Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4664 862318 811014 2026-07-18T07:45:13Z Megzer 20491 862318 wikitext text/x-wiki {{Мөн үзэх|Мянгад (салаа утга)}} '''Мянган''' (монгол бичиг: {{МонголЮникод|ᠮᠢᠩᠭᠠᠨ}}, латин галиг: minggan; ) бол [[Чингис хаан|Чингис хааны]] бий болгосон 1,000 өрх айл бүхий цэрэг-нийгмийн зохион байгуулалтын нэгж юм. Энэ бүлгээс 1,000 хүнтэй [[Монголчууд|монгол]] цэргийн [[Хороо|анги]] элсүүлэх боломжтой байв. Энэ нь [[Төв Ази|Төв Азийн]] нүүдэлчдийн [[Аравтын тооллын систем|аравтын тооллын системд]] суурилсан хөгжингүй зохион байгуулалтын эртний тогтолцооны нэг хэсэг юм. 10,000 өрх айл болон цэргийг багтаасан ''[[Түмэн|түмэн]] (tümen)'' нь хамгийн том бүлэг байсан бөгөөд 10 ''мянганд (mingghan)'' хуваагдаж байв. ''Мянган'' нь 10 ''зуун (jaghun)'' буюу 100 ''арванаас (arban)'' бүрддэг байжээ. ''Мянганы'' захирагчийн хүү [[Хишигтэн|хишигтэн]] харуул болохдоо өөртэйгөө хамт алба хаах нэг дүү болон өөр 10 хүнийг дагуулж ирэх үүрэгтэй байсан тухай эх сурвалжид дурдсан байдаг. == Их Монгол Улсын мянгат == 1206 онд Чингис хаан Их Монгол Улсыг байгуулаад хуучны овог аймгийн хүрээний тогтолцоог мянгатын тогтолцоод шилжүүлэхдээ гавьяа байгуулсан 88 ноёдын захирсан 95 мянган болгон хуваасан нь 1227 он гэхэд 129 мянган болж өргөжжээ. [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] бичснээр 1206 оны хуралдайгаар дараах ноёдыг мянганы ноён болгожээ. <div style="column-count: 5;"> # [[Мэнлиг эцэг]], # [[Боорчи]], # [[Мухулай]] гоо ван, # Хорчи, # Илугай, # Жорчидай, # [[Хунан (жанжин)|Хунан]], # [[Хубилай ноён|Хубилай]], # [[Зэлмэ]], # Түгэ, # Дэгэй, # Толун, # [[Үнгүр]], # Чүлгэдэй, # [[Борохул]], # [[Шихихутуг|Шигихутуг]], # Хүчү, # Хөхөчү, # Хоргасун, # Үсүн, # [[Хуйлдар]], # Шилүгэй, # Жидай, # Тахай, # Цагаан гуа, # Алаг, # [[Сорхон шар|Сорхан-шара]], # Булугун, # Харачар, # Хөхөчос, # Сүйхэтү, # [[Наяа]], # Жунсо, # Хүчүгүр, # Бала, # Оронартай, # Дайр, # Мүгэ, # Бужир, # Мүнгүүр, # Долоодай, # Бөгэн, # Худус, # Марал, # Жибгэ, # Юрүхан. # Хөхө, # Зэв, # Удутай, # Бала-чэрби, # Хэтэ, # [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй]], # Мөнх, # Халжа, # Хурчахус, # Гэүги, # [[Бадай]], # [[Хишилиг]], # Хэтэй, # Чаурхай, # Хонгиран, # Тогоонтөмөр, # Мэгэтү, # Хадаан, # Мороха, # Дори-бөхө, # Идухадай, # Ширахул, # Даун, # Дамачи, # Хауран, # Алчи, # Тобсаха, # Тунхудай, # Тобуха, # Ажинай, # Түйдхэр, # Сачуур, # Жидэр, # Олар хүргэн, # Хингиадай, # Буха-хүргэн, # Хурил, # Ашиг хүргэн, # Хадай хүргэн, # Чигу хүргэн, # Алчи хүргэн, # гурван мянган хонгирад # [[Буту хүргэн]], # 2 мянган Ихирэс, # 92, 93, 94, 95. Онгуудын [[Алахуш Дигитхури|Алхушдигид хури хүргэн]], таван мянгат онгууд<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 202-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/09_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-11 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> </div>Харин [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] бичснээр Чингис хааныг нас барахаас өмнө Их Монгол Улс нь 129 мянганы ноёнтой байсны 101 мянгат нь [[Тулуй|Тулуйн]] мэдэлд "'''голын улс'''"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395-408}} нэрээр харьяалагдаж, Чингис хааны бусад хөвгүүд, дүү нарын мэдэлд 28 мянгат{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395-408}} харьяалагдаж байсан. Тулуйн мэдлийн Голын улс хэмээх 101 мянгат нь дотроо баруун, гол, зүүн гарын түмэнд хуваагдаж, баруун гарын түмтийг Боорчи ноён захирч 38 мянган цэрэг захирагдаж байсан. Зүүн гарын түмтийг Мухулай ван болон түүний удам захирч, 62 мянган цэрэг захирагдаж байсан. Харин Голын мянган нь Чингис хааны хувийн мянган бөгөөд тангуд угсааны [[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноёны]] мэдэлд Чингис хааны дөрвөн их ордоны нутаг бэлчээр, хүн ардыг захирч байсан.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395-408}} === Чингис хааны сүүл үеийн мянганы ноёд === ==== Голын улсын баруун гарын 38 мянгатын ноёд{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395-408}} ==== <div style="column-count: 2;"> # Аруладын Боорчи ноён # Хушины Борохул ноён # Мангудын Жэдай ноён # Олхонудын Хингиадай ноён # Хонхотаны Толун чэрби # Хонхотаны Сүйхэтү чэрби # Жалайрын Бала чэрби # Жалайрын Архай Хасар ноён # Сүлдүсийн Тоорил ноён # Сүлдүсийн Шидун ноён # Татарын Шихихутаг ноён # Дөрвөний Дүйсүх ноён # Баарины Монгол дархан # Ойрадын дөрвөн мянган # Баарины Бааридай Хорчи ноён: нэг түмэн цэрэгтэй # Баруласын Булган халжа ноён # Олхонудын Тайчу хүргэн # Хадархины Мухар хөрөө ноён # Урианхайн Есүнтэй ноён # Сөнөдийн Хадан хэвтүүл # Хонхотаны Мэнлиг эцэг # Онгудын дөрвөн мянган # Хиадын Хөхө ноён # Хиадын Мэнгэтү ноён </div> ==== Голын улсын зүүн гарын 62 мянгатын ноёд{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395-408}} ==== <div style="column-count: 2;"> # Жалайрын [[Мухулай]] ван # Уриайнхайн Есөнбуха ноён # Урудын Хөхөтэй ноён, Бүчин ноён # Ихирэсийн [[Буту хүргэн]]: есөн мянган хүнтэй # Татарын Их хутагт ноён: [[Есүй]], [[Есүгэн]] хатдын ах. # [[Хонгирад|Хонгирадын]] Алчи ноён, Хөхө ноён # Хонгирадын Хатай ноён # Хонгирадын Бухур ноён # Хонгирадын Шунгур ноён # Мангудын Хуйлдар сэцэний мянгат # Баарины [[Наяа]] ноён # Хонхотаны Суту ноён # Жалайрын Есүр ноён # Баяудын [[Үнгүр]] ноён # Жалайрын Ухай ноён, Барчу ноён # Урианхайн [[Сүбээдэй баатар]] # Аруладын [[Доголху чэрби]] # Ойн Урианхайн Удачи ноён # [[Бэлгүтэй|Бэлгүтэй ноён]] # Хонгирадын Чигү хүргэн # Баарины Ухар халжа ноён # Баарины Худус халжа ноён # Жалайрын Дайсун ноён # [[Жадаран|Жажирадын]] Хошахул ноён # Жажирадын Жусуг ноён # Мангудын Мөнх халжа ноён # Зүрчидийн [[Үеэр|Үеэр ноён]] # Зүрчидийн Туган ноён </div> * [[Өэлүн|Өэлүн эхд]] өгсөн 3 мянганы ноёд нь горлос, олхонуд{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=404-407}} овгийн ноёд байв. * [[Зүчи|Зүчи ханд]] өгсөн 4 мянганы ноёд: Салжиудын Мүнгүр ноён, Гэнигэсийн [[Хунан (жанжин)|Хунан]] ноён, Хушины Байхугийн мянган,{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=404-407}} Хэтэ ноён<ref name=":3">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 243-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/11_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-11 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> * [[Цагадай|Цагаадай ханд]] өгсөн 4 мянганы ноёд: Баруласын Харачар ноён, Хонгирадын Мүгэ ноён{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=404-407}}, Идухадай ноён, Баарины Хөхөчос ноён<ref name=":3" /> * [[Өгэдэй хаан|Өгөөдэй хаанд]] өгсөн 4 мянганы ноёд: Жалайрын Илугай ноён, Сүлдүсийн Илах туа ноён, Хонхотаны Дайр ноён,{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=404-407}} Дэгэй ноён<ref name=":3" /> * [[Хүлгэн]] ханхүүд өгсөн 4 мянганы ноёд: Баруласын [[Хубилай ноён]], Нохосын Тоорил ноён, Нохосын өөр нэг Тоорил ноён{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=404-407}}, * [[Хасар|Жочи Хасарт]] өгсөн мянганы ноён: Жибгэ ноён<ref name=":3" /> * [[Тэмүгэ отчигин]] ноёнд өгсөн 5 мянганы ноёд: <small><big>бэсүдийн Хүчү ноён, Хөхөчү, ноёхоны Жунсо, Аргасун</big></small><ref name=":3" /> * [[Хачиун|Хачиуны]] хүү Элжигдэй ноёнд өгсөн мянганы ноёд: Чаурхай ноён<ref name=":3" />, найманы Асудай, урианхайн Учкаш ноён{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=404-407}}, == Юань Улсын мянгат == Мянгатын бүтэц нь монголын [[Юань Улс|Юань Улсын]] үед хятад нутгийг бүрэн эзлэсний дараа тухайн эзлэсэн газрын онцлогт тааруулж, [[Цэргийн явдлын хүрээлэн|Цэргийн явдлын хүрээлэнг]] байгуулан цэрэг дайнтай холбоотой хэргийг хариуцуулсаны дотор мянганы цэргийн захиргаа багтсан. Юань Улсын төрөөс монголын [[Аравт|аравтын тогтолцоог]], хятадын уламжлалт төрийн бүтэцтэй хольж, доод мянгат (下千戶所), дунд мянгат (中千戶所), дээд мянгат (上千戶所) гэсэн гурван дэсэд хувааж, 300 цэргээс дээш бол доод мянгат, 500 цэргээс дээш бол дунд мянгат, 700 цэргээс дээш бол дээд мянгатын ноёны ордон{{sfn|Song|1976|pp=2311-2312}} гэж тооцогддог болсон. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Юань Улсын мянганы ноёны ордоны ахлах ноёд{{sfn|Song|1976|pp=2311-2312}} !Албан тушаал !Орон тоо !Зэрэг дэв !Эзэмших гэрэгэ |- ! colspan="4" |Дээд мянгат |- |Даргач |1 | rowspan="2" |Дагалт 4-р зэрэг | rowspan="3" |Алтан гэрэгэ |- |Мянганы ноён |1 |- |Дэд мянганы ноён |1 |Жинхэнэ 5-р зэрэг |- ! colspan="4" |Дунд мянгат |- |Даргач |1 | rowspan="2" |Жинхэнэ 5-р зэрэг | rowspan="3" |Алтан гэрэгэ |- |Мянганы ноён |1 |- |Дэд мянганы ноён |1 |Дагалт 5-р зэрэг |- ! colspan="4" |Доод мянгат |- |Даргач |1 | rowspan="2" |Дагалт 5-р зэрэг | rowspan="2" |Алтан гэрэгэ |- |Мянганы ноён |1 |- |Дэд мянганы ноён |1 |Жинхэнэ 6-р зэрэг |Мөнгөн гэрэгэ |} Юань Улсын үед мянганыг захирах даргач, мянганы ноён, дэд мянганы ноёнд жилийн цалин пүнлүүг ямар албанд харьяалагдаж байснаас шалтгаалж адил бусын цалин олгодог ч, цаасан мөнгө эсвэл ембүү зоос болон таар шуудай будаа гэсэн хоёр төрлийн эд зүйлээр цалинг олгодог байсан. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Юань Улсын мянганы ноёдын жилийн цалин{{sfn|Song|1976|pp=2454-2455}} !Албан тушаал !Мөнгөн тэмдэгт !Будаа |- ! colspan="3" |Аяны цэргийн мянгатын ноён |- |Мянганы ноён |25 хэлхээ цаасан мөнгө{{efn|1 хэлхээ цаасан мөнгө 1 лан мөнгөтэй тэнцүү}} (貫), 3 цэн, 3 фэн, 3 ли |2 ши{{efn|Орчин үеийн ханшаар 1 ши будаа 60 кг болно}} |- |Дэд мянганы ноён |20 хэлхээ, 6 цэн, 6 фэн, 6 ли |1 ши, 5 доу{{efn|1 ши нь 10 доутай тэнцүү}} |- ! colspan="3" |Холхивч нумт цэрэг (弩軍官), Тариачин цэргийн (屯田) мянгатын ноён |- |Мянганы ноён |20 хэлхээ, 6 цэн, 6 фэн, 6 ли |1 ши, 5 доу |- ! colspan="3" |Хишигтэн цэргийн мянгатын ноён |- |Мянганы ноён |33 хэлхээ, 3 цэн, 3 фэн, 3 ли | rowspan="2" |Будаа олгохгүй |- |Дэд мянганы ноён |26 хэлхээ, 6 цэн, 6 фэн, 6 ли |} == Мөн үзэх == * [[Их Монгол Улс]] * [[Монголын анхны арми|Монгол цэргийн тактик ба зохион байгуулалт]] * [[Түмэн]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Surenkhorloo |first=Ts |title=Рашид ад-Дин. Судрын чуулган-Нэгдүгээр боть |year=2002 |edition=2 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan shi |publisher=Zhonghua Book Company |year=1976 |location=Beijing |language=zh}} [[Category:Чингис хаан]] [[Category:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Зэвсэгт хүчний холбоо цэргийн нэгжээр]] 2ui9xdxws5z6ubqy5n7nrggnxd7h4y1 0 6087 862295 806610 2026-07-17T12:56:16Z Wikuiser 100055 /* */ 862295 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Дарви сум (Ховд)}} {{Инфобокс суурин | name = Дарви сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠳᠠᠷᠪᠢ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Darvi, Govi-Altai.png | mapsize = 220px | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag govi-altai aimag 2011.svg}} [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3,523 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 1756 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''Дарви сум''' нь баруун талаараа [[Ховд аймаг|Ховдын]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], урд талаараа [[Тонхил сум|Тонхил]], зүүн талаараа [[Шарга сум|Шарга]] ,хойт талаараа [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]] сумдтай хил залгаа оршсон 383,340 га нутаг дэвсгэртэй. Аймгийн төвөөсөө 210 км зайтай, 2019 оны байдлаар 4 баг, 491 өрхийн 1860 гаруй хүн амтай, 200 000 орчим толгой малтай, эдийн засгийн суурь нь мал аж ахуй эрхлэлт. Бүх нутаг дэвсгэрийн ¾ хувь нь жилийн аль ч улирлын нөхцөлд 5 хошуу мал бэлчээрлэхэд тохиромжтой, дэд бүтцийн хувьд [[Баруун бүс]]<nowiki/>ээс 35кВ-ын шугамаар цахилгаанаар хангагддаг, хөдөлгөөнт холбооны бүх операторуудын салбартай, интернет бусад сумуудаас хамгийн түрүүнд нэвтэрсэн, [[Алтай-Ховд чиглэлийн засмал зам]] тус сумын нутгаар сумын төвөөс 50 км зайтай өнгөрдөг. == Газар зүй == Дарви сум нь [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймгийн]] нутгийн баруун захад [[Монгол Алтайн нуруу]]ны салбар уулс, мөнх цаст [[Сутай хайрхан уул|Сутайн нурууны]] ар, [[Дарвийн нуруу|Дарвийн нурууны]] ихэнх хэсэг [[Ихэс нуур|Ихэс нуурын]] хотгор, [[Хүйсийн говь|Хүйсийн говийн]] өмнө зах, [[Шаргын говь|Шаргын говийн]] баруун талыг хамарсан өндөр болон дундаж өндөрлөг уулс, хээр тал, говь хосолсон өгөөмөр баян нутагтай. Тус сумын нутагт [[Сутай хайрхан уул]] дтд 4206м, Дарвийн нурууны хамгийн өндөр оргил [[Гүнгээгийн овоо]] 2696м өндөр бол, нутгийн хамгийн нам дор газар [[Хуурай түнгэ]] 1244м, [[Ихэс нуур]] 1601м, сумын төв 1611м өргөгдсөн газарт байрладаг. Геологийн тогтцын хувьд [[Каледоны тогтолцоо|Каледоны тогтолцооны]] дунд болон [[Дунд төрмөл|шинэ төрмөлийн]] чулуулаг бүхий намхан атираат уулс Дарвийн нуруунд зонхилж байхад [[Дөрөвдөгч галав|дөрөвдөгч галавын]] мөстлөг тогтож байсан үеийн эвдрэл ихтэй өндөрлөг уулс Сутайн нуруунд зонхилж, түүний ул мөр Сутайн нуруу, Дарвийн нурууны ар бэлүүдээр тод ажиглагдаж гүн жалгатай мөргөцөг, урсаж овоорсон чулуунууд хөндий болон уулсын бэлийн ам, (Баянгол, Хөх асга, Сүмийн ам, Бадрахын ам, Чулуут, Өлзийт, Цох, Муруй, Гурван Яргайт зэрэг) сайруудаар элбэг тохиолдоно. Дарвийн нурууны ар, өвөр талуудаар жижиг чулуулаг, элсэнцэр хөрс давамгайлж, Ихэсийн хонхор болон говийн хэсгээр эрт үед их ус хуримтлагдаж байсны хэв шинж хөрсний бүтцэд тодорхой мэдрэгдэж, эрдэс давслаг ихтэй тунамал шаварлаг хөрсөөр хучигдсан байх бөгөөд эндээс эртний усны амьтан (загас, дун хясаа)-ны үлдэгдэл олноор илэрдэг төдийгүй хүлэрийн давхрага илэрсэн байдаг. Алтайн нурууны онцлог болох хойшоо харсан тал нь босоо өндөр байхад өмнөд тал нь алсын налуу байдаг ерөнхий хэв шинж Дарвийн нуруунд, Сутайн нурууны аль алинд нь тод ажиглагдах тогтоцтой байдаг. Дарвийн нуруунд галт уул оргилж байсны ул мөр Бадрахын ам, Бухын хөндий, Овооны хар зэрэг газруудад мэдэгддэг бөгөөд мөн эрт үед хүчтэй газар хөдлөлт болж байсны мөр Сутайн нурууны ар бэлд Хайчийн амнаас Сүмийн хөндийн ам хүртэл 15 км газарт, Дарвийн нурууны ард, Хүйсийн говийн өмнө захад Овоотын толгодын баруун урд талаас эхлэн Бумбатайн нуруу чиглэсэн их хагарал нэгэн цагт үүсэж ойролцоогоор 70 км газарт үргэлжлэн дунджаар 10-15 м зөрж зуух, мөргөцөг үүсгэн тогтсон бөгөөд одоо нутгийн малчдын олон хаваржааг Хүйсийн говиос үлээх салхинаас хааж нөмөрлөдөг, бас Сартагтайн суваг гэж домоглодог ажээ. Энэ хагарлуудын нөлөөгөөр Сутайн нурууны бэлд хоёр газарт устай булаг (багахан шанд) гарсан байдаг бол Дарвийн нурууны ар талд Арьяагийн ус (шанд) гарч олон жил нутгийн малчдад буян болсоор иржээ. Дарви сумын нутаг булаг шанд элбэгтэй боловч томоохон гол горхигүй, Ихэсийн гол Цагаан гол зэрэг жижиг голуудтай. Ихэс нуур талбайн хэмжээгээрээ байгалийн тогтцоор бий болсон нуурууд дотроос Говь-Алтай аймаг дотроо хамгийн том нь бөгөөд 19,8 км2 талбайтай юм. == Уур амьсгал == Дарви сумын нутаг бүхэлдээ эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай бүсэд хамаарагдах ба 2016 оны мэдээгээр жилийн агаарын дундаж температур нэмэх 2,5°С (1970 оны үед 0- +1,2°С орчимд хэлбэлздэг байсан) орчим байх ба зунд 17-21°С (1970 оны үед 19- 24°С орчимд хэлбэлзэн) халуун, өвөлд 15-19°С (1970 оны үед 16,5- 21,2°С орчимд хэлбэлзэн, 1982 онд 28-31°С хүрч 20 гаруй хоног үргэлжилсэн) хүйтэн байдаг. Харин Сутайн нуруу, Дарвийн нурууны зоо хярд ихээхэн сэрүүн, дундаж температураас 5-8 хэм доогуур байдаг, заримдаа 24-27°С хүрч халах, өвөлд 32,3°С хүрч хүйтэрсэн тохиолдол бүртгэгдсэн байна. Салхи ихэвчлэн баруун болон баруун хойноос (баруун урдаасаа эргэж шуурах тохиолдол бий) чиглэж 2,6-3,7 м/сек дундаж хурдтай байх боловч 3-6 сарын хооронд 4,6-5,4м/сек (2015 оны 4 дүгээр сарын 4-нд 16-28 м/сек) хүрч шуурах ба Ихэсийн гол, Хүйсийн говьд 8-14 м/сек хүрэх тохиолдлууд байдаг. Хур тунадсын хувьд Сутай нуруу (7 дугаар сарын 20-оос хойш үргэлжилсэн бороо орох үед уулсын оройгоор цас ордог)-нд 9 дүгээр сарын дундуур, Дарвийн нуруунд 10 дугаар сарын эцсээр цас тогтох ба жилийн дундаж хур тунадасны хэмжээ 210- 92мм (1970 оны үед 260- 162мм орчим, 2016 онд 390мм)-д хэлбэлздэг боловч 1988 оноос хойш хуурайшилт эрчимтэй явагдаж байгаа нь тод мэдрэгдэж олон булаг шанд ширгэж, заримынх нь усны хэмжээ эрс багассан харамсалтай байдал илэрч байна. == Байгалийн нөөц == Байгалийн эрдэс баялагийг тодорхой нарийн судалж, ашиглаж буй орд уурхайгүй боловч ашигт малтмалын илэрц их байдаг. Баян нуруу (энд оросууд 10 гаруй жил, канад, австралиуд 20 гаруй жил хайгуул хийж буй), Баян нуруу-Хүрэн хамарын үнэт металлын, Элстэйн амны алтны, Ёлын бэлчир, Өлзийтийн төмрийн хүдрийн, Алаг уул, Цахир хайрханы боксит (хөнгөн цагааны хүдэр)-ын, Хартолгой, Хайчийн амны нүүрсний, Гангатын хүлрийн, [[Бал чулуу|бал чулууны]] илэрц ордууд байх бөгөөд Ихэс нуур, Бөөрөгт давсны орд тогоонууд, мөн малын болон амны хужрууд байдаг, нутгийнхан холоос эрж, хүнээс гуйдаггүй хэрэгцээгээ бүрэн хангадаг. Мөн Төхөмийн эх, Далантүрүү Бөөрөгт нефть байх өндөр магадлалтай гэж зураглалд тусгасан байдаг. == Амьтны зүйл == Дарви сумын нутаг ан амьтнаар баялаг бөгөөд Дэлхийд ховордсон бөхөн Дарвийн нурууны ар, өврөөр элбэг (2017 онд малын цэцэг өвчний улмаас тоо нь эрс цөөрсөн) тохиолдох бөгөөд энэ нутгийн унаган амьтны нэг. Мөн улаан номд орсон цоохор ирвэс бас нутгийн унаган амьтан, янгиртай нутгуудад нэлээд тоогоор байдаг. Хойлог шувуу Дарвийн нурууны арын өндөрлөгүүд, Сутайн нуруунд элбэг байсан боловч ихээхэн ховордож арай ч бүрэн алга болчихоогүй байна. Сутайн нуруунд ахунь шувуу хааяа тааралдана. Ар говьд элбэг байсан тоодог шувуу 1950-иад оноос үзэгдэхээ больжээ. Мөн Ихэс нуурын орчимд реликт цахлай, саарал галуу зэрэг ховор шувууд ирж зусдаг, Ихэсийн хонхорын талуудаар улаан номд орох шахсан ховор шувуу хулан жороо байдаг. Дарвийн нуруунд аргаль угалз элбэг байсан боловч хурдан буу ихэссэнээс хойш их цөөрч нурууны хойд талд Хүрэн хамар, Цэдгэр, Чулуут орчимд тогтмол байршдаг үндсэн нутагт нь сүүлийн гуч гаруй жил геологийнхон холхиж үргээснээс дайжсан бөгөөд одоо Овооны хар орчмоор дамжин байршиж Бага Дарвид цөөн тоотой байдаг бололтой. Янгир ямаа Дарвийн нурууны аль ч хэсэгт байдаг, Сутайн нуруунд элбэг, зуу гарч сүрэглэж байсан цаг саяхан, одоо бас л ховордож цөөрсөн нь байгаль цаг уурын нөлөөллөөс шалтгаалсан төдийгүй, малын тоо ихсэж байршил бэлчээрийг нь булааснаас үүдэлтэй. 