Британи, Хятадын албан тушаалтнууд хотын Янцзэ мөрөнд зангуугаа байрлуулсан HMS Корнваллис хөлөг онгоцон дээр хэлэлцээр хийжээ. 1842 оны 8-р сарын 29-нд Их Британийн төлөөлөгч Сэр Хенри Поттингер болон Чин нарын төлөөлөгчид Кейинг, Илибу, Ню Жиан нар 13 зүйлээс бүрдсэн энэхүү гэрээнд гарын үсэг зуржээ.


Энэхүү гэрээний дагуу Хонконг Их Британид шилжиж, Хятад улс асар их нөхөн төлбөр (ойролцоогоор 21,000,000 ам.доллар) төлж, Хятадын бусад дөрвөн боомт болох Амой, Фужоу, Нинбо, Шанхай хотуудыг гадаад худалдаанд нээсэн.

Гэрээний нэг нөхцөл нь дайны өмнө Хятадын эрх баригчдын Кантонд хураан авсан хууль бус опиумын нөхөн төлбөрт Хятад улс 6,000,000 ам.доллар төлөх үүрэг байв.</text>
      <sha1>c6f7l26qmx1i0vpyqraa1m9tpa98nny</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862235</id>
      <parentid>862232</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T00:59:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>862235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2399" sha1="mg228xzbyre7io7nusup3ce19knhtez" xml:space="preserve">[[Файл:The Signing of the Treaty of Nanking.jpg|thumb|555x555px|1842 оны Наньжингийн гэрээ]]
'''Наньжингийн гэрээ''' ({{langx|en|Treaty of Nanking}}) - 1842 оны 8-р сарын 29-нд Их Британи болон Хятадын Чин гүрний хоорондох Анхны [[Хар тамхины дайн|Хар тамхины дайныг]] (1839–1842) дуусгасан энхийн гэрээ байв. Энэ нь Хятад дахь Британийн худалдааны захирал Чарльз Эллиот, Чин улсын эзэнт гүрний комиссар Цишан нарын гарын үсэг зурсан 1841 оны Чуенпигийн конвенцийг хүчингүй болгосны дараа, хятадууд хожим нь &quot;[[Тэгш бус гэрээнүүд|Тэгш бус гэрээнүүд&quot;]] гэж нэрлэсэн гэрээнүүдийн хоёр дахь гэрээ байв. 

Хятадын цэргийн ялагдлын дараа Британийн байлдааны хөлөг онгоцууд [[Наньжин]] руу довтлоход бэлэн болсон үед Британи, Хятадын албан тушаалтнууд хотын Янцзэ мөрөнд зангуугаа байрлуулсан HMS Корнваллис хөлөг онгоцон дээр хэлэлцээр хийжээ. 1842 оны 8-р сарын 29-нд Их Британийн төлөөлөгч Сэр Хенри Поттингер болон Чин нарын төлөөлөгчид Кейинг, Илибу, Ню Жиан нар 13 зүйлээс бүрдсэн энэхүү гэрээнд гарын үсэг зуржээ.

Энэхүү гэрээний дагуу Хонконг Их Британид шилжиж, Хятад улс асар их нөхөн төлбөр (ойролцоогоор 21,000,000 ам.доллар) төлж, Хятадын бусад дөрвөн боомт болох Амой, Фүжоу, Нинбо, Шанхай хотуудыг гадаад худалдаанд нээсэн.

Гэрээний нэг нөхцөл нь дайны өмнө Хятадын эрх баригчдын Кантонд хураан авсан хууль бус опиумын нөхөн төлбөрт Хятад улс 6,000,000 ам.доллар төлөх үүрэг байв.</text>
      <sha1>mg228xzbyre7io7nusup3ce19knhtez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862236</id>
      <parentid>862235</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T00:59:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[Нанжингийн гэрээ]] to [[Наньжингийн гэрээ]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>862235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2399" sha1="mg228xzbyre7io7nusup3ce19knhtez" xml:space="preserve">[[Файл:The Signing of the Treaty of Nanking.jpg|thumb|555x555px|1842 оны Наньжингийн гэрээ]]
'''Наньжингийн гэрээ''' ({{langx|en|Treaty of Nanking}}) - 1842 оны 8-р сарын 29-нд Их Британи болон Хятадын Чин гүрний хоорондох Анхны [[Хар тамхины дайн|Хар тамхины дайныг]] (1839–1842) дуусгасан энхийн гэрээ байв. Энэ нь Хятад дахь Британийн худалдааны захирал Чарльз Эллиот, Чин улсын эзэнт гүрний комиссар Цишан нарын гарын үсэг зурсан 1841 оны Чуенпигийн конвенцийг хүчингүй болгосны дараа, хятадууд хожим нь &quot;[[Тэгш бус гэрээнүүд|Тэгш бус гэрээнүүд&quot;]] гэж нэрлэсэн гэрээнүүдийн хоёр дахь гэрээ байв. 

Хятадын цэргийн ялагдлын дараа Британийн байлдааны хөлөг онгоцууд [[Наньжин]] руу довтлоход бэлэн болсон үед Британи, Хятадын албан тушаалтнууд хотын Янцзэ мөрөнд зангуугаа байрлуулсан HMS Корнваллис хөлөг онгоцон дээр хэлэлцээр хийжээ. 1842 оны 8-р сарын 29-нд Их Британийн төлөөлөгч Сэр Хенри Поттингер болон Чин нарын төлөөлөгчид Кейинг, Илибу, Ню Жиан нар 13 зүйлээс бүрдсэн энэхүү гэрээнд гарын үсэг зуржээ.

Энэхүү гэрээний дагуу Хонконг Их Британид шилжиж, Хятад улс асар их нөхөн төлбөр (ойролцоогоор 21,000,000 ам.доллар) төлж, Хятадын бусад дөрвөн боомт болох Амой, Фүжоу, Нинбо, Шанхай хотуудыг гадаад худалдаанд нээсэн.

Гэрээний нэг нөхцөл нь дайны өмнө Хятадын эрх баригчдын Кантонд хураан авсан хууль бус опиумын нөхөн төлбөрт Хятад улс 6,000,000 ам.доллар төлөх үүрэг байв.</text>
      <sha1>mg228xzbyre7io7nusup3ce19knhtez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Элдэвийн Цэрэв</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147104</id>
    <revision>
      <id>862248</id>
      <parentid>862122</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>862248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3024" sha1="b56xa9poynxen6hkrz8fif5b9optodl" xml:space="preserve">'''Элдэвийн Цэрэв''' (1932 онд [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] [[Түргэн сум|Түргэн сумын]] нутагт төрж, 2004 онд нас барсан) - БНМАУ-ын [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Гавьяат жүжигчин]]. 

Тэрээр 1945 оноос аймгийн клубт жүжигчин, хөгжмийн багш, найруулагчаар ажиллахдаа Баруун Монголын олон ястны ардын дууг цуглуулан нотлох, зохиолын дуунд ая хийхээр хичээн зүтгэж дууны ая 89, бүжгийн хөгжим 34, хөгжмийн номер 18-ыг бичсэн байдаг. Түүний уран бүтээлүүд нь монгол ардын дуулалт соёл, драм, жүжгийн хөгжим, хүртэл өргөн хүрээг хамардаг.

Э.Цэрэв Увс аймагт анхны Үндэсний хөгжмийн хамтлагийн суурийг тавьж, дунд сургуулийн 15 хүүхдээс бүрдсэн хөгжмийн бүлгэм байгуулан, залуу үеийг хөгжмийн урлагт зааж сургаж байжээ. Түүний зохиож найруулсан “Мөнгөн цагаан онгоц”, “Үглээ шаазгай”, “Бөхөөж л байлгүй яахав”, “Наарийч хөөрхөм”, “Бэлчээрт”, “Урин цагийн дуу”, “Нууцаа хүүндэе”, “Идэр Жавхлан” зэрэг ардын болон зохиолын олон дуу нийтийн хүртээл болж, үзэгчдээс өндөр үнэлгээ авч БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 1964 оны 9-р сарын 1-ний 155 дугаар зарлигаар “Гавьяат жүжигчин” цол олгосон байна.

