Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1283 862951 860245 2026-07-24T01:13:32Z Bayarkhangai 1129 862951 wikitext text/x-wiki {{Short description|Еврази дахь эзэнт гүрэн}}{{Featured article}}{{Инфобокс түүхэн улс | conventional_long_name = Их Монгол Улс | native_name = {{MongolUnicode|lang=xng|ᠶᠡᠬᠡ<br/>ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br/>ᠤᠯᠤᠰ}}<br/>{{tlit|xng|Yeke Monggol Ulus}} ([[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]) | common_name = Их Монгол Улс | status = [[Талын эзэнт гүрэн]] | image_map = Expansion of the Mongol Empire 1206–1294.gif | image_map_caption = 1206-1294 оны хооронд Монголын эзэнт гүрний Еврази даяарх тэлэлт {{Legend|#B34345|Монголын эзэн гүрэн}} {{Legend|#CAD656|[[Алтан Орд]]}} {{Legend|#4E6241|[[Цагаадайн Улс]]}} {{Legend|#5B9749|[[Ил Хаант Улс]]}} {{Legend|#845DB0|[[Юань Улс]]}} | capital = {{Ubl|[[Аваргын балгас|Аварга]] (1206–1235)|[[Хархорум]] (1235–1271)}} | common_languages = {{Hlist|[[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]|[[Түрэг хэлнүүд]]{{Efn|Ялангуяа Алтан Ордны баруун [[Кипчак хэлнүүд|Кипчак аялгууд]],<ref>{{Cite book |last=Колодзейчик |first=Дариуш |author-link=Дариуш Колодзейчик |url=https://books.google.com/books?id=FHrTxHmegRYC&pg=PP1 |title=The Crimean Khanate and Poland-Lithuania: International Diplomacy on the European Periphery (15th–18th Century): A Study of Peace Treaties Followed by Annotated Documents |date=2011 |publisher=Brill |isbn=978-9-0041-9190-7 |location=Лейден |via=[[Google Books]]}}</ref> Цагаадайн улсын [[Цагадайн хэл]]<ref name="Kim2013">{{Cite book |last=Ким |first=Хюн Жин |url=https://books.google.com/books?id=fX8YAAAAQBAJ&pg=PA29 |title=The Huns, Rome and the Birth of Europe |date=2013 |publisher=[[Кембрижийн Их Сургуулийн Хэвлэл]] |isbn=978-1-1070-6722-6 |page=29 |access-date=2026-03-07 |via=[[Google Books]]}}</ref> болон [[Юань Улс]]ын [[Хуучин Уйгур хэл]].}}|[[Хятад хэл|Хятад]]|[[Перс хэл|Перс]]|бусад хэл}} | demonym = Монголчууд | government_type = {{Ubl|[[Сонгодог хаант засаг]]|Хожим [[Удамшлын хаант засаг|удамшлын]]}} | area_km2 = 33000000 км кв | title_leader = [[Хаан]] | year_leader1 = 1206–1227 | leader1 = [[Чингис хаан]] (анхны) | year_leader2 = 1229–1241 | leader2 = [[Өгэдэй хаан]] | year_leader3 = 1246–1248 | leader3 = [[Гүюг хаан]] | year_leader4 = 1251–1259 | leader4 = [[Мөнх хаан]] | year_leader5 = 1260–1294 | leader5 = [[Хубилай хаан]] (нэрлэсэн) | stat_year1 = 1206 | stat_area1 = 4000000 | ref_area1 = <ref name="Taagepera499">{{Cite journal |last=Таагепера |first=Рейн |author-link=Рейн Таагепера |date=1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |url-status=live |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |pages=499 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |issn=0020-8833 |jstor=2600793 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date=2018-11-19 |access-date=2026-03-07|url-access=subscription }}</ref> | stat_year2 = 1227 | stat_area2 = 14500000 | ref_area2 = <ref name="Taagepera499"/> | stat_year3 = 1294 | stat_area3 = 33000000 | ref_area3 = <ref name="Taagepera499"/> | currency = Янз бүр{{efn|[[Дирхам]] зэрэг зоос, мөнгө (''сүхэ''), торгон дээр суурилсан цаасан мөнгө, эсвэл хожим нь гарсан бага хэмжээний [[Юань улсын зоос|Хятад зоос]], [[Юань улс]]ын үеийн цаасан [[Жяочао]] мөнгөн тэмдэгт багтана.}} | footnotes = {{Notelist}} | s1 = Алтан Орд | s2 = Цагаадайн Улс | s3 = Ил Хаант Улс | s4 = Юань Улс }} {{Монголын түүх}} '''Их Монгол Улс''' {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ<br />ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br />ᠤᠯᠤᠰ}} (1206-1635), мөн '''Монголын Эзэнт Гүрэн''' {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ<br />ᠡᠵᠡᠨᠲᠦ<br />ᠭᠦᠷᠦᠨ}} ([[Англи хэл|Англи]]: ''Mongol Empire'', 1206-1260/1368) нь Ази, Европ тивийг тэгнэн оршсон, Монголын төдийгүй, хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн том үргэлжилсэн эх газрын эзэнт гүрэн байв. Тус эзэнт гүрэн Зүүн Азийн өнөөгийн Монгол орны нутгаас үүсэж, хүчирхэгжин тэлсээр оргил үедээ асар уудам газар нутгийг хамарч байжээ. Судлаачид Их Монгол улсын газар нутгийг 46,000,000 эсвэл 55,000,000 км² хэмээн зөрүүтэй байдлаар тооцоолдог. Их Британийн түүхчид Их Монгол Улсыг, газар нутгийн хэмжээгээрээ, [[Британийн эзэнт гүрэн|Их Британийн эзэнт гүрний]] дараа орох, дэлхийн түүхэн дэх 2 дахь том эзэнт гүрэн гэж тэмдэглэсэн нь, дагаж орсон болон хараат буюу вассаль улс орон, овог, аймгуудыг оруулаагүй тооцсонтой холбоотой юм. Анх [[1206 он|1206 онд]] [[Чингис хаан|Чингис Хааны]] байгуулсан Их Монгол Улс нь алтан хөөрхөн, наран ургах зүгээс наран жаргах зүг хүртэл, [[Номхон далай]]н эргээс [[Хар тэнгис]], [[Дунай мөрний]] сав газар, өмнө зүгээс, [[Зүүн өмнөд Азийн]] болон далайн арлуудын хараат буюу [[вассал|вассаль]] орнууд, умард зүгт, Хойд мөсөн далай, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] сав газрын овог, аймгуудыг хамруулсан асар уудам том газар нутгийг эрхшээн оршиж байлаа. [[Ази]], [[Европ]] тивийн олон арван улс, хэдэн зуун хот балгасыг байлдан дагуулж, сая сая иргэдийг хурааж, эрхшээлдээ оруулсан, монгол цэргийн тоо нь 250'000-аас хэтэрч байсангүй. Чингис Хаан төв Ази болон одоогийн [[Монгол|Монгол улсын]] газар нутаг дахь тархай бутархай олон арван нүүдэлчин аймгуудыг нэгтгэж, [[Алтан улс|Зүрчидийн Алтан улс]], [[Тангуд|Тангуд улс]], [[Хорезмын эзэнт улс]]ыг байлдан дагуулснаар, Их Монгол Улсын үүсэл хөгжлийн үндэс суурь тавигджээ. Монголын эзэнт гүрэн (Их Монгол Улс) нь Зүүн Азийг Баруун Европтой, Номхон далайг Газар дундын тэнгистэй холбосон асар өргөн худалдаа, харилцааны сүлжээ болж, дэлхийн түүхийн хөгжилд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн билээ. == Үүсэл хөгжил == {{Гол|Дундад зууны монгол аймгууд|Эргүнэ хунгийн домог|Монгол овог аймгуудын жагсаалт}} [[Файл:Mongol 1206.jpg|thumb|right|300px|1206 он Монголын овог аймгууд]] [[Файл:Mongol Empire c.1207.png|thumb|300px|Их Монгол Улс 1207 он]] [[Файл:Ih Mongol Uls.png|thumb|right|300px|Их Монгол Улс]] XII зууны сүүлийн хагаст Монголын газар нутагт [[Хамаг Монгол]], [[Хэрэйд]], [[Мэргид]], [[Татар]], [[Найман]] зэрэг олон арван нүүдэлчин аймгууд мөнхийн дайн дажинтай байлаа. Хамаг Монгол аймгийн хаанаар 1189 онд өргөмжлөгдсөн [[Чингис хаан]] улс төр болон цэрэг зэвсгийн хүчээр зэргэлдээх аймгуудыг өөртөө нэгтгэж [[1206 он|1206 онд]] Их Монгол Улсыг байгуулсан байна. Нүүдэлчин аймгуудын нэгдлийг хөрш зэргэлдээ орнууд эерэгээр хүлээж авсангүй. Улмаар улс төр, эдийн засгийн зөрчил нь дайн үүсэх шалтгаан болж Чингис хаан Зүрчидийн [[Алтан улс]], [[Тангуд]] болон [[Хорезм эзэнт улс]]ад цэрэглэн халдаж цаашлан [[Азербайжан]], [[Гүрж]]ийг эзэлж [[Калка гол]]ын хөвөөн дээр [[Орос]]ын вангуудын цэргийг бут цохьжээ. Тангудын эсрэг хийсэн сүүлчийн аян дайндаа Чингис хаан өвчнөөр таалал төгссөн бөгөөд өөрийн байгуулсан эзэнт улсаа хүү нартаа гэрээслэн үлдээсэн түүхтэй юм. === Гол үйл явдлуудын хэлхээс === * 1189 он: [[Хар зүрхний Хөх нуур]]т [[Алтан ]], [[Хучар|Хучир]], [[Сача бэхи]], [[Тайчу]] зэрэг [[Хамаг Монгол]]ын нөлөө бүхий ноёдын хуралдаан болж, [[Тэмүжин]]г Хамаг Монголын ханд өргөмжилж * 1206 он: [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монгол ноёдын [[Их Хуралдай]] хуралдаж Их Монгол улс байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүжин ханыг [[Хаан|Их Хаан]] Чингис хаанаар өргөмжлөв. * 1207 он: Монголчууд баруун хойд [[Хятад]] болон [[Төвөд]]ийн зарим газар нутгийг эзлэн оршиж байсан Тангудыг дайлах аян дайныг эхэлж 1210 онд Тангудын хаан бууж өгснөөр Чингис хаан цэргээ гэдрэг татжээ. Тухайн үед [[Уйгур үндэстэн|Уйгарууд]] Их Монгол улсад дагаар орж цаашдын аян дайнууд болон улс гүрнийг төвхнүүлэх ажилд идэвхитэй оролцжээ. * 1211 он: Чингис хааны их цэрэг элсэн говийг гаталж Алтан улсад цөмрөн оров. [[Хуан Эр Цуйгийн Тулалдаан|Цавчаал боомтын тулалдаан]]аар Алтан улсын цэргийн давуу хүчтэй тулгаран анхны томоохон ялалтыг байгуулав. * 1218 он: Монголчууд [[Хар Кидан]] улсын нутагт нэвтэрч [[Кашгар|Кашгар хотыг]] эрхшээлдээ авчээ. * 1218 он: Чингис хааны элчийг цаазаар авснаар [[Хорезм]]ийн шах [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед]] их дайны харангыг дэлдэв. * 1219 он: Монголын цэрэг Сырдарья мөрнийг гаталж Туркестаны нутагт нэвтрэн оржээ. * 1219–1221 он: Хэдийгээр умард Хятадад [[Алтан улс]]тай хийж байсан дайн үргэлжилж байсан ч Чингис хаан баруун зүгт Хорезмын эзэнт улсыг амжилттай дайлж, улмаар [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед шахыг]] устгах даалгаварыг [[Зэв]], [[Сүбэдэй]] нарт өгчээ. * 1223 он: Зэв, Сүбэдэй нар 20000 морьт цэргийг удирдан [[Калка гол]]ын хөвөөнд анх удаа [[Русь|Орос]], [[Кипчак]]ын хамтарсан цэрэгтэй тулалдан ялалт байгуулжээ. * 1227 он: Чингис хаан Тангудын дайлж яваад тэнгэрт халив. Энэ үед Монголын эзэнт гүрэн 26 сая километр квадрат газар нутгийг эзэлж хэмжээгээрээ [[Ромын эзэнт гүрэн]] болон Македоны эзэнт гүрнээс дөрөв дахин том болсон байв. * 1229 он: Өгэдэй их хаан ор сууж, '''Далай хаан'''аар өргөмжлөгдөв. * 1237 он: Монголчууд [[Бат хаан]]ы удирдлаган дор нэгдэн [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо|баруун зүгт довтолж]] [[Киевийн Вант Улс|Киев]]ийн эсрэг дайныг эхлүүлэв. * 1240 он: Киевийн Вант Улсуудыг хөнөөв. Мөн дорно зүгт [[Солонгос]]ыг эрхшээлдээ оруулав. * 1241 он: Монголчууд [[Польш]]ийн [[Легница|Легница хот]]ын дэргэд буюу [[Легницийн тулалдаан]]аар [[Польш]], [[Герман]], [[Франц]]ын хамтарсан 30 мянган хүнтэй армийг бут цохисон байна. Мөн [[Сайо гол]]ын хөвөөнд [[Мохийн тулалдаан]]аар [[Унгар]], [[Хорват]]ын 65000 хүнтэй шигшмэл армийг бут цохив. * 1241 - 1242 он: Бат хааны арми [[Болгар]]ыг эзэлж жил бүр алба гувчуур авах болов. * 1241 он: Өгэдэй хаан нас эцэслэж Европыг эзэлж байсан цэргийн жанжид, хан хөвгүүд Их Хуралдайд дуудагдаж нутгийн зүг хүлгийн жолоо залав. * 1242 он: Монголчууд [[Адриатын тэнгис]] хүрэв. * 1246 он: [[Гүюг хаан]], Их хаанаар өргөмжлөгдөв. * 1248 он: Гүюг хаан нас нөгчөв. ===Их Монгол Улс байгуулагдах урьдач нөхцөл бүрэлдсэн нь=== XII зууны монголчуудьн өмнө тархай бутархай оршиж, өөр хоорондоо ямагт харгалдан бусдын зууш болох уу, эсвэл нэгэн дээвэр дор нэгдэн нягтарч, өгсөн дээшлэх үү гэсэн ацан зам тулгарчээ. Тэрхүү түүхэн сонголтыг зөв ухамсарласан Хамаг Монголын хан [[Тэмүжин]] эсгий туургатныг нэгтгэх тэмцэлд эргэлт буцалтгүй оржээ. Хамаг Монголын дотор Тэмүжинээс гадна [[Жамуха|Жамух]]ын толгойлсон хүчний нөгөө туйл үүсэж, тэд тус тусдаа хүчээ зузаатгахыг эрмэлээж байв. Харин цагийн байдал Тэмүжиний талд аятай эргэж, Жамухын харъяат нараас түүний талд дагаар орсоор байлаа. [[Хэрэйд]]ийн ханлигийн дотор эвдрэл гарч, [[Ван хан|Тоорил]] ханыг хүчин мөхөсдөхөд [[Тэмүжин]] ивээлдээ авч дахин тэнхрүүлэв. Ингээд түүнтэй хамт 1196 онд [[Алтан улс]]ад туслан, [[Татар]]т хамтын хүчээр цохилт өгчээ. Тэд 1199 онд [[Найман]]ы ханлигтай нүүр тулж байлдсанаас гадна Монгол угсааны олон аймгийг байлдан дагуугав. Гэвч [[Тайчууд]], [[Хонгирад]], [[Ихирэс]], [[Горлос]], [[Татар]], [[Ойрад]], [[Найман]] аймгийн ноёд эвсэж, Чингисийн эсрэг шинэ холбоо байгуулжээ. Тэд 1201 онд Эргүнэ мөрний хөвөөн дээр хуралдаж, [[Жамуха]] сэцэнийг '''Гүр хаан''' хэмээн өргөмжилжээ. Эл бүлэглэлийн эсрэг Тэмүжин Тоорил хантай хүч хавсран тулалдаж бут цохижээ. Жамухын эвслийг бут цохисны дараа Тэмүжин 1202 онд Татарыг эрхэндээ бүрмөсөн оруулав. Жамуха Хамаг Монголын нөлөө бухий язгууртан [[Алтан]], [[Хучар|Хучир]] нарыг талдаа урвуулж, Тоорил ханы хүү Нялх Сэнгүмээр эцгийг нь ятгуулж, 1203 онд Тэмүжиний эсрэг дахин эвсэл байгуулжээ. Үүнийг тагнаж мэдсэн Тэмүжин 1203 оны намар [[Туул гол]]ын хавь газар Тоорил ханыг гэнэдүүлэн цохижээ. Ингэж [[Тэмүжин]] хамгийн хүчирхэг Хэрэйдийн ханлигийг мөхөөснөөр Монгол туургатны дотор эрх сүр, нэр хүнд нь эрс өсөв. Эцэст нь өмнөх тулалдаануудад ялагдаж, Найманы [[Таян хан]]ыг тойрон бүгсэн ханлиг, аймгуудын хэсэг бусаг хүчийг 1204 онд бут цохисноор Монгол туургатны үндсэн гол хэсгийг өөртөө нэгтгэжээ. Тэмүжин ийнхүү «хагацсан улсаа хамтатгаж, бутарсан улсаа бүртгэх» их үйл хэргийг бүтээсэн билээ. Энэ үе бол Их монгол улс байгуулагдах явц дахь нэг ёсны шилжилтийн үе байжээ. ===Их Монгол Улс байгуулагдсан нь=== [[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb|Монголын байлдан дагуулалт]] [[File:Empire_of_Genghis_Khan_at_his_death.png|thumb|Чингис хааныг өөд болох үеийн Их Монгол Улсын газар нутаг]] 3-р жарны улаан [[бар жил]] (1206) бол Монгол түмэнд ивээлээ өгч, хэзээ ч үл умартах түүхэн аугаа их үйлсийн гараа болсон юм. 1206 оны намар цагт [[Онон гол|Онон голын]] эхнээ [[Чингис хаан|'''Тэмүжиний''']] oрд өргөөнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган '''[[Их Хуралдай]]''' хуралджээ. Их Хуралдайн өмнө тавигдсан үндсэн зорилт нь '''Их Монгол Улс''' байгуулагдсаныг даяар олноо зарлан тунхаглах, нүүдэлчин монголчуудын төрийн жолоог бат түвшин атгах их хааныг сонгон өргөмжлөх явдал байв. Ийнхүү монгол угсааны олон ханлиг аймгуудыг нэгтгэн захирсан Монгол хэмээх улс [[Төв Ази|Төв Азид]] тогтнон мандсан байна. Шинэ тулгар Монгол улс тогтнон мандахад бас Чингис хааны шадар зүтгэлтнүүд, нийт Монгол түмэн гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Монголын тулгар төр тогтсоныг өргөн утгаар нь авч үзвэл, МЭӨ 3 зуунаас үүдэлтэй яэгуурын монголчуудын 1400-аад жилийн шаргуу тэмцлийн зүй ёсны үр дүн, нүүдэлч удмынхны нийгэм-улс төрийн хөгжилд гарсан чанарын хувьсал өөрчлөлт, өтгөс өвгөдөөс маань улбаалсан төр ёсны уламжлал, шинэчлэлийи яах аргагүй гойд содон түүхэн үзэгдэл байсан юм. Их Монгол нь улс хэмээх орчин цагийн ухагдахууны үндсэн шалгуур - тодорхой газар нутаг, хил хязгаар, хүн ам, төр болон төрийн бүрэн эрхт байдал хэмээх гол болзолуудыг бүрэн дүүрэн хангаж байсан юм. Чингис хааны үндэслэн байгуулсан Их Монгол Улс нь эхэн үедээ умардаас өмнөд этгээдэд [[Байгал нуур|'''Байгал нуураас''']] [[Цагаан хэрэм|'''Түмэн газрын цагаан хэрэм''']] хүртэл, [[Хянганы нуруу|'''Хянганы нуруунаас''']] [[Алтайн нуруу|'''Алтайн чинад''']] хүртэл зүүнээс өрнөд хүртэл өргөн уудам нутгийг эзлэн оршиж байв. 1207 онд [[Зүчи]] баруун гарын их цэргийг удирдан, '''буриад, хабханас, тува,''' зэрэг [[Ойн иргэд]]ийг Их Монгол улсад нэгтгэжээ. 1218 онд киргизүүдтэй хамт бослого гаргасан [[түмэд]]үүд Чингисийн цэрэгт дарагдсаны дараа зарим хэсэг нь [[мэргид]]үүдтэй цуг [[Якут]] руу очсон нь якутын мэргид, тумат овог болжээ. Якут эрдэмтэд энэ нүүдлийг якутын ард түмэн бүрэлдэхэд нөлөөлсөн сүүлчийн үйл явдал гэж үздэг. Түрэг хэлнүүдээс монгол хэлтэй хамгийн ойр нь [[якут хэл]] юм. Якут хэлний 30% нь монгол үг байдаг. [[:en:Yakutian horse|Якутын баруун нутгийн адуу]] нь [[:en:Mongolian horse|монгол адуутай]] төстэй нь тогтоогджээ. Бусад түмэд хүмүүсийг урагш нүүлгэсэн нь одоогийн Өмнөд Монголын Түмэд болсон бололтой. Хожим [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх хаан]] мөн адил бослого гаргасан [[урианхай]]чуудыг тарааж хуваажээ. Чингис хааныг тэнгэрт хальсны дараа түүний хүүхдүүд нь хоорондоо хаан ширээний төлөө тэмцэлдэв. Чингисийн гэрээслэл ёсоор [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]] хаан ширээнд суух ёстой байсан боловч Чингисийн дүү Тэмүгэ Отчигин зэрэг нөлөө бүхий зарим ноёд Чингисийн отгон хүү [[Тулуй|Тулуйг]] хаан болгох санаатай байжээ. Түүнийг гадарлаад ч тэр үү, Өгэдэй ширээ залгамжлахаас цааргалах дүр үзүүлж, түүнээс шалтгаалан шинэ хаан өргөмжлөхөөр Хэрлэний “хөдөө аралд” эхэлсэн Их Хуралдай 40-өөд хоног үргэлжлэн байж 1229 оны билгийн 8-р сард сая өндөрлөжээ. Өгэдэйн ширээнд суухад авга ах Отчигин, [[Бэлгүдэй]], ах [[Цагадай|Цагаадай]], дүү [[Тулуй]], ах [[Зүчи|Зүчийн]] хүү [[Бат хаан|Бат]] зэрэг дээдэс онцгой хүндэтгэл үзүүлж мөргөн ёсолж, Цагаадай Тулуй нар 2 талаас түшиж, авга Отчигин араас нь тулж ширээнээ суулгажээ. Үүнээс хойш их хааныг өргөмжлөх бүрд бүгд мөргөх ёсон тогтсон гэдэг. 1241 онд [[Өгэдэй хаан]] нас бармагц хаан ширээний төлөө тэмцэл дахин өрнөжээ. Өгэдэйн ач хөвгүүн Ширмүн буюу Тулуйн хүү Мөнх хоёрын нэгийг ширээ залгамжлуулахаар гэрээслэлсэн гэдэг. Гэтэл Өгэдэйн хатан мэргэд овгийн [[Дөргөнэ]] /Туракина/ төрийн эрхийг түр барьж байгаа байдлаа ашиглаж өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаан болгох гэж хүчлэн оролджээ. Үүнээс болж шинэ хааныг сонгон өргөмжлөх явдал хойшлогдож 4-н жил шахам Дөргэнэ хатан төр барьжээ. Шинэ хааныг сонгох [[Их Хуралдай|Их Хуралдайг]] хуралдуулах гэж хэдэн удаа оролдсон боловч шийдвэрлэх гол эрх мэдэл бүхий хүмүүс цуглахгүй хойшлогдсон байна. Гагцхүү 1245 оны намар Хар хүрмийн (Хүрмэн чулуутайн нутагт Хар хүрэм голын хөвөөнд боссон тул Хар хүрэм гэж нэрлэсэн) ойролцоох Далан даваа гэдэг газар Их Хуралдай болж [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаанд өргөмжилсөн байна. Тэр хуралдай их өргөн болсон гэдэг. Их монгол улсын өнцөг булан бүрээс алтан ургийн ноёд язгууртнаас гадна Хятад, Орос, Солонгос, Франц, Гүрж, Герман, Араб, Багдад улс болон Ромын пап ламын элч [[Плано Карпини]] зэрэг гадаадын олон элч, төлөөлөгч нар ирсэн аж. Гүюг бас л хаан болохоос татгалзсан дүр үзүүлж миний дараа манай удмынханд хаан ширээг залгамжлуулж байх юм бол хаан больё гэсэн болзол тавьж зөвшөөрүүлээд хаан болжээ. Гүюг хаан ширээнд удсангүй. 1248 оны хавар дайнд явж байгаад [[Самарканд]] хотын орчимд тэнгэрт хальжээ. Хаан ширээний тэмцэл дахиад л өрнөжээ. Энэ завшааныг Гүюгийн их хатан [[Огул Каймиш]] ашиглан 1249-1251 онд төр барьжээ. Чингис хааны хойчис Зүчи-Тулуйхан, Цагадай-Өгэдэйхэн гэсэн 2 тал болж хуваагджээ. Алтан ордны улсын [[Бат хаан|Бат хан]] насны ахмад, нэр хүндтэйн учир 1249 онд өөрийн байгаа газарт Их Хуралдай хийх санал дэвшүүлж, олон ноёдод урилга зарлага явуулжээ. Тэнд цөөхөн хүн очсон боловч Батыг өөрийг нь их хаан болгох саналыг дэвшүүлжээ. Бат түүнийг хүлээж авсангүй, харин Тулуйн хүү Мөнхийг хаан өргөмжлүүлэхээр тогтоожээ. Гэтэл Өгэдэй-Цагадайнхан Өгэдэйн ач хүү Ширмүнийг хаанд өргөмжлөх санаатай байжээ. Хаан ширээний төлөөх тэмцэл ил далд үргэлжилж 1251 оны зун Алтан ордны улсын Бэрх ноёны удирдлагаар болсон Их Хуралдайгаар [[Мөнх хаан|Мөнхийг]] хаанд өргөмжилжээ. Мөнх хаан болоод өөрийг нь эсэргүүцсэн Өгэдэйн ач хүү Ширмүн, Гүюгийн хүү Хочин, Нуху, Чингис хааны дотны нөхөр Зэлмийн хүү Есүндэй, Занги, Цанай, Элжигдэй, түр хугацаагаар төр барьж байсан Хаймиш хатан, Гүюгийн их түшмэл Чингай зэрэг 70 гаруй хүнийг хатуу чанга шийтгэн ихэнхийг нь цааш нь харуулж [[Дөргөнэ]] хатан зэргийг цөлсөн байна. Гүюгийн дэмжлэгээр [[Цагаадайн Улс|Цагаадай хаант улсын]] ширээг эзэлж байсан Цагаадайн хүү [[Есөнмөнх|Есөнмөнхийг]] баривчилж цаазлаад, ширээг Цагаадайн ач Хар-Хулагуд эзлүүлжээ. Мөнх хааны энэ эрс тэс ширүүн арга хэмжээ нь Мөнх хааны байр суурийг бэхжүүлж, улс төрийн хямрал тэмцлийг намжаасан байна. Ийнхүү Чингисээс хойш Чингисийн удмынханы дунд хаан ширээний төлөө тэмцэл ахин дахин өрнөж байжээ. Энэ муу үзэгдэл ганц монголд тохиолдсон зүйл бус, дэлхийн олон улс оронд үзэгдэж байсан ба байдаг үзэгдэл болохыг тэмдэглэх хэрэгтэй. === Их Монгол Улсын төр барьсан хаад болон хатад: === # '''[[Чингис хаан|Тэмүжин]]''' (1206-1227). Өргөмжилсөн нэр нь Чингис. Эцэг нь Есүхэй, эх нь олхонуд аймгийн Өүлэн Үжин. Усан морин /хар/ жилийн зуны тэргүүн сарын 15-нд (аргын 1162 оны 5-р сарын 31/ мөн 6-р сарын 1-н ч гэдэг) одоогийн Хэнтий аймгийн Дадал сумын нутаг- Онон мөрний [[Дэлүүн болдог]] гэдэг газар төрсөн. Шороон тахиа жил /1189 он/ Хамаг Монгол улсын хан болж, Чингис гэдэг цол авсан. Улаан барс жилийн /1206 он/ намар оройхон нэгдсэн Их Монгол улсын хаанд өргөмжлөгдсөн. Хаан ширээнд 22 жил суусан. Гал гахай жилийн /1227 оны 8-р сард/ зун тэнгэрт халив. 66 жил наслажээ. # '''[[Тулуй]]''' (1227-1229). Чингис хааныг тэнгэрт халихдаа Өгэдэйг залгамжлагчаар зарласан боловч тэрээр хаан ширээнд суухаас цааргалсан тул Тулуй 2 жил эрх мэдлийг гартаа авсан. # '''[[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]]''' (1229-1241). Өргөмжилсөн нэр нь Далай хаан. Эцэг нь Чингис, эх нь хонгирад аймгийн Бөртэ Үжин. 1186 онд төрсөн. 1229 оны 9-р сараас 1241 оны 12-р сард тэнгэрт халих хүртлээ хүртэл хаан ширээнд 13 жил суусан. Их хатан нь найман аймгийн Дөргэнэ хатан байв/Туракина/. # [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] (1241-1246) Өгэдэйн 6-р хатан 5 жил түр төр барьсан. # '''[[Гүюг хаан|Гүюг]]''' (1246-1248). [[Өгэдэй хаан]], [[Дөргөнэ]] хатан нарын хүү болж 1206 онд төрсөн. 1246 оны хавар их хаанд өргөмжлөгдсөн, 1248 оны хавар тэнгэрт хальж 2 жил хаан ширээнд суусан. # [[Огул Каймиш хатан]] (1249-1251) Гүюг хааны их хатан 2 жил төр барьсан. # '''[[Мөнх хаан|Мөнх]]''' (1251-1259 ). Чингис хааны отгон хүү Тулуй, хэрэйдийн Сорхахтани хатан нарын хүү болж 1208 онд төрсөн. 1251 оны зун их хаанаар сонгогдсон, хаан ширээнд 9 жил сууж 1259 оны зун Сычуаньд цэргийн хуаранд өвчнөөр тэнгэрт хальсан. # '''[[Аригбөх]]''' (1260-1264). Эцэг нь Чингисийн хүү Тулуй, эх нь хэрэйдийн Сорхахтани хатан, 1257 онд Мөнх хаан Сун улсыг дайлаар мордохдоо төр хариуцан тамга барьж суухаар Хар-Хоринд үлдээсэн, 1260 оны зун Хар-Хоринд Их Хуралдайгаар хаан ширээнд өргөмжлөгдсөн, гэтэл төрсөн ах [[Хубилай хаан|Хубилай]] мөн өөрийгөө [[Шанду|Шандуд]] Их Хуралдай гэгчийг хуралдуулж хаан гэж тунхагласан тул ахтайгаа хаан ширээний төлөө тэмцэлдэн дайтаад 1264 онд ялагдаж Хубилайд буун өгсөн, 1266 онд нас барсан эсвэл хорлогдсон байж магадгүй хэмээн түүхэнд таамагладаг байна. # [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1260-1271) — 11 жил хаан суусан. Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн. ''Их'' ''Монгол Улсын хааны цолыг Юань улсын захирагчид өвлөн авсан''. === Юань улсын хаад: === # [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1271-1294) — Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн. # '''[[Өлзийт]]''' (Төмөр) хаан (1294-1307) — 13 жил хаан суусан. Хубилай хааны хүү [[Чингим|Чингим хунтайжийн]] отгон хөвгүүн. # '''[[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг]]''' (Хайсан) хаан (1307-1311) — 4 жил хаан суусан Чингим хунтайжийн хоёрдугаар хүү [[Дармабала|Дармабал]] тайжийн ууган хүү. # [[Аюурбарбад буянт хаан|'''Буянт''']] (Аюурбарбад) хаан (1311-1320) — 9 жил хаан суусан. Хайсан Хүлэг хааны дүү. # [[Шадбал гэгээн хаан|'''Гэгээн''']] (Шадбал) хаан (1321-1323) — 4 жил хаан суусан Буянт хааны хөвүүн. # '''[[Есөнтөмөр хаан]]''' (1323-1328) — 5 жил хаан суусан. Хубилай хааны гуч, [[Гамала]] жинь вангийн хүү. # [[Аригиба хаан|Асухиба хаан]] (1328) — 3 сар хаан суусан Есөнтөмөр хааны ууган хөвгүүн. # '''[[Хүслэн хаан]]''' (1329) — 7 сар хаан суусан Хүлэг хааны ууган хөвүүн. # [[Тугтөмөр хаан|'''Заяат''']] (Тугтөмөр) хаан (1328-1329, 1329-1332) — 4 жил хаан суув. Хүлэг хааны II хөвүүн. # '''[[Ринчинбал хаан]]''' (1332) — 40 хоног хаан суув. Хүслэн хааны отгон хөвүүн. # [[Тогоонтөмөр хаан|'''Ухаант (Тогоонтөмөр) хаан''']] (1333-1370) — 38 жил хаан суусан, Ринчинбал хааны ах. <gallery> Файл:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg Файл:YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Гол|Их Монгол Улсын цэргийн зэвсэг, зэвсэглэл}} [[Файл:DiezAlbumsArmedRiders II.jpg|thumb|Перси дэх Морин цэрэг]] [[Файл:Bitwa pod Legnicą.jpg|thumb|Легницийн тулалдаан]] [[Файл:Mōko Shūrai Ekotoba e20(2).JPG|thumb|Монголчууд Японд довтолсон]] [[Хишигтэн]] нь Их Монгол улсын зэвсэгт хүчний цөм болж байсан боловч, цэргийн хэрэг нь цар далайцаараа ихээхэн өргөн агуулгатай байжээ. Арван өрхөөс татсан арван цэргээс бүрдэх аравт, арван аравт бүрийн цэрэг нийлсэн зуут, арван зуутын цэргээс бүрдсэн мянгат, арван мянгатын цэрэг бүхий түмт байхаар журамласан цэргийн зохион байгуулалтын тогтолцоо нь Их Монгол улс байнгын хүчирхэг армитай байх нөхцлийг бүрдүүлсэн юм. [[Чингис хаан]] цэргээ шинэ зохион байгуулалтанд оруулж, байнгын армийг бий болгов. Цэргийн ерөнхийлөн захирах тушаалтныг буй болгож, тэр тушаалд нэрт жанжин [[Хубилай]]-г томилов. Мөн дээд хэмжээний арван хоёр зөвлөхөөс бүрдсэн Илдэч хэмээх цэргийн бодлогын газрыг байгуулав. Цэргийн яамны маягийн эл байгууллага нь цэргийн эрдэм ухааныг хөгжүүлэх, цэргээ байлдааны байнгын бэлтгэл сургуультай байлгах, цэргийн жанжин, дарга нарын удирдлагын ур чадварыг ямагт төгөлдөржүүлэх, армийн зохион байгуулалтыг чанд цэгцлэх, дээд зэргийн уян хатан, хөдөлгөөнт армийг байлдааны бэлэн байдалд барьж байх гол үүрэгтэй байжээ. [[Чингис хаан]], түүнийг залгамжлагчид цэргийн үйлдвэрүүдийг хөгжүүлж, анги, нэгтгэлүүдийг шинэчлэн зохион байгуулж, 1206 оны байдлаар 95 мянгат болон 10,000 хишигтэн цэрэг нийт 105 мянган цэрэг хүрч байсан. Их Монгол улс хүчирхэг зэвсэгт хүчинтэй байсан нь цэргийн сургалтын бүхэл бүтэн тогтолцоо бүрдүүлсэнтэй холбоотой. Эл тогтолцоо нь, хүүхдээ хар багаас нь морь унуулж, нум сум харвуулж сургах, байлдах болон агнах наад захын эрдмийг эзэмшүүлэхийг иргэн бүрийн зайлшгүй үүрэг болгосон бүх нийтийн цэргийн бие даасан сургалт; мөн моринд гарамгай болгох, сэлэмдэх урлагт суралцах, оньсон техник эзэмших зэрэг албан ёсны мэргэжлийн сургалт гэсэн хоёр үндсэн хэлбэртэй байжээ. Байн байн тэмцээн, наадам зохион байгуулж байсан нь зугаа цэнгэлийн төдийгүй, цэргийн сургалтын үр дүнг шалгах гол хэлбэр байсан. Чингисийн цэргийн эрдэм ухаан нь ашигтай байрлалаас түрүүлж, гэнэтийн цохилт өгч байлдааны санаачилгыг гартаа атгах, газар орон цагийн байдалд зохицон таацуулан шийдвэр гарган хэрэгжүүлэх, морьт цэргийн хөдөлгөөнт чанарын өндөр боломжийг шавхан дайчлах, цэрэг эрийн зориг хүч, сэтгэл зүйн хатуужил, ов мэх, авхаалж самбааг илтгэж, улс төр, цэргийн бодлогыг чадварлаг хослох урлаг байв. Их Монгол улсын зэвсэгт хүчин нь хөнгөн болон хүнд морин цэргээс бүрдэж байв, Хөнгөн морин цэрэг хөдөлгөөнт чанар, суу залиараа нэн гайхамшигтай. Хүнд морин цэрэг нь өвч зэвсэглэсэн тусгай зориулалт бүхий цэрэг юм. Цэргийн гол зэвсэг нь нум сум, сэлэм, жад, сүх төмөр, шийдэм, бороохой, хуяг дуулга байв. Монголын морьт арми нь хэрэм боомт эвдэх инженерийн ангитай байжээ. Ийм ч учраас монголчууд урьд өмнө дэлхий дахинд хэзээ ч байгаагүй цэрэг дайны номлолыг бий болгосон бөлгөө. Мөн үүнд нэгэн зүйл сонирхол татаж байгаа нь Дундат зууны үеийн Монгол цэргийн зэвсэглэлд алсын тусгалтай, сөнөөх хүч чадалтай их буу байв. Энэ тухай тэр үед бусад улс орноос ирж байсан хүмүүсийн дурдатгал, түүхийн сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэгдэн үлджээ. Нүүдэлчдийг ямар ч соёл боловсролгүй богино ухаантай зэрлэгүүд мэт үздэг тийм хүмүүст Монгол цэргийн зэвсэг, техникийн хөгжил, түүнийгээ хэр зэрэг чадварлаг хэрэглэж байсан нь тодорхой хариулт болох буй за. Монгол цэргийн зэвсэглэлд байсан их буу нь [[Кидан|Кидан Гүрний]] үеэс өвлөгдөн уламжлагдаж улам боловсронгуй болж ирснийг хэлэх хэрэгтэй. Энэ төрлийн зэвсэг нь Чингис хааны үед чанарын шинэ түвшинд гарч явган, морьт цэргийн эсрэг галт, тэсрэх, хорт хийт бөмбөг, бэхэлсэн цайз, хэрэм, хамгаалалтын сэтлэх, нураах гол хэрэгсэл нь [[их буу]], [[чөдөр оньс]], шидэх харвах зориулалт бүхий бусад тоног төхөөрөмж болж байв. Ийм буу нь тухайн үедээ гал, утаа, сүрлэг дуу чимээ, хөнөөх чадвараараа хосгүй байжээ. Чингис хаан баруун зүг хийсэн дайндаа (1218-1220) их буу хэрэглэж байсан бөгөөд түүнийгээ богино буу гэх буюу “пуужин” буу гэдэг байлаа. Мөн хурдан буу буюу арван таван гуурс бүхий шувтлагч буу гэх зэрэг сүр хүч ихтэй гайхамшигт их буу хэрэглэж байж. Монголын цэргийн жанжин Тачар, [[Алтан улс|Алтан улсын]] цайз балгадыг бүслэн байлдаж байхдаа (1233 он) мөн монгол цэргийн жанжин Ганбухын цэрэг (1237 он) их буутай байсан тухай Хятадын түүхчид бичиж үлдээсэн байна. Энэ мэтчилэн Хятадын түүхийн сурвалж бичигт монгол цэрэг дарьт их буу хэрэглэж байсан тухай тэмдэглэжээ. Хятадын түүхч Чоу Вэй, Тогоонтөмөр хаан Цинзян хотыг (1338 он) их буугаар галлаж байсан гэж бичжээ.{{Citation needed}} Юань улсын эхэн үед төв Азиас чулуун сумтай галт үхэр буу олдож байсан тухай мөн тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн түүхэн сурвалжид "монгол цэрэг их буутай тэрэг олонтой, зарим буу нь нэлээд том бөгөөд монголчууд өөрсдөө дарь хийж чаддаг байсан” гэж бичжээ. Тогоонтөмөр хааны үед Товуу нь (1344 он) галт сумаар дээрэмчний завь руу харвахад уг завь нь бутран ихэнх нь шатаж байсан тухай энэ хүн тэмдэглэсэн байдаг.{{Citation needed}} Ер нь монголчууд 1200 оноос өмнө дарьт зэвсэг, их буу хэрэглэж байжээ гэж үздэг юм. Монгол цэрэг зөвхөн их буу, галт зэвсэг хэрэглээд зогсоогүй, мөн янз бүрийн зориулалттай сумтай байлаа. Дайсныг сүрдүүлэх, их цэргийг удирдан жолоодохын тулд дуут сум хэрэглэж байсан нь бидний үеийн дохионы пуужинтай утга нэг юм. Монголчууд галт зэвсгээ цаашид хөгжүүлсэнгүй тухайн үед гавшгай хөдөлгөөнт маневрийн байлдаан, тулалдаан хийх нь зонхилж түүнд ихээхэн хэмжээгээр ач холбогдол өгч байсан хийгээд зөвхөн хот, цайзыг буулган авахад ашиглагдаж байсан нь ч үүнд нөлөөлсөн байж болох талтай. ===Мянгатын систем=== [[Файл:DiezAlbumsEnthronization3.jpg|thumb|300px|Хаан үйлчилгээнд [[Хишигтэн]] (Судрын чуулган)]] [[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа [[Аравтын тооллын систем|аравт]] болгон хуваажээ. Мянгат нь 1206 онд 95 байснаа 1227 он гэхэд 129 болж өргөжсөн. [[Чингис хаан]] ийнхүү [[Мянган|мянгатын тогтолцоог]] яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол улсьн өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээннй цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чингис хааны үеийн мянгатын ноёд ! rowspan="4" |№ ! colspan="3" rowspan="4" |1206 оны Мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Т |first=Дашцэрэн |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=МУИС, Монгол Хэл, Соёлын Сургууль |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=153-154}}</ref> ! rowspan="4" |№ ! colspan="4" |1227 оны Мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=395-403 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> |- ! colspan="4" |Их Ноён [[Тулуй|Тулуйн]] захирсан 101 мянгат |- ! colspan="4" |Гол Мянган: [[Тангуд|Тангудын]] [[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]] |- ! colspan="2" |Баруун гарын 38 мянганы ноёд ! colspan="2" |Зүүн гарын 62 мянганы ноёд |- |1 |[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]] |[[Арулад|Аруладын]] [[Боорчи|Боорчи ноён]] |[[Жалайр|Жалайрын]] [[Мухулай|Мухулай ноён]] |1 |'''Аруладын Боорчи ноён''' |Баруласын Булуган халжа |'''Жалайрын Мухулай гоо ван''' |Худус халжа |- |2 |Хушины [[Борохул]] ноён |[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]] |[[Уруд|Урудын]] [[Жорчидай|Жорчидай ноён]] |2 |Борохул ноён |Сүлдүсийн Тогорил ноён |[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]] |[[Өгэлэн чэрби|Өгэлэ чэрби]] |- |3 |Баарины Хөхөчос |Манан Баарины [[Хорчи ноён]] |[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] Хунан ноён |3 |Мангудын Жэдай | rowspan="4" |Онгудын Алахуш Дигитхури хүргэн |Урианхайн Есөнбуха<ref name=":0">[[Зэлмэ|Зэлмэ ноёны]] хүү</ref> |[[Сөнөд|Сөнидын]] Тэмүдэр хорч |- |4 |Марал |Баруласын [[Хубилай ноён]] |Татарын [[Шихихутуг]] |4 |Олхонудын Хингиадай |Урудын Хөхөтэй ноён |Жалайрын Дайсун<ref>Мухулай ноёны дүү</ref> |- |5 |Мангудын Жибгэ |Урианхайн [[Зэлмэ|Зэлмэ ноён]] |Мангудын Хуйлдар сэцэн |5 |Хонхотаны Толун чэрби |Урудын Бүчин ноён |Жадараны Кошакул |- |6 |Юрухан |Хонхотаны Толун чэрби |Мангудын Жидай |6 |Хонхотаны Сүйхэтү чэрби | rowspan="9" |Ихирэсийн Буту хүргэн (есөн мянгантай) |Жадараны Жусук |- |7 |Хөхө |[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]] |[[Ноёхон|Ноёхоны]] Жунсо |7 |Жалайрын Бала чэрби | |Мангудын Мөнх халжа |- |8 |[[Бэсүд|Бэсүдийн]] [[Зэв|Зэв ноён]] |Чүлгэдэй |Бэсүдийн Хүчүгүр |8 |Жалайрын [[Архай Хасар]] | | rowspan="10" |Хархидааны [[Үеэр|Уяр]] ваншай, түмтийн ноён |- |9 |Удутай |Хүчү (Чингис хааны өргөмөл дүү) |Бала |9 |Сүлдүсийн Шидун ноён | |- |10 |Жалайрын Бала чэрби |Бэсүдийн Хөхөчү (Чингис хааны өргөмөл дүү) |Түгэ |10 |Татарын Шихихутаг | |- |11 |Хэтэ |Хоргасун |Бэсүдийн Дэгэй |11 |Дөрвөний Дүйсүх | |- |12 |Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]] |Баарины Үсүн бэхи |[[Оронар|Оронарын]] Оронардай |12 |Баарины Монгол дархан | |- |13 |Мөнх |Шилүгэй |Жалайрын Дайр |13 | rowspan="4" |Дөрвөн мянган Ойрадын [[Худуга бэхи]] | |- |14 |Халжа |Тахай баатар |Мүгэ ноён |14 | |- |15 |Хурчахус |Нэгүдэйн Цагаан гуа |Урудын Бужир ноён |15 | |Татарын Их Хутагт ноён |- |16 |Гэүги |Нүцгэн Баарины Алаг ноён |Мүнгүр |16 | |Хонгирадын Алчи хүргэн |- |17 |Уряут-Килингуутын[[Бадай|Бадай дархан]] |[[Сүлдүс|Сүлдүсийн]] [[Сорхон шар]] |Долоодай |17 | rowspan="10" |Баарины [[Хорчи ноён]], түмтийн ноён | |Хонгирадын Хатай ноён |- |18 |Уряут-Килингуутын [[Хишилиг|Хишилиг дархан]] |Баруласын Булуган |Бөгэн |18 | |Хонгирадын Букур ноён | rowspan="10" |Зүрчидийн Туган ваншай, түмтийн ноён |- |19 |Хэтэй |Харачар |Баруласын Худус халзан |19 | |Хонгирадын Тэгүдэр |- |20 |Чаурхай |Хонхотаны Сүйхэтү чэрби |Хонгиран |20 | |Хонгирадын Шунгур |- |21 |Тогоонтөмөр |Мэгэтү |Дархадын Хадаан |21 | |Мангудын Хуйлдар сэцэн |- |22 |Мороха |Дорибөх |Идухадай |22 | |Хонхотаны Суту ноён<ref>Мэнлиг эцгийн хүү</ref> |- |23 |Ширахул |Дагун |Дамачи |23 | |Жалайрын Есүр ноён |- |24 |Хауран |Алчи |Тобсаха |24 | |[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]] |- |25 |Тунхудай |Тобуха |Ажинай |25 | |Жалайрын Ухай ноён |- |26 |Түйдхэр |[[Горлос|Горлосын]] Сачуур |Жидэр |26 | |Жалайрын Барчуг ноён |- |27 |Олар хүргэн |Олхонудын Хингиадай |Буха хүргэн |27 |Олхонудын Тайчу хүргэн | |Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]] |- |28 |Хурил |Ашиг хүргэн |Хадай хүргэн |28 |Хадархины Мухар хөрөө | |[[Доголху чэрби]] | |- |29 |Хонгирадын [[Чигү хүргэн]] |[[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Алчи хүргэн]] |Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён |29 |Урианхайн Есөнтэй<ref name=":0" /> | |Урианхайн Удачи | |- |30 |Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён |[[Ихирэс|Ихирэсийн]] [[Буту хүргэн]], 2 мянган Ихирэс |Ихирэсийн нэр тодорхойгүй ноён |30 |Сөнидын Хадаан | |[[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй ноён]] | |- |31 |[[Онгуд|Онгудын]] [[Алахуш Дигитхури|Алхушдигид хури хүргэн]] |Онгудын ноён |Онгудын ноён |31 |[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]] | |Хонгирадын [[Чигү хүргэн]] | |- |32 |Онгудын ноён |Онгудын ноён | |32 |[[Хиад|Хиадын]] Хөхө, Мэнгэтү ноёд | |Баарины Ухар халжа | |} Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. Чингисийн эх, хөвгүуд, дүү нар болон авга [[Отчигин]] нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. Чингис хаан '''Отчигин, [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, ахмад хүү [[Зүчи|Зүчид]] 9000 өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, дүү [[Хачиун Алчи|'''Хачиунд''']] 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чингис хааны эх, дөрвөн дүү, таван ханхүүдээ өгсөн хувийн мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=404-408 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> ! rowspan="2" |№ ! colspan="4" |Чингис хааны 4 ханхүүгийн хувийн мянгатын ноёд ! colspan="3" |Чингис хааны 4 дүүгийн хувийн мянгатын ноёд |- !Зүчи хан !Цагадай хан !Өгэдэй хаан !Хүлгэн ханхүү !Өэлүн эх, Отчигин ноён !Жочи Хасар !Хачиун алчи |- |1 |Салжиудын Мүнгүр ноён |Баруласын Харачар |Жалайрын Илугай |Баруласын Хубилай ноён |<small><big>Хүчү</big></small> |Жибгэ |Урианхайн Чаурхай |- |2 |[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] [[Хунан (жанжин)|Хунан ноён]] |Хонгирадын Мүгэ ноён |Бэсүдийн Дэгэй |Нохосын Тогорил ноён |Хөхөчү | |Найманы Асудай |- |3 |[[Үүшин|Хушины]] Хушитай ноён |Идухадай |Сүлдүсийн Есөнтуа |Тоорил ноён |Ноёхоны Жунсо | |Найманы Учкаш гойон |- |4 |Хушины Байху ноён |Баарины Хөхөчос |Хонхотаны Дайр | |Хорхисун | | |} Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “Хишигтэн” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. [[Чингис хаан|Тэмүжин]] ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 торгууд, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ. Их Монгол улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. [[Чингис хаан]] хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв. Удалгуй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа. === Хууль=== Чингис хааны зарлигаар шадар түшмэл [[Шихихутаг]] "[[Их Засаг]]" хэмээх кодчилсон хуулийг батлан гаргасан байна. "Их Засаг" хуулийн өмнө энгийн ард иргэд болон ихэс дээдэс тэгш эрхтэй байж, адил ял зэмлэл хүлээдэг байснаараа онцлог юм. Хуулийн ял шийтгэл нь маш хатуу байсан бөгөөд жишээлбэл дайнд явах үед урд яваа хүнийхээ санамсаргүй унагаасан зүйлийг арын хүн авч өгөхгүй бол цаазаар авах ял оноодог байв. Энэхүү хатуу засаглал нь Монголын эзэнт гүрэнг амар амгалан, тайван тогтуун улс болгох үндэс суурь нь болж өгчээ. Европын жуулчид их гүрний ард иргэдийн өндөр зохион байгуулалттай, дэглэм журамтай байдлыг гайхан шагшсан байдаг.Мөн их засаг хууль нь Монголын хамгийн эртний хууль цаацын бичиг ба одоогоор олдсон эх сурвалж нь [[Солонгос]] улсад хадгалагдаж байна. Их гүрний үед сайд түшмэд, цэргийн жажид өөрсдийн авъяас чадварт тулгуурлан сонгогддог байсан бөгөөд шашин шүтэх эрхийг чөлөөлж өгсөн байна. Ард иргэдийн доторх хулгай дээрмийг чандлан хорьж зөрчигсдийг хатуу шийтгэдэг байв. Биедээ үнэт эрдэнэ тээж яваа ганц бие эмэгтэй хүн гүрний нэг өнцөгөөс нөгөө өнцөг хүртэл ямарч саадгүй аялах боломжтой байсан хэмээн зарим хууч ярианд өгүүлдэг. Их Монгол улсын үед аян дайнд мордох, их хааныг сонгох зэрэг хамгийн чухал асуудлуудыг [[Их Хуралдай]]гаар шийддэг байв. Их Хуралдайд алтан ургийнхан, цэргийн жанжид, төрийн сайдууд зэрэг хамгийн нөлөө бүхий хүмүүс уулзан цуглаж хамтаар улсын чухал асуудлуудыг шийддэг байжээ. Их гүрний өнцөг булан бүрт өртөө улаа байгуулж худалдаачид, элч нарын аюулгүй байдлыг хангасан байна. Эдгээр өртөө улаагаар дамжуулан худалдаачид [[Хятад]]аас [[Ойрх Дорнод]], [[Европ]] хүртэл саадгүй аялдаг байв. [[Чингис хаан]] төрийн тамгыг хэрэглэх болж, Монголчуудыг бичиг үсэгтэй болгох ажлыг эхлүүлж, мөн хуулчид, багш нар, уран бүтээлчдийг татвараас чөлөөлсөн байна. Их Монгол улс өргөжин бэхжихийн хэрээр эрх зүйн болон заншлын эрхийн хэм хэмжээ нь ялгамж, онцлогоороо тодорч харилцан бие биедээ нөлөөлөн, Монголын нийгмийн харилцааны нарийн түвэгтэй байдлыг зохицуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Энэ үеийн эрх зүйн хэм хэмжээг агуулсан хууль цаазын сурвалж бол [[Их Засаг]] хэмээх нэгдмэл хууль юм. Эл хууль бол нийгмийн нэг төрлийн харилцаа бус, харин олон төрлийн харилцааг зохицуулсан нэгдмэл хууль цааз байжээ. Харамсалтай нь Их Засаг хууль бидэнд бүрэн эхээрээ уламжлагдаж ирээгүй. "[[Монголын нууц товчоо]]", [[Рашид ад-Дин|Рашид Ад Дины]] "[[Судрын чуулган]]", Жүвейний "Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх", Магакийн "Нум, сумтан ард түмний түүх" зэрэг сурвалжийн шинжтэй бүтээлүүдэд Их Засаг хуулийн хэсэг зүйл заалтууд уламжлагдан иржзэ. 1320 онд Египетийн түүхч Макризи Алтан ордны улсаас [[Их Засаг]] хуулийн хамгийн томоохон хэсэг зүйл нээлтийг олсон нь тэр үеийн эрх зүйн чухал сурвалж болж буй. «Их Засаг» хууль бол Монголын тулгар төр байгуулагдсан түүхт үйл явдлын үр дагавар болон төрсөн юм. Засаг гэдэг үгийн эртний язгуур утга нь хууль цааз, дүрэм, журам, хэв ёс гэсэн ойлголтыг илэрхийлж байжээ.«Их Засаг» хууль бол Их Монгол улсын хааны бүрэн эрх, засаг захиргаа, цэрэг, гадаад харилцаа, шашны суртал, ахуй заншил, иргэд хоорондын харилцаа, сургаал, сургамж, тэтгэвэр, тэтгэмж, өмч хөрөнгө. өв залгамжлал, гэрлэлт, гэр бүлийн харилцаа, худалдаа арилжаа, эрүүгийн хэрэг, ялын бодлого, шүүн таслах журмыг эохицуулсан хууль байжээ.Уг хууль дахь ял шийтгэлийн төрлүүд нь андгайлах (тангарагийн эрүү), золиослох, дөнгөлөх, торгох, ташуурдах буюу шийдэмдэх, гянданд хорих, цөлөх, цаазаар авах буюу алах ял байв. Их засаг хуулиар эмэгтэйчүүдийг худалдах болон хулгайлах, монголчуудыг хоорондоо байлдахыг хоригложээ. Их Засаг хууль бол дэлхийн соёл иргэншлийн түүхнээ бүхэл бүтэн нийгэмд улс төрийн байгуулал бүрэлдэн төлөвшихөд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн эртний Вавилоны [[Хаммурапи хааны хууль|Хаммурапийн хууль]], Энэтхэгийн [[Ману цааз хууль|Манугийн хууль]] зэрэг алдартай хуулиудтай эн зэрэгцэхүйц ач холбогдолтой цааз-эрхэмжийн нэн чухал баримт бичиг юм. Учир нь эл хуулийн зарчим, үзэл санаа зөвхөн Монгол нутаг төдийгүй, ертөнцийн талыг эзэгнэсэн их гүрний хэмжээнд үйлчилж байсан хувьд дэлхийн хууль цаазны түүхэнд баларшгүй ул мөрөө үлдээсэн бөлгөө. === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал=== [[Зураг:Mongol dominions1.jpg|right|thumb|Монголын Эзэнт Гүрний хамгийн их өргөжин тэлсэн үе]] [[Файл:Mongol Empire in the 13th-15th centuries (135373001).jpg|thumb|Евразийн Их Монгол Улс даяар]] Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв. Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг. Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ [[Засаг захиргааны зохион байгуулалт|Сэцдийн зөвлөл]] байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай]]г [[Ван|Го ван]] буюу улсын ван болгожээ. Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг]]ийг томилжээ. Их хаан түүнд «Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв» гээд Надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй» гэж тушаасан байна. Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал. [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) [[Үсүн Өвгөн]] юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. [[Бэхи|Төрийн бэхи]] цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй. Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд Тодой чэрби мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавъяа, цэргийн удирдах ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]], [[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хэра-Унругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг. === Соёрхолын газар === Монголын байлдан дагуулалтаар харь орны үлэмж хэмжээний нутаг орон, хүн ардыг эзлэн авсан билээ. Иймээс эдгээр олон удаагийн аян дайнд байгуулсан гавьяа зүтгэлийг үнэлж ханхөвүүд, гүнж, ихэс ноёд тус бүрт тохируулан соёрхолын газрыг өрх ам бүлийн хамт шагнаж байсан. Чингис хааны үед эзэлсэн бүхий нутгаа дөрвөн хүүдээ хуваан өгсөн ч, ноёдод газар нутаг хуваан өгч байсангүй бөгөөд Өгөдэй хааны үеэс муж, хот, тосгон бүрээр нь хуваан эзэмшүүлэх болж, тухайн нутгаас авах татвар, гувчуур нь улсад төлөх болон, эзэн ноёнд төлөх гэсэн хоёр байдлаар татварлах болсон. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Өгэдэй, Мөнх хаадын үед соёрхол хүртсэн ноёд<ref>{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |last2=П |first2=Дэлгэржаргал |last3=У |first3=Эрдэнэбат |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |isbn=978-9919-9552-0-5 |location=Улаанбаатар |pages=597-599}}</ref><ref>{{Cite book |last=宋 |first=濂 |title=元史 |publisher=中华书局 |year=1976 |volume=8 |location=北京 |pages=2412-2444 |language=zh}}</ref> ! rowspan="2" |№ !Ноёдын нэр !Шагнуулсан газар, өрх !Авах гувчуур, 1319 он дүнгээр (жин торго) ! rowspan="2" |№ !Ноёдын нэр !Шагнуулсан газар, өрх !Авах гувчуур, 1319 оны дүнгээр (жин торго) |- ! colspan="3" |Өгэдэй хааны үе (1236-1238 он) ! colspan="3" |Өгэдэй хааны үе (1236 он) |- |1 |[[Даридай отчигин|Даритай отчигин]] |Нинхайжоугийн 10,000 өрх |1812 жин торго |33 |Тэндухур |Жэндингийн 100 өрх | |- |2 |Хасарын хүү Егү |Баньян лугийн 24493 өрх |3656 |34 |Сяонайдай |Дунпингийн 100 өрх |31 |- |3 |Хачиуны хүү Алчидай |Жинань лугийн 55200 өрх |9648 |35 |Хэрэйдэй Бату |Дунпингийн 100 өрх |40 |- |4 |Отчигин ноён |Идү лугийн 62156 өрх |11425 |36 |Мэгүчи |Фэнсянгийн 130 өрх | |- |5 |Бэлгүдэй ноён |Эньжоугийн 11603 өрх |1359 |37 |Жимисбаатар |Хуаймэнгийн 100 өрх |20 |- |6 |Бат хан |Пинян фүгийн 41302 өрх, 1238 онд Жэндин лугийн Жинжоугийн 10000 өрх | |38 |Бөхтөмөр |Жэндингийн 58 өрх |23 |- |7 |Цагадай хан |Тайюань фүгийн 47330 өрх 1238 онд Жэндин лугийн Шэньжоугийн 10000 өрх |6838 ! colspan="4" |Мөнх хааны үе (1252 он) |- |8 |Гүюг хаан |Дамин фүгийн 68593 өрх |5193 |1 |[[Мөгэ|Мөгэ ханхүү]] |Жинань лугийн 5000 өрх | |- |9 |Аригбөх |Жэньдин лугийн 80000 өрх |5013 |2 |Тайчу хүргэн |Жэндингийн 270 өрх |95 жин торго |- |10 |Хөлгөн ханхүү |Хэжянь лугийн 45930 өрх |4479 |3 |Хөхбуха ноён |Иду лугийн 275 өрх | |- |11 |Годан хан |Дунпин лугийн 47741 өрх |3524 |4 |Сажисбуха |Бянлянгийн 291 өрх | |- |12 |Алага бэхи, Онгуд аймаг |Гаотанжоугийн 20000 өрх |2399 |5 |Аргун заргач |Жинингийн 35 өрх | |- |13 |Луго гүнж, Алчи хүргэн |Жининь лугийн 30000 өрх |2209 |6 |Булгай Бат |Дэжоугийн 153 өрх |61 жин торго |- |14 |Хожин бэхи, Буту хүргэн |12652 өрх |2766 |7 |Шидэ ноён |Дунпингийн 112 өрх |84 жин торго |- |15 |Тэмүлэн гүнж, Чигү хүргэн |Пүжоугийн 30000 өрх |1836 |8 |Бона |Дунпингийн 32 өрх |18 жин торго |- |16 |Хулуйхан бэхи, ойрад аймаг |Яньань фүгийн 9796 өрх |722 |9 |Худуха |Гуанпингийн 40000 өрх | |- |17 |Мухулай го вангийн ураг |Дунпингийн 39019 өрх |3343 |10 |Тачу түмтийн ноён |Пиняны 186 өрх |37 жин торго |- |18 |Жалайрын Дайсун ноён |Дунпингийн 10000 өрх |720 |11 |[[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]] |Хуаймэнгийн 3606 өрх |224 жин |- |19 |Хуйлдар сэцэн |Тайань жоугийн 20000 өрх |2425 |12 |Борохул ноён |1252 онд Баодингийн 415 өрх 1257 онд Вэйхуй лугийн 1100 өрх |449 жин |- |20 |Жүрчидэй ноён |Дэжоугийн 20000 өрх |2948 |13 |Сүбээдэй баатар |1257 онд Бянляны 1100 өрх |230 жин |- |21 |Бадай, Хишилиг |Шүньдэ лугийн 14087 өрх |2406 |14 |Тачар ноён |Пиняны 200 өрх |80 жин |- |22 |Баруун гарын 3 түмэн: [[Боролдой жанжин|Боролдой]] |Гуанпин лугийн 17333 өрх |1738 |15 |[[Урианхадай]] |Дунпингийн 1000 өрх |191 жин |- |23 |Тэмүдэй хүргэн |Гуанпин лугийн 9457 өрх |989 |16 |Сүдүн ноён |1257 онд Жэндингийн 1100 өрх | |- |24 |Өгэлэн чэрби |Гуанпин лугийн 15807 өрх |680 |17 |Есүр ноён |1257 онд Жэндингийн 169 өрх | |- |25 |Зүүн гарын есөн мянган: Хадаан тайш |Хэжянь лугийн 1023 өрх |160 |18 |[[Чингай|Чингай ноён]] |1257 онд Баодингийн 95 өрх | |- |26 |Есүбухын 4 мянган |Хэжянь лугийн 1317 өрх |223 |19 |Анчар ноён |Тайюаний 550 өрх | |- |27 |Есүгүрын 3 мянган |Хэжянь лугийн 1775 өрх |288 |20 |Тэмүдэй |Датунгийн 751 өрх | |- |28 |Тэлэнгүдийн 1 мянган |Хэжянь лугийн 1450 өрх |206 |21 |Егэ тайфу |Шандугийн 540 өрх | |- |29 |Жадараны Хошагул, Жусук |Цайжоугийн 10000 өрх |748 |22 |[[Амухай]] |Дамингийн 33 өрх | |- |30 |Таш хорчи |Дунпингийн 680 өрх |155 |23 |Суду ноён |Дадугийн 31 өрх | |- |31 |Дэгэй ноён |Дамингийн 1713 өрх |507 |24 |Буба хорч |Дадугийн 84 өрх | |- |32 |Хонгортахай |Пиняны 144 өрх |40 |25 |Алаг буурч |Жэндингийн 55 өрх | |} == Татвар == Монголын эзэнт гүрний татварын тогтолцоо нь татвар, гувчуурыг олон хэлбэрээр авч төрийн санг бүрдүүлж байсан. Татвар нь газар нутгаас авах бол, гувчуур нь хүн бүрээс авах татварын төрөл юм. Монголчууд суурин соёлт ард түмнийг эзлэн нэгтгэснээс хойш цаг үеэ дагаж хувьсаж байсан ч, нүүдэлчин болон суурин иргэнд зориулсан татварын давтагдашгүй хууль дүрмийг батлан хэрэгжүүлж, их хаад солигдох бүрт улам төгөлдөржүүлж байсан. Монголын нууц товчоонд өгүүлснээр нүүдэлчин малчдаас авах татварыг гувчуур гэж бичих нь олонтаа таарна. Монголын Нууц Товчооны 279 дүгээр зүйлд: "Чингис хаан эцгийн зовж байгуулсан улсыг бүү зовооё. Хөлий нь хөсөр, гары нь газар тавиулж жаргуулъя. Хаан эцгийн бэлэн суурийг эзлээд иргэнийг үл зовоохыг эрхэм болгоно. Шөл шүүс болгож харьяат улсын сүрэг хонь бүрээс нэжээд хонь жил тутам авч байна. '''Зуун хониноос нэжээд хонь''' гаргаж улсын доторх үгээгүй ядуучуудын тусламж болгож өгтүгэй. Бас олон ах дүү эр цэрэг, агт морь дараалан чуулах бол чуулагсдын ундыг тухай бүр ардаас татварлан авах нь зохилдохгүй. Зүг зүгийн мянгат бүрээс гүү гаргаж, мөн саах саальчин адуулах нутагчныг томилж өр хөлсийг төлөөд унагачин болготугай."<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: Чингис хаан нас барсан ба Өгэдэй хаан болсон нь |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-11-11 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Өгэдэй хааны нэгэн удаагийн зарлигаас 100 хонь тутмаас 1 хонь татаж, өнчин ядууст өгч байсныг мэдэхийн хажуугаар улсыг санг бүрдүүлэхэд энэ арга бас ашиглаж байсныг мэдэж болно.<ref>{{Cite book |last=ШУА |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Дэлгэрэнгүй тайлбартай Монголын нууц товчоо |publisher=Сэлэнгэ пресс ххк |year=2024 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=326}}</ref> === Хятадаас авах татвар === Алтан улсын хот сууринг эзэлсний дараа 1230 оны үед умард хятадаас авдаг татварыг Сүн улсын элч Пэн Дая, Сюй Тин нар тэмдэглэсэн нь: "Хятад газрын ардын уран дархчуулаас бусад эр эм гэж ялгалгүйгээр жилд хотын ард нэг бүрээс 25 лан ширхэг торго, үхэр хонины гааль 50 лан ширхэг торго ... хөдөөний тариачны биеэс торго ширхэг 100 лан, амуу бол түүний ургацын их багыг үл хамааран өрх бүрээс жил бүр 20 мянган дин буюу ембүү мөнгө ... өрх бүрээс ширхэгээр мяндсыг сольж бодож авахаас гадна, элч өнгөрөх хийгээд зарлигаар нааш цааш явах цэрэг морины амуу будаа, зэр зэвсэг, жич албанаа хэрэглэх зардлыг тухайд нь нийлүүлэн бодож, ардаас татварлан авдаг... Доор сурагчид хийгээд гуйранчид ч хүртэл мөнхүү мөнгө гаргацгаан алба бариулмой"<ref>{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол Улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |publisher=Степпе Паблишинг |year=2019 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=592|last2=П|first2=Дэлгэржаргал|last3=У|first3=Эрдэнэбат}}</ref> Энэ мэдээ нь дайсан улсын элчийн хэтрүүлэгтэй мэдээлэл байх боломжтой гэдгийг тунгаах хэрэгтэй. Умард хятадад 1233, 1234, 1236 онд хүн амын тооллогыг жил бүр явуулснаар алба татварыг шинэчлэх ажил эхэлсэн. 1236 оны хүн амын тооллогоор умард хятадад 1,830,000 өрх айл бүртгэгдсэн. Мөн онд тунхагласан татварын шинэтгэлээр албан татварыг хүн бүрээс авч байсныг айл өрхөөс авах тогтолцоо руу шилжүүлж, дараах гурван төрлийн татвар авч байхаар болжээ. Хятад ном сударт 1236 оны татварыг "улаан бичин жилийн хууль" (丙申年法) гэж тэмдэглэдэг. Төрийн хэрэгцээнд 2 өрх тутам 1 жин торго, өрхийн тэргүүн эр бүрээс 1 таар<ref>1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү</ref> будаа, хэрэв өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн<ref>1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан.</ref> (升) будаа, шинэ өрхийн тэргүүнээс 5 шэн будаа авахаар болж, язгууртны хэрэгцээнд 5 өрх тутам 1 жин торго, худалдаа арилжааны ашиг орлогын 30/1-ийг, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө татаж байхаар тогтоосон байдаг.<ref name=":1">{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |location=Улаанбаатар |pages=594|last2=П|first2=Дэлгэржаргал|last3=У|first3=Эрдэнэбат}}</ref> Гар урчууд, лам хуврагууд газрын хэмжээгээр татвар төлнө; харин түшмэд, худалдаачид эрийн тоогоор татвар төлнө.<ref>{{Cite web |title=元史/卷093 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7093 |access-date=2025-11-11 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> Тариа ногоо тарих тохиромжоор дунд зэргийн 1 мү<ref>1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м² талбай болно</ref> талбайгаас 2 шэн хагас, дээд зэргийн талбайгаас 3 шэн, чанар муувтар талбайгаас 2 шэн, харин усалгаат талбайгаас 5 шэн үр тариа жилдээ татахаар болжээ.<ref name=":1" /> 1238 онд умард хятадаас татварын жилийн орлого 110 түмэн ланд хүрчээ. Өгөөдэй хааны засаглалын сүүлээр төрийн эрхийг сартуул гаралтай Абдул Рахманы санаачлагаар татварын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлж, хойд хятадаас урьд 220 түмэн лан мөнгө болгосон. Дөргөнө хатны үед улсын татварыг зөвхөн Абдул Рахман шийдэж, муж хот бүрт сартуул түшмэд татварыг хариуцаж, хүн бүрээс өндөр хэмжээний татварыг жилд олон удаа авч байсан ядуурал ихсэхэд хүрсэн. Гүюг хаан, Мөнх хааны үед Дөргөнө хатны үеийн завхралыг цэгцлэж, Өгөөдэй хааны үеийн хуучин татварын тогтолцоог мөрдүүлэх, шинэ татварын систем нэвтрүүлэхээр оролдсон. Мөнх хаан 1252 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн шинэ дүрмээр умард хятадаас газрын, хүний, өрхийн торгоны, тамга татвар гэсэн дөрвөн төрлөөр татварыг авах болсон. Тамга татвар нь худалдаа, үйлдвэрлэл зэрэг ашиг олж байгаа үед авдаг нэг төрлийн татвар юм. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Өгэдэй хааны 1236 оны шинэ татварын дүрэм !Татварын нэр төрөл !Татвар авах хэмжээ !Тайлбар |- | rowspan="4" |Газрын татвар |Усалгаатай талбайгаас 5 шэн будаа |1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан. |- |Сайн чанартай 1 мү талбай бүрээс 3 шэн будаа |1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м² талбай болно |- |Дунд чанартай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн хагас будаа | |- |Чанар муутай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн будаа | |- |Тамга татвар |Худалдааны ашгийн 30-ны 1 хувь, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө... |Худалдаа арилжаа, үйлдвэрлэлийн ашгаас авдаг татварын нэр төрөл |- | rowspan="2" |Өрхийн торгоны татвар |Улсад 2 өрх нийлж 1 жин торго | |- |Язгууртан ноёнд 5 өрх нийлж 1 жин торго | |- | rowspan="2" |Хүний татвар |Өрхийн тэргүүн бүр 1 таар будаа, өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн будаа |1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү |- |Шинэ өрхийн тэргүүн 5 шэн будаа | |} ==Соёл== ===Археологи === Монголын нутгаас 12-р зууны сүүл, 13-р эхэнд хамаарагдах 7 хүний булш олдсон ба тус бүрт нь 7 морь дагалдуулан оршуулжээ.<ref name="МҮТВ">Тэд бидний тухай: Чингисийн нууц Digging for truths баримтат кино - МҮТВ</ref> Нэг булшинд нь 1190-1230 оны үед амьдарч байсан эмэгтэй хүний шарил олдсон ба түүний булшнаас шонхорын дүрстэй бөгж олджээ.<ref name="МҮТВ"/> === Хот суурин === ==== Монгол нутаг дахь хот суурин ==== # [[Хархорум]] # [[Аураг орд]] # [[Чингай балгас]] # [[Туулын Хар Түнийн орд]]: Хэрэйдийн [[Тоорил хан|Тоорил ханы]] орд өргөө байсан. # Чингис хааны Луут орд (龍庭, longtin): Чингис, Өгөөдэй хааны нүүдлийн ордын нэг # Халиутын орд # Гэгээ Цагаан орд буюу [[Дойтын балгас]]: 1237 онд [[Өгөөдэй хаан]] байгуулсан. # [[Шаазан хот]]: Өгэдэй хааны байгуулсан хот # Тосху балгас: Өгэдэй хааны байгуулсан хот # Хондуйн балгас: одоогийн ОХУ-ын Өвөр Байгалийн хязгаарын Борзинск районд байсан [[Хасар|Хасарын]] удмынхны хот. # Эрчүүгийн орд # [[Ханзатын туурь]]: [[Хүлгэн|Хөлгөн ханхүүгийн]] удмынхны зуны орд өргөө. Одоогийн Хэнтий аймгийн Баян-Овоо сумын нутагт байсан. # [[Шанду]] # [[Инчан]] ==Уналт== [[Файл:Mongol Empire (greatest extent).svg|thumb|хамгийн их хэмжээгээр]] [[Зураг:Mongol 13.png|thumb|Эзэнт гүрэн дөрвөн хаанд хуваагджээ]] 1300-аад оноос Монголын эзэнт гүрэн хямралд орж эхлэв. 1260 онд [[Хубилай]] өөрийгөө хаанд өргөмжилж, улмаар 1267 онд Монголын нийслэлийг [[Хархорум]] хотоос Хаан балгас (Дайду) (одоогийн [[Бээжин]] хотын баруун хойд талд байсан) хотод шилжүүлэв. 1271 онд Их Монгол Улсын нэрийг өөрчилж, [[Юань]] хэмээн нэрийдсэнээр Монголын эзэнт гүрэн [[Алтан Орд]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]], [[Юань улс]] гэсэн дөрвөн хаант улсад хуваагдав. Алтан орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улсууд Юань улсад жил бүр татвар өгч, Юань улсын хааныг өөрсдийн эзэн захирагч гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг байв. Гэвч энэ харилцаа төдий л бат бэх биш байв. XIV зууны эхэн үед Евразид [[Хар үхэл]] хэмээх тахал гарч олон сая хүнийг амийг авч явжээ. Энэ өвчин худалдааны зам дагуу асар хурдацтай тархаж байсан тул хүн, амьтны хөл тасарч, орон нутгуудад хөл хорио тогтоосон байна. Үүний улмаас улс орнуудын элчин харилцаа тасарч, Монголчуудыг байгаа газартаа суухаас өөр аргагүй болгосоноос хоорондын харилцаа алдагджээ. Мөн газар сайгүй өлсгөлөн дэгдэж, үймээн самуун гарах болов. Орон нутгийн захирагчид бие даах болсон ба Чингис хааны удмынханы хооронд эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл улам хурцадсаар байлаа. [[Ил Хаант Улс]] Абу Саид ханыг нас барсны дараа олон тооны эмирийн улсуудад хуваагдав. Эдгээр улсууд нь XIV-XVI зууны үед бүгдээрээ мөхжээ. Энэ үед Хятадад тахал, өлсгөлөн, байгалийн гай гамшгаас болж, олон хүн үхэж үрэгджээ. Мөн орон нутгийн засаг захиргаа болон Монголчуудын авах албан татвар улам нэмэгдэж, ард түмний амьдрал улам дорджээ. Түүний улмаас Хятадад Юань улсын эсрэг бослого үймээн газар сайгүй гарах болов. Тэдгээрээс хамгийн далайцтай бослого нь 1330-аад оны үеэс гарсан [[Улаан алчууртны бослого]] юм. Улаан алчууртнууд болон Юань улсын засаг захиргааны хоорондын дайн хэдэн жилийн туршид үргэлжилжээ. Үүний эцэст Улаан алчууртнууд дараа дараалан бут цохигдож, бослого бараг дарагдах гэж байтал Улаан алчууртны бослогын нэгэн толгойлогч [[Чжу Юань Чжан]] Мин улсыг байгуулж, өөрийн босогчдыг чадварлаг удирдаж, [[Хятад]]ын энгийн ард түмний дэмжлэгийг авсаны үр дүнд 1368 онд Юань улсын нийслэл Хаан балгас хотыг эзлэн авч, Хятад дахь Монголын захиргааг буулган авчээ. Юань улсын хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрмийн]] ард зугатан гарч, Юань улсын захиргааг Хятадад дахин сэргээхийг санаархах болов. Чжу Юань Чжан цагаан хэрмийн ард хөөгдөж гарсан Монголчуудын эсрэг аян дайн хийж, Юань улсыг бүрэн устгахыг оролдсон боловч бүтээгүй юм. [[Лев Николаевич Гумилев]] "Их талын байгаль ба хүмүүс" бүтээлдээ "Төв Азийн үндэстнүүд хятадын соёлд таагүй ханддаг байв. Жишээ нь түрэгүүд хятадын уусгах бодлогын эсрэг тусгайлсан бодлого баримталдаг байв. Уйгурууд манихейн, харлугууд лал, басмал, онгудууд несторын, төвөдүүд буддын шашныг хятадаар дамжуулалгүйгээр шууд Энэтхэгээс хүлээн авч хятадын соёл Цагаан Хэрэмнээс гадагш нэвтэрч чадсангүй. Хүннү, түрэг, монголчууд нь хоорондоо зөрчилдөн тэмцэлддэг байсан ч хятадын уусгах аюулын эсрэг хаалт болж байв" гэж бичжээ.<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/articles/Article16.htm ЛЮДИ И ПРИРОДА ВЕЛИКОЙ СТЕПИ] "Примечательно общее для всех народов Центральной Азии неприятие китайской культуры. Так, тюрки имели собственную идеологическую систему, которую они отчетливо противопоставляли китайской. После падения Уйгурского каганата уйгуры приняли манихейство, карлуки - ислам, басмалы и онгуты - несторианство, тибетцы - буддизм в его индийской форме, китайская же идеология так и не перешагнула через Великую стену"..."Так малочисленные монголы победили огромный Китай, объединив те дальневосточные народы, которые не соглашались стать объектом китаизации"..."Возвращаясь к более ранней эпохе и подводя некоторые итоги вышесказанному, отметим, что, хотя хунны, тюрки и монголы весьма разнились между собой, все они оказались в свое время барьером, удерживавшим натиск Китая на границе степей"</ref> [[Цагаадайн Улс|Цагадайн улс]] XIII зууны сүүл үеэс Самарканд хотоор төвлөрсөн суурин соёл иргэншилтэй Мавереннахр, Долоон мөрөн, Турфаны хөндийгөөр төвлөрсөн нүүдлийн соёл иргэншилтэй [[Моголистан]] хэмээх хоёр хэсэгт хуваагдаж, XIV зууны туршид хоорондоо тэмцэлдсээр байв. 1340-өөд оноос Мавереннахрт доголон хэмээх хочтой Монголын Барулас овгийн угсааны эмир Төмөрийн улс бий болсон боловч XV зууны эхэн үед доголон Төмөрийн нас барсны дараа олон жижиг эзэмшил болон хуваагдсан ба улмаар Алтан ордноос нүүж ирсэн Үзбекүүдийн довтолгоонд өртөж, мөхжээ. [[Доголон Төмөр]]ийн угсааны Бабур ноён Үзбекүүдэд шахагдан [[Энэтхэг]]т очиж, Их Могол улсыг байгуулсан юм. Хожим 1859 онд Их Моголын улс Британичуудад цохигдон мөхжээ. Моголистан XVI зууны үеэс суурин соёл иргэншилд орж, Исламын шашныг шүтэх болжээ. Моголистаны Мухаммед хаан захирагдагсаддаа чалма малгай өмсөхийг хүчээр тулган хүлээлгэсэн ба Таш-Рабат хотыг байгуулж, суурин байдлаар амьдрах болов. Моголистаны баруун талаас Үзбекүүдээс тасарсан Казахууд, зүүн талаас Ойрадууд довтолж шахамдуулах болсон тул Моголистаны Султан Саид хаан XVI зууны үед нийслэлээ Яркенд хотод шилжүүлж, улсаа Яркендын хаант улс хэмээн нэрийджээ. XVII зуунд Яркендын хаант улс Зүүнгарын хаант улсын захиргаанд орсон юм. Алтан орд XIV зууны эхэн үеэс хямралд орж, олон хан солигджээ. Улмаар XV зууны үед Алтан орд [[Түрэг]] хэлт нүүдэлчдийн ордууд болон задарчээ. Алтан ордны улсаас [[Казань]], [[Крым]], [[Астрахань]], [[Ногайн орд]], [[Сибирийн ханлиг|Сибир]]ийн хант улсууд тасран гарчээ. Алтан ордны үлдэгдэл болох Их орд 1502 онд Крымийн ханлигт эзлэгдэн мөхсөн байна. Алтан ордны улсаас тасран гарсан улсууд XV-XVIII зууны үед бүгдээрээ Орост эзлэгдсэн бөгөөд хамгийн сүүлчийн бие даасан улс болох Крымийн хаант улс 1784 онд [[Орос]]т эзлэгджээ. Юань улсын хаад Монголд эргэн ирсний дараа Монголын хаан Аюушридар Юань улсын Цагаан хэрэмнээс хойших нутгийг эрх мэдэлдээ барьсаар байлаа. Гэвч 1389 онд [[Төгстөмөр]] хаан Мингийн цэрэгт ялагдан зугатаж яваад Аригбөхийн угсааны Есүдэр ноёнд алагдсанаар Юань улсын нэгдмэл хүч үгүй боллоо. Монголчууд олон жижиг ноёдын эзэмшлүүдэд хуваагджээ. Эдгээрээс Хубилайн удмынхны толгойлсон монголчууд, Цорос аймгийн ноёдын толгойлсон [[ойрад]]ууд давамгайлан гарч ирж, хоорондоо тэмцэлдэх болжээ. Энэ хоёр хүчин зарим үед нэгдэж байсан боловч удалгүй задардаг байлаа. XVII зууны үед Хубилайн удмынхны толгойлсон Монголчууд [[Манж Чин улс]]ад дагаар орсоноор Юань улсын улбаа ариллаа. XVIII зуунд Ойрадуудын байгуулсан [[Зүүнгарын хаант улс]] Манж Чин улсад эзлэгдсэнээр Евразийн их тал нутагт монголчууд ноёрхох явдал үгүй болжээ. == Түүхэн нөлөө, гуйвуулга == Их Монгол Улсын байлдан дагууллын үед гарсан хохирлын хэмжээг гадаадын орнууд хэт дөвийлгөн гуйвуулах явдал байдаг.<ref>[http://amgalant.com/genocide-as-a-way-of-life-a-paper-by-paul-d-buell Central Eurasia: Genocide as a way of life?]/</ref><ref>[http://www.academia.edu/241538/Central_Eurasia_Genocide_as_a_way_of_life Central Eurasia: Genocide as a way of life? Paul Buell]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |title=10 Reasons Genghis Khan Was NOT a Genocidal Maniac |access-date=2015-11-01 |archive-date=2015-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030033112/http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |url-status=dead }}</ref> Энэ нь тухайн цагийн түүхийн сурвалж үлдээсэн хүмүүс нь эзлэгдсэн орны хүмүүс байсантай холбоотой юм. 2005 оны 11 дүгээр сард НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг дэлхий дахинаа тэмдэглэн өнгөрүүлэх талаар тусгай тогтоол гаргав. Энэ тогтоолд: Нүүдлийн соёл иргэншил нь худалдаа, арилжааны өргөн сүлжээг хөгжүүлж, захиргаа, соёл, шашин болон худалдааны томоохон төвийг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж тэмдэглэжээ. Уг тогтоолын дагуу ХБНГУ, Австри, Унгар зэрэг олон оронд Чингис хаан ба эзэнт гүрэн үзэсгэлэн гарч, олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болж өргөн тэмдэглэсэн билээ. ===Эрдэмтэн судлаач Томас Барфильдын дэвшүүлсэн нүүдэлчдийн тухай онол=== Америкийн нэрт антропологч, түүхч Томас Барфильд 1989 онд хэвлүүлсэн " Аюултай хил хязгаар : Нүүдэлчин эзэнт гүрнүүд ба Хятад МЭӨ 221-МЭ 1757 он" гэдэг номдоо нүүдэлчид болон хятадын хоорондох 2000 жилийн харилцааг байнгын дайн дажин гэхээсээ илүү эдийн засаг, улс төрийн нарийн харилцан хамаарал байсныг задлан шинжилжээ. Барфильдын дэвшүүлсэн хамгийн чухал санаа нь нүүдэлчдийн хүчирхэгжилт хятадын нэгдсэн төрийн хүч чадалтай шууд холбоотой гэх онол юм. Хятадад Хан, Тан,Сүн зэрэг нэгдсэн хүчирхэг улс бий болох үед талын нүүдэлчид нэгдсэн зохион байгуулалтад орж, хүчирхэг эзэнт гүрнийг ( Хүннү, Түрэг, Кидан) байгуулдаг байв.Учир нь тэгэж байж л нэгдсэн Хятад улсыг довтолж, дээрэмдэж, татвар авах боломжтой байжээ. Хятад дотоодын хямралд орж, бутрахад нүүдэлчдийн холбоо суларч, задардаг байв. Учир нь овгийн толгойлогчдыг тогтоон барьж байдаг хятадаас авдаг баялаг татарснаар нүүдэлчин улсын удирдагчийн эрх мэдэл сулардаг байжээ. Нүүдэлчдийг Хятадыг эзэлж авч устгахыг эрмэлздэг байсан гэж дүрсэлдэг жламжлалт түүх бичлэгийг Барфильд үгүйсгэсэн.Хүннү, түрэг, уйгур зэрэг талын нүүдэлчид хятадыг шууд эзлэх сонирхолгүй бөгөөд цэргийн давуу талаа ашиглан хятадын хилд заналхийлж, улмаар найрамдлын гэрээ, ургийн холбоо нэрээр торго, цай, үр тариа зэрэг алба гувчуур авдаг байжээ. Харин тоба ( Вэй), кидан (Ляо), зүрчид (Зинь) зэрэг хагас нүүдэлчид хятадын хойд хэсгийг эзлэн өөрсдийн соёлыг хятадын засаг захиргааны бүтэцтэй хослуулан удирдсан. Хятадыг бүхэлд нь эзэлсэн монголчууд (Юан), манжууд ( Чин) зэрэг нүүдэлчид яваандаа суурин соёлд уусдаг, эсвэл дотоодын бослогоор хөөгдөж гардаг зүй тогтолтой. Нүүдэлчдийг зөвхөн дээрэм тонуул хийдэг зэрлэгүүд мэтээр тайлбарладаг байсныг Барфильд хээр тал ба суурин иргэншлийн харилцан хамаарлыг Цинь Шихуандигаас эхлээд манж Чин улс хүртэл 2000 жилийн түүхийг нэгдсэн нэг систем, зүй тогтолд оруулан том зургаар нь харсан ч шүүмжлэгчид түүнийг 2000 жилийн түүхийг нэг онолд багтаах гэж хэт туйлширсан гэж үзсэн.Хүннүгээс Сүн улс хүртэл энэ онол маш сайн ажилладаг мөртлөө ялангуяа Чингис хаан ба түүний залгамжлагчид Хятадыг зүгээр нэг гаднаас нь дарамтлаагүй, бүхэлд нь эзэлснийг энэ зэрэгцээ мөчлөгийн онолоор тайлбарлахад бэрхшээлтэй. Энэ онолын цоорхойгоо нөхөхийн тулд Барфильд түүнийг онцгой тохиолдол гэж тайлбарласан юм.Барфильд Чингис хааныг зөвхөн байлдан дагуулагч биш тал нутгийн нийгэм, улс төрийн тогтолцоог өөрчилсөн хувьсгалч гэж тодорхойлсон. Уламжлалт нүүдэлчин эзэнт улсууд овгийн байгуулал, цусан төрлийн холбоонд тулгуурлаж байсан бол Чингис хаан үүнийг өөрчилж, овгийн бүтцийг зориуд задлан цэргийн аравтын системд шилжүүлсэн.Тэр овгийн удирдагчдын язгуур угсааг үл харгалзан, зөвхөн үнэнч шударга байдал, авьяас чадварыг үнэлдэг зарчмыг нэвтрүүлсэн. Эртний уламжлалт зан заншлын оронд хааны зарлиг, тушаалд захирагддаг, шинэ дэг журмыг тунхагласан. Тэгвэл Барфильдын онолоор нүүдэлчид хятадыг шууд эзлэх сонирхолгүй, гаднаас нь дарамталж, алба гувчуур авахыг илүүд үзэх ёстой байтал монголчууд яагаад хятадыг бүхэлд нь эзэлж, Юан улсыг байгуулсан бэ. 1206 он гэхэд хятад нэгдсэн нэг улс биш, хойд зүгт Зинь, баруун зүгт Ся, урд зүгт Сүн улс гэж задарсан байв.Хятадад нэгдсэн улс байхгүй учир монголчуудад уламжлалт журмаар их хэмжээний татвар өгөх түнш олдоогүй, Чингис хаан ба түүний залгамжлагчид эдгээр улсуудыг нэг нэгээр нь эзэлж, баялгийг нь шууд хяналтад авахаас өөр аргагүй болжээ. Чингис хаан Хятадаас ирэх системтэй алба гувчуургүйгээр тал нутгийг нэгтгэсэн нь үнэн. Гэвч Барфилдын үзэж буйгаар энэ нэгдэл бол маш эрсдэлтэй, тогтворгүй тэсрэх бөмбөг байв. Ийм учраас Чингис хаанд уламжлалт гадаад дарамт шахалт үзүүлээд хүлээх тактик ашиглах хугацаа байгаагүй. Тэрээр эдийн засгийн хувьд амьд үлдэхийн тулд Зүрчидийн Алтан улс, Тангуд, Дундад Азийн Хорезм улсыг шууд довтолж, баялгийг нь хүчээр дээрэмдэн, газар нутгийг нь эзлэхээс өөр сонголтгүй болсон. Барфилдынхоор бол Монголын эзэнт гүрэн мандсан нь сонгодог нүүдлийн улсуудын зүй тогтлын дагуу бус, харин тэрхүү зүй тогтол хямралд орж, нүүдэлчдэд амьд үлдэх өөр зам үлдээгүй учраас үүссэн түүхэн онцгой тохиолдол байсан юм. Хэрэв тэрээр яаралтай гаднаас баялаг олж ирж хуваарилахгүй бол түүний байгуулсан холбоо уламжлалт зүй тогтлоороо маш хурдан бутарч задрах аюултай байв. Монголчууд Хятадыг бүхэлд нь эзэлж Юань улсыг байгуулснаар өөрсдийн хамгийн хүчирхэг зэвсэг болох нүүдлийн ахуй, цэргийн хөдөлгөөнт чанараа алдаж эхэлсэн. Хятадын төрийн засаг захиргаа, суурин амьдрал руу гүн орох тусам тэд суларч, яваандаа суурин иргэдийн бослогод өртөн хөөгдөх үндэс болсон. Хятадаас хөөгдсөн монголчууд тал нутагтаа эргэн ирэхэд тэднийг тэжээж байсан Хятадын баялаг, алба гувчуур бүрмөсөн зогссон. Үүний улмаас монголчууд нэгдсэн төрөө хадгалж чадалгүй, эргээд дотоодын тэмцэл, овгийн задрал руугаа орсон гэж Барфилд дүгнэжээ. Барфилд үүнийг монголчуудын хувьд хүнд туссан ч, уламжлалт хүчин чадлаа эргүүлэн олж авах боломж гэж харсан. Монголчууд Хятадын суурин иргэдийг шууд захирах гэж зовохоо больж, хээр талдаа гарч, өөрсдийн цэргийн гол давуу тал болох хөдөлгөөнт чанараа эргүүлэн авсан. Монголчууд Мин улсыг байлдан дагуулж, газар нутгийг нь эзлэхийг огт хүсээгүй. Харин ч эртний Хүннү, Түрэгийн үеийнх шиг Хятадын хил рүү үе үе цөмрөн довтолж, тэднийг айлган сүрдүүлэх замаар худалдааны таатай нөхцөл (цай, торго) авахыг гол зорилгоо болгожээ. Мин улсыг өмнөх Хань, Тан гүрнүүдтэй харьцуулахад нүүдэлчидтэй харилцах тал дээр маш хөшингө, идэвхгүй бодлого баримталсан. Мин улсын эзэн хаад Монголчуудыг зэрлэгүүд хэмээн дорд үзэж, тэдэнтэй хийх хилийн худалдааг байнга хааж байв. Энэ нь монголчуудыг улам бүр зэвсэглэж, Хятадын хил рүү довтлохоос өөр аргагүй байдалд хүргэдэг байжээ. Мин улс монголчуудыг тал нутагт нь бүрмөсөн устгахаар хэд хэдэн удаа асар том цэргийн ажиллагаа явуулсан ч амжилт олоогүй. Нүүдэлчдийн гүн рүү орсон Хятадын арми төөрдөг, эсвэл бүслэгдэж сүйрдэг байв. Үүний тод жишээ нь 1449 онд Ойрадын Эсэн тайш Мин улсын эзэн хааныг олзолсон Тумугийн тулалдаан юм. Тал нутагт довтолж чадахгүй, монголчуудыг номхотгож чадахгүйгээ мэдсэн Мин улс эцэст нь өөрийгөө тусгаарлах шийдвэр гаргасан. Өнөөдөр бидний мэдэх нүсэр, чулуун Цагаан хэрэм нь чухамдаа энэ үед (Мин улсын дунд, сүүл үед) монголчуудаас хамгаалахын тулд баригдсан бөгөөд энэ нь Мин улсын гадаад бодлогын идэвхгүй байдлын илэрхийлэл байв. Алтан хаан Мин улсыг цэргийн хүчээр сүрдүүлсээр байгаад 1571 онд түүхэн дэх хамгийн ашигтай хилийн худалдааны гэрээг байгуулж чадсан. Онолын дагуу бол Мин улс Хятадыг дахин нэгтгэж, хүчирхэг болоход тал нутгийн нүүдэлчид дагаад нэгдмэл, хүчирхэг эзэнт гүрэн байгуулах ёстой байсан бөгөөд Монголчууд үнэхээр нэгдэхийг оролдсон. Гэвч Мин улсын зүгээс баримталсан түүхэн дэх хамгийн этгээд, уян хатан бус гадаад бодлого энэ зүй тогтлыг гацаачихсан юм. Мин улс мандах үед Монголчууд үнэхээр уламжлалт зэрэгцээ мөчлөгийн онолын дагуу нэгдсэн зохион байгуулалтад орохыг удаа дараа (Тогоонтөмөр, Эсэн, Даян хаан) оролдсон. Эртний Хань, Тан, эсвэл хожмын Чин гүрэн нүүдэлчидтэй маш уян хатан харилцаж, тэдэнд алба гувчуур өгөх, ургийн холбоо тогтоох, хилийн худалдаа нээх зэргээр тал нутгийн элитийг мөнгөөр угжиж, нэгдмэл байдлыг нь тэтгэдэг байв. Гэтэл Мин улс үүнээс татгалзсан. Монголчуудын захиргаанд 100 орчим жил байж, маш их доромжлол амссан хятадууд (Мин улс) нүүдэлчдийг үзэн ядах үндсэрхэг үзэлтэй болсон байлаа. Тэдний бодлого маш хөшингө байв. Мин улс монголчуудтай ямар ч албан ёсны худалдаа хийхгүй, тэдэнд торго, цай, үр тариа өгөхгүй гэж зөрүүдэлсэн. Тал нутагт нэгдсэн улс байгуулагдлаа ч, Хятадын зүгээс ямар ч баялаг (худалдаа, бэлэг сэлт) орж ирэхгүй байв. Удирдагчдад (жишээ нь Даян хаанд) бусад ноёдоо тэжээх, тэднийг өөртөө татах эдийн засгийн хөшүүрэг байхгүй болжээ. Баялаг орж ирэхгүй байгаа учраас Монгол ноёд нэгдсэн хааныхаа дор байхаас татгалзаж, өөр өөрсдийн хошуу, аймагтаа бие даан Мин улсын хил рүү жижиг бүлгээр дээрэм хийхээр довтлох болсон. Мин улсын хатуу хаалттай бодлого нь Монголын нэгдсэн төрийг эдийн засгийн тэжээлгүй болгож, тал нутгийг дотооддоо байнга бутархай байх руу түлхсэн юм. == Зураг == <gallery> Файл:Ази 5-11-р зуун-украин сайтын зураг.jpg Файл:Их Монгол улс 5.jpg Файл:A Short History of the World, p0293.jpg Файл:XIII.gif Файл:Их Монгол улс-украин сайтын зураг.jpg File:Asia 13th Century.pdf Файл:Монголчууд Киевийн улсад довтолсон нь.jpg Файл:Алтан Орд, Цагадай 14-р зуун орос сайтын зураг.jpg Файл:MongolEmpire1300.png|Юань улс Файл:Уйгурын Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он.png|Уйгурын буддын шашинт Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он. Чингис хаанд дагаар орсон. Хожим [[Моголистан]]ы бүрэлдэхүүнд оржээ. </gallery> == Мөн үзэх == {{Commonscat|Mongol Empire|Их Монгол Улс}} * [[Чингис хаан]] * [[Их Монгол Улсын хаад]] * [[Монгол ноёдын цол хэргэм]] * [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан]] * [[Монголын анхны арми]] == Ном зүй == * "''HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "''Монголчуудын түүх''" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 * [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], "Чингис Хааны Их Монгол Улс, Солонгос түүхийн сурвалжид, 2025, ISBN 978-9919-0-2767-4 == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20160314065258/http://forum.freekalmykia.org/index.php?showtopic=141 МНТ эх хувилбараар нь татах] *[http://silverhorde.viahistoria.com/research/MongolHeraldry/DSC07236.JPG ИМУ-н угийн бичиг, тамга] *[https://web.archive.org/web/20140725033127/http://altaica.narod.ru/SECRET/e_tovchoo.htm Сокровенное Сказание Монголов -Козины орчуулга] *[http://books.google.mn/books?id=wc2vM8uOBkoC&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s Beyond the Legacy of Genghis Khan, Linda Komaroff] *[http://books.google.mn/books?id=4D9pO_4j9-4C&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s History and Historiography of Post-Mongol Central Asia and the Middle East] *[http://books.google.mn/books?id=VxOcXC85tnQC&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s Kingship and Ideology in the Islamic and Mongol Worlds] *[http://www.cultorweb.com/eBooks/Storia/Historical%20Dictionary%20of%20the%20Mongol%20World%20Empire.pdf Historical Dictionary of the Mongol World Empire] *[https://books.google.mn/books/about/The_Mongol_Empire_between_Myth_and_Reali.html?id=o44cBQAAQBAJ&redir_esc=y The Mongol Empire between Myth and Reality: Studies in Anthropological History], Denise Aigle BRILL, Oct 28, 2014 *[http://books.google.mn/books?id=GExyMO9QSTMC&dq=%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C,+%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%B8+%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0&source=gbs_navlinks_s Этногенез и культурогенез в Байкальском регионе (средневековье)] *[http://ru.warriors.wikia.com/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B Монголы ru.warriors.wikia.com] *[https://web.archive.org/web/20151030020245/http://asianhistory.about.com/od/mongolia/f/Effects-Mongols-Europe.htm What Effect Did the Mongols Have on Europe?] *[http://afe.easia.columbia.edu/mongols/main/transcript.pdf The Mongols in World History] ==Эшлэл== {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Хамаг Монгол]]<br/>[[Хэрэйд]]<br/>[[Найман]]<br/>[[Татар]] |он=1206-1271 |албан_тушаал= Их Монгол улс |дараа=[[Юань улс]] <br/>[[Алтан Орд]]<br/>[[Цагадайн улс]]<br/>[[Ил Хаант Улс]] }} {{end}} {{Их Монгол Улсын сэдэв}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Их Монгол Улс| ]] [[Ангилал:Еврази]] [[Ангилал:Азийн түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Дундад зууны улс]] [[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Монголын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Морь түүхэнд]] [[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]] kmj1s257tsbbr5roosy0313vi5ks91u 862953 862951 2026-07-24T01:17:43Z Bayarkhangai 1129 862953 wikitext text/x-wiki {{Short description|Еврази дахь эзэнт гүрэн}}{{Featured article}}{{Инфобокс түүхэн улс | conventional_long_name = Их Монгол Улс | native_name = {{MongolUnicode|lang=xng|ᠶᠡᠬᠡ<br/>ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br/>ᠤᠯᠤᠰ}}<br/>{{tlit|xng|Yeke Monggol Ulus}} ([[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]) | common_name = Их Монгол Улс | status = [[Талын эзэнт гүрэн]] | image_map = Expansion of the Mongol Empire 1206–1294.gif | image_map_caption = 1206-1294 оны хооронд Монголын эзэнт гүрний Еврази даяарх тэлэлт {{Legend|#B34345|Монголын эзэн гүрэн}} {{Legend|#CAD656|[[Алтан Орд]]}} {{Legend|#4E6241|[[Цагаадайн Улс]]}} {{Legend|#5B9749|[[Ил Хаант Улс]]}} {{Legend|#845DB0|[[Юань Улс]]}} | capital = {{Ubl|[[Аваргын балгас|Аварга]] (1206–1235)|[[Хархорум]] (1235–1271)}} | common_languages = {{Hlist|[[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]|[[Түрэг хэлнүүд]]{{Efn|Ялангуяа Алтан Ордны баруун [[Кипчак хэлнүүд|Кипчак аялгууд]],<ref>{{Cite book |last=Колодзейчик |first=Дариуш |author-link=Дариуш Колодзейчик |url=https://books.google.com/books?id=FHrTxHmegRYC&pg=PP1 |title=The Crimean Khanate and Poland-Lithuania: International Diplomacy on the European Periphery (15th–18th Century): A Study of Peace Treaties Followed by Annotated Documents |date=2011 |publisher=Brill |isbn=978-9-0041-9190-7 |location=Лейден |via=[[Google Books]]}}</ref> Цагаадайн улсын [[Цагадайн хэл]]<ref name="Kim2013">{{Cite book |last=Ким |first=Хюн Жин |url=https://books.google.com/books?id=fX8YAAAAQBAJ&pg=PA29 |title=The Huns, Rome and the Birth of Europe |date=2013 |publisher=[[Кембрижийн Их Сургуулийн Хэвлэл]] |isbn=978-1-1070-6722-6 |page=29 |access-date=2026-03-07 |via=[[Google Books]]}}</ref> болон [[Юань Улс]]ын [[Хуучин Уйгур хэл]].