1950 оны үед нурууны ар тал болон урд, хойт хоолойд элбэг байсан цагаан зээр ховордож хааяа сүргээр ирээд өөр зүг рүү явдаг дамжих нутаг төдий болсон байна. Үслэг ангаас саарал чоно, улаан үнэг элбэг гэхэд болно, өвөр хаданд байсан хар үнэг (1956 онд Хараат хайрханы өврийн Дөрвөлжингөөс С.Ламжав нэгийг агнасан нь сүүлчийнх нь байсан биз дахиж харагдаж, дуулдаагүй), Дарвийн нуруу, ар талд байсан хярс 1960-аад оноос үзэгдэхээ больсон ажээ. Ёлын хөндий, Хүйш зэрэг газруудад хадны суусар, Хоёр цахир, Мухар цахир, Цох, Муруй, Шүүт цахир, Дэл цахир зэрэг газруудад мануул, шилүүс тааралддаг. Хамгийн элбэг байсан агнуурын амьтан тарвага, нөөц нь нэлээд багассан ч бусад газрыг бодвол боломжийн тоотой байна. Ихэс нуурын хөвөөнд тарвага байдаг нь говь газарт нуурын орчимд тарвага байдаг гэж сонсогдоогүй нэн сонирхолтой, эрт цагт үндсэн популяциасаа тасарч тусгаарлагдсан боловч сөнөөгүй өдий хүрсэн нь олны хөл замаас хол хөндий, очиход жаахан хүндрэлтэй, нутгийнхан хамаагүй хүнд хэлээд байдаггүй зэрэгтэй холбоотой байх. == Түүх соёлын дурсгал == Дарви сумын нутаг өнө эртнээс хүмүүс оршин амьдарч байсны баталгаа түүх соёлын олон дурсгалуудаар баян бөгөөд эртний хүмүүсийн хэрэглэж байсан багаж зэвсэг, хүрэл, төмөр эдлэл, зэв олноор олдохоос гадна Хүй нэгдлийн үед хүмүүс амьдарч байсны ул мөр бүхий Гозон буурал, Наадамтын агуйнууд, Хөшөөт хөтөл, Нарийн гол, Шар довон, Хоолойн худгийн хөшөө чулуунууд, Их огторго, Цагаан халгайтын буган хөшөөнүүд, Баян үзүүр (300 орчим зураг), Угалзын буудал (30 орчим)-ын амьтны дүрслэлтэй хадны зургууд, Бадрахын дээд ус (60 гаруй), Баавайн худгийн дуут хар чулуу (30гаруй)-ны тамганы дүрслэлүүд, хэдэн зуугаар тоологдох том жижиг булш хиргисүүр байгаагаас цогцолбор маягаар олноор нэг дор байрлуулсан Хайчийн сайр, Улаан сайрын амны булш хиргисүүрүүд Баруун талд Хөдөө буудал орчмын зэл чулуунууд, Гүнгээ, Чулуут, Хүрээ, Дэл цахирын тахилгат овоонууд байхаас гадна Бага Дарви, Эрээний нуруу, Цав зэрэг газраас 60 сая жилийн тэртээд амьдарч байсан үлэг гүрвэлийн яс олддог, далайн амьтан –биетийн үлдэгдэл олноор илэрдэг бол Сумын төвийн хойт талын Борнуруунаас савгат хирсний ясны үлдэгдэл илэрчээ. Энэ нутагт томоохон хот суурингийн үлдэгдэл туурь илэрч мэдэгдээгүй боловч нутгийн олны сүсэг бишрэлд зориулагдсан 19 дүгээр зууны дунд хэрд байгуулагдаж байсан Ихэсийн хуйтан, Дарвийн хуйтан, Дархан гүний хуйтангууд (2-5 дугантай, цөөн ламтай байнгын хуралтай), Сүмийн ам, Гүүт, Хөхтолгой, Хатавчийн ам зэрэг газарт (ганц жижиг дугантай түр цагийн хуралтай) хуйтан байсан гэх бөгөөд ихэнхийн тууриуд одоо байгаа боловч цагийн урсгалд нурж баларсан байдалтай байна. Мөн Манжийн ноёрхлын үед дарангуй (барга) цэргийн суурин байсны буурь, ором Цутгалан, Бадрахын хөндийд байдаг. == Сум байгуулагдсан түүх == Дарви сум хуучин [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] [[Дайчин бэйсийн хошуу|Дайчин бэйсийн хошуунд]] багтдаг байсан бөгөөд сүүлчийн хошуу ноён Жалчингомбодорж, түүний эцэг Дашравдан нар Ихэс нуурын баруун урд талд Өргөөн ширэгт ирж зусдаг байсан гэх бөгөөд түүний хүү Хуяг, Маамуу (Галсан- Цахирын худагт төрсөн гэж дурсамждаа бичсэн) нар Дарви сумын нутагт төрж, үндсэн захиргаагаа Дарви сумаар тодорхойлж явдаг байжээ. 1923 оноос ардын засгийн газраас хуучны засаг захиргааны нэгжийг халах зорилгоор “[[Монгол улсын нутгийн захиргааны дүрэм]]” -ийг батлан гаргасны дагуу Олноо өргөгдсөний 13 дугаар оны 10 дугаар сарын 9 (Европын 1923 оны 11 дүгээр сарын 9)-ний өдөр Ардын засгийн газраас аймгуудад ''”Дотоод яамнаас явуулсан албан бичигт ....энэ он 9 дүгээр сарын 10 (10 дугаар сарын 9-ний өдөр)-ны өдрийн Засгийн газрын 38 дугаар хурлын нэг дүгээр зүйлд хэлэлцээд Богдхан уулын аймгийн яам, Ханхэнтий уулын аймгийн яам, Хантайшир уулын аймгийн яам, Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн яамны тамга хэмээн үйлдүүлж олгуулах ба албан бичигт мөн адилаар бичиж даган явуулна"''<ref>Үндэсний төв архивФ-1,Д-1,ХН-247</ref> хэмээн аймаг, хошуудын нэрийг уул усны нэрээр өөрчлөн нэрлэх болсныг дурьдсан байна. Мөн энд сумдыг “Занги”, хорин (арван)-уудыг ”Дарга” удирдахаар заажээ. 1924 оны 9 дүгээр сарын 2-нд хуралдсан [[Хантайшир уулын аймаг|Хантайшир уулын аймгийн]] анхдугаар хурлын тогтоолоор Дайчин бэйсийн хошууг Хантайшир уулын аймгийн “[[Бүс хайрхан уулын хошуу]]” гэж өөрчлөн нэрлэж, дотор нь [[Баянжавхлан сум|Баянжавхлан]], [[Бүрэнжаргалан сум|Бүрэнжаргалан]] , [[Бууралхайрхан сум|Бууралхайрхан]], [[Баруунсутай сум|Баруунсутай]], [[Бүс хайрхан сум|Бүс хайрхан]], [[Зүүн сутай сум|Зүүн сутай]], [[Хансүмбэр сум|Хансүмбэр]], [[Ханжаргалан сум|Ханжаргалан]], [[Цэцэг нуур сум]] гэх зэргээр нэрлэсэн сумдтай болжээ. Ардын засгийн газраас ирүүлсэн шийдвэрийн дагуу 10 өрхөөр “Аравт”, 50 өрхөөр нэг “Баг”, 150 өрхөөр нэг “Сум” байгуулсан нь олон жижиг сумууд бий болж, харьяалах нутгийн хувьд ч хүндрэл гарч буй, орон нутгийн хүмүүсийн саналыг харгалзан 1927 онд Ардын засгийн газрын шийдвэрээр захиргааны анхан шатны нэгжийг 10 гэрээр бус, 20 гэр байхаар, сумууд нь 300 өрхөөр тооцож томсгохоор өөрчлөлт оруулж, энэ нь 1931 он хүртэл мөрдөгдсөн байна. Дээрх шийдвэрийн дагуу байгуулагдсан Таван аймаг, 525 сумтай болж, аймаг нь хуучин засгийн үеийн нутаг дэвсгэрийн хил заагийг баримтлан хуваагдсан, хэтэрхий том, сумууддаа хүрч удирдахад төвөг чирэгдэлтэй байсан, сумууд нь хэтэрхий жижиг олон байж зардал үрэгдэл ихтэй байгааг харгалзан ''"Ардын засгийн газар 1931 оны 2 дугаар сарын 6-нд авч хэлэлцсэнийг 1931 оны 2 дугаар сарын 7-нд Улсын Бага хурлын тэргүүлэгчдийн газар баталснаар аймгуудыг 13 болгон олшруулж, сумуудыг томсгон 324 сумтай болгох шийдвэр гарчээ".''<ref>Үндэсний төв архив, Х-1, Д-2, ХН-428-р дансны 36 –р тал</ref> Дарви сумын хувьд хуучин отогуудаар сум болгосон нь ойролцоогоор 300 өрхтэй сумууд бий болсон байдаг. Энд 1929 оны хүн амын тооллогоор “Зүүн сутай” сум гэж нэрлэгдсэн хэсэгт одоогийн Дарви сумын Ихэсийн гол, баруун болон хойд талын хэсэг, хуучин Авир тайжийн отгийнхон бөгөөд 15 хоринтой бүгд 313 өрх 1551 хүнтэй, сумын урд талын хэсэг нь хуучин Гүн Чагдарцэрэнгийн отгийнхон “Баянжавхлан” сум гэж нэрлэгдэн мөн 15 хоринтой бүгд 328 өрх, 1814 хүнтэй байжээ. Энд бас Сонинпил (Сономпил) тайжийн захирдаг байсан “Цоохор” отгийн нэлээд айлууд орсон байдаг. “Зүүнсутай, Баянжавхлан сумууд тусдаа сум болон байгуулагдсан хугацааг авч үзвэл 1924 он бөгөөд бусад бүх сумуудтай нэгэн адил, хошууны дотор сумуудыг бий болгох зохион байгуулалтын ажил улсын хэмжээгээр 1924 онд хийгдэж дууссан байдаг. Хошууны зохион байгуулалтыг үгүй болгож сумуудыг нэгтгэн томсгож бие даалган аймагт шууд захирагдаж байх зохион байгуулалтыг аймгуудыг олшруулж, Сумуудыг томсгох шийдвэрийн дагуу хуучин Бүс хайрхан уулын хошуунд багтдаг байсан сумууд 1931 онд өөрчлөгдөн томорч Дарви (Баянжавхлан, Зүүнсутай), Тонхил (Баруунсутай, Хансүмбэр), Төгрөг (Бууралхайрхан, Ханжаргалант), Цээл (Бүрэнжаргалан), Тамч (Бүсхайрхан) Бугат (Баянгол-Тамч сумын дотор багтаж байгаад 1946 онд тасарч гаран Биж-Алтай сум болж дараа нь Бугат болсон), Цогт, Алтай (Өлзийжаргалант) сумууд болж, Цэцэгнуур сум Ховд аймгийн бүрэлдэхүүнд шилжин орж сумууд нэгдэж томрохдоо нэрээ өөрчлөн байгуулагдаж одоо хүртэл тэр хэвээр байсаар өнөө цагт хүрч иржээ. Дарви сум гэж нэрлэсний хувьд 1931 оны намар Зүүнсутай, Баянжавхлан сумуудыг нэгтгэн Алтай аймгийн Дарви сумыг байгуулж сумын төвийг Хужиртын эхэнд байхаар шийдвэрлэсэн нь дээрээс өгөгдсөн зааврын дагуу нутгийн төв хэсэг гэж үзсэнтэй холбоотой ажээ. Дарви сумын төв хожим Эрдэнэтолгой, Хоолойн худаг, Цагаантэмээтийн ам зэрэг газруудад шилжин нүүж байсан бөгөөд 1944 оноос одоогийн байгаа Бор-Овооны өвөрт суурьшсанаас хойш дахин нүүгээгүй байран суурин байх болсон ажээ. Сумууд томорч шинэчлэн байгуулагдах үед Зүүнсутай, Баянжавхлан сумуудаас нэлээд өрх Тонхил сумын харьяанд орох, Хансүмбэр сумын зарим өрх, Зүйлийн хүрээнд сууж байсан лам нар орон нутагтаа ирэх, Эрдэнэ бээсийн хошуунаас Зүйлийн хүрээнд сууж байсан зарим өрх, хүмүүс нутгийн ойрыг татаж Дарви сумын харьяанд орох зэрэг хөдөлгөөн үүсэж байжээ. БНМАУ-ын Ардын их хурлын тэргүүлэгчдийн 1958 оны 5 дугаар сарын 5-ны өдрийн “Аймгуудын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарьт өөрчлөлт оруулах тухай” 54 дүгээр зарлиг гарсны дагуу Дарви сумын 7-р баг, 8-р багийг “Хасагт” суманд шилжүүлсэн нь сумуудын хүн амын тоог тэнцвэржүүлэх, газар нутгийн ойрыг харгалзан үзсэн, нөгөө талаар шинээр байгуулагдсан МААМС (мал аж ахуйн машинт станц)-ыг дэмжих зорилготой байсан аж. БНМАУ-ын Ардын их хурлын тэргүүлэгчдийн 1959 оны 8 дугаар сарын 5-ны өдрийн “Аймгуудын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарьт өөрчлөлт оруулах тухай” 129 дүгээр зарлигт ...Манай орны хөдөө аж ахуйд социалист харилцаа ялж, ардын аж ахуйтан хөдөө аж ахуйн нэгдэлд нийтдээ нэгдсэн явдал нь орон нутгийн засаг захиргааны зохион байгуулалтал зохих өөрчлөлт хийхийг шаардаж байгаа бөгөөд энэ нь хөдөлмөрчдийн хүсэлтээр хэрэглэсэн туршлагаар нотлогдсныг үндэслэн БНМАУ-ын ИХТ-ээс тотоох нь...гэж заасны дагуу “Овоот“ сум байгуулагдаж, Дарви сумын 6-р баг дээр нэмэгдэн хуучин шилжсэн хоёр баг, мөн “Хасагт” сумын хоёр баг орж байсан аж. Нэг жилийн дараа БНМАУ-ын Ардын их хурлын тэргүүлэгчдийн 1960 оны 5 дугаар сарын 5-ны өдрийн “Аймгуудын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарьт өөрчлөлт оруулах тухай” 109 дүгээр зарлигаар ”Овоот”, “Хасагт” сумууд татан буугдаж Дарви, Шарга сумуудад нэгдсэн ажээ. == Хүн ам== Улсын төв архивд байгаа 1945 оны 10 дугаар сарын 20-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард улсын]] Тусгаар тогтнолын талаар бүх ард түмний санал асуулга явагдахад Говь–Алтай аймгийн Дарви сумын 18-аас дээш настай нийт 8 багийн 1338 хүн оролцох ёстойгоос 1281 хүн (сургуульд сурахаар явсан, хоршооны мал туусан, жинд явсан зэрэг шалтгаанаар данстай хүмүүсээс 57 хүн хамрагдаагүй) саналаа өгснөөс 100% дэмжиж, татгалзсан болон түдгэлзсэн хүн гараагүй байна. Сумын комиссын дарга Цүлтэм, гишүүдэд Бавуужав, Хас-Очир нарын 4 хүн байж, баг бүрд комиссын дарга, гишүүдэд мөн 4 хүн байж санал асуулгыг зохион байгуулсан байна. Жишээ нь 3 дугаар багийн комиссын дарга П.Балжин, гишүүдэд: Дамдин, Дэмбэрэл, Нямаа, Д.Бадарч нар, 4 дүгээр багийн комиссын дарга Лхүндэв, гишүүдэд: Намжиа, Жалцав, Жамц, Б.Бадарч нар орж байжээ. Хантайшир уулын аймгийн Бүсхайрхан уулын хошууны 1929 онд хийгдсэн хүн амын тооллогоор Зүүн Сутай сум 313 өрхтэй 1551 хүнтэй, Баянжавхлан сум 328 өрхтэй 1814 хүнтэй байсан, энэ хоёр сумыг нийлүүлж Алтай аймгийн Дарви сумыг байгуулсан бөгөөд 1929 оны хүн амын тооллогоос харахад хүн ам харьцангуй их, хүйсийн харьцаа 49:51 бараг тэнцүү, хүүхдийн тоо 33%-ийг, лам нар 15%-ийг, 70 наснаас дээш өндөр настан 0,02%-ийг эзэлж байжээ. Нийт өрх 641 байсны дотор ганц биеэр (эхнэргүй эсвэл нөхөргүй) өрх толгойлсон 209 өрх бүртгэгдэж, 5-аас дээш насны зөрүүтэй гэр бүл нийт өрхийн 70% орчим хувийг эзэлж, 13 наснаас дээш зөрүүтэй гэр бүл 33 байж, хамгийн их насны зөрүүтэй гэр бүл Зүүнсутай сумын Норов эхнэрээсээ 29 насаар ах, Баянжавхлан сумын Дүгэр эхнэрээсээ 30 насаар ах байсан, хоёр эхнэртэй хүн Зүүнсутай сумын Дамдины Гэлэг тайж байсан бол 1933 оны бүртгэлд Далантайн Санжмятав гэдэг хүн нэмэгджээ. 1933 оны хүн амын тооллогоор 13 наснаас дээш нас зөрүү гэр бүлийн тоо өсөж 52 болсон нь хүрээнд шавилан сууж байсан лам нар хөдөө гарч хар болон залуухан охид хүүхнүүдтэй гэр бүл болох явдал ихэссэн ажээ. Ийм хандлага 1944 оны тооллогод мөн ажиглагдаж, 56 болж өсжээ. Баянжавхлан суманд Дарви гэдэг нэртэй эмэгтэй хоёр хүүхдийнхээ хамт амьдарч байсан, хамгийн олон ам бүлтэй өрхүүд Загджавын нэр дээр 3 өрх 15 хүн, Ширчингийн нэр дээр 3 өрх 12 хүн, Тэгшжавын нэр дээр 3 өрх 13 хүн, Жигмэдийн нэр дээр 14 хүн (үүнээс 11 хүүхэд, эхнэр, эмэгтэй дүүгийн хамт) амьдардаг, Зүүнсутай сумын Жамьян тайж бүгд ам бүл 14 (үүнээс 3 хүү, 5 охин, ач, зээ 4), Чоймболынх ам бүл 13 (үүнээс 2 хүү, 5 охин, 4 зээтэй) байсан нь сонирхолтой ажээ. Мөн хамгийн өндөр 85 настай Дулам (Санжжавын эх), 84 настай Даш (Далхаагийн эх), Туваанжав (Рэгзэдийн эх), Буянхүү (Нанжидын эх) нар, эрэгтэйчүүдээс 83 настай Галсан (Лхасүрэнгийн эцэг), Шарав (Жалбын эцэг), Гомбо (Пунцагийн эцэг) нар байжээ. Дарви сумын хүн ам (олон жилийн бүртгэл – тооллогоор) Онууд 1929(Хүн ам-3365) 1933(2775) 1944(2429) 1956(2109) 1969(1469) 1979(1612) 1989(1580)1990(1684) 1995(2166) 2000(2123) 2005(1913) 2010(1793) 2015(1819) 2018(1861) Хүн амын тоо бүртгэлээс харахад анх сум байгуулагдаж байх үед хүн ам хамгийн олон тоотой байж түүнээс хойш сургууль, цэрэгт жил тутам хүүхэд залуучууд явдаг болж, улмаар улс орны хөгжлийн хандлагаар хот суурин газарт шилжиж ажиллах хүний тоо ихэссэн нь сум, орон нутагтаа амьдарч ажиллах хүний тоо буурахад нөлөөлсөн ажээ. Нөгөө талаар энэ тоо буурахад нөлөөлсөн зүйл бол бүрэн бус тоогоор Дарви сумын харьяат томоохон лам-64, угсаат гүн (Жалчингомбодоржийн Чагдарцэрэн), тайж (Намнангийн Мишиг, Гомбын Чимэддорж) нарыг 1930-1940 оны хооронд баривчилж хэлмэгдүүлэн хороосон зэргээс зарим хүмүүс нь нутаг орноо орхиж өөр газар луу дүрвэхэд хүргэсэн байна. Мөн 1958 онд тус сумын долоо, наймдугаар багийг Шарга суманд шилжүүлсэн нь тус сумын хүн амын тоонд сөрөг нөлөөтэй төдийгүй эдийн засгийн чадавхад ч сөрөг нөлөө үзүүлжээ. Ялангуяа өнгөрсөн зууны 50-аас 80-аад оны үед сургуульд суралцсан болгон улсын хуваарь томилолтоор өөр газарт ажиллах болсноос орон нутагтаа амьдарч мал маллах хүний тоо эрс цөөрсөн ажээ. 1990-2000 оны хооронд улс орны эдийн засгийн байдал хүндрэхэд нэлээд тооны хүмүүс төрсөн нутаг орноо бараадаж хүн амын тоо харьцангуй өссөн байдалтай байсан ч хүн амын шилжилт хөдөлгөөн чөлөөтэй болсон учир хот суурин газар бараадах залуучуудын тоо өсөж, үр хүүхдээ дагаж бараадсан хөгшчүүлийн тоо тодорхой хэмжээгээр нэмэгджээ. 1990 ооос хойш төр засгаас авч хэрэгжүүлэх хүн ам зүйн бодлого алдагдаж урсгалд нь орхисноос эмэгтэй хүүхдээ сургууль соёлд оруулах хандлага давамгайлснаас хүн амын зохистой харьцаа алдагдаж, хөдөө эрэгтэй хүний тоо их байхад, хот суурин газарт нөхөргүй сэхээтэн эмэгтэйчүүдийн тоо эрс өссөн байдал тус суманд тод ажиглагдаж байна. === Хүн амын овгийн байдал === Дарви сумын хүн амын овог, угсаа гарвал олон янзын байх ажээ. Тэдгээр овог нь өнөөгийн Монгол Улс болон хөрш зэргэлдээ орнуудын монгол угсаатны дунд тархсан, эртний язгуурын овгууд байна. Эрдэмтдийн судалгааны ном, зохиол, сурвалжаас үзэхэд тус суманд "[[Боржигин]]", "[[Бэсүд]]", "[[Урианхан]]", "[[Урианхай]]", "[[Олхонууд|Олхонуд]]", "[[Жалайр]]", "[[Баарин]]", "[[Соёг]]", "[[Убаши(овог)|Убаши]]", "[[Алаг адуут]]", "[[Өөлд]]", "[[Улаан залаатан]]", “[[Тангуд|Тангад]]” зэрэг овгууд бүртгэгдсэн байна. Дарви сумын нутгийн баруун, баруун хойд талд ”Урианхан”, “Олхонууд”, ”Бэсүд” овогтнууд зонхилж байхад сумын урд (дорнод) хэсгээр “Урианхан”, “Жалайр,” “Бэсүд”, “Баарин” овогтой гэцгээдэг хүмүүс зонхилож, “Өөлд” “Соёг” овогтон байгаа нь Баатар ван, Сүжигт гүний хошууныхантай ураг барилдаж ямар нэг хэмжээгээр холилдож байсных ажээ. ==== Овгийн шилжилт хөдөлгөөн ==== Дарви сумын хүмүүсийн удам угсааны талаар судлаж сураглахад, энэ нутаг(хошууны)-ийн хүмүүс дайны хөлөөс дүрвэн хөдөлж байсныг түүхийн янз бүрийн сурвалжид тэмдэглэснээр ....Халхын баруун гарын урианханы Саму буйма ноёны угсааны Мада зоригт 1688 онд Зүүнгарын Галдан бошигт хааны довтолгооны хөлөөс зайлан албат ардыг аван Хөхнуурын зүг дүрвэн одож, Хошуудын ноёдыг түшиглэн суужээ. 1704 онд [[Чин улс|Чин улсын]] хаанд өргөдөл өргөж уг нутагт эгүүлэн суулгамуу хэмээн гуйсанд Мада зоригтыг тэргүүн зэрэг тайж болгож харьяат ардыгтусгай засаг хошуу болгон Алтайн Эрчис, Өрөнгийн газар шилжүүлэн суулгажээ. 1714 онд Мада зоригт нас барсанд түүний хүү Тонмогт засаг, тэргүүн зэргийн тайжийн хэргэмийг залгамжлуулсан ажээ. 1723 онд Хөхнуурын газар цэргийн хэрэгт зүтгэсэн тул улсад туслагч гүн болгон дэвшүүлж, Бүсхайрханы зүг нүүлгэн суулгаад. 1731 онд [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын]] цэргийн довтолгоонд харьяат ардууд автагдаж сарнисан тул Алшаагийн газар нүүлгэн суулгаж байжээ. Зүүнгарын энэ довтолгооны явцад тус хошууны нэг хэсэг ардууд зүүнгарын цэрэгт дагаар оржээ. 