== Бүтээлүүд ==
Түүний зохиож найруулсан дуунууд:

* '''“Мөнгөн цагаан онгоц”'''
* '''“Үглээ шаазгай”'''
* '''“Бөхөөж л байлгүй яахав”'''
* '''“Наарийч хөөрхөм”'''
* '''“Бэлчээрт”'''
* '''“Урин цагийн дуу”'''
* '''“Нууцаа хүүндэе”'''
* '''“Идэр Жавхлан”'''

==Дурсгал==
Увс аймгийн [[Ойрад Хөгжимт жүжгийн театр|Ойрад Хөгжимт жүжгийн театрыг]] Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин Элдэвийн Цэрэвийн нэрэмжит болгон нэрлэж, түүний алдар гавьяаг Увс нутгийнхан мөнхжүүлжээ.

{{DEFAULTSORT:Цэрэв, Элдэвийн}}
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Түргэний хүн]]
[[Ангилал:1932 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2004 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>b56xa9poynxen6hkrz8fif5b9optodl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862249</id>
      <parentid>862248</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>862249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3008" sha1="duvctwditmjls9idqkn94y8b9x0ue4x" xml:space="preserve">'''Элдэвийн Цэрэв''' (1932 онд [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] [[Түргэн сум|Түргэн сумын]] нутагт төрж, 2004 онд нас барсан) - БНМАУ-ын [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Гавьяат жүжигчин]]. 

Тэрээр 1945 оноос аймгийн клубт жүжигчин, хөгжмийн багш, найруулагчаар ажиллахдаа Баруун Монголын олон ястны ардын дууг цуглуулан нотлох, зохиолын дуунд ая хийхээр хичээн зүтгэж дууны ая 89, бүжгийн хөгжим 34, хөгжмийн номер 18-ыг бичсэн байдаг. Түүний уран бүтээлүүд нь монгол ардын дуулалт соёл, драм, жүжгийн хөгжим, хүртэл өргөн хүрээг хамардаг.

Э.Цэрэв Увс аймагт анхны Үндэсний хөгжмийн хамтлагийн суурийг тавьж, дунд сургуулийн 15 хүүхдээс бүрдсэн хөгжмийн бүлгэм байгуулан, залуу үеийг хөгжмийн урлагт зааж сургаж байжээ. Түүний зохиож найруулсан “Мөнгөн цагаан онгоц”, “Үглээ шаазгай”, “Бөхөөж л байлгүй яахав”, “Наарийч хөөрхөм”, “Бэлчээрт”, “Урин цагийн дуу”, “Нууцаа хүүндэе”, “Идэр Жавхлан” зэрэг ардын болон зохиолын олон дуу нийтийн хүртээл болж, үзэгчдээс өндөр үнэлгээ авч БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 1964 оны 9-р сарын 1-ний 155 дугаар зарлигаар “Гавьяат жүжигчин” цол олгосон байна.

== Бүтээлүүд ==
Түүний зохиож найруулсан дуунууд:

* ''“Мөнгөн цагаан онгоц”''
* ''“Үглээ шаазгай”''
* ''“Бөхөөж л байлгүй яахав”''
* ''“Наарийч хөөрхөм”''
* ''“Бэлчээрт”''
* ''“Урин цагийн дуу”''
* ''“Нууцаа хүүндэе”''
* ''“Идэр Жавхлан”''

==Дурсгал==
Увс аймгийн [[Ойрад Хөгжимт жүжгийн театр|Ойрад Хөгжимт жүжгийн театрыг]] Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин Элдэвийн Цэрэвийн нэрэмжит болгон нэрлэж, түүний алдар гавьяаг Увс нутгийнхан мөнхжүүлжээ.

{{DEFAULTSORT:Цэрэв, Элдэвийн}}
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Түргэний хүн]]
[[Ангилал:1932 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2004 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>duvctwditmjls9idqkn94y8b9x0ue4x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол-Өмнөд Солонгосын харилцаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147107</id>
    <revision>
      <id>862243</id>
      <parentid>862148</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T01:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12574" sha1="k32awbq5s6s0y2r7ihxv2wmb8lbecod" xml:space="preserve">'''Монгол-Өмнөд Солонгосын харилцаа'''- Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Солонгос улсын хоёр талын харилцааг хэлнэ. 

Хоёр улс 1990 оны 3-р сaрын 26-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна. БНСУ Улаанбаатар хотноо 1990.06.18-нд, Монгол Улс Сөүл хотноо 1991.02.01-нд ЭСЯ-аа тус тус харилцан нээсэн байна.

Монгол Улсаас БНСУ-д суугаа Элчин сайд С.Сүхболд 2024.10.28-ны өдөр ИЖБ-ээ өргөн барьсан.

БНСУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдаар Чой Жин Вон 2024.05.27-нд ИЖБ-ээ өргөн барьжээ.

Монгол, Солонгос хоёр түүх, соёлын өнө эртний түүхэн уламжлалтай. Бүр МЭ 995 онд [[Хидан Улс|Кидан]] гүрэн [[Гуулин улс|Гуулин улстай]] соёлын харилцаа тогтоож, тус улсаас 10 хүүхдийг түүх, хэл сурахаар Монгол нутагт илгээж байсан мэдээ Солонгосын түүхийн сурвалж бичигт гарч байгаа нь одоогоор гадаад улсаас монгол угсаатны хэл, соёлыг албан ёсоор сургахаар төрийн бодлогын түвшинд арга хэмжээ авч байсан тухай хамгийн анхных нь мэдээ болж байна. Хоёр тал 1995 онд 1000 жилийн ойг нь МУИС-ийн ОУХДС, БНСУ-ын Тангүк их сургуулийн Монгол судлалын салбар Улаанбаатар хотод өргөн дэлгэр тэмдэглэсэн байна. 

== Хоёр талын харилцааны хөгжил ==
“Сайн хөршийн, найрамдал, хамтын ажиллагааны түншлэл” /2006 онд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч Но Мү Хен-ы Монгол Улсад хийсэн айлчлалын үеэр тунхагласан/

“Иж бүрэн түншлэл” /2011 онд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч Ли Мен Баг-ийн Монгол Улсад хийсэн айлчлалын үеэр тунхагласан/

“Стратегийн түншлэл”-ийн харилцаа /2021 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх БНСУ-ын Ерөнхийлөгч [[Мүнь Жэ-инь]] нар цахим уулзалтын үеэр тунхаглан зарласан/

== Өндөр, дээд хэмжээний айлчлалууд ==
'''Улс төрийн гол айлчлалууд'''

'''Монголын талаас'''