}}|[[Хятад хэл|Хятад]]|[[Перс хэл|Перс]]|бусад хэл}} | demonym = Монголчууд | government_type = {{Ubl|[[Сонгодог хаант засаг]]|Хожим [[Удамшлын хаант засаг|удамшлын]]}} | area_km2 = 33000000 км кв | title_leader = [[Хаан]] | year_leader1 = 1206–1227 | leader1 = [[Чингис хаан]] (анхны) | year_leader2 = 1229–1241 | leader2 = [[Өгэдэй хаан]] | year_leader3 = 1246–1248 | leader3 = [[Гүюг хаан]] | year_leader4 = 1251–1259 | leader4 = [[Мөнх хаан]] | year_leader5 = 1260–1294 | leader5 = [[Хубилай хаан]] (нэрлэсэн) | stat_year1 = 1206 | stat_area1 = 4000000 | ref_area1 = <ref name="Taagepera499">{{Cite journal |last=Таагепера |first=Рейн |author-link=Рейн Таагепера |date=1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |url-status=live |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |pages=499 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |issn=0020-8833 |jstor=2600793 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date=2018-11-19 |access-date=2026-03-07|url-access=subscription }}</ref> | stat_year2 = 1227 | stat_area2 = 14500000 | ref_area2 = <ref name="Taagepera499"/> | stat_year3 = 1294 | stat_area3 = 33000000 | ref_area3 = <ref name="Taagepera499"/> | currency = Янз бүр{{efn|[[Дирхам]] зэрэг зоос, мөнгө (''сүхэ''), торгон дээр суурилсан цаасан мөнгө, эсвэл хожим нь гарсан бага хэмжээний [[Юань улсын зоос|Хятад зоос]], [[Юань улс]]ын үеийн цаасан [[Жяочао]] мөнгөн тэмдэгт багтана.}} | footnotes = {{Notelist}} | s1 = Алтан Орд | s2 = Цагаадайн Улс | s3 = Ил Хаант Улс | s4 = Юань Улс }} {{Монголын түүх}} '''Их Монгол Улс''' {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ<br />ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br />ᠤᠯᠤᠰ}} (1206-1635), мөн '''Монголын Эзэнт Гүрэн''' {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ<br />ᠡᠵᠡᠨᠲᠦ<br />ᠭᠦᠷᠦᠨ}} ([[Англи хэл|Англи]]: ''Mongol Empire'', 1206-1260/1368) нь Ази, Европ тивийг тэгнэн оршсон, Монголын төдийгүй, хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн том үргэлжилсэн эх газрын эзэнт гүрэн байв. Тус эзэнт гүрэн Зүүн Азийн өнөөгийн Монгол орны нутгаас үүсэж, хүчирхэгжин тэлсээр оргил үедээ асар уудам газар нутгийг хамарч байжээ. Судлаачид Их Монгол улсын газар нутгийг 46,000,000 эсвэл 55,000,000 км² хэмээн зөрүүтэй байдлаар тооцоолдог. Их Британийн түүхчид Их Монгол Улсыг, газар нутгийн хэмжээгээрээ, [[Британийн эзэнт гүрэн|Их Британийн эзэнт гүрний]] дараа орох, дэлхийн түүхэн дэх 2 дахь том эзэнт гүрэн гэж тэмдэглэсэн нь, дагаж орсон болон хараат буюу вассаль улс орон, овог, аймгуудыг оруулаагүй тооцсонтой холбоотой юм. Анх [[1206 он|1206 онд]] [[Чингис хаан|Чингис Хааны]] байгуулсан Их Монгол Улс нь алтан хөөрхөн, наран ургах зүгээс наран жаргах зүг хүртэл, [[Номхон далай]]н эргээс [[Хар тэнгис]], [[Дунай мөрний]] сав газар, өмнө зүгээс, [[Зүүн өмнөд Азийн]] болон далайн арлуудын хараат буюу [[вассал|вассаль]] орнууд, умард зүгт, Хойд мөсөн далай, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] сав газрын овог, аймгуудыг хамруулсан асар уудам том газар нутгийг эрхшээн оршиж байлаа. [[Ази]], [[Европ]] тивийн олон арван улс, хэдэн зуун хот балгасыг байлдан дагуулж, сая сая иргэдийг хурааж, эрхшээлдээ оруулсан, монгол цэргийн тоо нь 250'000-аас хэтэрч байсангүй. Чингис Хаан төв Ази болон одоогийн [[Монгол|Монгол улсын]] газар нутаг дахь тархай бутархай олон арван нүүдэлчин аймгуудыг нэгтгэж, [[Алтан улс|Зүрчидийн Алтан улс]], [[Тангуд|Тангуд улс]], [[Хорезмын эзэнт улс]]ыг байлдан дагуулснаар, Их Монгол Улсын үүсэл хөгжлийн үндэс суурь тавигджээ. Монголын эзэнт гүрэн (Их Монгол Улс) нь Зүүн Азийг Баруун Европтой, Номхон далайг Газар дундын тэнгистэй холбосон асар өргөн худалдаа, харилцааны сүлжээ болж, дэлхийн түүхийн хөгжилд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн билээ. == Үүсэл хөгжил == {{Гол|Дундад зууны монгол аймгууд|Эргүнэ хунгийн домог|Монгол овог аймгуудын жагсаалт}} [[Файл:Mongol 1206.jpg|thumb|right|300px|1206 он Монголын овог аймгууд]] [[Файл:Mongol Empire c.1207.png|thumb|300px|Их Монгол Улс 1207 он]] [[Файл:Ih Mongol Uls.png|thumb|right|300px|Их Монгол Улс]] XII зууны сүүлийн хагаст Монголын газар нутагт [[Хамаг Монгол]], [[Хэрэйд]], [[Мэргид]], [[Татар]], [[Найман]] зэрэг олон арван нүүдэлчин аймгууд мөнхийн дайн дажинтай байлаа. Хамаг Монгол аймгийн хаанаар 1189 онд өргөмжлөгдсөн [[Чингис хаан]] улс төр болон цэрэг зэвсгийн хүчээр зэргэлдээх аймгуудыг өөртөө нэгтгэж [[1206 он|1206 онд]] Их Монгол Улсыг байгуулсан байна. Нүүдэлчин аймгуудын нэгдлийг хөрш зэргэлдээ орнууд эерэгээр хүлээж авсангүй. Улмаар улс төр, эдийн засгийн зөрчил нь дайн үүсэх шалтгаан болж Чингис хаан Зүрчидийн [[Алтан улс]], [[Тангуд]] болон [[Хорезм эзэнт улс]]ад цэрэглэн халдаж цаашлан [[Азербайжан]], [[Гүрж]]ийг эзэлж [[Калка гол]]ын хөвөөн дээр [[Орос]]ын вангуудын цэргийг бут цохьжээ. Тангудын эсрэг хийсэн сүүлчийн аян дайндаа Чингис хаан өвчнөөр таалал төгссөн бөгөөд өөрийн байгуулсан эзэнт улсаа хүү нартаа гэрээслэн үлдээсэн түүхтэй юм. === Гол үйл явдлуудын хэлхээс === * 1189 он: [[Хар зүрхний Хөх нуур]]т [[Алтан ]], [[Хучар|Хучир]], [[Сача бэхи]], [[Тайчу]] зэрэг [[Хамаг Монгол]]ын нөлөө бүхий ноёдын хуралдаан болж, [[Тэмүжин]]г Хамаг Монголын ханд өргөмжилж * 1206 он: [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монгол ноёдын [[Их Хуралдай]] хуралдаж Их Монгол улс байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүжин ханыг [[Хаан|Их Хаан]] Чингис хаанаар өргөмжлөв. * 1207 он: Монголчууд баруун хойд [[Хятад]] болон [[Төвөд]]ийн зарим газар нутгийг эзлэн оршиж байсан Тангудыг дайлах аян дайныг эхэлж 1210 онд Тангудын хаан бууж өгснөөр Чингис хаан цэргээ гэдрэг татжээ. Тухайн үед [[Уйгур үндэстэн|Уйгарууд]] Их Монгол улсад дагаар орж цаашдын аян дайнууд болон улс гүрнийг төвхнүүлэх ажилд идэвхитэй оролцжээ. * 1211 он: Чингис хааны их цэрэг элсэн говийг гаталж Алтан улсад цөмрөн оров. [[Хуан Эр Цуйгийн Тулалдаан|Цавчаал боомтын тулалдаан]]аар Алтан улсын цэргийн давуу хүчтэй тулгаран анхны томоохон ялалтыг байгуулав. * 1218 он: Монголчууд [[Хар Кидан]] улсын нутагт нэвтэрч [[Кашгар|Кашгар хотыг]] эрхшээлдээ авчээ. * 1218 он: Чингис хааны элчийг цаазаар авснаар [[Хорезм]]ийн шах [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед]] их дайны харангыг дэлдэв. * 1219 он: Монголын цэрэг Сырдарья мөрнийг гаталж Туркестаны нутагт нэвтрэн оржээ. * 1219–1221 он: Хэдийгээр умард Хятадад [[Алтан улс]]тай хийж байсан дайн үргэлжилж байсан ч Чингис хаан баруун зүгт Хорезмын эзэнт улсыг амжилттай дайлж, улмаар [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед шахыг]] устгах даалгаварыг [[Зэв]], [[Сүбэдэй]] нарт өгчээ. * 1223 он: Зэв, Сүбэдэй нар 20000 морьт цэргийг удирдан [[Калка гол]]ын хөвөөнд анх удаа [[Русь|Орос]], [[Кипчак]]ын хамтарсан цэрэгтэй тулалдан ялалт байгуулжээ. * 1227 он: Чингис хаан Тангудын дайлж яваад тэнгэрт халив. Энэ үед Монголын эзэнт гүрэн 26 сая километр квадрат газар нутгийг эзэлж хэмжээгээрээ [[Ромын эзэнт гүрэн]] болон Македоны эзэнт гүрнээс дөрөв дахин том болсон байв. * 1229 он: Өгэдэй их хаан ор сууж, '''Далай хаан'''аар өргөмжлөгдөв. * 1237 он: Монголчууд [[Бат хаан]]ы удирдлаган дор нэгдэн [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо|баруун зүгт довтолж]] [[Киевийн Вант Улс|Киев]]ийн эсрэг дайныг эхлүүлэв. * 1240 он: Киевийн Вант Улсуудыг хөнөөв. Мөн дорно зүгт [[Солонгос]]ыг эрхшээлдээ оруулав. * 1241 он: Монголчууд [[Польш]]ийн [[Легница|Легница хот]]ын дэргэд буюу [[Легницийн тулалдаан]]аар [[Польш]], [[Герман]], [[Франц]]ын хамтарсан 30 мянган хүнтэй армийг бут цохисон байна. Мөн [[Сайо гол]]ын хөвөөнд [[Мохийн тулалдаан]]аар [[Унгар]], [[Хорват]]ын 65000 хүнтэй шигшмэл армийг бут цохив. * 1241 - 1242 он: Бат хааны арми [[Болгар]]ыг эзэлж жил бүр алба гувчуур авах болов. * 1241 он: Өгэдэй хаан нас эцэслэж Европыг эзэлж байсан цэргийн жанжид, хан хөвгүүд Их Хуралдайд дуудагдаж нутгийн зүг хүлгийн жолоо залав. * 1242 он: Монголчууд [[Адриатын тэнгис]] хүрэв. * 1246 он: [[Гүюг хаан]], Их хаанаар өргөмжлөгдөв. * 1248 он: Гүюг хаан нас нөгчөв. ===Их Монгол Улс байгуулагдах урьдач нөхцөл бүрэлдсэн нь=== XII зууны монголчуудьн өмнө тархай бутархай оршиж, өөр хоорондоо ямагт харгалдан бусдын зууш болох уу, эсвэл нэгэн дээвэр дор нэгдэн нягтарч, өгсөн дээшлэх үү гэсэн ацан зам тулгарчээ. Тэрхүү түүхэн сонголтыг зөв ухамсарласан Хамаг Монголын хан [[Тэмүжин]] эсгий туургатныг нэгтгэх тэмцэлд эргэлт буцалтгүй оржээ. Хамаг Монголын дотор Тэмүжинээс гадна [[Жамуха|Жамух]]ын толгойлсон хүчний нөгөө туйл үүсэж, тэд тус тусдаа хүчээ зузаатгахыг эрмэлээж байв. Харин цагийн байдал Тэмүжиний талд аятай эргэж, Жамухын харъяат нараас түүний талд дагаар орсоор байлаа. [[Хэрэйд]]ийн ханлигийн дотор эвдрэл гарч, [[Ван хан|Тоорил]] ханыг хүчин мөхөсдөхөд [[Тэмүжин]] ивээлдээ авч дахин тэнхрүүлэв. Ингээд түүнтэй хамт 1196 онд [[Алтан улс]]ад туслан, [[Татар]]т хамтын хүчээр цохилт өгчээ. Тэд 1199 онд [[Найман]]ы ханлигтай нүүр тулж байлдсанаас гадна Монгол угсааны олон аймгийг байлдан дагуугав. Гэвч [[Тайчууд]], [[Хонгирад]], [[Ихирэс]], [[Горлос]], [[Татар]], [[Ойрад]], [[Найман]] аймгийн ноёд эвсэж, Чингисийн эсрэг шинэ холбоо байгуулжээ. Тэд 1201 онд Эргүнэ мөрний хөвөөн дээр хуралдаж, [[Жамуха]] сэцэнийг '''Гүр хаан''' хэмээн өргөмжилжээ. Эл бүлэглэлийн эсрэг Тэмүжин Тоорил хантай хүч хавсран тулалдаж бут цохижээ. Жамухын эвслийг бут цохисны дараа Тэмүжин 1202 онд Татарыг эрхэндээ бүрмөсөн оруулав. Жамуха Хамаг Монголын нөлөө бухий язгууртан [[Алтан]], [[Хучар|Хучир]] нарыг талдаа урвуулж, Тоорил ханы хүү Нялх Сэнгүмээр эцгийг нь ятгуулж, 1203 онд Тэмүжиний эсрэг дахин эвсэл байгуулжээ. Үүнийг тагнаж мэдсэн Тэмүжин 1203 оны намар [[Туул гол]]ын хавь газар Тоорил ханыг гэнэдүүлэн цохижээ. Ингэж [[Тэмүжин]] хамгийн хүчирхэг Хэрэйдийн ханлигийг мөхөөснөөр Монгол туургатны дотор эрх сүр, нэр хүнд нь эрс өсөв. Эцэст нь өмнөх тулалдаануудад ялагдаж, Найманы [[Таян хан]]ыг тойрон бүгсэн ханлиг, аймгуудын хэсэг бусаг хүчийг 1204 онд бут цохисноор Монгол туургатны үндсэн гол хэсгийг өөртөө нэгтгэжээ. Тэмүжин ийнхүү «хагацсан улсаа хамтатгаж, бутарсан улсаа бүртгэх» их үйл хэргийг бүтээсэн билээ. Энэ үе бол Их монгол улс байгуулагдах явц дахь нэг ёсны шилжилтийн үе байжээ. ===Их Монгол Улс байгуулагдсан нь=== [[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb|Монголын байлдан дагуулалт]] [[File:Empire_of_Genghis_Khan_at_his_death.png|thumb|Чингис хааныг өөд болох үеийн Их Монгол Улсын газар нутаг]] 3-р жарны улаан [[бар жил]] (1206) бол Монгол түмэнд ивээлээ өгч, хэзээ ч үл умартах түүхэн аугаа их үйлсийн гараа болсон юм. 1206 оны намар цагт [[Онон гол|Онон голын]] эхнээ [[Чингис хаан|'''Тэмүжиний''']] oрд өргөөнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган '''[[Их Хуралдай]]''' хуралджээ. Их Хуралдайн өмнө тавигдсан үндсэн зорилт нь '''Их Монгол Улс''' байгуулагдсаныг даяар олноо зарлан тунхаглах, нүүдэлчин монголчуудын төрийн жолоог бат түвшин атгах их хааныг сонгон өргөмжлөх явдал байв. Ийнхүү монгол угсааны олон ханлиг аймгуудыг нэгтгэн захирсан Монгол хэмээх улс [[Төв Ази|Төв Азид]] тогтнон мандсан байна. Шинэ тулгар Монгол улс тогтнон мандахад бас Чингис хааны шадар зүтгэлтнүүд, нийт Монгол түмэн гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Монголын тулгар төр тогтсоныг өргөн утгаар нь авч үзвэл, МЭӨ 3 зуунаас үүдэлтэй яэгуурын монголчуудын 1400-аад жилийн шаргуу тэмцлийн зүй ёсны үр дүн, нүүдэлч удмынхны нийгэм-улс төрийн хөгжилд гарсан чанарын хувьсал өөрчлөлт, өтгөс өвгөдөөс маань улбаалсан төр ёсны уламжлал, шинэчлэлийи яах аргагүй гойд содон түүхэн үзэгдэл байсан юм. Их Монгол нь улс хэмээх орчин цагийн ухагдахууны үндсэн шалгуур - тодорхой газар нутаг, хил хязгаар, хүн ам, төр болон төрийн бүрэн эрхт байдал хэмээх гол болзолуудыг бүрэн дүүрэн хангаж байсан юм. Чингис хааны үндэслэн байгуулсан Их Монгол Улс нь эхэн үедээ умардаас өмнөд этгээдэд [[Байгал нуур|'''Байгал нуураас''']] [[Цагаан хэрэм|'''Түмэн газрын цагаан хэрэм''']] хүртэл, [[Хянганы нуруу|'''Хянганы нуруунаас''']] [[Алтайн нуруу|'''Алтайн чинад''']] хүртэл зүүнээс өрнөд хүртэл өргөн уудам нутгийг эзлэн оршиж байв. 1207 онд [[Зүчи]] баруун гарын их цэргийг удирдан, '''буриад, хабханас, тува,''' зэрэг [[Ойн иргэд]]ийг Их Монгол улсад нэгтгэжээ. 1218 онд киргизүүдтэй хамт бослого гаргасан [[түмэд]]үүд Чингисийн цэрэгт дарагдсаны дараа зарим хэсэг нь [[мэргид]]үүдтэй цуг [[Якут]] руу очсон нь якутын мэргид, тумат овог болжээ. Якут эрдэмтэд энэ нүүдлийг якутын ард түмэн бүрэлдэхэд нөлөөлсөн сүүлчийн үйл явдал гэж үздэг. Түрэг хэлнүүдээс монгол хэлтэй хамгийн ойр нь [[якут хэл]] юм. Якут хэлний 30% нь монгол үг байдаг. [[:en:Yakutian horse|Якутын баруун нутгийн адуу]] нь [[:en:Mongolian horse|монгол адуутай]] төстэй нь тогтоогджээ. Бусад түмэд хүмүүсийг урагш нүүлгэсэн нь одоогийн Өмнөд Монголын Түмэд болсон бололтой. Хожим [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх хаан]] мөн адил бослого гаргасан [[урианхай]]чуудыг тарааж хуваажээ. Чингис хааныг тэнгэрт хальсны дараа түүний хүүхдүүд нь хоорондоо хаан ширээний төлөө тэмцэлдэв. Чингисийн гэрээслэл ёсоор [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]] хаан ширээнд суух ёстой байсан боловч Чингисийн дүү Тэмүгэ Отчигин зэрэг нөлөө бүхий зарим ноёд Чингисийн отгон хүү [[Тулуй|Тулуйг]] хаан болгох санаатай байжээ. Түүнийг гадарлаад ч тэр үү, Өгэдэй ширээ залгамжлахаас цааргалах дүр үзүүлж, түүнээс шалтгаалан шинэ хаан өргөмжлөхөөр Хэрлэний “хөдөө аралд” эхэлсэн Их Хуралдай 40-өөд хоног үргэлжлэн байж 1229 оны билгийн 8-р сард сая өндөрлөжээ. Өгэдэйн ширээнд суухад авга ах Отчигин, [[Бэлгүдэй]], ах [[Цагадай|Цагаадай]], дүү [[Тулуй]], ах [[Зүчи|Зүчийн]] хүү [[Бат хаан|Бат]] зэрэг дээдэс онцгой хүндэтгэл үзүүлж мөргөн ёсолж, Цагаадай Тулуй нар 2 талаас түшиж, авга Отчигин араас нь тулж ширээнээ суулгажээ. Үүнээс хойш их хааныг өргөмжлөх бүрд бүгд мөргөх ёсон тогтсон гэдэг. 1241 онд [[Өгэдэй хаан]] нас бармагц хаан ширээний төлөө тэмцэл дахин өрнөжээ. Өгэдэйн ач хөвгүүн Ширмүн буюу Тулуйн хүү Мөнх хоёрын нэгийг ширээ залгамжлуулахаар гэрээслэлсэн гэдэг. Гэтэл Өгэдэйн хатан мэргэд овгийн [[Дөргөнэ]] /Туракина/ төрийн эрхийг түр барьж байгаа байдлаа ашиглаж өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаан болгох гэж хүчлэн оролджээ. Үүнээс болж шинэ хааныг сонгон өргөмжлөх явдал хойшлогдож 4-н жил шахам Дөргэнэ хатан төр барьжээ. Шинэ хааныг сонгох [[Их Хуралдай|Их Хуралдайг]] хуралдуулах гэж хэдэн удаа оролдсон боловч шийдвэрлэх гол эрх мэдэл бүхий хүмүүс цуглахгүй хойшлогдсон байна. Гагцхүү 1245 оны намар Хар хүрмийн (Хүрмэн чулуутайн нутагт Хар хүрэм голын хөвөөнд боссон тул Хар хүрэм гэж нэрлэсэн) ойролцоох Далан даваа гэдэг газар Их Хуралдай болж [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаанд өргөмжилсөн байна. Тэр хуралдай их өргөн болсон гэдэг. Их монгол улсын өнцөг булан бүрээс алтан ургийн ноёд язгууртнаас гадна Хятад, Орос, Солонгос, Франц, Гүрж, Герман, Араб, Багдад улс болон Ромын пап ламын элч [[Плано Карпини]] зэрэг гадаадын олон элч, төлөөлөгч нар ирсэн аж. Гүюг бас л хаан болохоос татгалзсан дүр үзүүлж миний дараа манай удмынханд хаан ширээг залгамжлуулж байх юм бол хаан больё гэсэн болзол тавьж зөвшөөрүүлээд хаан болжээ. Гүюг хаан ширээнд удсангүй. 1248 оны хавар дайнд явж байгаад [[Самарканд]] хотын орчимд тэнгэрт хальжээ. Хаан ширээний тэмцэл дахиад л өрнөжээ. Энэ завшааныг Гүюгийн их хатан [[Огул Каймиш]] ашиглан 1249-1251 онд төр барьжээ. Чингис хааны хойчис Зүчи-Тулуйхан, Цагадай-Өгэдэйхэн гэсэн 2 тал болж хуваагджээ. Алтан ордны улсын [[Бат хаан|Бат хан]] насны ахмад, нэр хүндтэйн учир 1249 онд өөрийн байгаа газарт Их Хуралдай хийх санал дэвшүүлж, олон ноёдод урилга зарлага явуулжээ. Тэнд цөөхөн хүн очсон боловч Батыг өөрийг нь их хаан болгох саналыг дэвшүүлжээ. Бат түүнийг хүлээж авсангүй, харин Тулуйн хүү Мөнхийг хаан өргөмжлүүлэхээр тогтоожээ. Гэтэл Өгэдэй-Цагадайнхан Өгэдэйн ач хүү Ширмүнийг хаанд өргөмжлөх санаатай байжээ. Хаан ширээний төлөөх тэмцэл ил далд үргэлжилж 1251 оны зун Алтан ордны улсын Бэрх ноёны удирдлагаар болсон Их Хуралдайгаар [[Мөнх хаан|Мөнхийг]] хаанд өргөмжилжээ. Мөнх хаан болоод өөрийг нь эсэргүүцсэн Өгэдэйн ач хүү Ширмүн, Гүюгийн хүү Хочин, Нуху, Чингис хааны дотны нөхөр Зэлмийн хүү Есүндэй, Занги, Цанай, Элжигдэй, түр хугацаагаар төр барьж байсан Хаймиш хатан, Гүюгийн их түшмэл Чингай зэрэг 70 гаруй хүнийг хатуу чанга шийтгэн ихэнхийг нь цааш нь харуулж [[Дөргөнэ]] хатан зэргийг цөлсөн байна. Гүюгийн дэмжлэгээр [[Цагаадайн Улс|Цагаадай хаант улсын]] ширээг эзэлж байсан Цагаадайн хүү [[Есөнмөнх|Есөнмөнхийг]] баривчилж цаазлаад, ширээг Цагаадайн ач Хар-Хулагуд эзлүүлжээ. Мөнх хааны энэ эрс тэс ширүүн арга хэмжээ нь Мөнх хааны байр суурийг бэхжүүлж, улс төрийн хямрал тэмцлийг намжаасан байна. Ийнхүү Чингисээс хойш Чингисийн удмынханы дунд хаан ширээний төлөө тэмцэл ахин дахин өрнөж байжээ. Энэ муу үзэгдэл ганц монголд тохиолдсон зүйл бус, дэлхийн олон улс оронд үзэгдэж байсан ба байдаг үзэгдэл болохыг тэмдэглэх хэрэгтэй. === Их Монгол Улсын төр барьсан хаад болон хатад: === # '''[[Чингис хаан|Тэмүжин]]''' (1206-1227). Өргөмжилсөн нэр нь Чингис. Эцэг нь Есүхэй, эх нь олхонуд аймгийн Өүлэн Үжин. Усан морин /хар/ жилийн зуны тэргүүн сарын 15-нд (аргын 1162 оны 5-р сарын 31/ мөн 6-р сарын 1-н ч гэдэг) одоогийн Хэнтий аймгийн Дадал сумын нутаг- Онон мөрний [[Дэлүүн болдог]] гэдэг газар төрсөн. Шороон тахиа жил /1189 он/ Хамаг Монгол улсын хан болж, Чингис гэдэг цол авсан. Улаан барс жилийн /1206 он/ намар оройхон нэгдсэн Их Монгол улсын хаанд өргөмжлөгдсөн. Хаан ширээнд 22 жил суусан. Гал гахай жилийн /1227 оны 8-р сард/ зун тэнгэрт халив. 66 жил наслажээ. # '''[[Тулуй]]''' (1227-1229). Чингис хааныг тэнгэрт халихдаа Өгэдэйг залгамжлагчаар зарласан боловч тэрээр хаан ширээнд суухаас цааргалсан тул Тулуй 2 жил эрх мэдлийг гартаа авсан. # '''[[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]]''' (1229-1241). Өргөмжилсөн нэр нь Далай хаан. Эцэг нь Чингис, эх нь хонгирад аймгийн Бөртэ Үжин. 1186 онд төрсөн. 1229 оны 9-р сараас 1241 оны 12-р сард тэнгэрт халих хүртлээ хүртэл хаан ширээнд 13 жил суусан. Их хатан нь найман аймгийн Дөргэнэ хатан байв/Туракина/. # [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] (1241-1246) Өгэдэйн 6-р хатан 5 жил түр төр барьсан. # '''[[Гүюг хаан|Гүюг]]''' (1246-1248). [[Өгэдэй хаан]], [[Дөргөнэ]] хатан нарын хүү болж 1206 онд төрсөн. 1246 оны хавар их хаанд өргөмжлөгдсөн, 1248 оны хавар тэнгэрт хальж 2 жил хаан ширээнд суусан. # [[Огул Каймиш хатан]] (1249-1251) Гүюг хааны их хатан 2 жил төр барьсан. # '''[[Мөнх хаан|Мөнх]]''' (1251-1259 ). Чингис хааны отгон хүү Тулуй, хэрэйдийн Сорхахтани хатан нарын хүү болж 1208 онд төрсөн. 1251 оны зун их хаанаар сонгогдсон, хаан ширээнд 9 жил сууж 1259 оны зун Сычуаньд цэргийн хуаранд өвчнөөр тэнгэрт хальсан. # '''[[Аригбөх]]''' (1260-1264). Эцэг нь Чингисийн хүү Тулуй, эх нь хэрэйдийн Сорхахтани хатан, 1257 онд Мөнх хаан Сун улсыг дайлаар мордохдоо төр хариуцан тамга барьж суухаар Хар-Хоринд үлдээсэн, 1260 оны зун Хар-Хоринд Их Хуралдайгаар хаан ширээнд өргөмжлөгдсөн, гэтэл төрсөн ах [[Хубилай хаан|Хубилай]] мөн өөрийгөө [[Шанду|Шандуд]] Их Хуралдай гэгчийг хуралдуулж хаан гэж тунхагласан тул ахтайгаа хаан ширээний төлөө тэмцэлдэн дайтаад 1264 онд ялагдаж Хубилайд буун өгсөн, 1266 онд нас барсан эсвэл хорлогдсон байж магадгүй хэмээн түүхэнд таамагладаг байна. # [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1260-1271) — 11 жил хаан суусан. Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн. ''Их'' ''Монгол Улсын хааны цолыг Юань улсын захирагчид өвлөн авсан''. === Юань улсын хаад: === # [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1271-1294) — Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн. # '''[[Өлзийт]]''' (Төмөр) хаан (1294-1307) — 13 жил хаан суусан. Хубилай хааны хүү [[Чингим|Чингим хунтайжийн]] отгон хөвгүүн. # '''[[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг]]''' (Хайсан) хаан (1307-1311) — 4 жил хаан суусан Чингим хунтайжийн хоёрдугаар хүү [[Дармабала|Дармабал]] тайжийн ууган хүү. # [[Аюурбарбад буянт хаан|'''Буянт''']] (Аюурбарбад) хаан (1311-1320) — 9 жил хаан суусан. Хайсан Хүлэг хааны дүү. # [[Шадбал гэгээн хаан|'''Гэгээн''']] (Шадбал) хаан (1321-1323) — 4 жил хаан суусан Буянт хааны хөвүүн. # '''[[Есөнтөмөр хаан]]''' (1323-1328) — 5 жил хаан суусан. Хубилай хааны гуч, [[Гамала]] жинь вангийн хүү. # [[Аригиба хаан|Асухиба хаан]] (1328) — 3 сар хаан суусан Есөнтөмөр хааны ууган хөвгүүн. # '''[[Хүслэн хаан]]''' (1329) — 7 сар хаан суусан Хүлэг хааны ууган хөвүүн. # [[Тугтөмөр хаан|'''Заяат''']] (Тугтөмөр) хаан (1328-1329, 1329-1332) — 4 жил хаан суув. Хүлэг хааны II хөвүүн. # '''[[Ринчинбал хаан]]''' (1332) — 40 хоног хаан суув. Хүслэн хааны отгон хөвүүн. # [[Тогоонтөмөр хаан|'''Ухаант (Тогоонтөмөр) хаан''']] (1333-1370) — 38 жил хаан суусан, Ринчинбал хааны ах. <gallery> Файл:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg Файл:YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Гол|Их Монгол Улсын цэргийн зэвсэг, зэвсэглэл}} [[Файл:DiezAlbumsArmedRiders II.jpg|thumb|Перси дэх Морин цэрэг]] [[Файл:Bitwa pod Legnicą.jpg|thumb|Легницийн тулалдаан]] [[Файл:Mōko Shūrai Ekotoba e20(2).JPG|thumb|Монголчууд Японд довтолсон]] [[Хишигтэн]] нь Их Монгол улсын зэвсэгт хүчний цөм болж байсан боловч, цэргийн хэрэг нь цар далайцаараа ихээхэн өргөн агуулгатай байжээ. Арван өрхөөс татсан арван цэргээс бүрдэх аравт, арван аравт бүрийн цэрэг нийлсэн зуут, арван зуутын цэргээс бүрдсэн мянгат, арван мянгатын цэрэг бүхий түмт байхаар журамласан цэргийн зохион байгуулалтын тогтолцоо нь Их Монгол улс байнгын хүчирхэг армитай байх нөхцлийг бүрдүүлсэн юм. [[Чингис хаан]] цэргээ шинэ зохион байгуулалтанд оруулж, байнгын армийг бий болгов. Цэргийн ерөнхийлөн захирах тушаалтныг буй болгож, тэр тушаалд нэрт жанжин [[Хубилай]]-г томилов. Мөн дээд хэмжээний арван хоёр зөвлөхөөс бүрдсэн Илдэч хэмээх цэргийн бодлогын газрыг байгуулав. Цэргийн яамны маягийн эл байгууллага нь цэргийн эрдэм ухааныг хөгжүүлэх, цэргээ байлдааны байнгын бэлтгэл сургуультай байлгах, цэргийн жанжин, дарга нарын удирдлагын ур чадварыг ямагт төгөлдөржүүлэх, армийн зохион байгуулалтыг чанд цэгцлэх, дээд зэргийн уян хатан, хөдөлгөөнт армийг байлдааны бэлэн байдалд барьж байх гол үүрэгтэй байжээ. [[Чингис хаан]], түүнийг залгамжлагчид цэргийн үйлдвэрүүдийг хөгжүүлж, анги, нэгтгэлүүдийг шинэчлэн зохион байгуулж, 1206 оны байдлаар 95 мянгат болон 10,000 хишигтэн цэрэг нийт 105 мянган цэрэг хүрч байсан. Их Монгол улс хүчирхэг зэвсэгт хүчинтэй байсан нь цэргийн сургалтын бүхэл бүтэн тогтолцоо бүрдүүлсэнтэй холбоотой. Эл тогтолцоо нь, хүүхдээ хар багаас нь морь унуулж, нум сум харвуулж сургах, байлдах болон агнах наад захын эрдмийг эзэмшүүлэхийг иргэн бүрийн зайлшгүй үүрэг болгосон бүх нийтийн цэргийн бие даасан сургалт; мөн моринд гарамгай болгох, сэлэмдэх урлагт суралцах, оньсон техник эзэмших зэрэг албан ёсны мэргэжлийн сургалт гэсэн хоёр үндсэн хэлбэртэй байжээ. Байн байн тэмцээн, наадам зохион байгуулж байсан нь зугаа цэнгэлийн төдийгүй, цэргийн сургалтын үр дүнг шалгах гол хэлбэр байсан. Чингисийн цэргийн эрдэм ухаан нь ашигтай байрлалаас түрүүлж, гэнэтийн цохилт өгч байлдааны санаачилгыг гартаа атгах, газар орон цагийн байдалд зохицон таацуулан шийдвэр гарган хэрэгжүүлэх, морьт цэргийн хөдөлгөөнт чанарын өндөр боломжийг шавхан дайчлах, цэрэг эрийн зориг хүч, сэтгэл зүйн хатуужил, ов мэх, авхаалж самбааг илтгэж, улс төр, цэргийн бодлогыг чадварлаг хослох урлаг байв. Их Монгол улсын зэвсэгт хүчин нь хөнгөн болон хүнд морин цэргээс бүрдэж байв, Хөнгөн морин цэрэг хөдөлгөөнт чанар, суу залиараа нэн гайхамшигтай. Хүнд морин цэрэг нь өвч зэвсэглэсэн тусгай зориулалт бүхий цэрэг юм. Цэргийн гол зэвсэг нь нум сум, сэлэм, жад, сүх төмөр, шийдэм, бороохой, хуяг дуулга байв. Монголын морьт арми нь хэрэм боомт эвдэх инженерийн ангитай байжээ. Ийм ч учраас монголчууд урьд өмнө дэлхий дахинд хэзээ ч байгаагүй цэрэг дайны номлолыг бий болгосон бөлгөө. Мөн үүнд нэгэн зүйл сонирхол татаж байгаа нь Дундат зууны үеийн Монгол цэргийн зэвсэглэлд алсын тусгалтай, сөнөөх хүч чадалтай их буу байв. Энэ тухай тэр үед бусад улс орноос ирж байсан хүмүүсийн дурдатгал, түүхийн сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэгдэн үлджээ. Нүүдэлчдийг ямар ч соёл боловсролгүй богино ухаантай зэрлэгүүд мэт үздэг тийм хүмүүст Монгол цэргийн зэвсэг, техникийн хөгжил, түүнийгээ хэр зэрэг чадварлаг хэрэглэж байсан нь тодорхой хариулт болох буй за. Монгол цэргийн зэвсэглэлд байсан их буу нь [[Кидан|Кидан Гүрний]] үеэс өвлөгдөн уламжлагдаж улам боловсронгуй болж ирснийг хэлэх хэрэгтэй. Энэ төрлийн зэвсэг нь Чингис хааны үед чанарын шинэ түвшинд гарч явган, морьт цэргийн эсрэг галт, тэсрэх, хорт хийт бөмбөг, бэхэлсэн цайз, хэрэм, хамгаалалтын сэтлэх, нураах гол хэрэгсэл нь [[их буу]], [[чөдөр оньс]], шидэх харвах зориулалт бүхий бусад тоног төхөөрөмж болж байв. Ийм буу нь тухайн үедээ гал, утаа, сүрлэг дуу чимээ, хөнөөх чадвараараа хосгүй байжээ. Чингис хаан баруун зүг хийсэн дайндаа (1218-1220) их буу хэрэглэж байсан бөгөөд түүнийгээ богино буу гэх буюу “пуужин” буу гэдэг байлаа. Мөн хурдан буу буюу арван таван гуурс бүхий шувтлагч буу гэх зэрэг сүр хүч ихтэй гайхамшигт их буу хэрэглэж байж. Монголын цэргийн жанжин Тачар, [[Алтан улс|Алтан улсын]] цайз балгадыг бүслэн байлдаж байхдаа (1233 он) мөн монгол цэргийн жанжин Ганбухын цэрэг (1237 он) их буутай байсан тухай Хятадын түүхчид бичиж үлдээсэн байна. Энэ мэтчилэн Хятадын түүхийн сурвалж бичигт монгол цэрэг дарьт их буу хэрэглэж байсан тухай тэмдэглэжээ. Хятадын түүхч Чоу Вэй, Тогоонтөмөр хаан Цинзян хотыг (1338 он) их буугаар галлаж байсан гэж бичжээ.{{Citation needed}} Юань улсын эхэн үед төв Азиас чулуун сумтай галт үхэр буу олдож байсан тухай мөн тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн түүхэн сурвалжид "монгол цэрэг их буутай тэрэг олонтой, зарим буу нь нэлээд том бөгөөд монголчууд өөрсдөө дарь хийж чаддаг байсан” гэж бичжээ. Тогоонтөмөр хааны үед Товуу нь (1344 он) галт сумаар дээрэмчний завь руу харвахад уг завь нь бутран ихэнх нь шатаж байсан тухай энэ хүн тэмдэглэсэн байдаг.{{Citation needed}} Ер нь монголчууд 1200 оноос өмнө дарьт зэвсэг, их буу хэрэглэж байжээ гэж үздэг юм. Монгол цэрэг зөвхөн их буу, галт зэвсэг хэрэглээд зогсоогүй, мөн янз бүрийн зориулалттай сумтай байлаа. Дайсныг сүрдүүлэх, их цэргийг удирдан жолоодохын тулд дуут сум хэрэглэж байсан нь бидний үеийн дохионы пуужинтай утга нэг юм. Монголчууд галт зэвсгээ цаашид хөгжүүлсэнгүй тухайн үед гавшгай хөдөлгөөнт маневрийн байлдаан, тулалдаан хийх нь зонхилж түүнд ихээхэн хэмжээгээр ач холбогдол өгч байсан хийгээд зөвхөн хот, цайзыг буулган авахад ашиглагдаж байсан нь ч үүнд нөлөөлсөн байж болох талтай. ===Мянгатын систем=== [[Файл:DiezAlbumsEnthronization3.jpg|thumb|300px|Хаан үйлчилгээнд [[Хишигтэн]] (Судрын чуулган)]] [[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа [[Аравтын тооллын систем|аравт]] болгон хуваажээ. Мянгат нь 1206 онд 95 байснаа 1227 он гэхэд 129 болж өргөжсөн. [[Чингис хаан]] ийнхүү [[Мянган|мянгатын тогтолцоог]] яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол улсьн өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээннй цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чингис хааны үеийн мянгатын ноёд ! rowspan="4" |№ ! colspan="3" rowspan="4" |1206 оны Мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Т |first=Дашцэрэн |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=МУИС, Монгол Хэл, Соёлын Сургууль |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=153-154}}</ref> ! rowspan="4" |№ ! colspan="4" |1227 оны Мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=395-403 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> |- ! colspan="4" |Их Ноён [[Тулуй|Тулуйн]] захирсан 101 мянгат |- ! colspan="4" |Гол Мянган: [[Тангуд|Тангудын]] [[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]] |- ! colspan="2" |Баруун гарын 38 мянганы ноёд ! colspan="2" |Зүүн гарын 62 мянганы ноёд |- |1 |[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]] |[[Арулад|Аруладын]] [[Боорчи|Боорчи ноён]] |[[Жалайр|Жалайрын]] [[Мухулай|Мухулай ноён]] |1 |'''Аруладын Боорчи ноён''' |Баруласын Булуган халжа |'''Жалайрын Мухулай гоо ван''' |Худус халжа |- |2 |Хушины [[Борохул]] ноён |[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]] |[[Уруд|Урудын]] [[Жорчидай|Жорчидай ноён]] |2 |Борохул ноён |Сүлдүсийн Тогорил ноён |[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]] |[[Өгэлэн чэрби|Өгэлэ чэрби]] |- |3 |Баарины Хөхөчос |Манан Баарины [[Хорчи ноён]] |[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] Хунан ноён |3 |Мангудын Жэдай | rowspan="4" |Онгудын Алахуш Дигитхури хүргэн |Урианхайн Есөнбуха<ref name=":0">[[Зэлмэ|Зэлмэ ноёны]] хүү</ref> |[[Сөнөд|Сөнидын]] Тэмүдэр хорч |- |4 |Марал |Баруласын [[Хубилай ноён]] |Татарын [[Шихихутуг]] |4 |Олхонудын Хингиадай |Урудын Хөхөтэй ноён |Жалайрын Дайсун<ref>Мухулай ноёны дүү</ref> |- |5 |Мангудын Жибгэ |Урианхайн [[Зэлмэ|Зэлмэ ноён]] |Мангудын Хуйлдар сэцэн |5 |Хонхотаны Толун чэрби |Урудын Бүчин ноён |Жадараны Кошакул |- |6 |Юрухан |Хонхотаны Толун чэрби |Мангудын Жидай |6 |Хонхотаны Сүйхэтү чэрби | rowspan="9" |Ихирэсийн Буту хүргэн (есөн мянгантай) |Жадараны Жусук |- |7 |Хөхө |[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]] |[[Ноёхон|Ноёхоны]] Жунсо |7 |Жалайрын Бала чэрби | |Мангудын Мөнх халжа |- |8 |[[Бэсүд|Бэсүдийн]] [[Зэв|Зэв ноён]] |Чүлгэдэй |Бэсүдийн Хүчүгүр |8 |Жалайрын [[Архай Хасар]] | | rowspan="10" |Хархидааны [[Үеэр|Уяр]] ваншай, түмтийн ноён |- |9 |Удутай |Хүчү (Чингис хааны өргөмөл дүү) |Бала |9 |Сүлдүсийн Шидун ноён | |- |10 |Жалайрын Бала чэрби |Бэсүдийн Хөхөчү (Чингис хааны өргөмөл дүү) |Түгэ |10 |Татарын Шихихутаг | |- |11 |Хэтэ |Хоргасун |Бэсүдийн Дэгэй |11 |Дөрвөний Дүйсүх | |- |12 |Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]] |Баарины Үсүн бэхи |[[Оронар|Оронарын]] Оронардай |12 |Баарины Монгол дархан | |- |13 |Мөнх |Шилүгэй |Жалайрын Дайр |13 | rowspan="4" |Дөрвөн мянган Ойрадын [[Худуга бэхи]] | |- |14 |Халжа |Тахай баатар |Мүгэ ноён |14 | |- |15 |Хурчахус |Нэгүдэйн Цагаан гуа |Урудын Бужир ноён |15 | |Татарын Их Хутагт ноён |- |16 |Гэүги |Нүцгэн Баарины Алаг ноён |Мүнгүр |16 | |Хонгирадын Алчи хүргэн |- |17 |Уряут-Килингуутын[[Бадай|Бадай дархан]] |[[Сүлдүс|Сүлдүсийн]] [[Сорхон шар]] |Долоодай |17 | rowspan="10" |Баарины [[Хорчи ноён]], түмтийн ноён | |Хонгирадын Хатай ноён |- |18 |Уряут-Килингуутын [[Хишилиг|Хишилиг дархан]] |Баруласын Булуган |Бөгэн |18 | |Хонгирадын Букур ноён | rowspan="10" |Зүрчидийн Туган ваншай, түмтийн ноён |- |19 |Хэтэй |Харачар |Баруласын Худус халзан |19 | |Хонгирадын Тэгүдэр |- |20 |Чаурхай |Хонхотаны Сүйхэтү чэрби |Хонгиран |20 | |Хонгирадын Шунгур |- |21 |Тогоонтөмөр |Мэгэтү |Дархадын Хадаан |21 | |Мангудын Хуйлдар сэцэн |- |22 |Мороха |Дорибөх |Идухадай |22 | |Хонхотаны Суту ноён<ref>Мэнлиг эцгийн хүү</ref> |- |23 |Ширахул |Дагун |Дамачи |23 | |Жалайрын Есүр ноён |- |24 |Хауран |Алчи |Тобсаха |24 | |[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]] |- |25 |Тунхудай |Тобуха |Ажинай |25 | |Жалайрын Ухай ноён |- |26 |Түйдхэр |[[Горлос|Горлосын]] Сачуур |Жидэр |26 | |Жалайрын Барчуг ноён |- |27 |Олар хүргэн |Олхонудын Хингиадай |Буха хүргэн |27 |Олхонудын Тайчу хүргэн | |Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]] |- |28 |Хурил |Ашиг хүргэн |Хадай хүргэн |28 |Хадархины Мухар хөрөө | |[[Доголху чэрби]] | |- |29 |Хонгирадын [[Чигү хүргэн]] |[[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Алчи хүргэн]] |Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён |29 |Урианхайн Есөнтэй<ref name=":0" /> | |Урианхайн Удачи | |- |30 |Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён |[[Ихирэс|Ихирэсийн]] [[Буту хүргэн]], 2 мянган Ихирэс |Ихирэсийн нэр тодорхойгүй ноён |30 |Сөнидын Хадаан | |[[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй ноён]] | |- |31 |[[Онгуд|Онгудын]] [[Алахуш Дигитхури|Алхушдигид хури хүргэн]] |Онгудын ноён |Онгудын ноён |31 |[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]] | |Хонгирадын [[Чигү хүргэн]] | |- |32 |Онгудын ноён |Онгудын ноён | |32 |[[Хиад|Хиадын]] Хөхө, Мэнгэтү ноёд | |Баарины Ухар халжа | |} Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. Чингисийн эх, хөвгүуд, дүү нар болон авга [[Отчигин]] нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. Чингис хаан '''Отчигин, [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, ахмад хүү [[Зүчи|Зүчид]] 9000 өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, дүү [[Хачиун Алчи|'''Хачиунд''']] 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чингис хааны эх, дөрвөн дүү, таван ханхүүдээ өгсөн хувийн мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=404-408 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> ! rowspan="2" |№ ! colspan="4" |Чингис хааны 4 ханхүүгийн хувийн мянгатын ноёд ! colspan="3" |Чингис хааны 4 дүүгийн хувийн мянгатын ноёд |- !Зүчи хан !Цагадай хан !Өгэдэй хаан !Хүлгэн ханхүү !Өэлүн эх, Отчигин ноён !Жочи Хасар !Хачиун алчи |- |1 |Салжиудын Мүнгүр ноён |Баруласын Харачар |Жалайрын Илугай |Баруласын Хубилай ноён |<small><big>Хүчү</big></small> |Жибгэ |Урианхайн Чаурхай |- |2 |[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] [[Хунан (жанжин)|Хунан ноён]] |Хонгирадын Мүгэ ноён |Бэсүдийн Дэгэй |Нохосын Тогорил ноён |Хөхөчү | |Найманы Асудай |- |3 |[[Үүшин|Хушины]] Хушитай ноён |Идухадай |Сүлдүсийн Есөнтуа |Тоорил ноён |Ноёхоны Жунсо | |Найманы Учкаш гойон |- |4 |Хушины Байху ноён |Баарины Хөхөчос |Хонхотаны Дайр | |Хорхисун | | |} Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “Хишигтэн” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. [[Чингис хаан|Тэмүжин]] ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 торгууд, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ. Их Монгол улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. [[Чингис хаан]] хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв. Удалгуй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа. === Хууль=== Чингис хааны зарлигаар шадар түшмэл [[Шихихутаг]] "[[Их Засаг]]" хэмээх кодчилсон хуулийг батлан гаргасан байна. "Их Засаг" хуулийн өмнө энгийн ард иргэд болон ихэс дээдэс тэгш эрхтэй байж, адил ял зэмлэл хүлээдэг байснаараа онцлог юм. Хуулийн ял шийтгэл нь маш хатуу байсан бөгөөд жишээлбэл дайнд явах үед урд яваа хүнийхээ санамсаргүй унагаасан зүйлийг арын хүн авч өгөхгүй бол цаазаар авах ял оноодог байв. Энэхүү хатуу засаглал нь Монголын эзэнт гүрэнг амар амгалан, тайван тогтуун улс болгох үндэс суурь нь болж өгчээ. Европын жуулчид их гүрний ард иргэдийн өндөр зохион байгуулалттай, дэглэм журамтай байдлыг гайхан шагшсан байдаг.Мөн их засаг хууль нь Монголын хамгийн эртний хууль цаацын бичиг ба одоогоор олдсон эх сурвалж нь [[Солонгос]] улсад хадгалагдаж байна. Их гүрний үед сайд түшмэд, цэргийн жажид өөрсдийн авъяас чадварт тулгуурлан сонгогддог байсан бөгөөд шашин шүтэх эрхийг чөлөөлж өгсөн байна. Ард иргэдийн доторх хулгай дээрмийг чандлан хорьж зөрчигсдийг хатуу шийтгэдэг байв. Биедээ үнэт эрдэнэ тээж яваа ганц бие эмэгтэй хүн гүрний нэг өнцөгөөс нөгөө өнцөг хүртэл ямарч саадгүй аялах боломжтой байсан хэмээн зарим хууч ярианд өгүүлдэг. Их Монгол улсын үед аян дайнд мордох, их хааныг сонгох зэрэг хамгийн чухал асуудлуудыг [[Их Хуралдай]]гаар шийддэг байв. Их Хуралдайд алтан ургийнхан, цэргийн жанжид, төрийн сайдууд зэрэг хамгийн нөлөө бүхий хүмүүс уулзан цуглаж хамтаар улсын чухал асуудлуудыг шийддэг байжээ. Их гүрний өнцөг булан бүрт өртөө улаа байгуулж худалдаачид, элч нарын аюулгүй байдлыг хангасан байна. Эдгээр өртөө улаагаар дамжуулан худалдаачид [[Хятад]]аас [[Ойрх Дорнод]], [[Европ]] хүртэл саадгүй аялдаг байв. [[Чингис хаан]] төрийн тамгыг хэрэглэх болж, Монголчуудыг бичиг үсэгтэй болгох ажлыг эхлүүлж, мөн хуулчид, багш нар, уран бүтээлчдийг татвараас чөлөөлсөн байна. Их Монгол улс өргөжин бэхжихийн хэрээр эрх зүйн болон заншлын эрхийн хэм хэмжээ нь ялгамж, онцлогоороо тодорч харилцан бие биедээ нөлөөлөн, Монголын нийгмийн харилцааны нарийн түвэгтэй байдлыг зохицуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Энэ үеийн эрх зүйн хэм хэмжээг агуулсан хууль цаазын сурвалж бол [[Их Засаг]] хэмээх нэгдмэл хууль юм. Эл хууль бол нийгмийн нэг төрлийн харилцаа бус, харин олон төрлийн харилцааг зохицуулсан нэгдмэл хууль цааз байжээ. Харамсалтай нь Их Засаг хууль бидэнд бүрэн эхээрээ уламжлагдаж ирээгүй. "[[Монголын нууц товчоо]]", [[Рашид ад-Дин|Рашид Ад Дины]] "[[Судрын чуулган]]", Жүвейний "Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх", Магакийн "Нум, сумтан ард түмний түүх" зэрэг сурвалжийн шинжтэй бүтээлүүдэд Их Засаг хуулийн хэсэг зүйл заалтууд уламжлагдан иржзэ. 1320 онд Египетийн түүхч Макризи Алтан ордны улсаас [[Их Засаг]] хуулийн хамгийн томоохон хэсэг зүйл нээлтийг олсон нь тэр үеийн эрх зүйн чухал сурвалж болж буй. «Их Засаг» хууль бол Монголын тулгар төр байгуулагдсан түүхт үйл явдлын үр дагавар болон төрсөн юм. Засаг гэдэг үгийн эртний язгуур утга нь хууль цааз, дүрэм, журам, хэв ёс гэсэн ойлголтыг илэрхийлж байжээ.«Их Засаг» хууль бол Их Монгол улсын хааны бүрэн эрх, засаг захиргаа, цэрэг, гадаад харилцаа, шашны суртал, ахуй заншил, иргэд хоорондын харилцаа, сургаал, сургамж, тэтгэвэр, тэтгэмж, өмч хөрөнгө. өв залгамжлал, гэрлэлт, гэр бүлийн харилцаа, худалдаа арилжаа, эрүүгийн хэрэг, ялын бодлого, шүүн таслах журмыг эохицуулсан хууль байжээ.Уг хууль дахь ял шийтгэлийн төрлүүд нь андгайлах (тангарагийн эрүү), золиослох, дөнгөлөх, торгох, ташуурдах буюу шийдэмдэх, гянданд хорих, цөлөх, цаазаар авах буюу алах ял байв. Их засаг хуулиар эмэгтэйчүүдийг худалдах болон хулгайлах, монголчуудыг хоорондоо байлдахыг хоригложээ. Их Засаг хууль бол дэлхийн соёл иргэншлийн түүхнээ бүхэл бүтэн нийгэмд улс төрийн байгуулал бүрэлдэн төлөвшихөд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн эртний Вавилоны [[Хаммурапи хааны хууль|Хаммурапийн хууль]], Энэтхэгийн [[Ману цааз хууль|Манугийн хууль]] зэрэг алдартай хуулиудтай эн зэрэгцэхүйц ач холбогдолтой цааз-эрхэмжийн нэн чухал баримт бичиг юм. Учир нь эл хуулийн зарчим, үзэл санаа зөвхөн Монгол нутаг төдийгүй, ертөнцийн талыг эзэгнэсэн их гүрний хэмжээнд үйлчилж байсан хувьд дэлхийн хууль цаазны түүхэнд баларшгүй ул мөрөө үлдээсэн бөлгөө. === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал=== [[Зураг:Mongol dominions1.jpg|right|thumb|Монголын Эзэнт Гүрний хамгийн их өргөжин тэлсэн үе]] [[Файл:Mongol Empire in the 13th-15th centuries (135373001).jpg|thumb|Евразийн Их Монгол Улс даяар]] Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв. Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг. Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ [[Засаг захиргааны зохион байгуулалт|Сэцдийн зөвлөл]] байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай]]г [[Ван|Го ван]] буюу улсын ван болгожээ. Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг]]ийг томилжээ. Их хаан түүнд «Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв» гээд Надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй» гэж тушаасан байна. Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал. [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) [[Үсүн Өвгөн]] юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. [[Бэхи|Төрийн бэхи]] цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй. Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд Тодой чэрби мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавъяа, цэргийн удирдах ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]], [[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хэра-Унругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг. === Соёрхолын газар === Монголын байлдан дагуулалтаар харь орны үлэмж хэмжээний нутаг орон, хүн ардыг эзлэн авсан билээ. Иймээс эдгээр олон удаагийн аян дайнд байгуулсан гавьяа зүтгэлийг үнэлж ханхөвүүд, гүнж, ихэс ноёд тус бүрт тохируулан соёрхолын газрыг өрх ам бүлийн хамт шагнаж байсан. Чингис хааны үед эзэлсэн бүхий нутгаа дөрвөн хүүдээ хуваан өгсөн ч, ноёдод газар нутаг хуваан өгч байсангүй бөгөөд Өгөдэй хааны үеэс муж, хот, тосгон бүрээр нь хуваан эзэмшүүлэх болж, тухайн нутгаас авах татвар, гувчуур нь улсад төлөх болон, эзэн ноёнд төлөх гэсэн хоёр байдлаар татварлах болсон. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Өгэдэй, Мөнх хаадын үед соёрхол хүртсэн ноёд<ref>{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |last2=П |first2=Дэлгэржаргал |last3=У |first3=Эрдэнэбат |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |isbn=978-9919-9552-0-5 |location=Улаанбаатар |pages=597-599}}</ref><ref>{{Cite book |last=宋 |first=濂 |title=元史 |publisher=中华书局 |year=1976 |volume=8 |location=北京 |pages=2412-2444 |language=zh}}</ref> ! rowspan="2" |№ !Ноёдын нэр !Шагнуулсан газар, өрх !Авах гувчуур, 1319 он дүнгээр (жин торго) ! rowspan="2" |№ !Ноёдын нэр !Шагнуулсан газар, өрх !Авах гувчуур, 1319 оны дүнгээр (жин торго) |- ! colspan="3" |Өгэдэй хааны үе (1236-1238 он) ! colspan="3" |Өгэдэй хааны үе (1236 он) |- |1 |[[Даридай отчигин|Даритай отчигин]] |Нинхайжоугийн 10,000 өрх |1812 жин торго |33 |Тэндухур |Жэндингийн 100 өрх | |- |2 |Хасарын хүү Егү |Баньян лугийн 24493 өрх |3656 |34 |Сяонайдай |Дунпингийн 100 өрх |31 |- |3 |Хачиуны хүү Алчидай |Жинань лугийн 55200 өрх |9648 |35 |Хэрэйдэй Бату |Дунпингийн 100 өрх |40 |- |4 |Отчигин ноён |Идү лугийн 62156 өрх |11425 |36 |Мэгүчи |Фэнсянгийн 130 өрх | |- |5 |Бэлгүдэй ноён |Эньжоугийн 11603 өрх |1359 |37 |Жимисбаатар |Хуаймэнгийн 100 өрх |20 |- |6 |Бат хан |Пинян фүгийн 41302 өрх, 1238 онд Жэндин лугийн Жинжоугийн 10000 өрх | |38 |Бөхтөмөр |Жэндингийн 58 өрх |23 |- |7 |Цагадай хан |Тайюань фүгийн 47330 өрх 1238 онд Жэндин лугийн Шэньжоугийн 10000 өрх |6838 ! colspan="4" |Мөнх хааны үе (1252 он) |- |8 |Гүюг хаан |Дамин фүгийн 68593 өрх |5193 |1 |[[Мөгэ|Мөгэ ханхүү]] |Жинань лугийн 5000 өрх | |- |9 |Аригбөх |Жэньдин лугийн 80000 өрх |5013 |2 |Тайчу хүргэн |Жэндингийн 270 өрх |95 жин торго |- |10 |Хөлгөн ханхүү |Хэжянь лугийн 45930 өрх |4479 |3 |Хөхбуха ноён |Иду лугийн 275 өрх | |- |11 |Годан хан |Дунпин лугийн 47741 өрх |3524 |4 |Сажисбуха |Бянлянгийн 291 өрх | |- |12 |Алага бэхи, Онгуд аймаг |Гаотанжоугийн 20000 өрх |2399 |5 |Аргун заргач |Жинингийн 35 өрх | |- |13 |Луго гүнж, Алчи хүргэн |Жининь лугийн 30000 өрх |2209 |6 |Булгай Бат |Дэжоугийн 153 өрх |61 жин торго |- |14 |Хожин бэхи, Буту хүргэн |12652 өрх |2766 |7 |Шидэ ноён |Дунпингийн 112 өрх |84 жин торго |- |15 |Тэмүлэн гүнж, Чигү хүргэн |Пүжоугийн 30000 өрх |1836 |8 |Бона |Дунпингийн 32 өрх |18 жин торго |- |16 |Хулуйхан бэхи, ойрад аймаг |Яньань фүгийн 9796 өрх |722 |9 |Худуха |Гуанпингийн 40000 өрх | |- |17 |Мухулай го вангийн ураг |Дунпингийн 39019 өрх |3343 |10 |Тачу түмтийн ноён |Пиняны 186 өрх |37 жин торго |- |18 |Жалайрын Дайсун ноён |Дунпингийн 10000 өрх |720 |11 |[[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]] |Хуаймэнгийн 3606 өрх |224 жин |- |19 |Хуйлдар сэцэн |Тайань жоугийн 20000 өрх |2425 |12 |Борохул ноён |1252 онд Баодингийн 415 өрх 1257 онд Вэйхуй лугийн 1100 өрх |449 жин |- |20 |Жүрчидэй ноён |Дэжоугийн 20000 өрх |2948 |13 |Сүбээдэй баатар |1257 онд Бянляны 1100 өрх |230 жин |- |21 |Бадай, Хишилиг |Шүньдэ лугийн 14087 өрх |2406 |14 |Тачар ноён |Пиняны 200 өрх |80 жин |- |22 |Баруун гарын 3 түмэн: [[Боролдой жанжин|Боролдой]] |Гуанпин лугийн 17333 өрх |1738 |15 |[[Урианхадай]] |Дунпингийн 1000 өрх |191 жин |- |23 |Тэмүдэй хүргэн |Гуанпин лугийн 9457 өрх |989 |16 |Сүдүн ноён |1257 онд Жэндингийн 1100 өрх | |- |24 |Өгэлэн чэрби |Гуанпин лугийн 15807 өрх |680 |17 |Есүр ноён |1257 онд Жэндингийн 169 өрх | |- |25 |Зүүн гарын есөн мянган: Хадаан тайш |Хэжянь лугийн 1023 өрх |160 |18 |[[Чингай|Чингай ноён]] |1257 онд Баодингийн 95 өрх | |- |26 |Есүбухын 4 мянган |Хэжянь лугийн 1317 өрх |223 |19 |Анчар ноён |Тайюаний 550 өрх | |- |27 |Есүгүрын 3 мянган |Хэжянь лугийн 1775 өрх |288 |20 |Тэмүдэй |Датунгийн 751 өрх | |- |28 |Тэлэнгүдийн 1 мянган |Хэжянь лугийн 1450 өрх |206 |21 |Егэ тайфу |Шандугийн 540 өрх | |- |29 |Жадараны Хошагул, Жусук |Цайжоугийн 10000 өрх |748 |22 |[[Амухай]] |Дамингийн 33 өрх | |- |30 |Таш хорчи |Дунпингийн 680 өрх |155 |23 |Суду ноён |Дадугийн 31 өрх | |- |31 |Дэгэй ноён |Дамингийн 1713 өрх |507 |24 |Буба хорч |Дадугийн 84 өрх | |- |32 |Хонгортахай |Пиняны 144 өрх |40 |25 |Алаг буурч |Жэндингийн 55 өрх | |} == Татвар == Монголын эзэнт гүрний татварын тогтолцоо нь татвар, гувчуурыг олон хэлбэрээр авч төрийн санг бүрдүүлж байсан. Татвар нь газар нутгаас авах бол, гувчуур нь хүн бүрээс авах татварын төрөл юм. Монголчууд суурин соёлт ард түмнийг эзлэн нэгтгэснээс хойш цаг үеэ дагаж хувьсаж байсан ч, нүүдэлчин болон суурин иргэнд зориулсан татварын давтагдашгүй хууль дүрмийг батлан хэрэгжүүлж, их хаад солигдох бүрт улам төгөлдөржүүлж байсан. Монголын нууц товчоонд өгүүлснээр нүүдэлчин малчдаас авах татварыг гувчуур гэж бичих нь олонтаа таарна. Монголын Нууц Товчооны 279 дүгээр зүйлд: "Чингис хаан эцгийн зовж байгуулсан улсыг бүү зовооё. Хөлий нь хөсөр, гары нь газар тавиулж жаргуулъя. Хаан эцгийн бэлэн суурийг эзлээд иргэнийг үл зовоохыг эрхэм болгоно. Шөл шүүс болгож харьяат улсын сүрэг хонь бүрээс нэжээд хонь жил тутам авч байна. '''Зуун хониноос нэжээд хонь''' гаргаж улсын доторх үгээгүй ядуучуудын тусламж болгож өгтүгэй. Бас олон ах дүү эр цэрэг, агт морь дараалан чуулах бол чуулагсдын ундыг тухай бүр ардаас татварлан авах нь зохилдохгүй. Зүг зүгийн мянгат бүрээс гүү гаргаж, мөн саах саальчин адуулах нутагчныг томилж өр хөлсийг төлөөд унагачин болготугай."<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: Чингис хаан нас барсан ба Өгэдэй хаан болсон нь |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-11-11 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Өгэдэй хааны нэгэн удаагийн зарлигаас 100 хонь тутмаас 1 хонь татаж, өнчин ядууст өгч байсныг мэдэхийн хажуугаар улсыг санг бүрдүүлэхэд энэ арга бас ашиглаж байсныг мэдэж болно.<ref>{{Cite book |last=ШУА |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Дэлгэрэнгүй тайлбартай Монголын нууц товчоо |publisher=Сэлэнгэ пресс ххк |year=2024 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=326}}</ref> === Хятадаас авах татвар === Алтан улсын хот сууринг эзэлсний дараа 1230 оны үед умард хятадаас авдаг татварыг Сүн улсын элч Пэн Дая, Сюй Тин нар тэмдэглэсэн нь: "Хятад газрын ардын уран дархчуулаас бусад эр эм гэж ялгалгүйгээр жилд хотын ард нэг бүрээс 25 лан ширхэг торго, үхэр хонины гааль 50 лан ширхэг торго ... хөдөөний тариачны биеэс торго ширхэг 100 лан, амуу бол түүний ургацын их багыг үл хамааран өрх бүрээс жил бүр 20 мянган дин буюу ембүү мөнгө ... өрх бүрээс ширхэгээр мяндсыг сольж бодож авахаас гадна, элч өнгөрөх хийгээд зарлигаар нааш цааш явах цэрэг морины амуу будаа, зэр зэвсэг, жич албанаа хэрэглэх зардлыг тухайд нь нийлүүлэн бодож, ардаас татварлан авдаг... Доор сурагчид хийгээд гуйранчид ч хүртэл мөнхүү мөнгө гаргацгаан алба бариулмой"<ref>{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол Улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |publisher=Степпе Паблишинг |year=2019 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=592|last2=П|first2=Дэлгэржаргал|last3=У|first3=Эрдэнэбат}}</ref> Энэ мэдээ нь дайсан улсын элчийн хэтрүүлэгтэй мэдээлэл байх боломжтой гэдгийг тунгаах хэрэгтэй. Умард хятадад 1233, 1234, 1236 онд хүн амын тооллогыг жил бүр явуулснаар алба татварыг шинэчлэх ажил эхэлсэн. 1236 оны хүн амын тооллогоор умард хятадад 1,830,000 өрх айл бүртгэгдсэн. Мөн онд тунхагласан татварын шинэтгэлээр албан татварыг хүн бүрээс авч байсныг айл өрхөөс авах тогтолцоо руу шилжүүлж, дараах гурван төрлийн татвар авч байхаар болжээ. Хятад ном сударт 1236 оны татварыг "улаан бичин жилийн хууль" (丙申年法) гэж тэмдэглэдэг. Төрийн хэрэгцээнд 2 өрх тутам 1 жин торго, өрхийн тэргүүн эр бүрээс 1 таар<ref>1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү</ref> будаа, хэрэв өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн<ref>1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан.</ref> (升) будаа, шинэ өрхийн тэргүүнээс 5 шэн будаа авахаар болж, язгууртны хэрэгцээнд 5 өрх тутам 1 жин торго, худалдаа арилжааны ашиг орлогын 30/1-ийг, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө татаж байхаар тогтоосон байдаг.<ref name=":1">{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |location=Улаанбаатар |pages=594|last2=П|first2=Дэлгэржаргал|last3=У|first3=Эрдэнэбат}}</ref> Гар урчууд, лам хуврагууд газрын хэмжээгээр татвар төлнө; харин түшмэд, худалдаачид эрийн тоогоор татвар төлнө.<ref>{{Cite web |title=元史/卷093 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7093 |access-date=2025-11-11 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> Тариа ногоо тарих тохиромжоор дунд зэргийн 1 мү<ref>1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м² талбай болно</ref> талбайгаас 2 шэн хагас, дээд зэргийн талбайгаас 3 шэн, чанар муувтар талбайгаас 2 шэн, харин усалгаат талбайгаас 5 шэн үр тариа жилдээ татахаар болжээ.<ref name=":1" /> 1238 онд умард хятадаас татварын жилийн орлого 110 түмэн ланд хүрчээ. Өгөөдэй хааны засаглалын сүүлээр төрийн эрхийг сартуул гаралтай Абдул Рахманы санаачлагаар татварын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлж, хойд хятадаас урьд 220 түмэн лан мөнгө болгосон. Дөргөнө хатны үед улсын татварыг зөвхөн Абдул Рахман шийдэж, муж хот бүрт сартуул түшмэд татварыг хариуцаж, хүн бүрээс өндөр хэмжээний татварыг жилд олон удаа авч байсан ядуурал ихсэхэд хүрсэн. Гүюг хаан, Мөнх хааны үед Дөргөнө хатны үеийн завхралыг цэгцлэж, Өгөөдэй хааны үеийн хуучин татварын тогтолцоог мөрдүүлэх, шинэ татварын систем нэвтрүүлэхээр оролдсон. Мөнх хаан 1252 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн шинэ дүрмээр умард хятадаас газрын, хүний, өрхийн торгоны, тамга татвар гэсэн дөрвөн төрлөөр татварыг авах болсон. Тамга татвар нь худалдаа, үйлдвэрлэл зэрэг ашиг олж байгаа үед авдаг нэг төрлийн татвар юм. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Өгэдэй хааны 1236 оны шинэ татварын дүрэм !Татварын нэр төрөл !Татвар авах хэмжээ !Тайлбар |- | rowspan="4" |Газрын татвар |Усалгаатай талбайгаас 5 шэн будаа |1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан. |- |Сайн чанартай 1 мү талбай бүрээс 3 шэн будаа |1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м² талбай болно |- |Дунд чанартай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн хагас будаа | |- |Чанар муутай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн будаа | |- |Тамга татвар |Худалдааны ашгийн 30-ны 1 хувь, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө... |Худалдаа арилжаа, үйлдвэрлэлийн ашгаас авдаг татварын нэр төрөл |- | rowspan="2" |Өрхийн торгоны татвар |Улсад 2 өрх нийлж 1 жин торго | |- |Язгууртан ноёнд 5 өрх нийлж 1 жин торго | |- | rowspan="2" |Хүний татвар |Өрхийн тэргүүн бүр 1 таар будаа, өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн будаа |1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү |- |Шинэ өрхийн тэргүүн 5 шэн будаа | |} ==Соёл== ===Археологи === Монголын нутгаас 12-р зууны сүүл, 13-р эхэнд хамаарагдах 7 хүний булш олдсон ба тус бүрт нь 7 морь дагалдуулан оршуулжээ.<ref name="МҮТВ">Тэд бидний тухай: Чингисийн нууц Digging for truths баримтат кино - МҮТВ</ref> Нэг булшинд нь 1190-1230 оны үед амьдарч байсан эмэгтэй хүний шарил олдсон ба түүний булшнаас шонхорын дүрстэй бөгж олджээ.<ref name="МҮТВ"/> === Хот суурин === ==== Монгол нутаг дахь хот суурин ==== # [[Хархорум]] # [[Аураг орд]] # [[Чингай балгас]] # [[Туулын Хар Түнийн орд]]: Хэрэйдийн [[Тоорил хан|Тоорил ханы]] орд өргөө байсан. # Чингис хааны Луут орд (龍庭, longtin): Чингис, Өгөөдэй хааны нүүдлийн ордын нэг # Халиутын орд # Гэгээ Цагаан орд буюу [[Дойтын балгас]]: 1237 онд [[Өгөөдэй хаан]] байгуулсан. # [[Шаазан хот]]: Өгэдэй хааны байгуулсан хот # Тосху балгас: Өгэдэй хааны байгуулсан хот # Хондуйн балгас: одоогийн ОХУ-ын Өвөр Байгалийн хязгаарын Борзинск районд байсан [[Хасар|Хасарын]] удмынхны хот. # Эрчүүгийн орд # [[Ханзатын туурь]]: [[Хүлгэн|Хөлгөн ханхүүгийн]] удмынхны зуны орд өргөө. Одоогийн Хэнтий аймгийн Баян-Овоо сумын нутагт байсан. # [[Шанду]] # [[Инчан]] ==Уналт== [[Файл:Mongol Empire (greatest extent).svg|thumb|хамгийн их хэмжээгээр]] [[Зураг:Mongol 13.png|thumb|Эзэнт гүрэн дөрвөн хаанд хуваагджээ]] 1300-аад оноос Монголын эзэнт гүрэн хямралд орж эхлэв. 1260 онд [[Хубилай]] өөрийгөө хаанд өргөмжилж, улмаар 1267 онд Монголын нийслэлийг [[Хархорум]] хотоос Хаан балгас (Дайду) (одоогийн [[Бээжин]] хотын баруун хойд талд байсан) хотод шилжүүлэв. 1271 онд Их Монгол Улсын нэрийг өөрчилж, [[Юань]] хэмээн нэрийдсэнээр Монголын эзэнт гүрэн [[Алтан Орд]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]], [[Юань улс]] гэсэн дөрвөн хаант улсад хуваагдав. Алтан орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улсууд Юань улсад жил бүр татвар өгч, Юань улсын хааныг өөрсдийн эзэн захирагч гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг байв. Гэвч энэ харилцаа төдий л бат бэх биш байв. XIV зууны эхэн үед Евразид [[Хар үхэл]] хэмээх тахал гарч олон сая хүнийг амийг авч явжээ. Энэ өвчин худалдааны зам дагуу асар хурдацтай тархаж байсан тул хүн, амьтны хөл тасарч, орон нутгуудад хөл хорио тогтоосон байна. Үүний улмаас улс орнуудын элчин харилцаа тасарч, Монголчуудыг байгаа газартаа суухаас өөр аргагүй болгосоноос хоорондын харилцаа алдагджээ. Мөн газар сайгүй өлсгөлөн дэгдэж, үймээн самуун гарах болов. Орон нутгийн захирагчид бие даах болсон ба Чингис хааны удмынханы хооронд эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл улам хурцадсаар байлаа. [[Ил Хаант Улс]] Абу Саид ханыг нас барсны дараа олон тооны эмирийн улсуудад хуваагдав. Эдгээр улсууд нь XIV-XVI зууны үед бүгдээрээ мөхжээ. Энэ үед Хятадад тахал, өлсгөлөн, байгалийн гай гамшгаас болж, олон хүн үхэж үрэгджээ. Мөн орон нутгийн засаг захиргаа болон Монголчуудын авах албан татвар улам нэмэгдэж, ард түмний амьдрал улам дорджээ. Түүний улмаас Хятадад Юань улсын эсрэг бослого үймээн газар сайгүй гарах болов. Тэдгээрээс хамгийн далайцтай бослого нь 1330-аад оны үеэс гарсан [[Улаан алчууртны бослого]] юм. Улаан алчууртнууд болон Юань улсын засаг захиргааны хоорондын дайн хэдэн жилийн туршид үргэлжилжээ. Үүний эцэст Улаан алчууртнууд дараа дараалан бут цохигдож, бослого бараг дарагдах гэж байтал Улаан алчууртны бослогын нэгэн толгойлогч [[Чжу Юань Чжан]] Мин улсыг байгуулж, өөрийн босогчдыг чадварлаг удирдаж, [[Хятад]]ын энгийн ард түмний дэмжлэгийг авсаны үр дүнд 1368 онд Юань улсын нийслэл Хаан балгас хотыг эзлэн авч, Хятад дахь Монголын захиргааг буулган авчээ. Юань улсын хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрмийн]] ард зугатан гарч, Юань улсын захиргааг Хятадад дахин сэргээхийг санаархах болов. Чжу Юань Чжан цагаан хэрмийн ард хөөгдөж гарсан Монголчуудын эсрэг аян дайн хийж, Юань улсыг бүрэн устгахыг оролдсон боловч бүтээгүй юм. [[Лев Николаевич Гумилев]] "Их талын байгаль ба хүмүүс" бүтээлдээ "Төв Азийн үндэстнүүд хятадын соёлд таагүй ханддаг байв. Жишээ нь түрэгүүд хятадын уусгах бодлогын эсрэг тусгайлсан бодлого баримталдаг байв. Уйгурууд манихейн, харлугууд лал, басмал, онгудууд несторын, төвөдүүд буддын шашныг хятадаар дамжуулалгүйгээр шууд Энэтхэгээс хүлээн авч хятадын соёл Цагаан Хэрэмнээс гадагш нэвтэрч чадсангүй. Хүннү, түрэг, монголчууд нь хоорондоо зөрчилдөн тэмцэлддэг байсан ч хятадын уусгах аюулын эсрэг хаалт болж байв" гэж бичжээ.<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/articles/Article16.htm ЛЮДИ И ПРИРОДА ВЕЛИКОЙ СТЕПИ] "Примечательно общее для всех народов Центральной Азии неприятие китайской культуры. Так, тюрки имели собственную идеологическую систему, которую они отчетливо противопоставляли китайской. После падения Уйгурского каганата уйгуры приняли манихейство, карлуки - ислам, басмалы и онгуты - несторианство, тибетцы - буддизм в его индийской форме, китайская же идеология так и не перешагнула через Великую стену"..."Так малочисленные монголы победили огромный Китай, объединив те дальневосточные народы, которые не соглашались стать объектом китаизации"..."Возвращаясь к более ранней эпохе и подводя некоторые итоги вышесказанному, отметим, что, хотя хунны, тюрки и монголы весьма разнились между собой, все они оказались в свое время барьером, удерживавшим натиск Китая на границе степей"</ref> [[Цагаадайн Улс|Цагадайн улс]] XIII зууны сүүл үеэс Самарканд хотоор төвлөрсөн суурин соёл иргэншилтэй Мавереннахр, Долоон мөрөн, Турфаны хөндийгөөр төвлөрсөн нүүдлийн соёл иргэншилтэй [[Моголистан]] хэмээх хоёр хэсэгт хуваагдаж, XIV зууны туршид хоорондоо тэмцэлдсээр байв. 1340-өөд оноос Мавереннахрт доголон хэмээх хочтой Монголын Барулас овгийн угсааны эмир Төмөрийн улс бий болсон боловч XV зууны эхэн үед доголон Төмөрийн нас барсны дараа олон жижиг эзэмшил болон хуваагдсан ба улмаар Алтан ордноос нүүж ирсэн Үзбекүүдийн довтолгоонд өртөж, мөхжээ. [[Доголон Төмөр]]ийн угсааны Бабур ноён Үзбекүүдэд шахагдан [[Энэтхэг]]т очиж, Их Могол улсыг байгуулсан юм. Хожим 1859 онд Их Моголын улс Британичуудад цохигдон мөхжээ. Моголистан XVI зууны үеэс суурин соёл иргэншилд орж, Исламын шашныг шүтэх болжээ. Моголистаны Мухаммед хаан захирагдагсаддаа чалма малгай өмсөхийг хүчээр тулган хүлээлгэсэн ба Таш-Рабат хотыг байгуулж, суурин байдлаар амьдрах болов. Моголистаны баруун талаас Үзбекүүдээс тасарсан Казахууд, зүүн талаас Ойрадууд довтолж шахамдуулах болсон тул Моголистаны Султан Саид хаан XVI зууны үед нийслэлээ Яркенд хотод шилжүүлж, улсаа Яркендын хаант улс хэмээн нэрийджээ. XVII зуунд Яркендын хаант улс Зүүнгарын хаант улсын захиргаанд орсон юм. Алтан орд XIV зууны эхэн үеэс хямралд орж, олон хан солигджээ. Улмаар XV зууны үед Алтан орд [[Түрэг]] хэлт нүүдэлчдийн ордууд болон задарчээ. Алтан ордны улсаас [[Казань]], [[Крым]], [[Астрахань]], [[Ногайн орд]], [[Сибирийн ханлиг|Сибир]]ийн хант улсууд тасран гарчээ. Алтан ордны үлдэгдэл болох Их орд 1502 онд Крымийн ханлигт эзлэгдэн мөхсөн байна. Алтан ордны улсаас тасран гарсан улсууд XV-XVIII зууны үед бүгдээрээ Орост эзлэгдсэн бөгөөд хамгийн сүүлчийн бие даасан улс болох Крымийн хаант улс 1784 онд [[Орос]]т эзлэгджээ. Юань улсын хаад Монголд эргэн ирсний дараа Монголын хаан Аюушридар Юань улсын Цагаан хэрэмнээс хойших нутгийг эрх мэдэлдээ барьсаар байлаа. Гэвч 1389 онд [[Төгстөмөр]] хаан Мингийн цэрэгт ялагдан зугатаж яваад Аригбөхийн угсааны Есүдэр ноёнд алагдсанаар Юань улсын нэгдмэл хүч үгүй боллоо. Монголчууд олон жижиг ноёдын эзэмшлүүдэд хуваагджээ. Эдгээрээс Хубилайн удмынхны толгойлсон монголчууд, Цорос аймгийн ноёдын толгойлсон [[ойрад]]ууд давамгайлан гарч ирж, хоорондоо тэмцэлдэх болжээ. Энэ хоёр хүчин зарим үед нэгдэж байсан боловч удалгүй задардаг байлаа. XVII зууны үед Хубилайн удмынхны толгойлсон Монголчууд [[Манж Чин улс]]ад дагаар орсоноор Юань улсын улбаа ариллаа. XVIII зуунд Ойрадуудын байгуулсан [[Зүүнгарын хаант улс]] Манж Чин улсад эзлэгдсэнээр Евразийн их тал нутагт монголчууд ноёрхох явдал үгүй болжээ. == Түүхэн нөлөө, гуйвуулга == Их Монгол Улсын байлдан дагууллын үед гарсан хохирлын хэмжээг гадаадын орнууд хэт дөвийлгөн гуйвуулах явдал байдаг.<ref>[http://amgalant.com/genocide-as-a-way-of-life-a-paper-by-paul-d-buell Central Eurasia: Genocide as a way of life?]/</ref><ref>[http://www.academia.edu/241538/Central_Eurasia_Genocide_as_a_way_of_life Central Eurasia: Genocide as a way of life? Paul Buell]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |title=10 Reasons Genghis Khan Was NOT a Genocidal Maniac |access-date=2015-11-01 |archive-date=2015-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030033112/http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |url-status=dead }}</ref> Энэ нь тухайн цагийн түүхийн сурвалж үлдээсэн хүмүүс нь эзлэгдсэн орны хүмүүс байсантай холбоотой юм. 2005 оны 11 дүгээр сард НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг дэлхий дахинаа тэмдэглэн өнгөрүүлэх талаар тусгай тогтоол гаргав. Энэ тогтоолд: Нүүдлийн соёл иргэншил нь худалдаа, арилжааны өргөн сүлжээг хөгжүүлж, захиргаа, соёл, шашин болон худалдааны томоохон төвийг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж тэмдэглэжээ. Уг тогтоолын дагуу ХБНГУ, Австри, Унгар зэрэг олон оронд Чингис хаан ба эзэнт гүрэн үзэсгэлэн гарч, олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болж өргөн тэмдэглэсэн билээ. ===Эрдэмтэн судлаач Томас Барфильдын дэвшүүлсэн нүүдэлчдийн тухай онол=== Америкийн нэрт антропологч, түүхч Томас Барфильд 1989 онд хэвлүүлсэн " Аюултай хил хязгаар : Нүүдэлчин эзэнт гүрнүүд ба Хятад МЭӨ 221-МЭ 1757 он" гэдэг номдоо нүүдэлчид болон хятадын хоорондох 2000 жилийн харилцааг байнгын дайн дажин гэхээсээ илүү эдийн засаг, улс төрийн нарийн харилцан хамаарал байсныг задлан шинжилжээ. Барфильдын дэвшүүлсэн хамгийн чухал санаа нь нүүдэлчдийн хүчирхэгжилт хятадын нэгдсэн төрийн хүч чадалтай шууд холбоотой гэх онол юм. Хятадад Хан, Тан,Сүн зэрэг нэгдсэн хүчирхэг улс бий болох үед талын нүүдэлчид нэгдсэн зохион байгуулалтад орж, хүчирхэг эзэнт гүрнийг ( Хүннү, Түрэг, Кидан) байгуулдаг байв.Учир нь тэгэж байж л нэгдсэн Хятад улсыг довтолж, дээрэмдэж, татвар авах боломжтой байжээ. Хятад дотоодын хямралд орж, бутрахад нүүдэлчдийн холбоо суларч, задардаг байв. Учир нь овгийн толгойлогчдыг тогтоон барьж байдаг хятадаас авдаг баялаг татарснаар нүүдэлчин улсын удирдагчийн эрх мэдэл сулардаг байжээ. Нүүдэлчдийг Хятадыг эзэлж авч устгахыг эрмэлздэг байсан гэж дүрсэлдэг жламжлалт түүх бичлэгийг Барфильд үгүйсгэсэн.Хүннү, түрэг, уйгур зэрэг талын нүүдэлчид хятадыг шууд эзлэх сонирхолгүй бөгөөд цэргийн давуу талаа ашиглан хятадын хилд заналхийлж, улмаар найрамдлын гэрээ, ургийн холбоо нэрээр торго, цай, үр тариа зэрэг алба гувчуур авдаг байжээ. Харин тоба ( Вэй), кидан (Ляо), зүрчид (Зинь) зэрэг хагас нүүдэлчид хятадын хойд хэсгийг эзлэн өөрсдийн соёлыг хятадын засаг захиргааны бүтэцтэй хослуулан удирдсан. Хятадыг бүхэлд нь эзэлсэн монголчууд (Юан), манжууд ( Чин) зэрэг нүүдэлчид яваандаа суурин соёлд уусдаг, эсвэл дотоодын бослогоор хөөгдөж гардаг зүй тогтолтой. Нүүдэлчдийг зөвхөн дээрэм тонуул хийдэг зэрлэгүүд мэтээр тайлбарладаг байсныг Барфильд хээр тал ба суурин иргэншлийн харилцан хамаарлыг Цинь Шихуандигаас эхлээд манж Чин улс хүртэл 2000 жилийн түүхийг нэгдсэн нэг систем, зүй тогтолд оруулан том зургаар нь харсан ч шүүмжлэгчид түүнийг 2000 жилийн түүхийг нэг онолд багтаах гэж хэт туйлширсан гэж үзсэн.Хүннүгээс Сүн улс хүртэл энэ онол маш сайн ажилладаг мөртлөө ялангуяа Чингис хаан ба түүний залгамжлагчид Хятадыг зүгээр нэг гаднаас нь дарамтлаагүй, бүхэлд нь эзэлснийг энэ зэрэгцээ мөчлөгийн онолоор тайлбарлахад бэрхшээлтэй. Энэ онолын цоорхойгоо нөхөхийн тулд Барфильд түүнийг онцгой тохиолдол гэж тайлбарласан юм.Барфильд Чингис хааныг зөвхөн байлдан дагуулагч биш тал нутгийн нийгэм, улс төрийн тогтолцоог өөрчилсөн хувьсгалч гэж тодорхойлсон. Уламжлалт нүүдэлчин эзэнт улсууд овгийн байгуулал, цусан төрлийн холбоонд тулгуурлаж байсан бол Чингис хаан үүнийг өөрчилж, овгийн бүтцийг зориуд задлан цэргийн аравтын системд шилжүүлсэн.Тэр овгийн удирдагчдын язгуур угсааг үл харгалзан, зөвхөн үнэнч шударга байдал, авьяас чадварыг үнэлдэг зарчмыг нэвтрүүлсэн. Эртний уламжлалт зан заншлын оронд хааны зарлиг, тушаалд захирагддаг, шинэ дэг журмыг тунхагласан. Тэгвэл Барфильдын онолоор нүүдэлчид хятадыг шууд эзлэх сонирхолгүй, гаднаас нь дарамталж, алба гувчуур авахыг илүүд үзэх ёстой байтал монголчууд яагаад хятадыг бүхэлд нь эзэлж, Юан улсыг байгуулсан бэ. 1206 он гэхэд хятад нэгдсэн нэг улс биш, хойд зүгт Зинь, баруун зүгт Ся, урд зүгт Сүн улс гэж задарсан байв.Хятадад нэгдсэн улс байхгүй учир монголчуудад уламжлалт журмаар их хэмжээний татвар өгөх түнш олдоогүй, Чингис хаан ба түүний залгамжлагчид эдгээр улсуудыг нэг нэгээр нь эзэлж, баялгийг нь шууд хяналтад авахаас өөр аргагүй болжээ. Чингис хаан Хятадаас ирэх системтэй алба гувчуургүйгээр тал нутгийг нэгтгэсэн нь үнэн. Гэвч Барфилдын үзэж буйгаар энэ нэгдэл бол маш эрсдэлтэй, тогтворгүй тэсрэх бөмбөг байв. Ийм учраас Чингис хаанд уламжлалт гадаад дарамт шахалт үзүүлээд хүлээх тактик ашиглах хугацаа байгаагүй. Тэрээр эдийн засгийн хувьд амьд үлдэхийн тулд Зүрчидийн Алтан улс, Тангуд, Дундад Азийн Хорезм улсыг шууд довтолж, баялгийг нь хүчээр дээрэмдэн, газар нутгийг нь эзлэхээс өөр сонголтгүй болсон. Барфилдынхоор бол Монголын эзэнт гүрэн мандсан нь сонгодог нүүдлийн улсуудын зүй тогтлын дагуу бус, харин тэрхүү зүй тогтол хямралд орж, нүүдэлчдэд амьд үлдэх өөр зам үлдээгүй учраас үүссэн түүхэн онцгой тохиолдол байсан юм. Хэрэв тэрээр яаралтай гаднаас баялаг олж ирж хуваарилахгүй бол түүний байгуулсан холбоо уламжлалт зүй тогтлоороо маш хурдан бутарч задрах аюултай байв. Монголчууд Хятадыг бүхэлд нь эзэлж Юань улсыг байгуулснаар өөрсдийн хамгийн хүчирхэг зэвсэг болох нүүдлийн ахуй, цэргийн хөдөлгөөнт чанараа алдаж эхэлсэн. Хятадын төрийн засаг захиргаа, суурин амьдрал руу гүн орох тусам тэд суларч, яваандаа суурин иргэдийн бослогод өртөн хөөгдөх үндэс болсон. Хятадаас хөөгдсөн монголчууд тал нутагтаа эргэн ирэхэд тэднийг тэжээж байсан Хятадын баялаг, алба гувчуур бүрмөсөн зогссон. Үүний улмаас монголчууд нэгдсэн төрөө хадгалж чадалгүй, эргээд дотоодын тэмцэл, овгийн задрал руугаа орсон гэж Барфилд дүгнэжээ. Барфилд үүнийг монголчуудын хувьд хүнд туссан ч, уламжлалт хүчин чадлаа эргүүлэн олж авах боломж гэж харсан. Монголчууд Хятадын суурин иргэдийг шууд захирах гэж зовохоо больж, хээр талдаа гарч, өөрсдийн цэргийн гол давуу тал болох хөдөлгөөнт чанараа эргүүлэн авсан. Монголчууд Мин улсыг байлдан дагуулж, газар нутгийг нь эзлэхийг огт хүсээгүй. Харин ч эртний Хүннү, Түрэгийн үеийнх шиг Хятадын хил рүү үе үе цөмрөн довтолж, тэднийг айлган сүрдүүлэх замаар худалдааны таатай нөхцөл (цай, торго) авахыг гол зорилгоо болгожээ. Мин улсыг өмнөх Хань, Тан гүрнүүдтэй харьцуулахад нүүдэлчидтэй харилцах тал дээр маш хөшингө, идэвхгүй бодлого баримталсан. Мин улсын эзэн хаад Монголчуудыг зэрлэгүүд хэмээн дорд үзэж, тэдэнтэй хийх хилийн худалдааг байнга хааж байв. Энэ нь монголчуудыг улам бүр зэвсэглэж, Хятадын хил рүү довтлохоос өөр аргагүй байдалд хүргэдэг байжээ. Мин улс монголчуудыг тал нутагт нь бүрмөсөн устгахаар хэд хэдэн удаа асар том цэргийн ажиллагаа явуулсан ч амжилт олоогүй. Нүүдэлчдийн гүн рүү орсон Хятадын арми төөрдөг, эсвэл бүслэгдэж сүйрдэг байв. Үүний тод жишээ нь 1449 онд Ойрадын Эсэн тайш Мин улсын эзэн хааныг олзолсон Тумугийн тулалдаан юм. Тал нутагт довтолж чадахгүй, монголчуудыг номхотгож чадахгүйгээ мэдсэн Мин улс эцэст нь өөрийгөө тусгаарлах шийдвэр гаргасан. Өнөөдөр бидний мэдэх нүсэр, чулуун Цагаан хэрэм нь чухамдаа энэ үед (Мин улсын дунд, сүүл үед) монголчуудаас хамгаалахын тулд баригдсан бөгөөд энэ нь Мин улсын гадаад бодлогын идэвхгүй байдлын илэрхийлэл байв. Алтан хаан Мин улсыг цэргийн хүчээр сүрдүүлсээр байгаад 1571 онд түүхэн дэх хамгийн ашигтай хилийн худалдааны гэрээг байгуулж чадсан. Онолын дагуу бол Мин улс Хятадыг дахин нэгтгэж, хүчирхэг болоход тал нутгийн нүүдэлчид дагаад нэгдмэл, хүчирхэг эзэнт гүрэн байгуулах ёстой байсан бөгөөд Монголчууд үнэхээр нэгдэхийг оролдсон. Гэвч Мин улсын зүгээс баримталсан түүхэн дэх хамгийн этгээд, уян хатан бус гадаад бодлого энэ зүй тогтлыг гацаачихсан юм. Мин улс мандах үед Монголчууд үнэхээр уламжлалт зэрэгцээ мөчлөгийн онолын дагуу нэгдсэн зохион байгуулалтад орохыг удаа дараа (Тогоонтөмөр, Эсэн, Даян хаан) оролдсон. Эртний Хань, Тан, эсвэл хожмын Чин гүрэн нүүдэлчидтэй маш уян хатан харилцаж, тэдэнд алба гувчуур өгөх, ургийн холбоо тогтоох, хилийн худалдаа нээх зэргээр тал нутгийн элитийг мөнгөөр угжиж, нэгдмэл байдлыг нь тэтгэдэг байв. Гэтэл Мин улс үүнээс татгалзсан. Монголчуудын захиргаанд 100 орчим жил байж, маш их доромжлол амссан хятадууд (Мин улс) нүүдэлчдийг үзэн ядах үндсэрхэг үзэлтэй болсон байлаа. Тэдний бодлого маш хөшингө байв. Мин улс монголчуудтай ямар ч албан ёсны худалдаа хийхгүй, тэдэнд торго, цай, үр тариа өгөхгүй гэж зөрүүдэлсэн. Тал нутагт нэгдсэн улс байгуулагдлаа ч, Хятадын зүгээс ямар ч баялаг (худалдаа, бэлэг сэлт) орж ирэхгүй байв. Удирдагчдад (жишээ нь Даян хаанд) бусад ноёдоо тэжээх, тэднийг өөртөө татах эдийн засгийн хөшүүрэг байхгүй болжээ. Баялаг орж ирэхгүй байгаа учраас Монгол ноёд нэгдсэн хааныхаа дор байхаас татгалзаж, өөр өөрсдийн хошуу, аймагтаа бие даан Мин улсын хил рүү жижиг бүлгээр дээрэм хийхээр довтлох болсон. Мин улсын хатуу хаалттай бодлого нь Монголын нэгдсэн төрийг эдийн засгийн тэжээлгүй болгож, тал нутгийг дотооддоо байнга бутархай байх руу түлхсэн юм.<ref>[(1) Erdenebaatar Tserendorj | Facebook</ref> == Зураг == <gallery> Файл:Ази 5-11-р зуун-украин сайтын зураг.jpg Файл:Их Монгол улс 5.jpg Файл:A Short History of the World, p0293.jpg Файл:XIII.gif Файл:Их Монгол улс-украин сайтын зураг.jpg File:Asia 13th Century.pdf Файл:Монголчууд Киевийн улсад довтолсон нь.jpg Файл:Алтан Орд, Цагадай 14-р зуун орос сайтын зураг.jpg Файл:MongolEmpire1300.png|Юань улс Файл:Уйгурын Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он.png|Уйгурын буддын шашинт Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он. Чингис хаанд дагаар орсон. Хожим [[Моголистан]]ы бүрэлдэхүүнд оржээ. </gallery> == Мөн үзэх == {{Commonscat|Mongol Empire|Их Монгол Улс}} * [[Чингис хаан]] * [[Их Монгол Улсын хаад]] * [[Монгол ноёдын цол хэргэм]] * [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан]] * [[Монголын анхны арми]] == Ном зүй == * "''HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "''Монголчуудын түүх''" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 * [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], "Чингис Хааны Их Монгол Улс, Солонгос түүхийн сурвалжид, 2025, ISBN 978-9919-0-2767-4 == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20160314065258/http://forum.freekalmykia.org/index.php?showtopic=141 МНТ эх хувилбараар нь татах] *[http://silverhorde.viahistoria.com/research/MongolHeraldry/DSC07236.JPG ИМУ-н угийн бичиг, тамга] *[https://web.archive.org/web/20140725033127/http://altaica.narod.ru/SECRET/e_tovchoo.htm Сокровенное Сказание Монголов -Козины орчуулга] *[http://books.google.mn/books?id=wc2vM8uOBkoC&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s Beyond the Legacy of Genghis Khan, Linda Komaroff] *[http://books.google.mn/books?id=4D9pO_4j9-4C&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s History and Historiography of Post-Mongol Central Asia and the Middle East] *[http://books.google.mn/books?id=VxOcXC85tnQC&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s Kingship and Ideology in the Islamic and Mongol Worlds] *[http://www.cultorweb.com/eBooks/Storia/Historical%20Dictionary%20of%20the%20Mongol%20World%20Empire.pdf Historical Dictionary of the Mongol World Empire] *[https://books.google.mn/books/about/The_Mongol_Empire_between_Myth_and_Reali.html?id=o44cBQAAQBAJ&redir_esc=y The Mongol Empire between Myth and Reality: Studies in Anthropological History], Denise Aigle BRILL, Oct 28, 2014 *[http://books.google.mn/books?id=GExyMO9QSTMC&dq=%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C,+%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%B8+%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0&source=gbs_navlinks_s Этногенез и культурогенез в Байкальском регионе (средневековье)] *[http://ru.warriors.wikia.com/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B Монголы ru.warriors.wikia.com] *[https://web.archive.org/web/20151030020245/http://asianhistory.about.com/od/mongolia/f/Effects-Mongols-Europe.htm What Effect Did the Mongols Have on Europe?] *[http://afe.easia.columbia.edu/mongols/main/transcript.pdf The Mongols in World History] ==Эшлэл== {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Хамаг Монгол]]<br/>[[Хэрэйд]]<br/>[[Найман]]<br/>[[Татар]] |он=1206-1271 |албан_тушаал= Их Монгол улс |дараа=[[Юань улс]] <br/>[[Алтан Орд]]<br/>[[Цагадайн улс]]<br/>[[Ил Хаант Улс]] }} {{end}} {{Их Монгол Улсын сэдэв}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Их Монгол Улс| ]] [[Ангилал:Еврази]] [[Ангилал:Азийн түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Дундад зууны улс]] [[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Монголын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Морь түүхэнд]] [[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]] pa0gaiwjzdws5g4a5oqjjn1e6isbns6 0 12108 863020 858322 2026-07-24T08:40:54Z Chongkian 21163 863020 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:XacBank (Kharokhorin).jpg|thumb|Хас банкны Хархорин салбар]] '''ХасБанк''' нь 2001 онд байгуулагдсан, Монгол Улсын арилжааны банк юм. Монгол улсын банк санхүүгийн системд тогтвортой өсөлтийг бий болгож, үйл ажиллагаагаа өргөтгөж ирсэн бөгөөд өдгөө системийн хэмжээний 4 том банкны нэг болоод байна. ХасБанк нь Эх дэлхий, Эрдэнэт хүмүүн, Эрүүл ашгийг эрхэмлэсэн, санхүүгийн зах зээлд манлайлах үйлчилгээтэй тэргүүлэгч банк байх эрхэм зорилгыг өмнөө тавин Монгол орон даяар үйл ажиллагаа явуулж буй 71 салбар нэгж, бизнес үйлчилгээний төвүүд, тэдгээрт ажиллаж буй 1,400 мэргэшсэн ажилтан, 5,000 гаруй мерчант, 350 гаруй АТМ-аар дамжуулан 1 сая харилцагчдаа санхүүгийн цогц үйлчилгээг хүргэдэг. ХасБанк 2013 онд Global Banking and Finance Review awards-аас Монгол улсын “Шилдэг Иргэдийн Банк”, 2013, 2016, 2017, 2019 онуудад The Banker сэтгүүлээс “Монгол Улсын Шилдэг Банк”, 2014, 2016, 2017, 2018, 2022 онуудад Global Finance сэтгүүлээс “Монгол улсын Шилдэг Банк”, Capital Finance International сэтгүүлээс “Ази тивийн шилдэг засаглалтай компани”, Global Banking and Finance Review awards-аас “ЖДБ-ийг дэмжигч Шилдэг банк” мөн Asia Money сэтгүүлээс "ЖДБ эрхлэгчдэд ээлтэй банк" шагналуудыг тус тус хүртсэн. == Тэнгэр санхүүгийн нэгдэл == 1998 онд НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөрөөс хэрэгжүүлж байсан “МикроСтарт” хэмээх төсөл нь Хөгжлийн Алтан Сан (ХАС) ХХК-ийн тулгын чулууг анх тавьсан юм. Тун удалгүй зургаан Төрийн Бус Байгууллага (ТББ)-тай нэгдэн Монгол улсын хамгийн анхны Банк Бус Санхүүгийн Байгууллага (ББСБ) үүсэн байгуулагдсан түүхтэй. Хэдийгээр бүхнийг эхнээс нь эхэлсэн ч тун богино хугацаанд буюу 2001 онд Говийн эхлэл ББСБ-тай нэгдэн ХасБанк нэрээр Монгол Улсын банк санхүүгийн салбарт, тэр дундаа бичил санхүүгийн секторт хүч түрэн орж ирсэн юм. Өдгөө тус банк нь Монгол Улсын бичил санхүүгийн салбарт тэргүүлэгч төдийгүй үйл ажиллагаандаа дэлхийн хэмжээний стандарт, загваруудыг нэвтрүүлэн бусдыгаа түүчээлэн ажиллаж байна. ТэнГэр Санхүүгийн Нэгдэл нь Монгол улсын анхдагч хоёр томоохон банк бус санхүүгийн байгууллага (ББСБ) болох Хөгжлийн Алтан Сан (ХАС) ХХК болон Говийн Эхлэл (ГЭ) ХХК 2001 оны 10 дугаар сарын 1-ний өдөр нэгдэж нийлснээр ХасБанкийг үүсгэн байгуулж, түүний албан ёсны толгой компани болсон түүхтэй. ХасБанкны 99.9 хувийг ТэнГэр Санхүүгийн Нэгдэл эзэмшдэг. Эдгээр хоёр компани нь тухайн үеийн шилдэг ББСБ байсан бөгөөд жижиг дунд бизнес болоод бичил зээлийн чиглэлээр газар зүйн хувьд давхардалгүйгээр тус бүр үйл ажиллагаа явуулж байсан юм. Мөн түүнчлэн ХАС болон Говийн Эхлэл нь донор хандивлагч байгууллага болох НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөр, АНУ-ын Олон Улсын Хөгжлийн Агентлагийн төслийн санхүүжилттэй, Монголын болоод олон улсын төрийн бус байгууллагууд эрхэлсэн боловч мэргэшсэн удирдлагын багтай үйл ажиллагаа явуулж байжээ. Эдүгээ ТэнГэр Санхүүгийн Нэгдэл нь Монгол улсын банк, санхүүгийн салбарт тогтвортой байр суурь эзэлсэн хэд хэдэн охин компаниудаас бүрдэж байна. 