1739 онд Зүүнгар-Чингийн хилийг хэлэлцэн тогтсоны сүүлээр тус хошууны ардыг уг нутагт эгүүлэн авч ирж суулгав.<ref>засагт хан аймгийн түүх. 2006 он</ref> Байгаль нуурын баруун өмнөд хэсэг рүү шилжиж тэндээ суурьшсан Ашбагатууд, Галуут нуурын өмнө талд Тамчийн дацан байгуулж байсан алтайчууд, одоо монголын хилээс холгүй Буриад-Монголын нутагт “Алтай” нэртэй тосгон байгаа, мөн Засагтхан аймгийн түүхэнд А. Очирын бичснээр: Дарви гэдэг уулс, сум байдгаас гадна Завхан аймгийн Цэцэн-Уул суманд "Дарви" гэдэг овог бүртгэгдсэнээс үзэхэд Дарвийн нуруугаар нутаглаж байсан хэсэг хүмүүс эрт цагт Засагт хан аймгийн Цэцэн Сартуулын хошууны нутагт шилжин очиж Хангайн нурууны баруугаар очиж суурьшаад тэднийг анхандаа Дарви отог гэж байгаад хоёр хуваагдахад нь Их Дарви, бага Дарви гэдэг болж, яваандаа тэр отгийн нэр нь овгийн нэр болж хувирсан бололтой зэргээс үзэхэд энэ нутгийн хүмүүс янз бүрийн шалтгаанаар өөр газруудад очсон бололтой. Дарви сумын нутгийн иргэдийн зарим нэгний удам угсааныхан, дээхнэ үед дайн дажны хөл үймээнээс үүдэн шилжиж хөдлөж янз бүрийн газарт нутаглаж байгаад хуучин нутагтаа буцаж ирсэн байхад зарим нь монгол нутгийн гүнээс халхын харуулд суухаар ирцгээж 1740-өөд оноос хойш энэ нутагт анх суурьшиж эхлэсэн бололтой, бүр сүүлчийнх нь 18-20 дугаар зууны үед өртөө улаа (одоогийн Ховд аймгийн Чандмань сумын нутагт Харганы өртөө)-ны албанд явж байгаад зарим нь тэндээ суурьшин үлдэж хоцорсон, зарим нь хошуу нутгийнхаа зах руу орж ирээд суурьшсан гэх мэтээр яригдаж дурсагдаж байгаа нь дээрх олон овогтноор өөрсдийгөө тодорхойлдогтой холбоотой байх. Мөн энэ нутгийнхны ярианы хэл аялгуу нь төв халхаас жаахан ялгаатай, үгийн эхний “х” үсгийг “к”-аар хэлж кэн, кизээ, күн, кийтэн... гэх мэтээр, зарим үйл үгийн хоёр дугаар үед орсон “э” үсгийг “а”-аар дуудаж нэмах, хэрах, үзах, үүсах... гэх зэрэг, мөн баруун ойрд монголчуудтай олон үг, хэллэг таардаг нь олон жил, хэдэн зуунаар хаяа хатгаж, бөөр нийлж, хөрш зэргэлдээ явсаных буйзаа. Монгол даяараа овгоо тодруулах, сонгох дуулиант ажил болохоос өмнө бид хаанаас гаралтай хэн билээ гэдгээ бас ч гэж мэддэг байсан гэхэд болно. Угсаатны зүйн судалгааны ажлаар Дарви суманд очсон хүмүүсийн тэмдэглэснээр тус сумын хүн ардын ихэнх нь өөрийн овог, удам угсаагаа ямар нэг хэмжээгээр мэдэж хэлж байсныг онцлосон нь олон овог, ястны хил заагт байж, өөрсдийн овог, удам угсааныхаа нэр төрийг хайрлаж, өргөж явсных гэлтэй. == Аж ахуй == Дарви сумын хүн амыг ерөнхий байдлаар авч үзэхэд олон овог, угсаатай хүмүүс энд тэндээс ирж суурьшисан юм уу даа гэмээр байдаг. Цаг хугацаа улирахад өөрийн гэсэн нутгийн онцлог ёс заншил бүрэлдэж бий болсон байна. Энэ нутгийнхан өнө эртнээс мал аж ахуй эрхлэн ашиг шимээр амьдарлаа залгуулдаг, цөөн тооны хүмүүс тариа тарьж амьдардаг, энэ нь эртний уламжлалтай ажээ. Малчид хавар намарт Ихэсийн гол, Хойт хоолой, Далан түрүү, Арьяа, Бөөрөг, Дарвийн нурууны ар бэлээр, өвөлд нурууны өвөр талд өвөлжиж, зунд Сутайн нуруу, Дарвийн нурууныхаа зоо хярд зусаж, жилийн дөрвөн улиралд дунджаар 7-8 удаа нүүдэллэн аж төрнө. Харин дээхнэ (19 дүгээр зууны эцэс 20 дугаар зууны эхээр) үед айлууд мал цөөтэй, холхон нүүгээд байдаггүй баруун уулынхан (хонь, сарлаг голдуу малтай), голынхон (ямаа, монгол үхэр, тэмээ), хярынха н(цөөн бог, голдуу сарлаг), бэлийнхэн (цөөн бог,цөөн улаан үхэр), говийнхон (цөөн бог, тэмээ) гэж тэрүүхэндээ нэг дорын бүлэг маягтай амьдардаг, аль ч айлд унааны хэдэн адуутай байдаг, юу ч үгүй ядуу, яадгаа алдсан ядуу хүн энэ нутагт байгаагүй гэх бөгөөд өвөлд их хүйтэрч цас их ордгоос мал их хорогддог, Дарвийн нурууны даваануудаар морьтой хүн давахад бэрх болдог, зунд их халуун болдог байсан ажээ. Бас боломжийн хөрөнгөтэй (төрөл бүрийн олон малтай) цөөн тооны айлууд 1-3 айлаар мал, ахуйдаа туслалцуулж амьдралыг нь дааж, дагуулж явдаг байсан ажээ. Малын сүүг ашиглах, сүүн бүтээгдэхүүн боловсруулах талаар халхын ихэнх нутагтай адил боловч өөрийн гэсэн онцлогтой. Гүүний айраг газрын өндөрлөгөөс хамаарч исэлт муутай тул бараг байхгүй гэхэд болно. 1960 оноос өмнө үхэр бүхий өрхүүдэд улсын төлөвлөгөөний дагуу сүүний ноогдол оноож сумын хэмжээнд сарлаг, монгол нийлсэн 500 гаруй үнээ сааж Их Өлзийт, Цахирын худаг, Майхны эх, Цутгаланд сүүний тасаг ажиллуулан цөцгий тос бэлтгэдэг байсан бөгөөд нэгдэл байгуулагдсны дараа нэгдлийн малыг сааж цагаан идээний үйлдэхүүн тушаадаг байжээ. Ямаа, үхрийн сүүгээр цагаан идээ (Сүүлийн үед малын тоо толгой ихэссэнээс тэр байх, хонийг саахаа больж үхрээ ч бага саадаг болжээ) хийнэ. Аарцыг том хавтгай чулуунуудын хооронд 2-3 хоног шахаж, дараа нь зүсэж хатаана. Намарт ууттай аарцаа хоёр хэсэг болгож хатаахад гадна тал нь хөрсөлж хатаад өвөлд доторх талыг нь төнхөж идэхэд нэн амттай, хөгшин хүмүүс цайндаа хийж уудаг байлаа. === Цагаан сар тэмдэглэх ёс=== Монгол түмний уламжлалт баяр, хэдэн өдрийн өмнөөс боов, мах шүүс, банш идээ будаагаа бэлтгэж, гэр орон, хашаа хороо, хотоо цэвэрлэж битүүний оройгоос шинэ дээл (гоёлын) хувцасаа гаргаж цагаалж эхлэдэг нь Монголын бусад нутгийнхантай бараг ижил гэхэд болно. Харин овоонд очиж газар, тэнгэрт сүслэн мөргөх заншил нь өөрийн гэсэн онцлогтой. Говь–Алтай аймгийн Дарви суманд цагаан сарын шинийн нэгний өглөө тухайн хот айлын эрчүүд овоонд очиж уулын толгойд наран тусахын цагт тэнгэр газартаа өргөл мөргөл хийхдээ овооны өмнөх ширээг орлох хавтгай чулуун дээр тавагтай идээ, домботой цайгаа тавьж, аргал цогшуулан арц хүж уугиулан сан тавиад, овоо руугаа харан наран ургах зүгт нь хормойгоо дэвсэн хагас сөхөрч дугуйран зээглэж сууцгаагаад гарын алгаа дээш харуулан урагш алдлан өргөж тухайн хот айлын хамгийн ахмадын чангаар хэлснийг бусад нь амандаа давтаж:: Аугаа их Хан хурмаст минь, Аврал ихт асура тэнгэр минь, Ашид дурсагдах өвөг дээдэс минь, Асрын өндөр Алтай нутаг минь, Алсаас бараалах Цаст богд минь, Ачлал ихт Хараат хайрхан минь, Өргөн түмний минь сүр сүлдийг өргөж, Эх нутаг минь тайван амгалан байх болтугай! Ирэх жилдээ элгэн саднаараа Энх мэнд, түвшин амгалан байх болтугай! Үеийн үед биднийгээ ивээж, Үр хүүхдүүд минь жаргах болтугай! Үржилт мал сүрэг минь олширч, Буян хишиг нь дэлгэрч байх болтугай! Хурай! Хурай! Хурай! хэмээн хурайлж гарын алгаа дээш харуулан хагас алдалж алганы арыг газарт хүргэн овоо руугаа харж гурав мөргөөд босцгоон овооны дөрвөн зүг найман зовхис, “Цаст богд, Хараат хайрханы зүгт “Чөөт хайрхан” хэмээн аялгуулан хэлж идээ цагааныхаа дээжийг дээжийг өргөсны дараа тоононы чагтаганы эрчлээсэнд хавчуулаастай байсан, тухайн жилд зарсан, үрэгдсэн сайн морь, эцэг малын үс хялгасыг овооны санд өргөөд , цай идээнээсээ амсацгаагаад буцаж хот айлынхаа хамгийн ахмад настны гэрт цуглаж золгоцгоодог байна. Мөн зарим нь овооны өмнө арц уугиулан сан тавиад овоо руугаа харан урд зүгт нь хормойгоо дэвсэн хагас сөхөрч зээглэн сууцгаагаад гарын алгаа дээш харуулан урагш алдлан өргөж “Үргэлж биднийг ивээгч Өндөр дээд тэнгэр минь! Өмөг түшиг болсон Алтайн арван гурван оргил минь! Хотол олноороо энх мэнд, төвшин амгалан байж, үржилт мал сүрэг минь эргэх цагийг эндэлгүй давах болтугай!” гэж товчхоноор ахмад нь хэлэхэд бусад нь даган хэлээд овооны дөрвөн зүг найман зовхист авч ирсэн идээ цагааныхаа дээжийг өргөөд, буцаж гэртээ очиж золгож шинэлдэг ажээ. == Эшлэл == {{Reflist}} {{Хөтлөгч мөр Говь-Алтайн сумууд}} [[Ангилал:Дарви сум (Говь-Алтай)| ]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] auvbj1ipl7zy46pb47i0p1288kupw0g 0 17420 862315 809949 2026-07-18T06:18:18Z Megzer 20491 862315 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Түмэн}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс Гол | name = Түмэн гол | image_name = Tumen River near Songhak-ri.jpg | image_size = | image_alt = | caption = | image_map = | map_size = | map_alt = | map_caption = ''Сэлэнгийн ай сав'' | origin = Чанбайн нуруу | mouth = [[Япон тэнгис]] | basin_countries = | location = [[Умард Солонгос]], [[Гирин]] ([[Хятад улс|Хятад]]), [[Приморийн хязгаар]] ([[Оросын Холбооны Улс|Орос]]) | length = 521 км | elevation = 2000 м | mouth_elevation = 0 м | progression = 2000 м | discharge = | watershed = 41.200 км² | river_system = Түмэн гол | left_tribs = | right_tribs = }} [[Зураг:Location Tumen-River.png|250px|thumb]] '''Түмэн гол''' ([[Хятад хэл]]: {{zh|t=圖們江|s=图们江|p=Túmen Jiāng}}, {{lang-ko|두만강, 豆滿江}}) нь [[Пэкдү уул]]аас эх авч, [[Хятад]], [[Хойд Солонгос]], [[Орос]]ын хилийн дагуу урсан [[Япон тэнгис]] буюу Зүүн тэнгист цутгадаг, 521 км урттай гол юм. Адгийн 17 км нь Хойд Солонгос ба Оросын, бусад хэсэг нь Хойд Солонгос ба Хятадын хилийн шугам болно. Голын нэр нь [[монгол хэл]]ний түм буюу арван мянга гэдэг үгээс гаралтай. Орос хэлээр "Туманная река" гэдэг нь манант гол гэсэн утгатай юм. 1995 онд ОХУ, [[Монгол Улс]], Хятад, [[Өмнөд Солонгос]] улсууд Түмэн голын эдийн засгийн хөгжлийн бүсийг байгуулах тухай гурван гэрээнд гарын үсэг зурсан. Түмэн гол нь Хятад, Хойд Солонгосын хилийн ихэнхийг эзэлдэг [[Ялу гол]]той харьцуулахад нарийн, гүехэн тул Хойд Солонгосын дүрвэгсэд голдуу Түмэн голоор хил давдаг байна. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Tumen River|Түмэн гол}} [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Гириний гол мөрөн]] [[Ангилал:Приморийн хязгаарын гол мөрөн]] [[Ангилал:Умард Солонгосын гол мөрөн]] [[Ангилал:Умард Хамгён]] [[Ангилал:Хилийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Япон тэнгисийн усны систем]] [[Ангилал:Янган]] {{river-stub}} sjuptgqk44tilzq411px1644cwu6fio 0 17978 862311 840682 2026-07-18T06:17:07Z Megzer 20491 862311 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Түмэн}} {{short description|МЭӨ 220-209 оны хооронд Хүннүгийн шаньюй (захирагч)}} {{Инфобокс хаан | name = Түмэн<br/>頭曼 | title = [[Шаньюй]] | image = Hsiung-nu-Empire.png | caption = Хүннүгийн нөлөө болон түүний хүрээний хамгийн дээд хэмжээ{{Citation needed|date=2010 оны 10 сар}} | succession = [[Хүннү]]гийн ''шаньюй'' | reign = ойр. МЭӨ 220–209 | coronation = | full name = | predecessor = | successor = [[Модун шаньюй|Модун]] | spouse = | issue = | royal house = | dynasty = | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = МЭӨ 209 | death_place = | date of burial = | place of burial = | }} '''Түмэн шаньюй''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 頭曼, [[Эртний Хятад хэл|эртний хятад хэлээр]] (НТӨ 220 он): ''*do-mɑnᴬ'') (бас '''Тоумань''', '''Тумань''', '''Томань''', '''Тэумань''', '''Тумынь''' гэх мэтээр бичсэн нь бий) нь [[Хүннү улс|Хүннүгийн]] хамгийн эрт нэр дурдагдсан удирдагч (шаньюй) бөгөөд НТӨ 220 оны орчмоос НТӨ 209 он хүртэл захирч байв. == Нэр == Түмэн (Touman) гэдэг нэр нь "10,000", "[[Тоо тоймгүй (myriad)|тоо тоймгүй]] олон" гэсэн утгатай 万 хэмээх хятад үгтэй холбоотой байх магадлалтай, энэ нэр нь хэлний бүлүүдийн хооронд өргөнөөр зээлдэгдэн хэрэглэгдэж байсан ба хамгийн үнэмшилтэй нь дараах төлөөллийн хэлбэр бүхий жагсаалтад үзүүлсэн дарааллаар: [[Перс хэл|Орчин үеийн перс хэлний]] (үүнд [[Дари хэл|дари]] болон [[Тажик хэл|тажик]] аялгуунууд орно) ''[[Туман (мөнгөн тэмдэгт)|tōmān]]'' ~ ''tūmān'', монгол хэлний ''tümen ([[Түмэн|түмэн]])'', [[Эртний Түрэг хэл|эртний түрэг хэлний]] ''tümän'', зүүн [[Тохар хэл|тохар хэлний]] ''tmāṃ'', баруун [[Тохар хэл|тохар хэлний]] ''t(_u)māne'', үүнд тэр ч байтугай [[Эртний Хятад хэл|эртний хятад хэлний]] болон хожмын 萬 орж магадгүй бөгөөд дуудлагыг нь жишээлбэл, эртний [[Дундад үеийн Хятад хэл|Дундад хятад хэлний]] *''muanʰ'' шиг сэргээх боломжтой. Хэдий тийм ч бидний цорын ганц тодорхой нотолгоо бол энэ тоо-үг нь Түмэнгийн амьдарч байсан үеэс өмнө болон тухайн цаг хугацааны ойролцоох үеүдэд хятад хэлэнд байсан гэдгийг тэмдэглэх хэрэгтэй; түүний амьдарч байснаас хэдэн зууны дараа энэ үг бусад хэлэнд байж, тэдгээрт анх батлагдсан. == Амьдрал == [[Юэчжи]] нар болон ''[[Дорнод ху|Дунху]]'' (東胡) нар буюу "Дорнын варварууд" ("Eastern Barbarians") давамгайллын төлөө Хүннүтэй өрсөлдөж байв. НТӨ 215 онд [[Хятад|Хятадын]] анхны эзэн хаан (emperor) [[Цинь Ши Хуан|Цинь Шихуанди]] [[Мэн Тянь]] жанжнаар толгойлуулсан 300,000 хүнтэй хүчирхэг армийг [[Ордосын өндөрлөг|Ордосын бүс нутаг]] руу илгээсэн ба Хүннүг хойд зүгт 1,000 ли (ойролцоогоор 416 км) газар [[Хүннүгийн эсрэг Цинь улсын цэргийн ажиллагаа|хөөжээ]]. <blockquote>"Түмэн Цинийн зэвсэгт хүчний эсрэг тэсвэрлэж чадалгүй алс хойд зүг рүү ухарч, тэнд арав гаруй жил байсан".</blockquote> НТӨ 210 онд Хятадын жанжин Мэн Тянь үхсэний дараа Түмэнгийн удирдсан хүннү нар [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрнийг]] буцан гаталж, урьдын нутаг дэвсгэрээ эргүүлэн авав. Домогт өгүүлснээр, Түмэн өөр татвар эмээс нь төрсөн бага хүүг илүүд үзжээ. Өөрийн ахмад хүү [[Модун шаньюй|Модунаас]] (冒頓) салахын тулд Түмэн түүнийг юэчжи нар руу барьцааны хүн болгон илгээсэн бөгөөд дараа нь тэдэн рүү гэнэтийн дайралт хийв. Хариуд нь юэчжи нар Модуныг алахаар бэлтгэсэн ч тэр морь хулгайлж дөнгөсөн агаад Хүннү рүү оргон буцаж иржээ. Түмэн түүний эр зоригийг гайхаж, Модуныг 10,000 морьт цэргийн хүчний удирдлагын албан тушаалд тавьсан байна. Модун өөрийн эрчүүдийг өөрт нь туйлын дуулгавартай байхад маш амжилттай сургаж байв. НТӨ 209 онд Модун эрчүүддээ өөрийн эцгийг харваж алахыг тушаасан, ингэхдээ түүнийг, бас хойд эх, дүү болон өөрийнх нь тушаал зарлигийг дагахаас татгалзсан өндөр албан тушаалтнуудыг хороожээ. Үүний дараа Модун өөрөө шаньюй болов. "[[Түрүү Хань улсын түүх|Хань улсын түүх]]"-д (94-р бүлэг, "дээд" хэсэг) Түмэнгийн амьдралын төгсгөлийг хурц тод хэллэгээр, дараах байдлаар өгүүлжээ: <blockquote>... Шаньюй (Түмэн) Модун гэдэг өв залгамжлагч хүүтэй байв. Хожим тэрээр хайрт хатантай (яньчжи) болж, тэр нь бага хүү төрүүлж өгчээ. Түмэн бага хүүг суулгахын тулд Модуныг зайлуулахыг хүссэн. Тэр Модуныг юэчжи нар руу барьцаанд илгээж дөнгөв. Модуныг барьцааны хүн болон байх үед Түмэн юэчжи нар руу түргэнээр дайрчээ. Юэчжи нар Модуныг алахыг хүссэн. Модун тэдний сайн морийг хулгайлан унаж, холдон явсан бөгөөд гэртээ буцаж иржээ. Түмэн үүнийг хүч чадлын илрэл гэж хүлээн авсан агаад 10,000 морьтны удирдагч болохыг тушаав. Модун исгэрдэг үзүүртэй дуут сумнууд хийж амжсан ба тэдгээрийг өөрийн морьтнуудыг нум сум харвахад сургахдаа хэрэглэсэн. Тэр тушаал өгч хэлэхдээ: "Дуут сумаар харвасан ямар нэгэн зүйлийг ямар ч нөхцөлд харвагтун, ингээгүй хэн нэгний толгойг авах болно" гэжээ. Тэрээр гөрөөлөх амьтдыг авлахаар ан гөрөө зохион байгуулсан. Түүнтэй хамт байгсдаас зарим нь дуут сум(ууд)-аар харвасан зүйл рүү харвахгүй байсан ба тэр газар дээр нь тэдний толгойг авав. Ингэж байтал Модун дуут сумаар өөрийн сайн морьдын нэгийг харважээ. Түүний баруун, зүүнд байсан бүгдээс зарим нь харваж зүрхэлсэнгүй. Модун тэр даруй тэдний толгойг авав. [Дараа нь] тэр хэсэг хугацаа өнгөртөл хүлээгээд, дахин дуут сумаар өөрийн хайрт эхнэрүүдийн нэгийг харважээ. Түүний баруун, зүүнд байгсдын зарим нь нэлээд айж, харваж зүрхлээгүй бөгөөд тэр дахин тэдний толгойг авав. Хэсэг хугацаа өнгөрч, Модун ан авд гарч явжээ. Тэр дуут сумаар шаньюйн сайн морьдын нэгийг харвав. [Түүний] баруун, зүүнд байсан бүгд түүнийг харважээ. Тэгэхэд Модун өөрийн баруун, зүүнд байгсдыг [зорилгодоо] хэрэглэх боломжтой боллоо гэдгийг мэдэв. Тэр өөрийн эцгийн ан ав дээр шаньюй Түмэнгийн хажууд явсан ба дуут сумаар Түмэнг харважээ. Түүний баруун, зүүнд байсан бүгд дуут сумыг даган Түмэнг харваж алав. Тэд түүний хойд эх болон бага дүүг хоюуланг нь, тэр байтугай хамт явсан, захирагдаагүй зарим чухал түшмэдийг хороожээ. Үүний дараа Модун өөрөө сууринд сууж, шаньюй болсон.</blockquote> {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө= тодорхойгүй |дараа= [[Модун шаньюй]] |он= НТӨ 220 оны орчим? - 209 |албан_тушаал= [[Монгол хаад|Хүннүгийн шаньюй]] }} {{end}} [[Ангилал:Хүннүгийн шаньюй]] [[Ангилал:МЭӨ 3-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:МЭӨ 3-р зуунд өнгөрсөн]] 83fmyvt9sx7is9f9wad6dzucklbeu5r 0 18485 862320 849410 2026-07-18T10:12:46Z ~2026-40370-49 106054 862320 wikitext text/x-wiki '''Монголын товч түүх''' хэмээх зохиол бол [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Анандын Амар|А. Амарын]] /1886-1941/ зохиосон түүхийн зохиол юм. Энэ номонд Монгол үндэстний гарал үүслээс [[Чингис хаан]]ы үе хүртэлх Монголын түүхийг тусгасан байдаг. А. Амар энэ зохиолыг хоёр боть болгон зохиох зорилготой байсан. Энэ бүтээл Монголын түүхийн асуудлыг тодруулахад үнэтэй эх сурвалж болсоор байна. Хоёрдугаар ботид Чингис хааны нас барсан үеэс XX зууны эхэн үе хүртэлх Монголын түүх бичигдэх ёстой байсан боловч хоёрдугаар ботийг бичиж амжилгүй баривчлагдан [[ЗХУ]]-д хүргэгдэж, 1942 онд цаазаар авсан юм. Энэхүү номыг 1934 оны Л.Дэндэвийн ижил нэрт бүтээлээс ялгах нь зүйтэй.