* 1991.10.22-24-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]],
* 2001.02.12-15-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]],
* 2007.05.28-30-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]],
* 2008.02.23-26-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр,
* 2016.05.18-20-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]],
* 2021.09.10–нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх (цахим уулзалт)
* 
* 2000.03.26-30-нд УИХ-ын дарга Р.Гончигдорж,
* 2006.02.06-10-нд УИХ-ын дарга Ц.Нямдорж,
* 2010.02.22-26-нд УИХ-ын дарга Д.Дэмбэрэл,
* 2014.03.12-15-нд УИХ-ын дарга З.Энхболд,
* 2022.10.25-30-нд УИХ-ын дарга Г.Занданшатар
* 2023.09.10-15-нд УИХ-ын дарга Г.Занданшатар (Сөүл хотноо зохион байгуулагдсан “Номхон далай дамнасан тогтвортой байдлын яриа хэлэлцээ: Эрчим хүчний аюулгүй байдал” олон улсын чуулга уулзалтад оролцсон)
* 
* 1999.11.08-10-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]],
* 2003.11.24-26-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Энхбаяр,
* 2008.09.16-17-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Санжийн Баяр|С.Баяр]],
* 2011.03.23-26-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд С.Батболд,
* 2018.01.15-17-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх,
* 2023.02.13-17-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]] (албан ёсны айлчлал),
* 2024.03.28-04.02-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ (ажлын айлчлал),
* 
* 1991.03.27-30-нд Гадаад хэргийн сайд [[Цэрэнпилийн Гомбосүрэн|Ц.Гомбосүрэн]],
* 2005.03.27-30-нд Гадаад хэргийн сайд Ц.Мөнх-Оргил,
* 2009.04.14-17-нд Гадаад харилцааны сайд С.Батболд,
* 2012.05.31-06.01-нд Гадаад харилцааны сайд Г.Занданшатар
* 2012.10.26-27-нд Гадаад харилцааны сайд [[Лувсанвандангийн Болд|Л.Болд]]
* 2014.02.12-14-нд Гадаад харилцааны сайд Л.Болд
* 2016.09.29-30-нд Гадаад харилцааны сайд Ц.Мөнх-Оргил
* 2020.12.21-нд Гадаад харилцааны сайд Н.Энхтайван /цахим уулзалт/

'''Солонгосын талаас:'''

* 1999.05.30-06.01-нд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ким Дэ-жүн]],
* 2006.05.07-10-нд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ну Мүхёнь]],
* 2011.08.21-23-нд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч Ли Мен Баг,
* 2016.07.17-18-нд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч [[Паг Гынь-хе|Пак Гынь-хе]],
* 2021.09.10–нд БНСУ-ын Ерөнхийлөгч [[Мүнь Жэ-инь]] (цахим уулзалт)
* 2026.07.09-11-нд БНСУ-ын Ерөнхилөгч [[Ли Жэ Мён]] 
* 
* 2003.09.22-24-нд Үндэсний Ассамблейн дарга Пак Гуан Ён,
* 2007.07.10-13-нд Үндэсний Ассамблейн дарга Лим Чхэ Жөн,
* 2013.09.29-10.02-нд Үндэсний Ассамблейн дарга Кан Чан Хий,
* 2001.06.18-19-нд БНСУ-ын Ерөнхий сайд Ли Хан Дон,
* 2015.12.15-17-нд Ерөнхий сайд Хван Гё Ан,
* 2019.03.25-27-нд Ерөнхий сайд Ли Наг Ён,
* 
* 1992.04.17-20-нд Гадаад хэргийн сайд Ли Сан Ог,
* 1998.07.10-11-нд Гадаад хэргийн сайд Пак Жөн Сү,
* 2008.09.12-13-нд Гадаад хэрэг, худалдааны сайд Ю Мен Хван,
* 2014.08.25-26-нд Гадаад хэргийн сайд Юн Бён Сэ,
* 2020.12.21-нд Гадаад хэргийн сайд Кан Гён Хва /цахим/
* 2022.08.28-30-нд Гадаад хэргийн сайд Пак Жин

== Хоёр талын Гэрээ, хэлэлцээрүүд ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|                                                            '''Гэрээ, Хэлэлцээрийн нэр'''
|'''Он, сар өдөр'''
|-
|Хөрөнгө оруулалтыг хөхиүлэн дэмжих, харилцан хамгаалах тухай БНМАУ-ын Засгийн газар, БНСУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр
|1991.03.28
|-
|Орлогын татварыг давхардуулж  ноогдуулахгүй байх, татвар төлөхөөс зайлсхийх явдлаас урьдчилан сэргийлэх тухай Монгол Улс, БНСУ-ын хоорондын хэлэлцээр
|1992.04.17
|-
|Гаалийн асуудлаар хамтран ажиллах, харилцан туслах тухай Монгол Улсын Засгийн газар, БНСУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр
|1993.07.28
|-
|Гэмт этгээдийг шилжүүлэн өгөх тухай Монгол Улс, БНСУ хоорондын гэрээ
|1999.05.31
|-
|Монгол  Улс, БНСУ-ын хооронд эрүүгийн хэргийн талаар эрх зүйн туслалцаа харилцан үзүүлэх тухай гэрээ
|1999.05.31
|-
|Техникийн хамтын ажиллагааны тухай Монгол Улсын Засгийн газар, БНСУ-ын Засгийн газрын хоорондын хэлэлцээр
|1999.11.08
|-
|Аялал жуулчлалын салбарт хамтран ажиллах тухай Монгол Улсын Засгийн газар, БНСУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр
|2003.11.24 
|-
|Нийгмийн хамгааллын тухай Монгол Улсын Засгийн газар, БНСУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр
|2006.05.08
|-
|Монгол Улс, БНСУ-ын хооронд ялтан шилжүүлэх тухай гэрээ
|2007.05.28 
|}

== Хүмүүнлэгийн салбрын хамтын ажиллагаа ==
Хоёр орны соёл, боловсрол, хүмүүнлэгийн хамтын ажиллагаа өргөжин хөгжиж байна. Тухайлбал, Боловсролын яамд хооронд хамтын ажиллагааны хөтөлбөр байгуулан ажиллаж байна. БНСУ-ын Засгийн газрын тэтгэлэг болон хоёр талын их, дээд сургуулиудын шууд харилцаа, Солонгосын их, дээд сургууль, хувийн хэвшлийн сургалтын сангийн тэтгэлгээр манай улсаас олон оюутан, аспирант Солонгост боловсрол эзэмшиж байгаа юм.

Засгийн газар хоорондын соёлын хамтарсан хороо 2001 онд байгуулагдаж, тус хорооны II хуралдgан 2005 оны 5 дугаар сард Сөүлд болсон.

Хоёр орны Соёлын өдрүүдийг 2001, онд, нийслэл хотуудын өдрийг Сөүл, Улаанбаатарт 2005 онд харилцан зохион байгуулсан. Засгийн газар хоорондын тохиролцооны дагуу хүүхэд залуучуудын солилцооны арга хэмжээг 2000 оноос жил бүр харилцан зохион байгуулж байна.

Монголч эрдэмтдийн холбоо 1990 онд байгуулагдаж одоо 30 гаруй эрдэмтдийг эгнээндээ нэгтгэж байна. Холбооноос жил Улаанбаатар, Сөүл хотод монгол судлалын тулгамдсан асуудлаар олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал зохион байгуулж байна. Мөн “Монгол судлал” сэтгүүлийг тогтмол хэвлэн гаргаж байгаа нь дэлхийн монгол судлалын нэр хүндтэй сэтгүүлийн нэг болоод байна. Дангугийн их сургуульд монгол хэлний тэнхим хичээллэж монгол хэлний орчуулагч, судлаачийн мэргэжлээр 80 орчим оюутан суралцаж байна.