2001 онд нэгдэж нийлэх үеэр ХАС нь жинхэнэ үйл ажиллагаа эрхэлсэн компани болж нэрээ ХасБанк хэмээн өөрчилсөн бөгөөд Монголбанк (Төв банк)-аас арилжааны банкны лиценз авсан бол Говийн Эхлэл нь нэрээ ХАС-ГЭ хэмээн өөрчилж тус банкны толгой компани болсон байна. Тухайн үед уг толгой компани нь өөрийн гэсэн тусгай үйл ажиллагаа эрхэлдэггүй, харин ХасБанкийг хөгжүүлэхэд анхаарлаа төвлөрүүлсэн олон янзын хувь нийлүүлэчдийн эрх ашгийг нэгтгэх зорилго бүхий байгууллага байжээ. Энэхүү зохион байгуулалтын бүтэц нь ХасБанканд хувь нийлүүлэн өмчлөх болон удирдан чиглүүлэх нөхцөлийг үүсгэн байгуулагч төрийн байгууллагуудад олгож байсан юм. Мөн түүнчлэн дотоодын хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгж байгууллага, гадаадын бичил санхүүгийн сангууд, улмаар олон улсын санхүүгийн байгууллагуудыг тус Банкны хувь нийлүүлэгч болоход тус дэм үзүүлжээ. Толгой компанийн бүтэц нь бүр анхнаас бусад ижил төрлийн бизнес болох лизинг, даатгалын чиглэлээр цаашид хөгжүүлэх боломжтой хэлбэрээр бүрдүүлжээ. Анх үүсгэн байгуулсан гэрээнд ХАС-ГЭ нь эрхэм зорилгоо "санхүүгийн тогтвортой бөгөөд тулхтай компаниудын бүлэг байгуулах үүднээс хувь нийлүүлэгчдийн үнэ цэнийг нэмэгдүүлэх" хэмээн тодорхойлжээ. {{commonscat}} [[Ангилал:2001 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын банк]] r1qdotm8d2gpc41256audr0oyew98i0 0 12433 862888 815287 2026-07-23T12:06:03Z ~2026-41189-75 106217 /* */ 862888 wikitext text/x-wiki '''Гуулин''' нь [[Говь-Алтай]] аймгийн [[Дэлгэр сум]]ын нутгийн хойд хэсэгт орших тосгон юм. 900 орчим оршин суугчтай. Дэлгэр сумын төвөөс хойш 27 км зайд оршино. Усалгаатай газар тариалан эрхэлдэг. Ерөнхий боловсролын сургууль, эмнэлэгтэй. [[Завхан гол]] нь Гуулин тосгоноос баруун хойд зүгт 3 км-ийн зайтай урсан өнгөрдөг боловч тэр хэсгээрээ Гуулин тосгоноос 40 метр өндөрлөг тул голын дээд биеэс 22 км урттай суваг татсан байдаг. Тэрхүү суваг нь 15&nbsp;км² талбайг усжуулдаг байна<ref>{{Cite web |url=http://www.investmongolia.com/o4.pdf |title=Invest Mongolia: Эмийн ургамалын тариалалтын төсөл |access-date=2009-06-09 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713051612/http://www.investmongolia.com/o4.pdf |url-status=dead }}</ref>. == Гуулин тосгоны сүлд дуу == {{quote|'''Гуулингийн тал ''' Ээжээс заяасан газар шороо минь<br/> Эцгээс оноосон төөрөг тавилан<br/> Зөнгөөрөө үерхсэн балчирхан нас аа <br/> Зүүдлээд ирсэн өлгий нутаг минь<br/> Овог шиг нэг л дотнохон <br/> Домог цэнхэр Гуулингийн талд минь <br/> Буцсан шувууд эргэж ирдэг дээ<br/> Буудайн түрүү сортонхон найгадаг аа<br/> Ухаан суулгасан цастай уулс <br/> Уяхан болгосон цайдамхан алсаас<br/> Хүслээрээ андалсан он жилүүд<br/> Сураглаж догдолсон амин нутаг минь<br/> Хөвөөнд нь өнжсөн Завханы урсгал <br/> Хосууд учирсан улиас шугуй <br/> Мөрөөдөл алсалсан бодлын минь харгуй <br/> Мөнхийн уяатай зүрхний нутаг минь}} ==Эшлэл== {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Говь-Алтайн сумууд}} [[Ангилал:Говь-Алтай аймгийн суурин]] [[Ангилал:Монголын суурин]] {{Mongolia-stub}} rfkh0ja7ojp3bw8kwa7so0ts1i2qinm 0 15304 863015 792305 2026-07-24T08:38:45Z Chongkian 21163 863015 wikitext text/x-wiki [[Монгол улс]]ын анхдагч арилжааны банкуудын нэг '''Хадгаламж банк''' нь орон сууц, нийтийн аж ахуй, нийгмийн халамж, тэтгэвэр, хадгаламжийн үйлчилгээг ард, иргэддээ 1940-өөд оноос хойш үзүүлж ирсэн "Хадгаламжийн касс" болон хуучнаар Ардын банкны суурин дээр 1996 онд төрийн өмчит хэлбэрээр үүсгэн байгуулагдсан [[арилжааны банк]] юм. 2009 оны 10 дугаар сард Монгол Шуудан Банкийг нэгтгэхээр болж, улмаар 2010 оны 4 дүгээр сарын 1-нд банкуудын үйл ажиллагааны бүтцийн өөрчлөлт амжилттай хэрэгжиж дууссан. 2011 оны 3 сарын 1-ний байдлаар 2000 орчим ажилтан, 400 гаруй салбар, тооцооны төвтэй. ==Гадны холбоос== *[https://web.archive.org/web/20091021183232/http://www.savingsbank.mn/ Албан ёсны сайт] [[Ангилал:Монголын банк]] {{Монгол улсад хамаарах}} q5iray15kdu2t8q6oj5sslf19di0lbz 0 20159 863014 807026 2026-07-24T08:36:56Z Chongkian 21163 863014 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс Байгууллага |устсан = |name=Төрийн банк|website=https://www.statebank.mn/|logo=https://www.statebank.mn/_next/image?url=%2F_next%2Fstatic%2Fmedia%2Flogo_mn.6bce8c95.png&w=256&q=75|image=https://webapi.statebank.mn/storage/files/%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%B9%20%D1%82%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B9/State%20Bank%20Head%20office.jpg|type=Хувьцаат компани|founded_date=2009.11.23|location_city=Улаанбаатар|location_country=Монгол|key_people=Өлзийн Гантөр (Гүйцэтгэх захирал) 2020 оноос хойш|num_employees=4,000|homepage=https://www.statebank.mn/}}{{Infobox|Хуулийн этгээдийн хэлбэр=Хувьцаат компани|Үйл ажиллагааны чиглэл=Банк санхүү|Үүсгэн байгуулагдсан огноо=2009 он|Гүйцэтгэх захирал=Өлзийн Гантөр|Ажилтны тоо=4000|Цахим хуудас=https://www.statebank.mn/}} '''Төрийн банк''' ХК нь олон улсын стандартад нийцсэн орчин үеийн банк, санхүүгийн цогц үйлчилгээг орон даяар саадгүй хүргэх, бүх талын хамтын ажиллагааг дээдлэх, харилцагчдынхаа бизнесийн үйл ажиллагааг тогтвортой явуулах нөхцөлийг бүрдүүлэх, санхүүгийн олон талт хэрэгцээг хангахад чиглэн, Монгол орон даяар 500 гаруй салбар нэгж, 350 АТМ, 8698 гаруй картаар үйлчлэгч байгууллагаар дамжуулан үндэсний хэмжээнд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Өнгөрсөн оны санхүүгийн үзүүлэлтээр "Төрийн банк" ХК нь 5.4 их наяд төгрөгийн актив хөрөнгөтэй, өөрийн хөрөнгийн хүрэлцээний зохистой харьцаа, төлбөр түргэн гүйцэтгэх чадвар болон бусад үзүүлэлтээрээ Монголбанкнаас тогтоосон шалгуур үзүүлэлтүүдийг бүрэн хангаж ажиллаж байна. Төрийн Банк нь банкны салбарын зохистой бодлогын хэрэгжилтийг хангах ажлын хүрээнд эрсдэлийг бууруулахад чиглэсэн арга хэмжээг тогтмол авч хэрэгжүүлэн, Монгол Улсын банкны салбарын ТОП 5 банкны нэгээр дахин шалгарч, амжилтаа баталгаажууллаа. "Төрийн банк" ХК нь Монгол улсын Банкны тухай хуулийн 17 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэг , Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн 2000 оны 375 тоот тушаалаар батлагдсан “Банк, түүний нэгж байгуулах зөвшөөрлийн журам”-ыг үндэслэн Монголбанкнаас 2009.11.23-ны өдөр олгогдсон “26” дугаар бүхий БАНКНЫ ЗӨВШӨӨРЛИЙН ГЭРЧИЛГЭЭТЭЙ болно.   '''"Төрийн банк" ХК нь Монголбанкнаас олгосон зөвшөөрлийн дагуу дараах үйл ажиллагааг эрхэлдэг. Үүнд:''' * Мөнгөн хадгаламж, * Зээл, * Төлбөр тооцоо, * Гадаад валют худалдан авах, худалдах, хадгалах, хадгалуулах, * Үнэт металл, эрдэнийн чулуу худалдан авах, худалдах, хадгалах, хадгалуулах, * Үнэт зүйл хадгалах, * Гадаад төлбөр тооцоо хийх, * Үнэт цаас гаргах, худалдах, худалдах авах, * Гадаад төлбөр тооцооны үйл ажиллагаа эрхлэх, * Даатгалын зуучлалын үйлчилгээ, * Эх үүсвэртэй баталгаа, батлан даалт гаргах, * Эх үүсвэргүй баталгаа, батлан даалт гаргах. "Төрийн банк" ХК нь Монгол улсын хэмжээнд  тэтгэвэр болон 100 гаруй төрлийн нийгмийн халамжийн мөнгө олгох ажлын 80 гаруй хувийг дангаар гүйцэтгэдэг. Бид '''Нэгдмэл байдал''', '''Багаар ажиллах''', '''Итгэл болон Хүндлэл''', '''Мэргэжлийн ёс зүй'''г баримтлан, улмаар бүх түвшинд хөгжил дэвшилттэй, урам зоригтойгоор ажиллахыг чиглэл болгон ажиллаж байна. [[Ангилал:Монголын банк]] [[Ангилал:2009 онд байгуулагдсан]] {{Монгол улсад хамаарах}} 42ip0mqc8kk9zfmc06nrq12lwzevffp 0 20457 862989 862818 2026-07-24T06:31:20Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Норманди (захиргааны нэгж)]] to [[Норманди (муж)]] 862818 wikitext text/x-wiki {{for multi|Газарзүй, соёлын бүс нутгийг|Норманди|Бусад хэрэглээг|Норманди (салаа утга)}} {{Инфобокс суурин | official_name = Норманди | population_demonym = Норманчууд | p14 = | leader_party = [[Төвийнхөн|LC]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Эрве Морен]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 29906 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 11-т | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | p12 = | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | blank_name_sec1 = | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-23}}</ref> |demographics1_title1 = Нийт |demographics1_info1 = €99.315 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох |demographics1_info2 = €29,900 | website = {{Official URL}} | iso_code = FR-NOR | footnotes = | p13 = | p11 = | native_name = {{native name|fr|Normandie}}<br/>{{native name|nrf|Normaundie}} | subdivision_type = Улс | native_name_lang = | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = Spotlights (42011449361).jpg | image_caption = [[Руаны цогчин дуган]] | image_flag = Flag of Normandie.svg | flag_size = 120px | image_shield = Arms of William the Conqueror (1066-1087).svg | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Normandy in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = {{coord|48.88|0.17|region:FR_type:adm1st|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_name = {{flagicon|Франц}} [[Франц]] | p10 = | seat_type = Мужийн зөвлөлийн байр | seat = [[Кан, Норманди|Кан]] | seat1_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat1 = [[Руан]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 5 | p1 = {{flag|Кальвадос}} (14) | p2 = {{flag|Манш|logo}} (50) | p3 = {{flag|Орн|logo}} (61) | p4 = {{flag|Сена-Маритим}} (76) | p5 = {{flag|Эр|logo}} (27) | p6 = | p7 = | p8 = | p9 = | name = | blank_emblem_type = Лого }} [[Файл:Normandy map.png|thumb|250px|Нормандийн газрын зураг]] '''Норманди''' ({{lang-fr|Normandie}} (франц дуудлага [{{IPA|nɔʁmãdi}}]), [{{IPA|ˈnɔːrməndi}}], [[Норман хэл|норман]]: ''Nourmaundie'', [[хуучин франц хэл]]ээр ''Normanz'' гэдэг нь ''Normand'' гэдгийн олон тоо бөгөөд Скандинавын хэд хэдэн хэлээр "умрын хүн" гэсэн утгатай)<ref>{{cite web | title = Norman | publisher = Online Etymology Dictionary | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=Norman | accessdate = April 2010 }}</ref> нь хуучнаар [[Нормандийн гүнлиг]]ийн нутгийг нэрлэх газарзүйн нэршил юм. Тус бүс нутаг нь [[Хойд Франц]]ад [[Ла-Маншийн хоолой]]н эрэг дээр [[Бриттани]] (баруун талд нь), [[Пикарди]] (зүүн талд нь)-гийн хооронд оршино. == Түүх == [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр холбоотнуудын [[Нацист Герман]]ы эсрэг байлдаж байх үеийн түшиц газар байв. == Хоёр муж == * [[Доод Норманди]] * [[Дээд Норманди]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons|Normandie|Норманди}} {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Норманди| ]] [[Ангилал:Францын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр эсвэл бүс нутаг]] [[Ангилал:Норманчууд]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] ph8vvyzyzq0i3qqptg7etsbt31gkmoc 0 36974 862950 796832 2026-07-23T22:49:21Z Sumo tomus 106135 File 862950 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Блэйк Гриффин | Англиар = Blake Griffin | Зураг = | Хэмжээ = 200px | Байрлал = [[Хүчний довтлогч]] | Өндөр = 208 [[Сантиметр|см]] | Жин = 114 [[Килограмм|кг]] | Баг = ДЭТРОЙТ ПИСТОНС | Дугаар = 23 | Иргэншил = {{USA}} | Мэндэлсэн огноо = {{Birth date and age|1989|3|16}} | Мэндэлсэн газар = [[Оклахома]], [[Оклахома-Сити]] | Бага сургууль = Оклахома-Кристиан (Оклахома, [[Эдмонт (Оклахома)|Эдмонд]]) | Ахлах сургууль = [[Оклахомагийн их сургууль|Оклахома]] (2007—2009) | Драфт = 1 | Драфтын жил = 2009 | Сонгогдсон баг = [[Лос-Анжелес клиппэрс]] | Багууд = <nowiki></nowiki> * Лос-Анжелес Клипперс (2009—2018) * ДЭТРОЙТ ПИСТОНС (2018-2019) | Алдар цол = <nowiki></nowiki> * [[НБА-гийн бүх оддын тоглолт|НБА-гийн бүх оддын тоглогч]] (2011—2015, 2019 ) * [[Бүх НБА-гийн Бэлгэдлийн II баг]] (2012, 2013, 2014, 2015) * [[Бүх НбА-гийн бэлгэдлийн 3р баг]] (2019) * [[НБА-гийн оны шилдэг шинэ тоглогч|НБА-гийн шилдэг шинэ тоглогч]] (2011) * [[НБА-гийн оны шилдэг шинэ тоглогч|НБА-гийн холимог шинэ оддын I баг]] (2011) * НБА-гийн холимог шинэ оддын II баг (2012—2013) * Шилдэг оюутан тоглогч (Нейсмит) (2009) * Шилдэг оюутан тоглогч (Оскар Робертсон) (2009) * Шилдэг оюутан тоглогч (Жон Вуден) (2009) * Шилдэг оюутан тоглогч (Адольф Рапп) (2009) * Шилдэг оюутан тоглогч (Пит Ньюэлл) (2009) * Шилдэг оюутан тоглогч (Sporting News) (2009) * Шилдэг оюутан тоглогч (Associated Press) (2009) * Шилдэг оюутан тоглогч (NABC) (2009) * Бүсийн шилдэг тоглогч (Big 12) (2009) * [[НБА-гийн цагирагт довтлох тэмцээн]]ий ялагч (2011) * Бүх Америкийн коллежийн I баг (2009) }} [[File:Blake Griffin.jpg|right|thumb|140px|upright|Griffin (2008)]] '''Блэйк Остин Гриффин''' ({{lang-en|Blake Austin Griffin}}, ''[[1989]] оны [[3 сарын 16|гуравдугаар сарын 16-нд]] [[Оклахома]] мужийн [[Оклахома Сити]] хотод төрсөн'') — [[Америк]]ийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны [[Дэтройт пистонс]] багийн [[хүчний довтлогч (сагсан бөмбөг)|довтлогч-холбогч]] юм. [[2007]]-[[2009]] оны хооронд Оклахомагийн их сургуулийн багт тоглож байв. 2009 онд [[Жэймс Нейсмит]], [[Жон Вүүден]], [[Оскар Робертсон]], [[Адольф Рупп]]ийн нэрэмжит шагналуудыг [[спорт]]ын томоохон сэтгүүлүүдийн санал асуулгаар тодорч байв. 2009 оны [[драфт]]ын №1 болсон Гриффин Лос Анжелес Клипперс багт элсчээ. Тухайн улиралдаа бэртэлтэй байсан ч дараа жилээс нь тоглолтын хэв маяг нь өндөр түвшинд гарч байсан. [[2011]] оны [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо|НБА-гийн Бүх оддын тоглолтын]] [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо|цагирагт довтлох тэмцээнд]] илүүрхэн ялж байв. 2014 оноос эхлэн түүний дундын болон холын зайн шидэлт илт сайжирсан ба ялангуяа алсын зайн шидэлт үлэмж сайжирсан юм. 2018 оны 1-сард Дэтройт пистонс багт 4 тоглогчоор солигдож пистонсын цэрэг болсон билээ.2019 онд лигийн бэлгэдлийн 3р багт нэрлэгдсэн ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== {{Commons category|Blake Griffin|Блэйк Гриффин}} *[https://web.archive.org/web/20110207215615/http://blakegriffin.com/pages/main Албан ёсны цахим хуудас] *[http://www.youtube.com/watch?v=3w_Vy0lDk_A YouTube Самбарт тохолт] *{{Basketballstats|nba=blake_griffin|bbr=g/griffbl01|espn=3989/blake-griffin}} *[http://scouthoops.scout.com/a.z?s=75&p=8&c=1&nid=1968566 Scout.com Профайл] *[http://rivals.yahoo.com/basketballrecruiting/basketball/recruiting/player-Blake-Griffin-42647 Rivals.com Профайл] *[http://www.nbadraft.net/players/blake-griffin NBADraft.net Профайл] *[https://web.archive.org/web/20131014034717/http://www.draftexpress.com/profile/Blake-Griffin-1268/ DraftExpress Профайл] {{Лос Анжелес Клипперс багийн бүрэлдэхүүн}} {{2009 оны НБА-гийн драфт}} {{НБА-гийн слэм-данкийн тэмцээний аваргууд}} {{НБА-гийн оны шилдэг залуу тоглогч}} {{НБА-гийн драфтыг тэргүүлэгчид}} {{DEFAULTSORT:Гриффин, Блэйк}} [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбон тоглогч]] [[Ангилал:Бүх оддын тоглолтонд оролцогч]] [[Ангилал:Лос Анжелес Клипперс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] ti88g5gd18mk5zktsqply3xmwsyhel0 0 53585 863016 807027 2026-07-24T08:39:02Z Chongkian 21163 863016 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Улаанбаатар хотын банк''' нь 1998 онд Улаанбаатар сан УҮГ-ын хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдсан, Монгол улсын Улаанбаатар хотод төвтэй банк байсан бөгөөд 2020 оны 6 сард [[Худалдаа Хөгжлийн Банк]]тай нэгдсэн.. [[Ангилал:Монголын банк]] {{Монгол улсад хамаарах}} tk7kxrptoosvri4rn1rsd1kuc4jij3e 863017 863016 2026-07-24T08:39:11Z Chongkian 21163 863017 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Улаанбаатар хотын банк''' нь 1998 онд Улаанбаатар сан УҮГ-ын хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдсан, Монгол улсын Улаанбаатар хотод төвтэй банк байсан бөгөөд 2020 оны 6 сард [[Худалдаа Хөгжлийн Банк]]тай нэгдсэн.. [[Ангилал:Монголын банк]] {{Монгол улсад хамаарах}} tnhkrqjqj4c1gd97h135plf23no5zoy 0 60517 863019 792308 2026-07-24T08:40:33Z Chongkian 21163 863019 wikitext text/x-wiki '''Үндэсний Хөрөнгө Оруулалтын Банк''' нь 2006 онд гадаадын хөрөнгө оруулалттай хувь нийлүүлсэн, хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани болж Монгол улсын банк санхүүгийн зах зээл дээр анхны хөрөнгө оруулалтын банкаар үүсгэн байгуулагдсан. ==Гадны холбоос== *[https://www.nibank.mn/mn Албан ёсны сайт] [[Ангилал:2006 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын банк]] {{Монгол улсад хамаарах}} nkfa1iu5j29pjv6ptrjit7oozuj8t48 0 78954 863025 623778 2026-07-24T08:50:13Z ~2026-41085-75 106238 /* */ 863025 wikitext text/x-wiki '''Цэрэндашийн Цогтжаргал''' нь [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Гурванбулаг сум (Булган)|Гурванбулаг]] сумын харьяат. [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн улсын начин цолтой бөх юм. == ''Барилдааны амжилт'' == ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== '''''1. Шөвгөрсөн амжилт''''' {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2005 |АХ-ын 84 жилийн ойн баяр наадамд улсын харцага Г.Ганхуягаар дөрөв, улсын заан И.Доржсамбуугаар тав даван " Монгол улсын начин " цолыг хүртсэн. !512 |- !2006 |АХ-ын 85 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Цэдэндамбаар дөрөв, улсын начин Ц.Сумъяабээсээр тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан " Өсөх идэр " чимэг нэмсэн. !1024 |} '''''2. Дөрөв давсан амжилт''''' {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2004 |АХ-ын 83 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Адъяахүүгээр дөрөв давж тавын даваанд улсын гарьд Д.Сумъяабазарт өвдөг шороодсон. !512 |- !2007 |АХ-ын 86 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Ж.Гансүхээр дөрөв давж тавын даваанд улсын харцага Г.Элбэгт өвдөг шороодсон. !512 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1997 |Булган аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. !128 |- !2000 |Дундговь аймгийн баяр наадамд залуу бөх Б.Чинзоригоор долоо даван түрүүлж " Аймгийн арслан " цол хүртсэн. !128 |} == Бөхийн удам == <br /> {{DEFAULTSORT:Цогтжаргал, Цэрэндашийн}} [[Ангилал:Улсын начин]] i59wbnzikhafpqc8yqybhovbz5bingf 0 88253 863043 848458 2026-07-24T10:17:20Z Temuugen Naranbaatar 100578 Засвар 863043 wikitext text/x-wiki '''Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ''' нь [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Хайрхан сум|Хайрхан]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн [[Улсын харцага|улсын харцага]] цолтой бөх.{{Инфобокс бөх|name=Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1995|3|25}}|birth_place=[[Орхон аймаг]], [[Монгол улс]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=195 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Хайрхан сум]], [[Архангай аймаг]]|wrestling_title=[[Улсын харцага]]|title1=[[Улсын харцага]]|title_year1=2022|title2=[[Улсын начин]]|title_year2=2020|title3=[[Аймгийн арслан]]|title_year3=2019|title4=Цэргийн харцага|title_year4=2019|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''2''' ([[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]]), ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]])|updated=2026-2-17|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хүрээ цам-Даншиг наадам]]}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Хүй долоон худаг}} {{Медаль|Тэмцээн| Бүгд найрамдах улсаа тунхагласан өдөр}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Үндэсний Алтан цомын төлөөх барилдаан|Үндэсний Алтан цом]]}} {{Медаль|Алт|2023 Улаанбаатар|Баг}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|2019 Орхон}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2019 оны бүх цэргийн наадам|2019 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2016 Хайрхан}}|title5=[[Аймгийн начин]]|title_year5=2016|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2016}} == Барилдааны амжилт == === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2020 |АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын харцага Н.Батзаяагаар дөрөв, улсын аварга С.Мөнхбатаар тав давж " Монгол улсын начин " цолыг хүртсэн. !512 |- !2022 |АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан Э.Төгөлдөрөөр дөрөв, улсын начин Ц.Сандагдоржоор тав, аймгийн арслан Б.Түмэндэмбэрэлээр зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. !1024 |} === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2016 |Архангай аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. !256 |- !2017 |Архангай аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Нэмэх " чимэг нэмсэн. !256 |- !2019 |Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Уртбаяраар найм даван түрүүлж " Аймгийн арслан " цол хүртсэн. !256 |} === Цэргийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2019 |Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн " Цэргийн харцага " цол хүртсэн. !256 |} <br /> {{DEFAULTSORT:Мөнх-Эрдэнэ, Оюунбаатарын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын харцага]] labh9wtfvhiusdwoqdyxpym8817jngg 0 90912 862928 854449 2026-07-23T14:52:50Z Enkhsaihan2005 64429 862928 wikitext text/x-wiki {{short description|Францын захиргааны нэгж}} {{Инфобокс суурин | official_name = Овернь-Рона-Альп | native_name = {{resize|75%|{{native name|fr|Auvergne-Rhône-Alpes}}<br>{{native name|frp|Ôvèrgne-Rôno-Ârpes}}}}<br>{{resize|75%|{{native name|oc|Auvèrnhe Ròse Aups}}}} | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = Bluer than Tahoe (19705283769).jpg | image_caption = [[Францын Альп]] дахь [[Анси нуур]] | image_flag = Flag of the region Auvergne-Rhône-Alpes.svg | flag_size = 120px | image_shield = Blason Auvergne-Rhône-Alpes.svg | shield_size = | image_blank_emblem = Auvergne-Rhône-Alpes.svg | blank_emblem_type = Лого | image_map = Auvergne-Rhône-Alpes in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Франц}} | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Лион]]<ref name="JO">{{cite web|title=Décret No. 2016-1266 du 28 septembre 2016 portant fixation du nom et du chef-lieu de la région Auvergne-Rhône-Alpes|date = 2016-09-28|language=fr|url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000033161457|access-date=2026-07-23}}.</ref> | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 13 (12 энгийн департамент, 1 метропол) | p1 = {{flag|Алье|logo}} (03) | p2 = {{flag|Ардеш|logo}} (07) | p3 = {{flag|Дром}} (26) | p4 = {{flag|Дээд Луар}} (43) | p5 = {{flag|Дээд Савой}} (74) | p6 = {{flag|Изер|logo}} (38) | p7 = {{flag|Их Лион|logo}} (69M) | p8 = {{flag|Канталь}} (15) | p9 = {{flag|Луар}} (42) | p10 = {{flag|Пюи-де-Дом|logo}} (63) | p11 = {{flag|Рон}} (69D) | p12 = {{flag|Савой (департамент)}} (73) | p13 = {{flag|Эн|logo}} (01) | p14 = | p15 = | leader_party = | leader_title1 = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Фабрис Панкук]] ([[Бүгд Найрамдахчууд (Франц)|LR]]) | leader_name2 = Фабьенн Буччо | leader_title2 = [[Префект (Франц)|Префект]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 69711 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 4-т | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-23}}</ref> |demographics1_title1 = Нийт |demographics1_info1 = €290.877 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох |demographics1_info2 = €36,500 | website = {{url|https://auvergnerhonealpes.fr/}} | iso_code = FR-ARA | footnotes = }} '''Овернь-Рона-Альп''' ([[Франц хэл|францаар]] Auvergne-Rhône-Alpes [{{IPA|ovɛʁɲ ʁon alp}}]) нь [[Франц|Франц Улсын]] [[Муж (Франц)|муж]] бөгөөд 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд хуучин байсан [[Овернь]] ба [[Рона-Альп]] мужууд нэгдсэнээр бий болсон юм. Mужийн нэрийг эхэндээ нэгдсэн хоёр мужийн нэрүүдийг цагаан толгойн үсгийн дарааллаар холбон түр зуур хэрэглэв. Ингээд 2016 оны аравдугаар сарын 1-нд болсон орон нутгийн зөвлөлийн хурлын шийдвэрийг үндэслэн [[Төрийн Зөвлөл (Франц)|төрийн зөвлөлөөс]] түр хэрэглэж байсан нэрийг цаашид албан ёсоор хэрэглэхээр шийджээ.<ref>Mathilde Siraud: ''[http://www.lefigaro.fr/politique/2016/06/27/01002-20160627ARTFIG00071-occitanie-nouvelle-aquitaine-discordes-autour-des-nouveaux-noms-de-regions.php Occitanie, Nouvelle-Aquitaine...: discordes autour des nouveaux noms de régions]'' In: ''LeFigaro.fr'', 27. Juni 2016.</ref> Овернь-Рона-Альп нь нийт 69.711 км² нутаг дэвсгэрээрээ Францын мужуудын эрэмбэд гуравдугаарт жагсах (далайн чанад дахь мужуудыг оруулахгүйгээр) ба 7.916.889 оршин суугчтай (2016 оны мэдээгээр) бөгөөд үүгээрээ [[Иль-де-Франс]] мужийн дараа буюу хоёрдугаар олон хүн амтай мужид тооцогддог. == Хотууд == О-де-Франс мужийн хамгийн олон хүн амтай [[хот]]уудын тоонд: {| class="wikitable sortable" |- ! Хот ! Хүн ам <small>(он)</small> ! Департамент |- | [[Лион]] || style="text-align:right;"| 515,695 <small>(2016)</small> || [[Метропол Лион]] |- | [[Сент-Этьен]] || style="text-align:right;"| 171,924 <small>(2016)</small> || [[Луар (департамент)|Луар]] |- | [[Гренобль]] || style="text-align:right;"| 158,180 <small>(2016)</small> || [[Изер (департамент)|Изер]] |- | [[Вийёрбан]] || style="text-align:right;"| 149,019 <small>(2016)</small> || [[Метропол Лион]] |- | [[Клермон-Ферран]] || style=text-align:right;| 142,686 <small>(2016)</small> || [[Пюи-де-Дом (департамент)|Пюи-де-Дом]] |- | [[Annecy]] || style="text-align:right;"| 126,419 <small>(2016)</small> || [[Дээд Савой (департамент)|Дээд Савой]] |- | [[Валанс]] || style="text-align:right;"| 62,477 <small>({2016)</small> || [[Дром (департамент)|Дром]] |- | [[Венисьё]] || style="text-align:right;"| 65,405 <small>(2016)</small> || [[Метропол Лион]] |- | [[Шамбери]] || style="text-align:right;"| 59,183 <small>(2016)</small> || [[Савой (департамент)|Савой]] |- | [[Во-ан-Велен]] || style="text-align:right;"| 48,497 <small>(2016)</small> || [[Метропол Лион]] |- |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Auvergne-Rhône-Alpes}} * [https://web.archive.org/web/20161220050738/http://www.auvergnerhonealpes.fr/ Овернь-Рона-Альп мужийн албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Овернь-Рона-Альп| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] bw7iaz0yyq5mbf0lqsypn6nx0dvlbfg 0 90915 862934 850066 2026-07-23T15:07:41Z Enkhsaihan2005 64429 862934 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын захиргааны нэгж}} {{Инфобокс суурин | official_name = О-де-Франс | native_name = {{resize|75%|{{native name|pcd|Heuts-d'Franche}}}} | other_name = Дээд Франц | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = Lille vue gd place.JPG | image_caption = | image_flag = Flag of the Region of Hauts-de-France.svg | flag_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = Hauts De France Logo Immatriculation.jpg | blank_emblem_type = [[Бренд тэмдэг]] | blank_emblem_size = | image_map = Hauts-de-France in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = {{Coord|49.9206|N|2.7030|E|source:wikidata_region:FRE|display=title,inline}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Франц}} | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Лилль]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 5 | p1 = {{flag|Нор|logo}} (59) | p2 = {{flag|Па-де-Кале|logo}} (62) | p3 = {{flag|Сомм|logo2}} (80) | p4 = {{flag|Уаза|logo}} (60) | p5 = {{flag|Эна|logo}} (02) | p6 = | p7 = | p8 = | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = [[Бүгд Найрамдахчууд (Франц)|LR]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Ксавье Бертран]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 31813 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 9-д | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | blank_name_sec1 = | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-23}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €185.472 тэрбум (2022) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €30,900 (2022) | website = {{Official URL}} | iso_code = FR-HDF | footnotes = }} '''О-де-Франс''' ({{langx|fr|Hauts-de-France}} [{{IPA|o d(ə) fʁãs}}]) нь [[Франц|Франц Улсын]] [[Муж (Франц)|муж]] бөгөөд 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд хуучин байсан [[Нор-Па-де-Кале]] ба [[Пикарди]] мужуудыг нэгтгэн бий болгосон юм. 2016 оны нэгдүгээр сараас есдүгээр сарыг хүртэл хугацаанд энэ муж нь ''Нор-Па-де-Кале-Пикарди'' гэх нэртэй байв. О-де-Франс нь нийт 31.813 км² нутаг дэвсгэрээрээ Францын мужуудын эрэмбэд наймдугаарт жагсах (далайн чанад дахь мужуудыг оруулахгүйгээр) ба 5.960.000 оршин суугчтай бөгөөд үүгээрээ гуравдугаар олон хүн амтай мужид тооцогддог. Дотроо [[Эна (департамент)|Эна]], [[Нор (департамент)|Нор]], [[Уаза (департамент)|Уаза]], [[Па-де-Кале (департамент)|Па-де-Кале]], [[Сомма (департамент)|Сомма]] гэсэн таван [[Департамент (Франц)|департаментад]] хуваагдана. Энэ муж нь цагийн зүүний дагуу [[Бельги|Бельги Улс]] болон [[Гранд Эст]], [[Иль-де-Франс]], [[Норманди]] зэрэг [[муж]]уудтай хиллэнэ. == Хотууд == О-де-Франс мужийн хамгийн олон хүн амтай хотуудын тоонд: # [[Лилль]] (227,560; мужийн префектур; ойр орчмын газар нутаг 1.5 сая гаруй хүн амтай) # [[Амьен]] (133,448) # [[Рубе]] (94,713) # [[Туркуэн]] (91,923) # [[Дюнкерк]] (90,995) # [[Кале]] (72,589) # [[Вильнёв-д’Аск]] (62,308) # [[Сен-Кантен]] (55,978) # [[Бове]] (54,289) # [[Валансьен]] (42,691) == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Hauts-de-France}} * [http://www.hautsdefrance.fr/ О-де-Франс мужийн албан ёсны цахим хуудас] {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:О-де-Франс| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] rs2f9fsdy789l1tf8ia5mv2olbuxb6m 862935 862934 2026-07-23T15:08:02Z Enkhsaihan2005 64429 862935 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын захиргааны нэгж}} {{Инфобокс суурин | official_name = О-де-Франс | native_name = {{resize|75%|{{native name|fr|Hauts-de-France}}}} | other_name = Дээд Франц | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = Lille vue gd place.JPG | image_caption = | image_flag = Flag of the Region of Hauts-de-France.svg | flag_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = Hauts De France Logo Immatriculation.jpg | blank_emblem_type = [[Бренд тэмдэг]] | blank_emblem_size = | image_map = Hauts-de-France in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = {{Coord|49.9206|N|2.7030|E|source:wikidata_region:FRE|display=title,inline}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Франц}} | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Лилль]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 5 | p1 = {{flag|Нор|logo}} (59) | p2 = {{flag|Па-де-Кале|logo}} (62) | p3 = {{flag|Сомм|logo2}} (80) | p4 = {{flag|Уаза|logo}} (60) | p5 = {{flag|Эна|logo}} (02) | p6 = | p7 = | p8 = | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = [[Бүгд Найрамдахчууд (Франц)|LR]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Ксавье Бертран]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 31813 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 9-д | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | blank_name_sec1 = | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-23}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €185.472 тэрбум (2022) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €30,900 (2022) | website = {{Official URL}} | iso_code = FR-HDF | footnotes = }} '''О-де-Франс''' ({{langx|fr|Hauts-de-France}} [{{IPA|o d(ə) fʁãs}}]) нь [[Франц|Франц Улсын]] [[Муж (Франц)|муж]] бөгөөд 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд хуучин байсан [[Нор-Па-де-Кале]] ба [[Пикарди]] мужуудыг нэгтгэн бий болгосон юм. 2016 оны нэгдүгээр сараас есдүгээр сарыг хүртэл хугацаанд энэ муж нь ''Нор-Па-де-Кале-Пикарди'' гэх нэртэй байв. О-де-Франс нь нийт 31.813 км² нутаг дэвсгэрээрээ Францын мужуудын эрэмбэд наймдугаарт жагсах (далайн чанад дахь мужуудыг оруулахгүйгээр) ба 5.960.000 оршин суугчтай бөгөөд үүгээрээ гуравдугаар олон хүн амтай мужид тооцогддог. Дотроо [[Эна (департамент)|Эна]], [[Нор (департамент)|Нор]], [[Уаза (департамент)|Уаза]], [[Па-де-Кале (департамент)|Па-де-Кале]], [[Сомма (департамент)|Сомма]] гэсэн таван [[Департамент (Франц)|департаментад]] хуваагдана. Энэ муж нь цагийн зүүний дагуу [[Бельги|Бельги Улс]] болон [[Гранд Эст]], [[Иль-де-Франс]], [[Норманди]] зэрэг [[муж]]уудтай хиллэнэ. == Хотууд == О-де-Франс мужийн хамгийн олон хүн амтай хотуудын тоонд: # [[Лилль]] (227,560; мужийн префектур; ойр орчмын газар нутаг 1.5 сая гаруй хүн амтай) # [[Амьен]] (133,448) # [[Рубе]] (94,713) # [[Туркуэн]] (91,923) # [[Дюнкерк]] (90,995) # [[Кале]] (72,589) # [[Вильнёв-д’Аск]] (62,308) # [[Сен-Кантен]] (55,978) # [[Бове]] (54,289) # [[Валансьен]] (42,691) == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Hauts-de-France}} * [http://www.hautsdefrance.fr/ О-де-Франс мужийн албан ёсны цахим хуудас] {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:О-де-Франс| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] mcnc8p3kayd9zbitz9fmrp0sa9qlyo2 10 91069 862991 862821 2026-07-24T06:31:23Z Enkhsaihan2005 64429 862991 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Францын муж |title = [[Франц]]ын [[Францын мужууд|мужууд]] |state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |bodyclass = hlist |group1 = Одоогийн <br/>(2016 оноос) |list1 = * [[Бретань]] * [[Бургунд-Франш-Конте]] * [[Гранд Эст]] * [[Иль-де-Франс]] * [[Корсика]] * [[Норманди (муж)|Норманди]] * [[Овернь-Рона-Альп]] * [[О-де-Франс]] * [[Окситани (муж)|Окситани]] * [[Пеи де ла Луар]] * [[Прованс-Альп-Номин эрэг]] * [[Төв-Вал де Луар]] (2015 он хүртэл Төв Муж) * [[Шинэ Аквитани]] |group2 = Хуучин (1982–2015) |list2 = * [[Аквитани]] * [[Бургунд]] * [[Доод Норманди]] * [[Дээд Норманди]] * [[Лангедок-Руссильон]] * [[Лимузен]] * [[Лотаринг]] * [[Нор-Па-де-Кале]] * [[Овернь]] * [[Өмнөд-Пиреней]] * [[Пикарди]] * [[Пуату-Шаранта]] * [[Рона-Альп]] * [[Франш-Конте]] * [[Шампань-Ардень]] * [[Эльзас]] |group3 = [[Францын далайн чанадын департамент|Далайн чанад <br/>дахь муж]] |list3 = * [[Гваделуп]] * [[Мартиник]] * [[Майотт]] * [[Реюньон]] * [[Францын Гвиана]] |group4 = Холбоотой өгүүлэл |list4 = * [[Францийн мужийн далбаанууд|Далбаа]] * [[Францын бүс нутгуудын эрэмбэлсэн жагсаалт|Газар нутаг/хүн амын хэмжээгээр]] * [[Францын муж ба бүс нутгийн жагсаалт (ДНБ-ээр)|ДНБ-ээр]] *[[Францын мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|ХХИ-ээр]] * [[Нутгийн зөвлөл (Франц)|Нутгийн зөвлөлүүд]] }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> ss0knl9cj3ecxhw1aphjak8zkxv8ey8 0 105798 862987 807064 2026-07-24T06:17:40Z ~2026-41190-17 106234 /* */ 862987 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:А.Чогров.jpg|thumb|Авирмэдийн Чогров /1919-1948/]] '''Авирмэдийн Чогров''' нь 1919 оны зун Ховдын хязгаарын Алтайн Урианхайн Дархан гүний хошууны нутаг буюу одоогийн Ховд аймгийн Мөнххайрхан сумын нутаг, Алаг толгой гэх газарт төржээ. А.Чогров нь бичиг үсэг бие дааж сурч, бурхан сайн зурдаг гарын эв дүйтэй, тал бүрийн авьяастай, өргөн мэдлэгтэй хүн байжээ. Нутагтаа Эвлэлийн үүрийн дарга, сумын нарийн бичгийн дарга, сумын дарга зэрэг алба хашиж байгаад 1941 онд цэргийн албанд морджээ. А.Чогров нь заставтаа боловсрол мэдлэг өндөртэйд орж байснаас гадна 1941 онд цэрэгт татагдсанаасаа хойш Булган гол дахь Ардын цэргийн 24 дүгээр отрядын 4 дүгээр морьт суман (Хаацын суман)-д алба хааж хасгийн дээрэмчдийг олж илрүүлэх, даран устгахад удаа дараагийн онцгой гавьяа байгуулж байсан учраас бага даргаас улс төрийн орлогч, намын үүрийн товчооны дарга хүртлээ дэвшиж байжээ. 1948 оны 5 сард хасгийн Оспан нь Цонж хотын дэргэдэх хуарангаасаа 22 шилдэг гэсэн цэргүүдээ Монголын хилийн цэргээс офицер олзолж ирэх даалгавар өгч явуулжээ. Тэдэн дунд Монголын газар нутгийг сайн мэддэг, Үенч, Булган хавиар нутаглан, мал маллаж байсан казах газарчилж явжээ. Тэд 1948 оны 5 сарын 27-ны (шинийн 18-ны сартай) шөнө Бага Хавтаг (45°05′01.6″ N, 91°33′53.9″ E) уулаар хил даван хилийн харуулуудыг өнгөрч нутгийн гүнд 70 гаруй км-т нэвтрэн оржээ. Энэ талаар 8-р заставын жагсаалын дарга Магсар илрүүлж мэдээлжээ. Дээрэмчид мал эрж явсан Ховогийн торгууд Гаажийн Дугарыг Булган сумын Цоохор нуур гэх газарт баривчлан тамлан байцааж өөрсдөд хэрэгтэй мэдээллээ олж авчээ. Цоохор нуур орчмоос тэрхүү 22 дээрэмчдийн бүрэлдэхүүнд нь багтаж явж байгаад Монголын талд урван орж ирсэн Сагадай гэгч "та нар явж бай би бие засаад араас чинь очьё" гэж хэлээд хоцорч Булган сумын төвд ирж төлөөлөгч Гэрэлчулуунд, дээрэмчид багийн дарга, ардын группын тавьтын дарга Гэцэлийг барихаар гэрийг нь заалгаад явсан талаар мэдэгджээ. Отряд яаралтай түгшүүр авч зохих арга хэмжээнүүдийг авч эхэлжээ. Сумангийн намын үүрийн товчооны дарга А.Чогров, морин дивизионы төлөөлөгч Шагдаржав нарыг нэг цэргийн хамт явуулжээ. А.Чогров нар Гэцэлийнд очиход багийн дарга Гэцэл гэртээ байгаагүй учир араас нь "яаралтай буцаж ир" гэж хүнээр дуудуулжээ. Гэцэлийн эхнэр хоёр офицерыг хооллож ундлаад амраажээ. Гэцэлийг шөнө буцаж ирсэн тул хамгаалалтын арга хэмжээг өглөө авахаар шийдээд унтацгаажээ. Харин хамт явсан цэргээр морио аргамжиж мануулжээ. Шөнө дундаас хойш дээрэмчид гэтэн ирж отож байгаад багийн дарга Гэцэлийг гэрээс гарч ирэхэд шилэнд нь цохиж унагаад гэрийн дээд бүсийг огтлон авч барьж хүлжээ. Хасгууд гэрийн баруун талаас доод бүслүүрээр нь өргөөд зүүн тийш нь мориор татахад зүүн талын орон дээр унтаж байсан эхнэр, хүүхэд нь гэр дотроо дарагдажээ. Харин баруун талд унтаж байсан хоёр офицер ил гарч ирэхэд А.Чогровыг гэрийн доод бүсээр хүлээд, Шагдаржавыг шууд жадалжээ. Дээрэмчдэд хоёроос илүү хүн олзлох шаардлага байгаагүй бололтой. Гэцэлийн ах саахалт байсан тул шөнө нохой хуцаад олон хүний дуу гарахаар гараад хартал Гэцэлийн гадаа баахан хасгууд ярилцаж байгаа дуулджээ. Гэцэлийн ах гэрээсээ гурван ширхэг сумтай бярдан буугаа аваад морь манаж байсан цэрэг дээр ирж хоёулаа бууджээ. Гэтэл цэргийн винтов нь дөрөв тав буудаад гацажээ. Гэнэтийн буун дуугаар казахууд үймж А.Чогров, Шагдаржав хоёрыг үлдээгээд Гэцэлийг хүлсэн гэрийн бүсний үзүүрээс авч дөрөөндөө жийж зугттал гэрийн бүс тасарч Гэцэл хонхорт хоцорчээ. А.Чогров хүлээтэй "буудаад бай, буудаад бай. Намайг харалгүй буудаад бай" гэж хашхирч байтал цэргийн буу ч гацаж, буун дуу тасрахад бараан морьтой нэг казах эргэн ирж А.Чогровийг эмээл дээрээ дүүрээд зугтжээ. 6-р сарын 2-нд дайснууд Мэргэн ууланд (45°46′16.7″ N, 92°14′15.2″ E) байгааг онгоцоор эрэл хийж илрүүлсэн боловч уг онгоцыг буудаж гэмтээснийг нисгэгч нар нь осолдолгүй буулгажээ. Мөн өдөр Отрядын штаб хил зөрчигчдийн талаар мэдээ авсан даруйдаа хаалт гарган, мөрдөх группуудыг томилж 6 хэсэгт хуваагдан бүх хүчээрээ хөдөлсөн ч хасгуудын 2 групп нийлж 6 сарын 3-ны өглөө хилээс дотогш 80 км-т орших Мэргэн уулын зүүн талаар буцаж явах үед Бодончоос ниссэн “По-2” онгоц илрүүлэн пулемётоор шүршсэн боловч боловч хохирол учруулж чадсангүй. Отряд ба Булган сумаас гарсан морин ба машинт группууд тал талаас нь бүслэлтэд оруулахаар тойрч эхэлжээ. Дээрэмчид амьд хэл болсон А.Чогровыг авч явахыг хичээсэн ч ихээхэн эсэргүүцэл үзүүлж байсан нь авч зугтахад саад болж байсан учир Мэргэн уулын зүүн энгэрт мориндоо чирүүлж зэрлэгээр тамлан алаад Мэргэн уул өөд зугтаажээ. Энэхүү Мэргэн уулын тулалдаанд хожим баатар болсон С.Лхагвадорж, бага дарга Пилхүү, хилчин Жагар, Халтмаа тэргүүтэй манай 8 хүн алагдаж, 4 хүн шархаджээ. Шарилыг Бодонгийн Хөх толгойд нутаглуулсан юм. Дайснууд орой Мэргэн уулын хамгийн эгц, морьтой хүн бууж чадахгүй болов уу гэмээр газраар казах шовгор малгайн орой нь морины бөгсөнд наалдаад 10 хүн буугаад зугтаажээ. Орой болсон тул мөрдөж чадалгүй алджээ. Дайснаас 7 хүнийг алж, 3-ыг олзолж, нэг нь бууж өгчээ. 6-р сарын 7-8-ны үед одоо хятадын хилийн Нохойн хошууны заставын хажуу талын хар ууланд отолт хийж байсан хилчид рүү дээрх хасгуудаас 3 хүн очсоны нэгийг нь буудаад хоёрыг алдсан гэдэг. Бусад долоо нь Булган голын чиглэлээр Чингэл, Цагаан гол руу зугтаалган алджээ. Дайснууд шөнө байсан учир хоорондоо баримжаа алдаж тасарсан бололтой. А.Чогров нь 1941-1948 оны хооронд хэдэн арван томоохон тулалдаан, зуу гаруй жижиг мөргөлдөөнд оролцон эр зориг гарган тулалдаж хасгийн олон халдлагыг зогсоон гавъяа шагнал авч, тушаал дэвшиж байжээ. Хасгийн 22 (21) дээрэмчид Монголын хилийн цэргээс офицероос гадна ардын группын гишүүн, тагнуулч [[Баяртын Уртнасан|Б.Уртнасан]], Т.Ууш, Гэрэлчулуун, Гэцэл тэргүүтэй хэд хэдэн хүмүүсийг нэр цохон олзлох даалгавартай явсан ажээ. Эдгээр он жилүүдэд эх орон, газар нутаг, ард түмнийхээ төлөө баруун хязгаарын дайн тулаанд эр зориг гарган оролцож, баатарлагаар тэмцэж явсан учраас А.Чогров нь удаа дараалан тушаал дэвшихээс гадна "Бид ялав" тэмдэг, Цэргийн яамны "Жуух бичиг"-ээр шагнагдаж байжээ. == Мөн үзэх == * [[Монголын Баруун хил хамгаалалтын түүх]] {{DEFAULTSORT:Чогров, Авирмэдийн}} [[Ангилал:Монголын хилчин]] [[Ангилал:Мөнххайрхан сумын засаг дарга]] [[Ангилал:Бид ялав тэмдэг шагналтан]] [[Ангилал:Ховдын хязгаарын хүн]] [[Ангилал:Ховдынхон]] [[Ангилал:Мөнххайрханы хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1919 онд төрсөн]] [[Ангилал:1948 онд өнгөрсөн]] fiezrhnmm5x3wxwsop5vqycw96e8ipb 862992 862987 2026-07-24T06:32:46Z ~2026-41190-17 106234 /* */ 862992 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:А.Чогров.jpg|thumb|Авирмэдийн Чогров /1919-1948/]] '''Авирмэдийн Чогров''' нь 1919 оны зун Ховдын хязгаарын Алтайн Урианхайн Дархан гүний хошууны нутаг буюу одоогийн Ховд аймгийн Мөнххайрхан сумын нутаг, Алаг толгой гэх газарт төржээ. А.Чогров нь бичиг үсэг бие дааж сурч, бурхан сайн зурдаг гарын эв дүйтэй, тал бүрийн авьяастай, өргөн мэдлэгтэй хүн байжээ. Нутагтаа Эвлэлийн үүрийн дарга, сумын нарийн бичгийн дарга, сумын дарга зэрэг алба хашиж байгаад 1941 онд цэргийн албанд морджээ. А.Чогров нь заставтаа боловсрол мэдлэг өндөртэйд орж байснаас гадна 1941 онд цэрэгт татагдсанаасаа хойш Булган гол дахь Ардын цэргийн 24 дүгээр отрядын 4 дүгээр морьт суман (Хаацын суман)-д алба хааж хасгийн дээрэмчдийг олж илрүүлэх, даран устгахад удаа дараагийн онцгой гавьяа байгуулж байсан учраас бага даргаас улс төрийн орлогч, намын үүрийн товчооны дарга хүртлээ дэвшиж байжээ. 1948 оны 5 сард хасгийн Оспан нь Цонж хотын дэргэдэх хуарангаасаа 22 шилдэг гэсэн цэргүүдээ Монголын хилийн цэргээс офицер олзолж ирэх даалгавар өгч явуулжээ. Тэдэн дунд Монголын газар нутгийг сайн мэддэг, Үенч, Булган хавиар нутаглан, мал маллаж байсан казах газарчилж явжээ. Тэд 1948 оны 5 сарын 27-ны (шинийн 18-ны сартай) шөнө Бага Хавтаг (45°05′01.6″ N, 91°33′53.9″ E) уулаар хил даван хилийн харуулуудыг өнгөрч нутгийн гүнд 70 гаруй км-т нэвтрэн оржээ. Энэ талаар 8-р заставын жагсаалын дарга Магсар илрүүлж мэдээлжээ. Дээрэмчид мал эрж явсан Ховогийн торгууд Гаажийн Дугарыг Булган сумын Цоохор нуур гэх газарт баривчлан тамлан байцааж өөрсдөд хэрэгтэй мэдээллээ олж авчээ. Цоохор нуур орчмоос тэрхүү 22 дээрэмчдийн бүрэлдэхүүнд нь багтаж явж байгаад Монголын талд урван орж ирсэн Сагадай гэгч "та нар явж бай би бие засаад араас чинь очьё" гэж хэлээд хоцорч Булган сумын төвд ирж төлөөлөгч Гэрэлчулуунд, дээрэмчид багийн дарга, ардын группын тавьтын дарга Гэцэлийг барихаар гэрийг нь заалгаад явсан талаар мэдэгджээ. Отряд яаралтай түгшүүр авч зохих арга хэмжээнүүдийг авч эхэлжээ. Сумангийн намын үүрийн товчооны дарга А.Чогров, морин дивизионы төлөөлөгч Шагдаржав нарыг нэг цэргийн хамт явуулжээ. А.Чогров нар Гэцэлийнд очиход багийн дарга Гэцэл гэртээ байгаагүй учир араас нь "яаралтай буцаж ир" гэж хүнээр дуудуулжээ. Гэцэлийн эхнэр хоёр офицерыг хооллож ундлаад амраажээ. Гэцэлийг шөнө буцаж ирсэн тул хамгаалалтын арга хэмжээг өглөө авахаар шийдээд унтацгаажээ. Харин хамт явсан цэргээр морио аргамжиж мануулжээ. Шөнө дундаас хойш дээрэмчид гэтэн ирж отож байгаад багийн дарга Гэцэлийг гэрээс гарч ирэхэд шилэнд нь цохиж унагаад гэрийн дээд бүсийг огтлон авч барьж хүлжээ. Хасгууд гэрийн баруун талаас доод бүслүүрээр нь өргөөд зүүн тийш нь мориор татахад зүүн талын орон дээр унтаж байсан эхнэр, хүүхэд нь гэр дотроо дарагдажээ. Харин баруун талд унтаж байсан хоёр офицер ил гарч ирэхэд А.Чогровыг гэрийн доод бүсээр хүлээд, Шагдаржавыг шууд жадалжээ. Дээрэмчдэд хоёроос илүү хүн олзлох шаардлага байгаагүй бололтой. Гэцэлийн ах саахалт байсан тул шөнө нохой хуцаад олон хүний дуу гарахаар гараад хартал Гэцэлийн гадаа баахан хасгууд ярилцаж байгаа дуулджээ. Гэцэлийн ах гэрээсээ гурван ширхэг сумтай бярдан буугаа аваад морь манаж байсан цэрэг дээр ирж хоёулаа бууджээ. Гэнэтийн буун дуугаар хасгууд үймж Чогров, Шагдаржав хоёрыг үлдээгээд Гэцэлийг хүлсэн гэрийн бүсний үзүүрээс авч дөрөөндөө жийж зугттал гэрийн бүс тасарч Гэцэл хонхорт хоцорчээ. Чогров хүлээтэй "''Буудаад бай, буудаад бай. Намайг харалгүй буудаад бай''" гэж хашхирч байтал цэргийн винтов нь дөрөв тав буудаад гацаж, буун дуу тасрахад бараан морьтой нэг хасаг эргэн ирж А.Чогровийг эмээл дээрээ дүүрээд зугтжээ. 6-р сарын 2-нд дайснууд Мэргэн ууланд (45°46′16.7″ N, 92°14′15.2″ E) байгааг онгоцоор эрэл хийж илрүүлсэн боловч уг онгоцыг буудаж гэмтээснийг нисгэгч нар нь осолдолгүй буулгажээ. Мөн өдөр Отрядын штаб хил зөрчигчдийн талаар мэдээ авсан даруйдаа хаалт гарган, мөрдөх группуудыг томилж 6 хэсэгт хуваагдан бүх хүчээрээ хөдөлсөн ч хасгуудын 2 групп нийлж 6 сарын 3-ны өглөө хилээс дотогш 80 км-т орших Мэргэн уулын зүүн талаар буцаж явах үед Бодончоос ниссэн “По-2” онгоц илрүүлэн пулемётоор шүршсэн боловч боловч хохирол учруулж чадсангүй. Отряд ба Булган сумаас гарсан морин ба машинт группууд тал талаас нь бүслэлтэд оруулахаар тойрч эхэлжээ. Дээрэмчид амьд хэл болсон Чогровыг авч явахыг хичээсэн ч ихээхэн эсэргүүцэл үзүүлж байсан нь авч зугтахад саад болж байсан учир Мэргэн уулын зүүн энгэрт мориндоо чирүүлж зэрлэгээр тамлан алаад Мэргэн уул өөд зугтаажээ. Ийнхүү Чогров нь харгис дээрэмчдэд амьд хэл болон баригдаж явалгүй баатарлагаар тэмцэлдсээр амь үрэгдсэн юм. Энэхүү Мэргэн уулын тулалдаанд хожим баатар болсон С.Лхагвадорж, бага дарга Пилхүү, хилчин Жагар, Халтмаа тэргүүтэй манай 8 хүн алагдаж, 4 хүн шархаджээ. А.Чогров, С.Лхагвадорж, Пилхүү, Жагар, Халтмаа нарын шарилыг Бодонгийн Хөх толгойд нутаглуулсан юм. Дайснууд орой Мэргэн уулын хамгийн эгц, морьтой хүн бууж чадахгүй болов уу гэмээр газраар хасаг шовгор малгайн орой нь морины бөгсөнд наалдаад 10 хүн буугаад зугтаажээ. Орой болсон тул мөрдөж чадалгүй алджээ. Дайснаас 7 хүнийг алж, 3-ыг олзолж, нэг нь бууж өгчээ. 6-р сарын 7-8-ны үед одоо хятадын хилийн Нохойн хошууны заставын хажуу талын хар ууланд отолт хийж байсан хилчид рүү дээрх хасгуудаас 3 хүн очсоны нэгийг нь буудаад хоёрыг алдсан гэдэг. Бусад долоо нь Булган голын чиглэлээр Чингэл, Цагаан гол руу зугтаалган алджээ. Дайснууд шөнө байсан учир хоорондоо баримжаа алдаж тасарсан бололтой. А.Чогров нь 1941-1948 оны хооронд хэдэн арван томоохон тулалдаан, зуу гаруй жижиг мөргөлдөөнд оролцон эр зориг гарган тулалдаж хасгийн олон халдлагыг зогсоон гавъяа шагнал авч, тушаал дэвшиж байжээ. Хасгийн 22 дээрэмчид Монголын хилийн цэргээс офицероос гадна ардын группын гишүүн, тагнуулч [[Баяртын Уртнасан|Б.Уртнасан]], Т.Ууш, Гэрэлчулуун, Гэцэл тэргүүтэй хэд хэдэн хүмүүсийг нэр цохон олзлох даалгавартай явсан ажээ. Эдгээр он жилүүдэд эх орон, газар нутаг, ард түмнийхээ төлөө баруун хязгаарын дайн тулаанд эр зориг гарган оролцож, баатарлагаар тэмцэж явсан учраас А.Чогров нь удаа дараалан тушаал дэвшихээс гадна "Бид ялав" тэмдэг, Цэргийн яамны "Жуух бичиг"-ээр шагнагдаж байжээ. == Мөн үзэх == * [[Монголын Баруун хил хамгаалалтын түүх]] {{DEFAULTSORT:Чогров, Авирмэдийн}} [[Ангилал:Монголын хилчин]] [[Ангилал:Мөнххайрхан сумын засаг дарга]] [[Ангилал:Бид ялав тэмдэг шагналтан]] [[Ангилал:Ховдын хязгаарын хүн]] [[Ангилал:Ховдынхон]] [[Ангилал:Мөнххайрханы хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1919 онд төрсөн]] [[Ангилал:1948 онд өнгөрсөн]] 8328pntvc09wamfvj9qe408h6u3g7ck 828 113460 862910 862831 2026-07-23T14:18:10Z Enkhsaihan2005 64429 862910 Scribunto text/plain -- File-Date: 2021-03-05 local active = { ["aa"] = {"Афар"}, ["ab"] = {"Абхаз"}, ["ae"] = {"Avestan"}, ["af"] = {"Африкаанс"}, ["ak"] = {"Акан"}, ["am"] = {"Амхар"}, ["an"] = {"Арагон"}, ["ar"] = {"Араб"}, ["as"] = {"Ассам"}, ["av"] = {"Авар"}, ["ay"] = {"Аймара"}, ["az"] = {"Азербайжан"}, ["ba"] = {"Башкир"}, ["be"] = {"Беларусь"}, ["bg"] = {"Болгар"}, ["bh"] = {"Bihari languages"}, ["bi"] = {"Бислама"}, ["bm"] = {"Бамбара"}, ["bn"] = {"Бенгал", "Бангла"}, ["bo"] = {"Төвөд"}, ["br"] = {"Бретон"}, ["bs"] = {"Босни"}, ["ca"] = {"Каталан", "Валенси"}, ["ce"] = {"Чечень"}, ["ch"] = {"Chamorro"}, ["co"] = {"Корсика"}, ["cr"] = {"Cree"}, ["cs"] = {"Чех"}, ["cu"] = {"Church Slavic", "Church Slavonic", "Old Bulgarian", "Old Church Slavonic", "Old Slavonic"}, ["cv"] = {"Чуваш"}, ["cy"] = {"Уэльс"}, ["da"] = {"Дани"}, ["de"] = {"Герман"}, ["dv"] = {"Дивехи", "Мальдив"}, ["dz"] = {"Зонка"}, ["ee"] = {"Ewe"}, ["el"] = {"Modern Greek (1453-)"}, ["en"] = {"Англи"}, ["eo"] = {"Эсперанто"}, ["es"] = {"Испани", "Кастиль"}, ["et"] = {"Эстони"}, ["eu"] = {"Баск"}, ["fa"] = {"Перс"}, ["ff"] = {"Фула"}, ["fi"] = {"Фин"}, ["fj"] = {"Фижи"}, ["fo"] = {"Фарер"}, ["fr"] = {"Франц"}, ["fy"] = {"Western Frisian"}, ["ga"] = {"Ирланд"}, ["gd"] = {"Шотланд Гел", "Гел"}, ["gl"] = {"Галиси"}, ["gn"] = {"Гуарани"}, ["gu"] = {"Gujarati"}, ["gv"] = {"Manx"}, ["ha"] = {"Хауса"}, ["he"] = {"Еврей"}, ["hi"] = {"Хинди"}, ["ho"] = {"Хири Моту"}, ["hr"] = {"Хорват"}, ["ht"] = {"Хаити", "Хаитийн Креол"}, ["hu"] = {"Унгар"}, ["hy"] = {"Армени"}, ["hz"] = {"Хереро"}, ["ia"] = {"Interlingua (International Auxiliary Language Association)"}, ["id"] = {"Индонез"}, ["ie"] = {"Interlingue", "Occidental"}, ["ig"] = {"Игбо"}, ["ii"] = {"Сычуаны И", "Носу"}, ["ik"] = {"Inupiaq"}, ["io"] = {"Ido"}, ["is"] = {"Исланд"}, ["it"] = {"Итали"}, ["iu"] = {"Inuktitut"}, ["ja"] = {"Япон"}, ["jv"] = {"Javanese"}, ["ka"] = {"Гүрж"}, ["kg"] = {"Конго"}, ["ki"] = {"Kikuyu", "Gikuyu"}, ["kj"] = {"Кваньяма"}, ["kk"] = {"Казах"}, ["kl"] = {"Гренланд"}, ["km"] = {"Кхмер", "Төв Кхмер"}, ["kn"] = {"Каннада"}, ["ko"] = {"Солонгос"}, ["kr"] = {"Kanuri"}, ["ks"] = {"Kashmiri"}, ["ku"] = {"Курд"}, ["kv"] = {"Коми"}, ["kw"] = {"Корн"}, ["ky"] = {"Киргиз"}, ["la"] = {"Латин"}, ["lb"] = {"Люксембург"}, ["lg"] = {"Ганда", "Луганда"}, ["li"] = {"Лимбург"}, ["ln"] = {"Лингала"}, ["lo"] = {"Лаос"}, ["lt"] = {"Литва"}, ["lu"] = {"Luba-Katanga"}, ["lv"] = {"Латви"}, ["mg"] = {"Малагас"}, ["mh"] = {"Маршалл"}, ["mi"] = {"Маори"}, ["mk"] = {"Македон"}, ["ml"] = {"Malayalam"}, ["mn"] = {"Монгол"}, ["mr"] = {"Марати"}, ["ms"] = {"Малай"}, ["mt"] = {"Мальта"}, ["my"] = {"Бирм"}, ["na"] = {"Науру"}, ["nb"] = {"Норвегийн Бүкмол"}, ["nd"] = {"North Ndebele"}, ["ne"] = {"Балба"}, ["ng"] = {"Ndonga"}, ["nl"] = {"Нидерланд", "Flemish"}, ["nn"] = {"Норвегийн Нюнорск"}, ["no"] = {"Норвеги"}, ["nr"] = {"Өмнөд Ндебеле"}, ["nv"] = {"Navajo", "Navaho"}, ["ny"] = {"Ньянжа", "Чева", "Чичева"}, ["oc"] = {"Окситан"}, ["oj"] = {"Ojibwa"}, ["om"] = {"Оромо"}, ["or"] = {"Oriya (macrolanguage)", "Odia (macrolanguage)"}, ["os"] = {"Осети", "Осет"}, ["pa"] = {"Панжаби", "Пунжаби"}, ["pi"] = {"Pali"}, ["pl"] = {"Польш"}, ["ps"] = {"Пуштун", "Паштун"}, ["pt"] = {"Португал"}, ["qu"] = {"Кечуа"}, ["rm"] = {"Руманш"}, ["rn"] = {"Рунди"}, ["ro"] = {"Румын", "Молдав"}, ["ru"] = {"Орос"}, ["rw"] = {"Киняруанда"}, ["sa"] = {"Санскрит"}, ["sc"] = {"Сардини"}, ["sd"] = {"Синди"}, ["se"] = {"Хойд Сами"}, ["sg"] = {"Санго"}, ["sh"] = {"Серби-Хорват"}, ["si"] = {"Синхал"}, ["sk"] = {"Словак"}, ["sl"] = {"Словени"}, ["sm"] = {"Самоа"}, ["sn"] = {"Шона"}, ["so"] = {"Сомали"}, ["sq"] = {"Албани"}, ["sr"] = {"Серби"}, ["ss"] = {"Свати"}, ["st"] = {"Өмнөд Сото"}, ["su"] = {"Sundanese"}, ["sv"] = {"Швед"}, ["sw"] = {"Свахили"}, ["ta"] = {"Тамил"}, ["te"] = {"Телүгү"}, ["tg"] = {"Тажик"}, ["th"] = {"Тай"}, ["ti"] = {"Тигриня"}, ["tk"] = {"Туркмен"}, ["tl"] = {"Тагалог"}, ["tn"] = {"Тсвана"}, ["to"] = {"Tonga (Tonga Islands)"}, ["tr"] = {"Турк"}, ["ts"] = {"Тсонга"}, ["tt"] = {"Татар"}, ["tw"] = {"Twi"}, ["ty"] = {"Tahitian"}, ["ug"] = {"Уйгур"}, ["uk"] = {"Украин"}, ["ur"] = {"Урду"}, ["uz"] = {"Узбек"}, ["ve"] = {"Венда"}, ["vi"] = {"Вьетнам"}, ["vo"] = {"Volapük"}, ["wa"] = {"Walloon"}, ["wo"] = {"Wolof"}, ["xh"] = {"Коса"}, ["yi"] = {"Идиш"}, ["yo"] = {"Ёруба"}, ["za"] = {"Жуан"}, ["zh"] = {"Хятад"}, ["zu"] = {"Зулу"}, ["aaa"] = {"Ghotuo"}, ["aab"] = {"Alumu-Tesu"}, ["aac"] = {"Ari"}, ["aad"] = {"Amal"}, ["aae"] = {"Arbëreshë Albanian"}, ["aaf"] = {"Aranadan"}, ["aag"] = {"Ambrak"}, ["aah"] = {"Abu' Arapesh"}, ["aai"] = {"Arifama-Miniafia"}, ["aak"] = {"Ankave"}, ["aal"] = {"Afade"}, ["aan"] = {"Anambé"}, ["aao"] = {"Algerian Saharan Arabic"}, ["aap"] = {"Pará Arára"}, ["aaq"] = {"Eastern Abnaki"}, ["aas"] = {"Aasáx"}, ["aat"] = {"Arvanitika Albanian"}, ["aau"] = {"Abau"}, ["aav"] = {"Austro-Asiatic languages"}, ["aaw"] = {"Solong"}, ["aax"] = {"Mandobo Atas"}, ["aaz"] = {"Amarasi"}, ["aba"] = {"Abé"}, ["abb"] = {"Bankon"}, ["abc"] = {"Ambala Ayta"}, ["abd"] = {"Manide"}, ["abe"] = {"Western Abnaki"}, ["abf"] = {"Abai Sungai"}, ["abg"] = {"Abaga"}, ["abh"] = {"Tajiki Arabic"}, ["abi"] = {"Abidji"}, ["abj"] = {"Aka-Bea"}, ["abl"] = {"Lampung Nyo"}, ["abm"] = {"Abanyom"}, ["abn"] = {"Abua"}, ["abo"] = {"Abon"}, ["abp"] = {"Abellen Ayta"}, ["abq"] = {"Abaza"}, ["abr"] = {"Abron"}, ["abs"] = {"Ambonese Malay"}, ["abt"] = {"Ambulas"}, ["abu"] = {"Abure"}, ["abv"] = {"Baharna Arabic"}, ["abw"] = {"Pal"}, ["abx"] = {"Inabaknon"}, ["aby"] = {"Aneme Wake"}, ["abz"] = {"Abui"}, ["aca"] = {"Achagua"}, ["acb"] = {"Áncá"}, ["acd"] = {"Gikyode"}, ["ace"] = {"Achinese"}, ["acf"] = {"Saint Lucian Creole French"}, ["ach"] = {"Acoli"}, ["aci"] = {"Aka-Cari"}, ["ack"] = {"Aka-Kora"}, ["acl"] = {"Akar-Bale"}, ["acm"] = {"Mesopotamian Arabic"}, ["acn"] = {"Achang"}, ["acp"] = {"Eastern Acipa"}, ["acq"] = {"Ta'izzi-Adeni Arabic"}, ["acr"] = {"Achi"}, ["acs"] = {"Acroá"}, ["act"] = {"Achterhoeks"}, ["acu"] = {"Achuar-Shiwiar"}, ["acv"] = {"Achumawi"}, ["acw"] = {"Hijazi Arabic"}, ["acx"] = {"Omani Arabic"}, ["acy"] = {"Cypriot Arabic"}, ["acz"] = {"Acheron"}, ["ada"] = {"Adangme"}, ["adb"] = {"Atauran"}, ["add"] = {"Lidzonka", "Dzodinka"}, ["ade"] = {"Adele"}, ["adf"] = {"Dhofari Arabic"}, ["adg"] = {"Andegerebinha"}, ["adh"] = {"Adhola"}, ["adi"] = {"Adi"}, ["adj"] = {"Adioukrou"}, ["adl"] = {"Galo"}, ["adn"] = {"Adang"}, ["ado"] = {"Abu"}, ["adq"] = {"Adangbe"}, ["adr"] = {"Adonara"}, ["ads"] = {"Adamorobe Sign Language"}, ["adt"] = {"Adnyamathanha"}, ["adu"] = {"Aduge"}, ["adw"] = {"Amundava"}, ["adx"] = {"Amdo Tibetan"}, ["ady"] = {"Adyghe", "Adygei"}, ["adz"] = {"Adzera"}, ["aea"] = {"Areba"}, ["aeb"] = {"Tunisian Arabic"}, ["aec"] = {"Saidi Arabic"}, ["aed"] = {"Argentine Sign Language"}, ["aee"] = {"Northeast Pashai", "Northeast Pashayi"}, ["aek"] = {"Haeke"}, ["ael"] = {"Ambele"}, ["aem"] = {"Arem"}, ["aen"] = {"Armenian Sign Language"}, ["aeq"] = {"Aer"}, ["aer"] = {"Eastern Arrernte"}, ["aes"] = {"Alsea"}, ["aeu"] = {"Akeu"}, ["aew"] = {"Ambakich"}, ["aey"] = {"Amele"}, ["aez"] = {"Aeka"}, ["afa"] = {"Afro-Asiatic languages"}, ["afb"] = {"Gulf Arabic"}, ["afd"] = {"Andai"}, ["afe"] = {"Putukwam"}, ["afg"] = {"Afghan Sign Language"}, ["afh"] = {"Afrihili"}, ["afi"] = {"Akrukay", "Chini"}, ["afk"] = {"Nanubae"}, ["afn"] = {"Defaka"}, ["afo"] = {"Eloyi"}, ["afp"] = {"Tapei"}, ["afs"] = {"Afro-Seminole Creole"}, ["aft"] = {"Afitti"}, ["afu"] = {"Awutu"}, ["afz"] = {"Obokuitai"}, ["aga"] = {"Aguano"}, ["agb"] = {"Legbo"}, ["agc"] = {"Agatu"}, ["agd"] = {"Agarabi"}, ["age"] = {"Angal"}, ["agf"] = {"Arguni"}, ["agg"] = {"Angor"}, ["agh"] = {"Ngelima"}, ["agi"] = {"Agariya"}, ["agj"] = {"Argobba"}, ["agk"] = {"Isarog Agta"}, ["agl"] = {"Fembe"}, ["agm"] = {"Angaataha"}, ["agn"] = {"Agutaynen"}, ["ago"] = {"Tainae"}, ["agq"] = {"Aghem"}, ["agr"] = {"Aguaruna"}, ["ags"] = {"Esimbi"}, ["agt"] = {"Central Cagayan Agta"}, ["agu"] = {"Aguacateco"}, ["agv"] = {"Remontado Dumagat"}, ["agw"] = {"Kahua"}, ["agx"] = {"Агуль"}, ["agy"] = {"Southern Alta"}, ["agz"] = {"Mt. Iriga Agta"}, ["aha"] = {"Ahanta"}, ["ahb"] = {"Axamb"}, ["ahg"] = {"Qimant"}, ["ahh"] = {"Aghu"}, ["ahi"] = {"Tiagbamrin Aizi"}, ["ahk"] = {"Akha"}, ["ahl"] = {"Igo"}, ["ahm"] = {"Mobumrin Aizi"}, ["ahn"] = {"Àhàn"}, ["aho"] = {"Ahom"}, ["ahp"] = {"Aproumu Aizi"}, ["ahr"] = {"Ahirani"}, ["ahs"] = {"Ashe"}, ["aht"] = {"Ahtena"}, ["aia"] = {"Arosi"}, ["aib"] = {"Ainu (China)"}, ["aic"] = {"Ainbai"}, ["aid"] = {"Alngith"}, ["aie"] = {"Amara"}, ["aif"] = {"Agi"}, ["aig"] = {"Antigua and Barbuda Creole English"}, ["aih"] = {"Ai-Cham"}, ["aii"] = {"Assyrian Neo-Aramaic"}, ["aij"] = {"Lishanid Noshan"}, ["aik"] = {"Ake"}, ["ail"] = {"Aimele"}, ["aim"] = {"Aimol"}, ["ain"] = {"Ainu (Japan)"}, ["aio"] = {"Aiton"}, ["aip"] = {"Burumakok"}, ["aiq"] = {"Aimaq"}, ["air"] = {"Airoran"}, ["ait"] = {"Arikem"}, ["aiw"] = {"Aari"}, ["aix"] = {"Aighon"}, ["aiy"] = {"Ali"}, ["aja"] = {"Aja (South Sudan)"}, ["ajg"] = {"Aja (Benin)"}, ["aji"] = {"Ajië"}, ["ajn"] = {"Andajin"}, ["ajp"] = {"South Levantine Arabic"}, ["ajt"] = {"Judeo-Tunisian Arabic"}, ["aju"] = {"Judeo-Moroccan Arabic"}, ["ajw"] = {"Ajawa"}, ["ajz"] = {"Amri Karbi"}, ["akb"] = {"Batak Angkola"}, ["akc"] = {"Mpur"}, ["akd"] = {"Ukpet-Ehom"}, ["ake"] = {"Akawaio"}, ["akf"] = {"Akpa"}, ["akg"] = {"Anakalangu"}, ["akh"] = {"Angal Heneng"}, ["aki"] = {"Aiome"}, ["akj"] = {"Aka-Jeru"}, ["akk"] = {"Akkadian"}, ["akl"] = {"Aklanon"}, ["akm"] = {"Aka-Bo"}, ["ako"] = {"Akurio"}, ["akp"] = {"Siwu"}, ["akq"] = {"Ak"}, ["akr"] = {"Araki"}, ["aks"] = {"Akaselem"}, ["akt"] = {"Akolet"}, ["aku"] = {"Akum"}, ["akv"] = {"Akhvakh"}, ["akw"] = {"Akwa"}, ["akx"] = {"Aka-Kede"}, ["aky"] = {"Aka-Kol"}, ["akz"] = {"Alabama"}, ["ala"] = {"Alago"}, ["alc"] = {"Qawasqar"}, ["ald"] = {"Alladian"}, ["ale"] = {"Aleut"}, ["alf"] = {"Alege"}, ["alg"] = {"Algonquian languages"}, ["alh"] = {"Alawa"}, ["ali"] = {"Amaimon"}, ["alj"] = {"Alangan"}, ["alk"] = {"Alak"}, ["all"] = {"Allar"}, ["alm"] = {"Amblong"}, ["aln"] = {"Gheg Albanian"}, ["alo"] = {"Larike-Wakasihu"}, ["alp"] = {"Alune"}, ["alq"] = {"Algonquin"}, ["alr"] = {"Alutor"}, ["als"] = {"Tosk Albanian"}, ["alt"] = {"Өмнөд Алтай"}, ["alu"] = {"'Are'are"}, ["alv"] = {"Atlantic-Congo languages"}, ["alw"] = {"Alaba-K’abeena", "Wanbasana"}, ["alx"] = {"Amol"}, ["aly"] = {"Alyawarr"}, ["alz"] = {"Alur"}, ["ama"] = {"Amanayé"}, ["amb"] = {"Ambo"}, ["amc"] = {"Amahuaca"}, ["ame"] = {"Yanesha'"}, ["amf"] = {"Hamer-Banna"}, ["amg"] = {"Amurdak"}, ["ami"] = {"Amis"}, ["amj"] = {"Amdang"}, ["amk"] = {"Ambai"}, ["aml"] = {"War-Jaintia"}, ["amm"] = {"Ama (Papua New Guinea)"}, ["amn"] = {"Amanab"}, ["amo"] = {"Amo"}, ["amp"] = {"Alamblak"}, ["amq"] = {"Amahai"}, ["amr"] = {"Amarakaeri"}, ["ams"] = {"Southern Amami-Oshima"}, ["amt"] = {"Amto"}, ["amu"] = {"Guerrero Amuzgo"}, ["amv"] = {"Ambelau"}, ["amw"] = {"Western Neo-Aramaic"}, ["amx"] = {"Anmatyerre"}, ["amy"] = {"Ami"}, ["amz"] = {"Atampaya"}, ["ana"] = {"Andaqui"}, ["anb"] = {"Andoa"}, ["anc"] = {"Ngas"}, ["and"] = {"Ansus"}, ["ane"] = {"Xârâcùù"}, ["anf"] = {"Animere"}, ["ang"] = {"Хуучин Англи (ca. 450-1100)"}, ["anh"] = {"Nend"}, ["ani"] = {"Andi"}, ["anj"] = {"Anor"}, ["ank"] = {"Goemai"}, ["anl"] = {"Anu-Hkongso Chin"}, ["anm"] = {"Anal"}, ["ann"] = {"Obolo"}, ["ano"] = {"Andoque"}, ["anp"] = {"Angika"}, ["anq"] = {"Jarawa (India)"}, ["anr"] = {"Andh"}, ["ans"] = {"Anserma"}, ["ant"] = {"Antakarinya", "Antikarinya"}, ["anu"] = {"Anuak"}, ["anv"] = {"Denya"}, ["anw"] = {"Anaang"}, ["anx"] = {"Andra-Hus"}, ["any"] = {"Anyin"}, ["anz"] = {"Anem"}, ["aoa"] = {"Angolar"}, ["aob"] = {"Abom"}, ["aoc"] = {"Pemon"}, ["aod"] = {"Andarum"}, ["aoe"] = {"Angal Enen"}, ["aof"] = {"Bragat"}, ["aog"] = {"Angoram"}, ["aoi"] = {"Anindilyakwa"}, ["aoj"] = {"Mufian"}, ["aok"] = {"Arhö"}, ["aol"] = {"Alor"}, ["aom"] = {"Ömie"}, ["aon"] = {"Bumbita Arapesh"}, ["aor"] = {"Aore"}, ["aos"] = {"Taikat"}, ["aot"] = {"Atong (India)", "A'tong"}, ["aou"] = {"A'ou"}, ["aox"] = {"Atorada"}, ["aoz"] = {"Uab Meto"}, ["apa"] = {"Apache languages"}, ["apb"] = {"Sa'a"}, ["apc"] = {"North Levantine Arabic"}, ["apd"] = {"Sudanese Arabic"}, ["ape"] = {"Bukiyip"}, ["apf"] = {"Pahanan Agta"}, ["apg"] = {"Ampanang"}, ["aph"] = {"Athpariya"}, ["api"] = {"Apiaká"}, ["apj"] = {"Jicarilla Apache"}, ["apk"] = {"Kiowa Apache"}, ["apl"] = {"Lipan Apache"}, ["apm"] = {"Mescalero-Chiricahua Apache"}, ["apn"] = {"Apinayé"}, ["apo"] = {"Ambul"}, ["app"] = {"Apma"}, ["apq"] = {"A-Pucikwar"}, ["apr"] = {"Arop-Lokep"}, ["aps"] = {"Arop-Sissano"}, ["apt"] = {"Apatani"}, ["apu"] = {"Apurinã"}, ["apv"] = {"Alapmunte"}, ["apw"] = {"Western Apache"}, ["apx"] = {"Aputai"}, ["apy"] = {"Apalaí"}, ["apz"] = {"Safeyoka"}, ["aqa"] = {"Alacalufan languages"}, ["aqc"] = {"Archi"}, ["aqd"] = {"Ampari Dogon"}, ["aqg"] = {"Arigidi"}, ["aqk"] = {"Aninka"}, ["aql"] = {"Algic languages"}, ["aqm"] = {"Atohwaim"}, ["aqn"] = {"Northern Alta"}, ["aqp"] = {"Atakapa"}, ["aqr"] = {"Arhâ"}, ["aqt"] = {"Angaité"}, ["aqz"] = {"Akuntsu"}, ["arb"] = {"Стандарт Араб"}, ["arc"] = {"Official Aramaic (700-300 BCE)", "Imperial Aramaic (700-300 BCE)"}, ["ard"] = {"Arabana"}, ["are"] = {"Western Arrarnta"}, ["arh"] = {"Arhuaco"}, ["ari"] = {"Arikara"}, ["arj"] = {"Arapaso"}, ["ark"] = {"Arikapú"}, ["arl"] = {"Arabela"}, ["arn"] = {"Mapudungun", "Mapuche"}, ["aro"] = {"Araona"}, ["arp"] = {"Arapaho"}, ["arq"] = {"Algerian Arabic"}, ["arr"] = {"Karo (Brazil)"}, ["ars"] = {"Najdi Arabic"}, ["art"] = {"Artificial languages"}, ["aru"] = {"Aruá (Amazonas State)", "Arawá"}, ["arv"] = {"Arbore"}, ["arw"] = {"Arawak"}, ["arx"] = {"Aruá (Rodonia State)"}, ["ary"] = {"Moroccan Arabic"}, ["arz"] = {"Египетийн Араб"}, ["asa"] = {"Asu (Tanzania)"}, ["asb"] = {"Assiniboine"}, ["asc"] = {"Casuarina Coast Asmat"}, ["ase"] = {"American Sign Language"}, ["asf"] = {"Auslan", "Australian Sign Language"}, ["asg"] = {"Cishingini"}, ["ash"] = {"Abishira"}, ["asi"] = {"Buruwai"}, ["asj"] = {"Sari"}, ["ask"] = {"Ashkun"}, ["asl"] = {"Asilulu"}, ["asn"] = {"Xingú Asuriní"}, ["aso"] = {"Dano"}, ["asp"] = {"Algerian Sign Language"}, ["asq"] = {"Austrian Sign Language"}, ["asr"] = {"Asuri"}, ["ass"] = {"Ipulo"}, ["ast"] = {"Астури", "Asturleonese", "Bable", "Леон"}, ["asu"] = {"Tocantins Asurini"}, ["asv"] = {"Asoa"}, ["asw"] = {"Australian Aborigines Sign Language"}, ["asx"] = {"Muratayak"}, ["asy"] = {"Yaosakor Asmat"}, ["asz"] = {"As"}, ["ata"] = {"Pele-Ata"}, ["atb"] = {"Zaiwa"}, ["atc"] = {"Atsahuaca"}, ["atd"] = {"Ata Manobo"}, ["ate"] = {"Atemble"}, ["atg"] = {"Ivbie North-Okpela-Arhe"}, ["ath"] = {"Athapascan languages"}, ["ati"] = {"Attié"}, ["atj"] = {"Atikamekw"}, ["atk"] = {"Ati"}, ["atl"] = {"Mt. Iraya Agta"}, ["atm"] = {"Ata"}, ["atn"] = {"Ashtiani"}, ["ato"] = {"Atong (Cameroon)"}, ["atp"] = {"Pudtol Atta"}, ["atq"] = {"Aralle-Tabulahan"}, ["atr"] = {"Waimiri-Atroari"}, ["ats"] = {"Gros Ventre"}, ["att"] = {"Pamplona Atta"}, ["atu"] = {"Reel"}, ["atv"] = {"Northern Altai"}, ["atw"] = {"Atsugewi"}, ["atx"] = {"Arutani"}, ["aty"] = {"Aneityum"}, ["atz"] = {"Arta"}, ["aua"] = {"Asumboa"}, ["aub"] = {"Alugu"}, ["auc"] = {"Waorani"}, ["aud"] = {"Anuta"}, ["auf"] = {"Arauan languages"}, ["aug"] = {"Aguna"}, ["auh"] = {"Aushi"}, ["aui"] = {"Anuki"}, ["auj"] = {"Awjilah"}, ["auk"] = {"Heyo"}, ["aul"] = {"Aulua"}, ["aum"] = {"Asu (Nigeria)"}, ["aun"] = {"Molmo One"}, ["auo"] = {"Auyokawa"}, ["aup"] = {"Makayam"}, ["auq"] = {"Anus", "Korur"}, ["aur"] = {"Aruek"}, ["aus"] = {"Australian languages"}, ["aut"] = {"Austral"}, ["auu"] = {"Auye"}, ["auw"] = {"Awyi"}, ["aux"] = {"Aurá"}, ["auy"] = {"Awiyaana"}, ["auz"] = {"Uzbeki Arabic"}, ["avb"] = {"Avau"}, ["avd"] = {"Alviri-Vidari"}, ["avi"] = {"Avikam"}, ["avk"] = {"Kotava"}, ["avl"] = {"Eastern Egyptian Bedawi Arabic"}, ["avm"] = {"Angkamuthi"}, ["avn"] = {"Avatime"}, ["avo"] = {"Agavotaguerra"}, ["avs"] = {"Aushiri"}, ["avt"] = {"Au"}, ["avu"] = {"Avokaya"}, ["avv"] = {"Avá-Canoeiro"}, ["awa"] = {"Awadhi"}, ["awb"] = {"Awa (Papua New Guinea)"}, ["awc"] = {"Cicipu"}, ["awd"] = {"Arawakan languages"}, ["awe"] = {"Awetí"}, ["awg"] = {"Anguthimri"}, ["awh"] = {"Awbono"}, ["awi"] = {"Aekyom"}, ["awk"] = {"Awabakal"}, ["awm"] = {"Arawum"}, ["awn"] = {"Awngi"}, ["awo"] = {"Awak"}, ["awr"] = {"Awera"}, ["aws"] = {"South Awyu"}, ["awt"] = {"Araweté"}, ["awu"] = {"Central Awyu"}, ["awv"] = {"Jair Awyu"}, ["aww"] = {"Awun"}, ["awx"] = {"Awara"}, ["awy"] = {"Edera Awyu"}, ["axb"] = {"Abipon"}, ["axe"] = {"Ayerrerenge"}, ["axg"] = {"Mato Grosso Arára"}, ["axk"] = {"Yaka (Central African Republic)"}, ["axl"] = {"Lower Southern Aranda"}, ["axm"] = {"Middle Armenian"}, ["axx"] = {"Xârâgurè"}, ["aya"] = {"Awar"}, ["ayb"] = {"Ayizo Gbe"}, ["ayc"] = {"Southern Aymara"}, ["ayd"] = {"Ayabadhu"}, ["aye"] = {"Ayere"}, ["ayg"] = {"Ginyanga"}, ["ayh"] = {"Hadrami Arabic"}, ["ayi"] = {"Leyigha"}, ["ayk"] = {"Akuku"}, ["ayl"] = {"Libyan Arabic"}, ["ayn"] = {"Sanaani Arabic"}, ["ayo"] = {"Ayoreo"}, ["ayp"] = {"North Mesopotamian Arabic"}, ["ayq"] = {"Ayi (Papua New Guinea)"}, ["ayr"] = {"Central Aymara"}, ["ays"] = {"Sorsogon Ayta"}, ["ayt"] = {"Magbukun Ayta"}, ["ayu"] = {"Ayu"}, ["ayz"] = {"Mai Brat"}, ["aza"] = {"Azha"}, ["azb"] = {"South Azerbaijani"}, ["azc"] = {"Uto-Aztecan languages"}, ["azd"] = {"Eastern Durango Nahuatl"}, ["azg"] = {"San Pedro Amuzgos Amuzgo"}, ["azj"] = {"North Azerbaijani"}, ["azm"] = {"Ipalapa Amuzgo"}, ["azn"] = {"Western Durango Nahuatl"}, ["azo"] = {"Awing"}, ["azt"] = {"Faire Atta"}, ["azz"] = {"Highland Puebla Nahuatl"}, ["baa"] = {"Babatana"}, ["bab"] = {"Bainouk-Gunyuño"}, ["bac"] = {"Badui"}, ["bad"] = {"Banda languages"}, ["bae"] = {"Baré"}, ["baf"] = {"Nubaca"}, ["bag"] = {"Tuki"}, ["bah"] = {"Bahamas Creole English"}, ["bai"] = {"Bamileke languages"}, ["baj"] = {"Barakai"}, ["bal"] = {"Baluchi"}, ["ban"] = {"Бали"}, ["bao"] = {"Waimaha"}, ["bap"] = {"Bantawa"}, ["bar"] = {"Бавари"}, ["bas"] = {"Basa (Cameroon)"}, ["bat"] = {"Baltic languages"}, ["bau"] = {"Bada (Nigeria)"}, ["bav"] = {"Vengo"}, ["baw"] = {"Bambili-Bambui"}, ["bax"] = {"Bamun"}, ["bay"] = {"Batuley"}, ["bba"] = {"Baatonum"}, ["bbb"] = {"Barai"}, ["bbc"] = {"Batak Toba"}, ["bbd"] = {"Bau"}, ["bbe"] = {"Bangba"}, ["bbf"] = {"Baibai"}, ["bbg"] = {"Barama"}, ["bbh"] = {"Bugan"}, ["bbi"] = {"Barombi"}, ["bbj"] = {"Ghomálá'"}, ["bbk"] = {"Babanki"}, ["bbl"] = {"Bats"}, ["bbm"] = {"Babango"}, ["bbn"] = {"Uneapa"}, ["bbo"] = {"Northern Bobo Madaré", "Konabéré"}, ["bbp"] = {"West Central Banda"}, ["bbq"] = {"Bamali"}, ["bbr"] = {"Girawa"}, ["bbs"] = {"Bakpinka"}, ["bbt"] = {"Mburku"}, ["bbu"] = {"Kulung (Nigeria)"}, ["bbv"] = {"Karnai"}, ["bbw"] = {"Baba"}, ["bbx"] = {"Bubia"}, ["bby"] = {"Befang"}, ["bca"] = {"Central Bai"}, ["bcb"] = {"Bainouk-Samik"}, ["bcc"] = {"Southern Balochi"}, ["bcd"] = {"North Babar"}, ["bce"] = {"Bamenyam"}, ["bcf"] = {"Bamu"}, ["bcg"] = {"Baga Pokur"}, ["bch"] = {"Bariai"}, ["bci"] = {"Baoulé"}, ["bcj"] = {"Bardi"}, ["bck"] = {"Bunuba"}, ["bcl"] = {"Central Bikol"}, ["bcm"] = {"Bannoni"}, ["bcn"] = {"Bali (Nigeria)"}, ["bco"] = {"Kaluli"}, ["bcp"] = {"Bali (Democratic Republic of Congo)"}, ["bcq"] = {"Bench"}, ["bcr"] = {"Babine"}, ["bcs"] = {"Kohumono"}, ["bct"] = {"Bendi"}, ["bcu"] = {"Awad Bing"}, ["bcv"] = {"Shoo-Minda-Nye"}, ["bcw"] = {"Bana"}, ["bcy"] = {"Bacama"}, ["bcz"] = {"Bainouk-Gunyaamolo"}, ["bda"] = {"Bayot"}, ["bdb"] = {"Basap"}, ["bdc"] = {"Emberá-Baudó"}, ["bdd"] = {"Bunama"}, ["bde"] = {"Bade"}, ["bdf"] = {"Biage"}, ["bdg"] = {"Bonggi"}, ["bdh"] = {"Baka (South Sudan)"}, ["bdi"] = {"Burun"}, ["bdj"] = {"Bai (South Sudan)", "Bai"}, ["bdk"] = {"Budukh"}, ["bdl"] = {"Indonesian Bajau"}, ["bdm"] = {"Buduma"}, ["bdn"] = {"Baldemu"}, ["bdo"] = {"Morom"}, ["bdp"] = {"Bende"}, ["bdq"] = {"Bahnar"}, ["bdr"] = {"West Coast Bajau"}, ["bds"] = {"Burunge"}, ["bdt"] = {"Bokoto"}, ["bdu"] = {"Oroko"}, ["bdv"] = {"Bodo Parja"}, ["bdw"] = {"Baham"}, ["bdx"] = {"Budong-Budong"}, ["bdy"] = {"Bandjalang"}, ["bdz"] = {"Badeshi"}, ["bea"] = {"Beaver"}, ["beb"] = {"Bebele"}, ["bec"] = {"Iceve-Maci"}, ["bed"] = {"Bedoanas"}, ["bee"] = {"Byangsi"}, ["bef"] = {"Benabena"}, ["beg"] = {"Belait"}, ["beh"] = {"Biali"}, ["bei"] = {"Bekati'"}, ["bej"] = {"Beja", "Bedawiyet"}, ["bek"] = {"Bebeli"}, ["bem"] = {"Bemba (Zambia)"}, ["beo"] = {"Beami"}, ["bep"] = {"Besoa"}, ["beq"] = {"Beembe"}, ["ber"] = {"Бербер хэлнүүд"}, ["bes"] = {"Besme"}, ["bet"] = {"Guiberoua Béte"}, ["beu"] = {"Blagar"}, ["bev"] = {"Daloa Bété"}, ["bew"] = {"Betawi"}, ["bex"] = {"Jur Modo"}, ["bey"] = {"Beli (Papua New Guinea)"}, ["bez"] = {"Bena (Tanzania)"}, ["bfa"] = {"Bari"}, ["bfb"] = {"Pauri Bareli"}, ["bfc"] = {"Panyi Bai", "Northern Bai"}, ["bfd"] = {"Bafut"}, ["bfe"] = {"Betaf", "Tena"}, ["bff"] = {"Bofi"}, ["bfg"] = {"Busang Kayan"}, ["bfh"] = {"Blafe"}, ["bfi"] = {"British Sign Language"}, ["bfj"] = {"Bafanji"}, ["bfk"] = {"Ban Khor Sign Language"}, ["bfl"] = {"Banda-Ndélé"}, ["bfm"] = {"Mmen"}, ["bfn"] = {"Bunak"}, ["bfo"] = {"Malba Birifor"}, ["bfp"] = {"Beba"}, ["bfq"] = {"Badaga"}, ["bfr"] = {"Bazigar"}, ["bfs"] = {"Southern Bai"}, ["bft"] = {"Balti"}, ["bfu"] = {"Gahri"}, ["bfw"] = {"Bondo"}, ["bfx"] = {"Bantayanon"}, ["bfy"] = {"Bagheli"}, ["bfz"] = {"Mahasu Pahari"}, ["bga"] = {"Gwamhi-Wuri"}, ["bgb"] = {"Bobongko"}, ["bgc"] = {"Haryanvi"}, ["bgd"] = {"Rathwi Bareli"}, ["bge"] = {"Bauria"}, ["bgf"] = {"Bangandu"}, ["bgg"] = {"Bugun"}, ["bgi"] = {"Giangan"}, ["bgj"] = {"Bangolan"}, ["bgk"] = {"Bit", "Buxinhua"}, ["bgl"] = {"Bo (Laos)"}, ["bgn"] = {"Western Balochi"}, ["bgo"] = {"Baga Koga"}, ["bgp"] = {"Eastern Balochi"}, ["bgq"] = {"Bagri"}, ["bgr"] = {"Bawm Chin"}, ["bgs"] = {"Tagabawa"}, ["bgt"] = {"Bughotu"}, ["bgu"] = {"Mbongno"}, ["bgv"] = {"Warkay-Bipim"}, ["bgw"] = {"Bhatri"}, ["bgx"] = {"Balkan Gagauz Turkish"}, ["bgy"] = {"Benggoi"}, ["bgz"] = {"Banggai"}, ["bha"] = {"Bharia"}, ["bhb"] = {"Bhili"}, ["bhc"] = {"Biga"}, ["bhd"] = {"Bhadrawahi"}, ["bhe"] = {"Bhaya"}, ["bhf"] = {"Odiai"}, ["bhg"] = {"Binandere"}, ["bhh"] = {"Bukharic"}, ["bhi"] = {"Bhilali"}, ["bhj"] = {"Bahing"}, ["bhl"] = {"Bimin"}, ["bhm"] = {"Bathari"}, ["bhn"] = {"Bohtan Neo-Aramaic"}, ["bho"] = {"Bhojpuri"}, ["bhp"] = {"Bima"}, ["bhq"] = {"Tukang Besi South"}, ["bhr"] = {"Bara Malagasy"}, ["bhs"] = {"Buwal"}, ["bht"] = {"Bhattiyali"}, ["bhu"] = {"Bhunjia"}, ["bhv"] = {"Bahau"}, ["bhw"] = {"Biak"}, ["bhx"] = {"Bhalay"}, ["bhy"] = {"Bhele"}, ["bhz"] = {"Bada (Indonesia)"}, ["bia"] = {"Badimaya"}, ["bib"] = {"Bissa", "Bisa"}, ["bid"] = {"Bidiyo"}, ["bie"] = {"Bepour"}, ["bif"] = {"Biafada"}, ["big"] = {"Biangai"}, ["bik"] = {"Bikol"}, ["bil"] = {"Bile"}, ["bim"] = {"Bimoba"}, ["bin"] = {"Bini", "Edo"}, ["bio"] = {"Nai"}, ["bip"] = {"Bila"}, ["biq"] = {"Bipi"}, ["bir"] = {"Bisorio"}, ["bit"] = {"Berinomo"}, ["biu"] = {"Biete"}, ["biv"] = {"Southern Birifor"}, ["biw"] = {"Kol (Cameroon)"}, ["bix"] = {"Bijori"}, ["biy"] = {"Birhor"}, ["biz"] = {"Baloi"}, ["bja"] = {"Budza"}, ["bjb"] = {"Banggarla"}, ["bjc"] = {"Bariji"}, ["bje"] = {"Biao-Jiao Mien"}, ["bjf"] = {"Barzani Jewish Neo-Aramaic"}, ["bjg"] = {"Bidyogo"}, ["bjh"] = {"Bahinemo"}, ["bji"] = {"Burji"}, ["bjj"] = {"Kanauji"}, ["bjk"] = {"Barok"}, ["bjl"] = {"Bulu (Papua New Guinea)"}, ["bjm"] = {"Bajelani"}, ["bjn"] = {"Banjar"}, ["bjo"] = {"Mid-Southern Banda"}, ["bjp"] = {"Fanamaket"}, ["bjr"] = {"Binumarien"}, ["bjs"] = {"Bajan"}, ["bjt"] = {"Balanta-Ganja"}, ["bju"] = {"Busuu"}, ["bjv"] = {"Bedjond"}, ["bjw"] = {"Bakwé"}, ["bjx"] = {"Banao Itneg"}, ["bjy"] = {"Bayali"}, ["bjz"] = {"Baruga"}, ["bka"] = {"Kyak"}, ["bkc"] = {"Baka (Cameroon)"}, ["bkd"] = {"Binukid", "Talaandig"}, ["bkf"] = {"Beeke"}, ["bkg"] = {"Buraka"}, ["bkh"] = {"Bakoko"}, ["bki"] = {"Baki"}, ["bkj"] = {"Pande"}, ["bkk"] = {"Brokskat"}, ["bkl"] = {"Berik"}, ["bkm"] = {"Kom (Cameroon)"}, ["bkn"] = {"Bukitan"}, ["bko"] = {"Kwa'"}, ["bkp"] = {"Boko (Democratic Republic of Congo)"}, ["bkq"] = {"Bakairí"}, ["bkr"] = {"Bakumpai"}, ["bks"] = {"Northern Sorsoganon"}, ["bkt"] = {"Boloki"}, ["bku"] = {"Buhid"}, ["bkv"] = {"Bekwarra"}, ["bkw"] = {"Bekwel"}, ["bkx"] = {"Baikeno"}, ["bky"] = {"Bokyi"}, ["bkz"] = {"Bungku"}, ["bla"] = {"Siksika"}, ["blb"] = {"Bilua"}, ["blc"] = {"Bella Coola"}, ["bld"] = {"Bolango"}, ["ble"] = {"Balanta-Kentohe"}, ["blf"] = {"Buol"}, ["blh"] = {"Kuwaa"}, ["bli"] = {"Bolia"}, ["blj"] = {"Bolongan"}, ["blk"] = {"Pa'o Karen", "Pa'O"}, ["bll"] = {"Biloxi"}, ["blm"] = {"Beli (South Sudan)"}, ["bln"] = {"Southern Catanduanes Bikol"}, ["blo"] = {"Anii"}, ["blp"] = {"Blablanga"}, ["blq"] = {"Baluan-Pam"}, ["blr"] = {"Blang"}, ["bls"] = {"Balaesang"}, ["blt"] = {"Tai Dam"}, ["blv"] = {"Kibala", "Bolo"}, ["blw"] = {"Balangao"}, ["blx"] = {"Mag-Indi Ayta"}, ["bly"] = {"Notre"}, ["blz"] = {"Balantak"}, ["bma"] = {"Lame"}, ["bmb"] = {"Bembe"}, ["bmc"] = {"Biem"}, ["bmd"] = {"Baga Manduri"}, ["bme"] = {"Limassa"}, ["bmf"] = {"Bom-Kim"}, ["bmg"] = {"Bamwe"}, ["bmh"] = {"Kein"}, ["bmi"] = {"Bagirmi"}, ["bmj"] = {"Bote-Majhi"}, ["bmk"] = {"Ghayavi"}, ["bml"] = {"Bomboli"}, ["bmm"] = {"Northern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bmn"] = {"Bina (Papua New Guinea)"}, ["bmo"] = {"Bambalang"}, ["bmp"] = {"Bulgebi"}, ["bmq"] = {"Bomu"}, ["bmr"] = {"Muinane"}, ["bms"] = {"Bilma Kanuri"}, ["bmt"] = {"Biao Mon"}, ["bmu"] = {"Somba-Siawari"}, ["bmv"] = {"Bum"}, ["bmw"] = {"Bomwali"}, ["bmx"] = {"Baimak"}, ["bmz"] = {"Baramu"}, ["bna"] = {"Bonerate"}, ["bnb"] = {"Bookan"}, ["bnc"] = {"Bontok"}, ["bnd"] = {"Banda (Indonesia)"}, ["bne"] = {"Bintauna"}, ["bnf"] = {"Masiwang"}, ["bng"] = {"Benga"}, ["bni"] = {"Bangi"}, ["bnj"] = {"Eastern Tawbuid"}, ["bnk"] = {"Bierebo"}, ["bnl"] = {"Boon"}, ["bnm"] = {"Batanga"}, ["bnn"] = {"Bunun"}, ["bno"] = {"Bantoanon"}, ["bnp"] = {"Bola"}, ["bnq"] = {"Bantik"}, ["bnr"] = {"Butmas-Tur"}, ["bns"] = {"Bundeli"}, ["bnt"] = {"Bantu languages"}, ["bnu"] = {"Bentong"}, ["bnv"] = {"Bonerif", "Beneraf", "Edwas"}, ["bnw"] = {"Bisis"}, ["bnx"] = {"Bangubangu"}, ["bny"] = {"Bintulu"}, ["bnz"] = {"Beezen"}, ["boa"] = {"Bora"}, ["bob"] = {"Aweer"}, ["boe"] = {"Mundabli"}, ["bof"] = {"Bolon"}, ["bog"] = {"Bamako Sign Language"}, ["boh"] = {"Boma"}, ["boi"] = {"Barbareño"}, ["boj"] = {"Anjam"}, ["bok"] = {"Bonjo"}, ["bol"] = {"Bole"}, ["bom"] = {"Berom"}, ["bon"] = {"Bine"}, ["boo"] = {"Tiemacèwè Bozo"}, ["bop"] = {"Bonkiman"}, ["boq"] = {"Bogaya"}, ["bor"] = {"Borôro"}, ["bot"] = {"Bongo"}, ["bou"] = {"Bondei"}, ["bov"] = {"Tuwuli"}, ["bow"] = {"Rema"}, ["box"] = {"Buamu"}, ["boy"] = {"Bodo (Central African Republic)"}, ["boz"] = {"Tiéyaxo Bozo"}, ["bpa"] = {"Daakaka"}, ["bpd"] = {"Banda-Banda"}, ["bpe"] = {"Bauni"}, ["bpg"] = {"Bonggo"}, ["bph"] = {"Botlikh"}, ["bpi"] = {"Bagupi"}, ["bpj"] = {"Binji"}, ["bpk"] = {"Orowe", "'Ôrôê"}, ["bpl"] = {"Broome Pearling Lugger Pidgin"}, ["bpm"] = {"Biyom"}, ["bpn"] = {"Dzao Min"}, ["bpo"] = {"Anasi"}, ["bpp"] = {"Kaure"}, ["bpq"] = {"Banda Malay"}, ["bpr"] = {"Koronadal Blaan"}, ["bps"] = {"Sarangani Blaan"}, ["bpt"] = {"Barrow Point"}, ["bpu"] = {"Bongu"}, ["bpv"] = {"Bian Marind"}, ["bpw"] = {"Bo (Papua New Guinea)"}, ["bpx"] = {"Palya