авахуулжээ. [[Ангилал:Ном]] 7qrwt1le4no1n8uzwy0jcg9shf6zky7 0 24343 862306 857104 2026-07-18T05:32:45Z Megzer 20491 862306 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name =Засагт хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title =Монголын хаан | image =Tumen Zasagt khan.jpg | image_size = | caption = | succession = [[Умард Юань улсын хаадын жагсаалт|Умард Юань улсын хаан]] | reign =1558–1592 | coronation = | full name =Түмэн | predecessor =[[Дарайсүн Гүдэн хаан]] | successor =[[Буян сэцэн хаан]] | spouse = | issue = | house =[[Боржигин]] | dynasty =[[Умард Юань]] | father =Дарайсүн Гүдэн хаан | mother = | birth_date =1539 | birth_place =[[Монгол]], Цахар түмэн | death_date ={{death year and age|1592|1539}} | death_place =Монгол, Цахар түмэн | date of burial = | place of burial = | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] |}} '''Түмэн Засагт хаан''' хэмээн алдаршсан, [[Дарайсүн Гүдэн|Дарайсүн Гүдэн хаан]]ы ууган хүү тэрбээр [[1539]] оны шаргачин гахай жилд төрсөн бөлгөө. Түмэн Засагт хаан нь бутралын үеийн бага хаадын нэг бөгөөд [[Монгол]] гүрнийг захиран суудаг байжээ. == Улс төрийн үйл ажиллагаа == Түүнийг хаан ширээнд сууж байх хугацаанд монголчуудын эв нэгдэл дахин нэг сэргэсэн билээ. Тэрээр [[1558 он|1558]] оноос [[1592]] он хүртэл хаан ширээнд суусан ба эхэн үедээ тэрээр [[Урианхай]] болон [[Дархад]]уудыг өөртөө элсүүлж чадсан бөгөөд энэ зуур түүний цусан төрлийн хамаатнууд болох [[Абтай хан]] болон [[Хутагтай сэцэн хунтайж]] нар нь [[Дөрвөн Ойрад]]ыг нэгтгэсэн нь Монголын эв нэгдэл дахин нэгэн удаа бага зэрэг сэргэхэд нөлөөлсөн. [[Мин улс|Умард Хятадыг]] дайлаар мордож байх үедээ Түмэн Хаан, Халх Жарудын [[Субухай|Субухай үйзэн]] нарын цэрэг Ляодуны хотуудыг дайлж байсан. Үүний дүнд нэгэн үе Мин улстай худалдаа наймаа хийхэд хүргэж байжээ. 1576 оноос Алтан хан болон бусад ноёд Төвдтэй холбоо тогтоож монголчуудад [[Төвөд]] нутгийн [[Шарын шашин|шар малгайтны шашныг]] дэлгэрүүлэхийг дэмжиж энэ үед Түмэн хаан, Хөх нуурт очсоноор Говийн өмнөд хэсэгт шарын шашныг төрийн шашин болгожээ. Үүнээс улбаалаад 1580-аад оны үед Халх Монголд, 1590-1600 - аад оны үеэс Ойрад Монголд түгэн дэлгэрэхийн эхлэл суурийг тавьсан байдаг. Түмэн хаан, засаглалынхаа үед дараах арга хэмжээг явуулжээ. * Шинэ засаг цаазыг зохион явуулж, засаг цаазыг чангатагасан * Төв засгийн газарыг байгуулж, зургаан түмнээс нөлөө бүхий ноёдыг суулгаж, жил бүр хуралдан нутаг бүрийн асуудлыг шийдэх болсон * Мин улстай хийх худалдааг чухалчлан эе найр, цэрэг дайны аргыг хослуулснаар эдийн засгийн байдлын талаар сэргэж эхэлсэн. * Цахар түмнийг авч зүүнээс барууншлан Шилийн голын орчимд шилжин сууж, төвлөрөх болсон. Энэ нь хожим Цахарын хаан гэж дуудагдахад хүрсэн. * Төрд үл захирагдах байдлын эсрэг хандаж, цэргийн хүчийг татан төвлөрүүлэхийг чармайх болсон Түмэн хаан нь засаг цаазыг чангалж, ёс журамыг сайжруулсан тул түүхэнд '''Засагт хаан''' гэж алдаршив. Тэр [[1592]] оны хар луу жил тэнгэрт хальжээ. == Гэр бүл == '''Эцэг''': [[Дарайсүн Гүдэн|Дарайсүн хаан]] '''Хатан:''' Нэр тодорхойгүй, [[Харчин|Харчины]] Зайсанхур Чинбаатарын охин. Хожим нь [[Доян харуул|Доян урианхайн]] Жанан ноён булааж авсан.{{sfn|Urangua|2015|pp=102}} '''Хөвүүд:''' # [[Буян сэцэн хаан]] # Байшинхор тайж # Зайсан тайж # Мангуу тайж # Үйзэн тайж # Эсэ тайж # Сонин тайж # Тайгун тайж # Боди тайж # Сагрул тайж # Санжа орчи тайж # Дүүрэн тайж # Энх тайж '''Охин''' # Нэр тодорхойгүй охин: [[Доян харуул|Доянь урианхайн]] Хутуг шигүшийн ач Даха ноёны хүү Матахад хатан болгож өгсөн.{{sfn|Geser|2019|pp=47}} {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Дарайсүн Гүдэн хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Монголын их хаан]] | дараа = [[Буян сэцэн хаан]] | он = [[1558]]-[[1592]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite journal |last=Geser |first=B |date=2019 |title=Орочу шигүши ба Хутуг шигүш хоёрын Доянь Урианхай аймагтай холбогдох асуудалд |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5562 |journal=Historia Mongolarum (МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг) |volume=18}} * {{Cite book |last=Urangua |first=N |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:16-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1592 онд өнгөрсөн]] 3izfr51sbknkqjro4s04wmfg0176rzw 862312 862306 2026-07-18T06:17:21Z Megzer 20491 862312 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Түмэн}} {{Инфобокс хаан | name =Засагт хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title =Монголын хаан | image =Tumen Zasagt khan.jpg | image_size = | caption = | succession = [[Умард Юань улсын хаадын жагсаалт|Умард Юань улсын хаан]] | reign =1558–1592 | coronation = | full name =Түмэн | predecessor =[[Дарайсүн Гүдэн хаан]] | successor =[[Буян сэцэн хаан]] | spouse = | issue = | house =[[Боржигин]] | dynasty =[[Умард Юань]] | father =Дарайсүн Гүдэн хаан | mother = | birth_date =1539 | birth_place =[[Монгол]], Цахар түмэн | death_date ={{death year and age|1592|1539}} | death_place =Монгол, Цахар түмэн | date of burial = | place of burial = | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] |}} '''Түмэн Засагт хаан''' хэмээн алдаршсан, [[Дарайсүн Гүдэн|Дарайсүн Гүдэн хаан]]ы ууган хүү тэрбээр [[1539]] оны шаргачин гахай жилд төрсөн бөлгөө. Түмэн Засагт хаан нь бутралын үеийн бага хаадын нэг бөгөөд [[Монгол]] гүрнийг захиран суудаг байжээ. == Улс төрийн үйл ажиллагаа == Түүнийг хаан ширээнд сууж байх хугацаанд монголчуудын эв нэгдэл дахин нэг сэргэсэн билээ. Тэрээр [[1558 он|1558]] оноос [[1592]] он хүртэл хаан ширээнд суусан ба эхэн үедээ тэрээр [[Урианхай]] болон [[Дархад]]уудыг өөртөө элсүүлж чадсан бөгөөд энэ зуур түүний цусан төрлийн хамаатнууд болох [[Абтай хан]] болон [[Хутагтай сэцэн хунтайж]] нар нь [[Дөрвөн Ойрад]]ыг нэгтгэсэн нь Монголын эв нэгдэл дахин нэгэн удаа бага зэрэг сэргэхэд нөлөөлсөн. [[Мин улс|Умард Хятадыг]] дайлаар мордож байх үедээ Түмэн Хаан, Халх Жарудын [[Субухай|Субухай үйзэн]] нарын цэрэг Ляодуны хотуудыг дайлж байсан. Үүний дүнд нэгэн үе Мин улстай худалдаа наймаа хийхэд хүргэж байжээ. 1576 оноос Алтан хан болон бусад ноёд Төвдтэй холбоо тогтоож монголчуудад [[Төвөд]] нутгийн [[Шарын шашин|шар малгайтны шашныг]] дэлгэрүүлэхийг дэмжиж энэ үед Түмэн хаан, Хөх нуурт очсоноор Говийн өмнөд хэсэгт шарын шашныг төрийн шашин болгожээ. Үүнээс улбаалаад 1580-аад оны үед Халх Монголд, 1590-1600 - аад оны үеэс Ойрад Монголд түгэн дэлгэрэхийн эхлэл суурийг тавьсан байдаг. Түмэн хаан, засаглалынхаа үед дараах арга хэмжээг явуулжээ. * Шинэ засаг цаазыг зохион явуулж, засаг цаазыг чангатагасан * Төв засгийн газарыг байгуулж, зургаан түмнээс нөлөө бүхий ноёдыг суулгаж, жил бүр хуралдан нутаг бүрийн асуудлыг шийдэх болсон * Мин улстай хийх худалдааг чухалчлан эе найр, цэрэг дайны аргыг хослуулснаар эдийн засгийн байдлын талаар сэргэж эхэлсэн. * Цахар түмнийг авч зүүнээс барууншлан Шилийн голын орчимд шилжин сууж, төвлөрөх болсон. Энэ нь хожим Цахарын хаан гэж дуудагдахад хүрсэн. * Төрд үл захирагдах байдлын эсрэг хандаж, цэргийн хүчийг татан төвлөрүүлэхийг чармайх болсон Түмэн хаан нь засаг цаазыг чангалж, ёс журамыг сайжруулсан тул түүхэнд '''Засагт хаан''' гэж алдаршив. Тэр [[1592]] оны хар луу жил тэнгэрт хальжээ. == Гэр бүл == '''Эцэг''': [[Дарайсүн Гүдэн|Дарайсүн хаан]] '''Хатан:''' Нэр тодорхойгүй, [[Харчин|Харчины]] Зайсанхур Чинбаатарын охин. Хожим нь [[Доян харуул|Доян урианхайн]] Жанан ноён булааж авсан.{{sfn|Urangua|2015|pp=102}} '''Хөвүүд:''' # [[Буян сэцэн хаан]] # Байшинхор тайж # Зайсан тайж # Мангуу тайж # Үйзэн тайж # Эсэ тайж # Сонин тайж # Тайгун тайж # Боди тайж # Сагрул тайж # Санжа орчи тайж # Дүүрэн тайж # Энх тайж '''Охин''' # Нэр тодорхойгүй охин: [[Доян харуул|Доянь урианхайн]] Хутуг шигүшийн ач Даха ноёны хүү Матахад хатан болгож өгсөн.{{sfn|Geser|2019|pp=47}} {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Дарайсүн Гүдэн хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Монголын их хаан]] | дараа = [[Буян сэцэн хаан]] | он = [[1558]]-[[1592]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite journal |last=Geser |first=B |date=2019 |title=Орочу шигүши ба Хутуг шигүш хоёрын Доянь Урианхай аймагтай холбогдох асуудалд |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5562 |journal=Historia Mongolarum (МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг) |volume=18}} * {{Cite book |last=Urangua |first=N |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:16-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1592 онд өнгөрсөн]] ssgbs0nbwkoq22ah3btjfagvw5dgb74 0 25654 862309 862294 2026-07-18T06:15:38Z Megzer 20491 862309 wikitext text/x-wiki {{Redirect|[[Түмэн (салаа утга)]]}} {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Файл:Tümen.PNG]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =түмэн |кирилл_халимаг = }} '''Түмэн''' гэх үг нь 13-17 дугаар зууны үеийн монголын цэрэг арми, засаг захиргааны томоохон нэгж, нэр томьёо байсан юм. Түмэн гэдэг үг нь нэн эртний гаралтай монгол, түрэг угсаатны дунд хэрэглэж байсан үг бөгөөд үгийн утга нь "арван мянга"<ref name=":0">{{Cite web |title=түм, түмэн |url=https://toli.query.mn/dictionary_items/30436 |access-date=2025-02-10 |website=toli.query.mn}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол хэлний их тайлбар толь |url=https://mongoltoli.mn/dictionary/detail/91201}}</ref>, "ард түмэн"<ref name=":0" /><ref name=":1" />, "олон түмэн", "маш олон"<ref name=":0" /> гэсэн олон утгыг илэрхийлдэг үг. Энэ нэр нь Монголын эзэнт гүрэн, Юань Улсын үед цэргийн цэрэг-иргэний хосолсон тогтолцооны томоохон нэгж байсан агаад Бага хаадын үе буюу 14-17-р зуунд хэд хэдэн аймгийг нэгтгэсэн холбоо ханлигийн үүрэгтэй төстэй засаг захиргааны нэр томьёо болж хувьссан. == Цэргийн нэгж == Монголын уламжлалт цэргийн нэгж аравтын тогтолцоогоор арван цэрэг нийлж нэг аравт цэрэг, арван аравт нийлж нэг зуут цэрэг, арван зуут нийлж нэг мянган цэрэг, арван мянгат нийлж нэг түмэн цэрэг болдог байсан. [[Чингис хаан]] 1206 онд [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулах үед 95 мянганы ноёдыг томилж, тэдгээрийг баруун, гол, зүүн гарын түмтийн ноёноор Боорчи, Наяа, Мухулайг томилсон.1227 он гэхэд 129 мянган{{sfn|Gongor|1970|pp=92}} болж өргөжсөн бөгөөд газар нутгаа тэлж, өөр угсаатныг нэгтгэн тэлэх тусам түмэн цэрэг нь бүрэн бүрэлдэхүүнийхээ 60 орчим хувьтай тэнцэх хүч чадалтай болсон гэж тооцож болно.{{sfn|Biran|Kim|2023|pp=462}} 1206 онд нэг өрхөөс 1 цэрэг гарахаар тооцсон гэвэл, түмэн цэрэг түм буюу арван мянгыг бүрдүүлэхийн тулд дор хаяж 40-60 мянган хүнтэй байснаа, бусад ард түмнийг эзлэн нэгтгэж өргөжих тусам тухайн орон нутгийн онцлогоос шалтгаалж өөрчлөгдсөн. Чингис хаан ахмад хүү Зүчидээ 9000 өрх буюу нэг түмэн цэрэг өгч өрнө зүгийн нутгийг захируулсан бөгөөд 14-р зууны эхээр Зүчийн улсын цэргийн хүчийг 43 түмэн гэж тооцоолж, нэг түмэнд багтах цэргийг 65 хувиар тооцоход 279500 морьт цэрэг дайчлах чадвартай байжээ.{{sfn|Biran|Kim|2023|pp=472}} [[Юань Улс|Юань Улсын]] үед "дөчин түмэн монгол, дөрвөн түмэн ойрад" гэдэг нэр гарах болтлоо өргөжин томорсон. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] үеэс хятад нутагт монголын төрийн төв шилжихдээ түмэн гэх цэргийн нэгжийг хятадын төр, соёлын уламжлалтай холих замаар бий шинэ бүтэц зохион байгуулалтыг байгуулсан. Түмтийн ноёдыг хятад ханзаар "түмэн өрх, түмэн өрхийн ноён" (万戶, wanhu) гэж бичдэг байсан. [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэснээр түмт нь '''бага түмт''' (下萬戶), '''дунд түмт''' (中萬戶), '''их түмт''' (上萬戶) гэсэн гурван шатлалтай болж, тус бүрийг монгол, түрэг, кидан, хятад гаралтай даргачийг томилон удирдуулж байсан. Эдгээр гурван шатлалтай түмт бүрт харьяалах нутаг, хятад түшмэдийн тогтолцоотой, шатлал бүрт тохирох цэргээс бүрдэж байсан. Бага түмт нь 3000-аас дээш тооны цэрэг, дунд түмт нь 5000-аас дээш цэрэгтэй, дээд түмт нь 7000 дээш тооны цэрэгтэй байсан.{{sfn|Song|1976|pp=2310-2311}} Юань Улсын төрийн яам хэлтэсүүд 1-9 гэсэн шатлалтай байснаас эдгээр гурван зэрэглэлийн түмтийн ордонууд нь дараах зэрэглэлтэй байсан: дээд түмтийн ордон нь төрийн жинхэнэ 5-р зэрэг, дунд түмтийн ордон нь дагалт 5-р зэрэг, доод түмтийн ордон нь жинхэнэ 6-р зэрэг. {| class="wikitable mw-collapsible" |+'''Юань Улсын түмтийн ноёдын зэрэг дэв'''{{sfn|Song|1976|pp=2310-2311}} !Албан тушаал !Орон тоо !Зэрэг дэв !Эзэмших гэрэгэ |- ! colspan="4" |Дээд мянгат |- |Даргач |1 | rowspan="2" |Жинхэнэ 3-р зэрэг | rowspan="3" |Алтан барсын тэмдэг |- |Түмтийн ноён |1 |- |Дэд түмтийн ноён |1 |Дагалт 3-р зэрэг |- ! colspan="4" |Дунд мянгат |- |Даргач |1 | rowspan="2" |Дагалт 3-р зэрэг | rowspan="2" |Алтан барсын тэмдэг |- |Түмтийн ноён |1 |- |Дэд түмтийн ноён |1 |Жинхэнэ 4-р зэрэг |Алтан гэрэгэ |- ! colspan="4" |Доод мянгат |- |Даргач |1 | rowspan="2" |Дагалт 3-р зэрэг | rowspan="2" |Алтан барсын тэмдэг |- |Түмтийн ноён |1 |- |Дэд түмтийн ноён |1 |Дагалт 4-р зэрэг |Алтан гэрэгэ |} == Засаг захиргааны нэгж == 15-16-р зуунд түмэн гэдэг нэрний утга нь цэргийн нэгжээс гадна засаг захиргааны нэгж болж хэд хэдэн аймгийн нэгдлээс бүрдсэн. [[Даян хаан|Даян хааны]] үеийн шинэчлэлээр тухайн цагийн Монгол улсыг нийт арван түмэн болгосноос зүүн [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголыг]] зургаан түмэн, баруун Монгол буюу [[Ойрад|Ойрадыг]] дөрвөн түмэн болгон хуваасан нь 16-р зууны эцэс хүртэл Монголын төрийн засаг захиргааны хуваарь болсон. Зургаан түмэн Монголыг дотор нь зүүн гурван түмэн, баруун гурван түмэн болгон хувааж, зүүн түмнийг их хаан Цахар түмэнд төвлөн захирч, баруун түмнийг их хааны томилсон жонон цолтой ханхүү Ордос түмэнд төвлөн сууж захирдаг байсан. 1550-иад оноос түмэн доторх зарим алтан ургийн язгууртнуудын байр суурь бэхжиж, биеэ даасан улс болох эсвэл нэгнээ залгин нэгтгэх явц эхэлснээр тус бүртээ хаантай Түмэд, Ордос, Харчин, Цахар, Халх улсууд болж өөрчлөгдсөн. Харин Ойрадын дөрвөн түмнийг 15-р зууны эхнээс тайш цолтон захирдаг ч тус бүрдээ эзэнтэй байсан. 16-р зууны дунд үеэс тайш цолны үүрэг роль буурч, [[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] удмын ноёдын захирдаг [[Хошууд]] аймгийн ноёд чуулганы дарга буюу [[хан]] цолтойгоор ерөнхийлөн удирдаж, дотоодын дайн самуун, хэрэг зөрчлийг шийддэг болсон. '''Даян хааны Зургаан түмэн монгол''' Зүүн түмэн # [[Цахар түмэн]] # [[Халх|Халх түмэн]] # [[Урианхай|Урианхай түмэн]] Баруун түмэн # [[Ордос|Ордос түмэн]] # [[Түмэд|Түмэд түмэн]] # [[Харчин]], [[Юншээбүү]] нийлж нэг түмэн '''Дөрвөн түмэн Ойрад''' 15-р зууны үеийн Ойрад нь [[Чорос]], [[Торгууд]], [[Хошууд]] нэг Ойрад, [[Хойт|Хойд]], [[Баатууд]] нэг Ойрад, [[Барга]], [[Буриад ястан|Буриад]] нэг Ойрад, Өр Монгол нэг Ойрад,{{sfn|Mongolian Academy of Sciences|2003|pp=122-124}} байснаа 16-р зуунаас Чорос, Торгууд, Хошууд, [[Дөрвөд]]{{sfn|Mongolian Academy of Sciences|2003|pp=122-124}} аймгууд дөрвөн ойрадын гол хүч болсон. == Зүүлт, тайлбар == {{reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Mongolian Academy of Sciences |first=Institute of History |title=Монгол Улсын Түүх: Гутгаар боть |publisher=Адмон |year=2003 |location=Улаанбаатар |isbn=99929-0-210-8}} * {{Cite book |last=Gongor |first=D |title=Халх товчоон |year=1970 |volume=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Biran |first=Michal |title=The Cambridge history of the Mongol empire |last2=Kim |first2=Hodong |publisher=Cambridge University press |year=2023 |volume=1 |location=Cambridge |language=en}} * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan shi |publisher=Zhonghua Book Company |year=1976 |location=Beijing |language=zh}} [[Ангилал:Монгол цэргийн зохион байгуулалт]] [[Ангилал:Их Монгол Улсын зэвсэгт хүчний түүх]] 1dxqix3rfk1gy9ei1her2jlbmvpqgtg 862310 862309 2026-07-18T06:16:27Z Megzer 20491 862310 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Түмэн}} {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Файл:Tümen.PNG]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =түмэн |кирилл_халимаг = }} '''Түмэн''' гэх үг нь 13-17 дугаар зууны үеийн монголын цэрэг арми, засаг захиргааны томоохон нэгж, нэр томьёо байсан юм. Түмэн гэдэг үг нь нэн эртний гаралтай монгол, түрэг угсаатны дунд хэрэглэж байсан үг бөгөөд үгийн утга нь "арван мянга"<ref name=":0">{{Cite web |title=түм, түмэн |url=https://toli.query.mn/dictionary_items/30436 |access-date=2025-02-10 |website=toli.query.mn}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол хэлний их тайлбар толь |url=https://mongoltoli.mn/dictionary/detail/91201}}</ref>, "ард түмэн"<ref name=":0" /><ref name=":1" />, "олон түмэн", "маш олон"<ref name=":0" /> гэсэн олон утгыг илэрхийлдэг үг. Энэ нэр нь Монголын эзэнт гүрэн, Юань Улсын үед цэргийн цэрэг-иргэний хосолсон тогтолцооны томоохон нэгж байсан агаад Бага хаадын үе буюу 14-17-р зуунд хэд хэдэн аймгийг нэгтгэсэн холбоо ханлигийн үүрэгтэй төстэй засаг захиргааны нэр томьёо болж хувьссан. == Цэргийн нэгж == Монголын уламжлалт цэргийн нэгж аравтын тогтолцоогоор арван цэрэг нийлж нэг аравт цэрэг, арван аравт нийлж нэг зуут цэрэг, арван зуут нийлж нэг мянган цэрэг, арван мянгат нийлж нэг түмэн цэрэг болдог байсан. [[Чингис хаан]] 1206 онд [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулах үед 95 мянганы ноёдыг томилж, тэдгээрийг баруун, гол, зүүн гарын түмтийн ноёноор Боорчи, Наяа, Мухулайг томилсон.1227 он гэхэд 129 мянган{{sfn|Gongor|1970|pp=92}} болж өргөжсөн бөгөөд газар нутгаа тэлж, өөр угсаатныг нэгтгэн тэлэх тусам түмэн цэрэг нь бүрэн бүрэлдэхүүнийхээ 60 орчим хувьтай тэнцэх хүч чадалтай болсон гэж тооцож болно.