== Монгол Улсаас БНСУ-д суусан Элчин сайд нар: ==

# Пэрэнлэйн Үржинлхүндэв (1991-1995)
# [[Лодойдамбын Галбадрах]] (1997-2001)
# Дондогийн Цэвээнжав (2001–2005)
# (2005–2009)
# [[Доржпаламын Гэрэл]] (2009–2013)
# Баасанжавын Ганболд (2013–2018)
# Намсрайн Эрдэнэтуяа (2020-2022)
# Эрдэнэцогтын Сарантогос (2023-2024)
# Сүхээгийн Сүхболд (2024- )
#</text>
      <sha1>k32awbq5s6s0y2r7ihxv2wmb8lbecod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Австралийн үндэсний музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147109</id>
    <revision>
      <id>862245</id>
      <timestamp>2026-07-17T02:22:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:NatMusAus Main Entrance Strip.jpg|thumb]] '''Австралийн Үндэсний''' '''музей''' ([[Англи хэл|англи.]] ''National Museum of Australia'') нь 1980 онд байгуулагдсан Австралийн хамгийн том музейнүүдийн нэг юм. Тус музей нь Австралийн нийгмийн түүх, орчин үеийн Австрали үндэстнийг бүрдүүлсэн гол...&quot;</comment>
      <origin>862245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3367" sha1="n1bv6v9v5ea7xuwf9y0tkosjwz6urvc" xml:space="preserve">[[Файл:NatMusAus Main Entrance Strip.jpg|thumb]]
'''Австралийн Үндэсний''' '''музей''' ([[Англи хэл|англи.]] ''National Museum of Australia'') нь 1980 онд байгуулагдсан Австралийн хамгийн том музейнүүдийн нэг юм. Тус музей нь Австралийн нийгмийн түүх, орчин үеийн Австрали үндэстнийг бүрдүүлсэн гол асуудлууд, хүмүүс, үйл явдлуудад зориулсан үзмэрүүд толилуулдаг байна.

== Ерөнхий мэдээлэл ==
[[Файл:Australian National Museum from Black Mountain.jpg|thumb|628x628px]]
Австралийн Үндэсний музей нь нийслэл [[Канберра]] хотын Актон дүүрэгт, [[Австралийн Үндэсний Их Сургууль|Австралийн Үндэсний Их Сургуулийн]] ойролцоо байрладаг. Музейн байршил нь өмнө нь 1997 оны 7-р сарын 13-нд нураасан Канберрагийн Хааны эмнэлэг байжээ.

Музей нь Австралийн нийгмийн түүх, ялангуяа Австралийн уугуул иргэд болон Торрес хоолойн арлын оршин суугчдын түүх, соёл, 1788 оноос хойшхи Австралийн түүх, нийгэм, хүмүүсийн хүрээлэн буй орчинтой харилцах харилцаанд зориулагдсан. Байнгын таван үзэсгэлэн байдаг: Анхны Австраличуудын галерей (''Gallery of the First Australians''), Хувь тавилан (''Tangled Destinies''), Австралийн ирээдүй (''Horizons: the Peopling of Australia'') Австрали Үндэстэн: Австралийн бэлгэдэл&amp;#x20;''(Nation: Symbols of Australia''), Австралийн сэтгэл хөдлөлийн зүрх сэтгэлээс гарсан түүхүүд (''Eternity: Stories From the Emotional Heart of Australia''). Мөн нэмэлт үзэсгэлэнгүүд зохион байгуулж дэлгэн үзүүлдэг байна. 

Музей нь өөрийн гэсэн хэвлэлийн газар, түүхийн судалгааны музейн төвтэй.

== Түүх ==
Австралийн холбооны 100 жилийн ойг тохиолдуулан Канберра дахь Австралийн Үндэсний музейн барилга 2001 оны 3-р сарын 11-нд албан ёсоор нээгдсэн. Музей байгуулах төлөвлөгөөг анх 20-р зууны эхээр боловсруулсан боловч дэлхийн дайн, санхүүгийн хямралын улмаас хэрэгжээгүй юм. Австралийн Үндэсний музейн албан ёсоор байгуулагдсан жил нь 1980 он гэж үздэг юм, учир энэ онд тус улсын парламент музей байгуулах тусгай хууль баталсан байна. Музей 155 сая австрали долларын өртөгтэй баригдсан байна. 

Цахим хуудас: https://www.nma.gov.au/</text>
      <sha1>n1bv6v9v5ea7xuwf9y0tkosjwz6urvc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862267</id>
      <parentid>862245</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T05:18:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3338" sha1="hf78yf0f1plivvl4oadt5x8o30nh1dy" xml:space="preserve">[[Файл:NatMusAus Main Entrance Strip.jpg|thumb]]
'''Австралийн Үндэсний''' '''музей''' ([[Англи хэл|англи.]] ''National Museum of Australia'') - 1980 онд байгуулагдсан Австралийн хамгийн том музейнүүдийн нэг юм. Тус музей нь Австралийн нийгмийн түүх, орчин үеийн Австрали үндэстнийг бүрдүүлсэн хүмүүс, үйл явдлуудад зориулсан үзмэрүүд толилуулдаг байна.

== Ерөнхий мэдээлэл ==
[[Файл:Australian National Museum from Black Mountain.jpg|thumb|628x628px]]
Австралийн Үндэсний музей нь нийслэл [[Канберра]] хотын Актон дүүрэгт, [[Австралийн Үндэсний Их Сургууль|Австралийн Үндэсний Их Сургуулийн]] ойролцоо байрладаг.  Өмнө нь 1997 оны 7-р сарын 13-нд нураасан Канберрагийн Хааны эмнэлэг байсан газар Музейг байгуулжээ. 

Музей нь Австралийн нийгмийн түүх, ялангуяа Австралийн уугуул иргэд болон Торрес хоолойн арлын оршин суугчдын түүх, соёл, 1788 оноос хойшхи Австралийн түүх, нийгэм, хүмүүсийн хүрээлэн буй орчинтой харилцах харилцаанд зориулагдсан. Байнгын таван үзэсгэлэн байдаг: Анхны Австраличуудын галерей (''Gallery of the First Australians''), Хувь тавилан (''Tangled Destinies''), Австралийн ирээдүй (''Horizons: the Peopling of Australia'') Австрали Үндэстэн: Австралийн бэлгэдэл&amp;#x20;''(Nation: Symbols of Australia''), Австралийн сэтгэл хөдлөлийн зүрх сэтгэлээс гарсан түүхүүд (''Eternity: Stories From the Emotional Heart of Australia''). Мөн нэмэлт үзэсгэлэнгүүд зохион байгуулж дэлгэн үзүүлдэг байна. 

Музей нь өөрийн гэсэн хэвлэлийн газар, түүхийн судалгааны төвтэй.

== Түүх ==
Австралийн холбооны 100 жилийн ойг тохиолдуулан Канберра дахь Австралийн Үндэсний музейн барилга 2001 оны 3-р сарын 11-нд албан ёсоор нээгдсэн. Музей байгуулах төлөвлөгөөг анх 20-р зууны эхээр боловсруулсан боловч дэлхийн дайн, санхүүгийн хямралын улмаас хэрэгжээгүй юм. Австралийн Үндэсний музейн албан ёсоор байгуулагдсан жил нь 1980 он гэж үздэг юм, учир энэ онд тус улсын парламент музей байгуулах тусгай хууль баталсан байна. Музей 155 сая австрали долларын өртөгтэй баригдсан байна. 