Bareli"}, ["bpy"] = {"Bishnupriya"}, ["bpz"] = {"Bilba"}, ["bqa"] = {"Tchumbuli"}, ["bqb"] = {"Bagusa"}, ["bqc"] = {"Boko (Benin)", "Boo"}, ["bqd"] = {"Bung"}, ["bqf"] = {"Baga Kaloum"}, ["bqg"] = {"Bago-Kusuntu"}, ["bqh"] = {"Baima"}, ["bqi"] = {"Bakhtiari"}, ["bqj"] = {"Bandial"}, ["bqk"] = {"Banda-Mbrès"}, ["bql"] = {"Bilakura"}, ["bqm"] = {"Wumboko"}, ["bqn"] = {"Bulgarian Sign Language"}, ["bqo"] = {"Balo"}, ["bqp"] = {"Busa"}, ["bqq"] = {"Biritai"}, ["bqr"] = {"Burusu"}, ["bqs"] = {"Bosngun"}, ["bqt"] = {"Bamukumbit"}, ["bqu"] = {"Boguru"}, ["bqv"] = {"Koro Wachi", "Begbere-Ejar"}, ["bqw"] = {"Buru (Nigeria)"}, ["bqx"] = {"Baangi"}, ["bqy"] = {"Bengkala Sign Language"}, ["bqz"] = {"Bakaka"}, ["bra"] = {"Braj"}, ["brb"] = {"Lave"}, ["brc"] = {"Berbice Creole Dutch"}, ["brd"] = {"Baraamu"}, ["brf"] = {"Bira"}, ["brg"] = {"Baure"}, ["brh"] = {"Brahui"}, ["bri"] = {"Mokpwe"}, ["brj"] = {"Bieria"}, ["brk"] = {"Birked"}, ["brl"] = {"Birwa"}, ["brm"] = {"Barambu"}, ["brn"] = {"Boruca"}, ["bro"] = {"Brokkat"}, ["brp"] = {"Barapasi"}, ["brq"] = {"Breri"}, ["brr"] = {"Birao"}, ["brs"] = {"Baras"}, ["brt"] = {"Bitare"}, ["bru"] = {"Eastern Bru"}, ["brv"] = {"Western Bru"}, ["brw"] = {"Bellari"}, ["brx"] = {"Bodo (India)"}, ["bry"] = {"Burui"}, ["brz"] = {"Bilbil"}, ["bsa"] = {"Abinomn"}, ["bsb"] = {"Brunei Bisaya"}, ["bsc"] = {"Bassari", "Oniyan"}, ["bse"] = {"Wushi"}, ["bsf"] = {"Bauchi"}, ["bsg"] = {"Bashkardi"}, ["bsh"] = {"Kati"}, ["bsi"] = {"Bassossi"}, ["bsj"] = {"Bangwinji"}, ["bsk"] = {"Burushaski"}, ["bsl"] = {"Basa-Gumna"}, ["bsm"] = {"Busami"}, ["bsn"] = {"Barasana-Eduria"}, ["bso"] = {"Buso"}, ["bsp"] = {"Baga Sitemu"}, ["bsq"] = {"Bassa"}, ["bsr"] = {"Bassa-Kontagora"}, ["bss"] = {"Akoose"}, ["bst"] = {"Basketo"}, ["bsu"] = {"Bahonsuai"}, ["bsv"] = {"Baga Sobané"}, ["bsw"] = {"Baiso"}, ["bsx"] = {"Yangkam"}, ["bsy"] = {"Sabah Bisaya"}, ["bta"] = {"Bata"}, ["btc"] = {"Bati (Cameroon)"}, ["btd"] = {"Batak Dairi"}, ["bte"] = {"Gamo-Ningi"}, ["btf"] = {"Birgit"}, ["btg"] = {"Gagnoa Bété"}, ["bth"] = {"Biatah Bidayuh"}, ["bti"] = {"Burate"}, ["btj"] = {"Bacanese Malay"}, ["btk"] = {"Batak languages"}, ["btm"] = {"Batak Mandailing"}, ["btn"] = {"Ratagnon"}, ["bto"] = {"Rinconada Bikol"}, ["btp"] = {"Budibud"}, ["btq"] = {"Batek"}, ["btr"] = {"Baetora"}, ["bts"] = {"Batak Simalungun"}, ["btt"] = {"Bete-Bendi"}, ["btu"] = {"Batu"}, ["btv"] = {"Bateri"}, ["btw"] = {"Butuanon"}, ["btx"] = {"Batak Karo"}, ["bty"] = {"Bobot"}, ["btz"] = {"Batak Alas-Kluet"}, ["bua"] = {"Buriat"}, ["bub"] = {"Bua"}, ["buc"] = {"Bushi"}, ["bud"] = {"Ntcham"}, ["bue"] = {"Beothuk"}, ["buf"] = {"Bushoong"}, ["bug"] = {"Buginese"}, ["buh"] = {"Younuo Bunu"}, ["bui"] = {"Bongili"}, ["buj"] = {"Basa-Gurmana"}, ["buk"] = {"Bugawac"}, ["bum"] = {"Bulu (Cameroon)"}, ["bun"] = {"Sherbro"}, ["buo"] = {"Terei"}, ["bup"] = {"Busoa"}, ["buq"] = {"Brem"}, ["bus"] = {"Bokobaru"}, ["but"] = {"Bungain"}, ["buu"] = {"Budu"}, ["buv"] = {"Bun"}, ["buw"] = {"Bubi"}, ["bux"] = {"Boghom"}, ["buy"] = {"Bullom So"}, ["buz"] = {"Bukwen"}, ["bva"] = {"Barein"}, ["bvb"] = {"Bube"}, ["bvc"] = {"Baelelea"}, ["bvd"] = {"Baeggu"}, ["bve"] = {"Berau Malay"}, ["bvf"] = {"Boor"}, ["bvg"] = {"Bonkeng"}, ["bvh"] = {"Bure"}, ["bvi"] = {"Belanda Viri"}, ["bvj"] = {"Baan"}, ["bvk"] = {"Bukat"}, ["bvl"] = {"Bolivian Sign Language"}, ["bvm"] = {"Bamunka"}, ["bvn"] = {"Buna"}, ["bvo"] = {"Bolgo"}, ["bvp"] = {"Bumang"}, ["bvq"] = {"Birri"}, ["bvr"] = {"Burarra"}, ["bvt"] = {"Bati (Indonesia)"}, ["bvu"] = {"Bukit Malay"}, ["bvv"] = {"Baniva"}, ["bvw"] = {"Boga"}, ["bvx"] = {"Dibole"}, ["bvy"] = {"Baybayanon"}, ["bvz"] = {"Bauzi"}, ["bwa"] = {"Bwatoo"}, ["bwb"] = {"Namosi-Naitasiri-Serua"}, ["bwc"] = {"Bwile"}, ["bwd"] = {"Bwaidoka"}, ["bwe"] = {"Bwe Karen"}, ["bwf"] = {"Boselewa"}, ["bwg"] = {"Barwe"}, ["bwh"] = {"Bishuo"}, ["bwi"] = {"Baniwa"}, ["bwj"] = {"Láá Láá Bwamu"}, ["bwk"] = {"Bauwaki"}, ["bwl"] = {"Bwela"}, ["bwm"] = {"Biwat"}, ["bwn"] = {"Wunai Bunu"}, ["bwo"] = {"Boro (Ethiopia)", "Borna (Ethiopia)"}, ["bwp"] = {"Mandobo Bawah"}, ["bwq"] = {"Southern Bobo Madaré"}, ["bwr"] = {"Bura-Pabir"}, ["bws"] = {"Bomboma"}, ["bwt"] = {"Bafaw-Balong"}, ["bwu"] = {"Buli (Ghana)"}, ["bww"] = {"Bwa"}, ["bwx"] = {"Bu-Nao Bunu"}, ["bwy"] = {"Cwi Bwamu"}, ["bwz"] = {"Bwisi"}, ["bxa"] = {"Tairaha"}, ["bxb"] = {"Belanda Bor"}, ["bxc"] = {"Molengue"}, ["bxd"] = {"Pela"}, ["bxe"] = {"Birale"}, ["bxf"] = {"Bilur", "Minigir"}, ["bxg"] = {"Bangala"}, ["bxh"] = {"Buhutu"}, ["bxi"] = {"Pirlatapa"}, ["bxj"] = {"Bayungu"}, ["bxk"] = {"Bukusu", "Lubukusu"}, ["bxl"] = {"Jalkunan"}, ["bxm"] = {"Mongolia Buriat"}, ["bxn"] = {"Burduna"}, ["bxo"] = {"Barikanchi"}, ["bxp"] = {"Bebil"}, ["bxq"] = {"Beele"}, ["bxr"] = {"Орос Буриад"}, ["bxs"] = {"Busam"}, ["bxu"] = {"China Buriat"}, ["bxv"] = {"Berakou"}, ["bxw"] = {"Bankagooma"}, ["bxz"] = {"Binahari"}, ["bya"] = {"Batak"}, ["byb"] = {"Bikya"}, ["byc"] = {"Ubaghara"}, ["byd"] = {"Benyadu'"}, ["bye"] = {"Pouye"}, ["byf"] = {"Bete"}, ["byg"] = {"Baygo"}, ["byh"] = {"Bhujel"}, ["byi"] = {"Buyu"}, ["byj"] = {"Bina (Nigeria)"}, ["byk"] = {"Biao"}, ["byl"] = {"Bayono"}, ["bym"] = {"Bidjara"}, ["byn"] = {"Bilin", "Blin"}, ["byo"] = {"Biyo"}, ["byp"] = {"Bumaji"}, ["byq"] = {"Basay"}, ["byr"] = {"Baruya", "Yipma"}, ["bys"] = {"Burak"}, ["byt"] = {"Berti"}, ["byv"] = {"Medumba"}, ["byw"] = {"Belhariya"}, ["byx"] = {"Qaqet"}, ["byz"] = {"Banaro"}, ["bza"] = {"Bandi"}, ["bzb"] = {"Andio"}, ["bzc"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bzd"] = {"Bribri"}, ["bze"] = {"Jenaama Bozo"}, ["bzf"] = {"Boikin"}, ["bzg"] = {"Babuza"}, ["bzh"] = {"Mapos Buang"}, ["bzi"] = {"Bisu"}, ["bzj"] = {"Belize Kriol English"}, ["bzk"] = {"Nicaragua Creole English"}, ["bzl"] = {"Boano (Sulawesi)"}, ["bzm"] = {"Bolondo"}, ["bzn"] = {"Boano (Maluku)"}, ["bzo"] = {"Bozaba"}, ["bzp"] = {"Kemberano"}, ["bzq"] = {"Buli (Indonesia)"}, ["bzr"] = {"Biri"}, ["bzs"] = {"Brazilian Sign Language"}, ["bzt"] = {"Brithenig"}, ["bzu"] = {"Burmeso"}, ["bzv"] = {"Naami"}, ["bzw"] = {"Basa (Nigeria)"}, ["bzx"] = {"Kɛlɛngaxo Bozo"}, ["bzy"] = {"Obanliku"}, ["bzz"] = {"Evant"}, ["caa"] = {"Chortí"}, ["cab"] = {"Garifuna"}, ["cac"] = {"Chuj"}, ["cad"] = {"Caddo"}, ["cae"] = {"Lehar", "Laalaa"}, ["caf"] = {"Southern Carrier"}, ["cag"] = {"Nivaclé"}, ["cah"] = {"Cahuarano"}, ["cai"] = {"Central American Indian languages"}, ["caj"] = {"Chané"}, ["cak"] = {"Kaqchikel", "Cakchiquel"}, ["cal"] = {"Carolinian"}, ["cam"] = {"Cemuhî"}, ["can"] = {"Chambri"}, ["cao"] = {"Chácobo"}, ["cap"] = {"Chipaya"}, ["caq"] = {"Car Nicobarese"}, ["car"] = {"Galibi Carib"}, ["cas"] = {"Tsimané"}, ["cau"] = {"Caucasian languages"}, ["cav"] = {"Cavineña"}, ["caw"] = {"Callawalla"}, ["cax"] = {"Chiquitano"}, ["cay"] = {"Cayuga"}, ["caz"] = {"Canichana"}, ["cba"] = {"Chibchan languages"}, ["cbb"] = {"Cabiyarí"}, ["cbc"] = {"Carapana"}, ["cbd"] = {"Carijona"}, ["cbg"] = {"Chimila"}, ["cbi"] = {"Chachi"}, ["cbj"] = {"Ede Cabe"}, ["cbk"] = {"Chavacano"}, ["cbl"] = {"Bualkhaw Chin"}, ["cbn"] = {"Nyahkur"}, ["cbo"] = {"Izora"}, ["cbq"] = {"Tsucuba", "Cuba"}, ["cbr"] = {"Cashibo-Cacataibo"}, ["cbs"] = {"Cashinahua"}, ["cbt"] = {"Chayahuita"}, ["cbu"] = {"Candoshi-Shapra"}, ["cbv"] = {"Cacua"}, ["cbw"] = {"Kinabalian"}, ["cby"] = {"Carabayo"}, ["ccc"] = {"Chamicuro"}, ["ccd"] = {"Cafundo Creole"}, ["cce"] = {"Chopi"}, ["ccg"] = {"Samba Daka"}, ["cch"] = {"Atsam"}, ["ccj"] = {"Kasanga"}, ["ccl"] = {"Cutchi-Swahili"}, ["ccm"] = {"Malaccan Creole Malay"}, ["ccn"] = {"North Caucasian languages"}, ["cco"] = {"Comaltepec Chinantec"}, ["ccp"] = {"Chakma"}, ["ccr"] = {"Cacaopera"}, ["ccs"] = {"South Caucasian languages"}, ["cda"] = {"Choni"}, ["cdc"] = {"Chadic languages"}, ["cdd"] = {"Caddoan languages"}, ["cde"] = {"Chenchu"}, ["cdf"] = {"Chiru"}, ["cdh"] = {"Chambeali"}, ["cdi"] = {"Chodri"}, ["cdj"] = {"Churahi"}, ["cdm"] = {"Chepang"}, ["cdn"] = {"Chaudangsi"}, ["cdo"] = {"Min Dong Chinese"}, ["cdr"] = {"Cinda-Regi-Tiyal"}, ["cds"] = {"Chadian Sign Language"}, ["cdy"] = {"Chadong"}, ["cdz"] = {"Koda"}, ["cea"] = {"Lower Chehalis"}, ["ceb"] = {"Cebuano"}, ["ceg"] = {"Chamacoco"}, ["cek"] = {"Eastern Khumi Chin"}, ["cel"] = {"Celtic languages"}, ["cen"] = {"Cen"}, ["cet"] = {"Centúúm"}, ["cey"] = {"Ekai Chin"}, ["cfa"] = {"Dijim-Bwilim"}, ["cfd"] = {"Cara"}, ["cfg"] = {"Como Karim"}, ["cfm"] = {"Falam Chin"}, ["cga"] = {"Changriwa"}, ["cgc"] = {"Kagayanen"}, ["cgg"] = {"Chiga"}, ["cgk"] = {"Chocangacakha"}, ["chb"] = {"Chibcha"}, ["chc"] = {"Catawba"}, ["chd"] = {"Highland Oaxaca Chontal"}, ["chf"] = {"Tabasco Chontal"}, ["chg"] = {"Цагадайн"}, ["chh"] = {"Chinook"}, ["chj"] = {"Ojitlán Chinantec"}, ["chk"] = {"Chuukese"}, ["chl"] = {"Cahuilla"}, ["chm"] = {"Mari (Russia)"}, ["chn"] = {"Chinook jargon"}, ["cho"] = {"Choctaw"}, ["chp"] = {"Chipewyan", "Dene Suline"}, ["chq"] = {"Quiotepec Chinantec"}, ["chr"] = {"Cherokee"}, ["cht"] = {"Cholón"}, ["chw"] = {"Chuwabu"}, ["chx"] = {"Chantyal"}, ["chy"] = {"Cheyenne"}, ["chz"] = {"Ozumacín Chinantec"}, ["cia"] = {"Cia-Cia"}, ["cib"] = {"Ci Gbe"}, ["cic"] = {"Chickasaw"}, ["cid"] = {"Chimariko"}, ["cie"] = {"Cineni"}, ["cih"] = {"Chinali"}, ["cik"] = {"Chitkuli Kinnauri"}, ["cim"] = {"Cimbrian"}, ["cin"] = {"Cinta Larga"}, ["cip"] = {"Chiapanec"}, ["cir"] = {"Tiri", "Haméa", "Méa"}, ["ciw"] = {"Chippewa"}, ["ciy"] = {"Chaima"}, ["cja"] = {"Western Cham"}, ["cje"] = {"Chru"}, ["cjh"] = {"Upper Chehalis"}, ["cji"] = {"Chamalal"}, ["cjk"] = {"Chokwe"}, ["cjm"] = {"Eastern Cham"}, ["cjn"] = {"Chenapian"}, ["cjo"] = {"Ashéninka Pajonal"}, ["cjp"] = {"Cabécar"}, ["cjs"] = {"Shor"}, ["cjv"] = {"Chuave"}, ["cjy"] = {"Jinyu Chinese"}, ["ckb"] = {"Central Kurdish"}, ["ckh"] = {"Chak"}, ["ckl"] = {"Cibak"}, ["ckm"] = {"Chakavian"}, ["ckn"] = {"Kaang Chin"}, ["cko"] = {"Anufo"}, ["ckq"] = {"Kajakse"}, ["ckr"] = {"Kairak"}, ["cks"] = {"Tayo"}, ["ckt"] = {"Чукот"}, ["cku"] = {"Koasati"}, ["ckv"] = {"Kavalan"}, ["ckx"] = {"Caka"}, ["cky"] = {"Cakfem-Mushere"}, ["ckz"] = {"Cakchiquel-Quiché Mixed Language"}, ["cla"] = {"Ron"}, ["clc"] = {"Chilcotin"}, ["cld"] = {"Chaldean Neo-Aramaic"}, ["cle"] = {"Lealao Chinantec"}, ["clh"] = {"Chilisso"}, ["cli"] = {"Chakali"}, ["clj"] = {"Laitu Chin"}, ["clk"] = {"Idu-Mishmi"}, ["cll"] = {"Chala"}, ["clm"] = {"Clallam"}, ["clo"] = {"Lowland Oaxaca Chontal"}, ["clt"] = {"Lautu Chin"}, ["clu"] = {"Caluyanun"}, ["clw"] = {"Chulym"}, ["cly"] = {"Eastern Highland Chatino"}, ["cma"] = {"Maa"}, ["cmc"] = {"Chamic languages"}, ["cme"] = {"Cerma"}, ["cmg"] = {"Classical Mongolian"}, ["cmi"] = {"Emberá-Chamí"}, ["cml"] = {"Campalagian"}, ["cmm"] = {"Michigamea"}, ["cmn"] = {"Умард Хятад"}, ["cmo"] = {"Central Mnong"}, ["cmr"] = {"Mro-Khimi Chin"}, ["cms"] = {"Messapic"}, ["cmt"] = {"Camtho"}, ["cna"] = {"Changthang"}, ["cnb"] = {"Chinbon Chin"}, ["cnc"] = {"Côông"}, ["cng"] = {"Northern Qiang"}, ["cnh"] = {"Hakha Chin", "Haka Chin"}, ["cni"] = {"Asháninka"}, ["cnk"] = {"Khumi Chin"}, ["cnl"] = {"Lalana Chinantec"}, ["cno"] = {"Con"}, ["cnp"] = {"Northern Ping Chinese", "Northern Pinghua"}, ["cnr"] = {"Монтенегро"}, ["cns"] = {"Central Asmat"}, ["cnt"] = {"Tepetotutla Chinantec"}, ["cnu"] = {"Chenoua"}, ["cnw"] = {"Ngawn Chin"}, ["cnx"] = {"Middle Cornish"}, ["coa"] = {"Кокос Арлуудын Малай"}, ["cob"] = {"Chicomuceltec"}, ["coc"] = {"Cocopa"}, ["cod"] = {"Cocama-Cocamilla"}, ["coe"] = {"Koreguaje"}, ["cof"] = {"Colorado"}, ["cog"] = {"Chong"}, ["coh"] = {"Chonyi-Dzihana-Kauma", "Chichonyi-Chidzihana-Chikauma"}, ["coj"] = {"Cochimi"}, ["cok"] = {"Santa Teresa Cora"}, ["col"] = {"Columbia-Wenatchi"}, ["com"] = {"Comanche"}, ["con"] = {"Cofán"}, ["coo"] = {"Comox"}, ["cop"] = {"Coptic"}, ["coq"] = {"Coquille"}, ["cot"] = {"Caquinte"}, ["cou"] = {"Wamey"}, ["cov"] = {"Cao Miao"}, ["cow"] = {"Cowlitz"}, ["cox"] = {"Nanti"}, ["coz"] = {"Chochotec"}, ["cpa"] = {"Palantla Chinantec"}, ["cpb"] = {"Ucayali-Yurúa Ashéninka"}, ["cpc"] = {"Ajyíninka Apurucayali"}, ["cpe"] = {"English-based creoles and pidgins"}, ["cpf"] = {"French-based creoles and pidgins"}, ["cpg"] = {"Cappadocian Greek"}, ["cpi"] = {"Chinese Pidgin English"}, ["cpn"] = {"Cherepon"}, ["cpo"] = {"Kpeego"}, ["cpp"] = {"Portuguese-based creoles and pidgins"}, ["cps"] = {"Capiznon"}, ["cpu"] = {"Pichis Ashéninka"}, ["cpx"] = {"Pu-Xian Chinese"}, ["cpy"] = {"South Ucayali Ashéninka"}, ["cqd"] = {"Chuanqiandian Cluster Miao"}, ["cra"] = {"Chara"}, ["crb"] = {"Island Carib"}, ["crc"] = {"Lonwolwol"}, ["crd"] = {"Coeur d'Alene"}, ["crf"] = {"Caramanta"}, ["crg"] = {"Michif"}, ["crh"] = {"Крымын татар"}, ["cri"] = {"Sãotomense"}, ["crj"] = {"Southern East Cree"}, ["crk"] = {"Plains Cree"}, ["crl"] = {"Northern East Cree"}, ["crm"] = {"Moose Cree"}, ["crn"] = {"El Nayar Cora"}, ["cro"] = {"Crow"}, ["crp"] = {"Creoles and pidgins"}, ["crq"] = {"Iyo'wujwa Chorote"}, ["crr"] = {"Carolina Algonquian"}, ["crs"] = {"Seselwa Creole French"}, ["crt"] = {"Iyojwa'ja Chorote"}, ["crv"] = {"Chaura"}, ["crw"] = {"Chrau"}, ["crx"] = {"Carrier"}, ["cry"] = {"Cori"}, ["crz"] = {"Cruzeño"}, ["csa"] = {"Chiltepec Chinantec"}, ["csb"] = {"Kashubian"}, ["csc"] = {"Catalan Sign Language", "Lengua de señas catalana", "Llengua de Signes Catalana"}, ["csd"] = {"Chiangmai Sign Language"}, ["cse"] = {"Czech Sign Language"}, ["csf"] = {"Cuba Sign Language"}, ["csg"] = {"Chilean Sign Language"}, ["csh"] = {"Asho Chin"}, ["csi"] = {"Coast Miwok"}, ["csj"] = {"Songlai Chin"}, ["csk"] = {"Jola-Kasa"}, ["csl"] = {"Chinese Sign Language"}, ["csm"] = {"Central Sierra Miwok"}, ["csn"] = {"Colombian Sign Language"}, ["cso"] = {"Sochiapam Chinantec", "Sochiapan Chinantec"}, ["csp"] = {"Southern Ping Chinese", "Southern Pinghua"}, ["csq"] = {"Croatia Sign Language"}, ["csr"] = {"Costa Rican Sign Language"}, ["css"] = {"Southern Ohlone"}, ["cst"] = {"Northern Ohlone"}, ["csu"] = {"Central Sudanic languages"}, ["csv"] = {"Sumtu Chin"}, ["csw"] = {"Swampy Cree"}, ["csx"] = {"Cambodian Sign Language"}, ["csy"] = {"Siyin Chin"}, ["csz"] = {"Coos"}, ["cta"] = {"Tataltepec Chatino"}, ["ctc"] = {"Chetco"}, ["ctd"] = {"Tedim Chin"}, ["cte"] = {"Tepinapa Chinantec"}, ["ctg"] = {"Chittagonian"}, ["cth"] = {"Thaiphum Chin"}, ["ctl"] = {"Tlacoatzintepec Chinantec"}, ["ctm"] = {"Chitimacha"}, ["ctn"] = {"Chhintange"}, ["cto"] = {"Emberá-Catío"}, ["ctp"] = {"Western Highland Chatino"}, ["cts"] = {"Northern Catanduanes Bikol"}, ["ctt"] = {"Wayanad Chetti"}, ["ctu"] = {"Chol"}, ["cty"] = {"Moundadan Chetty"}, ["ctz"] = {"Zacatepec Chatino"}, ["cua"] = {"Cua"}, ["cub"] = {"Cubeo"}, ["cuc"] = {"Usila Chinantec"}, ["cug"] = {"Chungmboko", "Cung"}, ["cuh"] = {"Chuka", "Gichuka"}, ["cui"] = {"Cuiba"}, ["cuj"] = {"Mashco Piro"}, ["cuk"] = {"San Blas Kuna"}, ["cul"] = {"Culina", "Kulina"}, ["cuo"] = {"Cumanagoto"}, ["cup"] = {"Cupeño"}, ["cuq"] = {"Cun"}, ["cur"] = {"Chhulung"}, ["cus"] = {"Cushitic languages"}, ["cut"] = {"Teutila Cuicatec"}, ["cuu"] = {"Tai Ya"}, ["cuv"] = {"Cuvok"}, ["cuw"] = {"Chukwa"}, ["cux"] = {"Tepeuxila Cuicatec"}, ["cuy"] = {"Cuitlatec"}, ["cvg"] = {"Chug"}, ["cvn"] = {"Valle Nacional Chinantec"}, ["cwa"] = {"Kabwa"}, ["cwb"] = {"Maindo"}, ["cwd"] = {"Woods Cree"}, ["cwe"] = {"Kwere"}, ["cwg"] = {"Chewong", "Cheq Wong"}, ["cwt"] = {"Kuwaataay"}, ["cya"] = {"Nopala Chatino"}, ["cyb"] = {"Cayubaba"}, ["cyo"] = {"Cuyonon"}, ["czh"] = {"Huizhou Chinese"}, ["czk"] = {"Knaanic"}, ["czn"] = {"Zenzontepec Chatino"}, ["czo"] = {"Min Zhong Chinese"}, ["czt"] = {"Zotung Chin"}, ["daa"] = {"Dangaléat"}, ["dac"] = {"Dambi"}, ["dad"] = {"Marik"}, ["dae"] = {"Duupa"}, ["dag"] = {"Dagbani"}, ["dah"] = {"Gwahatike"}, ["dai"] = {"Day"}, ["daj"] = {"Dar Fur Daju"}, ["dak"] = {"Дакота"}, ["dal"] = {"Dahalo"}, ["dam"] = {"Damakawa"}, ["dao"] = {"Daai Chin"}, ["daq"] = {"Dandami Maria"}, ["dar"] = {"Дарган"}, ["das"] = {"Daho-Doo"}, ["dau"] = {"Dar Sila Daju"}, ["dav"] = {"Taita", "Dawida"}, ["daw"] = {"Davawenyo"}, ["dax"] = {"Dayi"}, ["day"] = {"Land Dayak languages"}, ["daz"] = {"Dao"}, ["dba"] = {"Bangime"}, ["dbb"] = {"Deno"}, ["dbd"] = {"Dadiya"}, ["dbe"] = {"Dabe"}, ["dbf"] = {"Edopi"}, ["dbg"] = {"Dogul Dom Dogon"}, ["dbi"] = {"Doka"}, ["dbj"] = {"Ida'an"}, ["dbl"] = {"Dyirbal"}, ["dbm"] = {"Duguri"}, ["dbn"] = {"Duriankere"}, ["dbo"] = {"Dulbu"}, ["dbp"] = {"Duwai"}, ["dbq"] = {"Daba"}, ["dbr"] = {"Dabarre"}, ["dbt"] = {"Ben Tey Dogon"}, ["dbu"] = {"Bondum Dom Dogon"}, ["dbv"] = {"Dungu"}, ["dbw"] = {"Bankan Tey Dogon"}, ["dby"] = {"Dibiyaso"}, ["dcc"] = {"Deccan"}, ["dcr"] = {"Negerhollands"}, ["dda"] = {"Dadi Dadi"}, ["ddd"] = {"Dongotono"}, ["dde"] = {"Doondo"}, ["ddg"] = {"Fataluku"}, ["ddi"] = {"West Goodenough"}, ["ddj"] = {"Jaru"}, ["ddn"] = {"Dendi (Benin)"}, ["ddo"] = {"Dido"}, ["ddr"] = {"Dhudhuroa"}, ["dds"] = {"Donno So Dogon"}, ["ddw"] = {"Dawera-Daweloor"}, ["dec"] = {"Dagik"}, ["ded"] = {"Dedua"}, ["dee"] = {"Dewoin"}, ["def"] = {"Dezfuli"}, ["deg"] = {"Degema"}, ["deh"] = {"Dehwari"}, ["dei"] = {"Demisa"}, ["dek"] = {"Dek"}, ["del"] = {"Delaware"}, ["dem"] = {"Dem"}, ["den"] = {"Слави (Атабаска)"}, ["dep"] = {"Pidgin Delaware"}, ["deq"] = {"Dendi (Central African Republic)"}, ["der"] = {"Deori"}, ["des"] = {"Desano"}, ["dev"] = {"Domung"}, ["dez"] = {"Dengese"}, ["dga"] = {"Southern Dagaare"}, ["dgb"] = {"Bunoge Dogon"}, ["dgc"] = {"Casiguran Dumagat Agta"}, ["dgd"] = {"Dagaari Dioula"}, ["dge"] = {"Degenan"}, ["dgg"] = {"Doga"}, ["dgh"] = {"Dghwede"}, ["dgi"] = {"Northern Dagara"}, ["dgk"] = {"Dagba"}, ["dgl"] = {"Andaandi", "Dongolawi"}, ["dgn"] = {"Dagoman"}, ["dgo"] = {"Dogri (individual language)"}, ["dgr"] = {"Dogrib", "Tłı̨chǫ"}, ["dgs"] = {"Dogoso"}, ["dgt"] = {"Ndra'ngith"}, ["dgw"] = {"Daungwurrung"}, ["dgx"] = {"Doghoro"}, ["dgz"] = {"Daga"}, ["dhd"] = {"Dhundari"}, ["dhg"] = {"Dhangu-Djangu", "Dhangu", "Djangu"}, ["dhi"] = {"Dhimal"}, ["dhl"] = {"Dhalandji"}, ["dhm"] = {"Zemba"}, ["dhn"] = {"Dhanki"}, ["dho"] = {"Dhodia"}, ["dhr"] = {"Dhargari"}, ["dhs"] = {"Dhaiso"}, ["dhu"] = {"Dhurga"}, ["dhv"] = {"Dehu", "Drehu"}, ["dhw"] = {"Dhanwar (Nepal)"}, ["dhx"] = {"Dhungaloo"}, ["dia"] = {"Dia"}, ["dib"] = {"South Central Dinka"}, ["dic"] = {"Lakota Dida"}, ["did"] = {"Didinga"}, ["dif"] = {"Dieri", "Diyari"}, ["dig"] = {"Digo", "Chidigo"}, ["dih"] = {"Kumiai"}, ["dii"] = {"Dimbong"}, ["dij"] = {"Dai"}, ["dik"] = {"Southwestern Dinka"}, ["dil"] = {"Dilling"}, ["dim"] = {"Dime"}, ["din"] = {"Dinka"}, ["dio"] = {"Dibo"}, ["dip"] = {"Northeastern Dinka"}, ["diq"] = {"Dimli (individual language)"}, ["dir"] = {"Dirim"}, ["dis"] = {"Dimasa"}, ["diu"] = {"Diriku"}, ["diw"] = {"Northwestern Dinka"}, ["dix"] = {"Dixon Reef"}, ["diy"] = {"Diuwe"}, ["diz"] = {"Ding"}, ["dja"] = {"Djadjawurrung"}, ["djb"] = {"Djinba"}, ["djc"] = {"Dar Daju Daju"}, ["djd"] = {"Djamindjung", "Ngaliwurru"}, ["dje"] = {"Zarma"}, ["djf"] = {"Djangun"}, ["dji"] = {"Djinang"}, ["djj"] = {"Djeebbana"}, ["djk"] = {"Eastern Maroon Creole", "Businenge Tongo", "Nenge"}, ["djm"] = {"Jamsay Dogon"}, ["djn"] = {"Jawoyn", "Djauan"}, ["djo"] = {"Jangkang"}, ["djr"] = {"Djambarrpuyngu"}, ["dju"] = {"Kapriman"}, ["djw"] = {"Djawi"}, ["dka"] = {"Dakpakha"}, ["dkg"] = {"Kadung"}, ["dkk"] = {"Dakka"}, ["dkr"] = {"Kuijau"}, ["dks"] = {"Southeastern Dinka"}, ["dkx"] = {"Mazagway"}, ["dlg"] = {"Dolgan"}, ["dlk"] = {"Dahalik"}, ["dlm"] = {"Dalmatian"}, ["dln"] = {"Darlong"}, ["dma"] = {"Duma"}, ["dmb"] = {"Mombo Dogon"}, ["dmc"] = {"Gavak"}, ["dmd"] = {"Madhi Madhi"}, ["dme"] = {"Dugwor"}, ["dmf"] = {"Medefaidrin"}, ["dmg"] = {"Upper Kinabatangan"}, ["dmk"] = {"Domaaki"}, ["dml"] = {"Dameli"}, ["dmm"] = {"Dama"}, ["dmn"] = {"Mande languages"}, ["dmo"] = {"Kemedzung"}, ["dmr"] = {"East Damar"}, ["dms"] = {"Dampelas"}, ["dmu"] = {"Dubu", "Tebi"}, ["dmv"] = {"Dumpas"}, ["dmw"] = {"Mudburra"}, ["dmx"] = {"Dema"}, ["dmy"] = {"Demta", "Sowari"}, ["dna"] = {"Upper Grand Valley Dani"}, ["dnd"] = {"Daonda"}, ["dne"] = {"Ndendeule"}, ["dng"] = {"Dungan"}, ["dni"] = {"Lower Grand Valley Dani"}, ["dnj"] = {"Dan"}, ["dnk"] = {"Dengka"}, ["dnn"] = {"Dzùùngoo"}, ["dno"] = {"Ndrulo", "Northern Lendu"}, ["dnr"] = {"Danaru"}, ["dnt"] = {"Mid Grand Valley Dani"}, ["dnu"] = {"Danau"}, ["dnv"] = {"Danu"}, ["dnw"] = {"Western Dani"}, ["dny"] = {"Dení"}, ["doa"] = {"Dom"}, ["dob"] = {"Dobu"}, ["doc"] = {"Northern Dong"}, ["doe"] = {"Doe"}, ["dof"] = {"Domu"}, ["doh"] = {"Dong"}, ["doi"] = {"Dogri (macrolanguage)"}, ["dok"] = {"Dondo"}, ["dol"] = {"Doso"}, ["don"] = {"Toura (Papua New Guinea)"}, ["doo"] = {"Dongo"}, ["dop"] = {"Lukpa"}, ["doq"] = {"Dominican Sign Language"}, ["dor"] = {"Dori'o"}, ["dos"] = {"Dogosé"}, ["dot"] = {"Dass"}, ["dov"] = {"Dombe"}, ["dow"] = {"Doyayo"}, ["dox"] = {"Bussa"}, ["doy"] = {"Dompo"}, ["doz"] = {"Dorze"}, ["dpp"] = {"Papar"}, ["dra"] = {"Dravidian languages"}, ["drb"] = {"Dair"}, ["drc"] = {"Minderico"}, ["drd"] = {"Darmiya"}, ["dre"] = {"Dolpo"}, ["drg"] = {"Rungus"}, ["dri"] = {"C'Lela"}, ["drl"] = {"Paakantyi"}, ["drn"] = {"West Damar"}, ["dro"] = {"Daro-Matu Melanau"}, ["drq"] = {"Dura"}, ["drs"] = {"Gedeo"}, ["drt"] = {"Drents"}, ["dru"] = {"Rukai"}, ["dry"] = {"Darai"}, ["dsb"] = {"Доод Сорб"}, ["dse"] = {"Dutch Sign Language"}, ["dsh"] = {"Daasanach"}, ["dsi"] = {"Disa"}, ["dsl"] = {"Danish Sign Language"}, ["dsn"] = {"Dusner"}, ["dso"] = {"Desiya"}, ["dsq"] = {"Tadaksahak"}, ["dta"] = {"Дагуур"}, ["dtb"] = {"Labuk-Kinabatangan Kadazan"}, ["dtd"] = {"Ditidaht"}, ["dth"] = {"Adithinngithigh"}, ["dti"] = {"Ana Tinga Dogon"}, ["dtk"] = {"Tene Kan Dogon"}, ["dtm"] = {"Tomo Kan Dogon"}, ["dtn"] = {"Daatsʼíin"}, ["dto"] = {"Tommo So Dogon"}, ["dtp"] = {"Kadazan Dusun", "Central Dusun"}, ["dtr"] = {"Lotud"}, ["dts"] = {"Toro So Dogon"}, ["dtt"] = {"Toro Tegu Dogon"}, ["dtu"] = {"Tebul Ure Dogon"}, ["dty"] = {"Dotyali"}, ["dua"] = {"Duala"}, ["dub"] = {"Dubli"}, ["duc"] = {"Duna"}, ["due"] = {"Umiray Dumaget Agta"}, ["duf"] = {"Dumbea", "Drubea"}, ["dug"] = {"Duruma", "Chiduruma"}, ["duh"] = {"Dungra Bhil"}, ["dui"] = {"Dumun"}, ["duk"] = {"Uyajitaya"}, ["dul"] = {"Alabat Island Agta"}, ["dum"] = {"Middle Dutch (ca. 1050-1350)"}, ["dun"] = {"Dusun Deyah"}, ["duo"] = {"Dupaninan Agta"}, ["dup"] = {"Duano"}, ["duq"] = {"Dusun Malang"}, ["dur"] = {"Dii"}, ["dus"] = {"Dumi"}, ["duu"] = {"Drung"}, ["duv"] = {"Duvle"}, ["duw"] = {"Dusun Witu"}, ["dux"] = {"Duungooma"}, ["duy"] = {"Dicamay Agta"}, ["duz"] = {"Duli-Gey"}, ["dva"] = {"Duau"}, ["dwa"] = {"Diri"}, ["dwk"] = {"Dawik Kui"}, ["dwr"] = {"Dawro"}, ["dws"] = {"Dutton World Speedwords"}, ["dwu"] = {"Dhuwal"}, ["dww"] = {"Dawawa"}, ["dwy"] = {"Dhuwaya"}, ["dwz"] = {"Dewas Rai"}, ["dya"] = {"Dyan"}, ["dyb"] = {"Dyaberdyaber"}, ["dyd"] = {"Dyugun"}, ["dyg"] = {"Villa Viciosa Agta"}, ["dyi"] = {"Djimini Senoufo"}, ["dym"] = {"Yanda Dom Dogon"}, ["dyn"] = {"Dyangadi", "Dhanggatti"}, ["dyo"] = {"Jola-Fonyi"}, ["dyu"] = {"Дьюла"}, ["dyy"] = {"Djabugay", "Dyaabugay"}, ["dza"] = {"Tunzu"}, ["dze"] = {"Djiwarli"}, ["dzg"] = {"Dazaga"}, ["dzl"] = {"Dzalakha"}, ["dzn"] = {"Dzando"}, ["eaa"] = {"Karenggapa"}, ["ebc"] = {"Beginci"}, ["ebg"] = {"Ebughu"}, ["ebk"] = {"Eastern Bontok"}, ["ebo"] = {"Teke-Ebo"}, ["ebr"] = {"Ebrié"}, ["ebu"] = {"Embu", "Kiembu"}, ["ecr"] = {"Eteocretan"}, ["ecs"] = {"Ecuadorian Sign Language"}, ["ecy"] = {"Eteocypriot"}, ["eee"] = {"E"}, ["efa"] = {"Efai"}, ["efe"] = {"Efe"}, ["efi"] = {"Efik"}, ["ega"] = {"Ega"}, ["egl"] = {"Эмиль"}, ["ego"] = {"Eggon"}, ["egx"] = {"Egyptian languages"}, ["egy"] = {"Egyptian (Ancient)"}, ["ehs"] = {"Miyakubo Sign Language"}, ["ehu"] = {"Ehueun"}, ["eip"] = {"Eipomek"}, ["eit"] = {"Eitiep"}, ["eiv"] = {"Askopan"}, ["eja"] = {"Ejamat"}, ["eka"] = {"Ekajuk"}, ["eke"] = {"Ekit"}, ["ekg"] = {"Ekari"}, ["eki"] = {"Eki"}, ["ekk"] = {"Standard Estonian"}, ["ekl"] = {"Kol (Bangladesh)", "Kol"}, ["ekm"] = {"Elip"}, ["eko"] = {"Koti"}, ["ekp"] = {"Ekpeye"}, ["ekr"] = {"Yace"}, ["eky"] = {"Eastern Kayah"}, ["ele"] = {"Elepi"}, ["elh"] = {"El Hugeirat"}, ["eli"] = {"Nding"}, ["elk"] = {"Elkei"}, ["elm"] = {"Eleme"}, ["elo"] = {"El Molo"}, ["elu"] = {"Elu"}, ["elx"] = {"Elamite"}, ["ema"] = {"Emai-Iuleha-Ora"}, ["emb"] = {"Embaloh"}, ["eme"] = {"Emerillon"}, ["emg"] = {"Eastern Meohang"}, ["emi"] = {"Mussau-Emira"}, ["emk"] = {"Зүүн Манинкакан"}, ["emm"] = {"Mamulique"}, ["emn"] = {"Eman"}, ["emp"] = {"Northern Emberá"}, ["emq"] = {"Eastern Minyag"}, ["ems"] = {"Pacific Gulf Yupik"}, ["emu"] = {"Eastern Muria"}, ["emw"] = {"Emplawas"}, ["emx"] = {"Erromintxela"}, ["emy"] = {"Epigraphic Mayan"}, ["emz"] = {"Mbessa"}, ["ena"] = {"Apali"}, ["enb"] = {"Markweeta"}, ["enc"] = {"En"}, ["end"] = {"Ende"}, ["enf"] = {"Forest Enets"}, ["enh"] = {"Tundra Enets"}, ["enl"] = {"Enlhet"}, ["enm"] = {"Дунд Англи (1100-1500)"}, ["enn"] = {"Engenni"}, ["eno"] = {"Enggano"}, ["enq"] = {"Enga"}, ["enr"] = {"Emumu", "Emem"}, ["enu"] = {"Enu"}, ["env"] = {"Enwan (Edu State)"}, ["enw"] = {"Enwan (Akwa Ibom State)"}, ["enx"] = {"Enxet"}, ["eot"] = {"Beti (Côte d'Ivoire)"}, ["epi"] = {"Epie"}, ["era"] = {"Eravallan"}, ["erg"] = {"Sie"}, ["erh"] = {"Eruwa"}, ["eri"] = {"Ogea"}, ["erk"] = {"South Efate"}, ["ero"] = {"Horpa"}, ["err"] = {"Erre"}, ["ers"] = {"Ersu"}, ["ert"] = {"Eritai"}, ["erw"] = {"Erokwanas"}, ["ese"] = {"Ese Ejja"}, ["esg"] = {"Aheri Gondi"}, ["esh"] = {"Eshtehardi"}, ["esi"] = {"North Alaskan Inupiatun"}, ["esk"] = {"Northwest Alaska Inupiatun"}, ["esl"] = {"Egypt Sign Language"}, ["esm"] = {"Esuma"}, ["esn"] = {"Salvadoran Sign Language"}, ["eso"] = {"Estonian Sign Language"}, ["esq"] = {"Esselen"}, ["ess"] = {"Central Siberian Yupik"}, ["esu"] = {"Central Yupik"}, ["esx"] = {"Eskimo-Aleut languages"}, ["esy"] = {"Eskayan"}, ["etb"] = {"Etebi"}, ["etc"] = {"Etchemin"}, ["eth"] = {"Ethiopian Sign Language"}, ["etn"] = {"Eton (Vanuatu)"}, ["eto"] = {"Eton (Cameroon)"}, ["etr"] = {"Edolo"}, ["ets"] = {"Yekhee"}, ["ett"] = {"Etruscan"}, ["etu"] = {"Ejagham"}, ["etx"] = {"Eten"}, ["etz"] = {"Semimi"}, ["euq"] = {"Basque (family)"}, ["eve"] = {"Even"}, ["evh"] = {"Uvbie"}, ["evn"] = {"Хамниган"}, ["ewo"] = {"Ewondo"}, ["ext"] = {"Extremaduran"}, ["eya"] = {"Eyak"}, ["eyo"] = {"Keiyo"}, ["eza"] = {"Ezaa"}, ["eze"] = {"Uzekwe"}, ["faa"] = {"Fasu"}, ["fab"] = {"Fa d'Ambu"}, ["fad"] = {"Wagi"}, ["faf"] = {"Fagani"}, ["fag"] = {"Finongan"}, ["fah"] = {"Baissa Fali"}, ["fai"] = {"Faiwol"}, ["faj"] = {"Faita"}, ["fak"] = {"Fang (Cameroon)"}, ["fal"] = {"South Fali"}, ["fam"] = {"Fam"}, ["fan"] = {"Fang (Equatorial Guinea)"}, ["fap"] = {"Paloor"}, ["far"] = {"Fataleka"}, ["fat"] = {"Fanti"}, ["fau"] = {"Fayu"}, ["fax"] = {"Fala"}, ["fay"] = {"Southwestern Fars"}, ["faz"] = {"Northwestern Fars"}, ["fbl"] = {"West Albay Bikol"}, ["fcs"] = {"Quebec Sign Language"}, ["fer"] = {"Feroge"}, ["ffi"] = {"Foia Foia"}, ["ffm"] = {"Maasina Fulfulde"}, ["fgr"] = {"Fongoro"}, ["fia"] = {"Nobiin"}, ["fie"] = {"Fyer"}, ["fif"] = {"Faifi"}, ["fil"] = {"Филиппин", "Пилипино"}, ["fip"] = {"Fipa"}, ["fir"] = {"Firan"}, ["fit"] = {"Tornedalen Finnish"}, ["fiu"] = {"Finno-Ugrian languages"}, ["fiw"] = {"Fiwaga"}, ["fkk"] = {"Kirya-Konzəl"}, ["fkv"] = {"Kven Finnish"}, ["fla"] = {"Kalispel-Pend d'Oreille"}, ["flh"] = {"Foau"}, ["fli"] = {"Fali"}, ["fll"] = {"North Fali"}, ["fln"] = {"Flinders Island"}, ["flr"] = {"Fuliiru"}, ["fly"] = {"Flaaitaal", "Tsotsitaal"}, ["fmp"] = {"Fe'fe'"}, ["fmu"] = {"Far Western Muria"}, ["fnb"] = {"Fanbak"}, ["fng"] = {"Fanagalo"}, ["fni"] = {"Fania"}, ["fod"] = {"Foodo"}, ["foi"] = {"Foi"}, ["fom"] = {"Foma"}, ["fon"] = {"Fon"}, ["for"] = {"Fore"}, ["fos"] = {"Siraya"}, ["fox"] = {"Formosan languages"}, ["fpe"] = {"Fernando Po Creole English"}, ["fqs"] = {"Fas"}, ["frc"] = {"Cajun French"}, ["frd"] = {"Fordata"}, ["frk"] = {"Frankish"}, ["frm"] = {"Middle French (ca. 1400-1600)"}, ["fro"] = {"Old French (842-ca. 1400)"}, ["frp"] = {"Арпитан", "Francoprovençal"}, ["frq"] = {"Forak"}, ["frr"] = {"Хойд Фриз"}, ["frs"] = {"Зүүн Фриз"}, ["frt"] = {"Fortsenal"}, ["fse"] = {"Finnish Sign Language"}, ["fsl"] = {"French Sign Language"}, ["fss"] = {"Finland-Swedish Sign Language", "finlandssvenskt teckenspråk", "suomenruotsalainen viittomakieli"}, ["fub"] = {"Adamawa Fulfulde"}, ["fuc"] = {"Pulaar"}, ["fud"] = {"East Futuna"}, ["fue"] = {"Borgu Fulfulde"}, ["fuf"] = {"Пулар"}, ["fuh"] = {"Western Niger Fulfulde"}, ["fui"] = {"Bagirmi Fulfulde"}, ["fuj"] = {"Ko"}, ["fum"] = {"Fum"}, ["fun"] = {"Fulniô"}, ["fuq"] = {"Central-Eastern Niger Fulfulde"}, ["fur"] = {"Friulian"}, ["fut"] = {"Futuna-Aniwa"}, ["fuu"] = {"Furu"}, ["fuv"] = {"Nigerian Fulfulde"}, ["fuy"] = {"Fuyug"}, ["fvr"] = {"Fur"}, ["fwa"] = {"Fwâi"}, ["fwe"] = {"Fwe"}, ["gaa"] = {"Ga"}, ["gab"] = {"Gabri"}, ["gac"] = {"Mixed Great Andamanese"}, ["gad"] = {"Gaddang"}, ["gae"] = {"Guarequena"}, ["gaf"] = {"Gende"}, ["gag"] = {"Гагауз"}, ["gah"] = {"Alekano"}, ["gai"] = {"Borei"}, ["gaj"] = {"Gadsup"}, ["gak"] = {"Gamkonora"}, ["gal"] = {"Galolen"}, ["gam"] = {"Kandawo"}, ["gan"] = {"Gan Chinese"}, ["gao"] = {"Gants"}, ["gap"] = {"Gal"}, ["gaq"] = {"Gata'"}, ["gar"] = {"Galeya"}, ["gas"] = {"Adiwasi Garasia"}, ["gat"] = {"Kenati"}, ["gau"] = {"Mudhili Gadaba"}, ["gaw"] = {"Nobonob"}, ["gax"] = {"Borana-Arsi-Guji Oromo"}, ["gay"] = {"Gayo"}, ["gaz"] = {"West Central Oromo"}, ["gba"] = {"Gbaya (Central African Republic)"}, ["gbb"] = {"Kaytetye"}, ["gbd"] = {"Karajarri"}, ["gbe"] = {"Niksek"}, ["gbf"] = {"Gaikundi"}, ["gbg"] = {"Gbanziri"}, ["gbh"] = {"Defi Gbe"}, ["gbi"] = {"Galela"}, ["gbj"] = {"Bodo Gadaba"}, ["gbk"] = {"Gaddi"}, ["gbl"] = {"Gamit"}, ["gbm"] = {"Garhwali"}, ["gbn"] = {"Mo'da"}, ["gbo"] = {"Northern Grebo"}, ["gbp"] = {"Gbaya-Bossangoa"}, ["gbq"] = {"Gbaya-Bozoum"}, ["gbr"] = {"Gbagyi"}, ["gbs"] = {"Gbesi Gbe"}, ["gbu"] = {"Gagadu"}, ["gbv"] = {"Gbanu"}, ["gbw"] = {"Gabi-Gabi"}, ["gbx"] = {"Eastern Xwla Gbe"}, ["gby"] = {"Gbari"}, ["gbz"] = {"Zoroastrian Dari"}, ["gcc"] = {"Mali"}, ["gcd"] = {"Ganggalida"}, ["gce"] = {"Galice"}, ["gcf"] = {"Guadeloupean Creole French"}, ["gcl"] = {"Grenadian Creole English"}, ["gcn"] = {"Gaina"}, ["gcr"] = {"Гвианын Креол Франц"}, ["gct"] = {"Colonia Tovar German"}, ["gda"] = {"Gade Lohar"}, ["gdb"] = {"Pottangi Ollar Gadaba"}, ["gdc"] = {"Gugu Badhun"}, ["gdd"] = {"Gedaged"}, ["gde"] = {"Gude"}, ["gdf"] = {"Guduf-Gava"}, ["gdg"] = {"Ga'dang"}, ["gdh"] = {"Gadjerawang", "Gajirrabeng"}, ["gdi"] = {"Gundi"}, ["gdj"] = {"Gurdjar"}, ["gdk"] = {"Gadang"}, ["gdl"] = {"Dirasha"}, ["gdm"] = {"Laal"}, ["gdn"] = {"Umanakaina"}, ["gdo"] = {"Ghodoberi"}, ["gdq"] = {"Mehri"}, ["gdr"] = {"Wipi"}, ["gds"] = {"Ghandruk Sign Language"}, ["gdt"] = {"Kungardutyi"}, ["gdu"] = {"Gudu"}, ["gdx"] = {"Godwari"}, ["gea"] = {"Geruma"}, ["geb"] = {"Kire"}, ["gec"] = {"Gboloo Grebo"}, ["ged"] = {"Gade"}, ["gef"] = {"Gerai"}, ["geg"] = {"Gengle"}, ["geh"] = {"Hutterite German", "Hutterisch"}, ["gei"] = {"Gebe"}, ["gej"] = {"Gen"}, ["gek"] = {"Ywom"}, ["gel"] = {"ut-Ma'in"}, ["gem"] = {"Germanic languages"}, ["geq"] = {"Geme"}, ["ges"] = {"Geser-Gorom"}, ["gev"] = {"Eviya"}, ["gew"] = {"Gera"}, ["gex"] = {"Garre"}, ["gey"] = {"Enya"}, ["gez"] = {"Geez"}, ["gfk"] = {"Patpatar"}, ["gft"] = {"Gafat"}, ["gga"] = {"Gao"}, ["ggb"] = {"Gbii"}, ["ggd"] = {"Gugadj"}, ["gge"] = {"Gurr-goni"}, ["ggg"] = {"Gurgula"}, ["ggk"] = {"Kungarakany"}, ["ggl"] = {"Ganglau"}, ["ggt"] = {"Gitua"}, ["ggu"] = {"Gagu", "Gban"}, ["ggw"] = {"Gogodala"}, ["gha"] = {"Ghadamès"}, ["ghc"] = {"Hiberno-Scottish Gaelic"}, ["ghe"] = {"Southern Ghale"}, ["ghh"] = {"Northern Ghale"}, ["ghk"] = {"Geko Karen"}, ["ghl"] = {"Ghulfan"}, ["ghn"] = {"Ghanongga"}, ["gho"] = {"Ghomara"}, ["ghr"] = {"Ghera"}, ["ghs"] = {"Guhu-Samane"}, ["ght"] = {"Kuke", "Kutang Ghale"}, ["gia"] = {"Kija"}, ["gib"] = {"Gibanawa"}, ["gic"] = {"Gail"}, ["gid"] = {"Gidar"}, ["gie"] = {"Gaɓogbo", "Guébie"}, ["gig"] = {"Goaria"}, ["gih"] = {"Githabul"}, ["gii"] = {"Girirra"}, ["gil"] = {"Гильберт"}, ["gim"] = {"Gimi (Eastern Highlands)"}, ["gin"] = {"Hinukh"}, ["gip"] = {"Gimi (West New Britain)"}, ["giq"] = {"Green Gelao"}, ["gir"] = {"Red Gelao"}, ["gis"] = {"North Giziga"}, ["git"] = {"Gitxsan"}, ["giu"] = {"Mulao"}, ["giw"] = {"White Gelao"}, ["gix"] = {"Gilima"}, ["giy"] = {"Giyug"}, ["giz"] = {"South Giziga"}, ["gjk"] = {"Kachi Koli"}, ["gjm"] = {"Gunditjmara"}, ["gjn"] = {"Gonja"}, ["gjr"] = {"Gurindji Kriol"}, ["gju"] = {"Gujari"}, ["gka"] = {"Guya"}, ["gkd"] = {"Magɨ (Madang Province)"}, ["gke"] = {"Ndai"}, ["gkn"] = {"Gokana"}, ["gko"] = {"Kok-Nar"}, ["gkp"] = {"Guinea Kpelle"}, ["gku"] = {"ǂUngkue"}, ["glb"] = {"Belning"}, ["glc"] = {"Bon Gula"}, ["gld"] = {"Nanai"}, ["glh"] = {"Northwest Pashai", "Northwest Pashayi"}, ["glj"] = {"Gula Iro"}, ["glk"] = {"Gilaki"}, ["gll"] = {"Garlali"}, ["glo"] = {"Galambu"}, ["glr"] = {"Glaro-Twabo"}, ["glu"] = {"Gula (Chad)"}, ["glw"] = {"Glavda"}, ["gly"] = {"Gule"}, ["gma"] = {"Gambera"}, ["gmb"] = {"Gula'alaa"}, ["gmd"] = {"Mághdì"}, ["gme"] = {"East Germanic languages"}, ["gmg"] = {"Magɨyi"}, ["gmh"] = {"Middle High German (ca. 1050-1500)"}, ["gml"] = {"Middle Low German"}, ["gmm"] = {"Gbaya-Mbodomo"}, ["gmn"] = {"Gimnime"}, ["gmq"] = {"North Germanic languages"}, ["gmr"] = {"Mirning", "Mirniny"}, ["gmu"] = {"Gumalu"}, ["gmv"] = {"Gamo"}, ["gmw"] = {"West Germanic languages"}, ["gmx"] = {"Magoma"}, ["gmy"] = {"Mycenaean Greek"}, ["gmz"] = {"Mgbolizhia"}, ["gna"] = {"Kaansa"}, ["gnb"] = {"Gangte"}, ["gnc"] = {"Guanche"}, ["gnd"] = {"Zulgo-Gemzek"}, ["gne"] = {"Ganang"}, ["gng"] = {"Ngangam"}, ["gnh"] = {"Lere"}, ["gni"] = {"Gooniyandi"}, ["gnj"] = {"Ngen"}, ["gnk"] = {"ǁGana"}, ["gnl"] = {"Gangulu"}, ["gnm"] = {"Ginuman"}, ["gnn"] = {"Gumatj"}, ["gno"] = {"Northern Gondi"}, ["gnq"] = {"Gana"}, ["gnr"] = {"Gureng Gureng"}, ["gnt"] = {"Guntai"}, ["gnu"] = {"Gnau"}, ["gnw"] = {"Western Bolivian Guaraní"}, ["gnz"] = {"Ganzi"}, ["goa"] = {"Guro"}, ["gob"] = {"Playero"}, ["goc"] = {"Gorakor"}, ["god"] = {"Godié"}, ["goe"] = {"Gongduk"}, ["gof"] = {"Gofa"}, ["gog"] = {"Gogo"}, ["goh"] = {"Old High German (ca. 750-1050)"}, ["goi"] = {"Gobasi"}, ["goj"] = {"Gowlan"}, ["gok"] = {"Gowli"}, ["gol"] = {"Gola"}, ["gom"] = {"Goan Konkani"}, ["gon"] = {"Gondi"}, ["goo"] = {"Gone Dau"}, ["gop"] = {"Yeretuar"}, ["goq"] = {"Gorap"}, ["gor"] = {"Gorontalo"}, ["gos"] = {"Gronings"}, ["got"] = {"Gothic"}, ["gou"] = {"Gavar"}, ["gow"] = {"Gorowa"}, ["gox"] = {"Gobu"}, ["goy"] = {"Goundo"}, ["goz"] = {"Gozarkhani"}, ["gpa"] = {"Gupa-Abawa"}, ["gpe"] = {"Ghanaian Pidgin English"}, ["gpn"] = {"Taiap"}, ["gqa"] = {"Ga'anda"}, ["gqi"] = {"Guiqiong"}, ["gqn"] = {"Guana (Brazil)"}, ["gqr"] = {"Gor"}, ["gqu"] = {"Qau"}, ["gra"] = {"Rajput Garasia"}, ["grb"] = {"Grebo"}, ["grc"] = {"Эртний Грек"}, ["grd"] = {"Guruntum-Mbaaru"}, ["grg"] = {"Madi"}, ["grh"] = {"Gbiri-Niragu"}, ["gri"] = {"Ghari"}, ["grj"] = {"Southern Grebo"}, ["grk"] = {"Greek languages"}, ["grm"] = {"Kota Marudu Talantang"}, ["gro"] = {"Groma"}, ["grq"] = {"Gorovu"}, ["grr"] = {"Taznatit"}, ["grs"] = {"Gresi"}, ["grt"] = {"Garo"}, ["gru"] = {"Kistane"}, ["grv"] = {"Central Grebo"}, ["grw"] = {"Gweda"}, ["grx"] = {"Guriaso"}, ["gry"] = {"Barclayville Grebo"}, ["grz"] = {"Guramalum"}, ["gse"] = {"Ghanaian Sign Language"}, ["gsg"] = {"German Sign Language"}, ["gsl"] = {"Gusilay"}, ["gsm"] = {"Guatemalan Sign Language"}, ["gsn"] = {"Nema", "Gusan"}, ["gso"] = {"Southwest Gbaya"}, ["gsp"] = {"Wasembo"}, ["gss"] = {"Greek Sign Language"}, ["gsw"] = {"Швейцарын Герман", "Алеманн", "Эльзасын"}, ["gta"] = {"Guató"}, ["gtu"] = {"Aghu-Tharnggala"}, ["gua"] = {"Shiki"}, ["gub"] = {"Guajajára"}, ["guc"] = {"Wayuu"}, ["gud"] = {"Yocoboué Dida"}, ["gue"] = {"Gurindji"}, ["guf"] = {"Gupapuyngu"}, ["gug"] = {"Paraguayan Guaraní"}, ["guh"] = {"Guahibo"}, ["gui"] = {"Eastern Bolivian Guaraní"}, ["guk"] = {"Gumuz"}, ["gul"] = {"Sea Island Creole English"}, ["gum"] = {"Guambiano"}, ["gun"] = {"Mbyá Guaraní"}, ["guo"] = {"Guayabero"}, ["gup"] = {"Gunwinggu"}, ["guq"] = {"Aché"}, ["gur"] = {"Farefare"}, ["gus"] = {"Guinean Sign Language"}, ["gut"] = {"Maléku Jaíka"}, ["guu"] = {"Yanomamö"}, ["guw"] = {"Gun"}, ["gux"] = {"Gourmanchéma"}, ["guz"] = {"Gusii", "Ekegusii"}, ["gva"] = {"Guana (Paraguay)"}, ["gvc"] = {"Guanano"}, ["gve"] = {"Duwet"}, ["gvf"] = {"Golin"}, ["gvj"] = {"Guajá"}, ["gvl"] = {"Gulay"}, ["gvm"] = {"Gurmana"}, ["gvn"] = {"Kuku-Yalanji"}, ["gvo"] = {"Gavião Do Jiparaná"}, ["gvp"] = {"Pará Gavião"}, ["gvr"] = {"Gurung"}, ["gvs"] = {"Gumawana"}, ["gvy"] = {"Guyani"}, ["gwa"] = {"Mbato"}, ["gwb"] = {"Gwa"}, ["gwc"] = {"Gawri", "Kalami"}, ["gwd"] = {"Gawwada"}, ["gwe"] = {"Gweno"}, ["gwf"] = {"Gowro"}, ["gwg"] = {"Moo"}, ["gwi"] = {"Gwichʼin"}, ["gwj"] = {"ǀGwi"}, ["gwm"] = {"Awngthim"}, ["gwn"] = {"Gwandara"}, ["gwr"] = {"Gwere"}, ["gwt"] = {"Gawar-Bati"}, ["gwu"] = {"Guwamu"}, ["gww"] = {"Kwini"}, ["gwx"] = {"Gua"}, ["gxx"] = {"Wè Southern"}, ["gya"] = {"Northwest Gbaya"}, ["gyb"] = {"Garus"}, ["gyd"] = {"Kayardild"}, ["gye"] = {"Gyem"}, ["gyf"] = {"Gungabula"}, ["gyg"] = {"Gbayi"}, ["gyi"] = {"Gyele"}, ["gyl"] = {"Gayil"}, ["gym"] = {"Ngäbere"}, ["gyn"] = {"Guyanese Creole English"}, ["gyo"] = {"Gyalsumdo"}, ["gyr"] = {"Guarayu"}, ["gyy"] = {"Gunya"}, ["gyz"] = {"Geji", "Gyaazi"}, ["gza"] = {"Ganza"}, ["gzi"] = {"Gazi"}, ["gzn"] = {"Gane"}, ["haa"] = {"Han"}, ["hab"] = {"Hanoi Sign Language"}, ["hac"] = {"Gurani"}, ["had"] = {"Hatam"}, ["hae"] = {"Eastern Oromo"}, ["haf"] = {"Haiphong Sign Language"}, ["hag"] = {"Hanga"}, ["hah"] = {"Hahon"}, ["hai"] = {"Haida"}, ["haj"] = {"Hajong"}, ["hak"] = {"Hakka Chinese"}, ["hal"] = {"Halang"}, ["ham"] = {"Hewa"}, ["han"] = {"Hangaza"}, ["hao"] = {"Hakö"}, ["hap"] = {"Hupla"}, ["haq"] = {"Ha"}, ["har"] = {"Harari"}, ["has"] = {"Haisla"}, ["hav"] = {"Havu"}, ["haw"] = {"Hawaiian"}, ["hax"] = {"Southern Haida"}, ["hay"] = {"Haya"}, ["haz"] = {"Hazaragi"}, ["hba"] = {"Hamba"}, ["hbb"] = {"Huba"}, ["hbn"] = {"Heiban"}, ["hbo"] = {"Ancient Hebrew"}, ["hbu"] = {"Habu"}, ["hca"] = {"Andaman Creole Hindi"}, ["hch"] = {"Huichol"}, ["hdn"] = {"Northern Haida"}, ["hds"] = {"Honduras Sign Language"}, ["hdy"] = {"Hadiyya"}, ["hea"] = {"Northern Qiandong Miao"}, ["hed"] = {"Herdé"}, ["heg"] = {"Helong"}, ["heh"] = {"Hehe"}, ["hei"] = {"Heiltsuk"}, ["hem"] = {"Hemba"}, ["hgm"] = {"Haiǁom"}, ["hgw"] = {"Haigwai"}, ["hhi"] = {"Hoia Hoia"}, ["hhr"] = {"Kerak"}, ["hhy"] = {"Hoyahoya"}, ["hia"] = {"Lamang"}, ["hib"] = {"Hibito"}, ["hid"] = {"Hidatsa"}, ["hif"] = {"Фижи Хинди"}, ["hig"] = {"Kamwe"}, ["hih"] = {"Pamosu"}, ["hii"] = {"Hinduri"}, ["hij"] = {"Hijuk"}, ["hik"] = {"Seit-Kaitetu"}, ["hil"] = {"Hiligaynon"}, ["him"] = {"Himachali languages", "Western Pahari languages"}, ["hio"] = {"Tsoa"}, ["hir"] = {"Himarimã"}, ["hit"] = {"Hittite"}, ["hiw"] = {"Hiw"}, ["hix"] = {"Hixkaryána"}, ["hji"] = {"Haji"}, ["hka"] = {"Kahe"}, ["hke"] = {"Hunde"}, ["hkh"] = {"Khah", "Poguli"}, ["hkk"] = {"Hunjara-Kaina Ke"}, ["hkn"] = {"Mel-Khaonh"}, ["hks"] = {"Hong Kong Sign Language", "Heung Kong Sau Yue"}, ["hla"] = {"Halia"}, ["hlb"] = {"Halbi"}, ["hld"] = {"Halang Doan"}, ["hle"] = {"Hlersu"}, ["hlt"] = {"Matu Chin"}, ["hlu"] = {"Hieroglyphic Luwian"}, ["hma"] = {"Southern Mashan Hmong", "Southern Mashan Miao"}, ["hmb"] = {"Humburi Senni Songhay"}, ["hmc"] = {"Central Huishui Hmong", "Central Huishui Miao"}, ["hmd"] = {"Large Flowery Miao", "A-hmaos", "Da-Hua Miao"}, ["hme"] = {"Eastern Huishui Hmong", "Eastern Huishui Miao"}, ["hmf"] = {"Hmong Don"}, ["hmg"] = {"Southwestern Guiyang Hmong"}, ["hmh"] = {"Southwestern Huishui Hmong", "Southwestern Huishui Miao"}, ["hmi"] = {"Northern Huishui Hmong", "Northern Huishui Miao"}, ["hmj"] = {"Ge", "Gejia"}, ["hmk"] = {"Maek"}, ["hml"] = {"Luopohe Hmong", "Luopohe Miao"}, ["hmm"] = {"Central Mashan Hmong", "Central Mashan Miao"}, ["hmn"] = {"Хмонг", "Монг"}, ["hmp"] = {"Northern Mashan Hmong", "Northern Mashan Miao"}, ["hmq"] = {"Eastern Qiandong Miao"}, ["hmr"] = {"Hmar"}, ["hms"] = {"Southern Qiandong Miao"}, ["hmt"] = {"Hamtai"}, ["hmu"] = {"Hamap"}, ["hmv"] = {"Hmong Dô"}, ["hmw"] = {"Western Mashan Hmong", "Western Mashan Miao"}, ["hmx"] = {"Hmong-Mien languages"}, ["hmy"] = {"Southern Guiyang Hmong", "Southern Guiyang Miao"}, ["hmz"] = {"Hmong Shua", "Sinicized Miao"}, ["hna"] = {"Mina (Cameroon)"}, ["hnd"] = {"Southern Hindko"}, ["hne"] = {"Chhattisgarhi"}, ["hng"] = {"Hungu"}, ["hnh"] = {"ǁAni"}, ["hni"] = {"Hani"}, ["hnj"] = {"Hmong Njua", "Mong Leng", "Mong Njua"}, ["hnn"] = {"Hanunoo"}, ["hno"] = {"Northern Hindko"}, ["hns"] = {"Карибын Хиндустани"}, ["hnu"] = {"Hung"}, ["hoa"] = {"Hoava"}, ["hob"] = {"Mari (Madang Province)"}, ["hoc"] = {"Ho"}, ["hod"] = {"Holma"}, ["hoe"] = {"Horom"}, ["hoh"] = {"Hobyót"}, ["hoi"] = {"Holikachuk"}, ["hoj"] = {"Hadothi", "Haroti"}, ["hok"] = {"Hokan languages"}, ["hol"] = {"Holu"}, ["hom"] = {"Homa"}, ["hoo"] = {"Holoholo"}, ["hop"] = {"Hopi"}, ["hor"] = {"Horo"}, ["hos"] = {"Ho Chi Minh City Sign Language"}, ["hot"] = {"Hote", "Malê"}, ["hov"] = {"Hovongan"}, ["how"] = {"Honi"}, ["hoy"] = {"Holiya"}, ["hoz"] = {"Hozo"}, ["hpo"] = {"Hpon"}, ["hps"] = {"Hawai'i Sign Language (HSL)", "Hawai'i Pidgin Sign Language"}, ["hra"] = {"Hrangkhol"}, ["hrc"] = {"Niwer Mil"}, ["hre"] = {"Hre"}, ["hrk"] = {"Haruku"}, ["hrm"] = {"Horned Miao"}, ["hro"] = {"Haroi"}, ["hrp"] = {"Nhirrpi"}, ["hrt"] = {"Hértevin"}, ["hru"] = {"Hruso"}, ["hrw"] = {"Warwar Feni"}, ["hrx"] = {"Hunsrik"}, ["hrz"] = {"Harzani"}, ["hsb"] = {"Дээд Сорб"}, ["hsh"] = {"Hungarian Sign Language"}, ["hsl"] = {"Hausa Sign Language"}, ["hsn"] = {"Xiang Chinese"}, ["hss"] = {"Harsusi"}, ["hti"] = {"Hoti"}, ["hto"] = {"Minica Huitoto"}, ["hts"] = {"Hadza"}, ["htu"] = {"Hitu"}, ["htx"] = {"Middle Hittite"}, ["hub"] = {"Huambisa"}, ["huc"] = {"ǂHua", "ǂʼAmkhoe"}, ["hud"] = {"Huaulu"}, ["hue"] = {"San Francisco Del Mar Huave"}, ["huf"] = {"Humene"}, ["hug"] = {"Huachipaeri"}, ["huh"] = {"Huilliche"}, ["hui"] = {"Huli"}, ["huj"] = {"Northern Guiyang Hmong", "Northern Guiyang Miao"}, ["huk"] = {"Hulung"}, ["hul"] = {"Hula"}, ["hum"] = {"Hungana"}, ["huo"] = {"Hu"}, ["hup"] = {"Hupa"}, ["huq"] = {"Tsat"}, ["hur"] = {"Halkomelem"}, ["hus"] = {"Huastec"}, ["hut"] = {"Humla"}, ["huu"] = {"Murui Huitoto"}, ["huv"] = {"San Mateo Del Mar Huave"}, ["huw"] = {"Hukumina"}, ["hux"] = {"Nüpode Huitoto"}, ["huy"] = {"Hulaulá"}, ["huz"] = {"Hunzib"}, ["hvc"] = {"Haitian Vodoun Culture Language"}, ["hve"] = {"San Dionisio Del Mar Huave"}, ["hvk"] = {"Haveke"}, ["hvn"] = {"Sabu"}, ["hvv"] = {"Santa María Del Mar Huave"}, ["hwa"] = {"Wané"}, ["hwc"] = {"Hawai'i Creole English", "Hawai'i Pidgin"}, ["hwo"] = {"Hwana"}, ["hya"] = {"Hya"}, ["hyw"] = {"Western Armenian"}, ["hyx"] = {"Armenian (family)"}, ["iai"] = {"Iaai"}, ["ian"] = {"Iatmul"}, ["iar"] = {"Purari"}, ["iba"] = {"Iban"}, ["ibb"] = {"Ibibio"}, ["ibd"] = {"Iwaidja"}, ["ibe"] = {"Akpes"}, ["ibg"] = {"Ibanag"}, ["ibh"] = {"Bih"}, ["ibl"] = {"Ibaloi"}, ["ibm"] = {"Agoi"}, ["ibn"] = {"Ibino"}, ["ibr"] = {"Ibuoro"}, ["ibu"] = {"Ibu"}, ["iby"] = {"Ibani"}, ["ica"] = {"Ede Ica"}, ["ich"] = {"Etkywan"}, ["icl"] = {"Icelandic Sign Language"}, ["icr"] = {"Islander Creole English"}, ["ida"] = {"Idakho-Isukha-Tiriki", "Luidakho-Luisukha-Lutirichi"}, ["idb"] = {"Indo-Portuguese"}, ["idc"] = {"Idon", "Ajiya"}, ["idd"] = {"Ede Idaca"}, ["ide"] = {"Idere"}, ["idi"] = {"Idi"}, ["idr"] = {"Indri"}, ["ids"] = {"Idesa"}, ["idt"] = {"Idaté"}, ["idu"] = {"Idoma"}, ["ifa"] = {"Amganad Ifugao"}, ["ifb"] = {"Batad Ifugao", "Ayangan Ifugao"}, ["ife"] = {"Ifè"}, ["iff"] = {"Ifo"}, ["ifk"] = {"Tuwali Ifugao"}, ["ifm"] = {"Teke-Fuumu"}, ["ifu"] = {"Mayoyao Ifugao"}, ["ify"] = {"Keley-I Kallahan"}, ["igb"] = {"Ebira"}, ["ige"] = {"Igede"}, ["igg"] = {"Igana"}, ["igl"] = {"Igala"}, ["igm"] = {"Kanggape"}, ["ign"] = {"Ignaciano"}, ["igo"] = {"Isebe"}, ["igs"] = {"Interglossa"}, ["igw"] = {"Igwe"}, ["ihb"] = {"Iha Based Pidgin"}, ["ihi"] = {"Ihievbe"}, ["ihp"] = {"Iha"}, ["ihw"] = {"Bidhawal"}, ["iin"] = {"Thiin"}, ["iir"] = {"Indo-Iranian languages"}, ["ijc"] = {"Izon"}, ["ije"] = {"Biseni"}, ["ijj"] = {"Ede Ije"}, ["ijn"] = {"Kalabari"}, ["ijo"] = {"Ijo languages"}, ["ijs"] = {"Southeast Ijo"}, ["ike"] = {"Eastern Canadian Inuktitut"}, ["iki"] = {"Iko"}, ["ikk"] = {"Ika"}, ["ikl"] = {"Ikulu"}, ["iko"] = {"Olulumo-Ikom"}, ["ikp"] = {"Ikpeshi"}, ["ikr"] = {"Ikaranggal"}, ["iks"] = {"Inuit Sign Language"}, ["ikt"] = {"Inuinnaqtun", "Western Canadian Inuktitut"}, ["ikv"] = {"Iku-Gora-Ankwa"}, ["ikw"] = {"Ikwere"}, ["ikx"] = {"Ik"}, ["ikz"] = {"Ikizu"}, ["ila"] = {"Ile Ape"}, ["ilb"] = {"Ila"}, ["ilg"] = {"Garig-Ilgar"}, ["ili"] = {"Ili Turki"}, ["ilk"] = {"Ilongot"}, ["ilm"] = {"Iranun (Malaysia)"}, ["ilo"] = {"Iloko"}, ["ilp"] = {"Iranun (Philippines)"}, ["ils"] = {"International Sign"}, ["ilu"] = {"Ili'uun"}, ["ilv"] = {"Ilue"}, ["ima"] = {"Mala Malasar"}, ["imi"] = {"Anamgura"}, ["iml"] = {"Miluk"}, ["imn"] = {"Imonda"}, ["imo"] = {"Imbongu"}, ["imr"] = {"Imroing"}, ["ims"] = {"Marsian"}, ["imy"] = {"Milyan"}, ["inb"] = {"Inga"}, ["inc"] = {"Indic languages"}, ["ine"] = {"Indo-European languages"}, ["ing"] = {"Degexit'an"}, ["inh"] = {"Ингуш"}, ["inj"] = {"Jungle Inga"}, ["inl"] = {"Indonesian Sign Language"}, ["inm"] = {"Minaean"}, ["inn"] = {"Isinai"}, ["ino"] = {"Inoke-Yate"}, ["inp"] = {"Iñapari"}, ["ins"] = {"Indian Sign Language"}, ["int"] = {"Intha"}, ["inz"] = {"Ineseño"}, ["ior"] = {"Inor"}, ["iou"] = {"Tuma-Irumu"}, ["iow"] = {"Iowa-Oto"}, ["ipi"] = {"Ipili"}, ["ipo"] = {"Ipiko"}, ["iqu"] = {"Iquito"}, ["iqw"] = {"Ikwo"}, ["ira"] = {"Iranian languages"}, ["ire"] = {"Iresim"}, ["irh"] = {"Irarutu"}, ["iri"] = {"Rigwe", "Irigwe"}, ["irk"] = {"Iraqw"}, ["irn"] = {"Irántxe"}, ["iro"] = {"Iroquoian languages"}, ["irr"] = {"Ir"}, ["iru"] = {"Irula"}, ["irx"] = {"Kamberau"}, ["iry"] = {"Iraya"}, ["isa"] = {"Isabi"}, ["isc"] = {"Isconahua"}, ["isd"] = {"Isnag"}, ["ise"] = {"Italian Sign Language"}, ["isg"] = {"Irish Sign Language"}, ["ish"] = {"Esan"}, ["isi"] = {"Nkem-Nkum"}, ["isk"] = {"Ishkashimi"}, ["ism"] = {"Masimasi"}, ["isn"] = {"Isanzu"}, ["iso"] = {"Isoko"}, ["isr"] = {"Israeli Sign Language"}, ["ist"] = {"Istriot"}, ["isu"] = {"Isu (Menchum Division)"}, ["itb"] = {"Binongan Itneg"}, ["itc"] = {"Italic languages"}, ["itd"] = {"Southern Tidung"}, ["ite"] = {"Itene"}, ["iti"] = {"Inlaod Itneg"}, ["itk"] = {"Judeo-Italian"}, ["itl"] = {"Itelmen"}, ["itm"] = {"Itu Mbon Uzo"}, ["ito"] = {"Itonama"}, ["itr"] = {"Iteri"}, ["its"] = {"Isekiri"}, ["itt"] = {"Maeng Itneg"}, ["itv"] = {"Itawit"}, ["itw"] = {"Ito"}, ["itx"] = {"Itik"}, ["ity"] = {"Moyadan Itneg"}, ["itz"] = {"Itzá"}, ["ium"] = {"Iu Mien"}, ["ivb"] = {"Ibatan"}, ["ivv"] = {"Ivatan"}, ["iwk"] = {"I-Wak"}, ["iwm"] = {"Iwam"}, ["iwo"] = {"Iwur"}, ["iws"] = {"Sepik Iwam"}, ["ixc"] = {"Ixcatec"}, ["ixl"] = {"Ixil"}, ["iya"] = {"Iyayu"}, ["iyo"] = {"Mesaka"}, ["iyx"] = {"Yaka (Congo)"}, ["izh"] = {"Ingrian"}, ["izr"] = {"Izere"}, ["izz"] = {"Izii"}, ["jaa"] = {"Jamamadí"}, ["jab"] = {"Hyam"}, ["jac"] = {"Popti'", "Jakalteko"}, ["jad"] = {"Jahanka"}, ["jae"] = {"Yabem"}, ["jaf"] = {"Jara"}, ["jah"] = {"Jah Hut"}, ["jaj"] = {"Zazao"}, ["jak"] = {"Jakun"}, ["jal"] = {"Yalahatan"}, ["jam"] = {"Ямайкын Креол"}, ["jan"] = {"Jandai"}, ["jao"] = {"Yanyuwa"}, ["jaq"] = {"Yaqay"}, ["jas"] = {"New Caledonian Javanese"}, ["jat"] = {"Jakati"}, ["jau"] = {"Yaur"}, ["jax"] = {"Jambi Malay"}, ["jay"] = {"Yan-nhangu", "Nhangu"}, ["jaz"] = {"Jawe"}, ["jbe"] = {"Judeo-Berber"}, ["jbi"] = {"Badjiri"}, ["jbj"] = {"Arandai"}, ["jbk"] = {"Barikewa"}, ["jbm"] = {"Bijim"}, ["jbn"] = {"Nafusi"}, ["jbo"] = {"Lojban"}, ["jbr"] = {"Jofotek-Bromnya"}, ["jbt"] = {"Jabutí"}, ["jbu"] = {"Jukun Takum"}, ["jbw"] = {"Yawijibaya"}, ["jcs"] = {"Jamaican Country Sign Language"}, ["jct"] = {"Krymchak"}, ["jda"] = {"Jad"}, ["jdg"] = {"Jadgali"}, ["jdt"] = {"Judeo-Tat"}, ["jeb"] = {"Jebero"}, ["jee"] = {"Jerung"}, ["jeh"] = {"Jeh"}, ["jei"] = {"Yei"}, ["jek"] = {"Jeri Kuo"}, ["jel"] = {"Yelmek"}, ["jen"] = {"Dza"}, ["jer"] = {"Jere"}, ["jet"] = {"Manem"}, ["jeu"] = {"Jonkor Bourmataguil"}, ["jgb"] = {"Ngbee"}, ["jge"] = {"Judeo-Georgian"}, ["jgk"] = {"Gwak"}, ["jgo"] = {"Ngomba"}, ["jhi"] = {"Jehai"}, ["jhs"] = {"Jhankot Sign Language"}, ["jia"] = {"Jina"}, ["jib"] = {"Jibu"}, ["jic"] = {"Tol"}, ["jid"] = {"Bu (Kaduna State)"}, ["jie"] = {"Jilbe"}, ["jig"] = {"Jingulu", "Djingili"}, ["jih"] = {"sTodsde", "Shangzhai"}, ["jii"] = {"Jiiddu"}, ["jil"] = {"Jilim"}, ["jim"] = {"Jimi (Cameroon)"}, ["jio"] = {"Jiamao"}, ["jiq"] = {"Guanyinqiao", "Lavrung"}, ["jit"] = {"Jita"}, ["jiu"] = {"Youle Jinuo"}, ["jiv"] = {"Shuar"}, ["jiy"] = {"Buyuan Jinuo"}, ["jje"] = {"Jejueo"}, ["jjr"] = {"Bankal"}, ["jka"] = {"Kaera"}, ["jkm"] = {"Mobwa Karen"}, ["jko"] = {"Kubo"}, ["jkp"] = {"Paku Karen"}, ["jkr"] = {"Koro (India)"}, ["jks"] = {"Amami Koniya Sign Language"}, ["jku"] = {"Labir"}, ["jle"] = {"Ngile"}, ["jls"] = {"Jamaican Sign Language"}, ["jma"] = {"Dima"}, ["jmb"] = {"Zumbun"}, ["jmc"] = {"Machame"}, ["jmd"] = {"Yamdena"}, ["jmi"] = {"Jimi (Nigeria)"}, ["jml"] = {"Jumli"}, ["jmn"] = {"Makuri Naga"}, ["jmr"] = {"Kamara"}, ["jms"] = {"Mashi (Nigeria)"}, ["jmw"] = {"Mouwase"}, ["jmx"] = {"Western Juxtlahuaca Mixtec"}, ["jna"] = {"Jangshung"}, ["jnd"] = {"Jandavra"}, ["jng"] = {"Yangman"}, ["jni"] = {"Janji"}, ["jnj"] = {"Yemsa"}, ["jnl"] = {"Rawat"}, ["jns"] = {"Jaunsari"}, ["job"] = {"Joba"}, ["jod"] = {"Wojenaka"}, ["jog"] = {"Jogi"}, ["jor"] = {"Jorá"}, ["jos"] = {"Jordanian Sign Language"}, ["jow"] = {"Jowulu"}, ["jpa"] = {"Jewish Palestinian Aramaic"}, ["jpr"] = {"Judeo-Persian"}, ["jpx"] = {"Japanese (family)"}, ["jqr"] = {"Jaqaru"}, ["jra"] = {"Jarai"}, ["jrb"] = {"Judeo-Arabic"}, ["jrr"] = {"Jiru"}, ["jrt"] = {"Jakattoe"}, ["jru"] = {"Japrería"}, ["jsl"] = {"Japanese Sign Language"}, ["jua"] = {"Júma"}, ["jub"] = {"Wannu"}, ["juc"] = {"Jurchen"}, ["jud"] = {"Worodougou"}, ["juh"] = {"Hõne"}, ["jui"] = {"Ngadjuri"}, ["juk"] = {"Wapan"}, ["jul"] = {"Jirel"}, ["jum"] = {"Jumjum"}, ["jun"] = {"Juang"}, ["juo"] = {"Jiba"}, ["jup"] = {"Hupdë"}, ["jur"] = {"Jurúna"}, ["jus"] = {"Jumla Sign Language"}, ["jut"] = {"Jutish"}, ["juu"] = {"Ju"}, ["juw"] = {"Wãpha"}, ["juy"] = {"Juray"}, ["jvd"] = {"Javindo"}, ["jvn"] = {"Caribbean Javanese"}, ["jwi"] = {"Jwira-Pepesa"}, ["jya"] = {"Jiarong"}, ["jye"] = {"Judeo-Yemeni Arabic"}, ["jyy"] = {"Jaya"}, ["kaa"] = {"Кара-Калпак", "Каракалпак"}, ["kab"] = {"Kabyle"}, ["kac"] = {"Kachin", "Jingpho"}, ["kad"] = {"Adara"}, ["kae"] = {"Ketangalan"}, ["kaf"] = {"Katso"}, ["kag"] = {"Kajaman"}, ["kah"] = {"Kara (Central African Republic)"}, ["kai"] = {"Karekare"}, ["kaj"] = {"Jju"}, ["kak"] = {"Kalanguya", "Kayapa Kallahan"}, ["kam"] = {"Kamba (Kenya)"}, ["kao"] = {"Xaasongaxango"}, ["kap"] = {"Bezhta"}, ["kaq"] = {"Capanahua"}, ["kar"] = {"Karen languages"}, ["kav"] = {"Katukína"}, ["kaw"] = {"Кави"}, ["kax"] = {"Kao"}, ["kay"] = {"Kamayurá"}, ["kba"] = {"Kalarko"}, ["kbb"] = {"Kaxuiâna"}, ["kbc"] = {"Kadiwéu"}, ["kbd"] = {"Кабард"}, ["kbe"] = {"Kanju"}, ["kbg"] = {"Khamba"}, ["kbh"] = {"Camsá"}, ["kbi"] = {"Kaptiau"}, ["kbj"] = {"Kari"}, ["kbk"] = {"Grass Koiari"}, ["kbl"] = {"Kanembu"}, ["kbm"] = {"Iwal"}, ["kbn"] = {"Kare (Central African Republic)"}, ["kbo"] = {"Keliko"}, ["kbp"] = {"Kabiyè"}, ["kbq"] = {"Kamano"}, ["kbr"] = {"Kafa"}, ["kbs"] = {"Kande"}, ["kbt"] = {"Abadi"}, ["kbu"] = {"Kabutra"}, ["kbv"] = {"Dera (Indonesia)"}, ["kbw"] = {"Kaiep"}, ["kbx"] = {"Ap Ma"}, ["kby"] = {"Manga Kanuri"}, ["kbz"] = {"Duhwa"}, ["kca"] = {"Khanty"}, ["kcb"] = {"Kawacha"}, ["kcc"] = {"Lubila"}, ["kcd"] = {"Ngkâlmpw Kanum"}, ["kce"] = {"Kaivi"}, ["kcf"] = {"Ukaan"}, ["kcg"] = {"Tyap"}, ["kch"] = {"Vono"}, ["kci"] = {"Kamantan"}, ["kcj"] = {"Kobiana"}, ["kck"] = {"Kalanga"}, ["kcl"] = {"Kela (Papua New Guinea)", "Kala"}, ["kcm"] = {"Gula (Central African Republic)"}, ["kcn"] = {"Nubi"}, ["kco"] = {"Kinalakna"}, ["kcp"] = {"Kanga"}, ["kcq"] = {"Kamo"}, ["kcr"] = {"Katla"}, ["kcs"] = {"Koenoem"}, ["kct"] = {"Kaian"}, ["kcu"] = {"Kami (Tanzania)"}, ["kcv"] = {"Kete"}, ["kcw"] = {"Kabwari"}, ["kcx"] = {"Kachama-Ganjule"}, ["kcy"] = {"Korandje"}, ["kcz"] = {"Konongo"}, ["kda"] = {"Worimi"}, ["kdc"] = {"Kutu"}, ["kdd"] = {"Yankunytjatjara"}, ["kde"] = {"Makonde"}, ["kdf"] = {"Mamusi"}, ["kdg"] = {"Seba"}, ["kdh"] = {"Tem"}, ["kdi"] = {"Kumam"}, ["kdj"] = {"Karamojong"}, ["kdk"] = {"Numèè", "Kwényi"}, ["kdl"] = {"Tsikimba"}, ["kdm"] = {"Kagoma"}, ["kdn"] = {"Kunda"}, ["kdo"] = {"Kordofanian languages"}, ["kdp"] = {"Kaningdon-Nindem"}, ["kdq"] = {"Koch"}, ["kdr"] = {"Karaim"}, ["kdt"] = {"Kuy"}, ["kdu"] = {"Kadaru"}, ["kdw"] = {"Koneraw"}, ["kdx"] = {"Kam"}, ["kdy"] = {"Keder", "Keijar"}, ["kdz"] = {"Kwaja"}, ["kea"] = {"Kabuverdianu"}, ["keb"] = {"Kélé"}, ["kec"] = {"Keiga"}, ["ked"] = {"Kerewe"}, ["kee"] = {"Eastern Keres"}, ["kef"] = {"Kpessi"}, ["keg"] = {"Tese"}, ["keh"] = {"Keak"}, ["kei"] = {"Kei"}, ["kej"] = {"Kadar"}, ["kek"] = {"Kekchí"}, ["kel"] = {"Kela (Democratic Republic of Congo)"}, ["kem"] = {"Kemak"}, ["ken"] = {"Kenyang"}, ["keo"] = {"Kakwa"}, ["kep"] = {"Kaikadi"}, ["keq"] = {"Kamar"}, ["ker"] = {"Kera"}, ["kes"] = {"Kugbo"}, ["ket"] = {"Ket"}, ["keu"] = {"Akebu"}, ["kev"] = {"Kanikkaran"}, ["kew"] = {"West Kewa"}, ["kex"] = {"Kukna"}, ["key"] = {"Kupia"}, ["kez"] = {"Kukele"}, ["kfa"] = {"Kodava"}, ["kfb"] = {"Northwestern Kolami"}, ["kfc"] = {"Konda-Dora"}, ["kfd"] = {"Korra Koraga"}, ["kfe"] = {"Kota (India)"}, ["kff"] = {"Koya"}, ["kfg"] = {"Kudiya"}, ["kfh"] = {"Kurichiya"}, ["kfi"] = {"Kannada Kurumba"}, ["kfj"] = {"Kemiehua"}, ["kfk"] = {"Kinnauri"}, ["kfl"] = {"Kung"}, ["kfm"] = {"Khunsari"}, ["kfn"] = {"Kuk"}, ["kfo"] = {"Koro (Côte d'Ivoire)"}, ["kfp"] = {"Korwa"}, ["kfq"] = {"Korku"}, ["kfr"] = {"Kachhi", "Kutchi"}, ["kfs"] = {"Bilaspuri"}, ["kft"] = {"Kanjari"}, ["kfu"] = {"Katkari"}, ["kfv"] = {"Kurmukar"}, ["kfw"] = {"Kharam Naga"}, ["kfx"] = {"Kullu Pahari"}, ["kfy"] = {"Kumaoni"}, ["kfz"] = {"Koromfé"}, ["kga"] = {"Koyaga"}, ["kgb"] = {"Kawe"}, ["kge"] = {"Komering"}, ["kgf"] = {"Kube"}, ["kgg"] = {"Kusunda"}, ["kgi"] = {"Selangor Sign Language"}, ["kgj"] = {"Gamale Kham"}, ["kgk"] = {"Kaiwá"}, ["kgl"] = {"Kunggari"}, ["kgm"] = {"Karipúna"}, ["kgn"] = {"Karingani"}, ["kgo"] = {"Krongo"}, ["kgp"] = {"Kaingang"}, ["kgq"] = {"Kamoro"}, ["kgr"] = {"Abun"}, ["kgs"] = {"Kumbainggar"}, ["kgt"] = {"Somyev"}, ["kgu"] = {"Kobol"}, ["kgv"] = {"Karas"}, ["kgw"] = {"Karon Dori"}, ["kgx"] = {"Kamaru"}, ["kgy"] = {"Kyerung"}, ["kha"] = {"Khasi"}, ["khb"] = {"Lü"}, ["khc"] = {"Tukang Besi North"}, ["khd"] = {"Bädi Kanum"}, ["khe"] = {"Korowai"}, ["khf"] = {"Khuen"}, ["khg"] = {"Khams Tibetan"}, ["khh"] = {"Kehu"}, ["khi"] = {"Khoisan languages"}, ["khj"] = {"Kuturmi"}, ["khk"] = {"Halh Mongolian"}, ["khl"] = {"Lusi"}, ["khn"] = {"Khandesi"}, ["kho"] = {"Khotanese", "Sakan"}, ["khp"] = {"Kapori", "Kapauri"}, ["khq"] = {"Koyra Chiini Songhay"}, ["khr"] = {"Kharia"}, ["khs"] = {"Kasua"}, ["kht"] = {"Khamti"}, ["khu"] = {"Nkhumbi"}, ["khv"] = {"Khvarshi"}, ["khw"] = {"Ховар"}, ["khx"] = {"Kanu"}, ["khy"] = {"Kele (Democratic Republic of Congo)"}, ["khz"] = {"Keapara"}, ["kia"] = {"Kim"}, ["kib"] = {"Koalib"}, ["kic"] = {"Kickapoo"}, ["kid"] = {"Koshin"}, ["kie"] = {"Kibet"}, ["kif"] = {"Eastern Parbate Kham"}, ["kig"] = {"Kimaama", "Kimaghima"}, ["kih"] = {"Kilmeri"}, ["kii"] = {"Kitsai"}, ["kij"] = {"Kilivila"}, ["kil"] = {"Kariya"}, ["kim"] = {"Karagas"}, ["kio"] = {"Kiowa"}, ["kip"] = {"Sheshi Kham"}, ["kiq"] = {"Kosadle", "Kosare"}, ["kis"] = {"Kis"}, ["kit"] = {"Agob"}, ["kiu"] = {"Kirmanjki (individual language)"}, ["kiv"] = {"Kimbu"}, ["kiw"] = {"Northeast Kiwai"}, ["kix"] = {"Khiamniungan Naga"}, ["kiy"] = {"Kirikiri"}, ["kiz"] = {"Kisi"}, ["kja"] = {"Mlap"}, ["kjb"] = {"Q'anjob'al", "Kanjobal"}, ["kjc"] = {"Coastal Konjo"}, ["kjd"] = {"Southern Kiwai"}, ["kje"] = {"Kisar"}, ["kjg"] = {"Khmu"}, ["kjh"] = {"Khakas"}, ["kji"] = {"Zabana"}, ["kjj"] = {"Khinalugh"}, ["kjk"] = {"Highland Konjo"}, ["kjl"] = {"Western Parbate Kham"}, ["kjm"] = {"Kháng"}, ["kjn"] = {"Kunjen"}, ["kjo"] = {"Harijan Kinnauri"}, ["kjp"] = {"Pwo Eastern Karen"}, ["kjq"] = {"Western Keres"}, ["kjr"] = {"Kurudu"}, ["kjs"] = {"East Kewa"}, ["kjt"] = {"Phrae Pwo Karen"}, ["kju"] = {"Kashaya"}, ["kjv"] = {"Kaikavian Literary Language"}, ["kjx"] = {"Ramopa"}, ["kjy"] = {"Erave"}, ["kjz"] = {"Bumthangkha"}, ["kka"] = {"Kakanda"}, ["kkb"] = {"Kwerisa"}, ["kkc"] = {"Odoodee"}, ["kkd"] = {"Kinuku"}, ["kke"] = {"Kakabe"}, ["kkf"] = {"Kalaktang Monpa"}, ["kkg"] = {"Mabaka Valley Kalinga"}, ["kkh"] = {"Khün"}, ["kki"] = {"Kagulu"}, ["kkj"] = {"Kako"}, ["kkk"] = {"Kokota"}, ["kkl"] = {"Kosarek Yale"}, ["kkm"] = {"Kiong"}, ["kkn"] = {"Kon Keu"}, ["kko"] = {"Karko"}, ["kkp"] = {"Gugubera", "Koko-Bera"}, ["kkq"] = {"Kaeku"}, ["kkr"] = {"Kir-Balar"}, ["kks"] = {"Giiwo"}, ["kkt"] = {"Koi"}, ["kku"] = {"Tumi"}, ["kkv"] = {"Kangean"}, ["kkw"] = {"Teke-Kukuya"}, ["kkx"] = {"Kohin"}, ["kky"] = {"Guugu Yimidhirr", "Guguyimidjir"}, ["kkz"] = {"Kaska"}, ["kla"] = {"Klamath-Modoc"}, ["klb"] = {"Kiliwa"}, ["klc"] = {"Kolbila"}, ["kld"] = {"Gamilaraay"}, ["kle"] = {"Kulung (Nepal)"}, ["klf"] = {"Kendeje"}, ["klg"] = {"Tagakaulo"}, ["klh"] = {"Weliki"}, ["kli"] = {"Kalumpang"}, ["klj"] = {"Khalaj"}, ["klk"] = {"Kono (Nigeria)"}, ["kll"] = {"Kagan Kalagan"}, ["klm"] = {"Migum"}, ["kln"] = {"Kalenjin"}, ["klo"] = {"Kapya"}, ["klp"] = {"Kamasa"}, ["klq"] = {"Rumu"}, ["klr"] = {"Khaling"}, ["kls"] = {"Kalasha"}, ["klt"] = {"Nukna"}, ["klu"] = {"Klao"}, ["klv"] = {"Maskelynes"}, ["klw"] = {"Tado", "Lindu"}, ["klx"] = {"Koluwawa"}, ["kly"] = {"Kalao"}, ["klz"] = {"Kabola"}, ["kma"] = {"Konni"}, ["kmb"] = {"Kimbundu"}, ["kmc"] = {"Southern Dong"}, ["kmd"] = {"Majukayang Kalinga"}, ["kme"] = {"Bakole"}, ["kmf"] = {"Kare (Papua New Guinea)"}, ["kmg"] = {"Kâte"}, ["kmh"] = {"Kalam"}, ["kmi"] = {"Kami (Nigeria)"}, ["kmj"] = {"Kumarbhag Paharia"}, ["kmk"] = {"Limos Kalinga"}, ["kml"] = {"Tanudan Kalinga"}, ["kmm"] = {"Kom (India)"}, ["kmn"] = {"Awtuw"}, ["kmo"] = {"Kwoma"}, ["kmp"] = {"Gimme"}, ["kmq"] = {"Kwama"}, ["kmr"] = {"Northern Kurdish"}, ["kms"] = {"Kamasau"}, ["kmt"] = {"Kemtuik"}, ["kmu"] = {"Kanite"}, ["kmv"] = {"Karipúna Creole French"}, ["kmw"] = {"Komo (Democratic Republic of Congo)"}, ["kmx"] = {"Waboda"}, ["kmy"] = {"Koma"}, ["kmz"] = {"Khorasani Turkish"}, ["kna"] = {"Dera (Nigeria)"}, ["knb"] = {"Lubuagan Kalinga"}, ["knc"] = {"Central Kanuri"}, ["knd"] = {"Konda"}, ["kne"] = {"Kankanaey"}, ["knf"] = {"Mankanya"}, ["kng"] = {"Koongo"}, ["kni"] = {"Kanufi"}, ["knj"] = {"Western Kanjobal"}, ["knk"] = {"Kuranko"}, ["knl"] = {"Keninjal"}, ["knm"] = {"Kanamarí"}, ["knn"] = {"Konkani (individual language)"}, ["kno"] = {"Kono (Sierra Leone)"}, ["knp"] = {"Kwanja"}, ["knq"] = {"Kintaq"}, ["knr"] = {"Kaningra"}, ["kns"] = {"Kensiu"}, ["knt"] = {"Panoan Katukína"}, ["knu"] = {"Kono (Guinea)"}, ["knv"] = {"Tabo"}, ["knw"] = {"Kung-Ekoka"}, ["knx"] = {"Kendayan", "Salako"}, ["kny"] = {"Kanyok"}, ["knz"] = {"Kalamsé"}, ["koa"] = {"Konomala"}, ["koc"] = {"Kpati"}, ["kod"] = {"Kodi"}, ["koe"] = {"Kacipo-Bale Suri"}, ["kof"] = {"Kubi"}, ["kog"] = {"Cogui", "Kogi"}, ["koh"] = {"Koyo"}, ["koi"] = {"Komi-Permyak"}, ["kok"] = {"Konkani (macrolanguage)"}, ["kol"] = {"Kol (Papua New Guinea)"}, ["koo"] = {"Konzo"}, ["kop"] = {"Waube"}, ["koq"] = {"Kota (Gabon)"}, ["kos"] = {"Kosraean"}, ["kot"] = {"Lagwan"}, ["kou"] = {"Koke"}, ["kov"] = {"Kudu-Camo"}, ["kow"] = {"Kugama"}, ["koy"] = {"Koyukon"}, ["koz"] = {"Korak"}, ["kpa"] = {"Kutto"}, ["kpb"] = {"Mullu Kurumba"}, ["kpc"] = {"Curripaco"}, ["kpd"] = {"Koba"}, ["kpe"] = {"Kpelle"}, ["kpf"] = {"Komba"}, ["kpg"] = {"Kapingamarangi"}, ["kph"] = {"Kplang"}, ["kpi"] = {"Kofei"}, ["kpj"] = {"Karajá"}, ["kpk"] = {"Kpan"}, ["kpl"] = {"Kpala"}, ["kpm"] = {"Koho"}, ["kpn"] = {"Kepkiriwát"}, ["kpo"] = {"Ikposo"}, ["kpq"] = {"Korupun-Sela"}, ["kpr"] = {"Korafe-Yegha"}, ["kps"] = {"Tehit"}, ["kpt"] = {"Karata"}, ["kpu"] = {"Kafoa"}, ["kpv"] = {"Komi-Zyrian"}, ["kpw"] = {"Kobon"}, ["kpx"] = {"Mountain Koiali"}, ["kpy"] = {"Koryak"}, ["kpz"] = {"Kupsabiny"}, ["kqa"] = {"Mum"}, ["kqb"] = {"Kovai"}, ["kqc"] = {"Doromu-Koki"}, ["kqd"] = {"Koy Sanjaq Surat"}, ["kqe"] = {"Kalagan"}, ["kqf"] = {"Kakabai"}, ["kqg"] = {"Khe"}, ["kqh"] = {"Kisankasa"}, ["kqi"] = {"Koitabu"}, ["kqj"] = {"Koromira"}, ["kqk"] = {"Kotafon Gbe"}, ["kql"] = {"Kyenele"}, ["kqm"] = {"Khisa"}, ["kqn"] = {"Kaonde"}, ["kqo"] = {"Eastern Krahn"}, ["kqp"] = {"Kimré"}, ["kqq"] = {"Krenak"}, ["kqr"] = {"Kimaragang"}, ["kqs"] = {"Northern Kissi"}, ["kqt"] = {"Klias River Kadazan"}, ["kqu"] = {"Seroa"}, ["kqv"] = {"Okolod"}, ["kqw"] = {"Kandas"}, ["kqx"] = {"Mser"}, ["kqy"] = {"Koorete"}, ["kqz"] = {"Korana"}, ["kra"] = {"Kumhali"}, ["krb"] = {"Karkin"}, ["krc"] = {"Карачай-Балкар"}, ["krd"] = {"Kairui-Midiki"}, ["kre"] = {"Panará"}, ["krf"] = {"Koro (Vanuatu)"}, ["krh"] = {"Kurama"}, ["kri"] = {"Krio"}, ["krj"] = {"Kinaray-A"}, ["krk"] = {"Kerek"}, ["krl"] = {"Karelian"}, ["krn"] = {"Sapo"}, ["kro"] = {"Kru languages"}, ["krp"] = {"Korop"}, ["krr"] = {"Krung"}, ["krs"] = {"Gbaya (Sudan)"}, ["krt"] = {"Tumari Kanuri"}, ["kru"] = {"Kurukh"}, ["krv"] = {"Kavet"}, ["krw"] = {"Western Krahn"}, ["krx"] = {"Karon"}, ["kry"] = {"Kryts"}, ["krz"] = {"Sota Kanum"}, ["ksa"] = {"Shuwa-Zamani"}, ["ksb"] = {"Shambala"}, ["ksc"] = {"Southern Kalinga"}, ["ksd"] = {"Kuanua"}, ["kse"] = {"Kuni"}, ["ksf"] = {"Bafia"}, ["ksg"] = {"Kusaghe"}, ["ksh"] = {"Кёльн"}, ["ksi"] = {"Krisa", "I'saka"}, ["ksj"] = {"Uare"}, ["ksk"] = {"Kansa"}, ["ksl"] = {"Kumalu"}, ["ksm"] = {"Kumba"}, ["ksn"] = {"Kasiguranin"}, ["kso"] = {"Kofa"}, ["ksp"] = {"Kaba"}, ["ksq"] = {"Kwaami"}, ["ksr"] = {"Borong"}, ["kss"] = {"Southern Kisi"}, ["kst"] = {"Winyé"}, ["ksu"] = {"Khamyang"}, ["ksv"] = {"Kusu"}, ["ksw"] = {"S'gaw Karen"}, ["ksx"] = {"Kedang"}, ["ksy"] = {"Kharia Thar"}, ["ksz"] = {"Kodaku"}, ["kta"] = {"Katua"}, ["ktb"] = {"Kambaata"}, ["ktc"] = {"Kholok"}, ["ktd"] = {"Kokata", "Kukatha"}, ["kte"] = {"Nubri"}, ["ktf"] = {"Kwami"}, ["ktg"] = {"Kalkutung"}, ["kth"] = {"Karanga"}, ["kti"] = {"North Muyu"}, ["ktj"] = {"Plapo Krumen"}, ["ktk"] = {"Kaniet"}, ["ktl"] = {"Koroshi"}, ["ktm"] = {"Kurti"}, ["ktn"] = {"Karitiâna"}, ["kto"] = {"Kuot"}, ["ktp"] = {"Kaduo"}, ["ktq"] = {"Katabaga"}, ["kts"] = {"South Muyu"}, ["ktt"] = {"Ketum"}, ["ktu"] = {"Kituba (Democratic Republic of Congo)"}, ["ktv"] = {"Eastern Katu"}, ["ktw"] = {"Kato"}, ["ktx"] = {"Kaxararí"}, ["kty"] = {"Kango (Bas-Uélé District)"}, ["ktz"] = {"Juǀʼhoan", "Juǀʼhoansi"}, ["kub"] = {"Kutep"}, ["kuc"] = {"Kwinsu"}, ["kud"] = {"'Auhelawa"}, ["kue"] = {"Kuman (Papua New Guinea)"}, ["kuf"] = {"Western Katu"}, ["kug"] = {"Kupa"}, ["kuh"] = {"Kushi"}, ["kui"] = {"Kuikúro-Kalapálo", "Kalapalo"}, ["kuj"] = {"Kuria"}, ["kuk"] = {"Kepo'"}, ["kul"] = {"Kulere"}, ["kum"] = {"Кумык"}, ["kun"] = {"Kunama"}, ["kuo"] = {"Kumukio"}, ["kup"] = {"Kunimaipa"}, ["kuq"] = {"Karipuna"}, ["kus"] = {"Kusaal"}, ["kut"] = {"Kutenai"}, ["kuu"] = {"Upper Kuskokwim"}, ["kuv"] = {"Kur"}, ["kuw"] = {"Kpagua"}, ["kux"] = {"Kukatja"}, ["kuy"] = {"Kuuku-Ya'u"}, ["kuz"] = {"Kunza"}, ["kva"] = {"Bagvalal"}, ["kvb"] = {"Kubu"}, ["kvc"] = {"Kove"}, ["kvd"] = {"Kui (Indonesia)"}, ["kve"] = {"Kalabakan"}, ["kvf"] = {"Kabalai"}, ["kvg"] = {"Kuni-Boazi"}, ["kvh"] = {"Komodo"}, ["kvi"] = {"Kwang"}, ["kvj"] = {"Psikye"}, ["kvk"] = {"Korean Sign Language"}, ["kvl"] = {"Kayaw"}, ["kvm"] = {"Kendem"}, ["kvn"] = {"Border Kuna"}, ["kvo"] = {"Dobel"}, ["kvp"] = {"Kompane"}, ["kvq"] = {"Geba Karen"}, ["kvr"] = {"Kerinci"}, ["kvt"] = {"Lahta Karen", "Lahta"}, ["kvu"] = {"Yinbaw Karen"}, ["kvv"] = {"Kola"}, ["kvw"] = {"Wersing"}, ["kvx"] = {"Parkari Koli"}, ["kvy"] = {"Yintale Karen", "Yintale"}, ["kvz"] = {"Tsakwambo", "Tsaukambo"}, ["kwa"] = {"Dâw"}, ["kwb"] = {"Kwa"}, ["kwc"] = {"Likwala"}, ["kwd"] = {"Kwaio"}, ["kwe"] = {"Kwerba"}, ["kwf"] = {"Kwara'ae"}, ["kwg"] = {"Sara Kaba Deme"}, ["kwh"] = {"Kowiai"}, ["kwi"] = {"Awa-Cuaiquer"}, ["kwj"] = {"Kwanga"}, ["kwk"] = {"Kwakiutl"}, ["kwl"] = {"Kofyar"}, ["kwm"] = {"Kwambi"}, ["kwn"] = {"Квангали"}, ["kwo"] = {"Kwomtari"}, ["kwp"] = {"Kodia"}, ["kwr"] = {"Kwer"}, ["kws"] = {"Kwese"}, ["kwt"] = {"Kwesten"}, ["kwu"] = {"Kwakum"}, ["kwv"] = {"Sara Kaba Náà"}, ["kww"] = {"Kwinti"}, ["kwx"] = {"Khirwar"}, ["kwy"] = {"San Salvador Kongo"}, ["kwz"] = {"Kwadi"}, ["kxa"] = {"Kairiru"}, ["kxb"] = {"Krobu"}, ["kxc"] = {"Konso", "Khonso"}, ["kxd"] = {"Brunei"}, ["kxf"] = {"Manumanaw Karen", "Manumanaw"}, ["kxh"] = {"Karo (Ethiopia)"}, ["kxi"] = {"Keningau Murut"}, ["kxj"] = {"Kulfa"}, ["kxk"] = {"Zayein Karen"}, ["kxm"] = {"Northern Khmer"}, ["kxn"] = {"Kanowit-Tanjong Melanau"}, ["kxo"] = {"Kanoé"}, ["kxp"] = {"Wadiyara Koli"}, ["kxq"] = {"Smärky Kanum"}, ["kxr"] = {"Koro (Papua New Guinea)"}, ["kxs"] = {"Kangjia"}, ["kxt"] = {"Koiwat"}, ["kxv"] = {"Kuvi"}, ["kxw"] = {"Konai"}, ["kxx"] = {"Likuba"}, ["kxy"] = {"Kayong"}, ["kxz"] = {"Kerewo"}, ["kya"] = {"Kwaya"}, ["kyb"] = {"Butbut Kalinga"}, ["kyc"] = {"Kyaka"}, ["kyd"] = {"Karey"}, ["kye"] = {"Krache"}, ["kyf"] = {"Kouya"}, ["kyg"] = {"Keyagana"}, ["kyh"] = {"Karok"}, ["kyi"] = {"Kiput"}, ["kyj"] = {"Karao"}, ["kyk"] = {"Kamayo"}, ["kyl"] = {"Kalapuya"}, ["kym"] = {"Kpatili"}, ["kyn"] = {"Northern Binukidnon"}, ["kyo"] = {"Kelon"}, ["kyp"] = {"Kang"}, ["kyq"] = {"Kenga"}, ["kyr"] = {"Kuruáya"}, ["kys"] = {"Baram Kayan"}, ["kyt"] = {"Kayagar"}, ["kyu"] = {"Western Kayah"}, ["kyv"] = {"Kayort"}, ["kyw"] = {"Kudmali"}, ["kyx"] = {"Rapoisi"}, ["kyy"] = {"Kambaira"}, ["kyz"] = {"Kayabí"}, ["kza"] = {"Western Karaboro"}, ["kzb"] = {"Kaibobo"}, ["kzc"] = {"Bondoukou Kulango"}, ["kzd"] = {"Kadai"}, ["kze"] = {"Kosena"}, ["kzf"] = {"Da'a Kaili"}, ["kzg"] = {"Kikai"}, ["kzi"] = {"Kelabit"}, ["kzk"] = {"Kazukuru"}, ["kzl"] = {"Kayeli"}, ["kzm"] = {"Kais"}, ["kzn"] = {"Kokola"}, ["kzo"] = {"Kaningi"}, ["kzp"] = {"Kaidipang"}, ["kzq"] = {"Kaike"}, ["kzr"] = {"Karang"}, ["kzs"] = {"Sugut Dusun"}, ["kzu"] = {"Kayupulau"}, ["kzv"] = {"Komyandaret"}, ["kzw"] = {"Karirí-Xocó"}, ["kzx"] = {"Kamarian"}, ["kzy"] = {"Kango (Tshopo District)"}, ["kzz"] = {"Kalabra"}, ["laa"] = {"Southern Subanen"}, ["lab"] = {"Linear A"}, ["lac"] = {"Lacandon"}, ["lad"] = {"Ladino"}, ["lae"] = {"Pattani"}, ["laf"] = {"Lafofa"}, ["lag"] = {"Langi"}, ["lah"] = {"Lahnda"}, ["lai"] = {"Lambya"}, ["laj"] = {"Lango (Uganda)"}, ["lak"] = {"Laka (Nigeria)"}, ["lal"] = {"Lalia"}, ["lam"] = {"Lamba"}, ["lan"] = {"Laru"}, ["lap"] = {"Laka (Chad)"}, ["laq"] = {"Qabiao"}, ["lar"] = {"Larteh"}, ["las"] = {"Lama (Togo)"}, ["lau"] = {"Laba"}, ["law"] = {"Lauje"}, ["lax"] = {"Tiwa"}, ["lay"] = {"Lama Bai"}, ["laz"] = {"Aribwatsa"}, ["lbb"] = {"Label"}, ["lbc"] = {"Lakkia"}, ["lbe"] = {"Лак"}, ["lbf"] = {"Tinani"}, ["lbg"] = {"Laopang"}, ["lbi"] = {"La'bi"}, ["lbj"] = {"Ladakhi"}, ["lbk"] = {"Central Bontok"}, ["lbl"] = {"Libon Bikol"}, ["lbm"] = {"Lodhi"}, ["lbn"] = {"Rmeet"}, ["lbo"] = {"Laven"}, ["lbq"] = {"Wampar"}, ["lbr"] = {"Lohorung"}, ["lbs"] = {"Libyan Sign Language"}, ["lbt"] = {"Lachi"}, ["lbu"] = {"Labu"}, ["lbv"] = {"Lavatbura-Lamusong"}, ["lbw"] = {"Tolaki"}, ["lbx"] = {"Lawangan"}, ["lby"] = {"Lamalama", "Lamu-Lamu"}, ["lbz"] = {"Lardil"}, ["lcc"] = {"Legenyem"}, ["lcd"] = {"Lola"}, ["lce"] = {"Loncong", "Sekak"}, ["lcf"] = {"Lubu"}, ["lch"] = {"Luchazi"}, ["lcl"] = {"Lisela"}, ["lcm"] = {"Tungag"}, ["lcp"] = {"Western Lawa"}, ["lcq"] = {"Luhu"}, ["lcs"] = {"Lisabata-Nuniali"}, ["lda"] = {"Kla-Dan"}, ["ldb"] = {"Dũya"}, ["ldd"] = {"Luri"}, ["ldg"] = {"Lenyima"}, ["ldh"] = {"Lamja-Dengsa-Tola"}, ["ldi"] = {"Laari"}, ["ldj"] = {"Lemoro"}, ["ldk"] = {"Leelau"}, ["ldl"] = {"Kaan"}, ["ldm"] = {"Landoma"}, ["ldn"] = {"Láadan"}, ["ldo"] = {"Loo"}, ["ldp"] = {"Tso"}, ["ldq"] = {"Lufu"}, ["lea"] = {"Lega-Shabunda"}, ["leb"] = {"Lala-Bisa"}, ["lec"] = {"Leco"}, ["led"] = {"Lendu"}, ["lee"] = {"Lyélé"}, ["lef"] = {"Lelemi"}, ["leh"] = {"Lenje"}, ["lei"] = {"Lemio"}, ["lej"] = {"Lengola"}, ["lek"] = {"Leipon"}, ["lel"] = {"Lele (Democratic Republic of Congo)"}, ["lem"] = {"Nomaande"}, ["len"] = {"Lenca"}, ["leo"] = {"Leti (Cameroon)"}, ["lep"] = {"Lepcha"}, ["leq"] = {"Lembena"}, ["ler"] = {"Lenkau"}, ["les"] = {"Lese"}, ["let"] = {"Lesing-Gelimi", "Amio-Gelimi"}, ["leu"] = {"Kara (Papua New Guinea)"}, ["lev"] = {"Lamma"}, ["lew"] = {"Ledo Kaili"}, ["lex"] = {"Luang"}, ["ley"] = {"Lemolang"}, ["lez"] = {"Лезги"}, ["lfa"] = {"Lefa"}, ["lfn"] = {"Lingua Franca Nova"}, ["lga"] = {"Lungga"}, ["lgb"] = {"Laghu"}, ["lgg"] = {"Lugbara"}, ["lgh"] = {"Laghuu"}, ["lgi"] = {"Lengilu"}, ["lgk"] = {"Lingarak", "Neverver"}, ["lgl"] = {"Wala"}, ["lgm"] = {"Lega-Mwenga"}, ["lgn"] = {"T'apo", "Opuuo"}, ["lgq"] = {"Logba"}, ["lgr"] = {"Lengo"}, ["lgt"] = {"Pahi"}, ["lgu"] = {"Longgu"}, ["lgz"] = {"Ligenza"}, ["lha"] = {"Laha (Viet Nam)"}, ["lhh"] = {"Laha (Indonesia)"}, ["lhi"] = {"Lahu Shi"}, ["lhl"] = {"Lahul Lohar"}, ["lhm"] = {"Lhomi"}, ["lhn"] = {"Lahanan"}, ["lhp"] = {"Lhokpu"}, ["lhs"] = {"Mlahsö"}, ["lht"] = {"Lo-Toga"}, ["lhu"] = {"Lahu"}, ["lia"] = {"West-Central Limba"}, ["lib"] = {"Likum"}, ["lic"] = {"Hlai"}, ["lid"] = {"Nyindrou"}, ["lie"] = {"Likila"}, ["lif"] = {"Limbu"}, ["lig"] = {"Ligbi"}, ["lih"] = {"Lihir"}, ["lij"] = {"Лигур"}, ["lik"] = {"Lika"}, ["lil"] = {"Lillooet"}, ["lio"] = {"Liki"}, ["lip"] = {"Sekpele"}, ["liq"] = {"Libido"}, ["lir"] = {"Liberian English"}, ["lis"] = {"Lisu"}, ["liu"] = {"Logorik"}, ["liv"] = {"Liv"}, ["liw"] = {"Col"}, ["lix"] = {"Liabuku"}, ["liy"] = {"Banda-Bambari"}, ["liz"] = {"Libinza"}, ["lja"] = {"Golpa"}, ["lje"] = {"Rampi"}, ["lji"] = {"Laiyolo"}, ["ljl"] = {"Li'o"}, ["ljp"] = {"Lampung Api"}, ["ljw"] = {"Yirandali"}, ["ljx"] = {"Yuru"}, ["lka"] = {"Lakalei"}, ["lkb"] = {"Kabras", "Lukabaras"}, ["lkc"] = {"Kucong"}, ["lkd"] = {"Lakondê"}, ["lke"] = {"Kenyi"}, ["lkh"] = {"Lakha"}, ["lki"] = {"Laki"}, ["lkj"] = {"Remun"}, ["lkl"] = {"Laeko-Libuat"}, ["lkm"] = {"Kalaamaya"}, ["lkn"] = {"Lakon", "Vure"}, ["lko"] = {"Khayo", "Olukhayo"}, ["lkr"] = {"Päri"}, ["lks"] = {"Kisa", "Olushisa"}, ["lkt"] = {"Lakota"}, ["lku"] = {"Kungkari"}, ["lky"] = {"Lokoya"}, ["lla"] = {"Lala-Roba"}, ["llb"] = {"Lolo"}, ["llc"] = {"Lele (Guinea)"}, ["lld"] = {"Ladin"}, ["lle"] = {"Lele (Papua New Guinea)"}, ["llf"] = {"Hermit"}, ["llg"] = {"Lole"}, ["llh"] = {"Lamu"}, ["lli"] = {"Teke-Laali"}, ["llj"] = {"Ladji Ladji"}, ["llk"] = {"Lelak"}, ["lll"] = {"Lilau"}, ["llm"] = {"Lasalimu"}, ["lln"] = {"Lele (Chad)"}, ["llp"] = {"North Efate"}, ["llq"] = {"Lolak"}, ["lls"] = {"Lithuanian Sign Language"}, ["llu"] = {"Lau"}, ["llx"] = {"Lauan"}, ["lma"] = {"East Limba"}, ["lmb"] = {"Merei"}, ["lmc"] = {"Limilngan"}, ["lmd"] = {"Lumun"}, ["lme"] = {"Pévé"}, ["lmf"] = {"South Lembata"}, ["lmg"] = {"Lamogai"}, ["lmh"] = {"Lambichhong"}, ["lmi"] = {"Lombi"}, ["lmj"] = {"West Lembata"}, ["lmk"] = {"Lamkang"}, ["lml"] = {"Hano"}, ["lmn"] = {"Lambadi"}, ["lmo"] = {"Ломбард"}, ["lmp"] = {"Limbum"}, ["lmq"] = {"Lamatuka"}, ["lmr"] = {"Lamalera"}, ["lmu"] = {"Lamenu"}, ["lmv"] = {"Lomaiviti"}, ["lmw"] = {"Lake Miwok"}, ["lmx"] = {"Laimbue"}, ["lmy"] = {"Lamboya"}, ["lna"] = {"Langbashe"}, ["lnb"] = {"Mbalanhu"}, ["lnd"] = {"Lundayeh", "Lun Bawang"}, ["lng"] = {"Langobardic"}, ["lnh"] = {"Lanoh"}, ["lni"] = {"Daantanai'"}, ["lnj"] = {"Leningitij"}, ["lnl"] = {"South Central Banda"}, ["lnm"] = {"Langam"}, ["lnn"] = {"Lorediakarkar"}, ["lno"] = {"Lango (South Sudan)"}, ["lns"] = {"Lamnso'"}, ["lnu"] = {"Longuda"}, ["lnw"] = {"Lanima"}, ["lnz"] = {"Lonzo"}, ["loa"] = {"Loloda"}, ["lob"] = {"Lobi"}, ["loc"] = {"Inonhan"}, ["loe"] = {"Saluan"}, ["lof"] = {"Logol"}, ["log"] = {"Logo"}, ["loh"] = {"Narim"}, ["loi"] = {"Loma (Côte d'Ivoire)"}, ["loj"] = {"Lou"}, ["lok"] = {"Loko"}, ["lol"] = {"Mongo"}, ["lom"] = {"Loma (Liberia)"}, ["lon"] = {"Malawi Lomwe"}, ["loo"] = {"Lombo"}, ["lop"] = {"Lopa"}, ["loq"] = {"Lobala"}, ["lor"] = {"Téén"}, ["los"] = {"Loniu"}, ["lot"] = {"Otuho"}, ["lou"] = {"Louisiana Creole"}, ["lov"] = {"Lopi"}, ["low"] = {"Tampias Lobu"}, ["lox"] = {"Loun"}, ["loy"] = {"Loke"}, ["loz"] = {"Лози"}, ["lpa"] = {"Lelepa"}, ["lpe"] = {"Lepki"}, ["lpn"] = {"Long Phuri Naga"}, ["lpo"] = {"Lipo"}, ["lpx"] = {"Lopit"}, ["lra"] = {"Rara Bakati'"}, ["lrc"] = {"Northern Luri"}, ["lre"] = {"Laurentian"}, ["lrg"] = {"Ларагия"}, ["lri"] = {"Marachi", "Olumarachi"}, ["lrk"] = {"Loarki"}, ["lrl"] = {"Lari"}, ["lrm"] = {"Marama", "Olumarama"}, ["lrn"] = {"Lorang"}, ["lro"] = {"Laro"}, ["lrr"] = {"Southern Yamphu"}, ["lrt"] = {"Larantuka Malay"}, ["lrv"] = {"Larevat"}, ["lrz"] = {"Lemerig"}, ["lsa"] = {"Lasgerdi"}, ["lsb"] = {"Burundian Sign Language", "Langue des Signes Burundaise"}, ["lsd"] = {"Lishana Deni"}, ["lse"] = {"Lusengo"}, ["lsh"] = {"Lish"}, ["lsi"] = {"Lashi"}, ["lsl"] = {"Latvian Sign Language"}, ["lsm"] = {"Saamia", "Olusamia"}, ["lsn"] = {"Tibetan Sign Language"}, ["lso"] = {"Laos Sign Language"}, ["lsp"] = {"Panamanian Sign Language", "Lengua de Señas Panameñas"}, ["lsr"] = {"Aruop"}, ["lss"] = {"Lasi"}, ["lst"] = {"Trinidad and Tobago Sign Language"}, ["lsv"] = {"Sivia Sign Language"}, ["lsy"] = {"Mauritian Sign Language"}, ["ltc"] = {"Late Middle Chinese"}, ["ltg"] = {"Латгал"}, ["lth"] = {"Thur"}, ["lti"] = {"Leti (Indonesia)"}, ["ltn"] = {"Latundê"}, ["lto"] = {"Tsotso", "Olutsotso"}, ["lts"] = {"Tachoni", "Lutachoni"}, ["ltu"] = {"Latu"}, ["lua"] = {"Luba-Lulua"}, ["luc"] = {"Aringa"}, ["lud"] = {"Ludian"}, ["lue"] = {"Luvale"}, ["luf"] = {"Laua"}, ["lui"] = {"Luiseno"}, ["luj"] = {"Luna"}, ["luk"] = {"Lunanakha"}, ["lul"] = {"Olu'bo"}, ["lum"] = {"Luimbi"}, ["lun"] = {"Lunda"}, ["luo"] = {"Luo (Kenya and Tanzania)", "Dholuo"}, ["lup"] = {"Lumbu"}, ["luq"] = {"Lucumi"}, ["lur"] = {"Laura"}, ["lus"] = {"Lushai"}, ["lut"] = {"Лушуцид"}, ["luu"] = {"Lumba-Yakkha"}, ["luv"] = {"Luwati"}, ["luw"] = {"Luo (Cameroon)"}, ["luy"] = {"Luyia", "Oluluyia"}, ["luz"] = {"Southern Luri"}, ["lva"] = {"Maku'a"}, ["lvi"] = {"Lavi"}, ["lvk"] = {"Lavukaleve"}, ["lvs"] = {"Standard Latvian"}, ["lvu"] = {"Levuka"}, ["lwa"] = {"Lwalu"}, ["lwe"] = {"Lewo Eleng"}, ["lwg"] = {"Wanga", "Oluwanga"}, ["lwh"] = {"White Lachi"}, ["lwl"] = {"Eastern Lawa"}, ["lwm"] = {"Laomian"}, ["lwo"] = {"Luwo"}, ["lws"] = {"Malawian Sign Language"}, ["lwt"] = {"Lewotobi"}, ["lwu"] = {"Lawu"}, ["lww"] = {"Lewo"}, ["lxm"] = {"Lakurumau"}, ["lya"] = {"Layakha"}, ["lyg"] = {"Lyngngam"}, ["lyn"] = {"Luyana"}, ["lzh"] = {"Literary Chinese"}, ["lzl"] = {"Litzlitz"}, ["lzn"] = {"Leinong Naga"}, ["lzz"] = {"Laz"}, ["maa"] = {"San Jerónimo Tecóatl Mazatec"}, ["mab"] = {"Yutanduchi Mixtec"}, ["mad"] = {"Madurese"}, ["mae"] = {"Bo-Rukul"}, ["maf"] = {"Mafa"}, ["mag"] = {"Magahi"}, ["mai"] = {"Maithili"}, ["maj"] = {"Jalapa De Díaz Mazatec"}, ["mak"] = {"Makasar"}, ["mam"] = {"Mam"}, ["man"] = {"Mandingo", "Manding"}, ["map"] = {"Austronesian languages"}, ["maq"] = {"Chiquihuitlán Mazatec"}, ["mas"] = {"Masai"}, ["mat"] = {"San Francisco Matlatzinca"}, ["mau"] = {"Huautla Mazatec"}, ["mav"] = {"Sateré-Mawé"}, ["maw"] = {"Mampruli"}, ["max"] = {"North Moluccan Malay"}, ["maz"] = {"Central