{{sfn|Biran|Kim|2023|pp=462}} 1206 онд нэг өрхөөс 1 цэрэг гарахаар тооцсон гэвэл, түмэн цэрэг түм буюу арван мянгыг бүрдүүлэхийн тулд дор хаяж 40-60 мянган хүнтэй байснаа, бусад ард түмнийг эзлэн нэгтгэж өргөжих тусам тухайн орон нутгийн онцлогоос шалтгаалж өөрчлөгдсөн. Чингис хаан ахмад хүү Зүчидээ 9000 өрх буюу нэг түмэн цэрэг өгч өрнө зүгийн нутгийг захируулсан бөгөөд 14-р зууны эхээр Зүчийн улсын цэргийн хүчийг 43 түмэн гэж тооцоолж, нэг түмэнд багтах цэргийг 65 хувиар тооцоход 279500 морьт цэрэг дайчлах чадвартай байжээ.{{sfn|Biran|Kim|2023|pp=472}} [[Юань Улс|Юань Улсын]] үед "дөчин түмэн монгол, дөрвөн түмэн ойрад" гэдэг нэр гарах болтлоо өргөжин томорсон. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] үеэс хятад нутагт монголын төрийн төв шилжихдээ түмэн гэх цэргийн нэгжийг хятадын төр, соёлын уламжлалтай холих замаар бий шинэ бүтэц зохион байгуулалтыг байгуулсан. Түмтийн ноёдыг хятад ханзаар "түмэн өрх, түмэн өрхийн ноён" (万戶, wanhu) гэж бичдэг байсан. [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэснээр түмт нь '''бага түмт''' (下萬戶), '''дунд түмт''' (中萬戶), '''их түмт''' (上萬戶) гэсэн гурван шатлалтай болж, тус бүрийг монгол, түрэг, кидан, хятад гаралтай даргачийг томилон удирдуулж байсан. Эдгээр гурван шатлалтай түмт бүрт харьяалах нутаг, хятад түшмэдийн тогтолцоотой, шатлал бүрт тохирох цэргээс бүрдэж байсан. Бага түмт нь 3000-аас дээш тооны цэрэг, дунд түмт нь 5000-аас дээш цэрэгтэй, дээд түмт нь 7000 дээш тооны цэрэгтэй байсан.{{sfn|Song|1976|pp=2310-2311}} Юань Улсын төрийн яам хэлтэсүүд 1-9 гэсэн шатлалтай байснаас эдгээр гурван зэрэглэлийн түмтийн ордонууд нь дараах зэрэглэлтэй байсан: дээд түмтийн ордон нь төрийн жинхэнэ 5-р зэрэг, дунд түмтийн ордон нь дагалт 5-р зэрэг, доод түмтийн ордон нь жинхэнэ 6-р зэрэг. {| class="wikitable mw-collapsible" |+'''Юань Улсын түмтийн ноёдын зэрэг дэв'''{{sfn|Song|1976|pp=2310-2311}} !Албан тушаал !Орон тоо !Зэрэг дэв !Эзэмших гэрэгэ |- ! colspan="4" |Дээд мянгат |- |Даргач |1 | rowspan="2" |Жинхэнэ 3-р зэрэг | rowspan="3" |Алтан барсын тэмдэг |- |Түмтийн ноён |1 |- |Дэд түмтийн ноён |1 |Дагалт 3-р зэрэг |- ! colspan="4" |Дунд мянгат |- |Даргач |1 | rowspan="2" |Дагалт 3-р зэрэг | rowspan="2" |Алтан барсын тэмдэг |- |Түмтийн ноён |1 |- |Дэд түмтийн ноён |1 |Жинхэнэ 4-р зэрэг |Алтан гэрэгэ |- ! colspan="4" |Доод мянгат |- |Даргач |1 | rowspan="2" |Дагалт 3-р зэрэг | rowspan="2" |Алтан барсын тэмдэг |- |Түмтийн ноён |1 |- |Дэд түмтийн ноён |1 |Дагалт 4-р зэрэг |Алтан гэрэгэ |} == Засаг захиргааны нэгж == 15-16-р зуунд түмэн гэдэг нэрний утга нь цэргийн нэгжээс гадна засаг захиргааны нэгж болж хэд хэдэн аймгийн нэгдлээс бүрдсэн. [[Даян хаан|Даян хааны]] үеийн шинэчлэлээр тухайн цагийн Монгол улсыг нийт арван түмэн болгосноос зүүн [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголыг]] зургаан түмэн, баруун Монгол буюу [[Ойрад|Ойрадыг]] дөрвөн түмэн болгон хуваасан нь 16-р зууны эцэс хүртэл Монголын төрийн засаг захиргааны хуваарь болсон. Зургаан түмэн Монголыг дотор нь зүүн гурван түмэн, баруун гурван түмэн болгон хувааж, зүүн түмнийг их хаан Цахар түмэнд төвлөн захирч, баруун түмнийг их хааны томилсон жонон цолтой ханхүү Ордос түмэнд төвлөн сууж захирдаг байсан. 1550-иад оноос түмэн доторх зарим алтан ургийн язгууртнуудын байр суурь бэхжиж, биеэ даасан улс болох эсвэл нэгнээ залгин нэгтгэх явц эхэлснээр тус бүртээ хаантай Түмэд, Ордос, Харчин, Цахар, Халх улсууд болж өөрчлөгдсөн. Харин Ойрадын дөрвөн түмнийг 15-р зууны эхнээс тайш цолтон захирдаг ч тус бүрдээ эзэнтэй байсан. 16-р зууны дунд үеэс тайш цолны үүрэг роль буурч, [[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] удмын ноёдын захирдаг [[Хошууд]] аймгийн ноёд чуулганы дарга буюу [[хан]] цолтойгоор ерөнхийлөн удирдаж, дотоодын дайн самуун, хэрэг зөрчлийг шийддэг болсон. '''Даян хааны Зургаан түмэн монгол''' Зүүн түмэн # [[Цахар түмэн]] # [[Халх|Халх түмэн]] # [[Урианхай|Урианхай түмэн]] Баруун түмэн # [[Ордос|Ордос түмэн]] # [[Түмэд|Түмэд түмэн]] # [[Харчин]], [[Юншээбүү]] нийлж нэг түмэн '''Дөрвөн түмэн Ойрад''' 15-р зууны үеийн Ойрад нь [[Чорос]], [[Торгууд]], [[Хошууд]] нэг Ойрад, [[Хойт|Хойд]], [[Баатууд]] нэг Ойрад, [[Барга]], [[Буриад ястан|Буриад]] нэг Ойрад, Өр Монгол нэг Ойрад,{{sfn|Mongolian Academy of Sciences|2003|pp=122-124}} байснаа 16-р зуунаас Чорос, Торгууд, Хошууд, [[Дөрвөд]]{{sfn|Mongolian Academy of Sciences|2003|pp=122-124}} аймгууд дөрвөн ойрадын гол хүч болсон. == Зүүлт, тайлбар == {{reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Mongolian Academy of Sciences |first=Institute of History |title=Монгол Улсын Түүх: Гутгаар боть |publisher=Адмон |year=2003 |location=Улаанбаатар |isbn=99929-0-210-8}} * {{Cite book |last=Gongor |first=D |title=Халх товчоон |year=1970 |volume=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Biran |first=Michal |title=The Cambridge history of the Mongol empire |last2=Kim |first2=Hodong |publisher=Cambridge University press |year=2023 |volume=1 |location=Cambridge |language=en}} * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan shi |publisher=Zhonghua Book Company |year=1976 |location=Beijing |language=zh}} [[Ангилал:Монгол цэргийн зохион байгуулалт]] [[Ангилал:Их Монгол Улсын зэвсэгт хүчний түүх]] pgdp75k1m68ezb2di1o29q88vthdlep 862317 862310 2026-07-18T06:56:06Z Megzer 20491 862317 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Түмэн}} {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Файл:Tümen.PNG]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =түмэн |кирилл_халимаг = }} '''Түмэн''' гэх үг нь 13-17 дугаар зууны үеийн монголын цэрэг арми, засаг захиргааны томоохон нэгж, нэр томьёо байсан юм. Түмэн гэдэг үг нь нэн эртний гаралтай монгол, түрэг угсаатны дунд хэрэглэж байсан үг бөгөөд үгийн утга нь "арван мянга"{{sfn|Tsevel|1966|pp=566}}, "ард түмэн"{{sfn|Tsevel|1966|pp=566}}, "олон түмэн", "маш олон"{{sfn|Tsevel|1966|pp=566}} гэсэн олон утгыг илэрхийлдэг үг. Энэ нэр нь Монголын эзэнт гүрэн, Юань Улсын үед цэргийн цэрэг-иргэний хосолсон тогтолцооны томоохон нэгж байсан агаад Бага хаадын үе буюу 14-17-р зуунд хэд хэдэн аймгийг нэгтгэсэн холбоо ханлигийн үүрэгтэй төстэй засаг захиргааны нэр томьёо болж хувьссан. == Цэргийн нэгж == Монголын уламжлалт цэргийн нэгж аравтын тогтолцоогоор арван цэрэг нийлж нэг аравт цэрэг, арван аравт нийлж нэг зуут цэрэг, арван зуут нийлж нэг мянган цэрэг, арван мянгат нийлж нэг түмэн цэрэг болдог байсан. [[Чингис хаан]] 1206 онд [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулах үед 95 мянганы ноёдыг томилж, тэдгээрийг баруун, гол, зүүн гарын түмтийн ноёноор Боорчи, Наяа, Мухулайг томилсон.1227 он гэхэд 129 мянган{{sfn|Gongor|1970|pp=92}} болж өргөжсөн бөгөөд газар нутгаа тэлж, өөр угсаатныг нэгтгэн тэлэх тусам түмэн цэрэг нь бүрэн бүрэлдэхүүнийхээ 60 орчим хувьтай тэнцэх хүч чадалтай болсон гэж тооцож болно.{{sfn|Biran|Kim|2023|pp=462}} 1206 онд нэг өрхөөс 1 цэрэг гарахаар тооцсон гэвэл, түмэн цэрэг түм буюу арван мянгыг бүрдүүлэхийн тулд дор хаяж 40-60 мянган хүнтэй байснаа, бусад ард түмнийг эзлэн нэгтгэж өргөжих тусам тухайн орон нутгийн онцлогоос шалтгаалж өөрчлөгдсөн. Чингис хаан ахмад хүү Зүчидээ 9000 өрх буюу нэг түмэн цэрэг өгч өрнө зүгийн нутгийг захируулсан бөгөөд 14-р зууны эхээр Зүчийн улсын цэргийн хүчийг 43 түмэн гэж тооцоолж, нэг түмэнд багтах цэргийг 65 хувиар тооцоход 279500 морьт цэрэг дайчлах чадвартай байжээ.{{sfn|Biran|Kim|2023|pp=472}} [[Юань Улс|Юань Улсын]] үед "дөчин түмэн монгол, дөрвөн түмэн ойрад" гэдэг нэр гарах болтлоо өргөжин томорсон. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] үеэс хятад нутагт монголын төрийн төв шилжихдээ түмэн гэх цэргийн нэгжийг хятадын төр, соёлын уламжлалтай холих замаар бий шинэ бүтэц зохион байгуулалтыг байгуулсан. Түмтийн ноёдыг хятад ханзаар "түмэн өрх, түмэн өрхийн ноён" (万戶, wanhu) гэж бичдэг байсан. [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэснээр түмт нь '''бага түмт''' (下萬戶), '''дунд түмт''' (中萬戶), '''их түмт''' (上萬戶) гэсэн гурван шатлалтай болж, тус бүрийг монгол, түрэг, кидан, хятад гаралтай даргачийг томилон удирдуулж байсан. Эдгээр гурван шатлалтай түмт бүрт харьяалах нутаг, хятад түшмэдийн тогтолцоотой, шатлал бүрт тохирох цэргээс бүрдэж байсан. Бага түмт нь 3000-аас дээш тооны цэрэг, дунд түмт нь 5000-аас дээш цэрэгтэй, дээд түмт нь 7000 дээш тооны цэрэгтэй байсан.{{sfn|Song|1976|pp=2310-2311}} Юань Улсын төрийн яам хэлтэсүүд 1-9 гэсэн шатлалтай байснаас эдгээр гурван зэрэглэлийн түмтийн ордонууд нь дараах зэрэглэлтэй байсан: дээд түмтийн ордон нь төрийн жинхэнэ 5-р зэрэг, дунд түмтийн ордон нь дагалт 5-р зэрэг, доод түмтийн ордон нь жинхэнэ 6-р зэрэг. {| class="wikitable mw-collapsible" |+'''Юань Улсын түмтийн ноёдын зэрэг дэв'''{{sfn|Song|1976|pp=2310-2311}} !Албан тушаал !Орон тоо !Зэрэг дэв !Эзэмших гэрэгэ |- ! colspan="4" |Дээд мянгат |- |Даргач |1 | rowspan="2" |Жинхэнэ 3-р зэрэг | rowspan="3" |Алтан барсын тэмдэг |- |Түмтийн ноён |1 |- |Дэд түмтийн ноён |1 |Дагалт 3-р зэрэг |- ! colspan="4" |Дунд мянгат |- |Даргач |1 | rowspan="2" |Дагалт 3-р зэрэг | rowspan="2" |Алтан барсын тэмдэг |- |Түмтийн ноён |1 |- |Дэд түмтийн ноён |1 |Жинхэнэ 4-р зэрэг |Алтан гэрэгэ |- ! colspan="4" |Доод мянгат |- |Даргач |1 | rowspan="2" |Дагалт 3-р зэрэг | rowspan="2" |Алтан барсын тэмдэг |- |Түмтийн ноён |1 |- |Дэд түмтийн ноён |1 |Дагалт 4-р зэрэг |Алтан гэрэгэ |} == Засаг захиргааны нэгж == 15-16-р зуунд түмэн гэдэг нэрний утга нь цэргийн нэгжээс гадна хэд хэдэн аймгийн нэгдлээс бүрдсэн засаг захиргааны нэгжийг илэрхийлдэг болсон. [[Даян хаан|Даян хааны]] үеийн шинэчлэлээр тухайн цагийн Монгол улсыг нийт арван түмэн болгосноос зүүн [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголыг]] зургаан түмэн, баруун Монгол буюу [[Ойрад|Ойрадыг]] дөрвөн түмэн болгон хуваасан нь 16-р зууны эцэс хүртэл Монголын төрийн засаг захиргааны хуваарь болсон. Зургаан түмэн Монголыг дотор нь зүүн гурван түмэн, баруун гурван түмэн болгон хувааж, зүүн түмнийг их хаан [[Цахар түмэн|Цахар түмэнд]] төвлөн захирч, баруун түмнийг их хааны томилсон [[жинон]] цолтой ханхүү [[Ордос]] түмэнд төвлөн сууж захирдаг байсан. 1550-иад оноос зүүн түмний [[Урианхай|Урианханы]] бослогыг дарагдаж, отог аймаг бүрт тараагдахад Хааны цэргийн хүч бууран доройтож, баруун түмнийг захирсан [[Барсболд жонон|Барсболд жононгийн]] хөвгүүд [[Гүнбилэг жонон|Гүнбилэг]], [[Алтан хан|Алтан]], [[Байсахал хөндлөн хан|Байсахал]] нарын байр суурь бэхжиж, Даян хааны бусад хөвгүүдийн отгийг нэгтгэх явц эхэлснээр баруун түмнийг жонон захирч, Цахарт суусан Монголын их хаанд захирагдаж байсан ёс журам алдагдаж, баруун гурван түмэн тус бүртээ хаантай ханлиг улсууд болж их хаантай мөчөөрхөх болсноор түмэн гэдэг нэр нь орхигдож нэр төдий дурсагдах болсон. Харин Ойрадын дөрвөн түмнийг 15-р зууны эхнээс тайш цолтон захирдаг ч тус бүрдээ эзэнтэй байсан. 16-р зууны дунд үеэс тайш цолны үүрэг роль буурч, [[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] удмын ноёдын захирдаг [[Хошууд]] аймгийн ноёд чуулганы дарга буюу [[хан]] цолтойгоор ерөнхийлөн удирдаж, дотоодын дайн самуун, хэрэг зөрчлийг шийддэг болсон. '''Даян хааны Зургаан түмэн монгол''' Зүүн түмэн # [[Цахар түмэн]] # [[Халх|Халх түмэн]] # [[Урианхай|Урианхай түмэн]] Баруун түмэн # [[Ордос|Ордос түмэн]] # [[Түмэд|Түмэд түмэн]] # [[Харчин]], [[Юншээбүү]] нийлж нэг түмэн '''Дөрвөн түмэн Ойрад''' 15-р зууны үеийн Ойрад нь [[Чорос]], [[Торгууд]], [[Хошууд]] нэг Ойрад, [[Хойт|Хойд]], [[Баатууд]] нэг Ойрад, [[Барга]], [[Буриад ястан|Буриад]] нэг Ойрад, Өр Монгол нэг Ойрад,{{sfn|Mongolian Academy of Sciences|2003|pp=122-124}} байснаа 16-р зуунаас Чорос, Торгууд, Хошууд, [[Дөрвөд]]{{sfn|Mongolian Academy of Sciences|2003|pp=122-124}} аймгууд дөрвөн ойрадын гол хүч болсон. == Зүүлт, тайлбар == {{reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Mongolian Academy of Sciences |first=Institute of History |title=Монгол Улсын Түүх: Гутгаар боть |publisher=Адмон |year=2003 |location=Улаанбаатар |isbn=99929-0-210-8}} * {{Cite book |last=Gongor |first=D |title=Халх товчоон |year=1970 |volume=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Biran |first=Michal |title=The Cambridge history of the Mongol empire |last2=Kim |first2=Hodong |publisher=Cambridge University press |year=2023 |volume=1 |location=Cambridge |language=en}} * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan shi |publisher=Zhonghua Book Company |year=1976 |location=Beijing |language=zh}} * {{Cite book |last=Tsevel |first=Ya |title=Монгол хэлний товч тайлбар |publisher=Улсын Хэвлэлийн Хэрэг Эрхлэх Хороо |year=1966 |location=Улаанбаатар |language=mn}} [[Ангилал:Монгол цэргийн зохион байгуулалт]] [[Ангилал:Их Монгол Улсын зэвсэгт хүчний түүх]] i7qleyjcrb7ykbluc0hyrh9pdp6k23n 0 38308 862316 722790 2026-07-18T06:18:37Z Megzer 20491 862316 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Түмэн}} '''Түмэн хот''' (Солонгос:도문시,Хятад:图们市) нь [[БНХАУ]]-ын [[Гирин муж|Гирин мужийн]] Яньбянь Солонгосын Өөртөө Засах Мужийн Шяний зэрэглэлтэй хот юм. Нийт нутаг дэвсгэр 1,142.3 квадрат метр , 130 мянган хүн амтай хот юм. [[Ангилал:Гириний суурин]] kznf09hgiq6meanw2ttj49vz78rzv2b 0 43644 862307 797418 2026-07-18T05:37:11Z Explicit 43063 +[[File:260705 FC 서울 vs 인천 (이청용).jpg]] 862307 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Ли Чон Ён | image = [[File:260705 FC 서울 vs 인천 (이청용).jpg|250px]] | birth_date = {{birth date and age|1988|07|02|df=yes}} | birth_place = [[Өмнөд Солонгос]], [[Сөүл]] | height = 1.80 [[Метр|м]]<ref>{{cite web| url = http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~48368,00.html| title = Premier League Player Profile| accessdate = 21 March 2011| publisher = Premier League| archive-date = 1 Аравдугаар сар 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20121001061652/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~48368,00.html| url-status = dead}}</ref> | currentclub = [[Болтон Уондерерс]] | clubnumber = 27 | position = [[Хагас хамгаалагч|жигүүрийн тоглогч]] | youthyears1 = 2001–2003 | youthclubs1 = Добон Мидл | years1 = 2004–2009 | years2 = 2009– | years3 = | clubs1 = [[Сөүл (хөлбөмбөгийн баг)|Сөүл]] | clubs2 = [[Болтон Уондерерс]] | clubs3 = | caps1 = 54 | goals1 = 11 | caps2 = 153 | goals2 = 14 | caps3 = 0 | goals3 = 0 | nationalyears1 = 2006–2007 | nationalyears2 = 2007–2008 | nationalyears3 = 2008– | nationalteam1 = Өмнөд Солонгос (19-) | nationalteam2 = Өмнөд Солонгос (20-) | nationalteam3 = [[Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ|Өмнөд Солонгос]] | nationalcaps1 = 18 | nationalgoals1 = 1 | nationalcaps2 = 7 | nationalgoals2 = 0 | nationalcaps3 = 55 | nationalgoals3 = 6 | pcupdate = 2014 оны 5 сарын 3 | ntupdate = 2014 оны 6 сарын 11 }} '''Ли Чон Ён''' ({{lang-ko|이청용}}, ''[[1988]] оны [[7 сарын 2|долоодугаар сарын 2-нд]] [[Сөүл]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Өмнөд Солонгос]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Болтон Уондерерс]] болон [[Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ|Өмнөд Солонгосын шигшээд]] тоглодог. ==Замнал== [[Сөүл|Нийслэлийн нэрийг]] өндөрт гаргахын тулд Чо Квон Рэ дасгалжуулагчтай [[Сөүл (хөлбөмбөгийн баг)|Сөүлийнхэн]] Добон Мидл сургуулийн Ли Чон Ёнг болон хэд хэдэн залуусыг [[2004]] онд элсүүлсэн түүхтэй. [[2009]] оны [[7 сарын 29|долоодугаар сарын 29-нд]] Ли Чон Ёныг [[англи]]йн [[Болтон Уондерерс]]т 2,2 сая [[Фунт стерлинг|фунтээр]] Сөүл шилжүүлсэн. Анх [[8 сарын 15|наймдугаар сарын 15-нд]] [[Гэвин Маккэнн]]ийг сэлгэн [[Сандерленд (хөлбөмбөгийн баг)|Сандерлендтэй]] ('''0''':1) гараалж, [[9 сарын 26|есдүгээр сарын 26-нд]] [[Бирмингем Сити|Бирмингемтэй]] ('''2''':1) тоглоход гоолдсоноос<ref name="c">{{cite web|author=Phil Shaw|date=27 сентября 2009|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/leagues/premierleague/birminghamcity/6234124/Birmingham-City-1-Bolton-Wanderers-2-match-report.html|title=Birmingham City 1 Bolton Wanderers 2: match report|publisher=Daily Telegraph|accessdate=2010-06-10|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/67HWXsNzo|archivedate=2012-04-29}}</ref> хойш улирлын турш 40 тоглохдоо 5 гоол, 8 дамжуулалтаар 'Болтоны оны шилдэг тоглогчоор' нэрлэгджээ.<ref name="d">{{cite web|date=12 мая 2010|url=http://thestar.com.my/sports/story.asp?file=/2010/5/12/sports/6239508&sec=sports|title=Lee is Bolton’s Player of the Year|publisher=thestar|accessdate=2010-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205090918/http://thestar.com.my/sports/story.asp?file=/2010/5/12/sports/6239508&sec=sports|archivedate=2012-02-05|url-status=dead}}</ref> ==Шигшээ== [[Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ|Өмнөд Солонгос]] [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] оны [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-ий]] сонгонд [[Йорданы хөлбөмбөгийн шигшээ|Йордантай]] [[2008]] оны [[5 сарын 31|тавдугаар сарын 31-нд]] тоглоход гараалсан Ли [[9 сарын 5|есдүгээр сарын 5-ны]] хариу тоглолтонд гоолдсон байдаг. ДАШТ, [[2010]] оны [[6 сарын 17|зургаадугаар сарын 17-нд]] [[Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ|Аргентинтай]] (4:'''1'''),<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2010/matches/match_18/default.stm|title=Argentina 4–1 South Korea|date=17 June 2010|work=[[BBC Sport]]|publisher=[[BBC]]|first=Jonathan|last=Stevenson|accessdate=2010-06-17}}</ref>, [[Уругвайн хөлбөмбөгийн шигшээ|Уругвайтай]] (2:'''1''') тоглоход тэр гоолдон<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2010/matches/match_49/default.stm|title=Uruguay 2–1 South Korea|date=26 June 2010|work=[[BBC Sport]]|publisher=[[BBC]]|first=Saj|last=Chowdhury|accessdate=26 January 2011}}</ref> 'ДАШТ-ий 10 шилдэг залуу одод' хэмээн алдаршсан.