Цахим хуудас: https://www.nma.gov.au/</text>
      <sha1>hf78yf0f1plivvl4oadt5x8o30nh1dy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2001 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147110</id>
    <revision>
      <id>862268</id>
      <timestamp>2026-07-17T05:21:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Инфобокс сонгууль | country = Монгол | type = presidential | previous_election = 1997 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль | previous_year = 1997 | next_election = 2005 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль | next_year = 2005 | election_date = 2001 оны 5 сарын 20 | turnout = 82.94% ({{decrease}} 2.12[[percentage point|pp]]) | votes_for_election = Нэр дэвшиг...&quot;</comment>
      <origin>862268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6196" sha1="jsxidpw0ivc3gzfzi4ymqmb4fu3hkpf" xml:space="preserve">{{Инфобокс сонгууль
| country = Монгол
| type = presidential
| previous_election = 1997 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль
| previous_year = 1997
| next_election = 2005 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль
| next_year = 2005
| election_date = 2001 оны 5 сарын 20
| turnout = 82.94% ({{decrease}} 2.12[[percentage point|pp]])
| votes_for_election = Нэр дэвшигчдийн хэн нь ч үнэмлэхүй олонхын санал аваагүй бол дахин санал хураалт явагдана
| registered = 1,205,885
| image1 = Natsagiin Bagabandi (Cropped).png
| nominee1 = '''[[Нацагийн Багабанди]]'''
| party1 = [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
| popular_vote1 = '''581,381'''
| percentage1 = '''59.19%'''
| image2 = Radnaasumbereliin Gonchigdorj in the 1990s.jpg
| nominee2 = [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
| party2 = [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
| popular_vote2 = 365,363
| percentage2 = 37.18%
| map_image = 2001 Mongolian presidential election map.svg
| map_caption = Аймгуудын үр дүн
| title = Ерөнхийлөгч
| before_election = [[Нацагийн Багабанди]]
| before_party = [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
| after_election = [[Нацагийн Багабанди]]
| after_party = [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
| flag_year = 1992
}}{{Монгол улсын улс төр}}
'''2001 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль''' 2001 оны 5 сарын 20-нд явагдсан.&lt;ref&gt;[[Dieter Nohlen]], Florian Grotz &amp; Christof Hartmann (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p490 {{ISBN|0-19-924959-8}}&lt;/ref&gt; Сонгуулийн үр дүнд, сонгогчдын 59%-ийн саналыг авсан [[Нацагийн Багабанди]] улиран сонгогджээ. Сонгогчдын ирц 83% байв.&lt;ref&gt;Nohlen ''et al''., p491&lt;/ref&gt;

== Нэр дэвшигчид==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;width: 115px;&quot; |Нэр
! style=&quot;width: 145px;&quot; |Төрсөн
! style=&quot;width: 145px;&quot; |Өмнөх албан тушаал
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;width: 215px;&quot; |Нам
|-
| data-sort-value=&quot;Багабанди, Нацагийн&quot; |[[File:President Natsagiin Bagabandi.jpg|100px]]&lt;br&gt;'''[[Нацагийн Багабанди]]'''
|{{dts|1950|04|22|format=dmy}}&lt;br&gt;({{age nts|1950|04|22|2001|5|20}})&lt;br&gt;[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Яруу сум|Яруу]]
|[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;(1997–2005)&lt;br&gt;[[Монгол Ардын Намын дарга|МАХН-ын дарга]]&lt;br&gt;(1997)&lt;br&gt;[[Улсын Их Хурлын дарга]]&lt;br&gt;(1992–1996)
|{{party color cell|Монгол Ардын Нам}}
|[[File:Logo of the Mongolian People's Party (2000-2010).png|60x60px]]
|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| data-sort-value=&quot;Гончигдорж, Раднаасүмбэрэлийн&quot; |[[File:Radnaasumbereliin Gonchigdorj in the 1990s.jpg|100px]]&lt;br&gt;'''[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]'''
|{{dts|1953|12|29|format=dmy}}&lt;br&gt;({{age nts|1953|12|29|2001|5|20}})&lt;br&gt;[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Цахир сум|Цахир]]
|[[Улсын Их Хурлын дарга]]&lt;br&gt;(1996–2000)&lt;br&gt;[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын дэд ерөнхийлөгч|БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;(1990–1992)
|{{party color cell|Ардчилсан Нам (Монгол}}
|[[File:Logo of the Democratic Party of Mongolia (2000-2010s).png|60x60px]]
|[[Ардчилсан Нам]]
|-
| data-sort-value=&quot;Дашням, Лувсандамбын&quot; |[[File:Лувсандамба Дашням.jpg|100px]]&lt;br&gt;'''[[Лувсандамбын Дашням]]'''
|{{dts|1943|||format=dmy}}&lt;br&gt;({{age nts|1943|1|1|2001|5|20}})&lt;br&gt;[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Төвшрүүлэх сум|Төвшрүүлэх]]
|[[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] орлогч дарга&lt;br&gt;(1990–1992)
|{{party color cell|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}
|[[File:Logo of the Civil Will Party.png|60x60px]]
|[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Нам]]
|}

==Үр дүн==
{{Сонгуулийн үр дүн
|cand1=[[Нацагийн Багабанди]]|party1=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]|votes1=581381
|cand2=[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]|party2=[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]|votes2=365363
|cand3=[[Лувсандамбын Дашням]]|party3=[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗН]]|votes3=35425
|row4=Хоосон санал|votes4=545
|invalidonly=yes
|invalid=17411
|electorate=1205885
|source=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо&lt;ref&gt;{{Citation |title=Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгуулиудын дүнгийн эмхэтгэл |date=2011 |website=[[Монгол Улсын Сонгуулийн ерөнхий хороо]] |page=56–76 |trans-title=Compilation of Mongolian presidential election results |url=https://www.gec.gov.mn/uploads/Erunhiilugchiin%20songuuli-1993-2009.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424002713/https://www.gec.gov.mn/uploads/Erunhiilugchiin%20songuuli-1993-2009.pdf |archive-date=24 April 2024 |place=Улаанбаатар|language=монгол}}&lt;/ref&gt;
}}

==Эх сурвалж==
{{Reflist}}

{{Монголын сонгууль}}

[[Ангилал:2001 он Монголд|Ерөнхийлөгчийн сонгууль]]
[[Ангилал:Азийн 2001 оны сонгууль|Монгол]]
[[Ангилал:Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль]]</text>
      <sha1>jsxidpw0ivc3gzfzi4ymqmb4fu3hkpf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862270</id>
      <parentid>862268</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T05:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>862270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6179" sha1="ls71395kzmx9w7juc86gdvcyvmfuc8q" xml:space="preserve">{{Инфобокс сонгууль
| country = Монгол
| type = presidential
| previous_election = 1997 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль
| previous_year = 1997
| next_election = 2005 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль
| next_year = 2005
| election_date = 2001 оны 5 сарын 20
| turnout = 82.94% ({{decrease}} 2.12[[percentage point|pp]])
| votes_for_election = Нэр дэвшигчдийн хэн нь ч үнэмлэхүй олонхын санал аваагүй бол дахин санал хураалт явагдана
| registered = 1,205,885
| image1 = Natsagiin Bagabandi (Cropped).png
| nominee1 = '''[[Нацагийн Багабанди]]'''
| party1 = [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
| popular_vote1 = '''581,381'''
| percentage1 = '''59.19%'''
| image2 = Radnaasumbereliin Gonchigdorj in the 1990s.jpg
| nominee2 = [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
| party2 = Ардчилсан Нам (Монгол)
| popular_vote2 = 365,363
| percentage2 = 37.18%
| map_image = 2001 Mongolian presidential election map.svg
| map_caption = Аймгуудын үр дүн
| title = Ерөнхийлөгч
| before_election = [[Нацагийн Багабанди]]
| before_party = [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
| after_election = [[Нацагийн Багабанди]]
| after_party = [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
| flag_year = 1992
}}{{Монгол улсын улс төр}}
'''2001 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль''' 2001 оны 5 сарын 20-нд явагдсан.&lt;ref&gt;[[Dieter Nohlen]], Florian Grotz &amp; Christof Hartmann (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p490 {{ISBN|0-19-924959-8}}&lt;/ref&gt; Сонгуулийн үр дүнд, сонгогчдын 59%-ийн саналыг авсан [[Нацагийн Багабанди]] улиран сонгогджээ. Сонгогчдын ирц 83% байв.&lt;ref&gt;Nohlen ''et al''., p491&lt;/ref&gt;