Mazahua"}, ["mba"] = {"Higaonon"}, ["mbb"] = {"Western Bukidnon Manobo"}, ["mbc"] = {"Macushi"}, ["mbd"] = {"Dibabawon Manobo"}, ["mbe"] = {"Molale"}, ["mbf"] = {"Baba Malay"}, ["mbh"] = {"Mangseng"}, ["mbi"] = {"Ilianen Manobo"}, ["mbj"] = {"Nadëb"}, ["mbk"] = {"Malol"}, ["mbl"] = {"Maxakalí"}, ["mbm"] = {"Ombamba"}, ["mbn"] = {"Macaguán"}, ["mbo"] = {"Mbo (Cameroon)"}, ["mbp"] = {"Malayo"}, ["mbq"] = {"Maisin"}, ["mbr"] = {"Nukak Makú"}, ["mbs"] = {"Sarangani Manobo"}, ["mbt"] = {"Matigsalug Manobo"}, ["mbu"] = {"Mbula-Bwazza"}, ["mbv"] = {"Mbulungish"}, ["mbw"] = {"Maring"}, ["mbx"] = {"Mari (East Sepik Province)"}, ["mby"] = {"Memoni"}, ["mbz"] = {"Amoltepec Mixtec"}, ["mca"] = {"Maca"}, ["mcb"] = {"Machiguenga"}, ["mcc"] = {"Bitur"}, ["mcd"] = {"Sharanahua"}, ["mce"] = {"Itundujia Mixtec"}, ["mcf"] = {"Matsés"}, ["mcg"] = {"Mapoyo"}, ["mch"] = {"Maquiritari"}, ["mci"] = {"Mese"}, ["mcj"] = {"Mvanip"}, ["mck"] = {"Mbunda"}, ["mcl"] = {"Macaguaje"}, ["mcm"] = {"Malaccan Creole Portuguese"}, ["mcn"] = {"Masana"}, ["mco"] = {"Coatlán Mixe"}, ["mcp"] = {"Makaa"}, ["mcq"] = {"Ese"}, ["mcr"] = {"Menya"}, ["mcs"] = {"Mambai"}, ["mct"] = {"Mengisa"}, ["mcu"] = {"Cameroon Mambila"}, ["mcv"] = {"Minanibai"}, ["mcw"] = {"Mawa (Chad)"}, ["mcx"] = {"Mpiemo"}, ["mcy"] = {"South Watut"}, ["mcz"] = {"Mawan"}, ["mda"] = {"Mada (Nigeria)"}, ["mdb"] = {"Morigi"}, ["mdc"] = {"Male (Papua New Guinea)"}, ["mdd"] = {"Mbum"}, ["mde"] = {"Maba (Chad)"}, ["mdf"] = {"Moksha"}, ["mdg"] = {"Massalat"}, ["mdh"] = {"Maguindanaon"}, ["mdi"] = {"Mamvu"}, ["mdj"] = {"Mangbetu"}, ["mdk"] = {"Mangbutu"}, ["mdl"] = {"Maltese Sign Language"}, ["mdm"] = {"Mayogo"}, ["mdn"] = {"Mbati"}, ["mdp"] = {"Mbala"}, ["mdq"] = {"Mbole"}, ["mdr"] = {"Mandar"}, ["mds"] = {"Maria (Papua New Guinea)"}, ["mdt"] = {"Mbere"}, ["mdu"] = {"Mboko"}, ["mdv"] = {"Santa Lucía Monteverde Mixtec"}, ["mdw"] = {"Mbosi"}, ["mdx"] = {"Dizin"}, ["mdy"] = {"Male (Ethiopia)"}, ["mdz"] = {"Suruí Do Pará"}, ["mea"] = {"Menka"}, ["meb"] = {"Ikobi"}, ["mec"] = {"Marra"}, ["med"] = {"Melpa"}, ["mee"] = {"Mengen"}, ["mef"] = {"Megam"}, ["meh"] = {"Southwestern Tlaxiaco Mixtec"}, ["mei"] = {"Midob"}, ["mej"] = {"Meyah"}, ["mek"] = {"Mekeo"}, ["mel"] = {"Central Melanau"}, ["mem"] = {"Mangala"}, ["men"] = {"Mende (Sierra Leone)"}, ["meo"] = {"Kedah Malay"}, ["mep"] = {"Miriwoong"}, ["meq"] = {"Merey"}, ["mer"] = {"Meru"}, ["mes"] = {"Masmaje"}, ["met"] = {"Mato"}, ["meu"] = {"Motu"}, ["mev"] = {"Mano"}, ["mew"] = {"Maaka"}, ["mey"] = {"Хассания"}, ["mez"] = {"Menominee"}, ["mfa"] = {"Pattani Malay"}, ["mfb"] = {"Bangka"}, ["mfc"] = {"Mba"}, ["mfd"] = {"Mendankwe-Nkwen"}, ["mfe"] = {"Маврикийн Креол"}, ["mff"] = {"Naki"}, ["mfg"] = {"Mogofin"}, ["mfh"] = {"Matal"}, ["mfi"] = {"Wandala"}, ["mfj"] = {"Mefele"}, ["mfk"] = {"North Mofu"}, ["mfl"] = {"Putai"}, ["mfm"] = {"Marghi South"}, ["mfn"] = {"Cross River Mbembe"}, ["mfo"] = {"Mbe"}, ["mfp"] = {"Makassar Malay"}, ["mfq"] = {"Moba"}, ["mfr"] = {"Marrithiyel"}, ["mfs"] = {"Mexican Sign Language"}, ["mft"] = {"Mokerang"}, ["mfu"] = {"Mbwela"}, ["mfv"] = {"Mandjak"}, ["mfw"] = {"Mulaha"}, ["mfx"] = {"Melo"}, ["mfy"] = {"Mayo"}, ["mfz"] = {"Mabaan"}, ["mga"] = {"Middle Irish (900-1200)"}, ["mgb"] = {"Mararit"}, ["mgc"] = {"Morokodo"}, ["mgd"] = {"Moru"}, ["mge"] = {"Mango"}, ["mgf"] = {"Maklew"}, ["mgg"] = {"Mpumpong"}, ["mgh"] = {"Makhuwa-Meetto"}, ["mgi"] = {"Lijili"}, ["mgj"] = {"Abureni"}, ["mgk"] = {"Mawes"}, ["mgl"] = {"Maleu-Kilenge"}, ["mgm"] = {"Mambae"}, ["mgn"] = {"Mbangi"}, ["mgo"] = {"Meta'"}, ["mgp"] = {"Eastern Magar"}, ["mgq"] = {"Malila"}, ["mgr"] = {"Mambwe-Lungu"}, ["mgs"] = {"Manda (Tanzania)"}, ["mgt"] = {"Mongol"}, ["mgu"] = {"Mailu"}, ["mgv"] = {"Matengo"}, ["mgw"] = {"Matumbi"}, ["mgy"] = {"Mbunga"}, ["mgz"] = {"Mbugwe"}, ["mha"] = {"Manda (India)"}, ["mhb"] = {"Mahongwe"}, ["mhc"] = {"Mocho"}, ["mhd"] = {"Mbugu"}, ["mhe"] = {"Besisi", "Mah Meri"}, ["mhf"] = {"Mamaa"}, ["mhg"] = {"Margu"}, ["mhi"] = {"Ma'di"}, ["mhj"] = {"Mogholi"}, ["mhk"] = {"Mungaka"}, ["mhl"] = {"Mauwake"}, ["mhm"] = {"Makhuwa-Moniga"}, ["mhn"] = {"Mócheno"}, ["mho"] = {"Mashi (Zambia)"}, ["mhp"] = {"Balinese Malay"}, ["mhq"] = {"Mandan"}, ["mhr"] = {"Eastern Mari"}, ["mhs"] = {"Buru (Indonesia)"}, ["mht"] = {"Mandahuaca"}, ["mhu"] = {"Digaro-Mishmi", "Darang Deng"}, ["mhw"] = {"Mbukushu"}, ["mhx"] = {"Maru", "Lhaovo"}, ["mhy"] = {"Ma'anyan"}, ["mhz"] = {"Mor (Mor Islands)"}, ["mia"] = {"Майами"}, ["mib"] = {"Atatláhuca Mixtec"}, ["mic"] = {"Mi'kmaq", "Micmac"}, ["mid"] = {"Mandaic"}, ["mie"] = {"Ocotepec Mixtec"}, ["mif"] = {"Mofu-Gudur"}, ["mig"] = {"San Miguel El Grande Mixtec"}, ["mih"] = {"Chayuco Mixtec"}, ["mii"] = {"Chigmecatitlán Mixtec"}, ["mij"] = {"Abar", "Mungbam"}, ["mik"] = {"Mikasuki"}, ["mil"] = {"Peñoles Mixtec"}, ["mim"] = {"Alacatlatzala Mixtec"}, ["min"] = {"Minangkabau"}, ["mio"] = {"Pinotepa Nacional Mixtec"}, ["mip"] = {"Apasco-Apoala Mixtec"}, ["miq"] = {"Mískito"}, ["mir"] = {"Isthmus Mixe"}, ["mis"] = {"Кодлогдоогүй хэлнүүд"}, ["mit"] = {"Southern Puebla Mixtec"}, ["miu"] = {"Cacaloxtepec Mixtec"}, ["miw"] = {"Akoye"}, ["mix"] = {"Mixtepec Mixtec"}, ["miy"] = {"Ayutla Mixtec"}, ["miz"] = {"Coatzospan Mixtec"}, ["mjb"] = {"Makalero"}, ["mjc"] = {"San Juan Colorado Mixtec"}, ["mjd"] = {"Northwest Maidu"}, ["mje"] = {"Muskum"}, ["mjg"] = {"Tu"}, ["mjh"] = {"Mwera (Nyasa)"}, ["mji"] = {"Kim Mun"}, ["mjj"] = {"Mawak"}, ["mjk"] = {"Matukar"}, ["mjl"] = {"Mandeali"}, ["mjm"] = {"Medebur"}, ["mjn"] = {"Ma (Papua New Guinea)"}, ["mjo"] = {"Malankuravan"}, ["mjp"] = {"Malapandaram"}, ["mjq"] = {"Malaryan"}, ["mjr"] = {"Malavedan"}, ["mjs"] = {"Miship"}, ["mjt"] = {"Sauria Paharia"}, ["mju"] = {"Manna-Dora"}, ["mjv"] = {"Mannan"}, ["mjw"] = {"Karbi"}, ["mjx"] = {"Mahali"}, ["mjy"] = {"Mahican"}, ["mjz"] = {"Majhi"}, ["mka"] = {"Mbre"}, ["mkb"] = {"Mal Paharia"}, ["mkc"] = {"Siliput"}, ["mke"] = {"Mawchi"}, ["mkf"] = {"Miya"}, ["mkg"] = {"Mak (China)"}, ["mkh"] = {"Mon-Khmer languages"}, ["mki"] = {"Dhatki"}, ["mkj"] = {"Mokilese"}, ["mkk"] = {"Byep"}, ["mkl"] = {"Mokole"}, ["mkm"] = {"Moklen"}, ["mkn"] = {"Kupang Malay"}, ["mko"] = {"Mingang Doso"}, ["mkp"] = {"Moikodi"}, ["mkq"] = {"Bay Miwok"}, ["mkr"] = {"Malas"}, ["mks"] = {"Silacayoapan Mixtec"}, ["mkt"] = {"Vamale"}, ["mku"] = {"Konyanka Maninka"}, ["mkv"] = {"Mafea"}, ["mkw"] = {"Китуба (Конго)"}, ["mkx"] = {"Kinamiging Manobo"}, ["mky"] = {"East Makian"}, ["mkz"] = {"Makasae"}, ["mla"] = {"Malo"}, ["mlb"] = {"Mbule"}, ["mlc"] = {"Cao Lan"}, ["mle"] = {"Manambu"}, ["mlf"] = {"Mal"}, ["mlh"] = {"Mape"}, ["mli"] = {"Malimpung"}, ["mlj"] = {"Miltu"}, ["mlk"] = {"Ilwana", "Kiwilwana"}, ["mll"] = {"Malua Bay"}, ["mlm"] = {"Mulam"}, ["mln"] = {"Malango"}, ["mlo"] = {"Mlomp"}, ["mlp"] = {"Bargam"}, ["mlq"] = {"Western Maninkakan"}, ["mlr"] = {"Vame"}, ["mls"] = {"Masalit"}, ["mlu"] = {"To'abaita"}, ["mlv"] = {"Motlav", "Mwotlap"}, ["mlw"] = {"Moloko"}, ["mlx"] = {"Malfaxal", "Naha'ai"}, ["mlz"] = {"Malaynon"}, ["mma"] = {"Mama"}, ["mmb"] = {"Momina"}, ["mmc"] = {"Michoacán Mazahua"}, ["mmd"] = {"Maonan"}, ["mme"] = {"Mae"}, ["mmf"] = {"Mundat"}, ["mmg"] = {"North Ambrym"}, ["mmh"] = {"Mehináku"}, ["mmi"] = {"Musar"}, ["mmj"] = {"Majhwar"}, ["mmk"] = {"Mukha-Dora"}, ["mml"] = {"Man Met"}, ["mmm"] = {"Maii"}, ["mmn"] = {"Mamanwa"}, ["mmo"] = {"Mangga Buang"}, ["mmp"] = {"Siawi"}, ["mmq"] = {"Musak"}, ["mmr"] = {"Western Xiangxi Miao"}, ["mmt"] = {"Malalamai"}, ["mmu"] = {"Mmaala"}, ["mmv"] = {"Miriti"}, ["mmw"] = {"Emae"}, ["mmx"] = {"Madak"}, ["mmy"] = {"Migaama"}, ["mmz"] = {"Mabaale"}, ["mna"] = {"Mbula"}, ["mnb"] = {"Muna"}, ["mnc"] = {"Манж"}, ["mnd"] = {"Mondé"}, ["mne"] = {"Naba"}, ["mnf"] = {"Mundani"}, ["mng"] = {"Eastern Mnong"}, ["mnh"] = {"Mono (Democratic Republic of Congo)"}, ["mni"] = {"Манипури"}, ["mnj"] = {"Munji"}, ["mnk"] = {"Мандинка"}, ["mnl"] = {"Tiale"}, ["mnm"] = {"Mapena"}, ["mnn"] = {"Southern Mnong"}, ["mno"] = {"Manobo languages"}, ["mnp"] = {"Min Bei Chinese"}, ["mnq"] = {"Minriq"}, ["mnr"] = {"Mono (USA)"}, ["mns"] = {"Mansi"}, ["mnu"] = {"Mer"}, ["mnv"] = {"Rennell-Bellona"}, ["mnw"] = {"Mon"}, ["mnx"] = {"Manikion"}, ["mny"] = {"Manyawa"}, ["mnz"] = {"Moni"}, ["moa"] = {"Mwan"}, ["moc"] = {"Mocoví"}, ["mod"] = {"Mobilian"}, ["moe"] = {"Innu", "Montagnais"}, ["mog"] = {"Mongondow"}, ["moh"] = {"Mohawk"}, ["moi"] = {"Mboi"}, ["moj"] = {"Monzombo"}, ["mok"] = {"Morori"}, ["mom"] = {"Mangue"}, ["moo"] = {"Monom"}, ["mop"] = {"Mopán Maya"}, ["moq"] = {"Mor (Bomberai Peninsula)"}, ["mor"] = {"Moro"}, ["mos"] = {"Мооре"}, ["mot"] = {"Barí"}, ["mou"] = {"Mogum"}, ["mov"] = {"Mohave"}, ["mow"] = {"Moi (Congo)"}, ["mox"] = {"Molima"}, ["moy"] = {"Shekkacho"}, ["moz"] = {"Mukulu", "Gergiko"}, ["mpa"] = {"Mpoto"}, ["mpb"] = {"Malak Malak", "Mullukmulluk"}, ["mpc"] = {"Mangarrayi"}, ["mpd"] = {"Machinere"}, ["mpe"] = {"Majang"}, ["mpg"] = {"Marba"}, ["mph"] = {"Maung"}, ["mpi"] = {"Mpade"}, ["mpj"] = {"Martu Wangka", "Wangkajunga"}, ["mpk"] = {"Mbara (Chad)"}, ["mpl"] = {"Middle Watut"}, ["mpm"] = {"Yosondúa Mixtec"}, ["mpn"] = {"Mindiri"}, ["mpo"] = {"Miu"}, ["mpp"] = {"Migabac"}, ["mpq"] = {"Matís"}, ["mpr"] = {"Vangunu"}, ["mps"] = {"Dadibi"}, ["mpt"] = {"Mian"}, ["mpu"] = {"Makuráp"}, ["mpv"] = {"Mungkip"}, ["mpw"] = {"Mapidian"}, ["mpx"] = {"Misima-Panaeati"}, ["mpy"] = {"Mapia"}, ["mpz"] = {"Mpi"}, ["mqa"] = {"Maba (Indonesia)"}, ["mqb"] = {"Mbuko"}, ["mqc"] = {"Mangole"}, ["mqe"] = {"Matepi"}, ["mqf"] = {"Momuna"}, ["mqg"] = {"Kota Bangun Kutai Malay"}, ["mqh"] = {"Tlazoyaltepec Mixtec"}, ["mqi"] = {"Mariri"}, ["mqj"] = {"Mamasa"}, ["mqk"] = {"Rajah Kabunsuwan Manobo"}, ["mql"] = {"Mbelime"}, ["mqm"] = {"South Marquesan"}, ["mqn"] = {"Moronene"}, ["mqo"] = {"Modole"}, ["mqp"] = {"Manipa"}, ["mqq"] = {"Minokok"}, ["mqr"] = {"Mander"}, ["mqs"] = {"West Makian"}, ["mqt"] = {"Mok"}, ["mqu"] = {"Mandari"}, ["mqv"] = {"Mosimo"}, ["mqw"] = {"Murupi"}, ["mqx"] = {"Mamuju"}, ["mqy"] = {"Manggarai"}, ["mqz"] = {"Pano"}, ["mra"] = {"Mlabri"}, ["mrb"] = {"Marino"}, ["mrc"] = {"Maricopa"}, ["mrd"] = {"Western Magar"}, ["mre"] = {"Martha's Vineyard Sign Language"}, ["mrf"] = {"Elseng"}, ["mrg"] = {"Mising"}, ["mrh"] = {"Mara Chin"}, ["mrj"] = {"Western Mari"}, ["mrk"] = {"Hmwaveke"}, ["mrl"] = {"Mortlockese"}, ["mrm"] = {"Merlav", "Mwerlap"}, ["mrn"] = {"Cheke Holo"}, ["mro"] = {"Mru"}, ["mrp"] = {"Morouas"}, ["mrq"] = {"North Marquesan"}, ["mrr"] = {"Maria (India)"}, ["mrs"] = {"Maragus"}, ["mrt"] = {"Marghi Central"}, ["mru"] = {"Mono (Cameroon)"}, ["mrv"] = {"Mangareva"}, ["mrw"] = {"Maranao"}, ["mrx"] = {"Maremgi", "Dineor"}, ["mry"] = {"Mandaya"}, ["mrz"] = {"Marind"}, ["msb"] = {"Masbatenyo"}, ["msc"] = {"Sankaran Maninka"}, ["msd"] = {"Yucatec Maya Sign Language"}, ["mse"] = {"Musey"}, ["msf"] = {"Mekwei"}, ["msg"] = {"Moraid"}, ["msh"] = {"Masikoro Malagasy"}, ["msi"] = {"Sabah Malay"}, ["msj"] = {"Ma (Democratic Republic of Congo)"}, ["msk"] = {"Mansaka"}, ["msl"] = {"Molof", "Poule"}, ["msm"] = {"Agusan Manobo"}, ["msn"] = {"Vurës"}, ["mso"] = {"Mombum"}, ["msp"] = {"Maritsauá"}, ["msq"] = {"Caac"}, ["msr"] = {"Mongolian Sign Language"}, ["mss"] = {"West Masela"}, ["msu"] = {"Musom"}, ["msv"] = {"Maslam"}, ["msw"] = {"Mansoanka"}, ["msx"] = {"Moresada"}, ["msy"] = {"Aruamu"}, ["msz"] = {"Momare"}, ["mta"] = {"Cotabato Manobo"}, ["mtb"] = {"Anyin Morofo"}, ["mtc"] = {"Munit"}, ["mtd"] = {"Mualang"}, ["mte"] = {"Mono (Solomon Islands)"}, ["mtf"] = {"Murik (Papua New Guinea)"}, ["mtg"] = {"Una"}, ["mth"] = {"Munggui"}, ["mti"] = {"Maiwa (Papua New Guinea)"}, ["mtj"] = {"Moskona"}, ["mtk"] = {"Mbe'"}, ["mtl"] = {"Montol"}, ["mtm"] = {"Mator"}, ["mtn"] = {"Matagalpa"}, ["mto"] = {"Totontepec Mixe"}, ["mtp"] = {"Wichí Lhamtés Nocten"}, ["mtq"] = {"Muong"}, ["mtr"] = {"Mewari"}, ["mts"] = {"Yora"}, ["mtt"] = {"Mota"}, ["mtu"] = {"Tututepec Mixtec"}, ["mtv"] = {"Asaro'o"}, ["mtw"] = {"Southern Binukidnon"}, ["mtx"] = {"Tidaá Mixtec"}, ["mty"] = {"Nabi"}, ["mua"] = {"Mundang"}, ["mub"] = {"Mubi"}, ["muc"] = {"Ajumbu"}, ["mud"] = {"Mednyj Aleut"}, ["mue"] = {"Media Lengua"}, ["mug"] = {"Musgu"}, ["muh"] = {"Mündü"}, ["mui"] = {"Musi"}, ["muj"] = {"Mabire"}, ["muk"] = {"Mugom"}, ["mul"] = {"Multiple languages"}, ["mum"] = {"Maiwala"}, ["mun"] = {"Munda languages"}, ["muo"] = {"Nyong"}, ["mup"] = {"Malvi"}, ["muq"] = {"Eastern Xiangxi Miao"}, ["mur"] = {"Murle"}, ["mus"] = {"Creek"}, ["mut"] = {"Western Muria"}, ["muu"] = {"Yaaku"}, ["muv"] = {"Muthuvan"}, ["mux"] = {"Bo-Ung"}, ["muy"] = {"Muyang"}, ["muz"] = {"Mursi"}, ["mva"] = {"Manam"}, ["mvb"] = {"Mattole"}, ["mvd"] = {"Mamboru"}, ["mve"] = {"Marwari (Pakistan)"}, ["mvf"] = {"Peripheral Mongolian"}, ["mvg"] = {"Yucuañe Mixtec"}, ["mvh"] = {"Mulgi"}, ["mvi"] = {"Miyako"}, ["mvk"] = {"Mekmek"}, ["mvl"] = {"Mbara (Australia)"}, ["mvn"] = {"Minaveha"}, ["mvo"] = {"Marovo"}, ["mvp"] = {"Duri"}, ["mvq"] = {"Moere"}, ["mvr"] = {"Marau"}, ["mvs"] = {"Massep"}, ["mvt"] = {"Mpotovoro"}, ["mvu"] = {"Marfa"}, ["mvv"] = {"Tagal Murut"}, ["mvw"] = {"Machinga"}, ["mvx"] = {"Meoswar"}, ["mvy"] = {"Indus Kohistani"}, ["mvz"] = {"Mesqan"}, ["mwa"] = {"Mwatebu"}, ["mwb"] = {"Juwal"}, ["mwc"] = {"Are"}, ["mwe"] = {"Mwera (Chimwera)"}, ["mwf"] = {"Murrinh-Patha"}, ["mwg"] = {"Aiklep"}, ["mwh"] = {"Mouk-Aria"}, ["mwi"] = {"Labo", "Ninde"}, ["mwk"] = {"Kita Maninkakan"}, ["mwl"] = {"Mirandese"}, ["mwm"] = {"Sar"}, ["mwn"] = {"Nyamwanga"}, ["mwo"] = {"Central Maewo"}, ["mwp"] = {"Kala Lagaw Ya"}, ["mwq"] = {"Mün Chin"}, ["mwr"] = {"Marwari"}, ["mws"] = {"Mwimbi-Muthambi"}, ["mwt"] = {"Moken"}, ["mwu"] = {"Mittu"}, ["mwv"] = {"Mentawai"}, ["mww"] = {"Hmong Daw"}, ["mwz"] = {"Moingi"}, ["mxa"] = {"Northwest Oaxaca Mixtec"}, ["mxb"] = {"Tezoatlán Mixtec"}, ["mxc"] = {"Manyika"}, ["mxd"] = {"Modang"}, ["mxe"] = {"Mele-Fila"}, ["mxf"] = {"Malgbe"}, ["mxg"] = {"Mbangala"}, ["mxh"] = {"Mvuba"}, ["mxi"] = {"Mozarabic"}, ["mxj"] = {"Miju-Mishmi", "Geman Deng"}, ["mxk"] = {"Monumbo"}, ["mxl"] = {"Maxi Gbe"}, ["mxm"] = {"Meramera"}, ["mxn"] = {"Moi (Indonesia)"}, ["mxo"] = {"Mbowe"}, ["mxp"] = {"Tlahuitoltepec Mixe"}, ["mxq"] = {"Juquila Mixe"}, ["mxr"] = {"Murik (Malaysia)"}, ["mxs"] = {"Huitepec Mixtec"}, ["mxt"] = {"Jamiltepec Mixtec"}, ["mxu"] = {"Mada (Cameroon)"}, ["mxv"] = {"Metlatónoc Mixtec"}, ["mxw"] = {"Namo"}, ["mxx"] = {"Mahou", "Mawukakan"}, ["mxy"] = {"Southeastern Nochixtlán Mixtec"}, ["mxz"] = {"Central Masela"}, ["myb"] = {"Mbay"}, ["myc"] = {"Mayeka"}, ["mye"] = {"Myene"}, ["myf"] = {"Bambassi"}, ["myg"] = {"Manta"}, ["myh"] = {"Makah"}, ["myj"] = {"Mangayat"}, ["myk"] = {"Mamara Senoufo"}, ["myl"] = {"Moma"}, ["mym"] = {"Me'en"}, ["myn"] = {"Mayan languages"}, ["myo"] = {"Anfillo"}, ["myp"] = {"Pirahã"}, ["myr"] = {"Muniche"}, ["mys"] = {"Mesmes"}, ["myu"] = {"Mundurukú"}, ["myv"] = {"Erzya"}, ["myw"] = {"Muyuw"}, ["myx"] = {"Масаба"}, ["myy"] = {"Macuna"}, ["myz"] = {"Classical Mandaic"}, ["mza"] = {"Santa María Zacatepec Mixtec"}, ["mzb"] = {"Tumzabt"}, ["mzc"] = {"Madagascar Sign Language"}, ["mzd"] = {"Malimba"}, ["mze"] = {"Morawa"}, ["mzg"] = {"Monastic Sign Language"}, ["mzh"] = {"Wichí Lhamtés Güisnay"}, ["mzi"] = {"Ixcatlán Mazatec"}, ["mzj"] = {"Manya"}, ["mzk"] = {"Nigeria Mambila"}, ["mzl"] = {"Mazatlán Mixe"}, ["mzm"] = {"Mumuye"}, ["mzn"] = {"Mazanderani"}, ["mzo"] = {"Matipuhy"}, ["mzp"] = {"Movima"}, ["mzq"] = {"Mori Atas"}, ["mzr"] = {"Marúbo"}, ["mzs"] = {"Macanese"}, ["mzt"] = {"Mintil"}, ["mzu"] = {"Inapang"}, ["mzv"] = {"Manza"}, ["mzw"] = {"Deg"}, ["mzx"] = {"Mawayana"}, ["mzy"] = {"Mozambican Sign Language"}, ["mzz"] = {"Maiadomu"}, ["naa"] = {"Namla"}, ["nab"] = {"Southern Nambikuára"}, ["nac"] = {"Narak"}, ["nae"] = {"Naka'ela"}, ["naf"] = {"Nabak"}, ["nag"] = {"Naga Pidgin"}, ["nah"] = {"Nahuatl languages"}, ["nai"] = {"North American Indian languages"}, ["naj"] = {"Nalu"}, ["nak"] = {"Nakanai"}, ["nal"] = {"Nalik"}, ["nam"] = {"Ngan'gityemerri"}, ["nan"] = {"Min Nan Chinese"}, ["nao"] = {"Naaba"}, ["nap"] = {"Neapolitan"}, ["naq"] = {"Хоехое", "Нама (Намиби)"}, ["nar"] = {"Iguta"}, ["nas"] = {"Naasioi"}, ["nat"] = {"Ca̱hungwa̱rya̱", "Hungworo"}, ["naw"] = {"Nawuri"}, ["nax"] = {"Nakwi"}, ["nay"] = {"Ngarrindjeri"}, ["naz"] = {"Coatepec Nahuatl"}, ["nba"] = {"Nyemba"}, ["nbb"] = {"Ndoe"}, ["nbc"] = {"Chang Naga"}, ["nbd"] = {"Ngbinda"}, ["nbe"] = {"Konyak Naga"}, ["nbg"] = {"Nagarchal"}, ["nbh"] = {"Ngamo"}, ["nbi"] = {"Mao Naga"}, ["nbj"] = {"Ngarinyman"}, ["nbk"] = {"Nake"}, ["nbm"] = {"Ngbaka Ma'bo"}, ["nbn"] = {"Kuri"}, ["nbo"] = {"Nkukoli"}, ["nbp"] = {"Nnam"}, ["nbq"] = {"Nggem"}, ["nbr"] = {"Numana"}, ["nbs"] = {"Namibian Sign Language"}, ["nbt"] = {"Na"}, ["nbu"] = {"Rongmei Naga"}, ["nbv"] = {"Ngamambo"}, ["nbw"] = {"Southern Ngbandi"}, ["nby"] = {"Ningera"}, ["nca"] = {"Iyo"}, ["ncb"] = {"Central Nicobarese"}, ["ncc"] = {"Ponam"}, ["ncd"] = {"Nachering"}, ["nce"] = {"Yale"}, ["ncf"] = {"Notsi"}, ["ncg"] = {"Nisga'a"}, ["nch"] = {"Central Huasteca Nahuatl"}, ["nci"] = {"Classical Nahuatl"}, ["ncj"] = {"Northern Puebla Nahuatl"}, ["nck"] = {"Na-kara"}, ["ncl"] = {"Michoacán Nahuatl"}, ["ncm"] = {"Nambo"}, ["ncn"] = {"Nauna"}, ["nco"] = {"Sibe"}, ["ncq"] = {"Northern Katang"}, ["ncr"] = {"Ncane"}, ["ncs"] = {"Nicaraguan Sign Language"}, ["nct"] = {"Chothe Naga"}, ["ncu"] = {"Chumburung"}, ["ncx"] = {"Central Puebla Nahuatl"}, ["ncz"] = {"Natchez"}, ["nda"] = {"Ndasa"}, ["ndb"] = {"Kenswei Nsei"}, ["ndc"] = {"Ndau"}, ["ndd"] = {"Nde-Nsele-Nta"}, ["ndf"] = {"Nadruvian"}, ["ndg"] = {"Ndengereko"}, ["ndh"] = {"Ndali"}, ["ndi"] = {"Samba Leko"}, ["ndj"] = {"Ndamba"}, ["ndk"] = {"Ndaka"}, ["ndl"] = {"Ndolo"}, ["ndm"] = {"Ndam"}, ["ndn"] = {"Ngundi"}, ["ndp"] = {"Ndo"}, ["ndq"] = {"Ndombe"}, ["ndr"] = {"Ndoola"}, ["nds"] = {"Доод Герман", "Доод Саксон"}, ["ndt"] = {"Ndunga"}, ["ndu"] = {"Dugun"}, ["ndv"] = {"Ndut"}, ["ndw"] = {"Ndobo"}, ["ndx"] = {"Nduga"}, ["ndy"] = {"Lutos"}, ["ndz"] = {"Ndogo"}, ["nea"] = {"Eastern Ngad'a"}, ["neb"] = {"Toura (Côte d'Ivoire)"}, ["nec"] = {"Nedebang"}, ["ned"] = {"Nde-Gbite"}, ["nee"] = {"Nêlêmwa-Nixumwak"}, ["nef"] = {"Nefamese"}, ["neg"] = {"Negidal"}, ["neh"] = {"Nyenkha"}, ["nei"] = {"Neo-Hittite"}, ["nej"] = {"Neko"}, ["nek"] = {"Neku"}, ["nem"] = {"Nemi"}, ["nen"] = {"Nengone"}, ["neo"] = {"Ná-Meo"}, ["neq"] = {"North Central Mixe"}, ["ner"] = {"Yahadian"}, ["nes"] = {"Bhoti Kinnauri"}, ["net"] = {"Nete"}, ["neu"] = {"Neo"}, ["nev"] = {"Nyaheun"}, ["new"] = {"Невар", "Непал Бхаса"}, ["nex"] = {"Neme"}, ["ney"] = {"Neyo"}, ["nez"] = {"Nez Perce"}, ["nfa"] = {"Dhao"}, ["nfd"] = {"Ahwai"}, ["nfl"] = {"Ayiwo", "Äiwoo"}, ["nfr"] = {"Nafaanra"}, ["nfu"] = {"Mfumte"}, ["nga"] = {"Ngbaka"}, ["ngb"] = {"Northern Ngbandi"}, ["ngc"] = {"Ngombe (Democratic Republic of Congo)"}, ["ngd"] = {"Ngando (Central African Republic)"}, ["nge"] = {"Ngemba"}, ["ngf"] = {"Trans-New Guinea languages"}, ["ngg"] = {"Ngbaka Manza"}, ["ngh"] = {"Nǁng"}, ["ngi"] = {"Ngizim"}, ["ngj"] = {"Ngie"}, ["ngk"] = {"Dalabon"}, ["ngl"] = {"Lomwe"}, ["ngm"] = {"Ngatik Men's Creole"}, ["ngn"] = {"Ngwo"}, ["ngp"] = {"Ngulu"}, ["ngq"] = {"Ngurimi", "Ngoreme"}, ["ngr"] = {"Engdewu"}, ["ngs"] = {"Gvoko"}, ["ngt"] = {"Kriang", "Ngeq"}, ["ngu"] = {"Guerrero Nahuatl"}, ["ngv"] = {"Nagumi"}, ["ngw"] = {"Ngwaba"}, ["ngx"] = {"Nggwahyi"}, ["ngy"] = {"Tibea"}, ["ngz"] = {"Ngungwel"}, ["nha"] = {"Nhanda"}, ["nhb"] = {"Beng"}, ["nhc"] = {"Tabasco Nahuatl"}, ["nhd"] = {"Chiripá", "Ava Guaraní"}, ["nhe"] = {"Eastern Huasteca Nahuatl"}, ["nhf"] = {"Nhuwala"}, ["nhg"] = {"Tetelcingo Nahuatl"}, ["nhh"] = {"Nahari"}, ["nhi"] = {"Zacatlán-Ahuacatlán-Tepetzintla Nahuatl"}, ["nhk"] = {"Isthmus-Cosoleacaque Nahuatl"}, ["nhm"] = {"Morelos Nahuatl"}, ["nhn"] = {"Төв Нахуатл"}, ["nho"] = {"Takuu"}, ["nhp"] = {"Isthmus-Pajapan Nahuatl"}, ["nhq"] = {"Huaxcaleca Nahuatl"}, ["nhr"] = {"Naro"}, ["nht"] = {"Ometepec Nahuatl"}, ["nhu"] = {"Noone"}, ["nhv"] = {"Temascaltepec Nahuatl"}, ["nhw"] = {"Western Huasteca Nahuatl"}, ["nhx"] = {"Isthmus-Mecayapan Nahuatl"}, ["nhy"] = {"Northern Oaxaca Nahuatl"}, ["nhz"] = {"Santa María La Alta Nahuatl"}, ["nia"] = {"Nias"}, ["nib"] = {"Nakame"}, ["nic"] = {"Niger-Kordofanian languages"}, ["nid"] = {"Ngandi"}, ["nie"] = {"Niellim"}, ["nif"] = {"Nek"}, ["nig"] = {"Ngalakgan"}, ["nih"] = {"Nyiha (Tanzania)"}, ["nii"] = {"Nii"}, ["nij"] = {"Ngaju"}, ["nik"] = {"Southern Nicobarese"}, ["nil"] = {"Nila"}, ["nim"] = {"Nilamba"}, ["nin"] = {"Ninzo"}, ["nio"] = {"Nganasan"}, ["niq"] = {"Nandi"}, ["nir"] = {"Nimboran"}, ["nis"] = {"Nimi"}, ["nit"] = {"Southeastern Kolami"}, ["niu"] = {"Ниуэ"}, ["niv"] = {"Gilyak"}, ["niw"] = {"Nimo"}, ["nix"] = {"Hema"}, ["niy"] = {"Ngiti"}, ["niz"] = {"Ningil"}, ["nja"] = {"Nzanyi"}, ["njb"] = {"Nocte Naga"}, ["njd"] = {"Ndonde Hamba"}, ["njh"] = {"Lotha Naga"}, ["nji"] = {"Gudanji"}, ["njj"] = {"Njen"}, ["njl"] = {"Njalgulgule"}, ["njm"] = {"Angami Naga"}, ["njn"] = {"Liangmai Naga"}, ["njo"] = {"Ao Naga"}, ["njr"] = {"Njerep"}, ["njs"] = {"Nisa"}, ["njt"] = {"Ndyuka-Trio Pidgin"}, ["nju"] = {"Ngadjunmaya"}, ["njx"] = {"Kunyi"}, ["njy"] = {"Njyem"}, ["njz"] = {"Nyishi"}, ["nka"] = {"Nkoya"}, ["nkb"] = {"Khoibu Naga"}, ["nkc"] = {"Nkongho"}, ["nkd"] = {"Koireng"}, ["nke"] = {"Duke"}, ["nkf"] = {"Inpui Naga"}, ["nkg"] = {"Nekgini"}, ["nkh"] = {"Khezha Naga"}, ["nki"] = {"Thangal Naga"}, ["nkj"] = {"Nakai"}, ["nkk"] = {"Nokuku"}, ["nkm"] = {"Namat"}, ["nkn"] = {"Nkangala"}, ["nko"] = {"Nkonya"}, ["nkp"] = {"Niuatoputapu"}, ["nkq"] = {"Nkami"}, ["nkr"] = {"Nukuoro"}, ["nks"] = {"North Asmat"}, ["nkt"] = {"Nyika (Tanzania)"}, ["nku"] = {"Bouna Kulango"}, ["nkv"] = {"Nyika (Malawi and Zambia)"}, ["nkw"] = {"Nkutu"}, ["nkx"] = {"Nkoroo"}, ["nkz"] = {"Nkari"}, ["nla"] = {"Ngombale"}, ["nlc"] = {"Nalca"}, ["nle"] = {"East Nyala"}, ["nlg"] = {"Gela"}, ["nli"] = {"Grangali"}, ["nlj"] = {"Nyali"}, ["nlk"] = {"Ninia Yali"}, ["nll"] = {"Nihali"}, ["nlm"] = {"Mankiyali"}, ["nlo"] = {"Ngul"}, ["nlq"] = {"Lao Naga"}, ["nlu"] = {"Nchumbulu"}, ["nlv"] = {"Orizaba Nahuatl"}, ["nlw"] = {"Walangama"}, ["nlx"] = {"Nahali"}, ["nly"] = {"Nyamal"}, ["nlz"] = {"Nalögo"}, ["nma"] = {"Maram Naga"}, ["nmb"] = {"Big Nambas", "V'ënen Taut"}, ["nmc"] = {"Ngam"}, ["nmd"] = {"Ndumu"}, ["nme"] = {"Mzieme Naga"}, ["nmf"] = {"Tangkhul Naga (India)"}, ["nmg"] = {"Kwasio"}, ["nmh"] = {"Monsang Naga"}, ["nmi"] = {"Nyam"}, ["nmj"] = {"Ngombe (Central African Republic)"}, ["nmk"] = {"Namakura"}, ["nml"] = {"Ndemli"}, ["nmm"] = {"Manangba"}, ["nmn"] = {"ǃXóõ"}, ["nmo"] = {"Moyon Naga"}, ["nmp"] = {"Nimanbur"}, ["nmq"] = {"Nambya"}, ["nmr"] = {"Nimbari"}, ["nms"] = {"Letemboi"}, ["nmt"] = {"Namonuito"}, ["nmu"] = {"Northeast Maidu"}, ["nmv"] = {"Ngamini"}, ["nmw"] = {"Nimoa", "Rifao"}, ["nmx"] = {"Nama (Papua New Guinea)"}, ["nmy"] = {"Namuyi"}, ["nmz"] = {"Nawdm"}, ["nna"] = {"Nyangumarta"}, ["nnb"] = {"Nande"}, ["nnc"] = {"Nancere"}, ["nnd"] = {"West Ambae"}, ["nne"] = {"Ngandyera"}, ["nnf"] = {"Ngaing"}, ["nng"] = {"Maring Naga"}, ["nnh"] = {"Ngiemboon"}, ["nni"] = {"North Nuaulu"}, ["nnj"] = {"Nyangatom"}, ["nnk"] = {"Nankina"}, ["nnl"] = {"Northern Rengma Naga"}, ["nnm"] = {"Namia"}, ["nnn"] = {"Ngete"}, ["nnp"] = {"Wancho Naga"}, ["nnq"] = {"Ngindo"}, ["nnr"] = {"Narungga"}, ["nnt"] = {"Nanticoke"}, ["nnu"] = {"Dwang"}, ["nnv"] = {"Nugunu (Australia)"}, ["nnw"] = {"Southern Nuni"}, ["nny"] = {"Nyangga"}, ["nnz"] = {"Nda'nda'"}, ["noa"] = {"Woun Meu"}, ["noc"] = {"Nuk"}, ["nod"] = {"Northern Thai"}, ["noe"] = {"Nimadi"}, ["nof"] = {"Nomane"}, ["nog"] = {"Ногай"}, ["noh"] = {"Nomu"}, ["noi"] = {"Noiri"}, ["noj"] = {"Nonuya"}, ["nok"] = {"Nooksack"}, ["nol"] = {"Nomlaki"}, ["nom"] = {"Nocamán"}, ["non"] = {"Эртний Скандинав"}, ["nop"] = {"Numanggang"}, ["noq"] = {"Ngongo"}, ["nos"] = {"Eastern Nisu"}, ["not"] = {"Nomatsiguenga"}, ["nou"] = {"Ewage-Notu"}, ["nov"] = {"Novial"}, ["now"] = {"Nyambo"}, ["noy"] = {"Noy"}, ["noz"] = {"Nayi"}, ["npa"] = {"Nar Phu"}, ["npb"] = {"Nupbikha"}, ["npg"] = {"Ponyo-Gongwang Naga"}, ["nph"] = {"Phom Naga"}, ["npi"] = {"Nepali (individual language)"}, ["npl"] = {"Southeastern Puebla Nahuatl"}, ["npn"] = {"Mondropolon"}, ["npo"] = {"Pochuri Naga"}, ["nps"] = {"Nipsan"}, ["npu"] = {"Puimei Naga"}, ["npx"] = {"Noipx"}, ["npy"] = {"Napu"}, ["nqg"] = {"Southern Nago"}, ["nqk"] = {"Kura Ede Nago"}, ["nql"] = {"Ngendelengo"}, ["nqm"] = {"Ndom"}, ["nqn"] = {"Nen"}, ["nqo"] = {"Нко", "Нко"}, ["nqq"] = {"Kyan-Karyaw Naga"}, ["nqt"] = {"Nteng"}, ["nqy"] = {"Akyaung Ari Naga"}, ["nra"] = {"Ngom"}, ["nrb"] = {"Nara"}, ["nrc"] = {"Noric"}, ["nre"] = {"Southern Rengma Naga"}, ["nrf"] = {"Жерси", "Гернси"}, ["nrg"] = {"Narango"}, ["nri"] = {"Chokri Naga"}, ["nrk"] = {"Ngarla"}, ["nrl"] = {"Ngarluma"}, ["nrm"] = {"Narom"}, ["nrn"] = {"Norn"}, ["nrp"] = {"North Picene"}, ["nrr"] = {"Norra", "Nora"}, ["nrt"] = {"Northern Kalapuya"}, ["nru"] = {"Narua"}, ["nrx"] = {"Ngurmbur"}, ["nrz"] = {"Lala"}, ["nsa"] = {"Sangtam Naga"}, ["nsb"] = {"Lower Nossob"}, ["nsc"] = {"Nshi"}, ["nsd"] = {"Southern Nisu"}, ["nse"] = {"Nsenga"}, ["nsf"] = {"Northwestern Nisu"}, ["nsg"] = {"Ngasa"}, ["nsh"] = {"Ngoshie"}, ["nsi"] = {"Nigerian Sign Language"}, ["nsk"] = {"Naskapi"}, ["nsl"] = {"Norwegian Sign Language"}, ["nsm"] = {"Sumi Naga"}, ["nsn"] = {"Nehan"}, ["nso"] = {"Педи", "Хойд Сото", "Сепеди"}, ["nsp"] = {"Nepalese Sign Language"}, ["nsq"] = {"Northern Sierra Miwok"}, ["nsr"] = {"Maritime Sign Language"}, ["nss"] = {"Nali"}, ["nst"] = {"Tase Naga"}, ["nsu"] = {"Sierra Negra Nahuatl"}, ["nsv"] = {"Southwestern Nisu"}, ["nsw"] = {"Navut"}, ["nsx"] = {"Nsongo"}, ["nsy"] = {"Nasal"}, ["nsz"] = {"Nisenan"}, ["ntd"] = {"Northern Tidung"}, ["nte"] = {"Nathembo"}, ["ntg"] = {"Ngantangarra"}, ["nti"] = {"Natioro"}, ["ntj"] = {"Ngaanyatjarra"}, ["ntk"] = {"Ikoma-Nata-Isenye"}, ["ntm"] = {"Nateni"}, ["nto"] = {"Ntomba"}, ["ntp"] = {"Northern Tepehuan"}, ["ntr"] = {"Delo"}, ["ntu"] = {"Natügu"}, ["ntw"] = {"Nottoway"}, ["ntx"] = {"Tangkhul Naga (Myanmar)"}, ["nty"] = {"Mantsi"}, ["ntz"] = {"Natanzi"}, ["nua"] = {"Yuanga"}, ["nub"] = {"Nubian languages"}, ["nuc"] = {"Nukuini"}, ["nud"] = {"Ngala"}, ["nue"] = {"Ngundu"}, ["nuf"] = {"Nusu"}, ["nug"] = {"Nungali"}, ["nuh"] = {"Ndunda"}, ["nui"] = {"Ngumbi"}, ["nuj"] = {"Nyole"}, ["nuk"] = {"Nuu-chah-nulth", "Nuuchahnulth"}, ["nul"] = {"Nusa Laut"}, ["num"] = {"Niuafo'ou"}, ["nun"] = {"Anong"}, ["nuo"] = {"Nguôn"}, ["nup"] = {"Nupe-Nupe-Tako"}, ["nuq"] = {"Nukumanu"}, ["nur"] = {"Nukuria"}, ["nus"] = {"Nuer"}, ["nut"] = {"Nung (Viet Nam)"}, ["nuu"] = {"Ngbundu"}, ["nuv"] = {"Northern Nuni"}, ["nuw"] = {"Nguluwan"}, ["nux"] = {"Mehek"}, ["nuy"] = {"Nunggubuyu"}, ["nuz"] = {"Tlamacazapa Nahuatl"}, ["nvh"] = {"Nasarian"}, ["nvm"] = {"Namiae"}, ["nvo"] = {"Nyokon"}, ["nwa"] = {"Nawathinehena"}, ["nwb"] = {"Nyabwa"}, ["nwc"] = {"Classical Newari", "Classical Nepal Bhasa", "Old Newari"}, ["nwe"] = {"Ngwe"}, ["nwg"] = {"Ngayawung"}, ["nwi"] = {"Southwest Tanna"}, ["nwm"] = {"Nyamusa-Molo"}, ["nwo"] = {"Nauo"}, ["nwr"] = {"Nawaru"}, ["nwx"] = {"Middle Newar"}, ["nwy"] = {"Nottoway-Meherrin"}, ["nxa"] = {"Nauete"}, ["nxd"] = {"Ngando (Democratic Republic of Congo)"}, ["nxe"] = {"Nage"}, ["nxg"] = {"Ngad'a"}, ["nxi"] = {"Nindi"}, ["nxk"] = {"Koki Naga"}, ["nxl"] = {"South Nuaulu"}, ["nxm"] = {"Numidian"}, ["nxn"] = {"Ngawun"}, ["nxo"] = {"Ndambomo"}, ["nxq"] = {"Naxi"}, ["nxr"] = {"Ninggerum"}, ["nxx"] = {"Nafri"}, ["nyb"] = {"Nyangbo"}, ["nyc"] = {"Nyanga-li"}, ["nyd"] = {"Nyore", "Olunyole"}, ["nye"] = {"Nyengo"}, ["nyf"] = {"Giryama", "Kigiryama"}, ["nyg"] = {"Nyindu"}, ["nyh"] = {"Nyikina"}, ["nyi"] = {"Ama (Sudan)"}, ["nyj"] = {"Nyanga"}, ["nyk"] = {"Nyaneka"}, ["nyl"] = {"Nyeu"}, ["nym"] = {"Nyamwezi"}, ["nyn"] = {"Nyankole"}, ["nyo"] = {"Nyoro"}, ["nyp"] = {"Nyang'i"}, ["nyq"] = {"Nayini"}, ["nyr"] = {"Nyiha (Malawi)"}, ["nys"] = {"Nyungar"}, ["nyt"] = {"Nyawaygi"}, ["nyu"] = {"Nyungwe"}, ["nyv"] = {"Nyulnyul"}, ["nyw"] = {"Nyaw"}, ["nyx"] = {"Nganyaywana"}, ["nyy"] = {"Nyakyusa-Ngonde"}, ["nza"] = {"Tigon Mbembe"}, ["nzb"] = {"Njebi"}, ["nzd"] = {"Nzadi"}, ["nzi"] = {"Nzima"}, ["nzk"] = {"Nzakara"}, ["nzm"] = {"Zeme Naga"}, ["nzs"] = {"New Zealand Sign Language"}, ["nzu"] = {"Teke-Nzikou"}, ["nzy"] = {"Nzakambay"}, ["nzz"] = {"Nanga Dama Dogon"}, ["oaa"] = {"Orok"}, ["oac"] = {"Oroch"}, ["oar"] = {"Old Aramaic (up to 700 BCE)", "Ancient Aramaic (up to 700 BCE)"}, ["oav"] = {"Old Avar"}, ["obi"] = {"Obispeño"}, ["obk"] = {"Southern Bontok"}, ["obl"] = {"Oblo"}, ["obm"] = {"Moabite"}, ["obo"] = {"Obo Manobo"}, ["obr"] = {"Old Burmese"}, ["obt"] = {"Old Breton"}, ["obu"] = {"Obulom"}, ["oca"] = {"Ocaina"}, ["och"] = {"Old Chinese"}, ["ocm"] = {"Old Cham"}, ["oco"] = {"Old Cornish"}, ["ocu"] = {"Atzingo Matlatzinca"}, ["oda"] = {"Odut"}, ["odk"] = {"Od"}, ["odt"] = {"Old Dutch"}, ["odu"] = {"Odual"}, ["ofo"] = {"Ofo"}, ["ofs"] = {"Old Frisian"}, ["ofu"] = {"Efutop"}, ["ogb"] = {"Ogbia"}, ["ogc"] = {"Ogbah"}, ["oge"] = {"Old Georgian"}, ["ogg"] = {"Ogbogolo"}, ["ogo"] = {"Khana"}, ["ogu"] = {"Ogbronuagum"}, ["oht"] = {"Old Hittite"}, ["ohu"] = {"Old Hungarian"}, ["oia"] = {"Oirata"}, ["oin"] = {"Inebu One"}, ["ojb"] = {"Northwestern Ojibwa"}, ["ojc"] = {"Central Ojibwa"}, ["ojg"] = {"Eastern Ojibwa"}, ["ojp"] = {"Old Japanese"}, ["ojs"] = {"Severn Ojibwa"}, ["ojv"] = {"Ontong Java"}, ["ojw"] = {"Western Ojibwa"}, ["oka"] = {"Okanagan"}, ["okb"] = {"Okobo"}, ["okc"] = {"Kobo"}, ["okd"] = {"Okodia"}, ["oke"] = {"Okpe (Southwestern Edo)"}, ["okg"] = {"Koko Babangk"}, ["okh"] = {"Koresh-e Rostam"}, ["oki"] = {"Okiek"}, ["okj"] = {"Oko-Juwoi"}, ["okk"] = {"Kwamtim One"}, ["okl"] = {"Old Kentish Sign Language"}, ["okm"] = {"Middle Korean (10th-16th cent.)"}, ["okn"] = {"Oki-No-Erabu"}, ["oko"] = {"Old Korean (3rd-9th cent.)"}, ["okr"] = {"Kirike"}, ["oks"] = {"Oko-Eni-Osayen"}, ["oku"] = {"Oku"}, ["okv"] = {"Orokaiva"}, ["okx"] = {"Okpe (Northwestern Edo)"}, ["okz"] = {"Old Khmer"}, ["ola"] = {"Walungge"}, ["old"] = {"Mochi"}, ["ole"] = {"Olekha"}, ["olk"] = {"Olkol"}, ["olm"] = {"Oloma"}, ["olo"] = {"Livvi"}, ["olr"] = {"Olrat"}, ["olt"] = {"Old Lithuanian"}, ["olu"] = {"Kuvale"}, ["oma"] = {"Omaha-Ponca"}, ["omb"] = {"East Ambae"}, ["omc"] = {"Mochica"}, ["omg"] = {"Omagua"}, ["omi"] = {"Omi"}, ["omk"] = {"Omok"}, ["oml"] = {"Ombo"}, ["omn"] = {"Minoan"}, ["omo"] = {"Utarmbung"}, ["omp"] = {"Old Manipuri"}, ["omq"] = {"Oto-Manguean languages"}, ["omr"] = {"Old Marathi"}, ["omt"] = {"Omotik"}, ["omu"] = {"Omurano"}, ["omv"] = {"Omotic languages"}, ["omw"] = {"South Tairora"}, ["omx"] = {"Old Mon"}, ["omy"] = {"Old Malay"}, ["ona"] = {"Ona"}, ["onb"] = {"Lingao"}, ["one"] = {"Oneida"}, ["ong"] = {"Olo"}, ["oni"] = {"Onin"}, ["onj"] = {"Onjob"}, ["onk"] = {"Kabore One"}, ["onn"] = {"Onobasulu"}, ["ono"] = {"Onondaga"}, ["onp"] = {"Sartang"}, ["onr"] = {"Northern One"}, ["ons"] = {"Ono"}, ["ont"] = {"Ontenu"}, ["onu"] = {"Unua"}, ["onw"] = {"Old Nubian"}, ["onx"] = {"Onin Based Pidgin"}, ["ood"] = {"Тохоно Оодхам"}, ["oog"] = {"Ong"}, ["oon"] = {"Önge"}, ["oor"] = {"Oorlams"}, ["oos"] = {"Old Ossetic"}, ["opa"] = {"Okpamheri"}, ["opk"] = {"Kopkaka"}, ["opm"] = {"Oksapmin"}, ["opo"] = {"Opao"}, ["opt"] = {"Opata"}, ["opy"] = {"Ofayé"}, ["ora"] = {"Oroha"}, ["orc"] = {"Orma"}, ["ore"] = {"Orejón"}, ["org"] = {"Oring"}, ["orh"] = {"Орчон"}, ["orn"] = {"Orang Kanaq"}, ["oro"] = {"Orokolo"}, ["orr"] = {"Oruma"}, ["ors"] = {"Orang Seletar"}, ["ort"] = {"Adivasi Oriya"}, ["oru"] = {"Ormuri"}, ["orv"] = {"Эртний Орос"}, ["orw"] = {"Oro Win"}, ["orx"] = {"Oro"}, ["ory"] = {"Odia (individual language)", "Oriya (individual language)"}, ["orz"] = {"Ormu"}, ["osa"] = {"Osage"}, ["osc"] = {"Oscan"}, ["osi"] = {"Osing"}, ["osn"] = {"Old Sundanese"}, ["oso"] = {"Ososo"}, ["osp"] = {"Old Spanish"}, ["ost"] = {"Osatu"}, ["osu"] = {"Southern One"}, ["osx"] = {"Old Saxon"}, ["ota"] = {"Османы Турк (1500-1928)"}, ["otb"] = {"Old Tibetan"}, ["otd"] = {"Ot Danum"}, ["ote"] = {"Mezquital Otomi"}, ["oti"] = {"Oti"}, ["otk"] = {"Эртний Түрэг"}, ["otl"] = {"Tilapa Otomi"}, ["otm"] = {"Eastern Highland Otomi"}, ["otn"] = {"Tenango Otomi"}, ["oto"] = {"Отоми хэлнүүд"}, ["otq"] = {"Querétaro Otomi"}, ["otr"] = {"Otoro"}, ["ots"] = {"Estado de México Otomi"}, ["ott"] = {"Temoaya Otomi"}, ["otu"] = {"Otuke"}, ["otw"] = {"Ottawa"}, ["otx"] = {"Texcatepec Otomi"}, ["oty"] = {"Old Tamil"}, ["otz"] = {"Ixtenco Otomi"}, ["oua"] = {"Tagargrent"}, ["oub"] = {"Glio-Oubi"}, ["oue"] = {"Oune"}, ["oui"] = {"Old Uighur"}, ["oum"] = {"Ouma"}, ["ovd"] = {"Elfdalian", "Övdalian"}, ["owi"] = {"Owiniga"}, ["owl"] = {"Old Welsh"}, ["oyb"] = {"Oy"}, ["oyd"] = {"Oyda"}, ["oym"] = {"Wayampi"}, ["oyy"] = {"Oya'oya"}, ["ozm"] = {"Koonzime"}, ["paa"] = {"Papuan languages"}, ["pab"] = {"Parecís"}, ["pac"] = {"Pacoh"}, ["pad"] = {"Paumarí"}, ["pae"] = {"Pagibete"}, ["paf"] = {"Paranawát"}, ["pag"] = {"Pangasinan"}, ["pah"] = {"Tenharim"}, ["pai"] = {"Pe"}, ["pak"] = {"Parakanã"}, ["pal"] = {"Pahlavi"}, ["pam"] = {"Пампанга", "Капампанган"}, ["pao"] = {"Northern Paiute"}, ["pap"] = {"Папиаменто"}, ["paq"] = {"Parya"}, ["par"] = {"Panamint", "Timbisha"}, ["pas"] = {"Papasena"}, ["pau"] = {"Палау"}, ["pav"] = {"Pakaásnovos"}, ["paw"] = {"Pawnee"}, ["pax"] = {"Pankararé"}, ["pay"] = {"Pech"}, ["paz"] = {"Pankararú"}, ["pbb"] = {"Páez"}, ["pbc"] = {"Patamona"}, ["pbe"] = {"Mezontla Popoloca"}, ["pbf"] = {"Coyotepec Popoloca"}, ["pbg"] = {"Paraujano"}, ["pbh"] = {"E'ñapa Woromaipu"}, ["pbi"] = {"Parkwa"}, ["pbl"] = {"Mak (Nigeria)"}, ["pbm"] = {"Puebla Mazatec"}, ["pbn"] = {"Kpasam"}, ["pbo"] = {"Papel"}, ["pbp"] = {"Badyara"}, ["pbr"] = {"Pangwa"}, ["pbs"] = {"Central Pame"}, ["pbt"] = {"Southern Pashto"}, ["pbu"] = {"Northern Pashto"}, ["pbv"] = {"Pnar"}, ["pby"] = {"Pyu (Papua New Guinea)"}, ["pca"] = {"Santa Inés Ahuatempan Popoloca"}, ["pcb"] = {"Pear"}, ["pcc"] = {"Bouyei"}, ["pcd"] = {"Picard"}, ["pce"] = {"Ruching Palaung"}, ["pcf"] = {"Paliyan"}, ["pcg"] = {"Paniya"}, ["pch"] = {"Pardhan"}, ["pci"] = {"Duruwa"}, ["pcj"] = {"Parenga"}, ["pck"] = {"Paite Chin"}, ["pcl"] = {"Pardhi"}, ["pcm"] = {"Nigerian Pidgin"}, ["pcn"] = {"Piti"}, ["pcp"] = {"Pacahuara"}, ["pcw"] = {"Pyapun"}, ["pda"] = {"Anam"}, ["pdc"] = {"Pennsylvania German"}, ["pdi"] = {"Pa Di"}, ["pdn"] = {"Podena", "Fedan"}, ["pdo"] = {"Padoe"}, ["pdt"] = {"Plautdietsch"}, ["pdu"] = {"Kayan"}, ["pea"] = {"Peranakan Indonesian"}, ["peb"] = {"Eastern Pomo"}, ["ped"] = {"Mala (Papua New Guinea)"}, ["pee"] = {"Taje"}, ["pef"] = {"Northeastern Pomo"}, ["peg"] = {"Pengo"}, ["peh"] = {"Баоань"}, ["pei"] = {"Chichimeca-Jonaz"}, ["pej"] = {"Northern Pomo"}, ["pek"] = {"Penchal"}, ["pel"] = {"Pekal"}, ["pem"] = {"Phende"}, ["peo"] = {"Old Persian (ca. 600-400 B.C.)"}, ["pep"] = {"Kunja"}, ["peq"] = {"Southern Pomo"}, ["pes"] = {"Iranian Persian"}, ["pev"] = {"Pémono"}, ["pex"] = {"Petats"}, ["pey"] = {"Petjo"}, ["pez"] = {"Eastern Penan"}, ["pfa"] = {"Pááfang"}, ["pfe"] = {"Pere"}, ["pfl"] = {"Пфальц"}, ["pga"] = {"Sudanese Creole Arabic"}, ["pgd"] = {"Gāndhārī"}, ["pgg"] = {"Pangwali"}, ["pgi"] = {"Pagi"}, ["pgk"] = {"Rerep"}, ["pgl"] = {"Primitive Irish"}, ["pgn"] = {"Paelignian"}, ["pgs"] = {"Pangseng"}, ["pgu"] = {"Pagu"}, ["pgz"] = {"Papua New Guinean Sign Language"}, ["pha"] = {"Pa-Hng"}, ["phd"] = {"Phudagi"}, ["phg"] = {"Phuong"}, ["phh"] = {"Phukha"}, ["phi"] = {"Philippine languages"}, ["phk"] = {"Phake"}, ["phl"] = {"Phalura", "Palula"}, ["phm"] = {"Phimbi"}, ["phn"] = {"Phoenician"}, ["pho"] = {"Phunoi"}, ["phq"] = {"Phana'"}, ["phr"] = {"Pahari-Potwari"}, ["pht"] = {"Phu Thai"}, ["phu"] = {"Phuan"}, ["phv"] = {"Pahlavani"}, ["phw"] = {"Phangduwali"}, ["pia"] = {"Pima Bajo"}, ["pib"] = {"Yine"}, ["pic"] = {"Pinji"}, ["pid"] = {"Piaroa"}, ["pie"] = {"Piro"}, ["pif"] = {"Pingelapese"}, ["pig"] = {"Pisabo"}, ["pih"] = {"Pitcairn-Norfolk"}, ["pii"] = {"Pini"}, ["pij"] = {"Pijao"}, ["pil"] = {"Yom"}, ["pim"] = {"Powhatan"}, ["pin"] = {"Piame"}, ["pio"] = {"Piapoco"}, ["pip"] = {"Pero"}, ["pir"] = {"Piratapuyo"}, ["pis"] = {"Pijin"}, ["pit"] = {"Pitta Pitta"}, ["piu"] = {"Pintupi-Luritja"}, ["piv"] = {"Pileni", "Vaeakau-Taumako"}, ["piw"] = {"Pimbwe"}, ["pix"] = {"Piu"}, ["piy"] = {"Piya-Kwonci"}, ["piz"] = {"Pije"}, ["pjt"] = {"Pitjantjatjara"}, ["pka"] = {"Ardhamāgadhī Prākrit"}, ["pkb"] = {"Pokomo", "Kipfokomo"}, ["pkc"] = {"Paekche"}, ["pkg"] = {"Pak-Tong"}, ["pkh"] = {"Pankhu"}, ["pkn"] = {"Pakanha"}, ["pko"] = {"Pökoot"}, ["pkp"] = {"Pukapuka"}, ["pkr"] = {"Attapady Kurumba"}, ["pks"] = {"Pakistan Sign Language"}, ["pkt"] = {"Maleng"}, ["pku"] = {"Paku"}, ["pla"] = {"Miani"}, ["plb"] = {"Polonombauk"}, ["plc"] = {"Central Palawano"}, ["pld"] = {"Polari"}, ["ple"] = {"Palu'e"}, ["plf"] = {"Central Malayo-Polynesian languages"}, ["plg"] = {"Pilagá"}, ["plh"] = {"Paulohi"}, ["plj"] = {"Polci"}, ["plk"] = {"Kohistani Shina"}, ["pll"] = {"Shwe Palaung"}, ["pln"] = {"Palenquero"}, ["plo"] = {"Oluta Popoluca"}, ["plq"] = {"Palaic"}, ["plr"] = {"Palaka Senoufo"}, ["pls"] = {"San Marcos Tlacoyalco Popoloca", "San Marcos Tlalcoyalco Popoloca"}, ["plt"] = {"Plateau Malagasy"}, ["plu"] = {"Palikúr"}, ["plv"] = {"Southwest Palawano"}, ["plw"] = {"Brooke's Point Palawano"}, ["ply"] = {"Bolyu"}, ["plz"] = {"Paluan"}, ["pma"] = {"Paama"}, ["pmb"] = {"Pambia"}, ["pmd"] = {"Pallanganmiddang"}, ["pme"] = {"Pwaamei"}, ["pmf"] = {"Pamona"}, ["pmh"] = {"Māhārāṣṭri Prākrit"}, ["pmi"] = {"Northern Pumi"}, ["pmj"] = {"Southern Pumi"}, ["pmk"] = {"Pamlico"}, ["pml"] = {"Lingua Franca"}, ["pmm"] = {"Pomo"}, ["pmn"] = {"Pam"}, ["pmo"] = {"Pom"}, ["pmq"] = {"Northern Pame"}, ["pmr"] = {"Paynamar"}, ["pms"] = {"Пьемонт"}, ["pmt"] = {"Tuamotuan"}, ["pmw"] = {"Plains Miwok"}, ["pmx"] = {"Poumei Naga"}, ["pmy"] = {"Papuan Malay"}, ["pmz"] = {"Southern Pame"}, ["pna"] = {"Punan Bah-Biau"}, ["pnb"] = {"Western Panjabi"}, ["pnc"] = {"Pannei"}, ["pnd"] = {"Mpinda"}, ["pne"] = {"Western Penan"}, ["png"] = {"Pangu", "Pongu"}, ["pnh"] = {"Пенрин"}, ["pni"] = {"Aoheng"}, ["pnj"] = {"Pinjarup"}, ["pnk"] = {"Paunaka"}, ["pnl"] = {"Paleni"}, ["pnm"] = {"Punan Batu 1"}, ["pnn"] = {"Pinai-Hagahai"}, ["pno"] = {"Panobo"}, ["pnp"] = {"Pancana"}, ["pnq"] = {"Pana (Burkina Faso)"}, ["pnr"] = {"Panim"}, ["pns"] = {"Ponosakan"}, ["pnt"] = {"Pontic"}, ["pnu"] = {"Jiongnai Bunu"}, ["pnv"] = {"Pinigura"}, ["pnw"] = {"Banyjima", "Panytyima"}, ["pnx"] = {"Phong-Kniang"}, ["pny"] = {"Pinyin"}, ["pnz"] = {"Pana (Central African Republic)"}, ["poc"] = {"Poqomam"}, ["poe"] = {"San Juan Atzingo Popoloca"}, ["pof"] = {"Poke"}, ["pog"] = {"Potiguára"}, ["poh"] = {"Poqomchi'"}, ["poi"] = {"Highland Popoluca"}, ["pok"] = {"Pokangá"}, ["pom"] = {"Southeastern Pomo"}, ["pon"] = {"Pohnpeian"}, ["poo"] = {"Central Pomo"}, ["pop"] = {"Pwapwâ"}, ["poq"] = {"Texistepec Popoluca"}, ["pos"] = {"Sayula Popoluca"}, ["pot"] = {"Potawatomi"}, ["pov"] = {"Upper Guinea Crioulo"}, ["pow"] = {"San Felipe Otlaltepec Popoloca"}, ["pox"] = {"Polabian"}, ["poy"] = {"Pogolo"}, ["poz"] = {"Malayo-Polynesian languages"}, ["ppe"] = {"Papi"}, ["ppi"] = {"Paipai"}, ["ppk"] = {"Uma"}, ["ppl"] = {"Pipil", "Nicarao"}, ["ppm"] = {"Papuma"}, ["ppn"] = {"Papapana"}, ["ppo"] = {"Folopa"}, ["ppp"] = {"Pelende"}, ["ppq"] = {"Pei"}, ["pps"] = {"San Luís Temalacayuca Popoloca"}, ["ppt"] = {"Pare"}, ["ppu"] = {"Papora"}, ["pqa"] = {"Pa'a"}, ["pqe"] = {"Eastern Malayo-Polynesian languages"}, ["pqm"] = {"Malecite-Passamaquoddy"}, ["pqw"] = {"Western Malayo-Polynesian languages"}, ["pra"] = {"Prakrit languages"}, ["prc"] = {"Parachi"}, ["prd"] = {"Parsi-Dari"}, ["pre"] = {"Principense"}, ["prf"] = {"Paranan"}, ["prg"] = {"Прусс"}, ["prh"] = {"Porohanon"}, ["pri"] = {"Paicî"}, ["prk"] = {"Parauk"}, ["prl"] = {"Peruvian Sign Language"}, ["prm"] = {"Kibiri"}, ["prn"] = {"Prasuni"}, ["pro"] = {"Old Provençal (to 1500)", "Old Occitan (to 1500)"}, ["prp"] = {"Parsi"}, ["prq"] = {"Ashéninka Perené"}, ["prr"] = {"Puri"}, ["prs"] = {"Дари", "Дари Перс"}, ["prt"] = {"Phai"}, ["pru"] = {"Puragi"}, ["prw"] = {"Parawen"}, ["prx"] = {"Purik"}, ["prz"] = {"Providencia Sign Language"}, ["psa"] = {"Asue Awyu"}, ["psc"] = {"Persian Sign Language"}, ["psd"] = {"Plains Indian Sign Language"}, ["pse"] = {"Central Malay"}, ["psg"] = {"Penang Sign Language"}, ["psh"] = {"Southwest Pashai", "Southwest Pashayi"}, ["psi"] = {"Southeast Pashai", "Southeast Pashayi"}, ["psl"] = {"Puerto Rican Sign Language"}, ["psm"] = {"Pauserna"}, ["psn"] = {"Panasuan"}, ["pso"] = {"Polish Sign Language"}, ["psp"] = {"Philippine Sign Language"}, ["psq"] = {"Pasi"}, ["psr"] = {"Portuguese Sign Language"}, ["pss"] = {"Kaulong"}, ["pst"] = {"Central Pashto"}, ["psu"] = {"Sauraseni Prākrit"}, ["psw"] = {"Port Sandwich"}, ["psy"] = {"Piscataway"}, ["pta"] = {"Pai Tavytera"}, ["pth"] = {"Pataxó Hã-Ha-Hãe"}, ["pti"] = {"Pindiini", "Wangkatha"}, ["ptn"] = {"Patani"}, ["pto"] = {"Zo'é"}, ["ptp"] = {"Patep"}, ["ptq"] = {"Pattapu"}, ["ptr"] = {"Piamatsina"}, ["ptt"] = {"Enrekang"}, ["ptu"] = {"Bambam"}, ["ptv"] = {"Port Vato"}, ["ptw"] = {"Pentlatch"}, ["pty"] = {"Pathiya"}, ["pua"] = {"Western Highland Purepecha"}, ["pub"] = {"Purum"}, ["puc"] = {"Punan Merap"}, ["pud"] = {"Punan Aput"}, ["pue"] = {"Puelche"}, ["puf"] = {"Punan Merah"}, ["pug"] = {"Phuie"}, ["pui"] = {"Puinave"}, ["puj"] = {"Punan Tubu"}, ["pum"] = {"Puma"}, ["puo"] = {"Puoc"}, ["pup"] = {"Pulabu"}, ["puq"] = {"Puquina"}, ["pur"] = {"Puruborá"}, ["put"] = {"Putoh"}, ["puu"] = {"Punu"}, ["puw"] = {"Puluwatese"}, ["pux"] = {"Puare"}, ["puy"] = {"Purisimeño"}, ["pwa"] = {"Pawaia"}, ["pwb"] = {"Panawa"}, ["pwg"] = {"Gapapaiwa"}, ["pwi"] = {"Patwin"}, ["pwm"] = {"Molbog"}, ["pwn"] = {"Paiwan"}, ["pwo"] = {"Pwo Western Karen"}, ["pwr"] = {"Powari"}, ["pww"] = {"Pwo Northern Karen"}, ["pxm"] = {"Quetzaltepec Mixe"}, ["pye"] = {"Pye Krumen"}, ["pym"] = {"Fyam"}, ["pyn"] = {"Poyanáwa"}, ["pys"] = {"Paraguayan Sign Language", "Lengua de Señas del Paraguay"}, ["pyu"] = {"Puyuma"}, ["pyx"] = {"Pyu (Myanmar)"}, ["pyy"] = {"Pyen"}, ["pzn"] = {"Para Naga"}, ["qua"] = {"Quapaw"}, ["qub"] = {"Huallaga Huánuco Quechua"}, ["quc"] = {"K'iche'", "Quiché"}, ["qud"] = {"Calderón Highland Quichua"}, ["quf"] = {"Lambayeque Quechua"}, ["qug"] = {"Chimborazo Highland Quichua"}, ["quh"] = {"South Bolivian Quechua"}, ["qui"] = {"Quileute"}, ["quk"] = {"Chachapoyas Quechua"}, ["qul"] = {"North Bolivian Quechua"}, ["qum"] = {"Sipacapense"}, ["qun"] = {"Quinault"}, ["qup"] = {"Southern Pastaza Quechua"}, ["quq"] = {"Quinqui"}, ["qur"] = {"Yanahuanca Pasco Quechua"}, ["qus"] = {"Santiago del Estero Quichua"}, ["quv"] = {"Sacapulteco"}, ["quw"] = {"Tena Lowland Quichua"}, ["qux"] = {"Yauyos Quechua"}, ["quy"] = {"Ayacucho Quechua"}, ["quz"] = {"Cusco Quechua"}, ["qva"] = {"Ambo-Pasco Quechua"}, ["qvc"] = {"Cajamarca Quechua"}, ["qve"] = {"Eastern Apurímac Quechua"}, ["qvh"] = {"Huamalíes-Dos de Mayo Huánuco Quechua"}, ["qvi"] = {"Imbabura Highland Quichua"}, ["qvj"] = {"Loja Highland Quichua"}, ["qvl"] = {"Cajatambo North Lima Quechua"}, ["qvm"] = {"Margos-Yarowilca-Lauricocha Quechua"}, ["qvn"] = {"North Junín Quechua"}, ["qvo"] = {"Napo Lowland Quechua"}, ["qvp"] = {"Pacaraos Quechua"}, ["qvs"] = {"San Martín Quechua"}, ["qvw"] = {"Huaylla Wanca Quechua"}, ["qvy"] = {"Queyu"}, ["qvz"] = {"Northern Pastaza Quichua"}, ["qwa"] = {"Corongo Ancash Quechua"}, ["qwc"] = {"Classical Quechua"}, ["qwe"] = {"Quechuan (family)"}, ["qwh"] = {"Huaylas Ancash Quechua"}, ["qwm"] = {"Kuman (Russia)"}, ["qws"] = {"Sihuas Ancash Quechua"}, ["qwt"] = {"Kwalhioqua-Tlatskanai"}, ["qxa"] = {"Chiquián Ancash Quechua"}, ["qxc"] = {"Chincha Quechua"}, ["qxh"] = {"Panao Huánuco Quechua"}, ["qxl"] = {"Salasaca Highland Quichua"}, ["qxn"] = {"Northern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxo"] = {"Southern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxp"] = {"Puno Quechua"}, ["qxq"] = {"Qashqa'i"}, ["qxr"] = {"Cañar Highland Quichua"}, ["qxs"] = {"Southern Qiang"}, ["qxt"] = {"Santa Ana de Tusi Pasco Quechua"}, ["qxu"] = {"Arequipa-La Unión Quechua"}, ["qxw"] = {"Jauja Wanca Quechua"}, ["qya"] = {"Quenya"}, ["qyp"] = {"Quiripi"}, ["raa"] = {"Dungmali"}, ["rab"] = {"Camling"}, ["rac"] = {"Rasawa"}, ["rad"] = {"Rade"}, ["raf"] = {"Western Meohang"}, ["rag"] = {"Logooli", "Lulogooli"}, ["rah"] = {"Rabha"}, ["rai"] = {"Ramoaaina"}, ["raj"] = {"Rajasthani"}, ["rak"] = {"Tulu-Bohuai"}, ["ral"] = {"Ralte"}, ["ram"] = {"Canela"}, ["ran"] = {"Riantana"}, ["rao"] = {"Rao"}, ["rap"] = {"Рапануй"}, ["raq"] = {"Saam"}, ["rar"] = {"Rarotongan", "Маори"}, ["ras"] = {"Tegali"}, ["rat"] = {"Razajerdi"}, ["rau"] = {"Raute"}, ["rav"] = {"Sampang"}, ["raw"] = {"Rawang"}, ["rax"] = {"Rang"}, ["ray"] = {"Rapa"}, ["raz"] = {"Rahambuu"}, ["rbb"] = {"Rumai Palaung"}, ["rbk"] = {"Northern Bontok"}, ["rbl"] = {"Miraya Bikol"}, ["rbp"] = {"Barababaraba"}, ["rcf"] = {"Réunion Creole French"}, ["rdb"] = {"Rudbari"}, ["rea"] = {"Rerau"}, ["reb"] = {"Rembong"}, ["ree"] = {"Rejang Kayan"}, ["reg"] = {"Kara (Tanzania)"}, ["rei"] = {"Reli"}, ["rej"] = {"Rejang"}, ["rel"] = {"Rendille"}, ["rem"] = {"Remo"}, ["ren"] = {"Rengao"}, ["rer"] = {"Rer Bare"}, ["res"] = {"Reshe"}, ["ret"] = {"Retta"}, ["rey"] = {"Reyesano"}, ["rga"] = {"Roria"}, ["rge"] = {"Romano-Greek"}, ["rgk"] = {"Rangkas"}, ["rgn"] = {"Romagnol"}, ["rgr"] = {"Resígaro"}, ["rgs"] = {"Southern Roglai"}, ["rgu"] = {"Ringgou"}, ["rhg"] = {"Rohingya"}, ["rhp"] = {"Yahang"}, ["ria"] = {"Riang (India)"}, ["rif"] = {"Tarifit"}, ["ril"] = {"Riang Lang", "Riang (Myanmar)"}, ["rim"] = {"Nyaturu"}, ["rin"] = {"Nungu"}, ["rir"] = {"Ribun"}, ["rit"] = {"Ritharrngu"}, ["riu"] = {"Riung"}, ["rjg"] = {"Rajong"}, ["rji"] = {"Raji"}, ["rjs"] = {"Rajbanshi"}, ["rka"] = {"Kraol"}, ["rkb"] = {"Rikbaktsa"}, ["rkh"] = {"Rakahanga-Manihiki"}, ["rki"] = {"Rakhine"}, ["rkm"] = {"Marka"}, ["rkt"] = {"Rangpuri", "Kamta"}, ["rkw"] = {"Arakwal"}, ["rma"] = {"Rama"}, ["rmb"] = {"Rembarrnga"}, ["rmc"] = {"Carpathian Romani"}, ["rmd"] = {"Traveller Danish"}, ["rme"] = {"Angloromani"}, ["rmf"] = {"Kalo Finnish Romani"}, ["rmg"] = {"Traveller Norwegian"}, ["rmh"] = {"Murkim"}, ["rmi"] = {"Lomavren"}, ["rmk"] = {"Romkun"}, ["rml"] = {"Baltic Romani"}, ["rmm"] = {"Roma"}, ["rmn"] = {"Balkan Romani"}, ["rmo"] = {"Sinte Romani"}, ["rmp"] = {"Rempi"}, ["rmq"] = {"Caló"}, ["rms"] = {"Romanian Sign Language"}, ["rmt"] = {"Domari"}, ["rmu"] = {"Tavringer Romani"}, ["rmv"] = {"Romanova"}, ["rmw"] = {"Welsh Romani"}, ["rmx"] = {"Romam"}, ["rmy"] = {"Vlax Romani"}, ["rmz"] = {"Marma"}, ["rnd"] = {"Ruund"}, ["rng"] = {"Ronga"}, ["rnl"] = {"Ranglong"}, ["rnn"] = {"Roon"}, ["rnp"] = {"Rongpo"}, ["rnr"] = {"Nari Nari"}, ["rnw"] = {"Rungwa"}, ["roa"] = {"Romance languages"}, ["rob"] = {"Tae'"}, ["roc"] = {"Cacgia Roglai"}, ["rod"] = {"Rogo"}, ["roe"] = {"Ronji"}, ["rof"] = {"Rombo"}, ["rog"] = {"Northern Roglai"}, ["rol"] = {"Romblomanon"}, ["rom"] = {"Romany"}, ["roo"] = {"Rotokas"}, ["rop"] = {"Kriol"}, ["ror"] = {"Rongga"}, ["rou"] = {"Runga"}, ["row"] = {"Dela-Oenale"}, ["rpn"] = {"Repanbitip"}, ["rpt"] = {"Rapting"}, ["rri"] = {"Ririo"}, ["rro"] = {"Waima"}, ["rrt"] = {"Arritinngithigh"}, ["rsb"] = {"Romano-Serbian"}, ["rsl"] = {"Russian Sign Language"}, ["rsm"] = {"Miriwoong Sign Language"}, ["rtc"] = {"Rungtu Chin"}, ["rth"] = {"Ratahan"}, ["rtm"] = {"Rotuman"}, ["rts"] = {"Yurats"}, ["rtw"] = {"Rathawi"}, ["rub"] = {"Gungu"}, ["ruc"] = {"Ruuli"}, ["rue"] = {"Русин"}, ["ruf"] = {"Luguru"}, ["rug"] = {"Roviana"}, ["ruh"] = {"Ruga"}, ["rui"] = {"Rufiji"}, ["ruk"] = {"Che"}, ["ruo"] = {"Istro Romanian"}, ["rup"] = {"Macedo-Romanian", "Aromanian", "Arumanian"}, ["ruq"] = {"Megleno Romanian"}, ["rut"] = {"Рутуль"}, ["ruu"] = {"Lanas Lobu"}, ["ruy"] = {"Mala (Nigeria)"}, ["ruz"] = {"Ruma"}, ["rwa"] = {"Rawo"}, ["rwk"] = {"Rwa"}, ["rwl"] = {"Ruwila"}, ["rwm"] = {"Amba (Uganda)"}, ["rwo"] = {"Rawa"}, ["rwr"] = {"Marwari (India)"}, ["rxd"] = {"Ngardi"}, ["rxw"] = {"Karuwali", "Garuwali"}, ["ryn"] = {"Northern Amami-Oshima"}, ["rys"] = {"Yaeyama"}, ["ryu"] = {"Төв Окинава"}, ["rzh"] = {"Rāziḥī"}, ["saa"] = {"Saba"}, ["sab"] = {"Buglere"}, ["sac"] = {"Meskwaki"}, ["sad"] = {"Sandawe"}, ["sae"] = {"Sabanê"}, ["saf"] = {"Safaliba"}, ["sah"] = {"Якут"}, ["sai"] = {"South American Indian languages"}, ["saj"] = {"Sahu"}, ["sak"] = {"Sake"}, ["sal"] = {"Salishan languages"}, ["sam"] = {"Samaritan Aramaic"}, ["sao"] = {"Sause"}, ["saq"] = {"Samburu"}, ["sar"] = {"Saraveca"}, ["sas"] = {"Sasak"}, ["sat"] = {"Santali"}, ["sau"] = {"Saleman"}, ["sav"] = {"Saafi-Saafi"}, ["saw"] = {"Sawi"}, ["sax"] = {"Sa"}, ["say"] = {"Saya"}, ["saz"] = {"Saurashtra"}, ["sba"] = {"Ngambay"}, ["sbb"] = {"Simbo"}, ["sbc"] = {"Kele (Papua New Guinea)"}, ["sbd"] = {"Southern Samo"}, ["sbe"] = {"Saliba"}, ["sbf"] = {"Chabu", "Shabo"}, ["sbg"] = {"Seget"}, ["sbh"] = {"Sori-Harengan"}, ["sbi"] = {"Seti"}, ["sbj"] = {"Surbakhal"}, ["sbk"] = {"Safwa"}, ["sbl"] = {"Botolan Sambal"}, ["sbm"] = {"Sagala"}, ["sbn"] = {"Sindhi Bhil"}, ["sbo"] = {"Sabüm"}, ["sbp"] = {"Sangu (Tanzania)"}, ["sbq"] = {"Sileibi"}, ["sbr"] = {"Sembakung Murut"}, ["sbs"] = {"Subiya"}, ["sbt"] = {"Kimki"}, ["sbu"] = {"Stod Bhoti"}, ["sbv"] = {"Sabine"}, ["sbw"] = {"Simba"}, ["sbx"] = {"Seberuang"}, ["sby"] = {"Soli"}, ["sbz"] = {"Sara Kaba"}, ["scb"] = {"Chut"}, ["sce"] = {"Дуншян"}, ["scf"] = {"San Miguel Creole French"}, ["scg"] = {"Sanggau"}, ["sch"] = {"Sakachep"}, ["sci"] = {"Sri Lankan Creole Malay"}, ["sck"] = {"Sadri"}, ["scl"] = {"Shina"}, ["scn"] = {"Сицили"}, ["sco"] = {"Скот"}, ["scp"] = {"Hyolmo", "Helambu Sherpa"}, ["scq"] = {"Sa'och"}, ["scs"] = {"North Slavey"}, ["sct"] = {"Southern Katang"}, ["scu"] = {"Shumcho"}, ["scv"] = {"Sheni"}, ["scw"] = {"Sha"}, ["scx"] = {"Sicel"}, ["sda"] = {"Toraja-Sa'dan"}, ["sdb"] = {"Shabak"}, ["sdc"] = {"Sassarese Sardinian"}, ["sde"] = {"Surubu"}, ["sdf"] = {"Sarli"}, ["sdg"] = {"Savi"}, ["sdh"] = {"Өмнөд Курд"}, ["sdj"] = {"Suundi"}, ["sdk"] = {"Sos Kundi"}, ["sdl"] = {"Saudi Arabian Sign Language"}, ["sdn"] = {"Gallurese Sardinian"}, ["sdo"] = {"Bukar-Sadung Bidayuh"}, ["sdp"] = {"Sherdukpen"}, ["sdq"] = {"Semandang"}, ["sdr"] = {"Oraon Sadri"}, ["sds"] = {"Sened"}, ["sdt"] = {"Shuadit"}, ["sdu"] = {"Sarudu"}, ["sdv"] = {"Eastern Sudanic languages"}, ["sdx"] = {"Sibu Melanau"}, ["sdz"] = {"Sallands"}, ["sea"] = {"Semai"}, ["seb"] = {"Shempire Senoufo"}, ["sec"] = {"Sechelt"}, ["sed"] = {"Sedang"}, ["see"] = {"Seneca"}, ["sef"] = {"Cebaara Senoufo"}, ["seg"] = {"Segeju"}, ["seh"] = {"Sena"}, ["sei"] = {"Seri"}, ["sej"] = {"Sene"}, ["sek"] = {"Sekani"}, ["sel"] = {"Selkup"}, ["sem"] = {"Semitic languages"}, ["sen"] = {"Nanerigé Sénoufo"}, ["seo"] = {"Suarmin"}, ["sep"] = {"Sìcìté Sénoufo"}, ["seq"] = {"Senara Sénoufo"}, ["ser"] = {"Serrano"}, ["ses"] = {"Koyraboro Senni Songhai"}, ["set"] = {"Sentani"}, ["seu"] = {"Serui-Laut"}, ["sev"] = {"Nyarafolo Senoufo"}, ["sew"] = {"Sewa Bay"}, ["sey"] = {"Secoya"}, ["sez"] = {"Senthang Chin"}, ["sfb"] = {"Langue des signes de Belgique Francophone", "French Belgian Sign Language"}, ["sfe"] = {"Eastern Subanen"}, ["sfm"] = {"Small Flowery Miao"}, ["sfs"] = {"South African Sign Language"}, ["sfw"] = {"Sehwi"}, ["sga"] = {"Old Irish (to 900)"}, ["sgb"] = {"Mag-antsi Ayta"}, ["sgc"] = {"Kipsigis"}, ["sgd"] = {"Surigaonon"}, ["sge"] = {"Segai"}, ["sgg"] = {"Swiss-German Sign Language"}, ["sgh"] = {"Shughni"}, ["sgi"] = {"Suga"}, ["sgj"] = {"Surgujia"}, ["sgk"] = {"Sangkong"}, ["sgm"] = {"Singa"}, ["sgn"] = {"Sign languages"}, ["sgp"] = {"Singpho"}, ["sgr"] = {"Sangisari"}, ["sgs"] = {"Жемайт"}, ["sgt"] = {"Brokpake"}, ["sgu"] = {"Salas"}, ["sgw"] = {"Sebat Bet Gurage"}, ["sgx"] = {"Sierra Leone Sign Language"}, ["sgy"] = {"Sanglechi"}, ["sgz"] = {"Sursurunga"}, ["sha"] = {"Shall-Zwall"}, ["shb"] = {"Ninam"}, ["shc"] = {"Sonde"}, ["shd"] = {"Kundal Shahi"}, ["she"] = {"Sheko"}, ["shg"] = {"Shua"}, ["shh"] = {"Shoshoni"}, ["shi"] = {"Tachelhit"}, ["shj"] = {"Shatt"}, ["shk"] = {"Shilluk"}, ["shl"] = {"Shendu"}, ["shm"] = {"Shahrudi"}, ["shn"] = {"Shan"}, ["sho"] = {"Shanga"}, ["shp"] = {"Shipibo-Conibo"}, ["shq"] = {"Sala"}, ["shr"] = {"Shi"}, ["shs"] = {"Shuswap"}, ["sht"] = {"Shasta"}, ["shu"] = {"Chadian Arabic"}, ["shv"] = {"Shehri"}, ["shw"] = {"Shwai"}, ["shx"] = {"She"}, ["shy"] = {"Tachawit"}, ["shz"] = {"Syenara Senoufo"}, ["sia"] = {"Akkala Sami"}, ["sib"] = {"Sebop"}, ["sid"] = {"Sidamo"}, ["sie"] = {"Simaa"}, ["sif"] = {"Siamou"}, ["sig"] = {"Paasaal"}, ["sih"] = {"Zire", "Sîshëë"}, ["sii"] = {"Shom Peng"}, ["sij"] = {"Numbami"}, ["sik"] = {"Sikiana"}, ["sil"] = {"Tumulung Sisaala"}, ["sim"] = {"Mende (Papua New Guinea)"}, ["sio"] = {"Siouan languages"}, ["sip"] = {"Sikkimese"}, ["siq"] = {"Sonia"}, ["sir"] = {"Siri"}, ["sis"] = {"Siuslaw"}, ["sit"] = {"Sino-Tibetan languages"}, ["siu"] = {"Sinagen"}, ["siv"] = {"Sumariup"}, ["siw"] = {"Siwai"}, ["six"] = {"Sumau"}, ["siy"] = {"Sivandi"}, ["siz"] = {"Siwi"}, ["sja"] = {"Epena"}, ["sjb"] = {"Sajau Basap"}, ["sjd"] = {"Kildin Sami"}, ["sje"] = {"Pite Sami"}, ["sjg"] = {"Assangori"}, ["sjk"] = {"Kemi Sami"}, ["sjl"] = {"Sajalong", "Miji"}, ["sjm"] = {"Mapun"}, ["sjn"] = {"Sindarin"}, ["sjo"] = {"Xibe"}, ["sjp"] = {"Surjapuri"}, ["sjr"] = {"Siar-Lak"}, ["sjs"] = {"Senhaja De Srair"}, ["sjt"] = {"Ter Sami"}, ["sju"] = {"Уме Сами"}, ["sjw"] = {"Shawnee"}, ["ska"] = {"Skagit"}, ["skb"] = {"Saek"}, ["skc"] = {"Ma Manda"}, ["skd"] = {"Southern Sierra Miwok"}, ["ske"] = {"Seke (Vanuatu)"}, ["skf"] = {"Sakirabiá"}, ["skg"] = {"Sakalava Malagasy"}, ["skh"] = {"Sikule"}, ["ski"] = {"Sika"}, ["skj"] = {"Seke (Nepal)"}, ["skm"] = {"Kutong"}, ["skn"] = {"Kolibugan Subanon"}, ["sko"] = {"Seko Tengah"}, ["skp"] = {"Sekapan"}, ["skq"] = {"Sininkere"}, ["skr"] = {"Saraiki", "Seraiki"}, ["sks"] = {"Maia"}, ["skt"] = {"Sakata"}, ["sku"] = {"Sakao"}, ["skv"] = {"Skou"}, ["skw"] = {"Skepi Creole Dutch"}, ["skx"] = {"Seko Padang"}, ["sky"] = {"Sikaiana"}, ["skz"] = {"Sekar"}, ["sla"] = {"Slavic languages"}, ["slc"] = {"Sáliba"}, ["sld"] = {"Sissala"}, ["sle"] = {"Sholaga"}, ["slf"] = {"Swiss-Italian Sign Language"}, ["slg"] = {"Selungai Murut"}, ["slh"] = {"Southern Puget Sound Salish"}, ["sli"] = {"Lower Silesian"}, ["slj"] = {"Salumá"}, ["sll"] = {"Salt-Yui"}, ["slm"] = {"Pangutaran Sama"}, ["sln"] = {"Salinan"}, ["slp"] = {"Lamaholot"}, ["slq"] = {"Salchuq"}, ["slr"] = {"Салар"}, ["sls"] = {"Singapore Sign Language"}, ["slt"] = {"Sila"}, ["slu"] = {"Selaru"}, ["slw"] = {"Sialum"}, ["slx"] = {"Salampasu"}, ["sly"] = {"Selayar"}, ["slz"] = {"Ma'ya"}, ["sma"] = {"Өмнөд Сами"}, ["smb"] = {"Simbari"}, ["smc"] = {"Som"}, ["smd"] = {"Sama"}, ["smf"] = {"Auwe"}, ["smg"] = {"Simbali"}, ["smh"] = {"Samei"}, ["smi"] = {"Sami languages"}, ["smj"] = {"Луле-Сами"}, ["smk"] = {"Bolinao"}, ["sml"] = {"Central Sama"}, ["smm"] = {"Musasa"}, ["smn"] = {"Inari Sami"}, ["smp"] = {"Samaritan"}, ["smq"] = {"Samo"}, ["smr"] = {"Simeulue"}, ["sms"] = {"Skolt Sami"}, ["smt"] = {"Simte"}, ["smu"] = {"Somray"}, ["smv"] = {"Samvedi"}, ["smw"] = {"Sumbawa"}, ["smx"] = {"Samba"}, ["smy"] = {"Semnani"}, ["smz"] = {"Simeku"}, ["snb"] = {"Sebuyau"}, ["snc"] = {"Sinaugoro"}, ["sne"] = {"Bau Bidayuh"}, ["snf"] = {"Noon"}, ["sng"] = {"Sanga (Democratic Republic of Congo)"}, ["sni"] = {"Sensi"}, ["snj"] = {"Riverain Sango"}, ["snk"] = {"Сонинке"}, ["snl"] = {"Sangil"}, ["snm"] = {"Southern Ma'di"}, ["snn"] = {"Siona"}, ["sno"] = {"Snohomish"}, ["snp"] = {"Siane"}, ["snq"] = {"Sangu (Gabon)"}, ["snr"] = {"Sihan"}, ["sns"] = {"South West Bay", "Nahavaq"}, ["snu"] = {"Senggi", "Viid"}, ["snv"] = {"Sa'ban"}, ["snw"] = {"Selee"}, ["snx"] = {"Sam"}, ["sny"] = {"Saniyo-Hiyewe"}, ["snz"] = {"Kou"}, ["soa"] = {"Thai Song"}, ["sob"] = {"Sobei"}, ["soc"] = {"So (Democratic Republic of Congo)"}, ["sod"] = {"Songoora"}, ["soe"] = {"Songomeno"}, ["sog"] = {"Sogdian"}, ["soh"] = {"Aka"}, ["soi"] = {"Sonha"}, ["soj"] = {"Soi"}, ["sok"] = {"Sokoro"}, ["sol"] = {"Solos"}, ["son"] = {"Songhai languages"}, ["soo"] = {"Songo"}, ["sop"] = {"Songe"}, ["soq"] = {"Kanasi"}, ["sor"] = {"Somrai"}, ["sos"] = {"Seeku"}, ["sou"] = {"Southern Thai"}, ["sov"] = {"Sonsorol"}, ["sow"] = {"Sowanda"}, ["sox"] = {"Swo"}, ["soy"] = {"Miyobe"}, ["soz"] = {"Temi"}, ["spb"] = {"Sepa (Indonesia)"}, ["spc"] = {"Sapé"}, ["spd"] = {"Saep"}, ["spe"] = {"Sepa (Papua New Guinea)"}, ["spg"] = {"Sian"}, ["spi"] = {"Saponi"}, ["spk"] = {"Sengo"}, ["spl"] = {"Selepet"}, ["spm"] = {"Akukem"}, ["spn"] = {"Sanapaná"}, ["spo"] = {"Spokane"}, ["spp"] = {"Supyire Senoufo"}, ["spq"] = {"Loreto-Ucayali Spanish"}, ["spr"] = {"Saparua"}, ["sps"] = {"Saposa"}, ["spt"] = {"Spiti Bhoti"}, ["spu"] = {"Sapuan"}, ["spv"] = {"Sambalpuri", "Kosli"}, ["spx"] = {"South Picene"}, ["spy"] = {"Sabaot"}, ["sqa"] = {"Shama-Sambuga"}, ["sqh"] = {"Shau"}, ["sqj"] = {"Albanian languages"}, ["sqk"] = {"Albanian Sign Language"}, ["sqm"] = {"Suma"}, ["sqn"] = {"Susquehannock"}, ["sqo"] = {"Sorkhei"}, ["sqq"] = {"Sou"}, ["sqr"] = {"Siculo Arabic"}, ["sqs"] = {"Sri Lankan Sign Language"}, ["sqt"] = {"Soqotri"}, ["squ"] = {"Squamish"}, ["sqx"] = {"Kufr Qassem Sign Language (KQSL)"}, ["sra"] = {"Saruga"}, ["srb"] = {"Sora"}, ["src"] = {"Logudorese Sardinian"}, ["sre"] = {"Sara"}, ["srf"] = {"Nafi"}, ["srg"] = {"Sulod"}, ["srh"] = {"Sarikoli"}, ["sri"] = {"Siriano"}, ["srk"] = {"Serudung Murut"}, ["srl"] = {"Isirawa"}, ["srm"] = {"Saramaccan"}, ["srn"] = {"Sranan Tongo"}, ["sro"] = {"Campidanese Sardinian"}, ["srq"] = {"Sirionó"}, ["srr"] = {"Serer"}, ["srs"] = {"Sarsi"}, ["srt"] = {"Sauri"}, ["sru"] = {"Suruí"}, ["srv"] = {"Southern Sorsoganon"}, ["srw"] = {"Serua"}, ["srx"] = {"Sirmauri"}, ["sry"] = {"Sera"}, ["srz"] = {"Shahmirzadi"}, ["ssa"] = {"Nilo-Saharan languages"}, ["ssb"] = {"Southern Sama"}, ["ssc"] = {"Suba-Simbiti"}, ["ssd"] = {"Siroi"}, ["sse"] = {"Balangingi", "Bangingih Sama"}, ["ssf"] = {"Thao"}, ["ssg"] = {"Seimat"}, ["ssh"] = {"Shihhi Arabic"}, ["ssi"] = {"Sansi"}, ["ssj"] = {"Sausi"}, ["ssk"] = {"Sunam"}, ["ssl"] = {"Western Sisaala"}, ["ssm"] = {"Semnam"}, ["ssn"] = {"Waata"}, ["sso"] = {"Sissano"}, ["ssp"] = {"Spanish Sign Language"}, ["ssq"] = {"So'a"}, ["ssr"] = {"Swiss-French Sign Language"}, ["sss"] = {"Sô"}, ["sst"] = {"Sinasina"}, ["ssu"] = {"Susuami"}, ["ssv"] = {"Shark Bay"}, ["ssx"] = {"Samberigi"}, ["ssy"] = {"Saho"}, ["ssz"] = {"Sengseng"}, ["sta"] = {"Settla"}, ["stb"] = {"Northern Subanen"}, ["std"] = {"Sentinel"}, ["ste"] = {"Liana-Seti"}, ["stf"] = {"Seta"}, ["stg"] = {"Trieng"}, ["sth"] = {"Shelta"}, ["sti"] = {"Bulo Stieng"}, ["stj"] = {"Matya Samo"}, ["stk"] = {"Arammba"}, ["stl"] = {"Stellingwerfs"}, ["stm"] = {"Setaman"}, ["stn"] = {"Owa"}, ["sto"] = {"Stoney"}, ["stp"] = {"Southeastern Tepehuan"}, ["stq"] = {"Saterfriesisch"}, ["str"] = {"Straits Salish"}, ["sts"] = {"Shumashti"}, ["stt"] = {"Budeh Stieng"}, ["stu"] = {"Samtao"}, ["stv"] = {"Silt'e"}, ["stw"] = {"Satawalese"}, ["sty"] = {"Siberian Tatar"}, ["sua"] = {"Sulka"}, ["sub"] = {"Suku"}, ["suc"] = {"Western Subanon"}, ["sue"] = {"Suena"}, ["sug"] = {"Suganga"}, ["sui"] = {"Suki"}, ["suj"] = {"Shubi"}, ["suk"] = {"Sukuma"}, ["suo"] = {"Bouni"}, ["suq"] = {"Tirmaga-Chai Suri", "Suri"}, ["sur"] = {"Mwaghavul"}, ["sus"] = {"Susu"}, ["sut"] = {"Subtiaba"}, ["suv"] = {"Puroik"}, ["suw"] = {"Sumbwa"}, ["sux"] = {"Sumerian"}, ["suy"] = {"Suyá"}, ["suz"] = {"Sunwar"}, ["sva"] = {"Svan"}, ["svb"] = {"Ulau-Suain"}, ["svc"] = {"Vincentian Creole English"}, ["sve"] = {"Serili"}, ["svk"] = {"Slovakian Sign Language"}, ["svm"] = {"Slavomolisano"}, ["svs"] = {"Savosavo"}, ["svx"] = {"Skalvian"}, ["swb"] = {"Maore Comorian"}, ["swc"] = {"Congo Swahili"}, ["swf"] = {"Sere"}, ["swg"] = {"Шваби"}, ["swh"] = {"Свахили", "Кисвахили"}, ["swi"] = {"Sui"}, ["swj"] = {"Sira"}, ["swk"] = {"Malawi Sena"}, ["swl"] = {"Swedish Sign Language"}, ["swm"] = {"Samosa"}, ["swn"] = {"Sawknah"}, ["swo"] = {"Shanenawa"}, ["swp"] = {"Suau"}, ["swq"] = {"Sharwa"}, ["swr"] = {"Saweru"}, ["sws"] = {"Seluwasan"}, ["swt"] = {"Sawila"}, ["swu"] = {"Suwawa"}, ["swv"] = {"Shekhawati"}, ["sww"] = {"Sowa"}, ["swx"] = {"Suruahá"}, ["swy"] = {"Sarua"}, ["sxb"] = {"Suba"}, ["sxc"] = {"Sicanian"}, ["sxe"] = {"Sighu"}, ["sxg"] = {"Shuhi", "Shixing"}, ["sxk"] = {"Southern Kalapuya"}, ["sxl"] = {"Selian"}, ["sxm"] = {"Samre"}, ["sxn"] = {"Sangir"}, ["sxo"] = {"Sorothaptic"}, ["sxr"] = {"Saaroa"}, ["sxs"] = {"Sasaru"}, ["sxu"] = {"Дээд Саксон"}, ["sxw"] = {"Saxwe Gbe"}, ["sya"] = {"Siang"}, ["syb"] = {"Central Subanen"}, ["syc"] = {"Сонгодог Сири"}, ["syd"] = {"Samoyedic languages"}, ["syi"] = {"Seki"}, ["syk"] = {"Sukur"}, ["syl"] = {"Sylheti"}, ["sym"] = {"Maya Samo"}, ["syn"] = {"Senaya"}, ["syo"] = {"Suoy"}, ["syr"] = {"Syriac"}, ["sys"] = {"Sinyar"}, ["syw"] = {"Kagate"}, ["syx"] = {"Samay"}, ["syy"] = {"Al-Sayyid Bedouin Sign Language"}, ["sza"] = {"Semelai"}, ["szb"] = {"Ngalum"}, ["szc"] = {"Semaq Beri"}, ["szd"] = {"Seru"}, ["sze"] = {"Seze"}, ["szg"] = {"Sengele"}, ["szl"] = {"Силези"}, ["szn"] = {"Sula"}, ["szp"] = {"Suabo"}, ["szs"] = {"Solomon Islands Sign Language"}, ["szv"] = {"Isu (Fako Division)"}, ["szw"] = {"Sawai"}, ["szy"] = {"Sakizaya"}, ["taa"] = {"Lower Tanana"}, ["tab"] = {"Табасаран"}, ["tac"] = {"Lowland Tarahumara"}, ["tad"] = {"Tause"}, ["tae"] = {"Tariana"}, ["taf"] = {"Tapirapé"}, ["tag"] = {"Tagoi"}, ["tai"] = {"Tai languages"}, ["taj"] = {"Eastern Tamang"}, ["tak"] = {"Tala"}, ["tal"] = {"Tal"}, ["tan"] = {"Tangale"}, ["tao"] = {"Yami"}, ["tap"] = {"Taabwa"}, ["taq"] = {"Tamasheq"}, ["tar"] = {"Central Tarahumara"}, ["tas"] = {"Tay Boi"}, ["tau"] = {"Upper Tanana"}, ["tav"] = {"Tatuyo"}, ["taw"] = {"Tai"}, ["tax"] = {"Tamki"}, ["tay"] = {"Atayal"}, ["taz"] = {"Tocho"}, ["tba"] = {"Aikanã"}, ["tbc"] = {"Takia"}, ["tbd"] = {"Kaki Ae"}, ["tbe"] = {"Tanimbili"}, ["tbf"] = {"Mandara"}, ["tbg"] = {"North Tairora"}, ["tbh"] = {"Dharawal", "Thurawal"}, ["tbi"] = {"Gaam"}, ["tbj"] = {"Tiang"}, ["tbk"] = {"Calamian Tagbanwa"}, ["tbl"] = {"Tboli"}, ["tbm"] = {"Tagbu"}, ["tbn"] = {"Barro Negro Tunebo"}, ["tbo"] = {"Tawala"}, ["tbp"] = {"Taworta", "Diebroud"}, ["tbq"] = {"Tibeto-Burman languages"}, ["tbr"] = {"Tumtum"}, ["tbs"] = {"Tanguat"}, ["tbt"] = {"Tembo (Kitembo)"}, ["tbu"] = {"Tubar"}, ["tbv"] = {"Tobo"}, ["tbw"] = {"Tagbanwa"}, ["tbx"] = {"Kapin"}, ["tby"] = {"Tabaru"}, ["tbz"] = {"Ditammari"}, ["tca"] = {"Ticuna"}, ["tcb"] = {"Tanacross"}, ["tcc"] = {"Datooga"}, ["tcd"] = {"Tafi"}, ["tce"] = {"Southern Tutchone"}, ["tcf"] = {"Malinaltepec Me'phaa", "Malinaltepec Tlapanec"}, ["tcg"] = {"Tamagario"}, ["tch"] = {"Turks And Caicos Creole English"}, ["tci"] = {"Wára"}, ["tck"] = {"Tchitchege"}, ["tcl"] = {"Taman (Myanmar)"}, ["tcm"] = {"Tanahmerah"}, ["tcn"] = {"Tichurong"}, ["tco"] = {"Taungyo"}, ["tcp"] = {"Tawr Chin"}, ["tcq"] = {"Kaiy"}, ["tcs"] = {"Torres Strait Creole", "Yumplatok"}, ["tct"] = {"T'en"}, ["tcu"] = {"Southeastern Tarahumara"}, ["tcw"] = {"Tecpatlán Totonac"}, ["tcx"] = {"Toda"}, ["tcy"] = {"Tulu"}, ["tcz"] = {"Thado Chin"}, ["tda"] = {"Tagdal"}, ["tdb"] = {"Panchpargania"}, ["tdc"] = {"Emberá-Tadó"}, ["tdd"] = {"Tai Nüa"}, ["tde"] = {"Tiranige Diga Dogon"}, ["tdf"] = {"Talieng"}, ["tdg"] = {"Western Tamang"}, ["tdh"] = {"Thulung"}, ["tdi"] = {"Tomadino"}, ["tdj"] = {"Tajio"}, ["tdk"] = {"Tambas"}, ["tdl"] = {"Sur"}, ["tdm"] = {"Taruma"}, ["tdn"] = {"Tondano"}, ["tdo"] = {"Teme"}, ["tdq"] = {"Tita"}, ["tdr"] = {"Todrah"}, ["tds"] = {"Doutai"}, ["tdt"] = {"Tetun Dili"}, ["tdv"] = {"Toro"}, ["tdx"] = {"Tandroy-Mahafaly Malagasy"}, ["tdy"] = {"Tadyawan"}, ["tea"] = {"Temiar"}, ["teb"] = {"Tetete"}, ["tec"] = {"Terik"}, ["ted"] = {"Tepo Krumen"}, ["tee"] = {"Huehuetla Tepehua"}, ["tef"] = {"Teressa"}, ["teg"] = {"Teke-Tege"}, ["teh"] = {"Tehuelche"}, ["tei"] = {"Torricelli"}, ["tek"] = {"Ibali Teke"}, ["tem"] = {"Timne"}, ["ten"] = {"Tama (Colombia)"}, ["teo"] = {"Teso"}, ["tep"] = {"Tepecano"}, ["teq"] = {"Temein"}, ["ter"] = {"Tereno"}, ["tes"] = {"Tengger"}, ["tet"] = {"Тетум"}, ["teu"] = {"Soo"}, ["tev"] = {"Teor"}, ["tew"] = {"Tewa (USA)"}, ["tex"] = {"Tennet"}, ["tey"] = {"Tulishi"}, ["tez"] = {"Tetserret"}, ["tfi"] = {"Tofin Gbe"}, ["tfn"] = {"Tanaina"}, ["tfo"] = {"Tefaro"}, ["tfr"] = {"Teribe"}, ["tft"] = {"Ternate"}, ["tga"] = {"Sagalla"}, ["tgb"] = {"Tobilung"}, ["tgc"] = {"Tigak"}, ["tgd"] = {"Ciwogai"}, ["tge"] = {"Eastern Gorkha Tamang"}, ["tgf"] = {"Chalikha"}, ["tgh"] = {"Tobagonian Creole English"}, ["tgi"] = {"Lawunuia"}, ["tgj"] = {"Tagin"}, ["tgn"] = {"Tandaganon"}, ["tgo"] = {"Sudest"}, ["tgp"] = {"Tangoa"}, ["tgq"] = {"Tring"}, ["tgr"] = {"Tareng"}, ["tgs"] = {"Nume"}, ["tgt"] = {"Central Tagbanwa"}, ["tgu"] = {"Tanggu"}, ["tgv"] = {"Tingui-Boto"}, ["tgw"] = {"Tagwana Senoufo"}, ["tgx"] = {"Tagish"}, ["tgy"] = {"Togoyo"}, ["tgz"] = {"Tagalaka"}, ["thd"] = {"Kuuk Thaayorre", "Thayore"}, ["the"] = {"Chitwania Tharu"}, ["thf"] = {"Thangmi"}, ["thh"] = {"Northern Tarahumara"}, ["thi"] = {"Tai Long"}, ["thk"] = {"Tharaka", "Kitharaka"}, ["thl"] = {"Dangaura Tharu"}, ["thm"] = {"Aheu"}, ["thn"] = {"Thachanadan"}, ["thp"] = {"Thompson"}, ["thq"] = {"Kochila Tharu"}, ["thr"] = {"Rana Tharu"}, ["ths"] = {"Thakali"}, ["tht"] = {"Tahltan"}, ["thu"] = {"Thuri"}, ["thv"] = {"Tahaggart Tamahaq"}, ["thy"] = {"Tha"}, ["thz"] = {"Tayart Tamajeq"}, ["tia"] = {"Tidikelt Tamazight"}, ["tic"] = {"Tira"}, ["tif"] = {"Tifal"}, ["tig"] = {"Tigre"}, ["tih"] = {"Timugon Murut"}, ["tii"] = {"Tiene"}, ["tij"] = {"Tilung"}, ["tik"] = {"Tikar"}, ["til"] = {"Tillamook"}, ["tim"] = {"Timbe"}, ["tin"] = {"Tindi"}, ["tio"] = {"Teop"}, ["tip"] = {"Trimuris"}, ["tiq"] = {"Tiéfo"}, ["tis"] = {"Masadiit Itneg"}, ["tit"] = {"Tinigua"}, ["tiu"] = {"Adasen"}, ["tiv"] = {"Tiv"}, ["tiw"] = {"Tiwi"}, ["tix"] = {"Southern Tiwa"}, ["tiy"] = {"Tiruray"}, ["tiz"] = {"Tai Hongjin"}, ["tja"] = {"Tajuasohn"}, ["tjg"] = {"Tunjung"}, ["tji"] = {"Northern Tujia"}, ["tjj"] = {"Tjungundji"}, ["tjl"] = {"Tai Laing"}, ["tjm"] = {"Timucua"}, ["tjn"] = {"Tonjon"}, ["tjo"] = {"Temacine Tamazight"}, ["tjp"] = {"Tjupany"}, ["tjs"] = {"Southern Tujia"}, ["tju"] = {"Tjurruru"}, ["tjw"] = {"Djabwurrung"}, ["tka"] = {"Truká"}, ["tkb"] = {"Buksa"}, ["tkd"] = {"Tukudede"}, ["tke"] = {"Takwane"}, ["tkf"] = {"Tukumanféd"}, ["tkg"] = {"Tesaka Malagasy"}, ["tkl"] = {"Tokelau"}, ["tkm"] = {"Takelma"}, ["tkn"] = {"Toku-No-Shima"}, ["tkp"] = {"Tikopia"}, ["tkq"] = {"Tee"}, ["tkr"] = {"Цахур"}, ["tks"] = {"Takestani"}, ["tkt"] = {"Kathoriya Tharu"}, ["tku"] = {"Upper Necaxa Totonac"}, ["tkv"] = {"Mur Pano"}, ["tkw"] = {"Teanu"}, ["tkx"] = {"Tangko"}, ["tkz"] = {"Takua"}, ["tla"] = {"Southwestern Tepehuan"}, ["tlb"] = {"Tobelo"}, ["tlc"] = {"Yecuatla Totonac"}, ["tld"] = {"Talaud"}, ["tlf"] = {"Telefol"}, ["tlg"] = {"Tofanma"}, ["tlh"] = {"Klingon", "tlhIngan Hol"}, ["tli"] = {"Tlingit"}, ["tlj"] = {"Talinga-Bwisi"}, ["tlk"] = {"Taloki"}, ["tll"] = {"Tetela"}, ["tlm"] = {"Tolomako"}, ["tln"] = {"Talondo'"}, ["tlo"] = {"Talodi"}, ["tlp"] = {"Filomena Mata-Coahuitlán Totonac"}, ["tlq"] = {"Tai Loi"}, ["tlr"] = {"Talise"}, ["tls"] = {"Tambotalo"}, ["tlt"] = {"Sou Nama", "Teluti"}, ["tlu"] = {"Tulehu"}, ["tlv"] = {"Taliabu"}, ["tlx"] = {"Khehek"}, ["tly"] = {"Talysh"}, ["tma"] = {"Tama (Chad)"}, ["tmb"] = {"Katbol", "Avava"}, ["tmc"] = {"Tumak"}, ["tmd"] = {"Haruai"}, ["tme"] = {"Tremembé"}, ["tmf"] = {"Toba-Maskoy"}, ["tmg"] = {"Ternateño"}, ["tmh"] = {"Tamashek"}, ["tmi"] = {"Tutuba"}, ["tmj"] = {"Samarokena"}, ["tmk"] = {"Northwestern Tamang"}, ["tml"] = {"Tamnim Citak"}, ["tmm"] = {"Tai Thanh"}, ["tmn"] = {"Taman (Indonesia)"}, ["tmo"] = {"Temoq"}, ["tmq"] = {"Tumleo"}, ["tmr"] = {"Вавилоны Еврей-Арамей"}, ["tms"] = {"Tima"}, ["tmt"] = {"Tasmate"}, ["tmu"] = {"Iau"}, ["tmv"] = {"Tembo (Motembo)"}, ["tmw"] = {"Temuan"}, ["tmy"] = {"Tami"}, ["tmz"] = {"Tamanaku"}, ["tna"] = {"Tacana"}, ["tnb"] = {"Western Tunebo"}, ["tnc"] = {"Tanimuca-Retuarã"}, ["tnd"] = {"Angosturas Tunebo"}, ["tng"] = {"Tobanga"}, ["tnh"] = {"Maiani"}, ["tni"] = {"Tandia"}, ["tnk"] = {"Kwamera"}, ["tnl"] = {"Lenakel"}, ["tnm"] = {"Tabla"}, ["tnn"] = {"North Tanna"}, ["tno"] = {"Toromono"}, ["tnp"] = {"Whitesands"}, ["tnq"] = {"Taino"}, ["tnr"] = {"Ménik"}, ["tns"] = {"Tenis"}, ["tnt"] = {"Tontemboan"}, ["tnu"] = {"Tay Khang"}, ["tnv"] = {"Tangchangya"}, ["tnw"] = {"Tonsawang"}, ["tnx"] = {"Tanema"}, ["tny"] = {"Tongwe"}, ["tnz"] = {"Ten'edn"}, ["tob"] = {"Toba"}, ["toc"] = {"Coyutla Totonac"}, ["tod"] = {"Toma"}, ["tof"] = {"Gizrra"}, ["tog"] = {"Tonga (Nyasa)"}, ["toh"] = {"Gitonga"}, ["toi"] = {"Tonga (Zambia)"}, ["toj"] = {"Tojolabal"}, ["tol"] = {"Tolowa"}, ["tom"] = {"Tombulu"}, ["too"] = {"Xicotepec De Juárez Totonac"}, ["top"] = {"Papantla Totonac"}, ["toq"] = {"Toposa"}, ["tor"] = {"Togbo-Vara Banda"}, ["tos"] = {"Highland Totonac"}, ["tou"] = {"Tho"}, ["tov"] = {"Upper Taromi"}, ["tow"] = {"Jemez"}, ["tox"] = {"Tobian"}, ["toy"] = {"Topoiyo"}, ["toz"] = {"To"}, ["tpa"] = {"Taupota"}, ["tpc"] = {"Azoyú Me'phaa", "Azoyú Tlapanec"}, ["tpe"] = {"Tippera"}, ["tpf"] = {"Tarpia"}, ["tpg"] = {"Kula"}, ["tpi"] = {"Ток Писин"}, ["tpj"] = {"Tapieté"}, ["tpk"] = {"Tupinikin"}, ["tpl"] = {"Tlacoapa Me'phaa", "Tlacoapa Tlapanec"}, ["tpm"] = {"Tampulma"}, ["tpn"] = {"Tupinambá"}, ["tpo"] = {"Tai Pao"}, ["tpp"] = {"Pisaflores Tepehua"}, ["tpq"] = {"Tukpa"}, ["tpr"] = {"Tuparí"}, ["tpt"] = {"Tlachichilco Tepehua"}, ["tpu"] = {"Tampuan"}, ["tpv"] = {"Tanapag"}, ["tpw"] = {"Tupí"}, ["tpx"] = {"Acatepec Me'phaa", "Acatepec Tlapanec"}, ["tpy"] = {"Trumai"}, ["tpz"] = {"Tinputz"}, ["tqb"] = {"Tembé"}, ["tql"] = {"Lehali"}, ["tqm"] = {"Turumsa"}, ["tqn"] = {"Tenino"}, ["tqo"] = {"Toaripi"}, ["tqp"] = {"Tomoip"}, ["tqq"] = {"Tunni"}, ["tqr"] = {"Torona"}, ["tqt"] = {"Western Totonac"}, ["tqu"] = {"Touo"}, ["tqw"] = {"Tonkawa"}, ["tra"] = {"Tirahi"}, ["trb"] = {"Terebu"}, ["trc"] = {"Copala Triqui"}, ["trd"] = {"Turi"}, ["tre"] = {"East Tarangan"}, ["trf"] = {"Trinidadian Creole English"}, ["trg"] = {"Lishán Didán"}, ["trh"] = {"Turaka"}, ["tri"] = {"Trió"}, ["trj"] = {"Toram"}, ["trk"] = {"Turkic languages"}, ["trl"] = {"Traveller Scottish"}, ["trm"] = {"Tregami"}, ["trn"] = {"Trinitario"}, ["tro"] = {"Tarao Naga"}, ["trp"] = {"Kok Borok"}, ["trq"] = {"San Martín Itunyoso Triqui"}, ["trr"] = {"Taushiro"}, ["trs"] = {"Chicahuaxtla Triqui"}, ["trt"] = {"Tunggare"}, ["tru"] = {"Turoyo", "Surayt"}, ["trv"] = {"Taroko"}, ["trw"] = {"Torwali"}, ["trx"] = {"Tringgus-Sembaan Bidayuh"}, ["try"] = {"Turung"}, ["trz"] = {"Torá"}, ["tsa"] = {"Tsaangi"}, ["tsb"] = {"Tsamai"}, ["tsc"] = {"Tswa"}, ["tsd"] = {"Tsakonian"}, ["tse"] = {"Tunisian Sign Language"}, ["tsg"] = {"Tausug"}, ["tsh"] = {"Tsuvan"}, ["tsi"] = {"Tsimshian"}, ["tsj"] = {"Tshangla"}, ["tsk"] = {"Tseku"}, ["tsl"] = {"Ts'ün-Lao"}, ["tsm"] = {"Turkish Sign Language", "Türk İşaret Dili"}, ["tsp"] = {"Northern Toussian"}, ["tsq"] = {"Thai Sign Language"}, ["tsr"] = {"Akei"}, ["tss"] = {"Taiwan Sign Language"}, ["tst"] = {"Tondi Songway Kiini"}, ["tsu"] = {"Tsou"}, ["tsv"] = {"Tsogo"}, ["tsw"] = {"Tsishingini"}, ["tsx"] = {"Mubami"}, ["tsy"] = {"Tebul Sign Language"}, ["tsz"] = {"Purepecha"}, ["tta"] = {"Tutelo"}, ["ttb"] = {"Gaa"}, ["ttc"] = {"Tektiteko"}, ["ttd"] = {"Tauade"}, ["tte"] = {"Bwanabwana"}, ["ttf"] = {"Tuotomb"}, ["ttg"] = {"Tutong"}, ["tth"] = {"Upper Ta'oih"}, ["tti"] = {"Tobati"}, ["ttj"] = {"Tooro"}, ["ttk"] = {"Totoro"}, ["ttl"] = {"Totela"}, ["ttm"] = {"Northern Tutchone"}, ["ttn"] = {"Towei"}, ["tto"] = {"Lower Ta'oih"}, ["ttp"] = {"Tombelala"}, ["ttq"] = {"Tawallammat Tamajaq"}, ["ttr"] = {"Tera"}, ["tts"] = {"Northeastern Thai"}, ["ttt"] = {"Лалын Тат"}, ["ttu"] = {"Torau"}, ["ttv"] = {"Titan"}, ["ttw"] = {"Long Wat"}, ["tty"] = {"Sikaritai"}, ["ttz"] = {"Tsum"}, ["tua"] = {"Wiarumus"}, ["tub"] = {"Tübatulabal"}, ["tuc"] = {"Mutu"}, ["tud"] = {"Tuxá"}, ["tue"] = {"Tuyuca"}, ["tuf"] = {"Central Tunebo"}, ["tug"] = {"Tunia"}, ["tuh"] = {"Taulil"}, ["tui"] = {"Tupuri"}, ["tuj"] = {"Tugutil"}, ["tul"] = {"Tula"}, ["tum"] = {"Тумбука"}, ["tun"] = {"Tunica"}, ["tuo"] = {"Tucano"}, ["tup"] = {"Tupi languages"}, ["tuq"] = {"Tedaga"}, ["tus"] = {"Tuscarora"}, ["tut"] = {"Altaic languages"}, ["tuu"] = {"Tututni"}, ["tuv"] = {"Turkana"}, ["tuw"] = {"Tungus languages"}, ["tux"] = {"Tuxináwa"}, ["tuy"] = {"Tugen"}, ["tuz"] = {"Turka"}, ["tva"] = {"Vaghua"}, ["tvd"] = {"Tsuvadi"}, ["tve"] = {"Te'un"}, ["tvk"] = {"Southeast Ambrym"}, ["tvl"] = {"Тувалу"}, ["tvm"] = {"Tela-Masbuar"}, ["tvn"] = {"Tavoyan"}, ["tvo"] = {"Tidore"}, ["tvs"] = {"Taveta"}, ["tvt"] = {"Tutsa Naga"}, ["tvu"] = {"Tunen"}, ["tvw"] = {"Sedoa"}, ["tvx"] = {"Taivoan"}, ["tvy"] = {"Timor Pidgin"}, ["twa"] = {"Twana"}, ["twb"] = {"Western Tawbuid"}, ["twc"] = {"Teshenawa"}, ["twd"] = {"Twents"}, ["twe"] = {"Tewa (Indonesia)"}, ["twf"] = {"Northern Tiwa"}, ["twg"] = {"Tereweng"}, ["twh"] = {"Tai Dón"}, ["twl"] = {"Tawara"}, ["twm"] = {"Tawang Monpa"}, ["twn"] = {"Twendi"}, ["two"] = {"Tswapong"}, ["twp"] = {"Ere"}, ["twq"] = {"Tasawaq"}, ["twr"] = {"Southwestern Tarahumara"}, ["twt"] = {"Turiwára"}, ["twu"] = {"Termanu"}, ["tww"] = {"Tuwari"}, ["twx"] = {"Tewe"}, ["twy"] = {"Tawoyan"}, ["txa"] = {"Tombonuo"}, ["txb"] = {"Tokharian B"}, ["txc"] = {"Tsetsaut"}, ["txe"] = {"Totoli"}, ["txg"] = {"Tangut"}, ["txh"] = {"Thracian"}, ["txi"] = {"Ikpeng"}, ["txj"] = {"Tarjumo"}, ["txm"] = {"Tomini"}, ["txn"] = {"West Tarangan"}, ["txo"] = {"Toto"}, ["txq"] = {"Tii"}, ["txr"] = {"Tartessian"}, ["txs"] = {"Tonsea"}, ["txt"] = {"Citak"}, ["txu"] = {"Kayapó"}, ["txx"] = {"Tatana"}, ["txy"] = {"Tanosy Malagasy"}, ["tya"] = {"Tauya"}, ["tye"] = {"Kyanga"}, ["tyh"] = {"O'du"}, ["tyi"] = {"Teke-Tsaayi"}, ["tyj"] = {"Tai Do", "Tai Yo"}, ["tyl"] = {"Thu Lao"}, ["tyn"] = {"Kombai"}, ["typ"] = {"Thaypan"}, ["tyr"] = {"Tai Daeng"}, ["tys"] = {"Tày Sa Pa"}, ["tyt"] = {"Tày Tac"}, ["tyu"] = {"Kua"}, ["tyv"] = {"Тува"}, ["tyx"] = {"Teke-Tyee"}, ["tyy"] = {"Tiyaa"}, ["tyz"] = {"Tày"}, ["tza"] = {"Tanzanian Sign Language"}, ["tzh"] = {"Tzeltal"}, ["tzj"] = {"Tz'utujil"}, ["tzl"] = {"Talossan"}, ["tzm"] = {"Central Atlas Tamazight"}, ["tzn"] = {"Tugun"}, ["tzo"] = {"Tzotzil"}, ["tzx"] = {"Tabriak"}, ["uam"] = {"Uamué"}, ["uan"] = {"Kuan"}, ["uar"] = {"Tairuma"}, ["uba"] = {"Ubang"}, ["ubi"] = {"Ubi"}, ["ubl"] = {"Buhi'non Bikol"}, ["ubr"] = {"Ubir"}, ["ubu"] = {"Umbu-Ungu"}, ["uby"] = {"Ubykh"}, ["uda"] = {"Uda"}, ["ude"] = {"Udihe"}, ["udg"] = {"Muduga"}, ["udi"] = {"Udi"}, ["udj"] = {"Ujir"}, ["udl"] = {"Wuzlam"}, ["udm"] = {"Удмурт"}, ["udu"] = {"Uduk"}, ["ues"] = {"Kioko"}, ["ufi"] = {"Ufim"}, ["uga"] = {"Ugaritic"}, ["ugb"] = {"Kuku-Ugbanh"}, ["uge"] = {"Ughele"}, ["ugn"] = {"Ugandan Sign Language"}, ["ugo"] = {"Ugong"}, ["ugy"] = {"Uruguayan Sign Language"}, ["uha"] = {"Uhami"}, ["uhn"] = {"Damal"}, ["uis"] = {"Uisai"}, ["uiv"] = {"Iyive"}, ["uji"] = {"Tanjijili"}, ["uka"] = {"Kaburi"}, ["ukg"] = {"Ukuriguma"}, ["ukh"] = {"Ukhwejo"}, ["uki"] = {"Kui (India)"}, ["ukk"] = {"Muak Sa-aak"}, ["ukl"] = {"Ukrainian Sign Language"}, ["ukp"] = {"Ukpe-Bayobiri"}, ["ukq"] = {"Ukwa"}, ["uks"] = {"Urubú-Kaapor Sign Language", "Kaapor Sign