<ref>{{cite news| title = Ozil and Coentrao among players whose stock rose at the World Cup| publisher = [[Sports Illustrated]]| date = 10 July 2010| url = http://sportsillustrated.cnn.com/2010/soccer/world-cup-2010/writers/jen_chang/07/10/10.stock/index.html| first = Jen| last = Chang| access-date = 4 Долдугаар сар 2014| archive-date = 3 Арван нэгдүгээр сар 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20121103104731/http://sportsillustrated.cnn.com/2010/soccer/world-cup-2010/writers/jen_chang/07/10/10.stock/index.html| url-status = dead}}</ref> [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]] оны ДАШТ-ий үеэр бэртлээс шалтгаалж ганц тоглолтонд сэлгээнээс оролцсон.<ref>http://www.espnfc.com/belgium/story/1918032/belgium-defender-anthony-vanden-borre-out-of-world-cup-with-broken-leg</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rtbf.be/video/detail_belgique-coree-du-sud-la-blessure-d-anthony-vanden-borre?id=1939395 |title=Archive copy |access-date=2014-07-04 |archive-date=2014-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802075830/http://www.rtbf.be/video/detail_belgique-coree-du-sud-la-blessure-d-anthony-vanden-borre?id=1939395 |url-status=dead }}</ref> ==Амжилт== ;Сөүл * 'Samsung Hauzen Cup' тэмцээний аварга: 2006 ;Хувийн * Кэй лигийн бэлгэдлийн XI: 2008 * Болтоны шилдэг тоглогч: 2010 ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20101218082216/http://www.bwfc.co.uk/page/ProfilesDetail/0,,1004~48368,00.html Профайл - Болтон] * {{K League player|20040081}} * [http://www.kfa.or.kr/koreateam/km_player_content.asp?k_unique=&k_team_type=10&p_unique=2008317104614&p_gbn=P&l_gbn=A Үзүүлэлт - Шигшээ] {{ko icon}} * {{FIFA player|268414}} * {{NFT player|pid=26202}} * [https://web.archive.org/web/20100127060424/http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=52007 Профайл - Soccerbase] * [https://web.archive.org/web/20121001061652/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~48368,00.html Профайл - Премьер лиг] {{Болтон Уондерерс багийн бүрэлдэхүүн}} {{2008 оны зуны олимпт Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2010 оны ДАШТ-д Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2011 оны Азийн цомд Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:И Чон юн}} [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Болтон Уондерерс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Сөүл багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд]] [[Ангилал:1988 онд төрсөн]] bxo9fwj6dvavsd9hl4y959rw0nj903s 0 47436 862314 819081 2026-07-18T06:17:57Z Megzer 20491 862314 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Түмэн}} {{Infobox person | name = Батын Түмэн | native_name = | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1947|1|25|mf=y}} | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Дорнод]] аймгийн [[Баян-Уул сум (Дорнод)|Баян-Уул сум]] | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = цэргийн | years_active = | agent = | alma_mater = | children = }} '''Батын Түмэн''' - Монгол Улсын [[гавьяат багш]], армийн [[хурандаа]], багш. ==Намтар== 1947 онд Дорнод аймгийн Баян-Улаа сумын Улаалзгана гэдэг газар мэндэлсэн. 1954-1964 онд Дорнод аймгийн Баян-Уул сумын 10 жилийн дунд сургуулийг, 1965-1968 онд ЦЕС-ийг “Ерөнхий цэрийн команд” мэргэжлээр, 1973-1976 онд ЗХУ-ын Фрунзийн нэрэмжит Ерөнхий цэргийн академийг  “Оператив-тактик, команд штаб”  мэргэжлээр тус тус төгссөн.. Цэргийн ухааны доктор (Ph.D), Оператив-тактик, команд-штабын мэргэжилтэй. Докторын зэрэгтэй, профессор цолтой, хурандаа ажээ. ==Ажилласан байдал== Зэвсэгт хүчинд 41 жил алба хаасны 17 жилд нь БХИС-д багш, тэнхмийн эрхлэгч, академийн дэд захирлаар ажилласан байна. Сонсогчдод цэргийн хэргийн мэдлэг, тайван болон байлдааны цагт анги, салбарыг удирдах дадлага олгоход чухал хувь нэмэр оруулжээ. -  ЦДС-д курсийн дарга /1968-1970 он/, -  032-р ангид салаа, ротын захирагч /1970-1973 он/, -  126-р нэгтгэлд оператив тасаг, штабын дарга /1976-1981 он/, -  ЦНДС-д Тактикийн тэнхимийн эрхлэгч /1981-1983 он/, -  186-р нэгтгэлд оператив тасаг, штабын дарга /1983-1995 он/, -  210-р ангийн захирагч /1991-1993 он/, -  ЦИС-ийн Оперативын факультетид багш, тэнхмийн эрхлэгч /1995-1998 он/, -  БХИС-ийн КШИ-д эрдэм шинжилгээний секторын эрхлэгч /1998-2001 он/, -  ҮБХИС-ийн БХУА-д багш, тэнхимийн эрхлэгч, дэд захирлын үүрэг гүйцэтгэгч, профессор багш /2001 оноос/ ==Бүтээл== * “Тактик /батальон, рот/”, * “Маневрын хориглолт” зэрэг 10 гаруй ном, * сурах бичиг, эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, илтгэл 20 гаруйг бичиж, * хэд хэдэн сэдэвт төслийн ажил, сургалтын төлөвлөгөө, хөтөлбөрийн дагуу 20 гаруй гарын авлага боловсруулжээ. * Гарын авлага- 40 гаруй * Эрдэм шинжилгээний төсөлт ажил- 6 * Эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, илтгэл- 60 гаруй * Удирдаж хамгаалуулсан доктор (Ph.D)- 2, магистр 20 гауй ==Гавьяа Шагнал== * Монгол улсын [[гавьяат багш]] /2006-03-16.№63/ * Цэргийн гавьяаны одон болон бусад медалиудаар шагнагджээ. {{DEFAULTSORT:Түмэн, Батын}} [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Монголын дэд хурандаа]] [[Ангилал:Цэргийн Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш]] [[Ангилал:Монголын Цэргийн гавьяаны одон шагналтан]] [[Ангилал:Баян-Уулын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1947 онд төрсөн]] 7cdoh2gl85prwde3sarwczwwlkcmqnr 0 53112 862299 443042 2026-07-17T14:47:51Z Makenzis 48528 862299 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөлбөмбөгийн лиг‎ | нэр = "Хүрхрээ" Үндэсний Дээд Лиг | лого = Premier League.svg | тайлбар = Премьер Лигийн лого | хэмжээ = 150 | улс = {{MNG}} | холбоо = [[АФК]], [[Ази]] | байгуулагдсан = | эхний = | зогссон = | дивизионууд = | багууд = 9 | ивээлгэгч = | дэвших = | доодхи түвшин = | түвшин = | дотоодын_цом = МХХ-ны Цом | лигийн_цом = | улсуудын_цом = [[AFC Cup]] | аваргууд = [[]] | улирал = 2025/26 | олон_аварга = [[Эрчим (хөлбөмбөгийн баг)|Эрчим]] | тв = | вэбсайт = [http://www.the-mff.mn/mn the-mff.mn] | одоо = }} '''"Хүрхрээ" Үндэсний Дээд Лиг''' нь [[Монгол улс]]ын хөлбөмбөгийн клубүүдийн дунд зохион байгуулагддаг өндөр зэрэглэлийн лигийн тэмцээн юм. Сүүлд 2014 улиралд [[Хоромхон]] баг түрүүлсэн. {{Монголын хөлбөмбөг}} [[Ангилал:Улсуудын хөлбөмбөгийн тэргүүн лиг]] [[Ангилал:Монголын хөлбөмбөг]] de15klkv7zcnrlj8yo29vamzrxqg4st 862300 862299 2026-07-17T14:47:58Z Makenzis 48528 862300 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөлбөмбөгийн лиг‎ | нэр = "Хүрхрээ" Үндэсний Дээд Лиг | лого = Premier League.svg | тайлбар = Премьер Лигийн лого | хэмжээ = 150 | улс = {{MNG}} | холбоо = [[АФК]], [[Ази]] | байгуулагдсан = | эхний = | зогссон = | дивизионууд = | багууд = 10 | ивээлгэгч = | дэвших = | доодхи түвшин = | түвшин = | дотоодын_цом = МХХ-ны Цом | лигийн_цом = | улсуудын_цом = [[AFC Cup]] | аваргууд = [[]] | улирал = 2025/26 | олон_аварга = [[Эрчим (хөлбөмбөгийн баг)|Эрчим]] | тв = | вэбсайт = [http://www.the-mff.mn/mn the-mff.mn] | одоо = }} '''"Хүрхрээ" Үндэсний Дээд Лиг''' нь [[Монгол улс]]ын хөлбөмбөгийн клубүүдийн дунд зохион байгуулагддаг өндөр зэрэглэлийн лигийн тэмцээн юм. Сүүлд 2014 улиралд [[Хоромхон]] баг түрүүлсэн. {{Монголын хөлбөмбөг}} [[Ангилал:Улсуудын хөлбөмбөгийн тэргүүн лиг]] [[Ангилал:Монголын хөлбөмбөг]] p1s8f8xxg46jv0hg7a6kjzht523wvvm 0 53521 862301 717722 2026-07-17T18:09:36Z ~2026-40210-76 106046 "Монголын нууц товчоо"- ны сонгомол эхийг боловсруулсан редакцийн зөвлөл. Академич Ш. Бира Профессор, доктор Т. Дашцэдэн. Доктор Б. Сумьяабаатар Академич Д. Төмөртогоо Академич Д. Цэрэнсодном Профессор, доктор Д. Цэдэв Профессор докт Ш. Чоймаа 862301 wikitext text/x-wiki '''Сорхон шар''' (бас '''Сорган-Шира''', '''Соркан-Ширэ''', '''Сорган-Ширай''', '''Торган Шира''', '''Шорканшира''' гэх мэтээр бичсэн нь бий) - [[Чингис хаан|Чингис хааны]] хамгийн ойрын хамтран зүтгэгчид болох есөн [[Нөхөр (цэрэг)|нөхрийн]] нэг, [[сүлдүс]] овгийн мянгатын ноён, [[Монголчууд|монголын]] хаанд алба хаахаасаа өмнө [[Тайчууд|тайчуудын]] удирдагчдын нэг Төдэгэгийн харьяат ард ажгуу. == Намтар == Сорхон шар анх "[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]"-д [[Чингис хаан|Тэмүжин]] [[Тайчууд|тайчуудын]] олзноос зугтах үед гардаг. Сорхон шар хажуугаар нь өнгөрч явахдаа голын буланд (усны хариг) нуугдсан залууг олж харсан ч барьж өгөхгүй хэмээн амлаж тайвшруулав. Сорхон шар хэд хэдэн удаа мөрдөгчдөд оргодлыг өөр газраас хайж олохыг ятгасан. Тайчууд нар тармагц Тэмүжин цаашдын тусламжинд нь найдаж аврагчийнхаа гэрт очив. Сорхон шар илчлэгдэхвий хэмээн айж Тэмүжинг хөөх гэж байсан ч түүний хөвгүүд [[Чимбай (жанжин)|Чимбай]], [[Чулуун баатар|Чулуун]] нар залуугийн талд зогссон. Тэд Тэмүжинийг хорьсон байсан дөнгийг салгаж шатаагаад, түүнийг овоолсон хонины ноосонд нууж, охин дүү [[Хадаан|Хадаандаа]] оргодлыг харж хандахыг захижээ. Гурав дахь өдөр тайчууд нар өөрсдийнхнөөс нь хэн нэгэн Тэмүжинийг нууж байгаа гэж үзэн овгийнхноосоо хайж эхлэв; Сорхон шарын ээлж ирсэн. Эрэл хайгуул хийж байсан хүмүүс Тэмүжиний нуугдсан хонины ноосыг ялгаж эхлэхэд Сорхон шар тэднийг эрлээ зогсоохыг хүсэн дахин ятгаж ийм халуунд ноосон дор суух боломжгүй гэж тайлбарлав. Тайчууд нар зарцын үгэнд итгээд явж одсон. Эрлийн ажиллагаа дууссаны дараа Сорхон шар Тэмүжинийг хооллож, түүнд морь, зэвсэг өгөөд гэр рүү нь явуулжээ. [[1201 он|1201]] онд Тэмүжин (тэр үед аль хэдийн "Чингис хаан" цолыг авсан байсан) тайчуудын эсрэг хөдлөв. Тулалдааны дараа маргааш өдөр нь тайчуудын цэргүүд дунд нь Сорхон шар гэр бүлтэйгээ байсан олон хүнийг орхин зугтсан. Харваач Зургаадайтай (хожим алдарт цэргийн жанжин [[Зэв]] болсон) хамт Сорхон шар Чингис хаанд иржээ. Тайчууд нарыг мөрдөн хөөх үйл ажиллагаа зохион байгуулсан; Рашид ад-Дины хэлснээр Сорхон шарын хүү Чулуун энэ үеэр тайчуудын удирдагч [[Таргудай Хирилтуг|Таргудай Хирилтугийг]] жадаар нэвт хатгаж алжээ. [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрэн]] байгуулагдсаныг зарлан тунхагласан [[1206 он|1206]] оны бүх Монголын [[Их Хуралдай|хуралдай]] дээр Чингис хаанаас мянгатын ноёны албан тушаал олгосон ерэн таван хүний тоонд Сорхон шар орсон. Хожим нь Сорхон шар болон түүний хөвгүүдэд өөрсдийнх нь гавьяаны төлөөх талархал болгон дайн тулаан юм уу ан гөрөөнөөс олсон бүх олзоо өөрсдөө хэрэглэх зөвшөөрөл өгсөн байна. Сорхон шарын хөвгүүд Чимбай, Чулуун нар Чингис хааны хувийн харуул болох [[хишигтэн]] цэргийн захирагчид байв. Чулууны үр удам [[Чобаны улс|Чобаныхны]] угсаа залгамжлалыг үндэслэж, төлөөлөгчид нь [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улсад]] өндөр албан тушаал хашиж, улмаар Ираны Азербайжаны нутаг дэвсгэр дээр өөрсдийн улсыг байгуулжээ. == Дүрслэл == === Уран зохиол === * "Хар чоно" ("Der Schwarze Wolf") - немецийн зохиолч [[Курт Давид|Курт Давидын]] роман ([[1966 он|1966]]); * "[[Догшин жаран]]" ("Жестокий век") - зөвлөлтийн зохиолч [[Исай Калистратович Калашников|И.К.Калашниковын]] роман ([[1978 он|1978]]); * "Тал нутгийн чоно" ("Wolf of the Plains") - английн зохиолч [[Конн Иггульден|Конн Иггульденийн]] роман ([[2007 он|2007]]). === Кинематограф === * "Чингис хаан" ([[Гонконгийн кинематограф|Гонконг]]; [[1987 он|1987]] он); * "Чингис хаан" ([[Хятадын кинематограф|Хятад]]; [[2004 он|2004]] он); * "Монгол" ([[Оросын кинематограф|Орос]], [[Германы кинематограф|Герман]], [[Казахстаны кинематограф|Казахстан]]; [[2007 он|2007]] он); * "Чингис хааны нууц" ("Тайна Чингис Хаана") (Орос, [[Монголын кинематограф|Монгол]], [[АНУ-ын кинематограф|АНУ]]; [[2009 он|2009]] он). [[Ангилал:Их Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:12-р зуунд төрсөн]] ffnu40yiwhjc0vvpkdsae2zxzix7f07 0 66215 862313 855171 2026-07-18T06:17:38Z Megzer 20491 862313 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Түмэн}} '''Очирбатын Түмэн''' нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Баруунтуруун сум|Баруунтуруун]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн улсын начин цолтой бөх == Амжилт == === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2022 |АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Б.Пүрэвсайханаар дөрөв, улсын харцага Т.Бэгзсүрэнээр тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. !1024 |} === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2015 |Увс аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Ц.Мөнхбаярт өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн !256 |} {{DEFAULTSORT:Түмэн, Очирбатын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Баруунтурууны хүн]] ewojwv5eqx7jk0i4oiw21yhkdhyr6wq 0 66882 862319 862026 2026-07-18T09:20:09Z ~2026-40505-37 106053 /* 2.Улсын арслан */ 862319 wikitext text/x-wiki == Бөхчүүдийн эрэмбэ == ''Улсын цолтой тавиас доош насны бөхчүүдийн амжилтын эрэмбэ. (2026 оны улсын наадмын дараах эрэмбэ)'' ==== 1.Аварга ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="6" |Шөвгөрсөн тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !10 !9 !8 !7 !6 !5 |- |[[Намсрайжавын Батсуурь|Н.Батсуурь]] |* |4 |4 |1 |1 |1 !11 |- |[[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] |1 |1 |1 |* |1 |3 !7 |- |[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс|П.Бүрэнтөгс]] |* |2 |2 |3 |1 |* !8 |- |[[Гунаажавын Эрхэмбаяр|Г.Эрхэмбаяр]] |* |2 |1 |1 |1 |2 !7 |- |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамба]] |1 |* |1 |3 |1 |1 !7 |- |[[Оргихын Хангай|О.Хангай]] |1 |* |1 |* |2 |1 !5 |- |[[Сүхбаатарын Мөнхбат|С.Мөнхбат]] |1 |* |* |4 |3 |2 !10 |- |} ==== 2.Улсын арслан ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="5" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !9 !8 !7 !6 !5 |- |[[Цэдэвийн Содномдорж |Ц.Содномдорж]] |1 |1 |* |7 |1 !10 |- |[[Хадбаатарын Мөнхбаатар|Х.Мөнхбаатар]] |1 |* |3 |4 |2 !10 |- |[[Батжаргалын Ганбат|Б.Ганбат]] |1 |* |3 |3 |5 !12 |- |[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзий]] |1 |* |1 |2 |1 !5 |- |[[Энхтөгсийн Оюунболд|Э.Оюунболд]] |1 |* |1 |1 |* !3 |- |[[Энхтүвшиний Батмагнай|Э.Батмагнай]] |1 |* |1 |* |1 !3 |- |[[Цэдэнсодномын Бямба-Отгон|Ц.Бямба-Отгон]] |1 |* |* |1 |* !2 |- |[[Дагвадоржийн Азжаргал|Д.Азжаргал]] |1 |* |* |* |4 !5 |- |[[Рэнцэнбямбын Пүрэвдагва|Р.Пүрэвдагва]] |1 |* |* |* |2 !3 |} ==== 3.Улсын гарьд ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="4" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !8 !7 !6 !5 |- |[[Махгалын Баяржавхлан | М.Баяржавхлан]] |1 |2 |3 |2 !8 |- |[[Нямдоржийн Ганбаатар|Н.Ганбаатар]] |1 |2 |3 |2 !8 |- |[[Дамбийн Рагчаа|Д.Рагчаа]] |1 |2 |3 |2 !8 |- |[[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамба]] |1 |2 |2 |3 !8 |- |[[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл|М.Лхагвагэрэл]] |1 |1 |1 |2 !5 |- |[[Өлзийтогтохын Бат-Орших|Ө.Бат-Орших]] |1 |* |2 |1 !4 |- |[[Мягмарын Бадарч|М.Бадарч]] |1 |* |1 |* !2 |- |[[Ширбазарын Жаргалсайхан|Ш.Жаргалсайхан]] |1 |* |* |2 !3 |- |[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] |1 |* |* |2 !3 |} ==== 4.Улсын заан ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="3" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !7 !6 !5 |- |[[Баатархүүгийн Пүрэвсайхан|Б.Пүрэвсайхан]] |3 |2 |2 !7 |- |[[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Н.Жаргалбаяр]] |2 |1 |* !3 |- |[[Болдын Сайнбаяр|Б.Сайнбаяр]] |1 |2 |2 !5 |- |[[Дашзэвэгийн Баасандорж|Д.Баасандорж]] |1 |1 |3 !5 |- |[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр|М.Өсөхбаяр]] |1 |1 |2 !4 |- |[[Батзоригийн Батмөнх|Б.Батмөнх]] |1 |1 |1 !3 |- |[[Доржийн Анар|Д.Анар]] |1 |1 |1 !3 |- |[[Доржхандын Хүдэрбулга|Д.Хүдэрбулга]] |1 |1 |1 !3 |- |[[Найдангийн Түвшинбаяр|Н.Түвшинбаяр]] |1 |1 |* !2 |- |[[Сүхбаатарын Сүхбат|С.Сүхбат]] |1 |1 |* !2 |- |[[Төмөрбаатарын Санчир|Т.Санчир]] |1 |* |2 !3 |- |[[Цэрэндашдоржийн Магалжав|Ц.Магалжав]] |1 |* |2 !3 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Энхсаруул|Л.Энхсаруул]] |1 |* |2 !3 |- |[[Дорлигжавын Амгаланбаатар|Д.Амгаланбаатар]] |1 |* |1 !2 |- |[[Цэдэнбазарын Одбаяр|Ц.Одбаяр]] |1 |* |1 !2 |- |[[Бередмуратын Серик|Б.Серик]] |1 |* |1 !2 |- |[[Баттулгын Соронзонболд|Б.Соронзонболд]] |1 |* |* !1 |- |[[Даваасүрэнгийн Алтанцоож|Д.Алтанцоож]] |1 |* |* !1 |- |[[Батбаярын Сундуйжав|Б.Сундуйжав]] |1 |* |* !1 |} ==== 5.Улсын харцага ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="2" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !6 !5 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Пүрэвжав|Л.Пүрэвжав]] |3 |1 !4 |- |[[Ганзоригийн Ганхуяг|Г.Ганхуяг]] |2 |1 !3 |- |[[Батсүхийн Зоригтбаатар|Б.Зоригтбаатар]] |2 |1 !3 |- |[[Эрдэнэбатын Даш|Э.Даш]] |2 |1 !3 |- |[[Шүхэртийн Уламбаяр|Ш.Уламбаяр]] |2 |* !2 |- |[[Нацагсүрэнгийн Золбоо|Н.Золбоо]] |2 |* !2 |- |[[Ганбаатарын Ганхуяг|Г.Ганхуяг]] |2 |* !2 |- |[[Алтанбаганы Цацабшир|А.Цацабшир]] |1 |3 !4 |- |[[Түмэнсанжаагийн Мөнгөнцоож|Т.