== Нэр дэвшигчид==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;width: 115px;&quot; |Нэр
! style=&quot;width: 145px;&quot; |Төрсөн
! style=&quot;width: 145px;&quot; |Өмнөх албан тушаал
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;width: 215px;&quot; |Нам
|-
| data-sort-value=&quot;Багабанди, Нацагийн&quot; |[[File:President Natsagiin Bagabandi.jpg|100px]]&lt;br&gt;'''[[Нацагийн Багабанди]]'''
|{{dts|1950|04|22|format=dmy}}&lt;br&gt;({{age nts|1950|04|22|2001|5|20}})&lt;br&gt;[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Яруу сум|Яруу]]
|[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;(1997–2005)&lt;br&gt;[[Монгол Ардын Намын дарга|МАХН-ын дарга]]&lt;br&gt;(1997)&lt;br&gt;[[Улсын Их Хурлын дарга]]&lt;br&gt;(1992–1996)
|{{party color cell|Монгол Ардын Нам}}
|[[File:Logo of the Mongolian People's Party (2000-2010).png|60x60px]]
|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| data-sort-value=&quot;Гончигдорж, Раднаасүмбэрэлийн&quot; |[[File:Radnaasumbereliin Gonchigdorj in the 1990s.jpg|100px]]&lt;br&gt;'''[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]'''
|{{dts|1953|12|29|format=dmy}}&lt;br&gt;({{age nts|1953|12|29|2001|5|20}})&lt;br&gt;[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Цахир сум|Цахир]]
|[[Улсын Их Хурлын дарга]]&lt;br&gt;(1996–2000)&lt;br&gt;[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын дэд ерөнхийлөгч|БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;(1990–1992)
|{{party color cell|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|[[File:Logo of the Democratic Party of Mongolia (2000-2010s).png|60x60px]]
|[[Ардчилсан Нам]]
|-
| data-sort-value=&quot;Дашням, Лувсандамбын&quot; |[[File:Лувсандамба Дашням.jpg|100px]]&lt;br&gt;'''[[Лувсандамбын Дашням]]'''
|{{dts|1943|||format=dmy}}&lt;br&gt;({{age nts|1943|1|1|2001|5|20}})&lt;br&gt;[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Төвшрүүлэх сум|Төвшрүүлэх]]
|[[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] орлогч дарга&lt;br&gt;(1990–1992)
|{{party color cell|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}
|[[File:Logo of the Civil Will Party.png|60x60px]]
|[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Нам]]
|}

==Үр дүн==
{{Сонгуулийн үр дүн
|cand1=[[Нацагийн Багабанди]]|party1=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]|votes1=581381
|cand2=[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]|party2=[[Ардчилсан Нам (Монгол)]]|votes2=365363
|cand3=[[Лувсандамбын Дашням]]|party3=[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗН]]|votes3=35425
|row4=Хоосон санал|votes4=545
|invalidonly=yes
|invalid=17411
|electorate=1205885
|source=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо&lt;ref&gt;{{Citation |title=Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгуулиудын дүнгийн эмхэтгэл |date=2011 |website=[[Монгол Улсын Сонгуулийн ерөнхий хороо]] |page=56–76 |trans-title=Compilation of Mongolian presidential election results |url=https://www.gec.gov.mn/uploads/Erunhiilugchiin%20songuuli-1993-2009.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424002713/https://www.gec.gov.mn/uploads/Erunhiilugchiin%20songuuli-1993-2009.pdf |archive-date=24 April 2024 |place=Улаанбаатар|language=монгол}}&lt;/ref&gt;
}}

==Эх сурвалж==
{{Reflist}}

{{Монголын сонгууль}}

[[Ангилал:2001 он Монголд|Ерөнхийлөгчийн сонгууль]]
[[Ангилал:Азийн 2001 оны сонгууль|Монгол]]
[[Ангилал:Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль]]</text>
      <sha1>ls71395kzmx9w7juc86gdvcyvmfuc8q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лианкур арлын маргаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147111</id>
    <revision>
      <id>862280</id>
      <timestamp>2026-07-17T06:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Liancourt walleye view.jpg|thumb]] '''Лианкур арлын маргаан''' - '''Докдо''' ([[Солонгос хэл|солонгос:]] 독도?, 獨島?), эсвэл Такэшима ([[Япон хэл|япон:]] 竹島) - [[Япон тэнгис|Япон тэнгисийн]] баруун хэсэгт орших жижиг арлуудын бүлэг юм. Эдгээр нь хойд өргөргийн 37° 14′ 30″, зүүн уртра...&quot;</comment>
      <origin>862280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3589" sha1="982rjtng0yx7rouc0utu9dq35jmnm75" xml:space="preserve">[[Файл:Liancourt walleye view.jpg|thumb]]
'''Лианкур арлын маргаан''' - '''Докдо''' ([[Солонгос хэл|солонгос:]] 독도?, 獨島?), эсвэл Такэшима ([[Япон хэл|япон:]] 竹島) - [[Япон тэнгис|Япон тэнгисийн]] баруун хэсэгт орших жижиг арлуудын бүлэг юм. Эдгээр нь хойд өргөргийн 37° 14′ 30″, зүүн уртрагийн 131° 52′-д байрладаг. Арлуудын эзэмшлийн эрхийг Япон, Өмнөд Солонгос маргаантай гэж үздэг. Дэлхийн 2-р дайн дууссанаас хойш арлуудыг Өмнөд Солонгосын мэдэлд байлгаж ирсэн.

== Нэршил ==
[[Файл:Liancourt Rocks map rus.png|thumb]]
Солонгост эдгээр арлуудыг Докдо (독도/獨島, Солонгосоор &quot;ганцаардмал арлууд&quot; гэсэн утгатай), харин Японд Такэшима (竹島, Японоор &quot;хулсны арлууд&quot; гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг.

Англи хэлээр эдгээр арлуудыг &quot;Лианкурт Рокс&quot;  (''Liancourt Rocks'') гэж нэрлэдэг. Энэ нэр нь Францын халим агнуурын хөлөг онгоц болох «''Le Liancourt''» гаралтай бөгөөд багийн гишүүд нь 1849 онд эдгээр арлуудыг нээж, газрын зурагт тусгасан анхны европчууд байжээ.

== Хүн ам ==
Арлууд дээр байнгын хүн ам байдаггүй. Гэсэн хэдий ч Өмнөд Солонгосын 37 цагдаагийн алба хаагч ээлжлэн ажилладаг цагдаагийн хэлтэс байдаг. Мөн Өмнөд Солонгосын Далайн хэрэг, загас агнуурын яамны гурван захиргааны төлөөлөгч, мөн арал дээр ээлжлэн амьдардаг гурван гэрэлт цамхагийн ажилтан байдаг.

== Маргаан ==
Одоогоор арлуудын талаарх бүрэн эрхийн маргаантай асуудал оршсоор байгаа юм. Солонгосын талын нэхэмжлэл нь янз бүрийн түүхийн тэмдэглэл, газрын зураг дээрх Усандо хэмээх Солонгосын арлуудын талаар дурдсантай холбоотой юм. Солонгосын үзэж буйгаар эдгээр нь өнөөгийн Лианкурт арлуудыг хэлж байгаа бол Япончууд эдгээр арлуудыг өнөөгийн Жукдо гэж нэрлэгддэг өөр нэг аралд харьяалагддаг гэж үздэг бөгөөд энэ нь хамгийн ойрын том Солонгосын арал болох Ульюндотой ойрхон байрладаг жижиг арал юм.