Language"}, ["uku"] = {"Ukue"}, ["ukv"] = {"Kuku"}, ["ukw"] = {"Ukwuani-Aboh-Ndoni"}, ["uky"] = {"Kuuk-Yak"}, ["ula"] = {"Fungwa"}, ["ulb"] = {"Ulukwumi"}, ["ulc"] = {"Ulch"}, ["ule"] = {"Lule"}, ["ulf"] = {"Usku", "Afra"}, ["uli"] = {"Ulithian"}, ["ulk"] = {"Meriam Mir"}, ["ull"] = {"Ullatan"}, ["ulm"] = {"Ulumanda'"}, ["uln"] = {"Unserdeutsch"}, ["ulu"] = {"Uma' Lung"}, ["ulw"] = {"Ulwa"}, ["uma"] = {"Umatilla"}, ["umb"] = {"Umbundu"}, ["umc"] = {"Marrucinian"}, ["umd"] = {"Umbindhamu"}, ["umg"] = {"Morrobalama", "Umbuygamu"}, ["umi"] = {"Ukit"}, ["umm"] = {"Umon"}, ["umn"] = {"Makyan Naga"}, ["umo"] = {"Umotína"}, ["ump"] = {"Umpila"}, ["umr"] = {"Umbugarla"}, ["ums"] = {"Pendau"}, ["umu"] = {"Munsee"}, ["una"] = {"North Watut"}, ["und"] = {"Тодорхойгүй"}, ["une"] = {"Uneme"}, ["ung"] = {"Ngarinyin"}, ["uni"] = {"Uni"}, ["unk"] = {"Enawené-Nawé"}, ["unm"] = {"Unami"}, ["unn"] = {"Kurnai"}, ["unr"] = {"Mundari"}, ["unu"] = {"Unubahe"}, ["unx"] = {"Munda"}, ["unz"] = {"Unde Kaili"}, ["upi"] = {"Umeda"}, ["upv"] = {"Uripiv-Wala-Rano-Atchin"}, ["ura"] = {"Urarina"}, ["urb"] = {"Urubú-Kaapor", "Kaapor"}, ["urc"] = {"Urningangg"}, ["ure"] = {"Uru"}, ["urf"] = {"Uradhi"}, ["urg"] = {"Urigina"}, ["urh"] = {"Urhobo"}, ["uri"] = {"Urim"}, ["urj"] = {"Uralic languages"}, ["urk"] = {"Urak Lawoi'"}, ["url"] = {"Urali"}, ["urm"] = {"Urapmin"}, ["urn"] = {"Uruangnirin"}, ["uro"] = {"Ura (Papua New Guinea)"}, ["urp"] = {"Uru-Pa-In"}, ["urr"] = {"Lehalurup", "Löyöp"}, ["urt"] = {"Urat"}, ["uru"] = {"Urumi"}, ["urv"] = {"Uruava"}, ["urw"] = {"Sop"}, ["urx"] = {"Urimo"}, ["ury"] = {"Orya"}, ["urz"] = {"Uru-Eu-Wau-Wau"}, ["usa"] = {"Usarufa"}, ["ush"] = {"Ushojo"}, ["usi"] = {"Usui"}, ["usk"] = {"Usaghade"}, ["usp"] = {"Uspanteco"}, ["uss"] = {"us-Saare"}, ["usu"] = {"Uya"}, ["uta"] = {"Otank"}, ["ute"] = {"Ute-Southern Paiute"}, ["uth"] = {"ut-Hun"}, ["utp"] = {"Amba (Solomon Islands)"}, ["utr"] = {"Etulo"}, ["utu"] = {"Utu"}, ["uum"] = {"Urum"}, ["uun"] = {"Kulon-Pazeh"}, ["uur"] = {"Ura (Vanuatu)"}, ["uuu"] = {"U"}, ["uve"] = {"West Uvean", "Fagauvea"}, ["uvh"] = {"Uri"}, ["uvl"] = {"Lote"}, ["uwa"] = {"Kuku-Uwanh"}, ["uya"] = {"Doko-Uyanga"}, ["uzn"] = {"Northern Uzbek"}, ["uzs"] = {"Southern Uzbek"}, ["vaa"] = {"Vaagri Booli"}, ["vae"] = {"Vale"}, ["vaf"] = {"Vafsi"}, ["vag"] = {"Vagla"}, ["vah"] = {"Varhadi-Nagpuri"}, ["vai"] = {"Vai"}, ["vaj"] = {"Sekele", "Northwestern ǃKung", "Vasekele"}, ["val"] = {"Vehes"}, ["vam"] = {"Vanimo"}, ["van"] = {"Valman"}, ["vao"] = {"Vao"}, ["vap"] = {"Vaiphei"}, ["var"] = {"Huarijio"}, ["vas"] = {"Vasavi"}, ["vau"] = {"Vanuma"}, ["vav"] = {"Varli"}, ["vay"] = {"Wayu"}, ["vbb"] = {"Southeast Babar"}, ["vbk"] = {"Southwestern Bontok"}, ["vec"] = {"Венец"}, ["ved"] = {"Veddah"}, ["vel"] = {"Veluws"}, ["vem"] = {"Vemgo-Mabas"}, ["veo"] = {"Ventureño"}, ["vep"] = {"Veps"}, ["ver"] = {"Mom Jango"}, ["vgr"] = {"Vaghri"}, ["vgt"] = {"Vlaamse Gebarentaal", "Flemish Sign Language"}, ["vic"] = {"Virgin Islands Creole English"}, ["vid"] = {"Vidunda"}, ["vif"] = {"Vili"}, ["vig"] = {"Viemo"}, ["vil"] = {"Vilela"}, ["vin"] = {"Vinza"}, ["vis"] = {"Vishavan"}, ["vit"] = {"Viti"}, ["viv"] = {"Iduna"}, ["vka"] = {"Kariyarra"}, ["vkj"] = {"Kujarge"}, ["vkk"] = {"Kaur"}, ["vkl"] = {"Kulisusu"}, ["vkm"] = {"Kamakan"}, ["vkn"] = {"Koro Nulu"}, ["vko"] = {"Kodeoha"}, ["vkp"] = {"Korlai Creole Portuguese"}, ["vkt"] = {"Tenggarong Kutai Malay"}, ["vku"] = {"Kurrama"}, ["vkz"] = {"Koro Zuba"}, ["vlp"] = {"Valpei"}, ["vls"] = {"Vlaams"}, ["vma"] = {"Martuyhunira"}, ["vmb"] = {"Barbaram"}, ["vmc"] = {"Juxtlahuaca Mixtec"}, ["vmd"] = {"Mudu Koraga"}, ["vme"] = {"East Masela"}, ["vmf"] = {"Майны Франк"}, ["vmg"] = {"Lungalunga"}, ["vmh"] = {"Maraghei"}, ["vmi"] = {"Miwa"}, ["vmj"] = {"Ixtayutla Mixtec"}, ["vmk"] = {"Makhuwa-Shirima"}, ["vml"] = {"Malgana"}, ["vmm"] = {"Mitlatongo Mixtec"}, ["vmp"] = {"Soyaltepec Mazatec"}, ["vmq"] = {"Soyaltepec Mixtec"}, ["vmr"] = {"Marenje"}, ["vms"] = {"Moksela"}, ["vmu"] = {"Muluridyi"}, ["vmv"] = {"Valley Maidu"}, ["vmw"] = {"Makhuwa"}, ["vmx"] = {"Tamazola Mixtec"}, ["vmy"] = {"Ayautla Mazatec"}, ["vmz"] = {"Mazatlán Mazatec"}, ["vnk"] = {"Vano", "Lovono"}, ["vnm"] = {"Vinmavis", "Neve'ei"}, ["vnp"] = {"Vunapu"}, ["vor"] = {"Voro"}, ["vot"] = {"Votic"}, ["vra"] = {"Vera'a"}, ["vro"] = {"Võro"}, ["vrs"] = {"Varisi"}, ["vrt"] = {"Burmbar", "Banam Bay"}, ["vsi"] = {"Moldova Sign Language"}, ["vsl"] = {"Venezuelan Sign Language"}, ["vsv"] = {"Valencian Sign Language", "Llengua de signes valenciana"}, ["vto"] = {"Vitou"}, ["vum"] = {"Vumbu"}, ["vun"] = {"Vunjo"}, ["vut"] = {"Vute"}, ["vwa"] = {"Awa (China)"}, ["waa"] = {"Walla Walla"}, ["wab"] = {"Wab"}, ["wac"] = {"Wasco-Wishram"}, ["wad"] = {"Wamesa", "Wondama"}, ["wae"] = {"Walser"}, ["waf"] = {"Wakoná"}, ["wag"] = {"Wa'ema"}, ["wah"] = {"Watubela"}, ["wai"] = {"Wares"}, ["waj"] = {"Waffa"}, ["wak"] = {"Wakashan languages"}, ["wal"] = {"Wolaytta", "Wolaitta"}, ["wam"] = {"Wampanoag"}, ["wan"] = {"Wan"}, ["wao"] = {"Wappo"}, ["wap"] = {"Wapishana"}, ["waq"] = {"Wagiman"}, ["war"] = {"Waray (Philippines)"}, ["was"] = {"Washo"}, ["wat"] = {"Kaninuwa"}, ["wau"] = {"Waurá"}, ["wav"] = {"Waka"}, ["waw"] = {"Waiwai"}, ["wax"] = {"Watam", "Marangis"}, ["way"] = {"Wayana"}, ["waz"] = {"Wampur"}, ["wba"] = {"Warao"}, ["wbb"] = {"Wabo"}, ["wbe"] = {"Waritai"}, ["wbf"] = {"Wara"}, ["wbh"] = {"Wanda"}, ["wbi"] = {"Vwanji"}, ["wbj"] = {"Alagwa"}, ["wbk"] = {"Waigali"}, ["wbl"] = {"Wakhi"}, ["wbm"] = {"Wa"}, ["wbp"] = {"Warlpiri"}, ["wbq"] = {"Waddar"}, ["wbr"] = {"Wagdi"}, ["wbs"] = {"West Bengal Sign Language"}, ["wbt"] = {"Warnman"}, ["wbv"] = {"Wajarri"}, ["wbw"] = {"Woi"}, ["wca"] = {"Yanomámi"}, ["wci"] = {"Waci Gbe"}, ["wdd"] = {"Wandji"}, ["wdg"] = {"Wadaginam"}, ["wdj"] = {"Wadjiginy"}, ["wdk"] = {"Wadikali"}, ["wdu"] = {"Wadjigu"}, ["wdy"] = {"Wadjabangayi"}, ["wea"] = {"Wewaw"}, ["wec"] = {"Wè Western"}, ["wed"] = {"Wedau"}, ["weg"] = {"Wergaia"}, ["weh"] = {"Weh"}, ["wei"] = {"Kiunum"}, ["wem"] = {"Weme Gbe"}, ["wen"] = {"Sorbian languages"}, ["weo"] = {"Wemale"}, ["wep"] = {"Вестфали"}, ["wer"] = {"Weri"}, ["wes"] = {"Cameroon Pidgin"}, ["wet"] = {"Perai"}, ["weu"] = {"Rawngtu Chin"}, ["wew"] = {"Wejewa"}, ["wfg"] = {"Yafi", "Zorop"}, ["wga"] = {"Wagaya"}, ["wgb"] = {"Wagawaga"}, ["wgg"] = {"Wangkangurru", "Wangganguru"}, ["wgi"] = {"Wahgi"}, ["wgo"] = {"Waigeo"}, ["wgu"] = {"Wirangu"}, ["wgy"] = {"Warrgamay"}, ["wha"] = {"Sou Upaa", "Manusela"}, ["whg"] = {"North Wahgi"}, ["whk"] = {"Wahau Kenyah"}, ["whu"] = {"Wahau Kayan"}, ["wib"] = {"Southern Toussian"}, ["wic"] = {"Wichita"}, ["wie"] = {"Wik-Epa"}, ["wif"] = {"Wik-Keyangan"}, ["wig"] = {"Wik Ngathan"}, ["wih"] = {"Wik-Me'anha"}, ["wii"] = {"Minidien"}, ["wij"] = {"Wik-Iiyanh"}, ["wik"] = {"Wikalkan"}, ["wil"] = {"Wilawila"}, ["wim"] = {"Wik-Mungkan"}, ["win"] = {"Ho-Chunk"}, ["wir"] = {"Wiraféd"}, ["wiu"] = {"Wiru"}, ["wiv"] = {"Vitu"}, ["wiy"] = {"Wiyot"}, ["wja"] = {"Waja"}, ["wji"] = {"Warji"}, ["wka"] = {"Kw'adza"}, ["wkb"] = {"Kumbaran"}, ["wkd"] = {"Wakde", "Mo"}, ["wkl"] = {"Kalanadi"}, ["wkr"] = {"Keerray-Woorroong"}, ["wku"] = {"Kunduvadi"}, ["wkw"] = {"Wakawaka"}, ["wky"] = {"Wangkayutyuru"}, ["wla"] = {"Walio"}, ["wlc"] = {"Mwali Comorian"}, ["wle"] = {"Wolane"}, ["wlg"] = {"Kunbarlang"}, ["wlh"] = {"Welaun"}, ["wli"] = {"Waioli"}, ["wlk"] = {"Wailaki"}, ["wll"] = {"Wali (Sudan)"}, ["wlm"] = {"Middle Welsh"}, ["wlo"] = {"Wolio"}, ["wlr"] = {"Wailapa"}, ["wls"] = {"Wallisian"}, ["wlu"] = {"Wuliwuli"}, ["wlv"] = {"Wichí Lhamtés Vejoz"}, ["wlw"] = {"Walak"}, ["wlx"] = {"Wali (Ghana)"}, ["wly"] = {"Waling"}, ["wma"] = {"Mawa (Nigeria)"}, ["wmb"] = {"Wambaya"}, ["wmc"] = {"Wamas"}, ["wmd"] = {"Mamaindé"}, ["wme"] = {"Wambule"}, ["wmg"] = {"Western Minyag"}, ["wmh"] = {"Waima'a"}, ["wmi"] = {"Wamin"}, ["wmm"] = {"Maiwa (Indonesia)"}, ["wmn"] = {"Waamwang"}, ["wmo"] = {"Wom (Papua New Guinea)"}, ["wms"] = {"Wambon"}, ["wmt"] = {"Walmajarri"}, ["wmw"] = {"Mwani"}, ["wmx"] = {"Womo"}, ["wnb"] = {"Wanambre"}, ["wnc"] = {"Wantoat"}, ["wnd"] = {"Wandarang"}, ["wne"] = {"Waneci"}, ["wng"] = {"Wanggom"}, ["wni"] = {"Ndzwani Comorian"}, ["wnk"] = {"Wanukaka"}, ["wnm"] = {"Wanggamala"}, ["wnn"] = {"Wunumara"}, ["wno"] = {"Wano"}, ["wnp"] = {"Wanap"}, ["wnu"] = {"Usan"}, ["wnw"] = {"Wintu"}, ["wny"] = {"Wanyi", "Waanyi"}, ["woa"] = {"Kuwema", "Tyaraity"}, ["wob"] = {"Wè Northern"}, ["woc"] = {"Wogeo"}, ["wod"] = {"Wolani"}, ["woe"] = {"Woleaian"}, ["wof"] = {"Gambian Wolof"}, ["wog"] = {"Wogamusin"}, ["woi"] = {"Kamang"}, ["wok"] = {"Longto"}, ["wom"] = {"Wom (Nigeria)"}, ["won"] = {"Wongo"}, ["woo"] = {"Manombai"}, ["wor"] = {"Woria"}, ["wos"] = {"Hanga Hundi"}, ["wow"] = {"Wawonii"}, ["woy"] = {"Weyto"}, ["wpc"] = {"Maco"}, ["wrb"] = {"Waluwarra", "Warluwara"}, ["wrd"] = {"Warduji"}, ["wrg"] = {"Warungu", "Gudjal"}, ["wrh"] = {"Wiradjuri"}, ["wri"] = {"Wariyangga"}, ["wrk"] = {"Garrwa"}, ["wrl"] = {"Warlmanpa"}, ["wrm"] = {"Warumungu"}, ["wrn"] = {"Warnang"}, ["wro"] = {"Worrorra"}, ["wrp"] = {"Waropen"}, ["wrr"] = {"Wardaman"}, ["wrs"] = {"Waris"}, ["wru"] = {"Waru"}, ["wrv"] = {"Waruna"}, ["wrw"] = {"Gugu Warra"}, ["wrx"] = {"Wae Rana"}, ["wry"] = {"Merwari"}, ["wrz"] = {"Waray (Australia)"}, ["wsa"] = {"Warembori"}, ["wsg"] = {"Adilabad Gondi"}, ["wsi"] = {"Wusi"}, ["wsk"] = {"Waskia"}, ["wsr"] = {"Owenia"}, ["wss"] = {"Wasa"}, ["wsu"] = {"Wasu"}, ["wsv"] = {"Wotapuri-Katarqalai"}, ["wtf"] = {"Watiwa"}, ["wth"] = {"Wathawurrung"}, ["wti"] = {"Berta"}, ["wtk"] = {"Watakataui"}, ["wtm"] = {"Mewati"}, ["wtw"] = {"Wotu"}, ["wua"] = {"Wikngenchera"}, ["wub"] = {"Wunambal"}, ["wud"] = {"Wudu"}, ["wuh"] = {"Wutunhua"}, ["wul"] = {"Silimo"}, ["wum"] = {"Wumbvu"}, ["wun"] = {"Bungu"}, ["wur"] = {"Wurrugu"}, ["wut"] = {"Wutung"}, ["wuu"] = {"Wu Chinese"}, ["wuv"] = {"Wuvulu-Aua"}, ["wux"] = {"Wulna"}, ["wuy"] = {"Wauyai"}, ["wwa"] = {"Waama"}, ["wwb"] = {"Wakabunga"}, ["wwo"] = {"Wetamut", "Dorig"}, ["wwr"] = {"Warrwa"}, ["www"] = {"Wawa"}, ["wxa"] = {"Waxianghua"}, ["wxw"] = {"Wardandi"}, ["wya"] = {"Wyandot"}, ["wyb"] = {"Wangaaybuwan-Ngiyambaa"}, ["wyi"] = {"Woiwurrung"}, ["wym"] = {"Wymysorys"}, ["wyr"] = {"Wayoró"}, ["wyy"] = {"Western Fijian"}, ["xaa"] = {"Andalusian Arabic"}, ["xab"] = {"Sambe"}, ["xac"] = {"Kachari"}, ["xad"] = {"Adai"}, ["xae"] = {"Aequian"}, ["xag"] = {"Aghwan"}, ["xai"] = {"Kaimbé"}, ["xaj"] = {"Ararandewára"}, ["xak"] = {"Máku"}, ["xal"] = {"Халимаг", "Ойрад"}, ["xam"] = {"Цъхам"}, ["xan"] = {"Xamtanga"}, ["xao"] = {"Khao"}, ["xap"] = {"Apalachee"}, ["xaq"] = {"Aquitanian"}, ["xar"] = {"Karami"}, ["xas"] = {"Kamas"}, ["xat"] = {"Katawixi"}, ["xau"] = {"Kauwera"}, ["xav"] = {"Xavánte"}, ["xaw"] = {"Kawaiisu"}, ["xay"] = {"Kayan Mahakam"}, ["xbb"] = {"Lower Burdekin"}, ["xbc"] = {"Bactrian"}, ["xbd"] = {"Bindal"}, ["xbe"] = {"Bigambal"}, ["xbg"] = {"Bunganditj"}, ["xbi"] = {"Kombio"}, ["xbj"] = {"Birrpayi"}, ["xbm"] = {"Middle Breton"}, ["xbn"] = {"Kenaboi"}, ["xbo"] = {"Bolgarian"}, ["xbp"] = {"Bibbulman"}, ["xbr"] = {"Kambera"}, ["xbw"] = {"Kambiwá"}, ["xby"] = {"Batjala", "Batyala"}, ["xcb"] = {"Cumbric"}, ["xcc"] = {"Camunic"}, ["xce"] = {"Celtiberian"}, ["xcg"] = {"Cisalpine Gaulish"}, ["xch"] = {"Chemakum", "Chimakum"}, ["xcl"] = {"Classical Armenian"}, ["xcm"] = {"Comecrudo"}, ["xcn"] = {"Cotoname"}, ["xco"] = {"Chorasmian"}, ["xcr"] = {"Carian"}, ["xct"] = {"Classical Tibetan"}, ["xcu"] = {"Curonian"}, ["xcv"] = {"Chuvantsy"}, ["xcw"] = {"Coahuilteco"}, ["xcy"] = {"Cayuse"}, ["xda"] = {"Darkinyung"}, ["xdc"] = {"Dacian"}, ["xdk"] = {"Dharuk"}, ["xdm"] = {"Edomite"}, ["xdo"] = {"Kwandu"}, ["xdy"] = {"Malayic Dayak"}, ["xeb"] = {"Eblan"}, ["xed"] = {"Hdi"}, ["xeg"] = {"ǁXegwi"}, ["xel"] = {"Kelo"}, ["xem"] = {"Kembayan"}, ["xep"] = {"Epi-Olmec"}, ["xer"] = {"Xerénte"}, ["xes"] = {"Kesawai"}, ["xet"] = {"Xetá"}, ["xeu"] = {"Keoru-Ahia"}, ["xfa"] = {"Faliscan"}, ["xga"] = {"Galatian"}, ["xgb"] = {"Gbin"}, ["xgd"] = {"Gudang"}, ["xgf"] = {"Gabrielino-Fernandeño"}, ["xgg"] = {"Goreng"}, ["xgi"] = {"Garingbal"}, ["xgl"] = {"Galindan"}, ["xgm"] = {"Dharumbal", "Guwinmal"}, ["xgn"] = {"Mongolian languages"}, ["xgr"] = {"Garza"}, ["xgu"] = {"Unggumi"}, ["xgw"] = {"Guwa"}, ["xha"] = {"Harami"}, ["xhc"] = {"Hunnic"}, ["xhd"] = {"Hadrami"}, ["xhe"] = {"Khetrani"}, ["xhr"] = {"Hernican"}, ["xht"] = {"Hattic"}, ["xhu"] = {"Hurrian"}, ["xhv"] = {"Khua"}, ["xib"] = {"Iberian"}, ["xii"] = {"Xiri"}, ["xil"] = {"Illyrian"}, ["xin"] = {"Xinca"}, ["xir"] = {"Xiriâna"}, ["xis"] = {"Kisan"}, ["xiv"] = {"Indus Valley Language"}, ["xiy"] = {"Xipaya"}, ["xjb"] = {"Minjungbal"}, ["xjt"] = {"Jaitmatang"}, ["xka"] = {"Kalkoti"}, ["xkb"] = {"Northern Nago"}, ["xkc"] = {"Kho'ini"}, ["xkd"] = {"Mendalam Kayan"}, ["xke"] = {"Kereho"}, ["xkf"] = {"Khengkha"}, ["xkg"] = {"Kagoro"}, ["xki"] = {"Kenyan Sign Language"}, ["xkj"] = {"Kajali"}, ["xkk"] = {"Kaco'"}, ["xkl"] = {"Mainstream Kenyah"}, ["xkn"] = {"Kayan River Kayan"}, ["xko"] = {"Kiorr"}, ["xkp"] = {"Kabatei"}, ["xkq"] = {"Koroni"}, ["xkr"] = {"Xakriabá"}, ["xks"] = {"Kumbewaha"}, ["xkt"] = {"Kantosi"}, ["xku"] = {"Kaamba"}, ["xkv"] = {"Kgalagadi"}, ["xkw"] = {"Kembra"}, ["xkx"] = {"Karore"}, ["xky"] = {"Uma' Lasan"}, ["xkz"] = {"Kurtokha"}, ["xla"] = {"Kamula"}, ["xlb"] = {"Loup B"}, ["xlc"] = {"Lycian"}, ["xld"] = {"Lydian"}, ["xle"] = {"Lemnian"}, ["xlg"] = {"Ligurian (Ancient)"}, ["xli"] = {"Liburnian"}, ["xln"] = {"Alanic"}, ["xlo"] = {"Loup A"}, ["xlp"] = {"Lepontic"}, ["xls"] = {"Lusitanian"}, ["xlu"] = {"Cuneiform Luwian"}, ["xly"] = {"Elymian"}, ["xma"] = {"Mushungulu"}, ["xmb"] = {"Mbonga"}, ["xmc"] = {"Makhuwa-Marrevone"}, ["xmd"] = {"Mbudum"}, ["xme"] = {"Median"}, ["xmf"] = {"Mingrelian"}, ["xmg"] = {"Mengaka"}, ["xmh"] = {"Kugu-Muminh"}, ["xmj"] = {"Majera"}, ["xmk"] = {"Ancient Macedonian"}, ["xml"] = {"Malaysian Sign Language"}, ["xmm"] = {"Manado Malay"}, ["xmn"] = {"Manichaean Middle Persian"}, ["xmo"] = {"Morerebi"}, ["xmp"] = {"Kuku-Mu'inh"}, ["xmq"] = {"Kuku-Mangk"}, ["xmr"] = {"Meroitic"}, ["xms"] = {"Moroccan Sign Language"}, ["xmt"] = {"Matbat"}, ["xmu"] = {"Kamu"}, ["xmv"] = {"Antankarana Malagasy", "Tankarana Malagasy"}, ["xmw"] = {"Tsimihety Malagasy"}, ["xmx"] = {"Maden"}, ["xmy"] = {"Mayaguduna"}, ["xmz"] = {"Mori Bawah"}, ["xna"] = {"Ancient North Arabian"}, ["xnb"] = {"Kanakanabu"}, ["xnd"] = {"Na-Dene languages"}, ["xng"] = {"Middle Mongolian"}, ["xnh"] = {"Kuanhua"}, ["xni"] = {"Ngarigu"}, ["xnj"] = {"Ngoni (Tanzania)"}, ["xnk"] = {"Nganakarti"}, ["xnm"] = {"Ngumbarl"}, ["xnn"] = {"Northern Kankanay"}, ["xno"] = {"Англи-Норман"}, ["xnq"] = {"Ngoni (Mozambique)"}, ["xnr"] = {"Kangri"}, ["xns"] = {"Kanashi"}, ["xnt"] = {"Narragansett"}, ["xnu"] = {"Nukunul"}, ["xny"] = {"Nyiyaparli"}, ["xnz"] = {"Kenzi", "Mattoki"}, ["xoc"] = {"O'chi'chi'"}, ["xod"] = {"Kokoda"}, ["xog"] = {"Сога"}, ["xoi"] = {"Kominimung"}, ["xok"] = {"Xokleng"}, ["xom"] = {"Komo (Sudan)"}, ["xon"] = {"Konkomba"}, ["xoo"] = {"Xukurú"}, ["xop"] = {"Kopar"}, ["xor"] = {"Korubo"}, ["xow"] = {"Kowaki"}, ["xpa"] = {"Pirriya"}, ["xpb"] = {"Northeastern Tasmanian", "Pyemmairrener"}, ["xpc"] = {"Pecheneg"}, ["xpd"] = {"Oyster Bay Tasmanian"}, ["xpe"] = {"Liberia Kpelle"}, ["xpf"] = {"Өмнөд Тасмани", "Нюенонн"}, ["xpg"] = {"Phrygian"}, ["xph"] = {"North Midlands Tasmanian", "Tyerrenoterpanner"}, ["xpi"] = {"Pictish"}, ["xpj"] = {"Mpalitjanh"}, ["xpk"] = {"Kulina Pano"}, ["xpl"] = {"Port Sorell Tasmanian"}, ["xpm"] = {"Pumpokol"}, ["xpn"] = {"Kapinawá"}, ["xpo"] = {"Pochutec"}, ["xpp"] = {"Puyo-Paekche"}, ["xpq"] = {"Mohegan-Pequot"}, ["xpr"] = {"Parthian"}, ["xps"] = {"Pisidian"}, ["xpt"] = {"Punthamara"}, ["xpu"] = {"Punic"}, ["xpv"] = {"Northern Tasmanian", "Tommeginne"}, ["xpw"] = {"Northwestern Tasmanian", "Peerapper"}, ["xpx"] = {"Southwestern Tasmanian", "Toogee"}, ["xpy"] = {"Puyo"}, ["xpz"] = {"Bruny Island Tasmanian"}, ["xqa"] = {"Karakhanid"}, ["xqt"] = {"Qatabanian"}, ["xra"] = {"Krahô"}, ["xrb"] = {"Eastern Karaboro"}, ["xrd"] = {"Gundungurra"}, ["xre"] = {"Kreye"}, ["xrg"] = {"Minang"}, ["xri"] = {"Krikati-Timbira"}, ["xrm"] = {"Armazic"}, ["xrn"] = {"Arin"}, ["xrr"] = {"Raetic"}, ["xrt"] = {"Aranama-Tamique"}, ["xru"] = {"Marriammu"}, ["xrw"] = {"Karawa"}, ["xsa"] = {"Sabaean"}, ["xsb"] = {"Sambal"}, ["xsc"] = {"Scythian"}, ["xsd"] = {"Sidetic"}, ["xse"] = {"Sempan"}, ["xsh"] = {"Shamang"}, ["xsi"] = {"Sio"}, ["xsj"] = {"Subi"}, ["xsl"] = {"South Slavey"}, ["xsm"] = {"Kasem"}, ["xsn"] = {"Sanga (Nigeria)"}, ["xso"] = {"Solano"}, ["xsp"] = {"Silopi"}, ["xsq"] = {"Makhuwa-Saka"}, ["xsr"] = {"Sherpa"}, ["xss"] = {"Assan"}, ["xsu"] = {"Sanumá"}, ["xsv"] = {"Sudovian"}, ["xsy"] = {"Saisiyat"}, ["xta"] = {"Alcozauca Mixtec"}, ["xtb"] = {"Chazumba Mixtec"}, ["xtc"] = {"Katcha-Kadugli-Miri"}, ["xtd"] = {"Diuxi-Tilantongo Mixtec"}, ["xte"] = {"Ketengban"}, ["xtg"] = {"Transalpine Gaulish"}, ["xth"] = {"Yitha Yitha"}, ["xti"] = {"Sinicahua Mixtec"}, ["xtj"] = {"San Juan Teita Mixtec"}, ["xtl"] = {"Tijaltepec Mixtec"}, ["xtm"] = {"Magdalena Peñasco Mixtec"}, ["xtn"] = {"Northern Tlaxiaco Mixtec"}, ["xto"] = {"Tokharian A"}, ["xtp"] = {"San Miguel Piedras Mixtec"}, ["xtq"] = {"Tumshuqese"}, ["xtr"] = {"Early Tripuri"}, ["xts"] = {"Sindihui Mixtec"}, ["xtt"] = {"Tacahua Mixtec"}, ["xtu"] = {"Cuyamecalco Mixtec"}, ["xtv"] = {"Thawa"}, ["xtw"] = {"Tawandê"}, ["xty"] = {"Yoloxochitl Mixtec"}, ["xua"] = {"Alu Kurumba"}, ["xub"] = {"Betta Kurumba"}, ["xud"] = {"Umiida"}, ["xug"] = {"Kunigami"}, ["xuj"] = {"Jennu Kurumba"}, ["xul"] = {"Нгунавал", "Нунукул"}, ["xum"] = {"Umbrian"}, ["xun"] = {"Unggaranggu"}, ["xuo"] = {"Kuo"}, ["xup"] = {"Upper Umpqua"}, ["xur"] = {"Urartian"}, ["xut"] = {"Kuthant"}, ["xuu"] = {"Kxoe", "Khwedam"}, ["xve"] = {"Venetic"}, ["xvi"] = {"Kamviri"}, ["xvn"] = {"Vandalic"}, ["xvo"] = {"Volscian"}, ["xvs"] = {"Vestinian"}, ["xwa"] = {"Kwaza"}, ["xwc"] = {"Woccon"}, ["xwd"] = {"Wadi Wadi"}, ["xwe"] = {"Xwela Gbe"}, ["xwg"] = {"Kwegu"}, ["xwj"] = {"Wajuk"}, ["xwk"] = {"Wangkumara"}, ["xwl"] = {"Western Xwla Gbe"}, ["xwo"] = {"Written Oirat"}, ["xwr"] = {"Kwerba Mamberamo"}, ["xwt"] = {"Wotjobaluk"}, ["xww"] = {"Wemba Wemba"}, ["xxb"] = {"Boro (Ghana)"}, ["xxk"] = {"Ke'o"}, ["xxm"] = {"Minkin"}, ["xxr"] = {"Koropó"}, ["xxt"] = {"Tambora"}, ["xya"] = {"Yaygir"}, ["xyb"] = {"Yandjibara"}, ["xyj"] = {"Mayi-Yapi"}, ["xyk"] = {"Mayi-Kulan"}, ["xyl"] = {"Yalakalore"}, ["xyt"] = {"Mayi-Thakurti"}, ["xyy"] = {"Yorta Yorta"}, ["xzh"] = {"Zhang-Zhung"}, ["xzm"] = {"Zemgalian"}, ["xzp"] = {"Ancient Zapotec"}, ["yaa"] = {"Yaminahua"}, ["yab"] = {"Yuhup"}, ["yac"] = {"Pass Valley Yali"}, ["yad"] = {"Yagua"}, ["yae"] = {"Pumé"}, ["yaf"] = {"Yaka (Democratic Republic of Congo)"}, ["yag"] = {"Yámana"}, ["yah"] = {"Yazgulyam"}, ["yai"] = {"Yagnobi"}, ["yaj"] = {"Banda-Yangere"}, ["yak"] = {"Yakama"}, ["yal"] = {"Yalunka"}, ["yam"] = {"Yamba"}, ["yan"] = {"Mayangna"}, ["yao"] = {"Yao"}, ["yap"] = {"Yapese"}, ["yaq"] = {"Yaqui"}, ["yar"] = {"Yabarana"}, ["yas"] = {"Nugunu (Cameroon)"}, ["yat"] = {"Yambeta"}, ["yau"] = {"Yuwana"}, ["yav"] = {"Yangben"}, ["yaw"] = {"Yawalapití"}, ["yax"] = {"Yauma"}, ["yay"] = {"Agwagwune"}, ["yaz"] = {"Lokaa"}, ["yba"] = {"Yala"}, ["ybb"] = {"Yemba"}, ["ybe"] = {"West Yugur"}, ["ybh"] = {"Yakha"}, ["ybi"] = {"Yamphu"}, ["ybj"] = {"Hasha"}, ["ybk"] = {"Bokha"}, ["ybl"] = {"Yukuben"}, ["ybm"] = {"Yaben"}, ["ybn"] = {"Yabaâna"}, ["ybo"] = {"Yabong"}, ["ybx"] = {"Yawiyo"}, ["yby"] = {"Yaweyuha"}, ["ych"] = {"Chesu"}, ["ycl"] = {"Lolopo"}, ["ycn"] = {"Yucuna"}, ["ycp"] = {"Chepya"}, ["yda"] = {"Yanda"}, ["ydd"] = {"Eastern Yiddish"}, ["yde"] = {"Yangum Dey"}, ["ydg"] = {"Yidgha"}, ["ydk"] = {"Yoidik"}, ["yea"] = {"Ravula"}, ["yec"] = {"Yeniche"}, ["yee"] = {"Yimas"}, ["yei"] = {"Yeni"}, ["yej"] = {"Yevanic"}, ["yel"] = {"Yela"}, ["yer"] = {"Tarok"}, ["yes"] = {"Nyankpa"}, ["yet"] = {"Yetfa"}, ["yeu"] = {"Yerukula"}, ["yev"] = {"Yapunda"}, ["yey"] = {"Yeyi"}, ["yga"] = {"Malyangapa"}, ["ygi"] = {"Yiningayi"}, ["ygl"] = {"Yangum Gel"}, ["ygm"] = {"Yagomi"}, ["ygp"] = {"Gepo"}, ["ygr"] = {"Yagaria"}, ["ygs"] = {"Yolŋu Sign Language"}, ["ygu"] = {"Yugul"}, ["ygw"] = {"Yagwoia"}, ["yha"] = {"Baha Buyang"}, ["yhd"] = {"Judeo-Iraqi Arabic"}, ["yhl"] = {"Hlepho Phowa"}, ["yhs"] = {"Yan-nhaŋu Sign Language"}, ["yia"] = {"Yinggarda"}, ["yif"] = {"Ache"}, ["yig"] = {"Wusa Nasu"}, ["yih"] = {"Western Yiddish"}, ["yii"] = {"Yidiny"}, ["yij"] = {"Yindjibarndi"}, ["yik"] = {"Dongshanba Lalo"}, ["yil"] = {"Yindjilandji"}, ["yim"] = {"Yimchungru Naga"}, ["yin"] = {"Riang Lai", "Yinchia"}, ["yip"] = {"Pholo"}, ["yiq"] = {"Miqie"}, ["yir"] = {"North Awyu"}, ["yis"] = {"Yis"}, ["yit"] = {"Eastern Lalu"}, ["yiu"] = {"Awu"}, ["yiv"] = {"Northern Nisu"}, ["yix"] = {"Axi Yi"}, ["yiz"] = {"Azhe"}, ["yka"] = {"Yakan"}, ["ykg"] = {"Northern Yukaghir"}, ["yki"] = {"Yoke"}, ["ykk"] = {"Yakaikeke"}, ["ykl"] = {"Khlula"}, ["ykm"] = {"Kap"}, ["ykn"] = {"Kua-nsi"}, ["yko"] = {"Yasa"}, ["ykr"] = {"Yekora"}, ["ykt"] = {"Kathu"}, ["yku"] = {"Kuamasi"}, ["yky"] = {"Yakoma"}, ["yla"] = {"Yaul"}, ["ylb"] = {"Yaleba"}, ["yle"] = {"Yele"}, ["ylg"] = {"Yelogu"}, ["yli"] = {"Angguruk Yali"}, ["yll"] = {"Yil"}, ["ylm"] = {"Limi"}, ["yln"] = {"Langnian Buyang"}, ["ylo"] = {"Naluo Yi"}, ["ylr"] = {"Yalarnnga"}, ["ylu"] = {"Aribwaung"}, ["yly"] = {"Nyâlayu", "Nyelâyu"}, ["ymb"] = {"Yambes"}, ["ymc"] = {"Southern Muji"}, ["ymd"] = {"Muda"}, ["yme"] = {"Yameo"}, ["ymg"] = {"Yamongeri"}, ["ymh"] = {"Mili"}, ["ymi"] = {"Moji"}, ["ymk"] = {"Makwe"}, ["yml"] = {"Iamalele"}, ["ymm"] = {"Maay"}, ["ymn"] = {"Yamna", "Sunum"}, ["ymo"] = {"Yangum Mon"}, ["ymp"] = {"Yamap"}, ["ymq"] = {"Qila Muji"}, ["ymr"] = {"Malasar"}, ["yms"] = {"Mysian"}, ["ymx"] = {"Northern Muji"}, ["ymz"] = {"Muzi"}, ["yna"] = {"Aluo"}, ["ynd"] = {"Yandruwandha"}, ["yne"] = {"Lang'e"}, ["yng"] = {"Yango"}, ["ynk"] = {"Naukan Yupik"}, ["ynl"] = {"Yangulam"}, ["ynn"] = {"Yana"}, ["yno"] = {"Yong"}, ["ynq"] = {"Yendang"}, ["yns"] = {"Yansi"}, ["ynu"] = {"Yahuna"}, ["yob"] = {"Yoba"}, ["yog"] = {"Yogad"}, ["yoi"] = {"Yonaguni"}, ["yok"] = {"Yokuts"}, ["yol"] = {"Yola"}, ["yom"] = {"Yombe"}, ["yon"] = {"Yongkom"}, ["yot"] = {"Yotti"}, ["yox"] = {"Yoron"}, ["yoy"] = {"Yoy"}, ["ypa"] = {"Phala"}, ["ypb"] = {"Labo Phowa"}, ["ypg"] = {"Phola"}, ["yph"] = {"Phupha"}, ["ypk"] = {"Yupik languages"}, ["ypm"] = {"Phuma"}, ["ypn"] = {"Ani Phowa"}, ["ypo"] = {"Alo Phola"}, ["ypp"] = {"Phupa"}, ["ypz"] = {"Phuza"}, ["yra"] = {"Yerakai"}, ["yrb"] = {"Yareba"}, ["yre"] = {"Yaouré"}, ["yrk"] = {"Ненец"}, ["yrl"] = {"Nhengatu"}, ["yrm"] = {"Yirrk-Mel"}, ["yrn"] = {"Yerong"}, ["yro"] = {"Yaroamë"}, ["yrs"] = {"Yarsun"}, ["yrw"] = {"Yarawata"}, ["yry"] = {"Yarluyandi"}, ["ysc"] = {"Yassic"}, ["ysd"] = {"Samatao"}, ["ysg"] = {"Sonaga"}, ["ysl"] = {"Yugoslavian Sign Language"}, ["ysm"] = {"Myanmar Sign Language"}, ["ysn"] = {"Sani"}, ["yso"] = {"Nisi (China)"}, ["ysp"] = {"Southern Lolopo"}, ["ysr"] = {"Sirenik Yupik"}, ["yss"] = {"Yessan-Mayo"}, ["ysy"] = {"Sanie"}, ["yta"] = {"Talu"}, ["ytl"] = {"Tanglang"}, ["ytp"] = {"Thopho"}, ["ytw"] = {"Yout Wam"}, ["yty"] = {"Yatay"}, ["yua"] = {"Юкатек", "Юкатек Маяа"}, ["yub"] = {"Yugambal"}, ["yuc"] = {"Yuchi"}, ["yud"] = {"Judeo-Tripolitanian Arabic"}, ["yue"] = {"Yue Chinese", "Cantonese"}, ["yuf"] = {"Havasupai-Walapai-Yavapai"}, ["yug"] = {"Yug"}, ["yui"] = {"Yurutí"}, ["yuj"] = {"Karkar-Yuri"}, ["yuk"] = {"Yuki"}, ["yul"] = {"Yulu"}, ["yum"] = {"Quechan"}, ["yun"] = {"Bena (Nigeria)"}, ["yup"] = {"Yukpa"}, ["yuq"] = {"Yuqui"}, ["yur"] = {"Yurok"}, ["yut"] = {"Yopno"}, ["yuw"] = {"Yau (Morobe Province)"}, ["yux"] = {"Southern Yukaghir"}, ["yuy"] = {"East Yugur"}, ["yuz"] = {"Yuracare"}, ["yva"] = {"Yawa"}, ["yvt"] = {"Yavitero"}, ["ywa"] = {"Kalou"}, ["ywg"] = {"Yinhawangka"}, ["ywl"] = {"Western Lalu"}, ["ywn"] = {"Yawanawa"}, ["ywq"] = {"Wuding-Luquan Yi"}, ["ywr"] = {"Yawuru"}, ["ywt"] = {"Xishanba Lalo", "Central Lalo"}, ["ywu"] = {"Wumeng Nasu"}, ["yww"] = {"Yawarawarga"}, ["yxa"] = {"Mayawali"}, ["yxg"] = {"Yagara"}, ["yxl"] = {"Yardliyawarra"}, ["yxm"] = {"Yinwum"}, ["yxu"] = {"Yuyu"}, ["yxy"] = {"Yabula Yabula"}, ["yyr"] = {"Yir Yoront"}, ["yyu"] = {"Yau (Sandaun Province)"}, ["yyz"] = {"Ayizi"}, ["yzg"] = {"E'ma Buyang"}, ["yzk"] = {"Zokhuo"}, ["zaa"] = {"Sierra de Juárez Zapotec"}, ["zab"] = {"Western Tlacolula Valley Zapotec", "San Juan Guelavía Zapotec"}, ["zac"] = {"Ocotlán Zapotec"}, ["zad"] = {"Cajonos Zapotec"}, ["zae"] = {"Yareni Zapotec"}, ["zaf"] = {"Ayoquesco Zapotec"}, ["zag"] = {"Zaghawa"}, ["zah"] = {"Zangwal"}, ["zai"] = {"Isthmus Zapotec"}, ["zaj"] = {"Zaramo"}, ["zak"] = {"Zanaki"}, ["zal"] = {"Zauzou"}, ["zam"] = {"Miahuatlán Zapotec"}, ["zao"] = {"Ozolotepec Zapotec"}, ["zap"] = {"Zapotec"}, ["zaq"] = {"Aloápam Zapotec"}, ["zar"] = {"Rincón Zapotec"}, ["zas"] = {"Santo Domingo Albarradas Zapotec"}, ["zat"] = {"Tabaa Zapotec"}, ["zau"] = {"Zangskari"}, ["zav"] = {"Yatzachi Zapotec"}, ["zaw"] = {"Mitla Zapotec"}, ["zax"] = {"Xadani Zapotec"}, ["zay"] = {"Zayse-Zergulla", "Zaysete"}, ["zaz"] = {"Zari"}, ["zba"] = {"Balaibalan"}, ["zbc"] = {"Central Berawan"}, ["zbe"] = {"East Berawan"}, ["zbl"] = {"Blissymbols", "Bliss", "Blissymbolics"}, ["zbt"] = {"Batui"}, ["zbu"] = {"Bu (Bauchi State)"}, ["zbw"] = {"West Berawan"}, ["zca"] = {"Coatecas Altas Zapotec"}, ["zch"] = {"Central Hongshuihe Zhuang"}, ["zdj"] = {"Комор"}, ["zea"] = {"Zeeuws"}, ["zeg"] = {"Zenag"}, ["zeh"] = {"Eastern Hongshuihe Zhuang"}, ["zen"] = {"Zenaga"}, ["zga"] = {"Kinga"}, ["zgb"] = {"Guibei Zhuang"}, ["zgh"] = {"Стандарт Мароккогийн Бербер"}, ["zgm"] = {"Minz Zhuang"}, ["zgn"] = {"Guibian Zhuang"}, ["zgr"] = {"Magori"}, ["zhb"] = {"Zhaba"}, ["zhd"] = {"Dai Zhuang"}, ["zhi"] = {"Zhire"}, ["zhn"] = {"Nong Zhuang"}, ["zhw"] = {"Zhoa"}, ["zhx"] = {"Chinese (family)"}, ["zia"] = {"Zia"}, ["zib"] = {"Zimbabwe Sign Language"}, ["zik"] = {"Zimakani"}, ["zil"] = {"Zialo"}, ["zim"] = {"Mesme"}, ["zin"] = {"Zinza"}, ["ziw"] = {"Zigula"}, ["ziz"] = {"Zizilivakan"}, ["zka"] = {"Kaimbulawa"}, ["zkb"] = {"Koibal"}, ["zkd"] = {"Kadu"}, ["zkg"] = {"Koguryo"}, ["zkh"] = {"Khorezmian"}, ["zkk"] = {"Karankawa"}, ["zkn"] = {"Kanan"}, ["zko"] = {"Kott"}, ["zkp"] = {"São Paulo Kaingáng"}, ["zkr"] = {"Zakhring"}, ["zkt"] = {"Kitan"}, ["zku"] = {"Kaurna"}, ["zkv"] = {"Krevinian"}, ["zkz"] = {"Khazar"}, ["zla"] = {"Zula"}, ["zle"] = {"Зүүн Слав хэлнүүд"}, ["zlj"] = {"Liujiang Zhuang"}, ["zlm"] = {"Malay (individual language)"}, ["zln"] = {"Lianshan Zhuang"}, ["zlq"] = {"Liuqian Zhuang"}, ["zls"] = {"South Slavic languages"}, ["zlw"] = {"West Slavic languages"}, ["zma"] = {"Manda (Australia)"}, ["zmb"] = {"Zimba"}, ["zmc"] = {"Margany"}, ["zmd"] = {"Maridan"}, ["zme"] = {"Mangerr"}, ["zmf"] = {"Mfinu"}, ["zmg"] = {"Marti Ke"}, ["zmh"] = {"Makolkol"}, ["zmi"] = {"Negeri Sembilan Malay"}, ["zmj"] = {"Maridjabin"}, ["zmk"] = {"Mandandanyi"}, ["zml"] = {"Matngala"}, ["zmm"] = {"Marimanindji", "Marramaninyshi"}, ["zmn"] = {"Mbangwe"}, ["zmo"] = {"Molo"}, ["zmp"] = {"Mpuono"}, ["zmq"] = {"Mituku"}, ["zmr"] = {"Maranunggu"}, ["zms"] = {"Mbesa"}, ["zmt"] = {"Maringarr"}, ["zmu"] = {"Muruwari"}, ["zmv"] = {"Mbariman-Gudhinma"}, ["zmw"] = {"Mbo (Democratic Republic of Congo)"}, ["zmx"] = {"Bomitaba"}, ["zmy"] = {"Mariyedi"}, ["zmz"] = {"Mbandja"}, ["zna"] = {"Zan Gula"}, ["znd"] = {"Zande languages"}, ["zne"] = {"Zande (individual language)"}, ["zng"] = {"Mang"}, ["znk"] = {"Manangkari"}, ["zns"] = {"Mangas"}, ["zoc"] = {"Copainalá Zoque"}, ["zoh"] = {"Chimalapa Zoque"}, ["zom"] = {"Zou"}, ["zoo"] = {"Asunción Mixtepec Zapotec"}, ["zoq"] = {"Tabasco Zoque"}, ["zor"] = {"Rayón Zoque"}, ["zos"] = {"Francisco León Zoque"}, ["zpa"] = {"Lachiguiri Zapotec"}, ["zpb"] = {"Yautepec Zapotec"}, ["zpc"] = {"Choapan Zapotec"}, ["zpd"] = {"Southeastern Ixtlán Zapotec"}, ["zpe"] = {"Petapa Zapotec"}, ["zpf"] = {"San Pedro Quiatoni Zapotec"}, ["zpg"] = {"Guevea De Humboldt Zapotec"}, ["zph"] = {"Totomachapan Zapotec"}, ["zpi"] = {"Santa María Quiegolani Zapotec"}, ["zpj"] = {"Quiavicuzas Zapotec"}, ["zpk"] = {"Tlacolulita Zapotec"}, ["zpl"] = {"Lachixío Zapotec"}, ["zpm"] = {"Mixtepec Zapotec"}, ["zpn"] = {"Santa Inés Yatzechi Zapotec"}, ["zpo"] = {"Amatlán Zapotec"}, ["zpp"] = {"El Alto Zapotec"}, ["zpq"] = {"Zoogocho Zapotec"}, ["zpr"] = {"Santiago Xanica Zapotec"}, ["zps"] = {"Coatlán Zapotec"}, ["zpt"] = {"San Vicente Coatlán Zapotec"}, ["zpu"] = {"Yalálag Zapotec"}, ["zpv"] = {"Chichicapan Zapotec"}, ["zpw"] = {"Zaniza Zapotec"}, ["zpx"] = {"San Baltazar Loxicha Zapotec"}, ["zpy"] = {"Mazaltepec Zapotec"}, ["zpz"] = {"Texmelucan Zapotec"}, ["zqe"] = {"Qiubei Zhuang"}, ["zra"] = {"Kara (Korea)"}, ["zrg"] = {"Mirgan"}, ["zrn"] = {"Zerenkel"}, ["zro"] = {"Záparo"}, ["zrp"] = {"Zarphatic"}, ["zrs"] = {"Mairasi"}, ["zsa"] = {"Sarasira"}, ["zsk"] = {"Kaskean"}, ["zsl"] = {"Zambian Sign Language"}, ["zsm"] = {"Standard Malay"}, ["zsr"] = {"Southern Rincon Zapotec"}, ["zsu"] = {"Sukurum"}, ["zte"] = {"Elotepec Zapotec"}, ["ztg"] = {"Xanaguía Zapotec"}, ["ztl"] = {"Lapaguía-Guivini Zapotec"}, ["ztm"] = {"San Agustín Mixtepec Zapotec"}, ["ztn"] = {"Santa Catarina Albarradas Zapotec"}, ["ztp"] = {"Loxicha Zapotec"}, ["ztq"] = {"Quioquitani-Quierí Zapotec"}, ["zts"] = {"Tilquiapan Zapotec"}, ["ztt"] = {"Tejalapan Zapotec"}, ["ztu"] = {"Güilá Zapotec"}, ["ztx"] = {"Zaachila Zapotec"}, ["zty"] = {"Yatee Zapotec"}, ["zua"] = {"Zeem"}, ["zuh"] = {"Tokano"}, ["zum"] = {"Kumzari"}, ["zun"] = {"Zuni"}, ["zuy"] = {"Zumaya"}, ["zwa"] = {"Zay"}, ["zxx"] = {"No linguistic content", "Not applicable"}, ["zyb"] = {"Yongbei Zhuang"}, ["zyg"] = {"Yang Zhuang"}, ["zyj"] = {"Youjiang Zhuang"}, ["zyn"] = {"Yongnan Zhuang"}, ["zyp"] = {"Zyphe Chin"}, ["zza"] = {"Zaza", "Dimili", "Dimli (macrolanguage)", "Kirdki", "Kirmanjki (macrolanguage)", "Zazaki"}, ["zzj"] = {"Zuojiang Zhuang"} } local deprecated = { ["in"] = {"Indonesian"}, ["iw"] = {"Еврей"}, ["ji"] = {"Yiddish"}, ["jw"] = {"Javanese"}, ["mo"] = {"Moldavian", "Moldovan"}, ["aam"] = {"Aramanik"}, ["adp"] = {"Adap"}, ["agp"] = {"Paranan"}, ["ais"] = {"Nataoran Amis"}, ["aoh"] = {"Arma"}, ["asd"] = {"Asas"}, ["aue"] = {"ǂKxʼauǁʼein"}, ["ayx"] = {"Ayi (China)"}, ["ayy"] = {"Tayabas Ayta"}, ["baz"] = {"Tunen"}, ["bbz"] = {"Babalia Creole Arabic"}, ["bgm"] = {"Baga Mboteni"}, ["bhk"] = {"Albay Bicolano"}, ["bic"] = {"Bikaru"}, ["bij"] = {"Vaghat-Ya-Bijim-Legeri"}, ["bjd"] = {"Bandjigali"}, ["bjq"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bkb"] = {"Finallig"}, ["blg"] = {"Balau"}, ["bmy"] = {"Bemba (Democratic Republic of Congo)"}, ["bpb"] = {"Barbacoas"}, ["btb"] = {"Beti (Cameroon)"}, ["btl"] = {"Bhatola"}, ["bxx"] = {"Borna (Democratic Republic of Congo)"}, ["byy"] = {"Buya"}, ["cbe"] = {"Chipiajes"}, ["cbh"] = {"Cagua"}, ["cca"] = {"Cauca"}, ["ccq"] = {"Chaungtha"}, ["cdg"] = {"Chamari"}, ["cjr"] = {"Chorotega"}, ["cka"] = {"Khumi Awa Chin"}, ["cmk"] = {"Chimakum"}, ["coy"] = {"Coyaima"}, ["cqu"] = {"Chilean Quechua"}, ["cum"] = {"Cumeral"}, ["daf"] = {"Dan"}, ["dap"] = {"Nisi (India)"}, ["dgu"] = {"Degaru"}, ["dha"] = {"Dhanwar (India)"}, ["dit"] = {"Dirari"}, ["djl"] = {"Djiwarli"}, ["dkl"] = {"Kolum So Dogon"}, ["drh"] = {"Darkhat"}, ["drr"] = {"Dororo"}, ["drw"] = {"Darwazi"}, ["dud"] = {"Hun-Saare"}, ["duj"] = {"Dhuwal"}, ["dwl"] = {"Walo Kumbe Dogon"}, ["dzd"] = {"Daza"}, ["ekc"] = {"Eastern Karnic"}, ["elp"] = {"Elpaputih"}, ["emo"] = {"Emok"}, ["gav"] = {"Gabutamon"}, ["gbc"] = {"Garawa"}, ["gfx"] = {"Mangetti Dune ǃXung"}, ["ggn"] = {"Eastern Gurung"}, ["ggo"] = {"Southern Gondi"}, ["ggr"] = {"Aghu Tharnggalu"}, ["gio"] = {"Gelao"}, ["gji"] = {"Geji"}, ["gli"] = {"Guliguli"}, ["gti"] = {"Gbati-ri"}, ["guv"] = {"Gey"}, ["hrr"] = {"Horuru"}, ["iap"] = {"Iapama"}, ["ibi"] = {"Ibilo"}, ["ill"] = {"Iranun"}, ["ilw"] = {"Talur"}, ["ime"] = {"Imeraguen"}, ["izi"] = {"Izi-Ezaa-Ikwo-Mgbo"}, ["jar"] = {"Jarawa (Nigeria)"}, ["jeg"] = {"Jeng"}, ["kbf"] = {"Kakauhua"}, ["kdv"] = {"Kado"}, ["kgc"] = {"Kasseng"}, ["kgd"] = {"Kataang"}, ["kgh"] = {"Upper Tanudan Kalinga"}, ["kjf"] = {"Khalaj [Indo-Iranian]"}, ["koj"] = {"Sara Dunjo"}, ["kox"] = {"Coxima"}, ["kpp"] = {"Paku Karen"}, ["krm"] = {"Krim"}, ["ktr"] = {"Kota Marudu Tinagas"}, ["kvs"] = {"Kunggara"}, ["kwq"] = {"Kwak"}, ["kxe"] = {"Kakihum"}, ["kxl"] = {"Nepali Kurux"}, ["kxu"] = {"Kui (India)"}, ["kzh"] = {"Kenuzi-Dongola"}, ["kzj"] = {"Coastal Kadazan"}, ["kzt"] = {"Tambunan Dusun"}, ["lba"] = {"Lui"}, ["leg"] = {"Lengua"}, ["lii"] = {"Lingkhim"}, ["llo"] = {"Khlor"}, ["lmm"] = {"Lamam"}, ["lmz"] = {"Lumbee"}, ["lsg"] = {"Lyons Sign Language"}, ["meg"] = {"Mea"}, ["mgx"] = {"Omati"}, ["mhh"] = {"Maskoy Pidgin"}, ["mja"] = {"Mahei"}, ["mld"] = {"Malakhel"}, ["mnt"] = {"Maykulan"}, ["mof"] = {"Mohegan-Montauk-Narragansett"}, ["mst"] = {"Cataelano Mandaya"}, ["mvm"] = {"Muya"}, ["mwd"] = {"Mudbura"}, ["mwj"] = {"Maligo"}, ["mwx"] = {"Mediak"}, ["mwy"] = {"Mosiro"}, ["myd"] = {"Maramba"}, ["myi"] = {"Mina (India)"}, ["myq"] = {"Forest Maninka"}, ["myt"] = {"Sangab Mandaya"}, ["nad"] = {"Nijadali"}, ["nbf"] = {"Naxi"}, ["nbx"] = {"Ngura"}, ["ncp"] = {"Ndaktup"}, ["ngo"] = {"Ngoni"}, ["nln"] = {"Durango Nahuatl"}, ["nlr"] = {"Ngarla"}, ["nns"] = {"Ningye"}, ["nnx"] = {"Ngong"}, ["noo"] = {"Nootka"}, ["nts"] = {"Natagaimas"}, ["nxu"] = {"Narau"}, ["ome"] = {"Omejes"}, ["oun"] = {"ǃOǃung"}, ["pat"] = {"Papitalai"}, ["pbz"] = {"Palu"}, ["pcr"] = {"Panang"}, ["pgy"] = {"Pongyong"}, ["plp"] = {"Palpa"}, ["pmc"] = {"Palumata"}, ["pmu"] = {"Mirpur Panjabi"}, ["pod"] = {"Ponares"}, ["ppa"] = {"Pao"}, ["ppr"] = {"Piru"}, ["prb"] = {"Lua'"}, ["pry"] = {"Pray 3"}, ["puk"] = {"Pu Ko"}, ["puz"] = {"Purum Naga"}, ["rie"] = {"Rien"}, ["rmr"] = {"Caló"}, ["rna"] = {"Runa"}, ["rsi"] = {"Rennellese Sign Language"}, ["sap"] = {"Sanapaná"}, ["sca"] = {"Sansu"}, ["sdm"] = {"Semandang"}, ["sgl"] = {"Sanglechi-Ishkashimi"}, ["sgo"] = {"Songa"}, ["skk"] = {"Sok"}, ["snh"] = {"Shinabo"}, ["sul"] = {"Surigaonon"}, ["sum"] = {"Sumo-Mayangna"}, ["svr"] = {"Savara"}, ["tbb"] = {"Tapeba"}, ["tdu"] = {"Tempasuk Dusun"}, ["tgg"] = {"Tangga"}, ["thc"] = {"Tai Hang Tong"}, ["thw"] = {"Thudam"}, ["thx"] = {"The"}, ["tid"] = {"Tidong"}, ["tie"] = {"Tingal"}, ["tkk"] = {"Takpa"}, ["tlw"] = {"South Wemale"}, ["tmp"] = {"Tai Mène"}, ["tne"] = {"Tinoc Kallahan"}, ["tnf"] = {"Tangshewi"}, ["toe"] = {"Tomedes"}, ["tsf"] = {"Southwestern Tamang"}, ["unp"] = {"Worora"}, ["uok"] = {"Uokha"}, ["vki"] = {"Ija-Zuba"}, ["wgw"] = {"Wagawaga"}, ["wit"] = {"Wintu"}, ["wiw"] = {"Wirangu"}, ["wra"] = {"Warapu"}, ["xba"] = {"Kamba (Brazil)"}, ["xbx"] = {"Kabixí"}, ["xia"] = {"Xiandao"}, ["xip"] = {"Xipináwa"}, ["xkh"] = {"Karahawyana"}, ["xrq"] = {"Karranga"}, ["xtz"] = {"Tasmanian"}, ["ybd"] = {"Yangbye"}, ["yds"] = {"Yiddish Sign Language"}, ["yen"] = {"Yendang"}, ["yiy"] = {"Yir Yoront"}, ["yma"] = {"Yamphe"}, ["ymt"] = {"Mator-Taygi-Karagas"}, ["ynh"] = {"Yangho"}, ["yos"] = {"Yos"}, ["yri"] = {"Yarí"}, ["yuu"] = {"Yugh"}, ["zir"] = {"Ziriya"} } return { active = active, deprecated = deprecated, } h6ivgdyx9eyimcdwec4jlgnf3046ap9 0 123918 863018 796754 2026-07-24T08:40:09Z Chongkian 21163 863018 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани|company_name=М банк|company_logo=[[File:M bank logo horizontal turquoise.png|250px]]|industry=[[Банк]]|foundation=2022.05|location=Монгол Улс, Улаанбаатар хот, Сентрал Тауэр|products=[[Санхүүгийн үйлчилгээ]]|website=https://m-bank.mn/|area_served=[[Монгол Улс]]|key_people=Б.Тэмүүлэн ([[Гүйцэтгэх захирлын үүрэг гүйцэтгэгч]])|num_employees=200+ (2022)}} '''М банк''' нь салбаргүй, дижитал дээр бүрэн суурилсан Монголын анхны необанк юм. == Компанийн түүх == “М Си Эс” групп суурийг нь тавьсан М төсөл нь Монголын анхны бүрэн дижитал банк байгуулах зорилготойгоор 2016 оноос судалгаа, хөгжүүлэлтийн ажлаа эхлүүлсэн. 2022 оны 2 дугаар сард тусгай зөвшөөрлөө авч, улмаар 5 дугаар сараас үйл ажиллагаагаа эхлүүлээд байна. == Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ == М банк иргэд, байгууллагын харилцагч нартаа тусгай зөвшөөрлийн хүрээнд дараах үйлчилгээнүүдийг дижиталаар хүргэдэг. Үүнд: '''Танд:''' * Харилцах данс * Хадгаламж ** Энгийн хугацаатай хадгаламж ** Хүүхдийн хадгаламж ** Урьдчилсан хүүт хадгаламж ** Улирал тутам хүүгээ зарлагаддаг хадгаламж ** Уян хадгаламж ** Хугацаагүй хадгаламж * Зээл ** Дижитал зээл ** Орон сууцны зээл ** Хадгаламж барьцаалсан зээл * Шилжүүлэг * Карт ** M basic карт ** M ЮнионПэй карт ** М Виза карт '''Таны бизнест:''' * Харилцах данс * Хадгаламж ** Энгийн хугацаатай хадгаламж ** Урьдчилсан хүүт хадгаламж ** Улирал тутам хүүгээ зарлагаддаг хадгаламж * Хөрөнгө оруулалтын зээл * Эргэлтийн хөрөнгийн зээл * Овердрафт * Мерчантын үйлчилгээ * Corporate Gateway == Гаднын холбоос == *[https://www.facebook.com/MBankMongolia Facebook] *[https://www.instagram.com/mbankmongolia/ Instagram] *[https://qrco.de/Mbank М банк апп] [[Ангилал:2002 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын банк]] lzta77qm6hpbbh1k3tj7r0oyguk8oco 0 134109 862897 854898 2026-07-23T13:19:24Z Crystal21036 104220 862897 wikitext text/x-wiki [[Файл:Болорсайхан.jpg|alt= |thumb|'''Төрсөн огноо:''' 1985 оны 10 сарын 05 '''Төрсөн газар:''' “Өргөө” амаржих газар, Сүхбаатар дүүрэг, Улаанбаатар хот, Монгол Улс          '''Улс:''' Монгол '''Сургууль:''' Нийслэлийн ЕБС-ийн 31-р дунд сургууль; ШМАС; МУИС  '''Мэргэжил:''' Эрх зүйч   ]] '''Бадамсамбуугийн Болорсайхан''' [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] иргэн, эрх зүйч, хүний эрх хамгаалагч, цаазаар авах ялын эсрэг, [[иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч]] юм. Б.Болорсайхан 2008, 2012, 2016, 2017 оны сонгуулийн ажиглагч, “Цагаан сонголт хөдөлгөөн”, залуучуудын хөгжил, оролцоо, дэлхийн иргэний, мөн тэгш хамруулах боловсрол, цөөнх, гадуурхагдсан бүлгийг хамгаалах, цаазаар авах ялын эсрэг төсөл, санаачилгад өөрийн туршлагаа хуваалцан, хувь нэмрээ оруулдаг. Тэрээр хүмүүс эрх мэдэлгүй нэгнээ гадуурхах, нийгмээс адлах, шахахтай тэмцэхийн тулд боловсрол, хүний эрхийн боловсрол, жендэрийн тэгш байдал, хөгжил, эрх мэдэлжих үйл явц, нийгмийн шударга ёс, энх тайвны талаар судалдаг. Шинжээчийн хувиар орчин үеийн сургалтын технологид тулгуурлан Монгол Улсад анх удаа хүний эрхийн боловсрол, мониторинг, чадавхжуулах модуль бүхий хүний эрхийн цахим сургалтын талбар хөгжүүлсэн төдийгүй мэдээллийн цахим талбар байгуулахад оролцжээ. Тэрээр “Боловсрол нь хүмүүсийн амьдралыг өөрчлөх арга хэрэгсэл” хэмээн тодорхойлдог тул хүүхдийн, эмэгтэйчүүдийн, орон нутгийн төрийн бус байгууллага, залуучуудын хөдөлгөөн, олон нийтийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцож, туршлагаа хуваалцдаг. Тэрээр хүний эрх хамгаалагчийн хувиар өнгөрсөн хорь орчим жилийн хугацаанд хүүхэд, өсвөр үе, хөгжлийн бэрхшээлтэй, хэлний, бэлгийн цөөнх зэрэг нийгмийн бүлгийн эрх, хөгжил, хүний эрхийн боловсрол, хамгааллын чиглэлээр ажилласан бөгөөд хүний эрхийн сургалт, аян, үндэсний болон орон нутгийн төсөл, зөвлөх үйлчилгээ, нөлөөллийн үйл ажиллагаанд жинтэй хувь нэмрээ оруулжээ. == Бага нас == Тэрээр эмч нарын гэр бүлд төрж, нийслэлийн Сүхбаатар дүүрэгт өсөж өндийв. Эх Гомбожавын Эрдэнэцэг (1946-2023) нүдний эмч, эцэг Сэсжавын Бадамсамбуу (1936-2018) мэс заслын эмчээр ажиллаж, эрүүлийг хамгаалах үйлсэд амь амьдралаа зориулсан байна. Эхээс дөрвүүлээ, айлын хэнз, отгон хүү учир нийгмийн шилжилтийн үед эцэг, эх, ажаа, хоёр ах, эгчийн нөмөр нөөлөг, хайр халамжид хүн болжээ. == Боловсрол == Анх нийслэлийн Сүхбаатар дүүргийн хүүхдийн 60 дугаар цэцэрлэгт нийгэмшиж, 1993-2001 онд ерөнхий боловсролын 31-р сургууль, 2001-2003 онд “Шинэ Монгол” ахлах сургуульд суралцан төгссөн билээ. Мөн 2008 онд Монгол Улсын Их Сургуулийг Эрх зүйч мэргэжлээр дүүргэн, 2011 онд Хууль зүйн магистрын зэрэг эзэмшсэн юм. == Хөдөлмөр эрхлэлт == '''Ажлын гараа''' Анх 2003 онд “Эрдэнэ Мэлмий” ХХК-д менежерээр ажиллаж эхэлсэн ба хожим 2006 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийн]] [[Хууль зүйн сургууль|Хууль зүйн сургуулийн]] Практик сургалтын тэнхимд дадлагажигч-өмгөөлөгч болж, тэнхимд түшиглэсэн үнэ төлбөргүй хууль зүйн туслалцаа, зөвлөгөөний зэрэгцээ [[ХБНГУ]]-ын [[Ханнс-Зайделийн Сан|Ханнс-Зайделийн Сангийн]] Монгол Улс дахь төлөөлөгчийн газрын төслийн хэрэгжүүлсэн Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газрын харьяа 411 дүгээр ангийн насанд хүрээгүй хүмүүст эрх зүйн мэдлэг олгох дэд төсөлд сургагч багшаар ажиллажээ.   '''Хүний эрхийн үндэсний байгууллага дахь он жил''' Тэрээр 2008-2016 онд [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс|Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисст]] ажиллахдаа салбарын болон салбар хоорондын хамтын ажиллагаанд түшиглэн түншлэхийн хамт туршлага хуримтлуулжээ. Жишээлбэл: * Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийг нийгмээс ялгаварладаг, зүй бус харьцаж байгааг өөрчлөх зорилгоор "Зөв харилцааны цагаан толгой" (2009), хүүхэд эрхээ зөрчүүлсэн тохиолдолд өөрөө гомдол гаргах мэдлэгтэй болгохоор "Би хаана, хэнд, яаж хандах вэ?" (2010), хүний эрхийн нэр томьёог нэг мөр хэрэглэхэд тустай хэмээн "Хүний эрхийн товч тайлбар" (2012) боловсруулахад хамтарчээ. * [[БНСУ]]-ын ХЭҮК-ын үйл ажиллагаатай 2009 онд танилцсан мөрөөр удирдлагадаа “Хүртээмжтэй орчныг өөрсдөө үлгэрлэн бий болгох ёстой“ гэдгийг уламжилж, хожим 2013 онд Засгийн газрын XI байр налуу замтай болжээ. * Хүний эрхийг хөхиүлэн дэмжих, олон нийтийн хүний эрхийн мэдлэгийг дээшлүүлэхээр төрийн болон төрийн бус байгууллага, хууль хяналтын, аж ахуй нэгж, хэвлэл мэдээллийн байгууллага, иргэд зэрэг харилцан адилгүй зорилтот бүлэгт хамаарах 10,000 гаруй хүнд танхимын сургалт, семинар, лекц зэрэг арга хэмжээг зохион байгуулжээ. * Олон нийтийн хүний эрхийн ойлголтыг нэмэгдүүлэх зорилгоор өдөр тутмын сонинд нэг нүүр эрхлэн гаргах санаагаа хэрэгжүүлж байлаа. * [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] Хүний эрхийн зөвлөлийн Хүний эрхийн төлөв байдлын ээлжит нэгдсэн хэлэлцүүлэгт 2009, 2014 онд хүний эрхийн үндэсний байгууллагаас илгээх мэдээлэл боловсруулах ажлын хэсэг гэх мэт хүний эрхийн дүн шинжилгээ, хяналт-шинжилгээ, тайлан, шалгалтын олон ажлын хэсэгт ажиллажээ. * Хүүхдийн эрхийн төвд ирүүлсэн гомдлын дагуу анх удаа шашны байгууллага дахь хүүхдийн асуудлыг хүүхэд хамгааллаар мэргэшсэн шинжээчдийн хамт хөндөн судалж, төр тусгайлан анхаарахад хувь нэмрээ оруулжээ. * Танхимын сургалтын зэрэгцээ цахим сургалтын талбар байгуулах нь зайлшгүй хэмээн 2010 оноос хойш 3 жил ярьсны эцэст Комисс өөрийн гэсэн анхны талбартай (www.mn-nhrc.org/elearning) (www.nhrcm.org) болж, анхны сургалтын модулиудыг хөгжүүлж, туршиж байлаа. * Цахим хуудсаа 2008 онд шинэчилж, өөрийн хэвлэсэн судалгаа, ном товхимолоо татаж авах хэлбэрээр оруулж эхэлсэн ба олон нийтэд үйлчилдэг ХЭҮК-ын Мэдээлэл лавлагааны төвийг 2011 онд татан буулгаснаас хойш “Олон нийт 2001 оноос хойш хийсэн бүх судалгаа, хэвлэлээ чөлөөтэй ашиглахаар түгээх хэрэгтэй” гэж ярилцан 2015 онд цахим номын сан (www.mn-nhrc.org/library) байгуулахад хувь нэмэр оруулав. '''Эвслийн туршлага''' “Бүх нийт боловсролын төлөө!” Иргэний нийгмийн үндэсний эвслийн дэд зохицуулагч – хуулийн зөвлөхөөр 2016 оноос хойш ажилласан ба төрийн бус байгууллагын чадавх бэхжүүлэх, гишүүддээ үйлчлэх, нийгмийн бүлгийн ашиг сонирхлыг төлөөлөн дуугарах, үндэсний хууль тогтоомж, бодлогод санал илгээх, төсөл боловсруулах, үнэлэх, хянах-шинжлэх, үндэсний болон бүс нутгийн харилцаа холбоог тэлэх, нөлөөллийн үйл ажиллагааг өргөжүүлэхэд анхаарч ажиллав. Хүний эрхийн боловсролын ач холбогдлыг үе үеийн Боловсролын сайдад таниулах, төрийн тогтолцооны нэвтрүүлэх талаар нөлөөлж байжээ. Хэл, угсаатан, хөгжлийн бэрхшээлийн улмаас маргинальчлагдсан бүлэг гэх мэт нийгмийн цөөнх бүлгийн эрхийн төлөө эн тэргүүнд анхаарч, хүүхдийн эрх, сурч боловсрох эрх, хүний эрхийн боловсрол, сургалт, нийгэм, эдийн засаг, соёлын эрхийн чиглэлээр мэргэшсэн байна. Мөн Монголын Эмнести Интернэшнлийн хүний эрхийн үндэсний хөдөлгөөнийг удирдан чиглүүлэхэд магнайлж, цаазаар авах ял, эрүү шүүлт, ялгаварлан гадуурхалтын эсрэг 10,000 орчим гишүүн, дэмжигчдийн дуу хоолой болж байсан юм. '''Хүний эрхийн үндэсний шинжээч''' Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хүүхдийн санд 2018 онд зөвлөхөөр ажиллахдаа анхны Цахим орчин дахь хүүхэд хамгааллын нөхцөл байдлын дүн шинжилгээ хийхэд оролцсон. Монгол Улс дахь НҮБ-ын Суурин зохицуулагчийн газар 2019-2021 онд хүний эрхийн шинжээчээр ажиллахдаа Хүний эрх хамгаалагчийн тухай хуулийн төслийг батлуулах үйл явцыг хөхиүлэн дэмжих, үндэсний хууль тогтоомж боловсруулах, батлах үйл явцад нийгмийн бүлгийн утга учиртай оролцоог хангахад дэмжих, ЛГБТИК+ бүлгийн эрхийг хүндэтгэх, хамгаалах, хангахад чиглэсэн НҮБ-ын Хүний эрхийн дээд комиссарын газрын “Тэгш, чөлөөт аян”-д зөвлөх, Хүний эрхийн төлөв байдлын ээлжит нэгдсэн хэлэлцүүлэг, [https://mongolia.un.org/sites/default/files/2022-03/CCA%202021%20Mongolia%20MN_20220316.pdf Монгол Улсын Хөгжлийн төлөв байдлын шинжилгээ] гэх мэт НҮБ-ын хүний эрхийн механизмд тайлан боловсруулан илгээх талаар үндэсний, орон нутгийн ТББ-ыг чадавхжуулах, хүүхэд, залуучууд, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийг татан оролцуулах зэрэг чиглэлээр ажиллажээ.     '''Стратеги Академийн судалгаа, сургалт''' Монгол Ардын Намын хараат бус бие даасан эрдэм шинжилгээ, сургалт, судалгааны байгууллага – “Стратеги Академи” тинк танкын “Хүний эрхийн талаарх олон нийтийн ойлголт, хандлага, хэрэгжилт тодорхойлох судалгаа”-ны зөвлөхөөр, хуульчдын багтай хамтран “Монгол Улсад хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаа хууль тогтоомжид хүний эрхийн үнэлгээ, дүн шинжилгээ хийх судалгаанд судлаачаар оролцжээ. Мөн “Монгол Улс дахь хүний эрхийн төлөв байдал: Тулгамдсан асуудал, шийдэл” сэдэвт тойм судалгааны мэдээлэл цуглуулах, боловсруулахад хувь нэмэр оруулжээ. Тус байгууллагын захирлаар 2021 оноос ажиллахдаа тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал, хүний эрхэд суурилсан хандлагаар Монгол Ардын Намын мөрийн хөтөлбөр боловсруулахад гар бие оролцон ажиллажээ. Судалгааны багийн хамт Монгол Улсад хүний эрхийг хангах үндэсний хөтөлбөрийн түргэн үнэлгээг гардан хийв. Тус намын 330 мянга орчим гишүүнд зориулан 2022 онд хүний эрх, хүний эрх хамгаалагч, жендэр, хөгжлийн үзэл баримтлалын талаарх үндэсний хэмжээнд сургагч багш бэлдэх сургалтын агуулга боловсруулан, зохион байгуулж, анхан шатны нэгжид ажиллаж байгаа хүн бүрд хүний эрхийн боловсрол, сургалтын агуулга хүргэсэн билээ. Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах, тэр дундаа улс төрийн намын бүтэц, зохион байгуулалт дотор жендэрийн эрх тэгш байдлыг хөхиүлэн дэмжих бодлогын чиглэлээр ажилласан ба нөлөөллийн ажлын хүрээнд Улсын Их Хурлын сонгуулийн хуульд нэр дэвшигч эмэгтэйн эзлэх хувь 2024 онд 30, 2028 онд 40 хувь байх санаачилгыг идэвхтэй дэмжигч байв. '''Хүний эрхийг хангах Үндэсний хороо ажилласан нь''' Хүний эрхийн омбудсманы загварт суурилсан шинэ хороог Монгол Улсын Засгийн газар 2022 оны 9 дүгээр сарын 22-ны өдрийн 350 дугаар тогтоолоор байгуулж, Б.Болорсайхан 2022 оны 10 дугаар сарын 10-ны өдрөөс Хүний эрхийг хангах Үндэсний хорооны Нарийн бичгийн дарга бөгөөд Ажлын албаны даргаар ажиллахдаа хүний эрхэд суурилсан хандлагаар боловсролын багц хуулийн батлуулах, нийгмийн ажлын хууль зүйн баталгааг бүрдүүлэх, хүний эрхийн үндэсний байгууллагыг байртай болгоход анхааран, Орон нутаг дахь хүний эрхийн төлөв байдал тайлагнах, илтгэх журмыг боловсруулж, гардаж хэрэгжүүлсэн байна. Хүний эрхийн Үндэсний Комисстой хамтран Хүний эрхийн үндэсний индекс боловсруулахад оролцож, НҮБ-ын Хүний эрхийн төлөв байдлын ээлжит нэгдсэн хэлэлцүүлгийн мөрөөр зөвлөмж хэрэгжүүлэх төлөвлөгөө, Бизнес ба хүний эрхийн үйл ажиллагааны төлөвлөгөө боловсруулан батлахад манлайлжээ. Нээлттэй засгийн түншлэлийн Үндэсний зөвлөлийн Нарийн бичгийн даргын албан тушаалыг 2023 оны 3 дугаар сараас хавсран, Нээлттэй засгийн түншлэлийн Үндэсний зөвлөл, амлалт, санаачилгын хэрэгжилтийг эрчимжүүлэх, Нээлттэй Засгийн түншлэлийн Үйл ажиллагааны Үндэсний 4-р төлөвлөгөөний хэрэгжилт, мөн удаах төлөвлөгөөг хамтдаа боловсруулах үйл явцад олон талын төлөөлөл бүхий оролцогч талыг татан оролцуулж, гардан ажиллажээ. Тэрээр одоо Засгийн газрын түвшинд Үндэсний тайлан хянах мэдээллийн сан, Тайлан, биелэлт хариуцсан үндэсний механизм, НҮБ-ын Хүний эрхийн бүс нутгийн сургалт, судалгааны төвийг Монгол Улсад байгуулах, Монгол Улсад хүний эрхийг хангах үндэсний II хөтөлбөр батлуулахаар зорьж байгаа бөгөөд 2023 онд хүний эрхийн шинжээчийн тухайд анх удаагийн Парламентын хүний эрх, жендэрийн өөрийн үнэлгээнд үндэсний зөвлөхөөр ажиллажээ. '''Бусад идэвх, санаачилга''' Б.Болорсайхан Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн сургагч багш төдийгүй Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд “Хүний эрх”, “Үндсэн хуулийн эрх зүй” хичээл цагаар багшилсан туршлагатай. Мөн Монголын Эмнести Интернэшнл төрийн бус байгууллагын гишүүн, сургагч багш, удирдах зөвлөлийн гишүүн, даргаар ажиллаж, ДемоКрэйзи Залуусын төв, Бодлогод залуусын хяналт, Монголын олон нийтийн медиа контент сан, Сургуулийн эцэг эх, багшийн үндэсний нэгдсэн холбоо, ЛИЙД төгсөгчдийн холбоо, Хөдөөгийн шинэчлэл, хөгжлийн түншлэл ТББ, ШМАС Төгсөгчдийн холбоо, Энх тайвныг цогцлоох хүрээлэнг үүсгэн байгуулагчдын нэг юм. Түүнчлэн скаутын, улаан загалмайн хөдөлгөөн, Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хүний эрхийн дээд комиссарын газар, Гүүд Нэйборс Монгол зэрэг төрөл бүрийн хүний эрхийн байгууллагад ажиллаж, хөдөлгөөнд оролцож байсан билээ. == Ашигласан баримт == * Б.Болорсайхан: БОЛОВСРОЛЫН тэгш боломж нь АРДЧИЛЛЫН СУУРЬ гэдгийг бид хүлээн зөвшөөрөх ёстой<ref>{{Cite web |last=Ч.Болортуяа |date=2019-04-11 |title=Б.Болорсайхан: БОЛОВСРОЛЫН тэгш боломж нь АРДЧИЛЛЫН СУУРЬ гэдгийг бид хүлээн зөвшөөрөх ёстой |url=https://ikon.mn/lr/1job |access-date=2024-05-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * Хүний эрх хамгаалагч Б.Болорсайхан | Unread Today<ref>{{Cite web |title=Би хэрхэн ажилладаг вэ? - Хүний эрх хамгаалагч Б.Болорсайхан |url=https://unread.today/c/howiwork-bolorsaihanb |access-date=2024-05-21 |website=Unread Today}}</ref> * Хар хайрцаг нэвтрүүлэг - Хүний эрхийг хангах Үндэсний хорооны Нарийн бичгийн дарга Б.Болорсайхан<ref>{{Citation |last=MONGOL TV |title=Хар хайрцаг - Хүний эрхийг хангах үндэсний хорооны нарийн бичгийн дарга Б.Болорсайхан |date=2023-03-13 |url=https://www.youtube.com/watch?v=vBbQXFsth4I |access-date=2024-05-21}}</ref> [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:Иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч]] q1klrmrw3e897wmujwbjkl49n747pkr 862900 862897 2026-07-23T13:23:25Z Crystal21036 104220 862900 wikitext text/x-wiki [[Файл:Болорсайхан.jpg|alt= |thumb|'''Төрсөн огноо:''' 1985 оны 10 сарын 05 '''Төрсөн газар:''' “Өргөө” амаржих газар, Сүхбаатар дүүрэг, Улаанбаатар хот, Монгол Улс          '''Улс:''' Монгол '''Сургууль:''' Нийслэлийн ЕБС-ийн 31-р дунд сургууль; ШМАС; МУИС  '''Мэргэжил:''' Эрх зүйч   ]] '''Бадамсамбуугийн Болорсайхан''' [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] иргэн, эрх зүйч, хүний эрх хамгаалагч, цаазаар авах ялын эсрэг, [[иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч]] юм. Б.Болорсайхан 2008, 2012, 2016, 2017 оны сонгуулийн ажиглагч, “Цагаан сонголт хөдөлгөөн”, залуучуудын хөгжил, оролцоо, дэлхийн иргэний, мөн тэгш хамруулах боловсрол, цөөнх, гадуурхагдсан бүлгийг хамгаалах, цаазаар авах ялын эсрэг төсөл, санаачилгад өөрийн туршлагаа хуваалцан, хувь нэмрээ оруулдаг. Тэрээр хүмүүс эрх мэдэлгүй нэгнээ гадуурхах, нийгмээс адлах, шахахтай тэмцэхийн тулд боловсрол, хүний эрхийн боловсрол, жендэрийн тэгш байдал, хөгжил, эрх мэдэлжих үйл явц, нийгмийн шударга ёс, энх тайвны талаар судалдаг. Шинжээчийн хувиар орчин үеийн сургалтын технологид тулгуурлан Монгол Улсад анх удаа хүний эрхийн боловсрол, мониторинг, чадавхжуулах модуль бүхий хүний эрхийн цахим сургалтын талбар хөгжүүлсэн төдийгүй мэдээллийн цахим талбар байгуулахад оролцжээ. Тэрээр “Боловсрол нь хүмүүсийн амьдралыг өөрчлөх арга хэрэгсэл” хэмээн тодорхойлдог тул хүүхдийн, эмэгтэйчүүдийн, орон нутгийн төрийн бус байгууллага, залуучуудын хөдөлгөөн, олон нийтийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцож, туршлагаа хуваалцдаг. Тэрээр хүний эрх хамгаалагчийн хувиар өнгөрсөн хорь орчим жилийн хугацаанд хүүхэд, өсвөр үе, хөгжлийн бэрхшээлтэй, хэлний, бэлгийн цөөнх зэрэг нийгмийн бүлгийн эрх, хөгжил, хүний эрхийн боловсрол, хамгааллын чиглэлээр ажилласан бөгөөд хүний эрхийн сургалт, аян, үндэсний болон орон нутгийн төсөл, зөвлөх үйлчилгээ, нөлөөллийн үйл ажиллагаанд жинтэй хувь нэмрээ оруулжээ. == Бага нас == Тэрээр эмч нарын гэр бүлд төрж, нийслэлийн Сүхбаатар дүүрэгт өсөж өндийв. Эх Гомбожавын Эрдэнэцэг (1946-2023) нүдний эмч, эцэг Сэсжавын Бадамсамбуу (1936-2018) мэс заслын эмчээр ажиллаж, эрүүлийг хамгаалах үйлсэд амь амьдралаа зориулсан байна. Эхээс дөрвүүлээ, айлын хэнз, отгон хүү учир нийгмийн шилжилтийн үед эцэг, эх, ажаа, хоёр ах, эгчийн нөмөр нөөлөг, хайр халамжид хүн болжээ. == Боловсрол == Анх нийслэлийн Сүхбаатар дүүргийн хүүхдийн 60 дугаар цэцэрлэгт нийгэмшиж, 1993-2001 онд ерөнхий боловсролын 31-р сургууль, 2001-2003 онд “Шинэ Монгол” ахлах сургуульд суралцан төгссөн билээ. Мөн 2008 онд Монгол Улсын Их Сургуулийг Эрх зүйч мэргэжлээр дүүргэн, 2011 онд Хууль зүйн магистрын зэрэг эзэмшсэн юм. == Хөдөлмөр эрхлэлт == '''Ажлын гараа''' Анх 2003 онд “Эрдэнэ Мэлмий” ХХК-д менежерээр ажиллаж эхэлсэн ба хожим 2006 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийн]] [[Хууль зүйн сургууль|Хууль зүйн сургуулийн]] Практик сургалтын тэнхимд дадлагажигч-өмгөөлөгч болж, тэнхимд түшиглэсэн үнэ төлбөргүй хууль зүйн туслалцаа, зөвлөгөөний зэрэгцээ [[ХБНГУ]]-ын [[Ханнс-Зайделийн Сан|Ханнс-Зайделийн Сангийн]] Монгол Улс дахь төлөөлөгчийн газрын төслийн хэрэгжүүлсэн Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газрын харьяа 411 дүгээр ангийн насанд хүрээгүй хүмүүст эрх зүйн мэдлэг олгох дэд төсөлд сургагч багшаар ажиллажээ.   '''Хүний эрхийн үндэсний байгууллага дахь он жил''' Тэрээр 2008-2016 онд [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс|Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисст]] ажиллахдаа салбарын болон салбар хоорондын хамтын ажиллагаанд түшиглэн түншлэхийн хамт туршлага хуримтлуулжээ. Жишээлбэл: * Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийг нийгмээс ялгаварладаг, зүй бус харьцаж байгааг өөрчлөх зорилгоор "Зөв харилцааны цагаан толгой" (2009), хүүхэд эрхээ зөрчүүлсэн тохиолдолд өөрөө гомдол гаргах мэдлэгтэй болгохоор "Би хаана, хэнд, яаж хандах вэ?" (2010), хүний эрхийн нэр томьёог нэг мөр хэрэглэхэд тустай хэмээн "Хүний эрхийн товч тайлбар" (2012) боловсруулахад хамтарчээ. * [[БНСУ]]-ын ХЭҮК-ын үйл ажиллагаатай 2009 онд танилцсан мөрөөр удирдлагадаа “Хүртээмжтэй орчныг өөрсдөө үлгэрлэн бий болгох ёстой“ гэдгийг уламжилж, хожим 2013 онд Засгийн газрын XI байр налуу замтай болжээ. * Хүний эрхийг хөхиүлэн дэмжих, олон нийтийн хүний эрхийн мэдлэгийг дээшлүүлэхээр төрийн болон төрийн бус байгууллага, хууль хяналтын, аж ахуй нэгж, хэвлэл мэдээллийн байгууллага, иргэд зэрэг харилцан адилгүй зорилтот бүлэгт хамаарах 10,000 гаруй хүнд танхимын сургалт, семинар, лекц зэрэг арга хэмжээг зохион байгуулжээ. * Олон нийтийн хүний эрхийн ойлголтыг нэмэгдүүлэх зорилгоор өдөр тутмын сонинд нэг нүүр эрхлэн гаргах санаагаа хэрэгжүүлж байлаа. * [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] Хүний эрхийн зөвлөлийн Хүний эрхийн төлөв байдлын ээлжит нэгдсэн хэлэлцүүлэгт 2009, 2014 онд хүний эрхийн үндэсний байгууллагаас илгээх мэдээлэл боловсруулах ажлын хэсэг гэх мэт хүний эрхийн дүн шинжилгээ, хяналт-шинжилгээ, тайлан, шалгалтын олон ажлын хэсэгт ажиллажээ. * Хүүхдийн эрхийн төвд ирүүлсэн гомдлын дагуу анх удаа шашны байгууллага дахь хүүхдийн асуудлыг хүүхэд хамгааллаар мэргэшсэн шинжээчдийн хамт хөндөн судалж, төр тусгайлан анхаарахад хувь нэмрээ оруулжээ. * Танхимын сургалтын зэрэгцээ цахим сургалтын талбар байгуулах нь зайлшгүй хэмээн 2010 оноос хойш 3 жил ярьсны эцэст Комисс өөрийн гэсэн анхны талбартай (www.mn-nhrc.org/elearning) (www.nhrcm.org) болж, анхны сургалтын модулиудыг хөгжүүлж, туршиж байлаа. * Цахим хуудсаа 2008 онд шинэчилж, өөрийн хэвлэсэн судалгаа, ном товхимолоо татаж авах хэлбэрээр оруулж эхэлсэн ба олон нийтэд үйлчилдэг ХЭҮК-ын Мэдээлэл лавлагааны төвийг 2011 онд татан буулгаснаас хойш “Олон нийт 2001 оноос хойш хийсэн бүх судалгаа, хэвлэлээ чөлөөтэй ашиглахаар түгээх хэрэгтэй” гэж ярилцан 2015 онд цахим номын сан (www.mn-nhrc.org/library) байгуулахад хувь нэмэр оруулав. '''Эвслийн туршлага''' “Бүх нийт боловсролын төлөө!” Иргэний нийгмийн үндэсний эвслийн дэд зохицуулагч – хуулийн зөвлөхөөр 2016 оноос хойш ажилласан ба төрийн бус байгууллагын чадавх бэхжүүлэх, гишүүддээ үйлчлэх, нийгмийн бүлгийн ашиг сонирхлыг төлөөлөн дуугарах, үндэсний хууль тогтоомж, бодлогод санал илгээх, төсөл боловсруулах, үнэлэх, хянах-шинжлэх, үндэсний болон бүс нутгийн харилцаа холбоог тэлэх, нөлөөллийн үйл ажиллагааг өргөжүүлэхэд анхаарч ажиллав. Хүний эрхийн боловсролын ач холбогдлыг үе үеийн Боловсролын сайдад таниулах, төрийн тогтолцооны нэвтрүүлэх талаар нөлөөлж байжээ. Хэл, угсаатан, хөгжлийн бэрхшээлийн улмаас маргинальчлагдсан бүлэг гэх мэт нийгмийн цөөнх бүлгийн эрхийн төлөө эн тэргүүнд анхаарч, хүүхдийн эрх, сурч боловсрох эрх, хүний эрхийн боловсрол, сургалт, нийгэм, эдийн засаг, соёлын эрхийн чиглэлээр мэргэшсэн байна. Мөн Монголын Эмнести Интернэшнлийн хүний эрхийн үндэсний хөдөлгөөнийг удирдан чиглүүлэхэд магнайлж, цаазаар авах ял, эрүү шүүлт, ялгаварлан гадуурхалтын эсрэг 10,000 орчим гишүүн, дэмжигчдийн дуу хоолой болж байсан юм. '''Хүний эрхийн үндэсний шинжээч''' Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хүүхдийн санд 2018 онд зөвлөхөөр ажиллахдаа анхны Цахим орчин дахь хүүхэд хамгааллын нөхцөл байдлын дүн шинжилгээ хийхэд оролцсон. Монгол Улс дахь НҮБ-ын Суурин зохицуулагчийн газар 2019-2021 онд хүний эрхийн шинжээчээр ажиллахдаа Хүний эрх хамгаалагчийн тухай хуулийн төслийг батлуулах үйл явцыг хөхиүлэн дэмжих, үндэсний хууль тогтоомж боловсруулах, батлах үйл явцад нийгмийн бүлгийн утга учиртай оролцоог хангахад дэмжих, ЛГБТИК+ бүлгийн эрхийг хүндэтгэх, хамгаалах, хангахад чиглэсэн НҮБ-ын Хүний эрхийн дээд комиссарын газрын “Тэгш, чөлөөт аян”-д зөвлөх, Хүний эрхийн төлөв байдлын ээлжит нэгдсэн хэлэлцүүлэг, [https://mongolia.un.org/sites/default/files/2022-03/CCA%202021%20Mongolia%20MN_20220316.pdf Монгол Улсын Хөгжлийн төлөв байдлын шинжилгээ] гэх мэт НҮБ-ын хүний эрхийн механизмд тайлан боловсруулан илгээх талаар үндэсний, орон нутгийн ТББ-ыг чадавхжуулах, хүүхэд, залуучууд, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийг татан оролцуулах зэрэг чиглэлээр ажиллажээ.     '''Стратеги Академийн судалгаа, сургалт''' Монгол Ардын Намын хараат бус бие даасан эрдэм шинжилгээ, сургалт, судалгааны байгууллага – “Стратеги Академи” тинк танкын “Хүний эрхийн талаарх олон нийтийн ойлголт, хандлага, хэрэгжилт тодорхойлох судалгаа”-ны зөвлөхөөр, хуульчдын багтай хамтран “Монгол Улсад хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаа хууль тогтоомжид хүний эрхийн үнэлгээ, дүн шинжилгээ хийх судалгаанд судлаачаар оролцжээ. Мөн “Монгол Улс дахь хүний эрхийн төлөв байдал: Тулгамдсан асуудал, шийдэл” сэдэвт тойм судалгааны мэдээлэл цуглуулах, боловсруулахад хувь нэмэр оруулжээ. Тус байгууллагын захирлаар 2021 оноос ажиллахдаа тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал, хүний эрхэд суурилсан хандлагаар Монгол Ардын Намын мөрийн хөтөлбөр боловсруулахад гар бие оролцон ажиллажээ. Судалгааны багийн хамт Монгол Улсад хүний эрхийг хангах үндэсний хөтөлбөрийн түргэн үнэлгээг гардан хийв. Тус намын 330 мянга орчим гишүүнд зориулан 2022 онд хүний эрх, хүний эрх хамгаалагч, жендэр, хөгжлийн үзэл баримтлалын талаарх үндэсний хэмжээнд сургагч багш бэлдэх сургалтын агуулга боловсруулан, зохион байгуулж, анхан шатны нэгжид ажиллаж байгаа хүн бүрд (давхардсан тоогоор 51,980 хүн) хүний эрхийн боловсрол, сургалтын агуулга хүргэсэн билээ. Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах, тэр дундаа улс төрийн намын бүтэц, зохион байгуулалт дотор жендэрийн эрх тэгш байдлыг хөхиүлэн дэмжих бодлогын чиглэлээр ажилласан ба нөлөөллийн ажлын хүрээнд Улсын Их Хурлын сонгуулийн хуульд нэр дэвшигч эмэгтэйн эзлэх хувь 2024 онд 30, 2028 онд 40 хувь байх санаачилгыг идэвхтэй дэмжигч байв. '''Хүний эрхийг хангах Үндэсний хороо ажилласан нь''' Хүний эрхийн омбудсманы загварт суурилсан шинэ хороог Монгол Улсын Засгийн газар 2022 оны 9 дүгээр сарын 22-ны өдрийн 350 дугаар тогтоолоор байгуулж, Б.Болорсайхан 2022 оны 10 дугаар сарын 10-ны өдрөөс Хүний эрхийг хангах Үндэсний хорооны Нарийн бичгийн дарга бөгөөд Ажлын албаны даргаар ажиллахдаа хүний эрхэд суурилсан хандлагаар боловсролын багц хуулийн батлуулах, нийгмийн ажлын хууль зүйн баталгааг бүрдүүлэх, хүний эрхийн үндэсний байгууллагыг байртай болгоход анхааран, Орон нутаг дахь хүний эрхийн төлөв байдал тайлагнах, илтгэх журмыг боловсруулж, гардаж хэрэгжүүлсэн байна. Хүний эрхийн Үндэсний Комисстой хамтран Хүний эрхийн үндэсний индекс боловсруулахад оролцож, НҮБ-ын Хүний эрхийн төлөв байдлын ээлжит нэгдсэн хэлэлцүүлгийн мөрөөр зөвлөмж хэрэгжүүлэх төлөвлөгөө, Бизнес ба хүний эрхийн үйл ажиллагааны төлөвлөгөө боловсруулан батлахад манлайлжээ. Нээлттэй засгийн түншлэлийн Үндэсний зөвлөлийн Нарийн бичгийн даргын албан тушаалыг 2023 оны 3 дугаар сараас хавсран, Нээлттэй засгийн түншлэлийн Үндэсний зөвлөл, амлалт, санаачилгын хэрэгжилтийг эрчимжүүлэх, Нээлттэй Засгийн түншлэлийн Үйл ажиллагааны Үндэсний 4-р төлөвлөгөөний хэрэгжилт, мөн удаах төлөвлөгөөг хамтдаа боловсруулах үйл явцад олон талын төлөөлөл бүхий оролцогч талыг татан оролцуулж, гардан ажиллажээ. Тэрээр одоо Засгийн газрын түвшинд Үндэсний тайлан хянах мэдээллийн сан, Тайлан, биелэлт хариуцсан үндэсний механизм, НҮБ-ын Хүний эрхийн бүс нутгийн сургалт, судалгааны төвийг Монгол Улсад байгуулах, Монгол Улсад хүний эрхийг хангах үндэсний II хөтөлбөр батлуулахаар зорьж байгаа бөгөөд 2023 онд хүний эрхийн шинжээчийн тухайд анх удаагийн Парламентын хүний эрх, жендэрийн өөрийн үнэлгээнд үндэсний зөвлөхөөр ажиллажээ. '''Бусад идэвх, санаачилга''' Б.Болорсайхан Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн сургагч багш төдийгүй Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд “Хүний эрх”, “Үндсэн хуулийн эрх зүй” хичээл цагаар багшилсан туршлагатай. Мөн Монголын Эмнести Интернэшнл төрийн бус байгууллагын гишүүн, сургагч багш, удирдах зөвлөлийн гишүүн, даргаар ажиллаж, ДемоКрэйзи Залуусын төв, Бодлогод залуусын хяналт, Монголын олон нийтийн медиа контент сан, Сургуулийн эцэг эх, багшийн үндэсний нэгдсэн холбоо, ЛИЙД төгсөгчдийн холбоо, Хөдөөгийн шинэчлэл, хөгжлийн түншлэл ТББ, ШМАС Төгсөгчдийн холбоо, Энх тайвныг цогцлоох хүрээлэнг үүсгэн байгуулагчдын нэг юм. Түүнчлэн скаутын, улаан загалмайн хөдөлгөөн, Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хүний эрхийн дээд комиссарын газар, Гүүд Нэйборс Монгол зэрэг төрөл бүрийн хүний эрхийн байгууллагад ажиллаж, хөдөлгөөнд оролцож байсан билээ. == Ашигласан баримт == * Б.Болорсайхан: БОЛОВСРОЛЫН тэгш боломж нь АРДЧИЛЛЫН СУУРЬ гэдгийг бид хүлээн зөвшөөрөх ёстой<ref>{{Cite web |last=Ч.Болортуяа |date=2019-04-11 |title=Б.Болорсайхан: БОЛОВСРОЛЫН тэгш боломж нь АРДЧИЛЛЫН СУУРЬ гэдгийг бид хүлээн зөвшөөрөх ёстой |url=https://ikon.mn/lr/1job |access-date=2024-05-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * Хүний эрх хамгаалагч Б.Болорсайхан | Unread Today<ref>{{Cite web |title=Би хэрхэн ажилладаг вэ? - Хүний эрх хамгаалагч Б.Болорсайхан |url=https://unread.today/c/howiwork-bolorsaihanb |access-date=2024-05-21 |website=Unread Today}}</ref> * Хар хайрцаг нэвтрүүлэг - Хүний эрхийг хангах Үндэсний хорооны Нарийн бичгийн дарга Б.Болорсайхан<ref>{{Citation |last=MONGOL TV |title=Хар хайрцаг - Хүний эрхийг хангах үндэсний хорооны нарийн бичгийн дарга Б.Болорсайхан |date=2023-03-13 |url=https://www.youtube.com/watch?v=vBbQXFsth4I |access-date=2024-05-21}}</ref> [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:Иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч]] pohnmf0fs03i14u14ffwjkoea25rcuq 862902 862900 2026-07-23T13:30:56Z Crystal21036 104220 862902 wikitext text/x-wiki [[Файл:Болорсайхан.jpg|alt= |thumb|'''Төрсөн огноо:''' 1985 оны 10 сарын 05 '''Төрсөн газар:''' “Өргөө” амаржих газар, Сүхбаатар дүүрэг, Улаанбаатар хот, Монгол Улс          '''Улс:''' Монгол '''Сургууль:''' Нийслэлийн ЕБС-ийн 31-р дунд сургууль; ШМАС; МУИС  '''Мэргэжил:''' Эрх зүйч   ]] '''Бадамсамбуугийн Болорсайхан''' [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] иргэн, эрх зүйч, хүний эрх хамгаалагч, цаазаар авах ялын эсрэг, [[иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч]] юм. Б.Болорсайхан 2008, 2012, 2016, 2017 оны сонгуулийн ажиглагч, “Цагаан сонголт хөдөлгөөн”, залуучуудын хөгжил, оролцоо, дэлхийн иргэний, мөн тэгш хамруулах боловсрол, цөөнх, гадуурхагдсан бүлгийг хамгаалах, цаазаар авах ялын эсрэг төсөл, санаачилгад өөрийн туршлагаа хуваалцан, хувь нэмрээ оруулдаг. Тэрээр хүмүүс эрх мэдэлгүй нэгнээ гадуурхах, нийгмээс адлах, шахахтай тэмцэхийн тулд боловсрол, хүний эрхийн боловсрол, жендэрийн тэгш байдал, хөгжил, эрх мэдэлжих үйл явц, нийгмийн шударга ёс, энх тайвны талаар судалдаг. Шинжээчийн хувиар орчин үеийн сургалтын технологид тулгуурлан Монгол Улсад анх удаа хүний эрхийн боловсрол, мониторинг, чадавхжуулах модуль бүхий хүний эрхийн цахим сургалтын талбар хөгжүүлсэн төдийгүй мэдээллийн цахим талбар байгуулахад оролцжээ. Тэрээр “Боловсрол нь хүмүүсийн амьдралыг өөрчлөх арга хэрэгсэл” хэмээн тодорхойлдог тул хүүхдийн, эмэгтэйчүүдийн, орон нутгийн төрийн бус байгууллага, залуучуудын хөдөлгөөн, олон нийтийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцож, туршлагаа хуваалцдаг. Тэрээр хүний эрх хамгаалагчийн хувиар өнгөрсөн хорь орчим жилийн хугацаанд хүүхэд, өсвөр үе, хөгжлийн бэрхшээлтэй, хэлний, бэлгийн цөөнх зэрэг нийгмийн бүлгийн эрх, хөгжил, хүний эрхийн боловсрол, хамгааллын чиглэлээр ажилласан бөгөөд хүний эрхийн сургалт, аян, үндэсний болон орон нутгийн төсөл, зөвлөх үйлчилгээ, нөлөөллийн үйл ажиллагаанд жинтэй хувь нэмрээ оруулжээ. == Бага нас == Тэрээр эмч нарын гэр бүлд төрж, нийслэлийн Сүхбаатар дүүрэгт өсөж өндийв. Эх Гомбожавын Эрдэнэцэг (1946-2023) нүдний эмч, эцэг Сэсжавын Бадамсамбуу (1936-2018) мэс заслын эмчээр ажиллаж, эрүүлийг хамгаалах үйлсэд амь амьдралаа зориулсан байна. Эхээс дөрвүүлээ, айлын хэнз, отгон хүү учир нийгмийн шилжилтийн үед эцэг, эх, ажаа, хоёр ах, эгчийн нөмөр нөөлөг, хайр халамжид хүн болжээ. == Боловсрол == Анх нийслэлийн Сүхбаатар дүүргийн хүүхдийн 60 дугаар цэцэрлэгт нийгэмшиж, 1993-2001 онд ерөнхий боловсролын 31-р сургууль, 2001-2003 онд “Шинэ Монгол” ахлах сургуульд суралцан төгссөн билээ. Мөн 2008 онд Монгол Улсын Их Сургуулийг Эрх зүйч мэргэжлээр дүүргэн, 2011 онд Хууль зүйн магистрын зэрэг эзэмшсэн юм. == Хөдөлмөр эрхлэлт == '''Ажлын гараа''' Анх 2003 онд “Эрдэнэ Мэлмий” ХХК-д менежерээр ажиллаж эхэлсэн ба хожим 2006 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийн]] [[Хууль зүйн сургууль|Хууль зүйн сургуулийн]] Практик сургалтын тэнхимд дадлагажигч-өмгөөлөгч болж, тэнхимд түшиглэсэн үнэ төлбөргүй хууль зүйн туслалцаа, зөвлөгөөний зэрэгцээ [[ХБНГУ]]-ын [[Ханнс-Зайделийн Сан|Ханнс-Зайделийн Сангийн]] Монгол Улс дахь төлөөлөгчийн газрын төслийн хэрэгжүүлсэн Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газрын харьяа 411 дүгээр ангийн насанд хүрээгүй хүмүүст эрх зүйн мэдлэг олгох дэд төсөлд сургагч багшаар ажиллажээ.   '''Хүний эрхийн үндэсний байгууллага дахь он жил''' Тэрээр 2008-2016 онд [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс|Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисст]] ажиллахдаа салбарын болон салбар хоорондын хамтын ажиллагаанд түшиглэн түншлэхийн хамт туршлага хуримтлуулжээ. Жишээлбэл: * Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийг нийгмээс ялгаварладаг, зүй бус харьцаж байгааг өөрчлөх зорилгоор "Зөв харилцааны цагаан толгой" (2009), хүүхэд эрхээ зөрчүүлсэн тохиолдолд өөрөө гомдол гаргах мэдлэгтэй болгохоор "Би хаана, хэнд, яаж хандах вэ?" (2010), хүний эрхийн нэр томьёог нэг мөр хэрэглэхэд тустай хэмээн "Хүний эрхийн товч тайлбар" (2012) боловсруулахад хамтарчээ. * [[БНСУ]]-ын ХЭҮК-ын үйл ажиллагаатай 2009 онд танилцсан мөрөөр удирдлагадаа “Хүртээмжтэй орчныг өөрсдөө үлгэрлэн бий болгох ёстой“ гэдгийг уламжилж, хожим 2013 онд Засгийн газрын XI байр налуу замтай болжээ. * Хүний эрхийг хөхиүлэн дэмжих, олон нийтийн хүний эрхийн мэдлэгийг дээшлүүлэхээр төрийн болон төрийн бус байгууллага, хууль хяналтын, аж ахуй нэгж, хэвлэл мэдээллийн байгууллага, иргэд зэрэг харилцан адилгүй зорилтот бүлэгт хамаарах 10,000 гаруй хүнд танхимын сургалт, семинар, лекц зэрэг арга хэмжээг зохион байгуулжээ. * Олон нийтийн хүний эрхийн ойлголтыг нэмэгдүүлэх зорилгоор өдөр тутмын сонинд нэг нүүр эрхлэн гаргах санаагаа хэрэгжүүлж байлаа. * [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] Хүний эрхийн зөвлөлийн Хүний эрхийн төлөв байдлын ээлжит нэгдсэн хэлэлцүүлэгт 2009, 2014 онд хүний эрхийн үндэсний байгууллагаас илгээх мэдээлэл боловсруулах ажлын хэсэг гэх мэт хүний эрхийн дүн шинжилгээ, хяналт-шинжилгээ, тайлан, шалгалтын олон ажлын хэсэгт ажиллажээ. * Хүүхдийн эрхийн төвд ирүүлсэн гомдлын дагуу анх удаа шашны байгууллага дахь хүүхдийн асуудлыг хүүхэд хамгааллаар мэргэшсэн шинжээчдийн хамт хөндөн судалж, төр тусгайлан анхаарахад хувь нэмрээ оруулжээ. * Танхимын сургалтын зэрэгцээ цахим сургалтын талбар байгуулах нь зайлшгүй хэмээн 2010 оноос хойш 3 жил ярьсны эцэст Комисс өөрийн гэсэн анхны талбартай (www.mn-nhrc.org/elearning) (www.nhrcm.org) болж, анхны сургалтын модулиудыг хөгжүүлж, туршиж байлаа. * Цахим хуудсаа 2008 онд шинэчилж, өөрийн хэвлэсэн судалгаа, ном товхимолоо татаж авах хэлбэрээр оруулж эхэлсэн ба олон нийтэд үйлчилдэг ХЭҮК-ын Мэдээлэл лавлагааны төвийг 2011 онд татан буулгаснаас хойш “Олон нийт 2001 оноос хойш хийсэн бүх судалгаа, хэвлэлээ чөлөөтэй ашиглахаар түгээх хэрэгтэй” гэж ярилцан 2015 онд цахим номын сан (www.mn-nhrc.org/library) байгуулахад хувь нэмэр оруулав. '''Эвслийн туршлага''' “Бүх нийт боловсролын төлөө!” Иргэний нийгмийн үндэсний эвслийн дэд зохицуулагч – хуулийн зөвлөхөөр 2016 оноос хойш ажилласан ба төрийн бус байгууллагын чадавх бэхжүүлэх, гишүүддээ үйлчлэх, нийгмийн бүлгийн ашиг сонирхлыг төлөөлөн дуугарах, үндэсний хууль тогтоомж, бодлогод санал илгээх, төсөл боловсруулах, үнэлэх, хянах-шинжлэх, үндэсний болон бүс нутгийн харилцаа холбоог тэлэх, нөлөөллийн үйл ажиллагааг өргөжүүлэхэд анхаарч ажиллав. Хүний эрхийн боловсролын ач холбогдлыг үе үеийн Боловсролын сайдад таниулах, төрийн тогтолцооны нэвтрүүлэх талаар нөлөөлж байжээ. Хэл, угсаатан, хөгжлийн бэрхшээлийн улмаас маргинальчлагдсан бүлэг гэх мэт нийгмийн цөөнх бүлгийн эрхийн төлөө эн тэргүүнд анхаарч, хүүхдийн эрх, сурч боловсрох эрх, хүний эрхийн боловсрол, сургалт, нийгэм, эдийн засаг, соёлын эрхийн чиглэлээр мэргэшсэн байна. Мөн Монголын Эмнести Интернэшнлийн хүний эрхийн үндэсний хөдөлгөөнийг удирдан чиглүүлэхэд магнайлж, цаазаар авах ял, эрүү шүүлт, ялгаварлан гадуурхалтын эсрэг 10,000 орчим гишүүн, дэмжигчдийн дуу хоолой болж байсан юм. '''Хүний эрхийн үндэсний шинжээч''' Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хүүхдийн санд 2018 онд зөвлөхөөр ажиллахдаа анхны Цахим орчин дахь хүүхэд хамгааллын нөхцөл байдлын дүн шинжилгээ хийхэд оролцсон. Монгол Улс дахь НҮБ-ын Суурин зохицуулагчийн газар 2019-2021 онд хүний эрхийн шинжээчээр ажиллахдаа Хүний эрх хамгаалагчийн тухай хуулийн төслийг батлуулах үйл явцыг хөхиүлэн дэмжих, үндэсний хууль тогтоомж боловсруулах, батлах үйл явцад нийгмийн бүлгийн утга учиртай оролцоог хангахад дэмжих, ЛГБТИК+ бүлгийн эрхийг хүндэтгэх, хамгаалах, хангахад чиглэсэн НҮБ-ын Хүний эрхийн дээд комиссарын газрын “Тэгш, чөлөөт аян”-д зөвлөх, Хүний эрхийн төлөв байдлын ээлжит нэгдсэн хэлэлцүүлэг, [https://mongolia.un.org/sites/default/files/2022-03/CCA%202021%20Mongolia%20MN_20220316.pdf Монгол Улсын Хөгжлийн төлөв байдлын шинжилгээ] гэх мэт НҮБ-ын хүний эрхийн механизмд тайлан боловсруулан илгээх талаар үндэсний, орон нутгийн ТББ-ыг чадавхжуулах, хүүхэд, залуучууд, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийг татан оролцуулах зэрэг чиглэлээр ажиллажээ.     '''Стратеги Академийн судалгаа, сургалт''' Монгол Ардын Намын хараат бус бие даасан эрдэм шинжилгээ, сургалт, судалгааны байгууллага – “Стратеги Академи” тинк танкын “Хүний эрхийн талаарх олон нийтийн ойлголт, хандлага, хэрэгжилт тодорхойлох судалгаа”-ны зөвлөхөөр, хуульчдын багтай хамтран “Монгол Улсад хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаа хууль тогтоомжид хүний эрхийн үнэлгээ, дүн шинжилгээ хийх судалгаанд судлаачаар оролцжээ. Мөн “Монгол Улс дахь хүний эрхийн төлөв байдал: Тулгамдсан асуудал, шийдэл” сэдэвт тойм судалгааны мэдээлэл цуглуулах, боловсруулахад хувь нэмэр оруулжээ. Тус байгууллагын захирлаар 2021 оноос ажиллахдаа тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал, хүний эрхэд суурилсан хандлагаар Монгол Ардын Намын мөрийн хөтөлбөр боловсруулахад гар бие оролцон ажиллажээ. Судалгааны багийн хамт Монгол Улсад хүний эрхийг хангах үндэсний хөтөлбөрийн түргэн үнэлгээг гардан хийв. Тус намын 330 мянга орчим гишүүнд зориулан 2022 онд хүний эрх, хүний эрх хамгаалагч, жендэр, хөгжлийн үзэл баримтлалын талаарх үндэсний хэмжээнд сургагч багш бэлдэх сургалтын агуулга боловсруулан, зохион байгуулж, анхан шатны нэгжид ажиллаж байгаа хүн бүрд (давхардсан тоогоор 51,980 хүн) хүний эрхийн боловсрол, сургалтын агуулга хүргэсэн билээ. Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах, тэр дундаа улс төрийн намын бүтэц, зохион байгуулалт дотор жендэрийн эрх тэгш байдлыг хөхиүлэн дэмжих бодлогын чиглэлээр ажилласан ба нөлөөллийн ажлын хүрээнд Улсын Их Хурлын сонгуулийн хуульд нэр дэвшигч эмэгтэйн эзлэх хувь 2024 онд 30, 2028 онд 40 хувь байх санаачилгыг идэвхтэй дэмжигч байв. '''[https://www.youtube.com/watch?v=62gAIun7hvU Хүний эрхийг хангах Үндэсний хороо] ажилласан нь''' Хүний эрхийн омбудсманы загварт суурилсан шинэ хороог Монгол Улсын Засгийн газар 2022 оны 9 дүгээр сарын 22-ны өдрийн 350 дугаар тогтоолоор байгуулж, Б.Болорсайхан 2022 оны 10 дугаар сарын 10-ны өдрөөс Хүний эрхийг хангах Үндэсний хорооны Нарийн бичгийн дарга бөгөөд Ажлын албаны даргаар ажиллахдаа хүний эрхэд суурилсан хандлагаар боловсролын багц хуулийн батлуулах, нийгмийн ажлын хууль зүйн баталгааг бүрдүүлэх, хүний эрхийн үндэсний байгууллагыг байртай болгоход анхааран, Орон нутаг дахь хүний эрхийн төлөв байдал тайлагнах, илтгэх журмыг боловсруулж, гардаж хэрэгжүүлсэн байна. Хүний эрхийн Үндэсний Комисстой хамтран Хүний эрхийн үндэсний индекс боловсруулахад оролцож, НҮБ-ын Хүний эрхийн төлөв байдлын ээлжит нэгдсэн хэлэлцүүлгийн мөрөөр зөвлөмж хэрэгжүүлэх төлөвлөгөө, Бизнес ба хүний эрхийн үйл ажиллагааны төлөвлөгөө боловсруулан батлахад манлайлжээ. Нээлттэй засгийн түншлэлийн Үндэсний зөвлөлийн Нарийн бичгийн даргын албан тушаалыг 2023 оны 3 дугаар сараас хавсран, Нээлттэй засгийн түншлэлийн Үндэсний зөвлөл, амлалт, санаачилгын хэрэгжилтийг эрчимжүүлэх, Нээлттэй Засгийн түншлэлийн Үйл ажиллагааны Үндэсний 4-р төлөвлөгөөний хэрэгжилт, мөн удаах төлөвлөгөөг хамтдаа боловсруулах үйл явцад олон талын төлөөлөл бүхий оролцогч талыг татан оролцуулж, гардан ажиллажээ. Тэрээр одоо Засгийн газрын түвшинд Үндэсний тайлан хянах мэдээллийн сан, Тайлан, биелэлт хариуцсан үндэсний механизм, НҮБ-ын Хүний эрхийн бүс нутгийн сургалт, судалгааны төвийг Монгол Улсад байгуулах, Монгол Улсад хүний эрхийг хангах үндэсний II хөтөлбөр батлуулахаар зорьж байгаа бөгөөд 2023 онд хүний эрхийн шинжээчийн тухайд анх удаагийн Парламентын хүний эрх, жендэрийн өөрийн үнэлгээнд үндэсний зөвлөхөөр ажиллажээ. '''Бусад идэвх, санаачилга''' Б.