Мөнгөнцоож]] |1 |2 !3 |- |[[Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй|Т.Өсөх-Ирээдүй]] |1 |2 !3 |- |[[Түмэннасангийн Амартүвшин|Т.Амартүвшин]] |1 |1 !2 |- |[[Даш-Очирын Батболд|Д.Батболд]] |1 |1 !2 |- |[[Нямаагийн Батзаяа|Н.Батзаяа]] |1 |1 !2 |- |[[Төрөөгийн Баасанхүү|Т.Баасанхүү]] |1 |1 !2 |- |[[Лхагвын Лха-Очир|Л.Лха-Очир]] |1 |1 !2 |- |[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ|О.Мөнх-Эрдэнэ]] |1 |1 !2 |- |[[Шархүүгийн Пүрэвгарьд|Ш.Пүрэвгарьд]] |1 |1 !2 |- |[[Ганцогтын Бадрах|Г.Бадрах]] |1 |1 !2 |- |[[Эрдэнэбилэгийн Ууганбаяр|Э.Ууганбаяр]] |1 |1 !2 |- |[[Төрмөнхийн Бэгзсүрэн|Т.Бэгзсүрэн]] |1 |1 !2 |- |[[Бямбадоржийн Түвшинтөгс|Б.Түвшинтөгс]] |1 |1 !2 |- |[[Эрдэнэхүүгийн Мөнхжаргал|Э.Мөнхжаргал]] |1 |1 !2 |- |[[Эрдэнээгийн Батбаатар|Э.Батбаатар]] |1 |* !1 |- |[[Гэлэгжамцын Батбаяр|Г.Батбаяр]] |1 |* !1 |- |[[Мишкагийн Батжаргал|М.Батжаргал]] |1 |* !1 |- |[[Өлзийбатын Даваабаатар|Ө.Даваабаатар]] |1 |* !1 |- |[[Арслангийн Бямбажав|А.Бямбажав]] |1 |* !1 |- |[[Ганбатын Алтангэрэл|Г.Алтангэрэл]] |1 |* !1 |- |[[Жаргалсайханы Амартүвшин|Ж.Амартүвшин]] |1 |* !1 |- |[[Бат-Очирын Одгэрэл|Б.Одгэрэл]] |1 |* !1 |- |[[Хүрэл-Очирын Гантулга|Х.Гантулга]] |1 |* !1 |- |[[Дамдинпүрэвийн Бат-Эрдэнэ|Д.Бат-Эрдэнэ]] |1 |* !1 |- |[[Шарын Мөнгөнбаатар|Ш.Мөнгөнбаатар]] |1 |* !1 |- |[[Баянзулын Цэдэнсодном|Б.Цэдэнсодном]] |1 |* !1 |- |[[Цэдэндоржийн Мөнхбаяр|Ц.Мөнхбаяр]] |1 |* !1 |- |[[Тогтохмэндийн Сайханжаргал|Т.Сайханжаргал]] |1 |* !1 |- |[[Оюунгэрэлийн Наранбаатар|О.Наранбаатар]] |1 |* !1 |- |[[Мөнхжаргалын Бэлгүтэй|М.Бэлгүтэй]] |1 |* !1 |- |[[Өнөрбаяны Батсуурь|Ө.Батсуурь]] |1 |* !1 |} ==== 6.Улсын начин ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр !Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !5 |- |[[Долгорсүрэнгийн Сэржбүдээ|Д.Сэржбүдээ]] |1 !1 |- |[[Батжаргалын Одхүү|Б.Одхүү]] |1 !1 |- |[[Дашдондовын Батбаяр|Даш.Батбаяр]] |1 !1 |- |[[Наранцэцэгийн Бүрэнбаатар|Н.Бүрэнбаатар]] |2 !2 |- |[[Ишдоржийн Ёндонсамбуу|И.Ёндонсамбуу]] |2 !2 |- |[[Болдын Эрдэнэхүү|Б.Эрдэнэхүү]] |3 !3 |- |[[Рэнцэндоржийн Ганхуяг|Р.Ганхуяг]] |2 !2 |- |[[Цогтоогийн Лхагвасүрэн|Ц.Лхагвасүрэн]] |2 !2 |- |[[Цэрэндашийн Цогтжаргал|Ц.Цогтжаргал]] |2 !2 |- |[[Жанчивын Отгонбаяр|Ж.Отгонбаяр]] |2 !2 |- |[[Будын Чинзориг|Б.Чинзориг]] |2 !2 |- |[[Жадамбаагийн Оргил|Ж.Оргил]] |2 !2 |- |[[Лувсандоржийн Цэрэнтогтох|Л.Цэрэнтогтох]] |2 !2 |- |[[Чулуунбаатарын Батчулуун|Ч.Батчулуун]] |2 !2 |- |[[Чинчулууны Хөхчирэнгэр|Ч.Хөхчирэнгэр]] |2 !2 |- |[[Балжиннямын Суманчулуун|Б.Суманчулуун]] |2 !2 |- |[[Нурланы Мустафа|Н.Мустафа]] |2 !2 |- |[[Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл|Б.Түмэндэмбэрэл]] |2 !2 |- |[[Батдоржийн Сосорбарам|Б.Сосорбарам]] |2 !2 |- |[[Гарваагийн Олзгэрэл|Г.Олзгэрэл]] |1 !1 |- |[[Бавуудоржийн Баянмөнх|Б.Баянмөнх]] |1 !1 |- |[[Дугардоржийн Батбаяр|Ду.Батбаяр]] |1 !1 |- |[[Жүгдэрийн Гансүх|Ж.Гансүх]] |1 !1 |- |[[Жигмэдийн Алтансүх|Ж.Алтансүх]] |1 !1 |- |[[Даваанямын Лхагвадорж|Д.Лхагвадорж]] |1 !1 |- |[[Түвшинтөрийн Энхтуяа|Т.Энхтуяа]] |1 !1 |- |[[Мөнхбаярын Цанлиг|М.Цанлиг]] |1 !1 |- |[[Батсүхийн Насандэлгэр|Б.Насандэлгэр]] |1 !1 |- |[[Базаррагчаагийн Сэр-Од|Б.Сэр-Од]] |1 !1 |- |[[Дондогийн Цогзолдорж|Д.Цогзолдорж]] |1 !1 |- |[[Намсрайн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] |1 !1 |- |[[Пүрэвдоржийн Ганхүү|П.Ганхүү]] |1 !1 |- |[[Баатарын Баянжаргал|Б.Баянжаргал]] |1 !1 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Гантулга|Л.Гантулга]] |1 !1 |- |[[Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн|Л.Нямсүрэн]] |1 !1 |- |[[Шоовдойхүүгийн Тогтохбаяр|Ш.Тогтохбаяр]] |1 !1 |- |[[Чотонгийн Баянмөнх|Ч.Баянмөнх]] |1 !1 |- |[[Бямбадоржийн Заяамандах|Б.Заяамандах]] |1 !1 |- |[[Саруултуяагийн Багахүү|С.Багахүү]] |1 !1 |- |[[Маналсүрэнгийн Эрдэнэбат|М.Эрдэнэбат]] |1 !1 |- |[[Сүхбаатарын Батсуурь|С.Батсуурь]] |1 !1 |- |[[Батмөнхийн Сангисүрэн|Б.Сангисүрэн]] |1 !1 |- |[[Баатарын Сумъяа|Б.Сумъяа]] |1 !1 |- |[[Амарын Батмөнх|А.Батмөнх]] |1 !1 |- |[[Баатарын Амарзаяа|Б.Амарзаяа]] |1 !1 |- |[[Чулуунбатын Цогбаяр|Ч.Цогбаяр]] |1 !1 |- |[[Жаргалсайханы Чулуунбат|Ж.Чулуунбат]] |1 !1 |- |[[Болдпүрэвийн Сугаржаргал|Б.Сугаржаргал]] |1 !1 |- |[[Найдангийн Адъяабат|Н.Адъяабат]] |1 !1 |- |[[Базаргүрийн Бадамсүрэн|Б.Бадамсүрэн]] |1 !1 |- |[[Алтангэрэлийн Алтанхуяг|А.Алтанхуяг]] |1 !1 |- |[[Шоовдойхүүгийн Шинэбаяр|Ш.Шинэбаяр]] |1 !1 |- |[[Ганболдын Баасандорж|Г.Баасандорж]] |1 !1 |- |[[Чагнаадоржийн Ганзориг|Ч.Ганзориг]] |1 !1 |- |[[Болдбаатарын Батжаргал|Бо.Батжаргал]] |1 !1 |- |[[Даваасамбуугийн Энхбаяр|Д.Энхбаяр]] |1 !1 |- |[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг|Б.Ганхуяг]] |1 !1 |- |[[Батсайханы Дэлгэрсайхан|Б.Дэлгэрсайхан]] |1 !1 |- |[[Мишкагийн Бат-Отгон|М.Бат-Отгон]] |1 !1 |- |[[Лутын Батзориг|Л.Батзориг]] |1 !1 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Шинэбаатар|Л.Шинэбаатар]] |1 !1 |- |[[Бадрахын Ганзориг|Б.Ганзориг]] |1 !1 |- |[[Цэрэндоржийн Нямдорж|Ц.Нямдорж]] |1 !1 |- |[[Батчулууны Баатарцол|Б.Баатарцол]] |1 !1 |- |[[Цэндзэсэмийн Чимэддорж|Ц.Чимэддорж]] |1 !1 |- |[[Дэлгэрсайханы Амарсайхан|Д.Амарсайхан]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэцогтын Ванданцэрэн|Э.Ванданцэрэн]] |1 !1 |- |[[Батцэнгэлийн Чимэдвандан|Б.Чимэдвандан]] |1 !1 |- |[[Балганы Хишигбаатар|Б.Хишигбаатар]] |1 !1 |- |[[Галсан-Очирын Ганжад|Г.Ганжад]] |1 !1 |- |[[Дармаагийн Тамир|Д.Тамир]] |1 !1 |- |[[Жаргалсайханы Дагва-Очир|Ж.Дагва-Очир]] |1 !1 |- |[[Шоовдорын Дарханбат|Ш.Дарханбат]] |1 !1 |- |[[Цогбадрахын Бямба-Очир|Ц.Бямба-Очир]] |1 !1 |- |[[Баярсайханы Батжаргал|Б.Батжаргал]] |1 !1 |- |[[Дашзэвэгийн Амаржаргал|Д.Амаржаргал]] |1 !1 |- |[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох (улсын начин)|Д.Цэрэнтогтох]] |1 !1 |- |[[Батбаярын Даваа-Очир|Б.Даваа-Очир]] |1 !1 |- |[[Алтангэрэлийн Давааням|А.Давааням]] |1 !1 |- |[[Жамсрангийн Ням-Эрдэнэ|Ж.Ням-Эрдэнэ]] |1 !1 |- |[[Насанцогтын Баярбаатар|Н.Баярбаатар]] |1 !1 |- |[[Төрмөнхийн Дүгэрдорж|Т.Дүгэрдорж]] |1 !1 |- |[[Хутагийн Цогтгэрэл|Х.Цогтгэрэл]] |1 !1 |- |[[Цэрэнбатын Сандагдорж|Ц.Сандагдорж]] |1 !1 |- |[[Өлзийсайханы Батзул|Ө.Батзул]] |1 !1 |- |[[Бэгзийн Мижидсүрэн|Б.Мижидсүрэн]] |1 !1 |- |[[Батжаргалын Лхагвадорж|Б.Лхагвадорж]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэбатын Нямаа|Э.Нямаа]] |1 !1 |- |[[Навааны Хүрэлсүх|Н.Хүрэлсүх]] |1 !1 |- |[[Энхбатын Сумъяабат|Э.Сумъяабат]] |1 !1 |- |[[Хүрэлбаатарын Оргилболд|Х.Оргилболд]] |1 !1 |- |[[Одхүүгийн Цэцэнцэнгэл|О.Цэцэнцэнгэл]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэбилэгийн Энх-Амгалан|Э.Энх-Амгалан]] |1 !1 |- |[[Очирбатын Түмэн|О.Түмэн]] |1 !1 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Отгонбаатар|Л.Отгонбаатар]] |1 !1 |- |[[Дамдины Тогтохжаргал|Д.Тогтохжаргал]] |1 !1 |- |[[Бүрнээгийн Баянмөнх|Б.Баянмөнх]] |1 !1 |- |[[Даваадоржийн Төрболд|Д.Төрболд]] |1 !1 |- |[[Мөнхцэнгэлийн Амарсанаа|М.Амарсанаа]] |1 !1 |- |[[Төрбатын Ядамсүрэн|Т.Довчинсэмбээ]] |1 !1 |- |[[Галбадрахын Дармаажанцан|Г.Дармаажанцан]] |1 !1 |- |[[Мөнхжаргалын Бямбадорж|М.Бямбадорж]] |1 !1 |- |[[Шаравдоржийн Отгонтөгс|Ш.Отгонтөгс]] |1 !1 |- |[[Энхтөрийн Мөнхбаатар|Э.Мөнхбаатар]] |1 !1 |- |[[Болор-Эрдэнийн Номиндалай|Б.Номиндалай]] |1 !1 |- |[[Ганболдын Төрмөнх|Г.Төрмөнх]] |1 !1 |- |[[Нямсүрэнгийн Амгаланбаатар|Н.Амгаланбаатар]] |1 !1 |- |[[Баттулгын Өсөхбаяр|Б.Өсөхбаяр]] |1 !1 |- |[[Энхтөрийн Баасанжав|Э.Баасанжав]] |1 !1 |- |[[Ганзоригийн Жамбалдорж|Г.Жамбалдорж]] |1 !1 |- |[[Хангайн Наранбаяр|Х.Наранбаяр]] |1 !1 |- |[[Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]] |1 !1 |- |[[Насан-Очирын Намнансүрэн|Н.Намнансүрэн]] |1 !1 |- |[[Алтанхуягийн Нармандах|А.Нармандах]] |1 !1 |- |[[Жаргалсайханы Жавхлан|Ж.Жавхлан]] |1 !1 |- |[[Баасангийн Шаравдорж|Б.Шаравдорж]] |1 !1 |- |[[Батхуягийн Гончигсүрэн|Б.Гончигсүрэн]] |1 !1 |} [[Ангилал:Үндэсний бөх]] 1ygfrl1iu76tkp5yna5rten6wklur0i 0 77731 862296 844390 2026-07-17T13:04:14Z ~2026-36535-42 105507 /* */ 862296 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Нямдоржийн Өсөхбаяр | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1998|11|4}} | birth_place = [[Онгон сум]], [[Сүхбаатар аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 186 cm | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Аймгийн хурц арслан]] | title1 = Аймгийн арслан | title_year1 = 2025 | title2 = Аймгийн арслан | title_year2 = 2018 | title3 = Аймгийн харцага | title_year3 = 2017 | шөвгөрсөн = '''1''' ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) | updated = 2026-07-17 }} '''Нямдоржийн Өсөхбаяр''' (1998 оны 11-р сарын 4-нд [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[Онгон сум|Онгон]] суманд төрсөн) - Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн [[улсын гарьд]] цолтой бөх. 186 см өндөртэй. Анх Сүхбаатар аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. 2018 онд мөн Сүхбаатар аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага М.Гансүхээр найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртжээ. Н.Өсөхбаяр 2025 оны Улсын Баяр наадмаар 8 давж үзүүр түрүүнд үлдэж улсын гарьд цол хүртсэн юм. Үүнд: * Нэгийн даваанд – Баянхонгор аймгийн харьяат, сумын заан Н.Батзориг * Хоёрын даваанд – Ховд аймгийн харьяат, аймгийн арслан Б.Даваадалай * Гурвын даваанд- Төв аймгийн харьяат, Улсын начин Г.Ганжад * Дөрвийн даваанд: Хэнтий аймгийн харьяат, Улсын харцага Г.Бадрах * Тавын даваанд: Завхан аймгийн харьяат, Улсын гарьд Б.Гончигдамба * Зургаагийн даваанд: Завхан аймгийн харьяат, Улсын заан М.Лхагвагэрэл * Долоогийн даваанд: Ховд аймгийн харьяат, Улсын заан Б.Пүрэвсайханыг давж их шөвгийн дөрөвт тунасан байна. * Наймын даваанд: Увс аймгийн харьяат Дархан аварга Н.Батсуурийг давж Улсын гарьд цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Нямдоржийн Өсөхбаяр<ref>{{cite web | title=Нямдоржийн Өсөхбаярын амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KiV2r1rF6KcRO7IdOHz | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|AL|8|NG|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|AL|1||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|AL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|A|128|AL|7|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C|512|AL|1||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|AL|1||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|1||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|A|256|AH|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} == Эх сурвалж == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Өсөхбаяр, Нямдоржийн}} [[Ангилал:Улсын гарьд]] [[Ангилал:Онгоны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] ebeyk5xw5oyfaq5a1ae9oc2w1hakra2 862297 862296 2026-07-17T13:05:09Z ~2026-36535-42 105507 /* */ 862297 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Нямдоржийн Өсөхбаяр | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1998|11|4}} | birth_place = [[Онгон сум]], [[Сүхбаатар аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 186 cm | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Аймгийн хурц арслан]] | title1 = Аймгийн арслан | title_year1 = 2025 | title2 = Аймгийн арслан | title_year2 = 2018 | title3 = Аймгийн харцага | title_year3 = 2017 | шөвгөрсөн = '''1''' ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) | updated = 2026-07-17 }} '''Нямдоржийн Өсөхбаяр''' (1998 оны 11-р сарын 4-нд [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[Онгон сум|Онгон]] суманд төрсөн) - Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн [[Аймгийн арслан]] цолтой бөх. 186 см өндөртэй. Анх Сүхбаатар аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. 2018 онд мөн Сүхбаатар аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага М.Гансүхээр найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртжээ. Н.Өсөхбаяр 2025 оны Улсын Баяр наадмаар 8 давж үзүүр түрүүнд үлдэж улсын гарьд цол хүртсэн юм. Үүнд: * Нэгийн даваанд – Баянхонгор аймгийн харьяат, сумын заан Н.Батзориг * Хоёрын даваанд – Ховд аймгийн харьяат, аймгийн арслан Б.Даваадалай * Гурвын даваанд- Төв аймгийн харьяат, Улсын начин Г.Ганжад * Дөрвийн даваанд: Хэнтий аймгийн харьяат, Улсын харцага Г.Бадрах * Тавын даваанд: Завхан аймгийн харьяат, Улсын гарьд Б.Гончигдамба * Зургаагийн даваанд: Завхан аймгийн харьяат, Улсын заан М.Лхагвагэрэл * Долоогийн даваанд: Ховд аймгийн харьяат, Улсын заан Б.Пүрэвсайханыг давж их шөвгийн дөрөвт тунасан байна. * Наймын даваанд: Увс аймгийн харьяат Дархан аварга Н.Батсуурийг давж Улсын гарьд цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Нямдоржийн Өсөхбаяр<ref>{{cite web | title=Нямдоржийн Өсөхбаярын амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KiV2r1rF6KcRO7IdOHz | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|AL|8|NG|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|AL|1||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|AL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|A|128|AL|7|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C|512|AL|1||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|AL|1||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|1||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|A|256|AH|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} == Эх сурвалж == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Өсөхбаяр, Нямдоржийн}} [[Ангилал:Улсын гарьд]] [[Ангилал:Онгоны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] ckq6zthrza9rdzcu8vy8b0s7e8rsar4 862298 862297 2026-07-17T13:06:24Z ~2026-36535-42 105507 /* Үндэсний бөхийн амжилт */ 862298 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Нямдоржийн Өсөхбаяр | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1998|11|4}} | birth_place = [[Онгон сум]], [[Сүхбаатар аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 186 cm | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Аймгийн хурц арслан]] | title1 = Аймгийн арслан | title_year1 = 2025 | title2 = Аймгийн арслан | title_year2 = 2018 | title3 = Аймгийн харцага | title_year3 = 2017 | шөвгөрсөн = '''1''' ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) | updated = 2026-07-17 }} '''Нямдоржийн Өсөхбаяр''' (1998 оны 11-р сарын 4-нд [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[Онгон сум|Онгон]] суманд төрсөн) - Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн [[Аймгийн арслан]] цолтой бөх. 186 см өндөртэй. Анх Сүхбаатар аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. 2018 онд мөн Сүхбаатар аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага М.Гансүхээр найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртжээ. Н.Өсөхбаяр 2025 оны Улсын Баяр наадмаар 8 давж үзүүр түрүүнд үлдэж улсын гарьд цол хүртсэн юм. Үүнд: * Нэгийн даваанд – Баянхонгор аймгийн харьяат, сумын заан Н.Батзориг * Хоёрын даваанд – Ховд аймгийн харьяат, аймгийн арслан Б.Даваадалай * Гурвын даваанд- Төв аймгийн харьяат, Улсын начин Г.Ганжад * Дөрвийн даваанд: Хэнтий аймгийн харьяат, Улсын харцага Г.Бадрах * Тавын даваанд: Завхан аймгийн харьяат, Улсын гарьд Б.Гончигдамба * Зургаагийн даваанд: Завхан аймгийн харьяат, Улсын заан М.Лхагвагэрэл * Долоогийн даваанд: Ховд аймгийн харьяат, Улсын заан Б.Пүрэвсайханыг давж их шөвгийн дөрөвт тунасан байна. * Наймын даваанд: Увс аймгийн харьяат Дархан аварга Н.Батсуурийг давж Улсын гарьд цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Нямдоржийн Өсөхбаяр<ref>{{cite web | title=Нямдоржийн Өсөхбаярын амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KiV2r1rF6KcRO7IdOHz | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|AL|8|NG|1}}Допинг илэрсэн {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|AL|1||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|AL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|A|128|AL|7|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C|512|AL|1||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|AL|1||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|1||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|A|256|AH|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} == Эх сурвалж == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Өсөхбаяр, Нямдоржийн}} [[Ангилал:Улсын гарьд]] [[Ангилал:Онгоны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] mao8zczu9q92fs4vzkegm9i96dfixg6 0 94136 862302 844420 2026-07-17T19:06:51Z ~2026-40193-67 106015 862302 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Цэдэнсодномын Бямба-Отгон | image = Бямба-Отгон.jpg | caption = | birth_date = {{birth date and age|1995|3|11}} | birth_place = [[Төгрөг сум (Өвөрхангай)|Төгрөг сум]], [[Өвөрхангай аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = Улсын арслан | title_year1 = 2024 | title2 = Улсын гарьд | title_year2 = 2023 | title3 = Улсын харцага | title_year3 = 2022 | title4 = Аймгийн заан | title_year4 = 2020 | title5 = Аймгийн харцага | title_year5 = 2019 | шөвгөрсөн = '''2''' (2022, 2023) | updated = |түрүүлсэн='''1''' ( 2023)}} '''Цэдэнсодномын Бямба-Отгон''' (1995 оны 3-р сарын 11-нд нь [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн [[Төгрөг сум (Өвөрхангай)|Төгрөг]] суманд төрсөн) [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн Улсын Арслан цолтой бөх. == Аймгийн наадмын дэвжээнд == 2019 оны Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. 