Япон улс эдгээр арлуудыг 1905 оны 2-р сарын 22-нд албан ёсоор өөрийн нутаг дэвсгэрт оруулсан бөгөөд Солонгосыг өөрийг нь нэгтгэх үед юм. Солонгосыг Японд нэгтгэсний дараа Лианкур арлууд нь Солонгосын Ерөнхий Засгийн газрын бус, харин Шиманэ мужийн нэг хэсэг хэвээр үлджээ.</text>
      <sha1>982rjtng0yx7rouc0utu9dq35jmnm75</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>862281</id>
      <parentid>862280</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T06:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>862281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5314" sha1="4w2shqieriwbjxtijkmxl8knvl1y9f6" xml:space="preserve">[[Файл:Liancourt walleye view.jpg|thumb]]
'''Лианкур арлын маргаан''' - '''Докдо''' ([[Солонгос хэл|солонгос:]] 독도?, 獨島?), эсвэл Такэшима ([[Япон хэл|япон:]] 竹島) - [[Япон тэнгис|Япон тэнгисийн]] баруун хэсэгт орших жижиг арлуудын бүлэг юм. Эдгээр нь хойд өргөргийн 37° 14′ 30″, зүүн уртрагийн 131° 52′-д байрладаг. Арлуудын эзэмшлийн эрхийг Япон, Өмнөд Солонгос маргаантай гэж үздэг. Дэлхийн 2-р дайн дууссанаас хойш арлуудыг Өмнөд Солонгосын мэдэлд байлгаж ирсэн.

== Нэршил ==
[[Файл:Liancourt Rocks map rus.png|thumb]]
Солонгост эдгээр арлуудыг Докдо (독도/獨島, Солонгосоор &quot;ганцаардмал арлууд&quot; гэсэн утгатай), харин Японд Такэшима (竹島, Японоор &quot;хулсны арлууд&quot; гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг.

Англи хэлээр эдгээр арлуудыг &quot;Лианкурт Рокс&quot;  (''Liancourt Rocks'') гэж нэрлэдэг. Энэ нэр нь Францын халим агнуурын хөлөг онгоц болох «''Le Liancourt''» гаралтай бөгөөд багийн гишүүд нь 1849 онд эдгээр арлуудыг нээж, газрын зурагт тусгасан анхны европчууд байжээ.

== Хүн ам ==
Арлууд дээр байнгын хүн ам байдаггүй. Гэсэн хэдий ч Өмнөд Солонгосын 37 цагдаагийн алба хаагч ээлжлэн ажилладаг цагдаагийн хэлтэс байдаг. Мөн Өмнөд Солонгосын Далайн хэрэг, загас агнуурын яамны гурван захиргааны төлөөлөгч, мөн арал дээр ээлжлэн амьдардаг гурван гэрэлт цамхагийн ажилтан байдаг.

== Маргаан ==
Одоогоор арлуудын талаарх бүрэн эрхийн маргаантай асуудал оршсоор байгаа юм. Солонгосын талын нэхэмжлэл нь янз бүрийн түүхийн тэмдэглэл, газрын зураг дээрх Усандо хэмээх Солонгосын арлуудын талаар дурдсантай холбоотой юм. Солонгосын үзэж буйгаар эдгээр нь өнөөгийн Лианкурт арлуудыг хэлж байгаа бол Япончууд эдгээр арлуудыг өнөөгийн Жукдо гэж нэрлэгддэг өөр нэг аралд харьяалагддаг гэж үздэг бөгөөд энэ нь хамгийн ойрын том Солонгосын арал болох Ульюндотой ойрхон байрладаг жижиг арал юм.

Япон улс эдгээр арлуудыг 1905 оны 2-р сарын 22-нд албан ёсоор өөрийн нутаг дэвсгэрт оруулсан бөгөөд Солонгосыг өөрийг нь нэгтгэх үед юм. Солонгосыг Японд нэгтгэсний дараа Лианкур арлууд нь Солонгосын Ерөнхий Засгийн газрын бус, харин Японы Шиманэ мужийн нэг хэсэг хэвээр үлджээ.

Одоогийн байдлаар энэхүү маргаан нь голчлон Японы колониудын бүрэн эрхээсээ татгалзсан нь Лианкурын арлуудад мөн хамаарах эсэх талаар маргаантай тайлбараас үүдэлтэй юм. Эзлэн түрэмгийлэгч Холбоотны Гүрнүүдийн Дээд Ерөнхий Командлагч (SCAP) 1946 оны 1-р сарын 29-ний өдрийн 677 дугаар зааварт Лианкурын арлуудыг Японы эрх мэдэл хэрэгжүүлэхгүй нутаг дэвсгэрийн тоонд оруулсан байдаг. Гэсэн хэдий ч Япон болон Холбоотны Гүрнүүдийн хооронд байгуулсан [[Сан-Францискогийн энхийн гэрээ|Сан-Францискогийн энхийн гэрээнд]] тэдгээрийн талаар огт дурдаагүй байдаг болно.

1954 оноос хойш Өмнөд Солонгосын эргийн хамгаалалтын хүчний жижиг гарнизон Лианкур арлуудад байрлаж байна.

1982 оны 11-р сард эдгээр арлуудыг байгалийн дурсгалт газар гэж зарласан. Одоог хүртэл Өмнөд Солонгосын засгийн газар энгийн иргэд болон хэвлэл мэдээллийн төлөөлөгчдийг Лианкур арлууд руу нэвтрэхийг хязгаарлаж ирсэн. Албан ёсны шалтаг нь байгаль орчны асуудал гэдэг юм.</text>
      <sha1>4w2shqieriwbjxtijkmxl8knvl1y9f6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Михаил Фёдоров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147112</id>
    <revision>
      <id>862290</id>
      <timestamp>2026-07-17T08:18:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Михайло Федоров.jpg|thumb|Михаил Фёдоров, 2026 он.]] '''Михаил Фёдоров''' ([[Украин хэл|укр.]] ''Михайло Альбертович Федоров''; 1991 оны 1-р сарын 21-нд ЗХУ-ын Зөвлөлт Украины [[Запорожье муж|Запорож]] мужийн  Васильевка хотод төрсөн) — Украины төрийн болон улс төрийн з...&quot;</comment>
      <origin>862290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4144" sha1="1gat02m03s4jvnm54lqbw19apv3fzx8" xml:space="preserve">[[Файл:Михайло Федоров.jpg|thumb|Михаил Фёдоров, 2026 он.]]
'''Михаил Фёдоров''' ([[Украин хэл|укр.]] ''Михайло Альбертович Федоров''; 1991 оны 1-р сарын 21-нд ЗХУ-ын Зөвлөлт Украины [[Запорожье муж|Запорож]] мужийн  Васильевка хотод төрсөн) — Украины төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, 2026 оны 1-р сарын 14-нөөс 7-р сарын 15-ны хооронд Украины Батлан хамгаалахын сайд, Мэдээллийн технологийн бизнес эрхлэгч, цахим агентлаг үүсгэн байгуулагч.

2019 оны 8-р сарын 29-нөөс 2023 оны 3-р сарын 20 хүртэл Украины Дижитал шилжилтийн асуудал хариуцсан яамны дэд сайд. 2023 оны 3-р сарын 21-нээс 2025 оны 7-р сарын 17 хүртэл тэрээр Украины Шадар сайд, Инноваци, боловсрол, шинжлэх ухаан, технологийн сайдаар ажиллаж байсан. 2025 оны 7-р сарын 17-ноос 2026 оны 1-р сарын 9 хүртэл тэрээр Украины Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч, Дижитал шилжилтийн сайдаар ажиллаж байсан. 2026 оны 1-р сарын 14-нд түүнийг Украины Батлан ​​​​хамгаалахын сайдын албан тушаалд томилсон байна. 2021 оны 3-р сарын 19-нөөс хойш Украины Үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​​​хамгаалах зөвлөлийн гишүүн.

== Намтар ==
Михаил Фёдоров Запорожийн Үндэсний Их Сургуулийн Социологи, Менежментийн факультетийг төгссөн бөгөөд 2012 онд &quot;оюутны хотын дарга&quot;-аар сонгогдож байжээ. Тэрээр мөн Дээд Улс Төрийн Сургууль болон Украины НАТО-гийн төлөөлөгчдийн боловсролын сургуулийг төгссөн байна.