Болорсайхан Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн сургагч багш төдийгүй Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд “Хүний эрх”, “Үндсэн хуулийн эрх зүй” хичээл цагаар багшилсан туршлагатай. Мөн Монголын Эмнести Интернэшнл төрийн бус байгууллагын гишүүн, сургагч багш, удирдах зөвлөлийн гишүүн, даргаар ажиллаж, ДемоКрэйзи Залуусын төв, Бодлогод залуусын хяналт, Монголын олон нийтийн медиа контент сан, Сургуулийн эцэг эх, багшийн үндэсний нэгдсэн холбоо, ЛИЙД төгсөгчдийн холбоо, Хөдөөгийн шинэчлэл, хөгжлийн түншлэл ТББ, ШМАС Төгсөгчдийн холбоо, Энх тайвныг цогцлоох хүрээлэнг үүсгэн байгуулагчдын нэг юм. Түүнчлэн скаутын, улаан загалмайн хөдөлгөөн, Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хүний эрхийн дээд комиссарын газар, Гүүд Нэйборс Монгол зэрэг төрөл бүрийн хүний эрхийн байгууллагад ажиллаж, хөдөлгөөнд оролцож байсан билээ. == Ашигласан баримт == * Б.Болорсайхан: БОЛОВСРОЛЫН тэгш боломж нь АРДЧИЛЛЫН СУУРЬ гэдгийг бид хүлээн зөвшөөрөх ёстой<ref>{{Cite web |last=Ч.Болортуяа |date=2019-04-11 |title=Б.Болорсайхан: БОЛОВСРОЛЫН тэгш боломж нь АРДЧИЛЛЫН СУУРЬ гэдгийг бид хүлээн зөвшөөрөх ёстой |url=https://ikon.mn/lr/1job |access-date=2024-05-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * Хүний эрх хамгаалагч Б.Болорсайхан | Unread Today<ref>{{Cite web |title=Би хэрхэн ажилладаг вэ? - Хүний эрх хамгаалагч Б.Болорсайхан |url=https://unread.today/c/howiwork-bolorsaihanb |access-date=2024-05-21 |website=Unread Today}}</ref> * Хар хайрцаг нэвтрүүлэг - Хүний эрхийг хангах Үндэсний хорооны Нарийн бичгийн дарга Б.Болорсайхан<ref>{{Citation |last=MONGOL TV |title=Хар хайрцаг - Хүний эрхийг хангах үндэсний хорооны нарийн бичгийн дарга Б.Болорсайхан |date=2023-03-13 |url=https://www.youtube.com/watch?v=vBbQXFsth4I |access-date=2024-05-21}}</ref> [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:Иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч]] nw1hry3b1kxfb28hf2p3x55byp0lsr6 0 135688 862969 787271 2026-07-24T02:41:40Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[ДНХ хуулбарлах]] to [[ДНХ-ийн хуулбарлал]] 787271 wikitext text/x-wiki '''ДНХ  хуулбарлах''' ДНХ-ийн хуулбар бол давхар хэлхээтэй ДНХ молекулыг хуулбарлах үйл явц. Хоёр утас нь эсрэг талын хэлхээг хуулбарлах загвар болж өгдөг. Энэ үйл явц нь заримдаа "хагас консерватив хуулбар" үүсгэдэг. Учир нь шинээр үүссэн ДНХ эх хэлхээснээс үүссэний хагас нь эх ДНХ-гээс гаралтай харин нөгөө хагас нь шинэ нийлэгжилтнээс үүссэн ДНХ байдаг. <ref>{{Cite journal |last=Jamsranjav |first=Erdenetogtokh |date=2022-05-18 |title=Хурдан нейтрон, Рентген туяаны шарлагаар үүсэх ДНХ-ийн гинжний эвдрэл |url=http://dx.doi.org/10.22353/physics.v33i562.924 |journal=Физик сэтгүүл |volume=33 |issue=562 |pages=1–5 |doi=10.22353/physics.v33i562.924 |issn=2790-8321}}</ref> Энэ үйл явц нь ДНХ-ийн бүхий л амьдралын хэлбэрт тохиолддог. Прокариот ба эукариот организмд ДНХ-ийн хуулбарлан хянахад бага зэрэг  ялгаа байдаг. Эсэд ДНХ-ийн хуулбар нь геномын гарал үүсэл гэж нэрлэгддэг тодорхой байршилуудаас эхэлдэг. ДНХ задарч, ДНХ-ийн геликаза нь ДНХ-ийн давхар спираль бүтцийг задлахад шинэ хэлхээний нийлэгжилт нь хуулбарлах салаа дээр үүсдэг. ДНХ полимеразаас гадна, салаа дахь бусад ферментүүд нь ДНХ-ийн нийлэгжилтийг эхлүүлэх, үргэлжлүүлэхэд тусалдаг. ДНХ-ийн полимераз ДНХ-ийн полимеразууд бол ДНХ-ийн хуулбарлах бүх хэлбэрийг гүйцэтгэдэг ферментийн бүлэг. Гэхдээ ДНХ полимераз нь зөвхөн загвар хэлхээтэй хослуулан одоо байгаа ДНХ-ийн хэлхээг сунгаж чаддаг ч шинэ хэлхээний нийлэгжилтийг  эхлүүлж чадахгүй. Нийлэгжилтийг эхлүүлэхийн тулд 'primer' гэж нэрлэгддэг ДНХ эсвэл РНХ-ийн богино хэсэгчлэлийг үүсгэж, загвар ДНХ-ийн хэлхээтэй хослуулдаг. p4d2qdvmumg7avm8w09n6y4kyl06c8q 862971 862969 2026-07-24T02:42:21Z Asaaa18 98448 862971 wikitext text/x-wiki '''ДНХ  хуулбарлах''' ДНХ-ийн хуулбарлал нь давхар хэлхээтэй ДНХ молекулыг хуулбарлах үйл явц. Хоёр утас нь эсрэг талын хэлхээг хуулбарлах загвар болж өгдөг. Энэ үйл явц нь заримдаа "хагас консерватив хуулбар" үүсгэдэг. Учир нь шинээр үүссэн ДНХ эх хэлхээснээс үүссэний хагас нь эх ДНХ-гээс гаралтай харин нөгөө хагас нь шинэ нийлэгжилтнээс үүссэн ДНХ байдаг. <ref>{{Cite journal |last=Jamsranjav |first=Erdenetogtokh |date=2022-05-18 |title=Хурдан нейтрон, Рентген туяаны шарлагаар үүсэх ДНХ-ийн гинжний эвдрэл |url=http://dx.doi.org/10.22353/physics.v33i562.924 |journal=Физик сэтгүүл |volume=33 |issue=562 |pages=1–5 |doi=10.22353/physics.v33i562.924 |issn=2790-8321}}</ref> Энэ үйл явц нь ДНХ-ийн бүхий л амьдралын хэлбэрт тохиолддог. Прокариот ба эукариот организмд ДНХ-ийн хуулбарлан хянахад бага зэрэг  ялгаа байдаг. Эсэд ДНХ-ийн хуулбар нь геномын гарал үүсэл гэж нэрлэгддэг тодорхой байршилуудаас эхэлдэг. ДНХ задарч, ДНХ-ийн геликаза нь ДНХ-ийн давхар спираль бүтцийг задлахад шинэ хэлхээний нийлэгжилт нь хуулбарлах салаа дээр үүсдэг. ДНХ полимеразаас гадна, салаа дахь бусад ферментүүд нь ДНХ-ийн нийлэгжилтийг эхлүүлэх, үргэлжлүүлэхэд тусалдаг. ДНХ-ийн полимераз ДНХ-ийн полимеразууд бол ДНХ-ийн хуулбарлах бүх хэлбэрийг гүйцэтгэдэг ферментийн бүлэг. Гэхдээ ДНХ полимераз нь зөвхөн загвар хэлхээтэй хослуулан одоо байгаа ДНХ-ийн хэлхээг сунгаж чаддаг ч шинэ хэлхээний нийлэгжилтийг  эхлүүлж чадахгүй. Нийлэгжилтийг эхлүүлэхийн тулд 'primer' гэж нэрлэгддэг ДНХ эсвэл РНХ-ийн богино хэсэгчлэлийг үүсгэж, загвар ДНХ-ийн хэлхээтэй хослуулдаг. arvi33yco0kn73nwxi3zozjqf1bzdqw 10 136536 862906 862833 2026-07-23T14:01:41Z Enkhsaihan2005 64429 862906 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap|_template = Инфобокс суурин | _alias-map = native name:native_name, image:image_skyline, image size:imagesize, image flag:image_flag, image flag size:flag_size, flag link:flag_link, image coat of arms:image_shield, image coat of arms size:shield_size, city motto:motto, map:image_map, adjustable map:image_map, map size:mapsize, map caption:map_caption, subdivisions entry:parts_type, subdivisions:parts, party:leader_party, area km2:area_total_km2, urban area km2:area_urban_km2, metro area km2:area_metro_km2, population footnotes:population_footnotes, population ranking:population_rank, urban pop:population_urban, metro area pop:population_metro, population:population_total, demonym:population_demonym, population demonym:population_demonym | _exclude = total type, commune, type, commune status, INSEE, arrondissement, canton, intercommunality, commune, term, mayor, area footnotes, urban area date, metro area date, population date, urban pop date, metro area pop date, ethnic, ethnic date, postal code, postal code, dialling code, elevation footnotes, elevation min m, elevation max m, elevation m, administrative subdivision, province, utc offset | _reuse = total_type, image_map1, pushpin_map, pushpin_mapsize, pushpin_label_position, subdivision_name, subdivision_type, subdivision_name1, subdivision_type1, subdivision_name2, subdivision_type2, subdivision_name3, subdivision_type3, subdivision_name4, subdivision_type4, subdivision_name5, subdivision_type5, subdivision_name6, subdivision_type6, leader_title, leader_name, area_footnotes, area_urban_footnotes, area_metro_footnotes, population_as_of, population_urban_footnotes, population_metro_footnotes, demographics_type1, demographics1_title1, demographics1_info1, timezone1, utc_offset1, utc_offset, timezone1_DST, utc_offset1_DST, postal_code_type, postal_code, area_code_type, area_code, footnotes, blank_name_sec1, blank_info_sec1 | template_name = Инфобокс Францын коммун | settlement_type = {{ safesubst:#if: {{{commune|}}} | {{{type|Part}}} of {{Link if exists|{{{commune}}} }} | {{{commune status|}}} }} | total_type = {{ safesubst:#if: {{{total type|}}} | {{{total type|}}} |&nbsp;}} | mapframe = yes | mapframe-wikidata = yes | mapframe-stroke-width = 2 | pushpin_map = {{#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|2}} | = <!-- blank INSEE code -->{{ safesubst:#if: {{{map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{adjustable map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{coordinates|}}} | France }} }} }} |03|15|43|63|01|07|26|38|42|69|73|74 = Франц#Франц Овернь-Рона-Альп |21|58|71|89|25|39|70|90 = Франц#Франц Бургунд-Франш-Конте |22|29|35|56 = Франц#Франц Бретань |18|28|36|37|41|45 = Франц#Франц Төв |2A|2B = Франц#Франц Корсика |67|68|08|10|51|52|54|55|57|88 = Франц#Франц Гранд Эст |59|62|02|60|80 = Франц#Франц О-де-Франс |75|77|78|91|92|93|94|95 = Франц#Франц Иль-де-Франс |14|50|61|27|76 = Франц#Франц Норманди |24|33|40|47|64|19|23|87|16|17|79|86 = Франц#Франц Нувел-Аквитани |11|30|34|48|66|09|12|31|32|46|65|81|82 = Франц#Франц Окситани |44|49|53|72|85 = Франц#Франц Пеи де ла Луар |04|05|06|13|83|84 = Франц#Франц Прованс-Альп-Номин эрэг |97|98 = <!-- DOMTOM no map available -->{{ safesubst:#if: {{{map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{adjustable map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{coordinates|}}} | Франц }} }} }} |#default = {{ safesubst:#if: {{{map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{adjustable map|}}} | | {{ safesubst:#if: {{{coordinates|}}} | Франц }} }} }} }} | pushpin_mapsize = 270px | pushpin_label_position = {{ safesubst:#ifexpr: {{safesubst:if empty|{{safesubst:#invoke:coordinates|coord2text|{{{coordinates|}}}|long}}|-2}} > 3 | left | right}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Франц}} | subdivision_type1 = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |988 = [[Францын засаг захиргааны хуваарь#Далайн чанад|''Sui generis'' нийгэмлэг]] |975|977|978|986|987 = [[Далайн чанад дахь нийгэмлэг]] |971|972|973|974|976 = [[Францын далайн чанад дахь департамент|Далайн чанад дахь департамент, муж]] |#default = [[Францын муж|Муж]] }} | subdivision_name1 = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |975 = [[Сен-Пьер ба Микелон]] |976 = [[Майот]] |977 = [[Сен-Бартелеми]] |978 = [[Сен-Мартен]] |986 = [[Уоллис ба Футуна]] |987 = [[Францын Полинез]] |988 = [[Шинэ Каледон]] |971 = [[Гваделуп]] |972 = [[Мартиник]] |973 = [[Францын Гвиана]] |974 = [[Реюньон]] }}<!-- -->{{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE}}}|2}} |03|15|43|63|01|07|26|38|42|69|73|74 = [[Овернь-Рона-Альп]] |22|29|35|56 = [[Бретань]] |21|58|71|89|25|39|70|90 = [[Бургунд-Франш-Конте]] |18|28|36|37|41|45 = [[Төв-Вал де Луар]] |2A|2B = [[Корсика]] |67|68|08|10|51|52|54|55|57|88 = [[Гранд Эст]] |59|62|02|60|80 = [[О-де-Франс]] |75|77|78|91|92|93|94|95 = [[Иль-де-Франс]] |14|50|61|27|76 = [[Норманди]] |24|33|40|47|64|19|23|87|16|17|79|86 = [[Нувел-Аквитани]] |11|30|34|48|66|09|12|31|32|46|65|81|82 = [[Окситани (муж)|Окситани]] |44|49|53|72|85 = [[Пеи де ла Луар]] |04|05|06|13|83|84 = [[Прованс-Альп-Номин эрэг]] }} | subdivision_type2 = {{ safesubst:#if: {{{province|}}} | [[Шинэ Каледонийн засаг захиргааны хуваарь|Муж]] | {{ safesubst:#if: {{{administrative subdivision|}}} | [[Францын Полинезийн засаг захиргааны хуваарь|Дэд хэсэг]] | {{ safesubst:#switch: {{{INSEE}}} |69003 |69029 |69033 |69034 |69040 |69044 |69046 |69063 |69068 |69069 |69071 |69072 |69081 |69085 |69087 |69088 |69089 |69091 |69096 |69100 |69116 |69117 |69123 |69127 |69142 |69143 |69149 |69152 |69153 |69163 |69168 |69191 |69194 |69199 |69202 |69204 |69205 |69207 |69233 |69244 |69250 |69256 |69259 |69260 |69266 |69271 |69273 |69275 |69276 |69278 |69279 |69282 |69283 |69284 |69286 |69290 |69292 |69293 |69296 = [[Нутаг дэвсгэрийн нэгдэл|Метрополис]] |#default = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE}}}|2}} |97|98 = |#default = [[Францын департаментууд|Департамент]] }} }} }} }} | subdivision_name2 = {{ safesubst:#if: {{{province|}}} | {{{province}}} | {{ safesubst:#if: {{{administrative subdivision|}}} | {{{administrative subdivision}}} | {{ safesubst:#switch: {{{INSEE}}} |69003 |69029 |69033 |69034 |69040 |69044 |69046 |69063 |69068 |69069 |69071 |69072 |69081 |69085 |69087 |69088 |69089 |69091 |69096 |69100 |69116 |69117 |69123 |69127 |69142 |69143 |69149 |69152 |69153 |69163 |69168 |69191 |69194 |69199 |69202 |69204 |69205 |69207 |69233 |69244 |69250 |69256 |69259 |69260 |69266 |69271 |69273 |69275 |69276 |69278 |69279 |69282 |69283 |69284 |69286 |69290 |69292 |69293 |69296 = [[Лион Метрополис]] |#default = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE}}}|2}} |01 = [[Эн]] |02 = [[Эна (департамент)|Эна]] |03 = [[Алье]] |04 = [[Дээд Провансын Альп]] |05 = [[Дээд Альп]] |06 = [[Альп-Маритим]] |07 = [[Ардеш]] |08 = [[Ардень (департамент)|Ардень]] |09 = [[Арьеж (департамент)|Арьеж]] |10 = [[Об]] |11 = [[Од (департамент)|Од]] |12 = [[Аверон]] |13 = [[Буш-дю-Рон]] |14 = [[Кальвадос (департамент)|Кальвадос]] |15 = [[Канталь]] |16 = [[Шарант]] |17 = [[Шарант-Маритим]] |18 = [[Шер (департамент)|Шер]] |19 = [[Коррез]] |2A = [[Өмнөд Корсика]] |2B = [[Дээд Корсика]] |21 = [[Кот-д’Ор]] |22 = [[Кот-д’Армор]] |23 = [[Крёз]] |24 = [[Дордонь]] |25 = [[Ду (департамент)|Ду]] |26 = [[Дром]] |27 = [[Эр (департамент)|Эр]] |28 = [[Эр-е-Луар]] |29 = [[Финистер]] |30 = [[Гар (департамент)|Гар]] |31 = [[Дээд Гарон]] |32 = [[Жер]] |33 = [[Жиронд]] |34 = [[Эро (департамент)|Эро]] |35 = [[Иль-е-Вилен]] |36 = [[Эндр]] |37 = [[Эндр-е-Луар]] |38 = [[Изер]] |39 = [[Юра (департамент)|Юра]] |40 = [[Ланд (департамент)|Ланд]] |41 = [[Луар-е-Шер]] |42 = [[Луар (департамент)|Луар]] |43 = [[Дээд Луар]] |44 = [[Атлантын Луар]] |45 = [[Луаре]] |46 = [[Ло (департамент)|Ло]] |47 = [[Ло-е-Гарон]] |48 = [[Лозер]] |49 = [[Мэн-е-Луар]] |50 = [[Манш]] |51 = [[Марн (департамент)|Марн]] |52 = [[Дээд Марн]] |53 = [[Майен]] |54 = [[Мёрт-е-Мозель]] |55 = [[Мёз (департамент)|Мёз]] |56 = [[Морбиан]] |57 = [[Мозель (департамент)|Мозель]] |58 = [[Ньевр]] |59 = [[Нор (департамент)|Нор]] |60 = [[Уаза]] |61 = [[Орн]] |62 = [[Па-де-Кале]] |63 = [[Пюи-де-Дом]] |64 = [[Атлантын Пиреней]] |65 = [[Дээд Пиреней]] |66 = [[Дорнод Пиреней]] |67 = [[Доод Райн (департамент)|Доод Райн]] |68 = [[Дээд Райн]] |69 = [[Рон (департамент)|Рон]] |70 = [[Дээд Сон]] |71 = [[Сон-е-Луар]] |72 = [[Сарт (департамент)|Сарт]] |73 = [[Савой (департамент)|Савой]] |74 = [[Дээд Савой]] |75 = {{safesubst:#ifeq:{{safesubst:FULLPAGENAME}}|Paris|Paris|[[Парис]]}} |76 = [[Сена-Маритим]] |77 = [[Сена-е-Марн]] |78 = [[Ивелин]] |79 = [[Дө-Севр]] |80 = [[Сомм (департамент)|Сомм]] |81 = [[Тарн (департамент)|Тарн]] |82 = [[Тарн-е-Гарон]] |83 = [[Вар (департамент)|Вар]] |84 = [[Воклюз]] |85 = [[Ванде]] |86 = [[Вьенна (департамент)|Вьенна]] |87 = [[Дээд Вьенна]] |88 = [[Вогез (департамент)|Вогез]] |89 = [[Йон]] |90 = [[Теритуар де Белфор]] |91 = [[Эсон]] |92 = [[О-де-Сен]] |93 = [[Сен-Сен-Дени]] |94 = [[Валь-де-Марн]] |95 = [[Валь-д’Уаз]] |#default = }} }} }} }} | subdivision_type3 = {{ safesubst:#if: {{{arrondissement|}}} | [[Францын тойргууд|Тойрог]] }} | subdivision_name3 = {{ safesubst:#ifexist: Arrondissement of {{{arrondissement|}}} | [[Arrondissement of {{{arrondissement|(arrondissement)}}}|{{{arrondissement}}}]] | {{{arrondissement|}}} }} | subdivision_type4 = {{ safesubst:#if: {{{canton|}}} | [[Францын кантонууд|Кантон]] }} | subdivision_name4 = {{ safesubst:#ifexist: Canton of {{{canton|}}} | [[Canton of {{{canton|(canton)}}}|{{{canton}}}]] | {{{canton|}}} }} | subdivision_type5 = {{ safesubst:#if: {{{intercommunality|}}} | [[Францын коммунууд#Нийгэм хоорондын харилцаа|Хамтын нийгэмлэг]] }} | subdivision_name5 = {{{intercommunality|}}} | subdivision_type6 = {{ safesubst:#if: {{{commune|}}} | [[Францын коммунууд|Коммун]] }} | subdivision_name6 = {{Link if exists|{{{commune}}} }} | leader_title = Хотын дарга {{ safesubst:#if: {{{term|}}} | {{nobold|({{{term}}}) }} }} | leader_name = {{{mayor|}}} | area_footnotes = {{#if: {{{area km2|}}} |^'''1''' }}{{{area footnotes|}}} | area_urban_footnotes = {{#if: {{{urban area date|}}} | &nbsp;({{{urban area date|}}}) }} | area_metro_footnotes = {{#if: {{{metro area date|}}} | &nbsp;({{{metro area date|}}}) }} | population_as_of = {{#ifeq: {{Str find|{{{population date}}}|UNIQ}} | 6 | {{Str number/trim|{{{population date}}}}} | {{{population date|}}} }} | population_urban_footnotes = {{#if: {{{urban pop date|}}} | &nbsp;({{{urban pop date|}}}) }} | population_density_urban_km2 = auto | population_metro_footnotes = {{#if: {{{metro area pop date|}}} | &nbsp;({{{metro area pop date|}}}) }} | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = {{#if: {{{ethnic|}}} | Угсаатны бүлэг }} | demographics1_title1 = {{{ethnic date|}}} | demographics1_info1 = {{{ethnic|}}} | timezone1 = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |971 |972 |977 |978 = [[Атлантын цагийн бүс|АЦБ]] |973 |974 |975 |976 |986 |987 |988 = <!-- no named time zone --> |#default = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] }} | utc_offset1 = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |971 |972 |977 |978 = −04:00 |973 |975 = −03:00 |976 = +03:00 |974 = +04:00 |988 = +11:00 |986 = +12:00 |987 = {{{utc_offset|{{{utc offset|}}}}}} <!-- French Polynesia has 3 time zones --> |#default = +01:00 }} | timezone1_DST = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |971 |972 |973 |974 |976 |977 |978 |986 |987 |988 = <!-- no daylight saving time --> |975 = <!-- no named time zone --> |#default = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] }} | utc_offset1_DST = {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |975 = −02:00 |971 |972 |973 |974 |976 |977 |978 |986 |987 |988 = <!-- no daylight saving time --> |#default = +02:00 }} | postal_code_type = {{ safesubst:#if: {{{commune|}}} | Postal code | [[INSEE код|INSEE]]/Шуудангийн код }} | postal_code = {{ safesubst:#if: {{{commune|}}} | {{{postal code|}}} | {{ safesubst:#if:{{{insee|{{{INSEE|}}}}}} | {{ safesubst:#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |975 |977 |978 |986 = {{{insee|{{{INSEE}}}}}} <!-- no INSEE page for the commune available --> |976 = [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-{{{insee|{{{INSEE}}}}}} {{{insee|{{{INSEE}}}}}}] <!-- "Dossier complet" page for the commune available --> |987 = [https://www.ispf.pf/Publications/fiches-communales {{{insee|{{{INSEE}}}}}}] <!-- "Fiche communale" page for the commune available --> |988 = [https://www.isee.nc/publications/la-nouvelle-caledonie-en-cartes-et-en-chiffres/chiffres-cles-des-communes {{{insee|{{{INSEE}}}}}}] <!-- "Fiche communale" page for the commune available --> |#default = [https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=COM-{{{insee|{{{INSEE}}}}}} {{{insee|{{{INSEE}}}}}}] <!-- "Comparateur de territoire" page for the commune available --> }} / }}{{{postal code|}}} }} | area_code_type = {{ safesubst:#if: {{{dialling code|}}} | [[Франц дахь утасны дугаар|Утасны дугаар]] }} | area_code = {{{dialling code|}}} | blank_name_sec1 = Өндөр{{ safesubst:#if: {{{elevation footnotes|}}} | {{{elevation footnotes}}} }} | blank_info_sec1 = {{ safesubst:#if: {{{elevation min m|}}} | {{{elevation min m}}}–{{{elevation max m}}} м {{ safesubst:#if: {{{elevation m|}}} | <br/>(дундаж. {{{elevation m}}} м }} | {{ safesubst:#if: {{{elevation m|}}} | {{{elevation m}}} м }} }}) | website = {{{website|}}} | module = {{{module|}}} | footnotes = {{{footnotes|}}}{{ safesubst:#if:{{{area km2|}}} | {{ safesubst:#if:{{{province|}}} | ^'''1''' New Caledonia Land Register (DITTT) data, which exclude lakes and ponds larger than 1&nbsp;km&sup2; (0.386&nbsp;sq&nbsp;mi or 247 acres) as well as the estuaries of rivers. | ^'''1''' Нуур, цөөрөм, мөсөн голууд > 1&nbsp;м² (0.386 кв миль буюу 247 акр) болон голын бэлчирийг оруулаагүй Францын Газрын Бүртгэлийн мэдээлэл. }} }} }}<!-- error tracking categories: -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox French commune]] | native name; native_name | image; image_skyline | image size; imagesize | image flag; image_flag | image flag size; flag_size | flag link; flag_link | image coat of arms; image_shield | image coat of arms size; shield_size | city motto; motto | mapframe-stroke-width | mapframe-wikidata | mapframe | map; adjustable map; image_map | map size; mapsize | map caption; map_caption | subdivisions entry; parts_type | subdivisions; parts | party; leader_party | area km2; area_total_km2 | urban area km2; area_urban_km2 | metro area km2; area_metro_km2 | population footnotes; population_footnotes | population ranking; population_rank | urban pop; population_urban | metro area pop; population_metro | population; population_total | demonym; population_demonym | population demonym; population_demonym | utc_offset; utc offset }}<!-- -->{{#iferror: {{#expr: {{formatnum:{{if empty|{{{population|}}}| }}|R}} / {{if empty|{{{area km2|}}}|1}} }} | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Density error]]}} | }}<!-- testing density -->{{#iferror: {{#expr: {{formatnum:{{{elevation min m|}}}|R}} + {{formatnum:{{{elevation max m|}}}|R}} + {{formatnum:{{{elevation m|}}}|R}} + 2 }} | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Elevation error]]}} | }}<!-- testing elevation -->{{#ifexpr: {{str find|{{if empty|{{{map dot label|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}|<}} > 0 | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|L]]}} | {{#ifexpr: {{str find|{{if empty|{{{map dot label|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}|[}} > 0 | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|L]]}}|}} }}<!-- Check for brackets in labels -->{{#if: {{{coordinates|}}} | | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Nomap]]}} }}<!-- testing map -->{{#iferror: {{#expr: {{formatnum:{{{population}}}|R}} + 2 }} | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Population error]]}} | }}<!-- testing population -->{{Main other|{{#if: {{{INSEE|}}} | | [[Category:France articles requiring maintenance|I]]}} }}<!-- Check for INSEE code -->{{Main other|{{#if: {{{mayor|}}} | {{#if: {{{term|}}} | | [[Category:France articles requiring maintenance|Term]]}} | }} }}<!-- Check if "mayor" is given without "term" parameter -->{{Main other|{{#if: {{{term|}}} | {{#if: {{{mayor|}}} | | [[Category:France articles requiring maintenance|Term]]}} | }} }}<!-- Check if "term" is given without "mayor" parameter --></includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude> co1ln0kv0be7f2zs4wyn3vw72657m01 828 138902 862903 862116 2026-07-23T13:40:15Z Grufo 96681 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/mediawikiwiki/Q122696746|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 862903 Scribunto text/plain require[[strict]] --- --- --- PRIVATE ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Abstract utilities ]]-- ---------------------------- -- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers) local function zero_padded (str) return ('%03d%s'):format(#str, str) end -- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting) local function natural_sort (var1, var2) return var1:gsub('%d+', zero_padded) < var2:gsub('%d+', zero_padded) end -- Return a copy or a reference to a table local function copy_or_ref_table (src, refonly) if refonly then return src end local newtab = {} for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end return newtab end -- Copy at most N items (of all kinds) from `src` to `dest` and return `dest` local function copy_table_maxn (dest, src, len) local idx = 1 for key, val in pairs(src) do dest[key], idx = val, idx + 1 if idx > len then break end end return dest end -- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len) local cache, tmp = {}, idx + len - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key >= idx then if key > tmp then cache[key - len] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_reduced (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = 1 - idx for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - tmp] = val elseif key < idx then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val elseif key < idx then ret[key + len] = val end end end return ret end -- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_expanded (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val else ret[key + len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = idx - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > 0 then ret[key + tmp] = val elseif key < 1 then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val else ret[key - len] = val end end end return ret end -- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys local function get_key_list_sorted (tbl, sort_fn) local nums, words, nn, nw = {}, {}, 0, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nn = nn + 1 nums[nn] = key else nw = nw + 1 words[nw] = key end end table.sort(nums) table.sort(words, sort_fn) return nums, words, nn, nw end -- Parse a parameter name string and return it as a string or a number local function get_parameter_name (par_str) local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$' if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end return tonumber(ret) end -- Move a key from a table to another, but only if under a different name and -- always parsing numeric strings as numbers local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey) local realkey = get_parameter_name(dkey) if skey ~= realkey then dest[realkey], src[skey] = val, nil end end --[[ Public strings ]]-- ------------------------ -- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names) local mkeywords = { ['or'] = 0, pattern = 1, plain = 2, strict = 3 } -- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names) local sortfunctions = { alphabetically = false, naturally = natural_sort } -- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers -- (functions and modifiers MUST avoid these names) --[[ Meanings of the columns: col[1] = Loop type (0-3) col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3) col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]` col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]` A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`) ]]-- local mapping_styles = { names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 }, values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 }, values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 }, names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 }, names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 }, names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 }, values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 }, blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 } } -- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names) local memoryslots = { h = 'header', f = 'footer', i = 'itersep', l = 'lastsep', n = 'ifngiven', p = 'pairsep', s = 'oxfordsep' } -- Possible trimming modes for the `parsing` modifier local trim_parse_opts = { trim_none = { false, false }, trim_positional = { false, true }, trim_named = { true, false }, trim_all = { true, true } } -- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local isep_parse_opts = { splitter_pattern = false, splitter_string = true } -- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local psep_parse_opts = { setter_pattern = false, setter_string = true } -- Possible position references for the `splicing` modifier local position_references = { add_nothing = 0, add_smallest_number = 1, add_last_of_sequence = 2, add_largest_number = 3 } -- Possible modes for the `reassigning` modifier local a_modes = { transfer = 0, clone = 1, rename = 2, copy = 3, sacrifice = 4, provide = 5, spare = 7 } -- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `here`, `in_substack`, -- `let`, `expose`, `use`, `with_flushed_glue`, `without_flushed_glue` -- `without_sorting` --[[ Private constants ]]-- --------------------------- -- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`) local modulename = 'Module:Params' -- The functions listed here declare that they don't need the `frame.args` -- metatable to be copied into a regular table; if they are modifiers they also -- guarantee that they will make their own (modified) copy available local refpipe = { call_for_each_group = true, --coins = true, count = true, evaluating = true, for_each = true, list = true, list_values = true, list_maybe_with_names = true, value_of = true } -- The functions listed here declare that they don't need the -- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if -- they are modifiers they also guarantee that they will make their own -- (modified) copy available local refparams = { call_for_each_group = true, combining = true, combining_by_calling = true, combining_values = true, concat_and_call = true, concat_and_invoke = true, concat_and_magic = true, count = true, grouping_by_calling = true, mixing_names_and_values = true, keeping_at_most = true, renaming_by_mixing = true, renaming_to_sequence = true, renaming_to_uppercase = true, renaming_to_lowercase = true, --renaming_to_values = true, shifting = true, splicing = true, --swapping_names_and_values = true, value_of = true, with_name_matching = true } -- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we -- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its -- optimal value at Module talk:Params) local maxfill = 1024 -- The private table of functions local library = {} -- Functions and modifiers that can only be invoked in first position local static_iface = {} --[[ Private functions ]]-- --------------------------- -- Create a new context local function context_new (child_frame) local main_frame = child_frame:getParent() return { frame = main_frame, opipe = child_frame.args, oparams = main_frame.args, firstposonly = static_iface, iterfunc = pairs, sorttype = 0, n_parents = 0, n_children = 0, n_available = maxfill } end -- Move to the next action within the user-given list local function context_iterate (ctx, n_forward) local nextfn if ctx.pipe[n_forward] ~= nil then nextfn = ctx.pipe[n_forward]:match'^%s*(.*%S)' end if nextfn == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end if library[nextfn] == nil then if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0) else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn .. '’ directive can only appear in first position', 0) end end remove_numeric_keys(ctx.pipe, 1, n_forward) return library[nextfn] end -- Main loop local function main_loop (ctx, start_with) local fn = start_with repeat fn = fn(ctx) until not fn if ctx.n_parents > 0 then error(modulename .. ': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end if ctx.n_children > 0 then error(modulename .. ', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end end -- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table local function set_strings_from_opts (dest, opts, start_from) local cmd if opts[start_from] == nil then return start_from - 1 end cmd = opts[start_from]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/') :match'^/*(.*[^/])' if cmd == nil then return start_from end local vname, chr local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), start_from + 1 for idx = 1, #cmd do chr = cmd:byte(idx) if chr == sep then for key, val in ipairs(amap) do dest[val], amap[key] = opts[argc], nil end argc = argc + 1 else vname = memoryslots[string.char(chr)] if vname == nil then error(modulename .. ', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end table.insert(amap, vname) end end for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end return argc end -- Add a new stack of parameters to `ctx.children` local function new_substack (ctx) local currsnap, newparams = ctx.n_children + 1, {} if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams } else ctx.children[currsnap] = newparams end ctx.n_children = currsnap return newparams end -- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or -- `'without_sorting'`, or `nil` local function load_sort_opt (raw_arg) if raw_arg == nil then return nil, 1, false end local trarg = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$' if trarg == 'without_sorting' then return nil, 2, false, trarg end local tmp = sortfunctions[trarg] if tmp == nil then return nil, 1, false, trarg end return tmp or nil, 2, true, trarg end -- Parse optional user arguments of type `...|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]| -- [number of additional parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]` local function load_child_opts (src, start_from, append_after, params) local tnamed, tmp1, tmp2 local pin, tbl, mem = start_from, {}, {} while src[pin] ~= nil and src[pin + 1] ~= nil do tmp1 = src[pin]:match'^%s*(.*%S)' if tmp1 == 'let' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 1]) mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = nil, src[pin + 2], pin + 3 --[[ elseif tmp1 == 'expose' then tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 1]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = tmp2, tmp2, pin + 2 ]]-- elseif tmp1 == 'use' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 2]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[get_parameter_name(src[pin + 1])], pin = tmp2, tmp2, pin + 3 else break end end local tnew = copy_or_ref_table(params, next(mem) == nil) for key in pairs(mem) do tnew[key] = nil end if pin ~= start_from then tnamed, tbl = tbl, {} end tmp1 = tonumber(src[pin]) if tmp1 ~= nil and math.floor(tmp1) == tmp1 then if tmp1 < 0 then tmp1 = -1 end tmp2 = append_after - pin for idx = pin + 1, pin + tmp1 do tbl[idx + tmp2] = src[idx] end pin = pin + tmp1 + 1 end if tnamed ~= nil then for key, val in pairs(tnamed) do tbl[key] = val end end return tbl, pin, tnew, mem end -- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` -- class of modifiers local function load_callback_opts (src, n_skip, default_style, params) local style, shf local tmp = src[n_skip + 1] if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end if style == nil then style, shf = default_style, n_skip - 1 else shf = n_skip end local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5] tmp = style[6] if tmp > -1 then karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then karg = tonumber(karg) n_exist = math.max(n_exist, karg) end end tmp = style[7] if tmp > -1 then varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then varg = tonumber(varg) n_exist = math.max(n_exist, varg) end end local dest, argc, tnew, mem = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist, params) tmp = style[1] if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then tmp = tmp - 2 end if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then tmp = tmp - 1 end return dest, argc, tmp, karg, varg, tnew, mem end -- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of -- modifiers local function load_replace_args (opts, whoami) if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end if opts[2] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end local ptn, repl, nmax, argc = opts[1], opts[2], tonumber(opts[3]), 3 if nmax ~= nil or (opts[3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then argc = 4 end local flg = opts[argc] if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end return ptn, repl, nmax, flg, argc, (nmax ~= nil and nmax < 1) or (flg == 3 and ptn == repl) end -- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers local function load_pattern_args (opts, whoami) local keyw local ptns, state, nptns, cnt = {}, 0, 0, 1 for _, val in ipairs(opts) do if state == 0 then nptns, state = nptns + 1, -1 ptns[nptns] = { val, false, false } else keyw = val:match'^%s*(.*%S)' if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or ( state > 0 and mkeywords[keyw] > 0 ) then break else state = mkeywords[keyw] if state > 1 then ptns[nptns][2] = true end if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end end end cnt = cnt + 1 end if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end return ptns, nptns, cnt end -- Load the optional arguments of the `parsing`, `reinterpreting` and -- `evaluating` modifiers local function load_parse_opts (opts, start_from, isp, psp) local tmp local optslots, noptslots, argc, trimn, trimu, iplain, pplain = { true, true, true }, 3, start_from, true, false, true, true repeat noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc] if tmp == nil then break end tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$' if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then tmp = trim_parse_opts[tmp] trimn, trimu, optslots[1] = tmp[1], tmp[2], nil elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 iplain, isp, optslots[2] = isep_parse_opts[tmp], opts[argc], nil elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 pplain, psp, optslots[3] = psep_parse_opts[tmp], opts[argc], nil else break end argc = argc + 1 until noptslots < 1 return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc end -- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table local value_maps = { [0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end end, [1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end, [2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do margs[karg] = key tbl[key] = fn() end end, [3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[karg], margs[varg] = key, val tbl[key] = fn() end end } -- Private table for `map_names()` local name_thieves = { [0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg], rargs[varg] = key, val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end } -- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn) local cache = {} name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric -- suffixes in its keys local function make_groups (src) -- NOTE: `src` might be the original metatable! local prefix, gid local groups = {} for key, val in pairs(src) do -- `key` must only be a string or a number... if type(key) == 'string' then prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$' gid = tonumber(gid) or '' else prefix, gid = '', key end if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then prefix = tonumber(prefix) if prefix < 1 then prefix = prefix - 1 end end groups[gid][prefix] = val end return groups end -- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and -- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length local function parse_placeholder_string (target) local idx, s_pos, skel, canvas = 1, 1, {}, {} local e_pos = string.find(target, '%$[@#]', 1, false) while e_pos ~= nil do canvas[idx] = target:sub(s_pos, e_pos - 1) skel[idx + 1] = target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@' idx = idx + 2 s_pos = e_pos + 2 e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false) end if (s_pos > target:len()) then idx = idx - 1 else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end return skel, canvas, idx end -- Populate a table by parsing a parameter string (heavy lifting for `parsing`, -- `reinterpreting` and `evaluating`) local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru) local key, val, spos1, spos2, pos1, pos2 local pos3, idx, lenplone = 0, 1, #str + 1 if isp == nil or isp == '' then if psp == nil or psp == '' then if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$' else tbl[idx] = str end return idx end spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$' else val = str end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(str:sub(1, spos1 - 1)) val = str:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val return idx end if psp == nil or psp == '' then repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end tbl[idx], idx = val, idx + 1 until pos2 == nil return idx end repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(val:sub(1, spos1 - 1)) val = val:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val until pos2 == nil return idx end -- Heavy lifting for `snapshotting` and `remembering` local function make_child (ctx, src, whoami) local len = tonumber(ctx.pipe[1]) if len == nil or len == 0 then local stack = new_substack(ctx) for key, val in pairs(src) do stack[key] = val end return len == nil and 1 or 2 end if len < 0 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: The number of parameters to copy must be an integer greater than zero', 0) end copy_table_maxn(new_substack(ctx), src, len) return 2 end -- Heavy lifting for `setting_by_flushing`, `combining` and `combining_values` local function set_strings_from_substack (ctx, dest, whoami) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: There are no substacks to flush', 0) end local currsnap = ctx.n_children local stack = ctx.children[currsnap] for key, val in pairs(memoryslots) do if stack[key] ~= nil then dest[val] = stack[key] end end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 end -- Heavy lifting for `combining` and `combining_values` local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function -- MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end local argc local tbl, vars = ctx.params, {} local sortfn, varsarg0, do_sort, tmp = load_sort_opt(opts[2]) if varsarg0 == 2 then tmp = opts[3] and opts[3]:match'^%s*(.-)%s*$' end if tmp == 'with_flushed_glue' then varsarg0 = varsarg0 + 1 argc = set_strings_from_opts(vars, opts, varsarg0 + 1) set_strings_from_substack(ctx, vars, whoami) else if tmp == 'without_flushed_glue' then varsarg0 = varsarg0 + 1 end argc = set_strings_from_opts(vars, opts, varsarg0 + 1) end if argc < varsarg0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end if next(tbl) == nil then if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = vars.ifngiven } elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end return argc end local cache, len if do_sort then local words cache, words, len, tmp = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end len = len + tmp else len, cache = 0, {} for key in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = key end end local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or '' for idx = 1, len do tmp, pmap[nss + 1] = cache[idx], pps pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs) nss = nss + 2 end tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep if tmp ~= nil and nss > 4 then pmap[nss - 1] = tmp elseif nss > 2 and vars.lastsep ~= nil then pmap[nss - 1] = vars.lastsep end pmap[1] = vars.header or '' if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = table.concat(pmap) } return argc end -- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric -- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options -- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters local function concat_params (ctx) local retval, tbl, nmax = {}, ctx.params, table.maxn(ctx.pipe) if ctx.subset == 1 then -- We need only the sequence for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end else if ctx.subset == -1 then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then retval[key + nmax] = val else retval[key] = val end end end for key, val in pairs(ctx.pipe) do retval[key] = val end return retval end -- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this -- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function flush_params (ctx, fn) local tbl = ctx.params if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end return end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end return end if ctx.subset ~= -1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end end -- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value -- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth) if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(ctx.params) do fn_seq(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then flush_params(ctx, fn_oth) return end local tbl = ctx.params if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) local sequence = {} for key, val in ipairs(tbl) do sequence[key] = val end if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end for idx = 1, nn do if sequence[nums[idx]] then fn_seq(nums[idx], sequence[nums[idx]]) else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end end if ctx.sorttype ~= 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end return end for key, val in ipairs(tbl) do fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end end -- Finalize and return a concatenated list local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize) if len > 0 then local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep if tmp ~= nil and len > modsize * 2 then lst[len - modsize + 1] = tmp elseif len > modsize and ctx.lastsep ~= nil then lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep end lst[1] = ctx.header or '' if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end ctx.text = table.concat(lst) else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end --- --- --- PUBLIC ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Modifiers ]]-- ------------------- -- Syntax: #invoke:params|sequential|pipe to library.sequential = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end if ctx.sorttype > 0 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = ipairs, 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|non-sequential|pipe to library['non-sequential'] = function (ctx) if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = pairs, -1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|all_sorted|pipe to library.all_sorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|reassorted|pipe to library.reassorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 2 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting|directives|...|pipe to library.setting = function (ctx) local argc = set_strings_from_opts(ctx, ctx.pipe, 1) if argc < 2 then error(modulename .. ', ‘setting’: No directive was given', 0) end return context_iterate(ctx, argc + 1) end -- Syntax: #invoke:params|scoring|new parameter name|[container]|pipe to library.scoring = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end local tmp local retval, opts = 0, ctx.pipe for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end if opts[2] ~= nil then tmp = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == 'in_substack' then new_substack(ctx)[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, 3) end ctx.params[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, tmp == 'here' and 3 or 2) end -- Syntax: #invoke:params|squeezing|pipe to library.squeezing = function (ctx) local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then newlen = newlen + 1 indices[newlen], store[key], tbl[key] = key, val, nil end end table.sort(indices) for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to library.filling_the_gaps = function (ctx) local newval, tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.pipe[1], ctx.params, {}, 1, nil, -1 if newval == nil then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: No value was provided', 0) end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmax == nil then if key < nmin then nmin = key end nmax = key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end tmp[key], nnums = val, nnums + 1 end end if nmax ~= nil and nmax - nmin > nnums then ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax if ctx.n_available < 0 then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end for idx = nmin, nmax, 1 do tbl[idx] = newval end for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|clearing|pipe to library.clearing = function (ctx) local tbl, numerics = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil end end for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to library.cutting = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local len = #tbl if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end local tot = lcut + rcut if tot > 0 then local cache = {} if tot >= len then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end tot = len else for idx = len - rcut + 1, len, 1 do tbl[idx] = nil end for idx = 1, lcut, 1 do tbl[idx] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then if key > len then cache[key - tot] = val else cache[key - lcut] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to library.cropping = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local nmin, nmax for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmin == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end if nmin ~= nil then local len = nmax - nmin + 1 if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end if lcut + rcut - len > -1 then for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end end elseif lcut + rcut > 0 then for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end local lshift = nmin + lcut - 1 if lshift > 0 then for idx = lshift + 1, nmax, 1 do tbl[idx - lshift], tbl[idx] = tbl[idx], nil end end end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to library.purging = function (ctx) local idx = tonumber(ctx.pipe[1]) if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename .. ', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params if len < 1 then len = len + table.maxn(tbl) if idx > len then return context_iterate(ctx, 3) end len = len - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to library.backpurging = function (ctx) local last = tonumber(ctx.pipe[1]) if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end local idx local tbl = ctx.params if len > 0 then idx = last - len + 1 else for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and (idx == nil or key < idx) then idx = key end end if idx == nil then return context_iterate(ctx, 3) end idx = idx - len if last < idx then return context_iterate(ctx, 3) end len = last - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|shifting|addend|pipe to library.shifting = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local nshift = tonumber(ctx.pipe[1]) if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end local tbl = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val else tbl[key] = val end end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to library.reversing_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil if key > nmax then nmax = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to --[[ library.pivoting_numeric_names = function (ctx) local tbl = ctx.params local shift = #tbl + 1 if shift < 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end local numerics = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[shift - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to --[[ library.mirroring_numeric_names = function (ctx) local nmax, nmin local tbl, numerics = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil if nmax == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax + nmin - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to --[[ library.swapping_numeric_names = function (ctx) local tmp local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 0 for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nsize = nsize + 1 cache[nsize] = key end end table.sort(cache) for idx = math.floor(nsize / 2), 1, -1 do tmp = tbl[cache[idx] ] tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx + 1] ] tbl[cache[nsize - idx + 1] ] = tmp end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to library.sorting_sequential_values = function (ctx) local sortfn if ctx.pipe[1] ~= nil then sortfn = sortfunctions[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn) else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil` if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, 1) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment| -- [number of elements to write]|...|pipe to library.splicing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp2, argc, pos, refp local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params local tmp1 = opts[1] if tmp1 ~= nil then tmp2 = tonumber(tmp1) if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[2]), 4, tmp1:match'^%s*(.*%S)' if tmp2 ~= nil then refp = position_references[tmp2] if refp == nil then error(modulename .. ', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end else refp = 0 end else pos, argc, refp = tmp2, 3, 0 end else pos, argc, refp = tonumber(opts[2]), 4, 0 end if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename .. ', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[argc - 1]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end if refp == 2 then for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end refp = 0 end tmp1, tmp2 = nil, nil if refp ~= 0 or len ~= 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key elseif key < tmp1 then tmp1 = key elseif key > tmp2 then tmp2 = key end end end end if tmp2 == nil then len = 0 elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2 elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end if len > 0 and pos + len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len) elseif len < 0 and pos - len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len) else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end ctx.params = tbl tmp1 = tonumber(opts[argc]) if len == 0 and (tmp1 == nil or tmp1 < 1) then error(modulename .. ', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to add cannot be zero', 0) end if tmp1 == nil or tmp1 < 0 or math.floor(tmp1) ~= tmp1 then return context_iterate(ctx, argc) end tmp2 = argc - pos + 1 for key = pos, pos + tmp1 - 1 do tbl[key] = opts[key + tmp2] end return context_iterate(ctx, argc + tmp1 + 1) end -- Syntax: #invoke:params|imposing|name|value|pipe to library.imposing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = ctx.pipe[2] return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|providing|name|value|pipe to library.providing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end local key = get_parameter_name(ctx.pipe[1]) if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = ctx.pipe[2] end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|reassigning|source|destination|[mode]|pipe to library.reassigning = function (ctx) local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing source parameter', 0) end if opts[2] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing destination parameter', 0) end local mode, argc local src = get_parameter_name(opts[1]) local val = tbl[src] if opts[3] ~= nil then mode = a_modes[opts[3]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if mode == nil then mode, argc = 0, 3 else argc = 4 end if val == nil and mode > 1 then return context_iterate(ctx, argc) end local dest = get_parameter_name(opts[2]) local tmp = tbl[dest] == nil if mode % 2 == 0 or (mode == 7 and tmp) then tbl[src] = nil end if tmp or mode < 4 then tbl[dest] = val end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to library.discarding = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil then ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = nil return context_iterate(ctx, 2) end local key = tonumber(ctx.pipe[1]) if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end if len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to library.excluding_numeric_names = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_name_matching = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp, ptn local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_matching') local tbl, newparams = ctx.params, {} for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then tmp = ptn[1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end newparams[tmp] = tbl[tmp] else for key, val in pairs(tbl) do if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then newparams[key] = val end end end end ctx.params = newparams return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_name_not_matching = function (ctx) local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_not_matching') local tbl = ctx.params if nptns == 1 and targets[1][3] then local tmp = targets[1][1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tbl[tonumber(tmp)] = nil else tbl[tmp] = nil end return context_iterate(ctx, argc) end local yesmatch, ptn for key in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if tostring(key) ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_value_matching = function (ctx) local nomatch, ptn local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_matching') for key, val in pairs(tbl) do nomatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val == ptn[1] then nomatch = false break end elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then nomatch = false break end end if nomatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_value_not_matching = function (ctx) local yesmatch, ptn local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_not_matching') for key, val in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|keeping_at_most|number of parameters to pick|pipe to library.keeping_at_most = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local len = tonumber(ctx.pipe[1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘keeping_at_most’: The number of parameters to keep must be an integer greater than zero', 0) end ctx.params = copy_table_maxn({}, ctx.params, len) return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|trimming_values|pipe to library.trimming_values = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to library.mapping_to_lowercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to library.mapping_to_uppercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.mapping_by_calling = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = margs } value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_invoking = function (ctx) local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_magic = function (ctx) local magic local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.mapping_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'mapping_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then for key, val in pairs(tbl) do if val == ptn then tbl[key] = repl end end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax) end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to library.mapping_by_mixing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local tbl, mix = ctx.params, ctx.pipe[1] if mix == '$#' then for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 2) end local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(tbl) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end tbl[key] = table.concat(cnv) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_names|pipe to --[[ library.mapping_to_names = function (ctx) local tbl = ctx.params for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to library.renaming_to_lowercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to library.renaming_to_uppercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to library.renaming_to_sequence = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache, len local tbl = ctx.params local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[1]) if do_sort then local words, wl cache, words, len, wl = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end else len, cache = 0, {} for _, val in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.renaming_by_calling = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = rargs } map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of -- additional arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument -- N]|pipe to library.renaming_by_invoking = function (ctx) local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_magic = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.renaming_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'renaming_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then ptn = get_parameter_name(ptn) local val = tbl[ptn] if val ~= nil then tbl[ptn], tbl[get_parameter_name(repl)] = nil, val end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end local cache = {} for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax)) end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to library.renaming_by_mixing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local mix = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$' local cache = {} if mix == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end else local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(ctx.params) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then canvas[idx] = val else canvas[idx] = tostring(key) end end cache[get_parameter_name(table.concat(canvas))] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_values|pipe to --[[ library.renaming_to_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for _, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = val end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|grouping_by_calling|template -- name|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.grouping_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp, argc, tbl, mem = load_child_opts(ctx.pipe, 2, 0, ctx.params) local gargs = {} for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' and key < 1 then gargs[key - 1] = val else gargs[key] = val end end tmp = ctx.pipe[1] if tmp ~= nil then tmp = tmp:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local groups = make_groups(tbl) for gid, group in pairs(groups) do for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end group[0], model.args = gid, group groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model) end for key, val in pairs(mem) do groups[key] = val end ctx.params = groups return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.parsing = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') parse_parameter_string(ctx.params, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim -- flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter -- setter]|[...]|pipe to library.reinterpreting = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') local tbl, tmp = ctx.params, get_parameter_name(opts[1]) local str = tbl[tmp] if str ~= nil then tbl[tmp] = nil parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.evaluating = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '!', ':') if opts[1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then ctx.pipe = copy_or_ref_table(opts, opts ~= ctx.opipe) return context_iterate(ctx, argc) end local new_opts, cache = {}, {} local shift = parse_parameter_string(cache, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) - argc for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' or key < 1 then new_opts[key] = val elseif key >= argc then new_opts[key + shift] = val end end for key, val in pairs(cache) do new_opts[key] = val end ctx.pipe = new_opts return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to library.mixing_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end local tmp local mix_k = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$' local cache, mix_v = {}, ctx.pipe[2] if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then for key, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = tostring(key) end elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end else local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k) local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v) for key, val in pairs(ctx.params) do tmp = tostring(key) for idx = 2, n_parts_k, 2 do if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end end for idx = 2, n_parts_v, 2 do if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end end cache[get_parameter_name(table.concat(cnv_k))] = table.concat(cnv_v) end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|swapping_names_and_values|pipe to --[[ library.swapping_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = key end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|combining|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end, 'combining' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return val end, 'combining_values' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tname = ctx.pipe[1] if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = ctx.params } } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new -- parameter name|pipe to library.combining_by_invoking = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local mname = ctx.pipe[1] if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = ctx.pipe[2] if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end if ctx.pipe[3] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[3])] = tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) } return context_iterate(ctx, 4) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local magic = ctx.pipe[1] if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params) } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|snapshotting|[maximum number]|pipe to library.snapshotting = function (ctx) return context_iterate(ctx, make_child(ctx, ctx.params, 'snapshotting')) end -- Syntax: #invoke:params|remembering|[maximum number]|pipe to library.remembering = function (ctx) return context_iterate(ctx, make_child(ctx, ctx.oparams, 'remembering')) end -- Syntax: #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to library.entering_substack = function (ctx) local tbl, ncurrparent = ctx.params, ctx.n_parents + 1 if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl } else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end ctx.n_parents = ncurrparent if ctx.pipe[1] ~= nil and ctx.pipe[1]:match'^%s*new%s*$' then ctx.params = {} return context_iterate(ctx, 2) end local currsnap = ctx.n_children if currsnap > 0 then ctx.params, ctx.children[currsnap], ctx.n_children = ctx.children[currsnap], nil, currsnap - 1 else local newparams = {} for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.params = newparams end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to library.pulling = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end local tmp = ctx.n_parents local parent = tmp < 1 and ctx.oparams or ctx.parents[tmp] tmp = get_parameter_name(opts[1]) if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|recalling|parameter name|pipe to library.recalling = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘recalling’: No parameter to recall was provided', 0) end local arg = get_parameter_name(opts[1]) if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|finding|parameter name|pipe to --[[ library.finding = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘finding’: No parameter to find was provided', 0) end local arg = get_parameter_name(opts[1]) local parent for idx = ctx.n_parents, 1, -1 do parent = ctx.parents[idx] if parent[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = parent[arg] return context_iterate(ctx, 2) end end if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|picking|number of parameters to pick|pipe to --[[ library.picking = function (ctx) local len = tonumber(ctx.pipe[1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘picking’: The number of parameters to pick must be an integer greater than zero', 0) end if ctx.n_parents < 1 then copy_table_maxn(ctx.params, ctx.oparams, len) else copy_table_maxn(ctx.params, ctx.parents[ctx.n_parents], len) end return context_iterate(ctx, 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|detaching_substack|pipe to library.detaching_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|dropping_substack|pipe to library.dropping_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|leaving_substack|pipe to library.leaving_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params } else ctx.children[currsnap] = ctx.params end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents, ctx.n_children = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1, currsnap return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|merging_substack|pipe to library.merging_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end local parent, child = ctx.parents[ncurrparent], ctx.params ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = parent, nil, ncurrparent - 1 for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|flushing|pipe to library.flushing = function (ctx) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end local parent, currsnap = ctx.params, ctx.n_children for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting_by_flushing|pipe to library.setting_by_flushing = function (ctx) set_strings_from_substack(ctx, ctx, 'setting_by_flushing') return context_iterate(ctx, 1) end --[[ Functions ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|count library.count = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local retval = 0 for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end ctx.text = retval return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2] -- |[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value -- n]|[...] library.concat_and_call = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = concat_params(ctx) } return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend -- 1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named -- item n=value n]|[...] library.concat_and_invoke = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 2) local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{ title = 'Module:' .. mname, args = concat_params(ctx) }) return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend -- 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n= -- value n]|[...] library.concat_and_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local magic local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx)) return false end -- Syntax: #invoke:params|value_of|parameter name library.value_of = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end local val local key = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$' if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then key = tonumber(key) val = ctx.params[key] -- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in -- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable) if val ~= nil and ( ctx.subset ~= -1 or key > #ctx.params or key < 1 ) and ( ctx.subset ~= 1 or (key <= #ctx.params and key > 0) ) then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end else val = ctx.params[key] if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end return false end -- Syntax: #invoke:params|list library.list = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_values library.list_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! -- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], nss = pps, val, nss + 2 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_maybe_with_names library.list_maybe_with_names = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' mixed_flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, '', '', val, nss + 4 end, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|coins|[first coin = value 1]|[second coin = value -- 2]|[...]|[last coin = value N] --[[ library.coins = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = opts[get_parameter_name(val)] end return library.list_values(ctx) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|unique_coins|[first coin = value 1]|[second coin = -- value 2]|[...]