2020 оны Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Лхагвадоржид өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд улсын гарьд Ш.Жаргалсайханаар дөрөв, улсын харцага Х.Гантулгаар тав, аймгийн заан Э.Батмагнайгаар зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Х.Цогтгэрэлээр дөрөв, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар тав, улсын харцага Ш.Пүрэвгардиар зургаа, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар долоо, улсын даян аварга Н.Батсууриар найм даван үзүүрлэж, “Монгол улсын Гарьд” цол хүртсэн. Харин тухайн жилийн түрүү бөх [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарч]]аас допингийн төрлийн бодис илэрсэн тул Үндэсний их баяр наадмыг зохион байгуулах хороо түүний бүх давааг хүчингүйд тооцож, Улсын арслан цолыг хурааж, Ц.Бямба-Отгонд улсын арслан цол олгох саналыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид уламжилсан.<ref>[https://ikon.mn/n/2yvh М.Бадарчийн цолыг хурааж, Ц.Бямба-Отгонд улсын арслан цол олгох саналыг Ерөнхийлөгчид уламжлахаар боллоо]</ref> Улмаар 2024 оны 6-р сарын 17-ны өдөр давааг нь нөхөн олгож Монгол улсын арслан цол хүртсэн.<ref name="lion">{{Cite web |date=2024-06-17 |title=Улсын аварга О.Хангай “Үлэмж бадрах” чимэг хүртэж, Ц.Бямба-Отгон арслан боллоо |url=https://montsame.mn/en/read/346085|publisher=montsame |language=mn}}</ref> == Монгол бөхийн өргөөнд шөвгөрсөн амжилт == 2018 оны 11 сард Сэлэнгэ аймгийн Баянгол сумын харьяат сумын заан Б.Батжаргалаар тав давж шөвгөрсөн. 2019 оны 2 сард Ховд аймгийн Манхан сумын харьяат сумын заан Б.Даваадалайгаар ес давж түрүүлсэн. 2019 оны 3 сард Төв аймгийн Баянжаргалан сумын харьяат сумын заан М.Жамсрандоржоор зургаа давж шөвгөрсөн. 2019 оны 5 сард Увс аймгийн Малчин сумын харьяат сумын заан Тоочингийн Батсүрэнгээр зургаа давж шөвгөрсөн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Цэдэнсодномын Бямба-Отгон<ref>{{cite web | title=Цэдэнсодномын Бямба-Отгоны амжилт| url=https://www.devjee.mn/w/-KiZJE8BofubhZLxVwBN | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|2||}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|R|6|NG||NL|1|2023 оны түрүү бөх М.Бадарчаас допинг илэрсэн тул цолыг нь хурааж унасан бөхчүүдэд цол чимгийг нөхөн олгосон.<ref name="lion"/>}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NH|8|NG|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|AE|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||AE||||Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|A|256|AH|7|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|A|256|SE|6|AH|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Бямба-Отгон, Цэдэнсодномын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:1995 онд төрсөн]] 9wye1wq04wl097y4k4ycacry6ixw3hu 0 135676 862303 831843 2026-07-18T00:49:57Z Avirmed Batsaikhan 53733 862303 wikitext text/x-wiki [[Файл:Emblem of the Ukrainian Armed Forces.svg|thumb|Украины Зэвсэгт хүчний бэлэг тэмдэг]] '''Украины Зэвсэгт хүчин''' (товч.УЗХ) ([[Украин хэл|украин]]. ''Збройні сили України (ЗСУ)'' - [[Украин]] улсын бүрэн эрх, тусгаар тогтнол, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг цэрэг зэвсгийн аргаар хамгаалах зорилготой цэргийн байгууллага юм. 2024 оны байдлаар Украины Зэвсэгт хүчний тоо 700-800 мянган хүн, нөөцөд 300-400 мянган хүн байна. "Global Firepower"-ийн мэдээлснээр, Украины арми 2809 танк, 8217 хуягт байлдааны машин, 1302 өөрөө явагч их буу, 1669 их буу, 625 угсран харвах пуужингийн системээр зэвсэглэсэн байна. "Global Firepower"-ийн мэргэжилтнүүд 39 сөнөөгч болон 33 довтолгооны нисэх онгоц зэрэг нийт 234 байлдааны онгоцтой гэж үзжээ. Зэвсэгт хүчин болон бусад цэргийн ангиудад цэргийн алба хаах хугацаа 18 сар, дээд боловсролтой хүмүүст 12 сар байдаг. Үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​хамгаалах салбарын 2021 оны улсын төсвийг 267 тэрбум украин гривен (Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 5.93%) баталсан. Гэхдээ зөвхөн Украины Батлан ​​хамгаалах яамнаас гаргасан зардал нь 117.5 тэрбум украин гривен (4.171 тэрбум доллар) юм. == Түүх == 1991 оны 8-р сарын 24-нд Украины тусгаар тогтнолыг тунхагласны дараа Украины ЗХУ-ын Дээд зөвлөл Украины газар нутаг дэвсгэр дэх ЗХУ-ын Зэвсэгт хүчний бүх цэргийн ангиудыг өөрийн харьяанд шилжүүлэх, Украины Батлан ​​хамгаалах яамыг байгуулах шийдвэр гаргажээ. Энэ үед хуучин Украины ЗХУ-ын нутаг дэвсгэр дээр 700 мянга гаруй цэргийн албан хаагчтай гурван цэргийн тойрог байсан байна. 1991 оны 8-р сарын 24-ний байдлаар 14 мотобуудлагын дивиз, дөрвөн танкийн дивиз, гурван их бууны дивиз, найман их бууны бригад, дөрвөн тусгай хүчний бригад, агаарын десантын хоёр бригад, агаарын довтолгооноос хамгаалах есөн бригад, байлдааны долоон нисдэг тэрэгний дэглэм, гурван агаарын арми (ойролцоогоор нисэх онгоц, агаарын довтолгооноос хамгаалах зэвсэгт хүчний бие даасан байлдааны арми) Украины харьяалалд орсон. ЗСБНХУ-аас Украин улс цөмийн зэвсэг, нэлээд орчин үеийн зэвсэг, цэргийн техникээр тоноглогдсон дэлхийн дөрөв дэх том армийг өвлөн авсан. Украины нутаг дэвсгэрт байрласан стратегийн цөмийн хүчинд 176 тив хоорондын баллистик пуужин, 2600 орчим тактикийн цөмийн зэвсэг багтсан. Украин нийтдээ 8700 танк, 11000 явган цэргийн байлдааны машин болон хуягт тээвэрлэгч, 18000 пуужин, гуурсан их буу, 2800 нисэх онгоц хүлээн авсан байна. 1997 оны 1-р сарын 20-нд Украины Зэвсэгт хүчнийг 2005 он хүртэл барьж байгуулах, хөгжүүлэх төрийн хөтөлбөрийг баталсан. Энэхүү хөтөлбөр нь цэргийн аюул заналхийллийг бодитой үнэлэхэд үндэслэсэн бөгөөд үүний дагуу Украинд томоохон хэмжээний цэргийн аюул заналхийлэх магадлал бага байв. Энэхүү дүгнэлт нь зэвсэгт хүчнийг цөөлөхийн зэрэгцээ тэдгээрийн чанарын үзүүлэлтүүдийг сайжруулах үндэслэл болсон юм. Хөтөлбөрт, ялангуяа зэвсэгт хүчний бүтцийн өөрчлөлт (цэргийн тойргийг ажиллагааны командлал болгон өөрчлөх, дивизийн дэглэмээс бригад-батальоны бүтэц рүү шилжих гэх мэт) тусгасан байв. Гэсэн хэдий ч Төрийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх нөхцөл байдал таагүй байсан; Украины Зэвсэгт хүчин нь тэдний хэрэгцээний 20-30% -иар санхүүждэг. 2000 онд аль хэдийн Украины эдийн засгийн хөгжлийн бодит хурд, Европ дахь цэрэг-улс төрийн нөхцөл байдлын өөрчлөлтийг харгалзан зэвсэгт хүчний хөгжлийн тэргүүлэх чиглэлийг өөрчлөх шаардлагатай болсон (НАТО-гийн Югославын эсрэг ажиллагаа (1999) нь Европын олон оронд цэргийн сургаалын үндсэн зарчмуудыг өөрчлөхөд хүргэсэн). 2000 оны 7-р сарын 28-нд Украины Зэвсэгт хүчнийг 2005 он хүртэлх хугацаанд шинэчлэх, хөгжүүлэх төрийн хөтөлбөрийг баталсан. Төрийн хоёр хөтөлбөрийн үндсэн зорилго нь жижиг, хөдөлгөөнт, иж бүрэн тоноглогдсон зэвсэгт хүчин бий болгох явдал байв. 1998 онд улсын нутаг дэвсгэрт цэрэг-засаг захиргааны шинэ хуваарь бий болсон. Өмнө нь татан буугдсан Киевийн цэргийн тойргийн үндсэн дээр байгуулагдсан Одесса, Карпатын цэргийн тойргууд, түүнчлэн Хойд ажиллагааны нутаг дэвсгэрийн командлалыг татан буулгав. Тэдгээрийн үндсэн дээр Өмнөд, Баруун, Хойд үйл ажиллагааны командлалууд байгуулагдсан. == 2014 оноос хойш == 2014 оны эхээр Украины Зэвсэгт хүчний албан ёсны тоо ойролцоогоор 168,000 албан хаагч, түүний дотор 125,000 цэргийн албан хаагч байв. Крым, Севастопольд Украины 18800 цэргийн албан хаагч байсны 11900 нь Тэнгисийн цэргийн хүчинд, 2900 нь Агаарын хүчинд, 4000 нь бусад цэргийн ангиудад байв. 3-р сарын эхнээс Крым дэх Украины цэргийн анги, штабыг бүслэн хааж, Крымыг ОХУ-д нэгтгэх хүртэл ямар ч үйлдэл хийхгүй, төвийг сахисан байр сууриа хадгалсан. Цэргийн алба хаагчид нүүж Украин дахь албаа үргэлжлүүлэх, эсвэл Орост үнэнч байхаа тангараглах сонголтын өмнө тулгарсан. Украины Улсын хилийн албаны хэсэг хөлөг онгоц Балаклаваас Одесса руу хөдөлж чадсан бол Украины Тэнгисийн цэргийн цувааг Оросын хөлөг онгоцууд хаажээ. 3-р сарын 22-ны орой гэхэд Украины Тэнгисийн цэргийн флотын бүх хөлөг онгоцонд Орос, Гэгээн Андрейн туг мандуулсан. Мөн Крымд байрлаж буй Украины Зэвсэгт хүчний 193 цэргийн анги, байгууллагад Оросын төрийн далбааг мандуулсан байна. 3-р сарын 23-нд Украины Үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​хамгаалах зөвлөлөөс Крымын хойгоос эх газар руу "Украины цэргийг дахин байршуулах" ажлыг Засгийн газрын ХЭГ-т даалгажээ. Бүгд Найрамдах Крым улсад өмнө нь байрлаж байсан Украины анги, анги, байгууллагуудын 15 мянга гаруй цэргийн албан хаагч Оросын аюулгүй байдлын албанд үргэлжлүүлэн цэргийн алба хаах хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлжээ. Украины Батлан ​​хамгаалахын сайдын үүрэг гүйцэтгэгч Михайло Ковалын өгсөн мэдээллээр Бүгд Найрамдах Крымд байрлаж буй Украины Зэвсэгт хүчний 13,468 цэрэг, офицероос ердөө 3,990 (30% -иас бага) цэргийн албан хаагч Украины Зэвсэгт хүчинд албаа үргэлжлүүлэхээр шийдсэн байна. == 2022 оны 2-р сараас хойш == 2022 оны 2-р сард Оросын анхны түрэмгийллийг няцааж, Украины Зэвсэгт хүчин Киевийг эзлэх гэсэн Оросын илэрхий оролдлогыг зогсоов. 4-р сард Украины Тэнгисийн цэргийн флотоос Украины "Нептун" пуужингийн системд цохилт өгсний улмаас Оросын Хар тэнгисийн флотын тэргүүлэгч хөлөг болох "Москва" крейсер живсэн юм. Оны эцэс гэхэд Украины арми Харьков муж, түүнчлэн өмнөд хэсгийн Херсон орчмын нутаг дэвсгэр, Харьковоос зүүн өмнөд хэсэгт амжилттай сөрөг довтолгоо хийж, чөлөөлжээ. 2022 оны 2-р сарын 24-нд бүх нийтийн дайчилгаа зарласан: 18-60 насны эрэгтэйчүүдийг гадаадад гаргахыг хориглосон бол зарим мэргэжлээр 18-60 насны эмэгтэйчүүдийг цэрэгт татах шаардлагатай болжээ. Оросын түрэмгийллийн дараа багагүй тооны энгийн иргэд Украины Зэвсэгт хүчин болон Үндэсний гвардид сайн дураараа элссэн байна. Дайны эхэн үед Украины зэвсэглэлд үндсэндээ ЗХУ-ын үеийн зэвсгээс бүрдэж байсан ч барууны эх сурвалжаас авсан илүү орчин үеийн зэвсгүүд нэмэгдэж байв. Харин түрэмгийлллээс хойш Украин барууны орнууд, тэр дундаа АНУ-аас цэргийн томоохон дэмжлэг авсан. Энэхүү дэмжлэгт үндсэн байлдааны танк (T-72M1/M1R, PT-91), их буу (FH70, M777, AHS Krab, M109A3GN/A4/A5Ö, CAESAR гэх мэт), пуужингийн их буу (RM-70, HIMARS), танк эсэргүүцэх (NLAW4/, Javelin, G-8), (Гепард, Стингер) зэвсэг юм. 2-р сарын дайралтын дараа Турк улсад үйлдвэрлэсэн Bayraktar TB2 нисгэгчгүй агаарын тээврийн хэрэгслийг нийлүүлсэн бол олон улс орон хүний ​​зөөврийн танк эсэргүүцэх зэвсэг, агаарын довтолгооноос хамгаалах зэвсгийг нийлүүлсэн. Эдгээр улсуудын зарим нь тагнуулын мэдээллийн дэмжлэг үзүүлсэн. == Удирдлага == Украины Зэвсэгт хүчний дээд ерөнхий командлагч нь Украины Ерөнхийлөгч юм. Тэрээр Украины Зэвсэгт хүчин болон бусад цэргийн ангиудын ахлах командлагчийг томилж, чөлөөлж, үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​​​хамгаалах асуудлыг удирдан чиглүүлдэг. Украины Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч нь Украины Зэвсэгт хүчний шууд цэргийн командлалыг хэрэгжүүлж, армийг цэргийн техник, зэвсэг, бусад нөөцөөр хангах байдалд хяналт тавьж, батлан ​​хамгаалах салбарын цэрэг-стратегийн зорилтуудын хэрэгжилтийн талаар Украины Ерөнхийлөгч, Батлан ​​хамгаалахын сайд нарт тайлагнадаг албан тушаалтан юм. Украины Зэвсэгт хүчнийг хянадаг Батлан ​​хамгаалах яам нь батлан ​​хамгаалах, цэргийн хөгжлийн талаарх төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэхэд оролцож, улсыг батлан ​​хамгаалахад бэлтгэхэд төрийн байгууллага, орон нутгийн засаг захиргааны үйл ажиллагааг зохицуулдаг. Мөн тус яам нь цэрэг-улс төрийн нөхцөл байдалд дүн шинжилгээ хийх, Украины үндэсний аюулгүй байдалд үзүүлэх цэргийн аюулын түвшинг тогтоох, зэвсэгт хүчний үйл ажиллагаа, өөрт оногдсон чиг үүрэг, даалгаврыг биелүүлэхэд бэлэн байдлыг хангах үүрэгтэй. Украины Батлан ​​хамгаалах яамыг Украины Батлан ​​хамгаалахын сайд тэргүүлдэг. [[Ангилал:Украины зэвсэгт хүчин| ]] orxku6c355yx9289pc2689utez76cbx 0 147115 862304 2026-07-18T01:24:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Location NATO Ukraine.svg|thumb|454x454px]] '''Украин-НАТО хамтын ажиллагаа'''- Украин улс 1992 онд тусгаар тогтносны дараа [[Европ Атлантын хамтын ажиллагааны Зөвлөл|Европ Атлантын хамтын ажиллагааны Зөвлөлд]] нэгдсэнээр [[НАТО]]-той хамтын ажиллагааг эхлүүлсэн байна. Хэд..." 862304 wikitext text/x-wiki [[Файл:Location NATO Ukraine.svg|thumb|454x454px]] '''Украин-НАТО хамтын ажиллагаа'''- Украин улс 1992 онд тусгаар тогтносны дараа [[Европ Атлантын хамтын ажиллагааны Зөвлөл|Европ Атлантын хамтын ажиллагааны Зөвлөлд]] нэгдсэнээр [[НАТО]]-той хамтын ажиллагааг эхлүүлсэн байна. Хэдэн жилийн дараа буюу 1994 оны 2-р сард Украин улс "Энхтайвны төлөөх түншлэл" санаачилгын хүрээнд НАТО-той Ерөнхий гэрээ байгуулсан. Сүүлд 2002 онд Украин НАТО-той "Тусгайлсан ​​түншлэлийн төлөвлөгөө"-г баталсан байна. 2005 онд Украинд [[Улбар шар хувьсгал]] болж Ерөнхийлөгч [[Виктор Ющенко]] засгийн эрхэнд гарсны дараа НАТО-той хамтын ажиллагаагаа "Түргэвчилсэн яриа хэлэлцээ" хэлбэрээр явуулж эхэлсэн бөгөөд энэ нь Украиныг Хойд Атлантын гэрээний байгууллагад элсүүлэх эхний алхам болох зорилготой байв. 2008 оны эхээр НАТО Украины Ерөнхийлөгч [[Виктор Ющенко]], Ерөнхий сайд [[Юлия Тимошенко]], Парламентын дарга [[Арсений Яценюк]] нараас Украиныг НАТО-гийн гишүүнчлэлийн үйл ажиллагааны төлөвлөгөөнд (MAP) оруулахыг хүссэн хүсэлтийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч тухайн 2008 оны 4-р сард болсон НАТО-гийн Бухарестын дээд хэмжээний уулзалтаар Герман, Францын байр суурийн улмаас Украин татгалзсан хариу авсан. Гэсэн хэдий ч НАТО-гийн гишүүн орнуудын төр, засгийн тэргүүнүүд Бухарест хотод Гүрж, Украин улсууд гишүүнчлэлийн шаардлагыг хангасны дараа НАТО-гийн гишүүн болно гэж мэдэгдсэн байна. 2010 онд Украины Ерөнхийлөгч [[Виктор Янукович]] засгийн эрхэнд гарснаар эвсэлд /НАТО-д/ үл нэгдэх статус нь Украины гадаад бодлогын тэргүүлэх чиглэл болсон юм. 2014 он хүртэл Украинчуудын дийлэнх нь (ойролцоогоор 66%) НАТО-д элсэхийг дэмждэггүй байв. Оросууд Крымыг нэгтгэж, Донбасст дайн эхэлсний дараа нөхцөл байдал эрс өөрчлөгдсөн бөгөөд Украинчуудын дийлэнх нь (50 гаруй%) одоо НАТО-д элсэхийг дэмжиж эхэлсэн байна. 2014 оны 12-р сард [[Украины Дээд Рада]] Ерөнхийлөгч [[Петро Порошенко|Петро Порошенкогийн]] өргөн барьсан хуулийн төслийг баталсан бөгөөд уг хуулийн төсөлд Украины эвсэлд нэгдээгүй статусыг "гадны түрэмгийлэл, дарамтаас улсын аюулгүй байдлыг хангахад үр дүнгүй" гэж үзэн хүчингүй болгосон байна. 2017 оны 6-р сард Украины парламент уг хууль тогтоомжид нэмэлт өөрчлөлт оруулж, НАТО-гийн гишүүнчлэлийг Украины гадаад бодлогын тэргүүлэх чиглэлүүдийн нэг гэж зарласан юм. 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Украин улс [[Европын Холбоо]] болон [[НАТО]]-д бүрэн эрхт гишүүн болох стратегийн чиглэлийг үндсэн хуулийн хэм хэмжээ болгон баталгаажуулсан юм. 2020 оны 6-р сарын 12-нд Европ Атлантын хамтын ажиллагааны Зөвлөл Украинд Өргөтгөсөн Боломжуудын Түнш ([[Англи хэл|англи.]] ''Enhanced Opportunities Partner, EOP'') статус олгосон. 2021 оны 6-р сард болсон Брюсселийн дээд хэмжээний уулзалтаар НАТО-гийн удирдагчид Украинд "Гишүүнчлэлийн Үйл Ажиллагааны Төлөвлөгөө" ([[Англи хэл|англи.]] ''Membership Action Plan,'' MAP) олгох, Украин улс ирээдүй, гадаад бодлогоо бие даан тодорхойлох эрхтэй гэсэн 2008 оны Бухарестын дээд хэмжээний уулзалтын шийдвэрийг дахин баталгаажуулсан. Украин бол Австрали, Гүрж, Йордан, Шведийн хамт НАТО-гийн Өргөтгөсөн Боломжуудын Түнш 5 улсын нэг юм. 2022 оны 9-р сарын 30-нд Украины Ерөнхийлөгч [[Володимир Зеленський]] Орос улс Украины эзлэгдсэн нутаг дэвсгэрийг нэгтгэсний дараа Украины НАТО-д түргэвчилсэн гишүүнчлэлийн өргөдөлд гарын үсэг зуржээ. == Украины НАТО-д элсэх талаарх Оросын байр суурь == Орос улс НАТО-гийн дорно зүг рүү тэлэхийг, түүний дотор Украиныг элсүүлэхийг үргэлж эрс эсэргүүцсээр ирсэн. 2008 оны Бухарестын НАТО-гийн дээд хэмжээний уулзалтын дараа Оросын Жанжин штабын дарга генерал Юрий Балуевский хэрэв Гүрж, Украин улсууд НАТО-д элсвэл Орос улс хил орчмынхоо ашиг сонирхлыг хамгаалахын тулд "цэргийн болон бусад арга хэмжээ" авахаас өөр аргагүй болно гэж мэдэгдсэн. Гэсэн хэдий ч НАТО Оросын энэхүү шаардлагыг няцааж байв. 2014 оны 11-р сард НАТО-гийн Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Йенс Столтенберг Украиныг НАТО-д элсэхийг хориглох нь "Украины тусгаар тогтнолыг хүндэтгэх үндсэн зарчмыг зөрчих болно" гэж мэдэгдсэн ажээ. l94y2m8ve1pgsv4z74xzlf40w3td5j7 0 147116 862305 2026-07-18T05:29:08Z Megzer 20491 [[Түмэн]] руу чиглүүлэгдлээ 862305 wikitext text/x-wiki #Чиглүүлэг[[Түмэн]] 4rfgksb1oorfnzcw17rzce354w1vcie 0 147117 862308 2026-07-18T06:15:30Z Megzer 20491 Хуудас үүсгэв: "== Хүн, оноосон нэр== * [[Түмэн шаньюй]] * [[Түмэн засагт хаан]] * [[Очирбатын Түмэн|Түмэн, Очирбатын]] * [[Батын Түмэн|Түмэн, Батын]] * [[Түмэн]]: Цэрэг-засаг захиргааны нэгж == Газар, усны нэр == * [[Түмэн гол]] * [[Түмэн хот]] [[Ангилал:Салаа утгатай үгс]]" 862308 wikitext text/x-wiki == Хүн, оноосон нэр== * [[Түмэн шаньюй]] * [[Түмэн засагт хаан]] * [[Очирбатын Түмэн|Түмэн, Очирбатын]] * [[Батын Түмэн|Түмэн, Батын]] * [[Түмэн]]: Цэрэг-засаг захиргааны нэгж == Газар, усны нэр == * [[Түмэн гол]] * [[Түмэн хот]] [[Ангилал:Салаа утгатай үгс]] q6dqgmnz5x67p0p673rgpk8uzld490a