М.Федоров бизнес эрхлэгчдэд зориулсан &quot;Супер хүмүүс&quot; боловсролын төслийн үйл ажиллагааны захирлаар ажиллаж байсан. Тэрээр [[Facebook]] Маркетингийн Конфронсын зохион байгуулагч юм.
[[Файл:Mykhailo Fedorov at the 2023 World Economic Forum (52692493107).jpg|thumb|398x398px]]
2015-2019 онуудад нийгмийн сүлжээнд сурталчилгааны компаниудыг зохицуулах &quot;SMMSTUDIO&quot; компани үүсгэн байгуулж захирлаар ажиллсан. 

2019 онд Володимир Зеленскийн Украины Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн кампанит ажиллагаанд цахим чиглэлийн багийн ахлагч байсан. В.Зеленский Ерөнхийлөгч болоод түүнийг орон тооны бус зөвлөхөөр авсан. 

Түүнийг 2026 оны 1-р сарын 14-нд түүнийг Украины Батлан ​​​​хамгаалахын сайдын албан тушаалд томилсон. 

2026 оны 7-р сарын 16-нд Ерөнхийлөгч В.Зеленский Михаил Фёдоровыг Украины Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч, генерал Александр Сырскийтай зөрчилтэй харилцаатай гэж үзэн Батлан хамгаалахын сайдаас огцруулсан. М.Фёдоровыг огцруулсныг эсэргүүцсэн жагсаал Киев, Львов, Одесса, Харьков, Днипро хотуудад томоохон жагсаал болсон юм.</text>
      <sha1>1gat02m03s4jvnm54lqbw19apv3fzx8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орлого, баялгийг дахин хуваарилах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147113</id>
    <revision>
      <id>862292</id>
      <timestamp>2026-07-17T10:46:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>B.Anir03</username>
        <id>106038</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Орлого ба хөрөнгийн дахин хуваарилалт''' гэдэг нь орлого болон хөрөнгийг (үүнд биет өмч ч мөн багтана) нэг хэсэг хүмүүсээс нөгөө хэсэг хүмүүст татвар, нийгмийн халамж, төрийн үйлчилгээ, газрын шинэчлэл, мөнгөний бодлого, хөрөнгө хураах, гэрлэлт цуцлалт, э...&quot;</comment>
      <origin>862292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2438" sha1="bp5wp5twuse49p0v7s7l9pdkvmff4yw" xml:space="preserve">'''Орлого ба хөрөнгийн дахин хуваарилалт''' гэдэг нь орлого болон хөрөнгийг (үүнд биет өмч ч мөн багтана) нэг хэсэг хүмүүсээс нөгөө хэсэг хүмүүст татвар, нийгмийн халамж, төрийн үйлчилгээ, газрын шинэчлэл, мөнгөний бодлого, хөрөнгө хураах, гэрлэлт цуцлалт, эсвэл хохирол барагдуулах эрх зүй зэрэг нийгмийн механизмуудаар дамжуулан шилжүүлэхийг хэлнэ. Энэ нэр томьёо нь ихэвчлэн тодорхой хүмүүсийн хооронд бус, харин бүхэл бүтэн эдийн засгийн хэмжээнд явагдах дахин хуваарилалтыг илэрхийлдэг.

Энэ ойлголтыг хүмүүсийн үзэл бодол, улс төрийн үзэл баримтлал, мөн статистик мэдээллийг хэрхэн сонгон ашиглаж байгаагаас шалтгаалан өөр өөрөөр тайлбарладаг. Улс төрийн хүрээнд энэ нэр томьёог ихэвчлэн илүү их орлого, хөрөнгөтэй хүмүүсээс харьцангуй бага орлого, хөрөнгөтэй хүмүүст нөөцийг шилжүүлж буй бодлого гэж ойлгон хэрэглэдэг.

Зарим тохиолдолд, хэдийгээр ховор боловч, энэ нэр томьёог эсрэг чиглэлд буюу ядуу хүмүүсээс чинээлэг хүмүүст орлого, хөрөнгө шилжүүлэхэд хүргэдэг хууль тогтоомж эсвэл бодлогыг тайлбарлахад ашигладаг.

Энэ хэллэгийг заримдаа '''&quot;ангийн тэмцэл&quot;''' гэсэн ойлголттой холбон хэрэглэдэг. Энэ тохиолдолд орлого, хөрөнгийн дахин хуваарилалт нь өндөр орлоготой хүмүүс болон чинээлэг давхаргын шударга бус байдал, ялгаварлан гадуурхалт зэрэг үйлдлээс үүдсэн хохирлыг нөхөн тэнцвэржүүлэх зорилготой гэж үздэг.</text>
      <sha1>bp5wp5twuse49p0v7s7l9pdkvmff4yw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орлого ба баялгийг дахин хуваарилах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147114</id>
    <revision>
      <id>862293</id>
      <timestamp>2026-07-17T11:02:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>B.Anir03</username>
        <id>106038</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1364218088|Redistribution of income and wealth]]&quot;</comment>
      <origin>862293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2763" sha1="sk1urls724iwb7ahlyhqe1lorajitn6" xml:space="preserve">
'''Орлого ба хөрөнгийн дахин хуваарилалт''' гэдэг нь орлого болон хөрөнгийг (үүнд биет өмч ч мөн багтана) нэг хэсэг хүмүүсээс нөгөө хэсэг хүмүүст татвар, нийгмийн халамж, төрийн үйлчилгээ, газрын шинэчлэл, мөнгөний бодлого, хөрөнгө хураах, гэрлэлт цуцлалт, эсвэл хохирол барагдуулах эрх зүй зэрэг нийгмийн механизмуудаар дамжуулан шилжүүлэхийг хэлнэ. Энэ нэр томьёо нь ихэвчлэн тодорхой хүмүүсийн хооронд бус, харин бүхэл бүтэн эдийн засгийн хэмжээнд явагдах дахин хуваарилалтыг илэрхийлдэг.

Энэ ойлголтыг хүмүүсийн үзэл бодол, улс төрийн үзэл баримтлал, мөн статистик мэдээллийг хэрхэн сонгон ашиглаж байгаагаас шалтгаалан өөр өөрөөр тайлбарладаг. Улс төрийн хүрээнд энэ нэр томьёог ихэвчлэн илүү их орлого, хөрөнгөтэй хүмүүсээс харьцангуй бага орлого, хөрөнгөтэй хүмүүст нөөцийг шилжүүлж буй бодлого гэж ойлгон хэрэглэдэг. Зарим тохиолдолд, хэдийгээр ховор боловч, энэ нэр томьёог эсрэг чиглэлд буюу ядуу хүмүүсээс чинээлэг хүмүүст орлого, хөрөнгө шилжүүлэхэд хүргэдэг хууль тогтоомж эсвэл бодлогыг тайлбарлахад ашигладаг.

Энэ хэллэгийг заримдаа '''&quot;ангийн тэмцэл&quot;''' гэсэн ойлголттой холбон хэрэглэдэг. Энэ тохиолдолд орлого, хөрөнгийн дахин хуваарилалт нь өндөр орлоготой хүмүүс болон чинээлэг давхаргын шударга бус байдал, ялгаварлан гадуурхалт зэрэг үйлдлээс үүдсэн хохирлыг нөхөн тэнцвэржүүлэх зорилготой гэж үздэг.


[[Ангилал:Социал демократ]]
[[Ангилал:Улс төрийн бодлого]]
[[Ангилал:Улс төрийн философи]]
[[Ангилал:Төрийн эдийн засаг]]
[[Ангилал:Либерализм]]
[[Ангилал:Pages using multiple image with auto scaled images]]</text>
      <sha1>sk1urls724iwb7ahlyhqe1lorajitn6</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>