|[last coin = value N] --[[ library.unique_coins = function (ctx) local tmp local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tmp = get_parameter_name(val) tbl[key], opts[tmp] = opts[tmp], nil end return library.list_values(ctx) end ]] -- Syntax: #invoke:params|for_each|wikitext library.for_each = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[1] or '' local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt) flush_params(ctx, function (key, val) for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end ret[nss + 1], nss = pps, nss + 2 ret[nss] = table.concat(cnv) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append -- 1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...] -- |[named param n=value n]|[...] library.invoke_for_each = function (ctx) local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.magic_for_each = function (ctx) local magic local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_value = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.invoke_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname, fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' remove_numeric_keys(opts, 1, 1) flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1] -- |[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named -- param n=value n]|[...] library.magic_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_group = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local tmp if ctx.pipe[1] ~= nil then tmp = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local opts, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or '' for key, val in pairs(ctx.pipe) do if type(key) == 'number' then opts[key - 1] = val else opts[key] = val end end ctx.pipe = opts ctx.params = make_groups(ctx.params) flush_params(ctx, function (gid, group) for key, val in pairs(opts) do group[key] = val end group[0], model.args, ret[nss + 1], nss = gid, group, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end --[[ First-position-only modifiers ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|new|pipe to static_iface.new = function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, false) ctx.params = {} main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 1)) return ctx.text end --[[ First-position-only functions ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|self static_iface.self = function (frame) return frame:getParent():getTitle() end --[[ Public metatable of functions ]]-- --------------------------------------- return setmetatable({}, { __index = function (_, query) local fname = query:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end local func = static_iface[fname] if func ~= nil then return func end func = library[fname] if func == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end return function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, refpipe[fname]) ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname]) main_loop(ctx, func) return ctx.text end end }) s0wwht3ty2l3u443tnfm9mh3z5pmpgj 862981 862903 2026-07-24T03:49:14Z Grufo 96681 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/mediawikiwiki/Q122696746|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 862981 Scribunto text/plain require[[strict]] --- --- --- PRIVATE ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Abstract utilities ]]-- ---------------------------- -- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers) local function zero_padded (str) return ('%03d%s'):format(#str, str) end -- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting) local function natural_sort (var1, var2) return var1:gsub('%d+', zero_padded) < var2:gsub('%d+', zero_padded) end -- Return a copy or a reference to a table local function copy_or_ref_table (src, refonly) if refonly then return src end local newtab = {} for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end return newtab end -- Copy at most N items (of all kinds) from `src` to `dest` and return `dest` local function copy_table_maxn (dest, src, len) local idx = 1 for key, val in pairs(src) do dest[key], idx = val, idx + 1 if idx > len then break end end return dest end -- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len) local cache, tmp = {}, idx + len - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key >= idx then if key > tmp then cache[key - len] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_reduced (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = 1 - idx for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - tmp] = val elseif key < idx then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val elseif key < idx then ret[key + len] = val end end end return ret end -- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_expanded (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val else ret[key + len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = idx - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > 0 then ret[key + tmp] = val elseif key < 1 then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val else ret[key - len] = val end end end return ret end -- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys local function get_key_list_sorted (tbl, sort_fn) local nums, words, nn, nw = {}, {}, 0, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nn = nn + 1 nums[nn] = key else nw = nw + 1 words[nw] = key end end table.sort(nums) table.sort(words, sort_fn) return nums, words, nn, nw end -- Parse a parameter name string and return it as a string or a number local function get_parameter_name (par_str) local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$' if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end return tonumber(ret) end -- Move a key from a table to another, but only if under a different name and -- always parsing numeric strings as numbers local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey) local realkey = get_parameter_name(dkey) if skey ~= realkey then dest[realkey], src[skey] = val, nil end end --[[ Public strings ]]-- ------------------------ -- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names) local mkeywords = { ['or'] = 0, pattern = 1, plain = 2, strict = 3 } -- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names) local sortfunctions = { alphabetically = false, naturally = natural_sort } -- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers -- (functions and modifiers MUST avoid these names) --[[ Meanings of the columns: col[1] = Loop type (0-3) col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3) col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]` col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]` A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`) ]]-- local mapping_styles = { names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 }, values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 }, values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 }, names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 }, names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 }, names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 }, values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 }, blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 } } -- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names) local memoryslots = { h = 'header', f = 'footer', i = 'itersep', l = 'lastsep', n = 'ifngiven', p = 'pairsep', s = 'oxfordsep' } -- Possible trimming modes for the `parsing` modifier local trim_parse_opts = { trim_none = { false, false }, trim_positional = { false, true }, trim_named = { true, false }, trim_all = { true, true } } -- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local isep_parse_opts = { splitter_pattern = false, splitter_string = true } -- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local psep_parse_opts = { setter_pattern = false, setter_string = true } -- Possible position references for the `splicing` modifier local position_references = { add_nothing = 0, add_smallest_number = 1, add_last_of_sequence = 2, add_largest_number = 3 } -- Possible modes for the `reassigning` modifier local a_modes = { transfer = 0, clone = 1, rename = 2, copy = 3, sacrifice = 4, provide = 5, spare = 7 } -- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `here`, `in_substack`, -- `let`, `expose`, `use`, `with_flushed_glue`, `without_flushed_glue` -- `without_sorting` --[[ Private constants ]]-- --------------------------- -- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`) local modulename = 'Module:Params' -- The functions listed here declare that they don't need the `frame.args` -- metatable to be copied into a regular table; if they are modifiers they also -- guarantee that they will make their own (modified) copy available local refpipe = { call_for_each_group = true, --coins = true, count = true, evaluating = true, for_each = true, list = true, list_values = true, list_maybe_with_names = true, value_of = true } -- The functions listed here declare that they don't need the -- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if -- they are modifiers they also guarantee that they will make their own -- (modified) copy available local refparams = { call_for_each_group = true, combining = true, combining_by_calling = true, combining_values = true, concat_and_call = true, concat_and_invoke = true, concat_and_magic = true, count = true, grouping_by_calling = true, mixing_names_and_values = true, keeping_at_most = true, renaming_by_mixing = true, renaming_to_sequence = true, renaming_to_uppercase = true, renaming_to_lowercase = true, --renaming_to_values = true, shifting = true, splicing = true, --swapping_names_and_values = true, value_of = true, with_name_matching = true } -- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we -- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its -- optimal value at Module talk:Params) local maxfill = 1024 -- The private table of functions local library = {} -- Functions and modifiers that can only be invoked in first position local static_iface = {} --[[ Private functions ]]-- --------------------------- -- Create a new context local function context_new (child_frame) local main_frame = child_frame:getParent() return { frame = main_frame, opipe = child_frame.args, oparams = main_frame.args, firstposonly = static_iface, iterfunc = pairs, sorttype = 0, n_parents = 0, n_children = 0, n_available = maxfill } end -- Move to the next action within the user-given list local function context_iterate (ctx, n_forward) local nextfn if ctx.pipe[n_forward] ~= nil then nextfn = ctx.pipe[n_forward]:match'^%s*(.*%S)' end if nextfn == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end if library[nextfn] == nil then if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0) else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn .. '’ directive can only appear in first position', 0) end end remove_numeric_keys(ctx.pipe, 1, n_forward) return library[nextfn] end -- Main loop local function main_loop (ctx, start_with) local fn = start_with repeat fn = fn(ctx) until not fn if ctx.n_parents > 0 then error(modulename .. ': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end if ctx.n_children > 0 then error(modulename .. ', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end end -- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table local function set_strings_from_opts (dest, opts, start_from) local cmd if opts[start_from] == nil then return start_from - 1 end cmd = opts[start_from]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/') :match'^/*(.*[^/])' if cmd == nil then return start_from end local vname, chr local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), start_from + 1 for idx = 1, #cmd do chr = cmd:byte(idx) if chr == sep then for key, val in ipairs(amap) do dest[val], amap[key] = opts[argc], nil end argc = argc + 1 else vname = memoryslots[string.char(chr)] if vname == nil then error(modulename .. ', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end table.insert(amap, vname) end end for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end return argc end -- Add a new stack of parameters to `ctx.children` local function new_substack (ctx) local currsnap, newparams = ctx.n_children + 1, {} if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams } else ctx.children[currsnap] = newparams end ctx.n_children = currsnap return newparams end -- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or -- `'without_sorting'`, or `nil` local function load_sort_opt (raw_arg) if raw_arg == nil then return nil, 1, false end local trarg = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$' if trarg == 'without_sorting' then return nil, 2, false, trarg end local tmp = sortfunctions[trarg] if tmp == nil then return nil, 1, false, trarg end return tmp or nil, 2, true, trarg end -- Parse optional user arguments of type `...|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]| -- [number of additional parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]` local function load_child_opts (src, start_from, append_after, params) local tnamed, tmp1, tmp2 local pin, tbl, mem = start_from, {}, {} while src[pin] ~= nil and src[pin + 1] ~= nil do tmp1 = src[pin]:match'^%s*(.*%S)' if tmp1 == 'let' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 1]) mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = nil, src[pin + 2], pin + 3 --[[ elseif tmp1 == 'expose' then tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 1]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = tmp2, tmp2, pin + 2 ]]-- elseif tmp1 == 'use' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 2]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[get_parameter_name(src[pin + 1])], pin = tmp2, tmp2, pin + 3 else break end end local tnew = copy_or_ref_table(params, next(mem) == nil) for key in pairs(mem) do tnew[key] = nil end if pin ~= start_from then tnamed, tbl = tbl, {} end tmp1 = tonumber(src[pin]) if tmp1 ~= nil and math.floor(tmp1) == tmp1 then if tmp1 < 0 then tmp1 = -1 end tmp2 = append_after - pin for idx = pin + 1, pin + tmp1 do tbl[idx + tmp2] = src[idx] end pin = pin + tmp1 + 1 end if tnamed ~= nil then for key, val in pairs(tnamed) do tbl[key] = val end end return tbl, pin, tnew, mem end -- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` -- class of modifiers local function load_callback_opts (src, n_skip, default_style, params) local style, shf local tmp = src[n_skip + 1] if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end if style == nil then style, shf = default_style, n_skip - 1 else shf = n_skip end local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5] tmp = style[6] if tmp > -1 then karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then karg = tonumber(karg) n_exist = math.max(n_exist, karg) end end tmp = style[7] if tmp > -1 then varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then varg = tonumber(varg) n_exist = math.max(n_exist, varg) end end local dest, argc, tnew, mem = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist, params) tmp = style[1] if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then tmp = tmp - 2 end if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then tmp = tmp - 1 end return dest, argc, tmp, karg, varg, tnew, mem end -- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of -- modifiers local function load_replace_args (opts, whoami) if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end if opts[2] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end local ptn, repl, nmax, argc = opts[1], opts[2], tonumber(opts[3]), 3 if nmax ~= nil or (opts[3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then argc = 4 end local flg = opts[argc] if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end return ptn, repl, nmax, flg, argc, (nmax ~= nil and nmax < 1) or (flg == 3 and ptn == repl) end -- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers local function load_pattern_args (opts, whoami) local keyw local ptns, state, nptns, cnt = {}, 0, 0, 1 for _, val in ipairs(opts) do if state == 0 then nptns, state = nptns + 1, -1 ptns[nptns] = { val, false, false } else keyw = val:match'^%s*(.*%S)' if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or ( state > 0 and mkeywords[keyw] > 0 ) then break else state = mkeywords[keyw] if state > 1 then ptns[nptns][2] = true end if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end end end cnt = cnt + 1 end if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end return ptns, nptns, cnt end -- Load the optional arguments of the `parsing`, `reinterpreting` and -- `evaluating` modifiers local function load_parse_opts (opts, start_from, isp, psp) local tmp local optslots, noptslots, argc, trimn, trimu, iplain, pplain = { true, true, true }, 3, start_from, true, false, true, true repeat noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc] if tmp == nil then break end tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$' if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then tmp = trim_parse_opts[tmp] trimn, trimu, optslots[1] = tmp[1], tmp[2], nil elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 iplain, isp, optslots[2] = isep_parse_opts[tmp], opts[argc], nil elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 pplain, psp, optslots[3] = psep_parse_opts[tmp], opts[argc], nil else break end argc = argc + 1 until noptslots < 1 return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc end -- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table local value_maps = { [0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end end, [1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end, [2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do margs[karg] = key tbl[key] = fn() end end, [3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[karg], margs[varg] = key, val tbl[key] = fn() end end } -- Private table for `map_names()` local name_thieves = { [0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg], rargs[varg] = key, val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end } -- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn) local cache = {} name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric -- suffixes in its keys local function make_groups (src) -- NOTE: `src` might be the original metatable! local prefix, gid local groups = {} for key, val in pairs(src) do -- `key` must only be a string or a number... if type(key) == 'string' then prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$' gid = tonumber(gid) or '' else prefix, gid = '', key end if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then prefix = tonumber(prefix) if prefix < 1 then prefix = prefix - 1 end end groups[gid][prefix] = val end return groups end -- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and -- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length local function parse_placeholder_string (target) local idx, s_pos, skel, canvas = 1, 1, {}, {} local e_pos = string.find(target, '%$[@#]', 1, false) while e_pos ~= nil do canvas[idx] = target:sub(s_pos, e_pos - 1) skel[idx + 1] = target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@' idx = idx + 2 s_pos = e_pos + 2 e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false) end if (s_pos > target:len()) then idx = idx - 1 else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end return skel, canvas, idx end -- Populate a table by parsing a parameter string (heavy lifting for `parsing`, -- `reinterpreting` and `evaluating`) local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru) local key, val, spos1, spos2, pos1, pos2 local pos3, idx, lenplone = 0, 1, #str + 1 if isp == nil or isp == '' then if psp == nil or psp == '' then if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$' else tbl[idx] = str end return idx end spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$' else val = str end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(str:sub(1, spos1 - 1)) val = str:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val return idx end if psp == nil or psp == '' then repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end tbl[idx], idx = val, idx + 1 until pos2 == nil return idx end repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(val:sub(1, spos1 - 1)) val = val:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val until pos2 == nil return idx end -- Heavy lifting for `snapshotting` and `remembering` local function make_child (ctx, src, whoami) local len = tonumber(ctx.pipe[1]) if len == nil or len == 0 then local stack = new_substack(ctx) for key, val in pairs(src) do stack[key] = val end return len == nil and 1 or 2 end if len < 0 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: The number of parameters to copy must be an integer greater than zero', 0) end copy_table_maxn(new_substack(ctx), src, len) return 2 end -- Heavy lifting for `setting_by_flushing`, `combining` and `combining_values` local function set_strings_from_substack (ctx, dest, whoami) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: There are no substacks to flush', 0) end local currsnap = ctx.n_children local stack = ctx.children[currsnap] for key, val in pairs(memoryslots) do if stack[key] ~= nil then dest[val] = stack[key] end end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 end -- Heavy lifting for `combining` and `combining_values` local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function -- MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end local argc local tbl, vars = ctx.params, {} local sortfn, varsarg0, do_sort, tmp = load_sort_opt(opts[2]) if varsarg0 == 2 then tmp = opts[3] and opts[3]:match'^%s*(.-)%s*$' end if tmp == 'with_flushed_glue' then varsarg0 = varsarg0 + 1 argc = set_strings_from_opts(vars, opts, varsarg0 + 1) set_strings_from_substack(ctx, vars, whoami) else if tmp == 'without_flushed_glue' then varsarg0 = varsarg0 + 1 end argc = set_strings_from_opts(vars, opts, varsarg0 + 1) end if argc < varsarg0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end if next(tbl) == nil then if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = vars.ifngiven } elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end return argc end local cache, len if do_sort then local words cache, words, len, tmp = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end len = len + tmp else len, cache = 0, {} for key in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = key end end local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or '' for idx = 1, len do tmp, pmap[nss + 1] = cache[idx], pps pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs) nss = nss + 2 end tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep if tmp ~= nil and nss > 4 then pmap[nss - 1] = tmp elseif nss > 2 and vars.lastsep ~= nil then pmap[nss - 1] = vars.lastsep end pmap[1] = vars.header or '' if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = table.concat(pmap) } return argc end -- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric -- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options -- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters local function concat_params (ctx) local retval, tbl, nmax = {}, ctx.params, table.maxn(ctx.pipe) if ctx.subset == 1 then -- We need only the sequence for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end else if ctx.subset == -1 then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then retval[key + nmax] = val else retval[key] = val end end end for key, val in pairs(ctx.pipe) do retval[key] = val end return retval end -- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this -- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function flush_params (ctx, fn) local tbl = ctx.params if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end return end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end return end if ctx.subset ~= -1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end end -- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value -- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth) if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(ctx.params) do fn_seq(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then flush_params(ctx, fn_oth) return end local tbl = ctx.params if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) local sequence = {} for key, val in ipairs(tbl) do sequence[key] = val end if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end for idx = 1, nn do if sequence[nums[idx]] then fn_seq(nums[idx], sequence[nums[idx]]) else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end end if ctx.sorttype ~= 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end return end for key, val in ipairs(tbl) do fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end end -- Finalize and return a concatenated list local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize) if len > 0 then local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep if tmp ~= nil and len > modsize * 2 then lst[len - modsize + 1] = tmp elseif len > modsize and ctx.lastsep ~= nil then lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep end lst[1] = ctx.header or '' if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end ctx.text = table.concat(lst) else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end --- --- --- PUBLIC ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Modifiers ]]-- ------------------- -- Syntax: #invoke:params|sequential|pipe to library.sequential = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end if ctx.sorttype > 0 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = ipairs, 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|non-sequential|pipe to library['non-sequential'] = function (ctx) if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = pairs, -1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|all_sorted|pipe to library.all_sorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|reassorted|pipe to library.reassorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 2 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting|directives|...|pipe to library.setting = function (ctx) local argc = set_strings_from_opts(ctx, ctx.pipe, 1) if argc < 2 then error(modulename .. ', ‘setting’: No directive was given', 0) end return context_iterate(ctx, argc + 1) end -- Syntax: #invoke:params|scoring|new parameter name|[container]|pipe to library.scoring = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end local tmp local retval, opts = 0, ctx.pipe for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end if opts[2] ~= nil then tmp = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == 'in_substack' then new_substack(ctx)[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, 3) end ctx.params[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, tmp == 'here' and 3 or 2) end -- Syntax: #invoke:params|squeezing|pipe to library.squeezing = function (ctx) local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then newlen = newlen + 1 indices[newlen], store[key], tbl[key] = key, val, nil end end table.sort(indices) for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to library.filling_the_gaps = function (ctx) local newval, tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.pipe[1], ctx.params, {}, 1, nil, -1 if newval == nil then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: No value was provided', 0) end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmax == nil then if key < nmin then nmin = key end nmax = key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end tmp[key], nnums = val, nnums + 1 end end if nmax ~= nil and nmax - nmin > nnums then ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax if ctx.n_available < 0 then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end for idx = nmin, nmax, 1 do tbl[idx] = newval end for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|clearing|pipe to library.clearing = function (ctx) local tbl, numerics = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil end end for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to library.cutting = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local len = #tbl if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end local tot = lcut + rcut if tot > 0 then local cache = {} if tot >= len then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end tot = len else for idx = len - rcut + 1, len, 1 do tbl[idx] = nil end for idx = 1, lcut, 1 do tbl[idx] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then if key > len then cache[key - tot] = val else cache[key - lcut] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to library.cropping = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local nmin, nmax for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmin == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end if nmin ~= nil then local len = nmax - nmin + 1 if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end if lcut + rcut - len > -1 then for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end end elseif lcut + rcut > 0 then for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end local lshift = nmin + lcut - 1 if lshift > 0 then for idx = lshift + 1, nmax, 1 do tbl[idx - lshift], tbl[idx] = tbl[idx], nil end end end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to library.purging = function (ctx) local idx = tonumber(ctx.pipe[1]) if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename .. ', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params if len < 1 then len = len + table.maxn(tbl) if idx > len then return context_iterate(ctx, 3) end len = len - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to library.backpurging = function (ctx) local last = tonumber(ctx.pipe[1]) if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end local idx local tbl = ctx.params if len > 0 then idx = last - len + 1 else for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and (idx == nil or key < idx) then idx = key end end if idx == nil then return context_iterate(ctx, 3) end idx = idx - len if last < idx then return context_iterate(ctx, 3) end len = last - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|shifting|addend|pipe to library.shifting = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local nshift = tonumber(ctx.pipe[1]) if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end local tbl = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val else tbl[key] = val end end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to library.reversing_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil if key > nmax then nmax = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to --[[ library.pivoting_numeric_names = function (ctx) local tbl = ctx.params local shift = #tbl + 1 if shift < 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end local numerics = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[shift - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to --[[ library.mirroring_numeric_names = function (ctx) local nmax, nmin local tbl, numerics = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil if nmax == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax + nmin - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to --[[ library.swapping_numeric_names = function (ctx) local tmp local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 0 for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nsize = nsize + 1 cache[nsize] = key end end table.sort(cache) for idx = math.floor(nsize / 2), 1, -1 do tmp = tbl[cache[idx] ] tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx + 1] ] tbl[cache[nsize - idx + 1] ] = tmp end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to library.sorting_sequential_values = function (ctx) local sortfn if ctx.pipe[1] ~= nil then sortfn = sortfunctions[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn) else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil` if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, 1) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment| -- [number of elements to write]|...|pipe to library.splicing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp2, argc, pos, refp local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params local tmp1 = opts[1] if tmp1 ~= nil then tmp2 = tonumber(tmp1) if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[2]), 4, tmp1:match'^%s*(.*%S)' if tmp2 ~= nil then refp = position_references[tmp2] if refp == nil then error(modulename .. ', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end else refp = 0 end else pos, argc, refp = tmp2, 3, 0 end else pos, argc, refp = tonumber(opts[2]), 4, 0 end if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename .. ', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[argc - 1]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end local insn = tonumber(opts[argc]) if len == 0 and (insn == nil or insn < 1) then error(modulename .. ', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to write cannot be zero', 0) end if refp == 2 then for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end refp = 0 end tmp1, tmp2 = nil, nil if refp ~= 0 or len ~= 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key elseif key < tmp1 then tmp1 = key elseif key > tmp2 then tmp2 = key end end end end if tmp2 == nil then len = 0 elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2 elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end if len > 0 and pos + len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len) elseif len < 0 and pos - len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len) else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end ctx.params = tbl if insn == nil or insn < 0 or math.floor(insn) ~= insn then return context_iterate(ctx, argc) end tmp1 = argc - pos + 1 for key = pos, pos + insn - 1 do tbl[key] = opts[key + tmp1] end return context_iterate(ctx, argc + insn + 1) end -- Syntax: #invoke:params|imposing|name|value|pipe to library.imposing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = ctx.pipe[2] return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|providing|name|value|pipe to library.providing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end local key = get_parameter_name(ctx.pipe[1]) if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = ctx.pipe[2] end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|reassigning|source|destination|[mode]|pipe to library.reassigning = function (ctx) local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing source parameter', 0) end if opts[2] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing destination parameter', 0) end local mode, argc local src = get_parameter_name(opts[1]) local val = tbl[src] if opts[3] ~= nil then mode = a_modes[opts[3]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if mode == nil then mode, argc = 0, 3 else argc = 4 end if val == nil and mode > 1 then return context_iterate(ctx, argc) end local dest = get_parameter_name(opts[2]) local tmp = tbl[dest] == nil if mode % 2 == 0 or (mode == 7 and tmp) then tbl[src] = nil end if tmp or mode < 4 then tbl[dest] = val end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to library.discarding = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil then ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = nil return context_iterate(ctx, 2) end local key = tonumber(ctx.pipe[1]) if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end if len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to library.excluding_numeric_names = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_name_matching = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp, ptn local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_matching') local tbl, newparams = ctx.params, {} for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then tmp = ptn[1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end newparams[tmp] = tbl[tmp] else for key, val in pairs(tbl) do if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then newparams[key] = val end end end end ctx.params = newparams return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_name_not_matching = function (ctx) local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_not_matching') local tbl = ctx.params if nptns == 1 and targets[1][3] then local tmp = targets[1][1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tbl[tonumber(tmp)] = nil else tbl[tmp] = nil end return context_iterate(ctx, argc) end local yesmatch, ptn for key in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if tostring(key) ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_value_matching = function (ctx) local nomatch, ptn local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_matching') for key, val in pairs(tbl) do nomatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val == ptn[1] then nomatch = false break end elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then nomatch = false break end end if nomatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_value_not_matching = function (ctx) local yesmatch, ptn local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_not_matching') for key, val in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|keeping_at_most|number of parameters to pick|pipe to library.keeping_at_most = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local len = tonumber(ctx.pipe[1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘keeping_at_most’: The number of parameters to keep must be an integer greater than zero', 0) end ctx.params = copy_table_maxn({}, ctx.params, len) return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|trimming_values|pipe to library.trimming_values = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to library.mapping_to_lowercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to library.mapping_to_uppercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.mapping_by_calling = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = margs } value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_invoking = function (ctx) local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_magic = function (ctx) local magic local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.mapping_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'mapping_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then for key, val in pairs(tbl) do if val == ptn then tbl[key] = repl end end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax) end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to library.mapping_by_mixing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local tbl, mix = ctx.params, ctx.pipe[1] if mix == '$#' then for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 2) end local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(tbl) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end tbl[key] = table.concat(cnv) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_names|pipe to --[[ library.mapping_to_names = function (ctx) local tbl = ctx.params for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to library.renaming_to_lowercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to library.renaming_to_uppercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to library.renaming_to_sequence = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache, len local tbl = ctx.params local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[1]) if do_sort then local words, wl cache, words, len, wl = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end else len, cache = 0, {} for _, val in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.renaming_by_calling = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = rargs } map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of -- additional arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument -- N]|pipe to library.renaming_by_invoking = function (ctx) local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_magic = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.renaming_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'renaming_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then ptn = get_parameter_name(ptn) local val = tbl[ptn] if val ~= nil then tbl[ptn], tbl[get_parameter_name(repl)] = nil, val end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end local cache = {} for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax)) end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to library.renaming_by_mixing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local mix = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$' local cache = {} if mix == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end else local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(ctx.params) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then canvas[idx] = val else canvas[idx] = tostring(key) end end cache[get_parameter_name(table.concat(canvas))] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_values|pipe to --[[ library.renaming_to_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for _, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = val end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|grouping_by_calling|template -- name|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.grouping_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp, argc, tbl, mem = load_child_opts(ctx.pipe, 2, 0, ctx.params) local gargs = {} for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' and key < 1 then gargs[key - 1] = val else gargs[key] = val end end tmp = ctx.pipe[1] if tmp ~= nil then tmp = tmp:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local groups = make_groups(tbl) for gid, group in pairs(groups) do for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end group[0], model.args = gid, group groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model) end for key, val in pairs(mem) do groups[key] = val end ctx.params = groups return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.parsing = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') parse_parameter_string(ctx.params, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim -- flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter -- setter]|[...]|pipe to library.reinterpreting = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') local tbl, tmp = ctx.params, get_parameter_name(opts[1]) local str = tbl[tmp] if str ~= nil then tbl[tmp] = nil parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.evaluating = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '!', ':') if opts[1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then ctx.pipe = copy_or_ref_table(opts, opts ~= ctx.opipe) return context_iterate(ctx, argc) end local new_opts, cache = {}, {} local shift = parse_parameter_string(cache, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) - argc for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' or key < 1 then new_opts[key] = val elseif key >= argc then new_opts[key + shift] = val end end for key, val in pairs(cache) do new_opts[key] = val end ctx.pipe = new_opts return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to library.mixing_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end local tmp local mix_k = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$' local cache, mix_v = {}, ctx.pipe[2] if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then for key, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = tostring(key) end elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end else local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k) local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v) for key, val in pairs(ctx.params) do tmp = tostring(key) for idx = 2, n_parts_k, 2 do if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end end for idx = 2, n_parts_v, 2 do if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end end cache[get_parameter_name(table.concat(cnv_k))] = table.concat(cnv_v) end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|swapping_names_and_values|pipe to --[[ library.swapping_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = key end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|combining|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end, 'combining' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return val end, 'combining_values' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tname = ctx.pipe[1] if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = ctx.params } } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new -- parameter name|pipe to library.combining_by_invoking = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local mname = ctx.pipe[1] if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = ctx.pipe[2] if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end if ctx.pipe[3] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[3])] = tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) } return context_iterate(ctx, 4) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local magic = ctx.pipe[1] if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params) } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|snapshotting|[maximum number]|pipe to library.snapshotting = function (ctx) return context_iterate(ctx, make_child(ctx, ctx.params, 'snapshotting')) end -- Syntax: #invoke:params|remembering|[maximum number]|pipe to library.remembering = function (ctx) return context_iterate(ctx, make_child(ctx, ctx.oparams, 'remembering')) end -- Syntax: #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to library.entering_substack = function (ctx) local tbl, ncurrparent = ctx.params, ctx.n_parents + 1 if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl } else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end ctx.n_parents = ncurrparent if ctx.pipe[1] ~= nil and ctx.pipe[1]:match'^%s*new%s*$' then ctx.params = {} return context_iterate(ctx, 2) end local currsnap = ctx.n_children if currsnap > 0 then ctx.params, ctx.children[currsnap], ctx.n_children = ctx.children[currsnap], nil, currsnap - 1 else local newparams = {} for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.params = newparams end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to library.pulling = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end local tmp = ctx.n_parents local parent = tmp < 1 and ctx.oparams or ctx.parents[tmp] tmp = get_parameter_name(opts[1]) if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|recalling|parameter name|pipe to library.recalling = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘recalling’: No parameter to recall was provided', 0) end local arg = get_parameter_name(opts[1]) if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|finding|parameter name|pipe to --[[ library.finding = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘finding’: No parameter to find was provided', 0) end local arg = get_parameter_name(opts[1]) local parent for idx = ctx.n_parents, 1, -1 do parent = ctx.parents[idx] if parent[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = parent[arg] return context_iterate(ctx, 2) end end if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|picking|number of parameters to pick|pipe to --[[ library.picking = function (ctx) local len = tonumber(ctx.pipe[1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘picking’: The number of parameters to pick must be an integer greater than zero', 0) end if ctx.n_parents < 1 then copy_table_maxn(ctx.params, ctx.oparams, len) else copy_table_maxn(ctx.params, ctx.parents[ctx.n_parents], len) end return context_iterate(ctx, 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|detaching_substack|pipe to library.detaching_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|dropping_substack|pipe to library.dropping_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|leaving_substack|pipe to library.leaving_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params } else ctx.children[currsnap] = ctx.params end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents, ctx.n_children = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1, currsnap return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|merging_substack|pipe to library.merging_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end local parent, child = ctx.parents[ncurrparent], ctx.params ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = parent, nil, ncurrparent - 1 for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|flushing|pipe to library.flushing = function (ctx) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end local parent, currsnap = ctx.params, ctx.n_children for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting_by_flushing|pipe to library.setting_by_flushing = function (ctx) set_strings_from_substack(ctx, ctx, 'setting_by_flushing') return context_iterate(ctx, 1) end --[[ Functions ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|count library.count = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local retval = 0 for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end ctx.text = retval return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2] -- |[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value -- n]|[...] library.concat_and_call = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = concat_params(ctx) } return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend -- 1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named -- item n=value n]|[...] library.concat_and_invoke = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 2) local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{ title = 'Module:' .. mname, args = concat_params(ctx) }) return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend -- 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n= -- value n]|[...] library.concat_and_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local magic local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx)) return false end -- Syntax: #invoke:params|value_of|parameter name library.value_of = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end local val local key = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$' if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then key = tonumber(key) val = ctx.params[key] -- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in -- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable) if val ~= nil and ( ctx.subset ~= -1 or key > #ctx.params or key < 1 ) and ( ctx.subset ~= 1 or (key <= #ctx.params and key > 0) ) then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end else val = ctx.params[key] if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end return false end -- Syntax: #invoke:params|list library.list = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_values library.list_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! -- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], nss = pps, val, nss + 2 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_maybe_with_names library.list_maybe_with_names = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' mixed_flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, '', '', val, nss + 4 end, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|coins|[first coin = value 1]|[second coin = value -- 2]|[...]|[last coin = value N] --[[ library.coins = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = opts[get_parameter_name(val)] end return library.list_values(ctx) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|unique_coins|[first coin = value 1]|[second coin = -- value 2]|[...]|[last coin = value N] --[[ library.unique_coins = function (ctx) local tmp local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tmp = get_parameter_name(val) tbl[key], opts[tmp] = opts[tmp], nil end return library.list_values(ctx) end ]] -- Syntax: #invoke:params|for_each|wikitext library.for_each = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[1] or '' local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt) flush_params(ctx, function (key, val) for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end ret[nss + 1], nss = pps, nss + 2 ret[nss] = table.concat(cnv) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append -- 1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...] -- |[named param n=value n]|[...] library.invoke_for_each = function (ctx) local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.magic_for_each = function (ctx) local magic local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_value = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.invoke_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname, fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' remove_numeric_keys(opts, 1, 1) flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1] -- |[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named -- param n=value n]|[...] library.magic_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_group = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local tmp if ctx.pipe[1] ~= nil then tmp = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local opts, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or '' for key, val in pairs(ctx.pipe) do if type(key) == 'number' then opts[key - 1] = val else opts[key] = val end end ctx.pipe = opts ctx.params = make_groups(ctx.params) flush_params(ctx, function (gid, group) for key, val in pairs(opts) do group[key] = val end group[0], model.args, ret[nss + 1], nss = gid, group, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end --[[ First-position-only modifiers ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|new|pipe to static_iface.new = function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, false) ctx.params = {} main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 1)) return ctx.text end --[[ First-position-only functions ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|self static_iface.self = function (frame) return frame:getParent():getTitle() end --[[ Public metatable of functions ]]-- --------------------------------------- return setmetatable({}, { __index = function (_, query) local fname = query:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end local func = static_iface[fname] if func ~= nil then return func end func = library[fname] if func == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end return function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, refpipe[fname]) ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname]) main_loop(ctx, func) return ctx.text end end }) 9ko1dij40e2ajwgg59fvqm72uoivi2f 0 138984 863021 812357 2026-07-24T08:42:14Z Chongkian 21163 863021 wikitext text/x-wiki “Анод” банк нь 1996 онд байгуулагдаж, 2000-аад оны дунд үе гэхэд Монголын томоохон арилжааны банкуудын нэг болж, 27 салбар, 500 гаруй ажилтантай Монгол улсын топ 4 банк болж үйл ажиллагаа явуулж байсан. Гэвч 2008 онд дэлхийн санхүүгийн хямралын үеэр дампуурсан. '''Дампуурлын шалтгаанууд:''' 1. '''Олон улсын санхүүгийн хямрал (2008 он)''' – Дэлхийн эдийн засгийн хямрал Монголын банкны салбарт хүчтэй нөлөөлж, “Анод” банк санхүүгийн хүндрэлд орсон. 2. '''Алтны 68%-ийн татвар''' – Засгийн газраас алт олборлогчдод өндөр татвар ногдуулсан нь банкны гол харилцагч компаниудыг дампууруулж, санхүүгийн хямралыг нь даамжруулсан. 3. '''Зээл олголтын буруу менежмент''' – Банкны удирдлагууд өөрсдийн холбоотой компаниудад их хэмжээний зээл олгосон бөгөөд энэ нь эргэн төлөгдөөгүй. Мөрдөн байцаалтаар банкны удирдлагууд санхүүгийн зөрчилтэй байсан нь тогтоогдсон. 4. '''Гадаадын хөрөнгө оруулалттай холбоотой асуудлууд''' – Солонгосын ЛЖ гэх компанитай холбоотой 110 сая ам.долларын зээлтэй асуудал нь банкны санхүүд хүндрэл учруулсан. 5. '''Банкны нэр хүнд унасан''' – 2007 онд банк удахгүй дампуурна гэсэн цуу яриа тарж, олон иргэд хадгаламжаа татсан нь банкийг улам хүндрүүлсэн. '''Удирдлагуудын асуудал:''' Банкны захирлууд болох Д.Энхтөр, Н.Даваа, Э.Гүр-Аранз нарыг эрүүгийн хуулийн дагуу банкны хууль тогтоомж зөрчсөн, бусдын эд хөрөнгийг залилсан зэрэг үндэслэлээр шалгасан. Д.Энхтөр өөрийн хариуцлагагүй байдлаа хүлээн зөвшөөрч, дампууралд улс төр, эдийн засгийн олон хүчин зүйлс нөлөөлсөн гэж тайлбарлаж байсан. [[Ангилал:1996 онд байгуулагдсан]] doll4vcy4n7aag5a0rh49bog1wgml4c 863022 863021 2026-07-24T08:42:26Z Chongkian 21163 863022 wikitext text/x-wiki “Анод” банк нь 1996 онд байгуулагдаж, 2000-аад оны дунд үе гэхэд Монголын томоохон арилжааны банкуудын нэг болж, 27 салбар, 500 гаруй ажилтантай Монгол улсын топ 4 банк болж үйл ажиллагаа явуулж байсан. Гэвч 2008 онд дэлхийн санхүүгийн хямралын үеэр дампуурсан. '''Дампуурлын шалтгаанууд:''' 1. '''Олон улсын санхүүгийн хямрал (2008 он)''' – Дэлхийн эдийн засгийн хямрал Монголын банкны салбарт хүчтэй нөлөөлж, “Анод” банк санхүүгийн хүндрэлд орсон. 2. '''Алтны 68%-ийн татвар''' – Засгийн газраас алт олборлогчдод өндөр татвар ногдуулсан нь банкны гол харилцагч компаниудыг дампууруулж, санхүүгийн хямралыг нь даамжруулсан. 3. '''Зээл олголтын буруу менежмент''' – Банкны удирдлагууд өөрсдийн холбоотой компаниудад их хэмжээний зээл олгосон бөгөөд энэ нь эргэн төлөгдөөгүй. Мөрдөн байцаалтаар банкны удирдлагууд санхүүгийн зөрчилтэй байсан нь тогтоогдсон. 4. '''Гадаадын хөрөнгө оруулалттай холбоотой асуудлууд''' – Солонгосын ЛЖ гэх компанитай холбоотой 110 сая ам.долларын зээлтэй асуудал нь банкны санхүүд хүндрэл учруулсан. 5. '''Банкны нэр хүнд унасан''' – 2007 онд банк удахгүй дампуурна гэсэн цуу яриа тарж, олон иргэд хадгаламжаа татсан нь банкийг улам хүндрүүлсэн. '''Удирдлагуудын асуудал:''' Банкны захирлууд болох Д.Энхтөр, Н.Даваа, Э.Гүр-Аранз нарыг эрүүгийн хуулийн дагуу банкны хууль тогтоомж зөрчсөн, бусдын эд хөрөнгийг залилсан зэрэг үндэслэлээр шалгасан. Д.Энхтөр өөрийн хариуцлагагүй байдлаа хүлээн зөвшөөрч, дампууралд улс төр, эдийн засгийн олон хүчин зүйлс нөлөөлсөн гэж тайлбарлаж байсан. [[Ангилал:1996 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын банк]] 930q2updzclkdzb3gusn39iex7ktkkg 863023 863022 2026-07-24T08:42:42Z Chongkian 21163 863023 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} “Анод” банк нь 1996 онд байгуулагдаж, 2000-аад оны дунд үе гэхэд Монголын томоохон арилжааны банкуудын нэг болж, 27 салбар, 500 гаруй ажилтантай Монгол улсын топ 4 банк болж үйл ажиллагаа явуулж байсан. Гэвч 2008 онд дэлхийн санхүүгийн хямралын үеэр дампуурсан. '''Дампуурлын шалтгаанууд:''' 1. '''Олон улсын санхүүгийн хямрал (2008 он)''' – Дэлхийн эдийн засгийн хямрал Монголын банкны салбарт хүчтэй нөлөөлж, “Анод” банк санхүүгийн хүндрэлд орсон. 2. '''Алтны 68%-ийн татвар''' – Засгийн газраас алт олборлогчдод өндөр татвар ногдуулсан нь банкны гол харилцагч компаниудыг дампууруулж, санхүүгийн хямралыг нь даамжруулсан. 3. '''Зээл олголтын буруу менежмент''' – Банкны удирдлагууд өөрсдийн холбоотой компаниудад их хэмжээний зээл олгосон бөгөөд энэ нь эргэн төлөгдөөгүй. Мөрдөн байцаалтаар банкны удирдлагууд санхүүгийн зөрчилтэй байсан нь тогтоогдсон. 4. '''Гадаадын хөрөнгө оруулалттай холбоотой асуудлууд''' – Солонгосын ЛЖ гэх компанитай холбоотой 110 сая ам.долларын зээлтэй асуудал нь банкны санхүүд хүндрэл учруулсан. 5. '''Банкны нэр хүнд унасан''' – 2007 онд банк удахгүй дампуурна гэсэн цуу яриа тарж, олон иргэд хадгаламжаа татсан нь банкийг улам хүндрүүлсэн. '''Удирдлагуудын асуудал:''' Банкны захирлууд болох Д.Энхтөр, Н.Даваа, Э.Гүр-Аранз нарыг эрүүгийн хуулийн дагуу банкны хууль тогтоомж зөрчсөн, бусдын эд хөрөнгийг залилсан зэрэг үндэслэлээр шалгасан. Д.Энхтөр өөрийн хариуцлагагүй байдлаа хүлээн зөвшөөрч, дампууралд улс төр, эдийн засгийн олон хүчин зүйлс нөлөөлсөн гэж тайлбарлаж байсан. [[Ангилал:1996 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын банк]] 84ytlyvjyne1julxdwra2zjd3whz8bh 863024 863023 2026-07-24T08:42:53Z Chongkian 21163 863024 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Анод банк''' нь 1996 онд байгуулагдаж, 2000-аад оны дунд үе гэхэд Монголын томоохон арилжааны банкуудын нэг болж, 27 салбар, 500 гаруй ажилтантай Монгол улсын топ 4 банк болж үйл ажиллагаа явуулж байсан. Гэвч 2008 онд дэлхийн санхүүгийн хямралын үеэр дампуурсан. '''Дампуурлын шалтгаанууд:''' 1. '''Олон улсын санхүүгийн хямрал (2008 он)''' – Дэлхийн эдийн засгийн хямрал Монголын банкны салбарт хүчтэй нөлөөлж, “Анод” банк санхүүгийн хүндрэлд орсон. 2. '''Алтны 68%-ийн татвар''' – Засгийн газраас алт олборлогчдод өндөр татвар ногдуулсан нь банкны гол харилцагч компаниудыг дампууруулж, санхүүгийн хямралыг нь даамжруулсан. 3. '''Зээл олголтын буруу менежмент''' – Банкны удирдлагууд өөрсдийн холбоотой компаниудад их хэмжээний зээл олгосон бөгөөд энэ нь эргэн төлөгдөөгүй. Мөрдөн байцаалтаар банкны удирдлагууд санхүүгийн зөрчилтэй байсан нь тогтоогдсон. 4. '''Гадаадын хөрөнгө оруулалттай холбоотой асуудлууд''' – Солонгосын ЛЖ гэх компанитай холбоотой 110 сая ам.долларын зээлтэй асуудал нь банкны санхүүд хүндрэл учруулсан. 5. '''Банкны нэр хүнд унасан''' – 2007 онд банк удахгүй дампуурна гэсэн цуу яриа тарж, олон иргэд хадгаламжаа татсан нь банкийг улам хүндрүүлсэн. '''Удирдлагуудын асуудал:''' Банкны захирлууд болох Д.Энхтөр, Н.Даваа, Э.Гүр-Аранз нарыг эрүүгийн хуулийн дагуу банкны хууль тогтоомж зөрчсөн, бусдын эд хөрөнгийг залилсан зэрэг үндэслэлээр шалгасан. Д.Энхтөр өөрийн хариуцлагагүй байдлаа хүлээн зөвшөөрч, дампууралд улс төр, эдийн засгийн олон хүчин зүйлс нөлөөлсөн гэж тайлбарлаж байсан. [[Ангилал:1996 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын банк]] 0cnetf1nrv91y1m9bf2dtm3p8fl0xyv 0 141084 862890 859887 2026-07-23T12:59:15Z ~2026-41178-99 106221 /* */ 862890 wikitext text/x-wiki 2025 оны Тулгар төрийн 2234 жилийн ой, Их Монгол улсын 819 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 104 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд таван аваргаар магнайлуулсан 512 хүчтэн бөх идэрийн жавхааг гайхуулан барилдсанаас Улсын начин [[Энхтүвшиний Батмагнай|Энхтүвшиний Батмагнай]] түрүүлж, Аймгийн арслан [[Нямдоржийн Өсөхбаяр]] үзүүрлэжээ. 2025 оны Улсын баяр-Наадмын бөхийн барилдаанд дархан аварга-1, улсын аварга -4, арслан-8, гарди-6, заан- 14, харцага- 21, начин- 48, нийт 102 улсын цолтой бөх барилдсан байна. Наадамд зодоглох бөхчүүдээс хамгийн ахмад нь Улсын арслан [[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ|Д.Мөнх-Эрдэнэ]] байв. ==Шөвгөрсөн арван зургаан бөх== {{Mongolian Wrestling Tournament 512/Start|2025 оны Улсын наадмын бөхийн барилдааны шөвгөрсөн бөхчүүд<ref>{{cite web | title=2025 оны Улсын наадмын бөхийн барилдаан | url=https://www.devjee.mn/t/dMLy4lMdQlIxbXQP6tkQ/round/1/matches | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|1|NF|Баянхонгор|Энхтүвшиний Батмагнай|Нямдоржийн Өсөхбаяр|Пүрэвийн Бүрэнтөгс|Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Батсүхийн Зоригтбаатар|Доржхандын Хүдэрбулга|NL}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|2|AL|Сүхбаатар|Нямдоржийн Өсөхбаяр||Намсрайжавын Батсуурь|Баатархүүгийн Пүрэвсайхан|Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл|Батнасангийн Гончигдамба|NG}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|4|NGC|Увс|Намсрайжавын Батсуурь|||Оюунгэрэлийн Наранбаатар|Мөнхжаргалын Бямбадорж|Батцэнгэлийн Чимэдвандан|HS2}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|4|NC|Увс|Пүрэвийн Бүрэнтөгс|||Мөнхжаргалын Бэлгүтэй|Шаравдоржийн Отгонтөгс|Алтанхуягийн Нармандах|OoB}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|8|NE|Ховд|Баатархүүгийн Пүрэвсайхан||||Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл|Хутагийн Цогтгэрэл|TsG}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|8|NE|Ховд|Баярхүүгийн Бат-Өлзий||||Лхагвасүрэнгийн Энхсаруул|Баттогтохын Очирхүү|UuZ}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|8|AL|Өвөрхангай|Оюунгэрэлийн Наранбаатар||||Өлзийтогтохын Бат-Орших|Оргихын Хангай|NH}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|8|AL|Дорнод|Мөнхжаргалын Бэлгүтэй||||Баярсайханы Орхонбаяр|Доржийн Анар|NH}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|16|NL|Сэлэнгэ|Баярсайханы Орхонбаяр|||||Наранболорын Баяржаргал|UN}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|16|NG|Увс|Өлзийтогтохын Бат-Орших|||||Отгонбатын Баярбаасан|OoI}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|16|NE|Завхан|Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл|||||Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ|HSh}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|16|NH|Архангай|Батсүхийн Зоригтбаатар|||||Эрдэнэхүүгийн Мөнхжаргал|OoI}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|16|NF|Булган|Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл|||||Сүхбаатарын Сүхбат|OoI}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|16|NF|Увс|Лхагвасүрэнгийн Энхсаруул|||||Баянзулын Цэдэнсодном|OoI}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|16|AL|Дорноговь|Мөнхжаргалын Бямбадорж|||||Цэдэвийн Содномдорж|NF}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|16|AL|Хэнтий|Шаравдоржийн Отгонтөгс|||||Энхтөгсийн Оюунболд|NF}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512/End}} ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{Улсын наадмын бөх барилдаан}} [[Ангилал:Улсын наадмын барилдаан]] nbq2uy6tjdvk3rjxb6k7bdsbt9p6cy9 862891 862890 2026-07-23T13:00:17Z ~2026-41178-99 106221 /* */ 862891 wikitext text/x-wiki 2025 оны Тулгар төрийн 2234 жилийн ой, Их Монгол улсын 819 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 104 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд таван аваргаар магнайлуулсан 512 хүчтэн бөх идэрийн жавхааг гайхуулан барилдсанаас Улсын начин [[Энхтүвшиний Батмагнай|Энхтүвшиний Батмагнай]] түрүүлж, Аймгийн арслан [[Нямдоржийн Өсөхбаяр]] үзүүрлэжээ. 2025 оны Улсын баяр-Наадмын бөхийн барилдаанд дархан аварга-1, улсын аварга -4, арслан-8, гарди-6, заан- 14, харцага- 21, начин- 48, нийт 102 улсын цолтой бөх барилдсан байна.байв. ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{Улсын наадмын бөх барилдаан}} [[Ангилал:Улсын наадмын барилдаан]] 5rgqvyj1f3dqwfj4mqxv4hlv33i71hp 0 142511 862995 862431 2026-07-24T06:37:07Z ~2026-41215-24 106235 862995 wikitext text/x-wiki '''Ардчилсан оюутны холбоо''' (товчоор '''АОХ''') нь [[Ардчилсан Нам]]-ын дэргэдэх оюутан, залуусын улс төрийн байгууллага юм. [[Файл:Ардчилсан_Оюутны_Холбооны_лого.jpg|thumb|Адчилсан Оюутны Холбооны Лого|245x245px]] == Удирдлага == * '''Ерөнхийлөгч:''' [[Сайнбилэгийн Мөнх-Эрдэнэ]] * '''Тэргүүн''' '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' Мөнхбатын Мөнхтогтох * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Баянбилэгийн Анужин'' * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Мөнхнямын Хүслэн'' * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Гантөгсийн Өлзийпүрэв'' * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Батцэнгэлийн Мөнхнаран'' * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Шакерханы Алтынбек'' * '''Ерөнхий нарийн бичгийн дарга:''' М. Дэлэгпэрэнлэй [[Ангилал:Монголын улс төрийн байгууллагууд]] [[Ангилал:Ардчилсан Нам]] == Түүх == * 2017 оны 5-р сарын 21-ны өдөр Улаанбаатар хотод Ардчилсан оюутны холбоо байгуулагдаж, анхдугаар чуулганд их, дээд сургуулийн төлөөлөл болсон олон зуун оюутан оролцсон. * Байгуулагдсан цагаасаа хойш сургалтын төлбөр, оюутны тэтгэлэг, дотуур байр зэрэг асуудлаар дуу хоолой болж ажилласан. == Зорилго == * Оюутан, залуусын боловсрол, эрх чөлөө, нийгмийн идэвхтэй оролцоог дэмжих * Ардчиллын үнэт зүйлсийг түгээн дэлгэрүүлэх * Оюутны эрх ашгийг хамгаалах == Лого == == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Монголын улс төрийн байгууллагууд]] [[Ангилал:Ардчилсан Нам]] == Холбоотой өгүүллүүд == * [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] * [[Монголын Оюутны Холбоо|Монголын оюутны холбоо]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам]] 4p1snlokcfpcszhwegs0fuoxgeqmxob 0 142512 862993 858181 2026-07-24T06:35:21Z ~2026-41215-24 106235 862993 wikitext text/x-wiki '''Сайнбилэгийн Мөнх-Эрдэнэ''' (1997 оны 6 сарын 6-нд Налайх дүүрэгт төрсөн) нь Сэтгэл зүйч, улс төр судлаач мэргэжилтэй. Тэрээр Ардчилсан нам болон түүний дэргэдэх оюутны байгууллагуудад удирдах албан тушаал хашиж ирсэн бөгөөд 2024 оноос хойш Ардчилсан оюутны холбооны ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. == Боловсрол == * 2014 онд Налайхын Эрдмийн оргил цогцолбор сургуулийг төгссөн. * 2018 онд Идэр их сургуулийг сэтгэл зүйч мэргэжлээр бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. * 2021 онд МУБИС-ийг боловсролын удирдлага мэргэжлээр магистрын зэрэг хамгаалсан. * 2022 онд Стэнфордын их сургуульд улс төр судлалаар мэргэжил дээшлүүлсэн. == Эрдэм шинжилгээ, бүтээл == * “Хүүхдийн оролцоо төрийн удирдлагад нөлөөлөх нь” * “EQ чадвар ажил мэргэжил сонгоход нөлөөлөх нь” * ''Бидний хөгжил эх орны ирээдүй'' (ном) == Улс төрийн үйл ажиллагаа == * Налайх дүүргийн Ардчилсан оюутны холбооны тэргүүнээр ажиллаж байсан. * 2023–2024 онд Налайх дүүргийн Ардчилсан намын дэд даргаар ажилласан. * 2024 оноос Ардчилсан оюутны холбооны ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. == Холбоотой өгүүллүүд == * [[Ардчилсан оюутны холбоо]] * [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] {{DEFAULTSORT:Мөнх-Эрдэнэ, Сайнбилэгийн}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:1996 онд төрсөн]] 2rwqn6m21wrp2w2msl06n8pbwv3k388 0 145358 863038 861854 2026-07-24T09:53:02Z Gbawden 56869 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Unknown-377.jpg]] → [[File:Bat-Erdene Tsedendambyn.jpg]] add name 863038 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ|төрсөн=1960|төрсөн газар=, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Холбооны инженер|зураг=Unbat.jpg}} '''Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ''' 1960 оны 4-р сарын 13-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Галуут сум|Галуут]] суманд төрсөн. Монгол Улсын Гавьяат холбоочин, Монгол Улсын Зөвлөх инженер. ЖемНэт ХХК-ний ерөнхий захирал. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1967-1974 он Баянхонгор аймгийн 10-н жилийн сургууль * 1975 он Улаанбаатар хотын 27-р сургууль * 1979 он Улаанбаатар Төмөр Замын Техникум * 1982-1988 он ЗХУ-ын Ленинград хотноо Төмөр Замын Инженерийн Дээд Сургуулийг Холбоо автоматикийн инженер * 1999 он Монгол Улсын Удирдлагын хөгжлийн академи * 2000 он ОХУ-ын Санкт-Петербургийн Зам харилцааны их сургуульд мэргэжил дээшлүүлэх сургалт * 2004 он Япон улсад мэргэжил дээшлүүлэх сургалт * 2006 он БНХАУ-д мэргэжил дээшлүүлэх сургалт ==НАМТАР== Цэдэндамба овогтой Бат-Эрдэнэ нь нэг эгч 7 дүүтэй өнөр айлын хүүхэд. Аав Цэдэндамба нь 1922 онд Баянхонгор аймгийн Богд сумын нутагт төрсөн бөгөөд ажилсаг, шаргуу, үнэнч шударга хүн байсан. Харин ээж Бямба овогтой Хоролгарав нь 1933 онд Баянхонгор аймгийн Галуут сумын нутагт малчин ард ''Дэлдэн'' хэмээх Бямбын ууган охин болон мэндэлжээ. Бага наснаас аав, ээжийнхээ ажилд туслан өсч бойжсон бөгөөд улмаар малчин болж тухайн үедээ малд нүдтэй ажилсаг байдлаараа шалгаран ОХУ- ын сэтгүүлд дүү ''Андууз'' хэмээх Содномрэнцэнгийн хамт мал хэрхэн малладаг талаараа өгсөн зурагтай ярилцлага нь одоо ч хадгалагдаж байдаг юм. Мал маллаж байх үедээ Дондог овогтой Цэдэндамбатай танилцан гэр бүл болж 9 хүүхэд төрүүлэн энх тунх өсгөн хүмүүжүүлсэн бөгөөд Баянхонгор аймгийн Нийтийн үйлчилгээний газар, Номгон зочид буудал зэрэг газар ажиллаж байгаад 1974 онд Улаанбаатар хотод шилжин ирж суурьшсан. Бат-Эрдэнэ нь Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын харьяат эмээ ээж Цэвэлмаа дээрээ өссөн. Хүүхэд байхдаа их хөдөлгөөнтэй, цовоо сэргэлэн, онц сайн сурлагатай хичээнгүй сурагч байжээ. Түүнд том болоод бусдадаа дэмтэй явах, хөдөлмөрч байх, шударга шулуухан зан чанарыг зааж сурган, хүмүүжүүлсэн хүн нь хайртай эмээ нь. Тиймдээ ч энэ чанараа гээлгүй өдийг хүртэл хөдөлмөрлөн зүтгэж яваа нэгэн. Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ цаг ямагт суралцсаар мэдээлэл холбооны салбарыг мэргэжлийн өндөр түвшинд хүргэх ажлыг шат дараалалтай хийж Холыг ойртуулан хоёрыг учруулж, завгүй амьдралын дунд цаг хэмнэсэн интернэтийг нэвтрүүлсэн Монголын үндэсний мэдээлэл холбоо сүлжээний Анхны компани “ЖемНэт”-ийн Интернетийг бүх нийтийн хүртээл болгосон багийн удирдагч. Тэрээр 40 гаруй жил Монгол Улсын холбооны салбарт ажиллаж байна. Ц.Бат-Эрдэний мэдээлэл холбооны салбарт оруулсан үнэтэй хувь нэмрийг төр засгаас үнэлэн 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин цолоор шагнажээ. Мөн бага залуугаасаа гэрэл зурагт дурлаж одоог хүртэл хүсэл сонирхлоороо зураг авч сошил орчинд нийтлэх дуртай гэрэл зурагчин билээ. [[Файл:Unbat2.jpg|thumb|300x300px|Ц.Бат-Эрдэнэ 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат цол хүртэж буй.]] ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Ц.Бат-Эрдэнэ нь хөдөлмөрийн гараагаа: 1979 оноос УБТЗ-ын ХНН-ын Айраг өртөөнд Автоматикийн монтёроор ажиллаж эхэлсэн ба Замын-Үүд, Улаан-Уул холбоонд ахлах механик, инженер зэрэг ажлыг хийж байсан. 1990-1994 онд Дохиолол холбооны 3-р ангид Ерөнхий Инженер 1994-2000 онд Дохиолол холбооны албаны харьяа Дохиолол холбооны Лабораторийн дарга, ахлах инженер 2002 оны 3-р сараас УБТЗ ХНН-ийн Удирдах газарт Дохиолол холбоо, мэдээлэл, эрчим хүчний албанд холбоо хариуцсан ахлах инженер, 2003 оны 4– р сараас 2009 оны 08-р сарын 22 хүртэл Дохиолол холбоо, мэдээлэл эрчим хүчний албаны ерөнхий инженерээр ажиллаж байсан. 2009 оны 08-р сарын 22 ноос одоог хүртэл Жемнэт ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна. Дунд нь 2015-2016 онд УБТЗ-ын Ерөнхий инженерээр ажилласан. Тэр цагаас өнөөг хүртэл тасралтгүй 40 гаруй жил энэ салбартаа зүтгэсээр байна. Түүний эхнээс нь удирдсан ЖемНэт компани асар хурдацтай хөгжиж буй. Цахим сүлжээний салбарт Монгол улс харьцангуй хожуу орсон ч дэлхий дахинтай энэ тэнцүү хөгжих үүд хаалгыг 2009 онд нээж одоог хүртэл ЖемНэт ХХК-д ажилласаар. Тус салбарт анхлан хөл тавихад тийм амар байгаагүй ч ажил мэргэжилдээ дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилтныг нэгтгэн зангидажаж чадсан нь дэлхийн мэдээлэл холбооны шилдэг компаниудтай хамтран ажиллаж цар хүрээгээ өдрөөс өдөрт тэлсээр байна. ==ГАВЬЯА, ШАГНАЛ== * Хүндэт төмөр замчин * Харилцааны холбооны тэргүүний ажилтан * Монгол Улсын Зөвлөх инженер * Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин ==ГЭРЭЛ ЗУРАГЧИН== [[Файл:Bat-Erdene Tsedendambyn.jpg|400x500px|thumb]] Цэцэг, шувуу, байгалийн сайхныг ихэвчлэн дурандаа буулгаж, авсан зургаа цахим орчинд нийтлэн, бусдад эерэг хандлага түгээдэг гавьяат холбоочин Ц.Бат-Эрдэнэ бага залуугаасаа зураг авах дуртай ч ажлын шаардлагаас болж хэсэг хөндийрсөн. Харин одоо амьдралынхаа нэг хэсгийг гэрэл зурагт зориулж явна. Түүний хувьд “Зураг авах мөчид тухайн зүйл яаж ч өөрчлөгдөж болно. Тэр агшинд хурдан тохируулж чадах дадал суух хэрэгтэй. Гахцхүү зурагчин хүний хамгийн гол зүйл бол момент алдахгүй байх” гэж тэрээр боддог. ==ДУРСАМЖ== Монгол улсад 2001 онд багаараа анх удаа шилэн кабелийн сүлжээгээр их багтаамжийн өндөр хурдны интернэтийг оруулж ирэх ажлыг санаачлан хийж, Монгол Улсаа хямд үнэтэй интернэтээр хангах, бүх нийтийн хүртээл болгох ажлыг удирдан бодит ажил болгосон нь Монгол Улсын Зөвлөх Инженер Цэдэндамын Бат-Эрдэнэ гавьяатын хувьд дурсамжтай бөгөөд Энэ Цагийн Монголчууд дэлхий нийттэй хөл нийлэн алхах түүхэн үйл явдал юм. [[Файл:Unbat12.jpg|thumb|400x500px| Төмөр замчдын наадмын баярын өдөр Ц.Бат-эрдэнэ хамт олонтойгоо.]] == ИНТЕРНЕТИЙГ БҮХ НИЙТИЙН ХҮРТЭЭЛ БОЛГОСОН БАГИЙН УДИРДАГЧ == Монгол Улсын Зөвлөх инженер Ц.Бат-Эрдэнэ “ЖемНэт” компанийг 2009 байгуулах болсон шатгаан нь тэр үед Монгол орныг төмөр зам, Невтийн хоолой тойрсон. Мэдээллийн сүлжээг Монголд дамжуулая гэсэн бодлогоор агентлаг засгийн газраас тавигдаж байсан. Энэ үед шилэн кабельтай ганцхан газар нь Улаанбаатар Төмөр Зам. /УБТЗ/ Үндсэн зорилго нь тээврийн үйлчилгээ явуулах учраас мэдээлэл технологийн салбарыг төдийлөн сайн ойлгохгүй мөн хөгжлийг дагаж санхүүжүүлэх боломж бага байв. УБТЗ, анхны шилэн кабелийг оруулж ирж тухайн үеийн багтаамжийг нэмж үнийг бууруулсан. Үүний хажуугаар Мобиком, Скайнэт, ЖемНэт гээд хувийн компаниуд өөрсдийн кабелийг ч татсан. Ингээд хойд урд хөршийг холбосон хэд хэдэн шилэн кабельтай болсон түүхтэй. “ЖемНэт” ХХК нь 2008 оны 8-р сард Олон улсын болон Орон нутгийн мэдээлэл, холбооны сүлжээний чиглэлээр ажиллах зорилготойгоор байгуулагдсан, МОНГОЛЫН ҮНДЭСНИЙ МЭДЭЭЛЭЛ ХОЛБООНЫ СҮЛЖЭЭНИЙ АНХНЫ ХУВИЙН КОМПАНИ юм. Монгол улсын урд хилээс хойд хил хүртэл төмөр зам дагуу байрласан 1199 км урттай DWDM сүлжээний SNCP болон (1+1) оптик шугамын автомат хамгаалалттай шилэн кабелийн сүлжээнүүдтэй ба түүнд суурилсан 400Gb, 8Tb багтаамжтай DWDM төхөөрөмжүүд болон SDH 2.5Гб, OTN 10Г багтаамжтай төхөөрөмжүүд бүхий олон улсын мэдээлэл холбооны стандартыг хангасан 99.9% найдвартай ажиллагаатай дамжуулах сүлжээтэй. Дэлхийн нэр хүнд бүхий БНХАУ-ын ЧайнаТелеком, ЧайнаЮником, ЧайнаМобайл оператор компаниуд болон ОХУ-ын Транстелеком, Ростелеком, Мегафон оператор компаниудтай холбогдож Ази, Европ, Америк тивүүдийн үндсэн порт эзэмшигч Upstream компаниудаас чиглэл болон портын хувьд бүрэн хамгаалалттай гадаад интернэтийг хүлээн авч Монгол Улсын гадаад интернэтийн зах зээлийн 85 орчим хувийг хамгаалалттай гадаад интернэтээр хангаж байна. Мөн хэрэглэгч байгууллагууддаа газарзүйн таатай орчныг бүрдүүлэх зорилгоор өөр өөр байршил бүхий POP1 & POP2 сүлжээний удирлагын төвүүдийг 24/7 цагийн хяналттай ажиллуулж буй.[[Файл:Unbat6.jpg|thumb|500x400px |Жемнэт ХХК-ны хамт олны төлөөлөл.]] Тус компанид ажилдаа дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилчид Монголын ард түмэндээ Дэлхийн оюуны их сангаас мэдээлэл авах, хэрэглэх өргөн боломжийг олгохоор Гадаад интернэтийг чанартай, найдвартай, хямд үнээр хүргэхийг зорин ажиллаж байна. hqdptr8mfs1e7u3emetmtheci8b8lwl 0 146535 862949 861492 2026-07-23T20:40:44Z BaldiBear 103637 862949 wikitext text/x-wiki '''"Гурван найз"''' - Монголын 40 ангит телевизийн олон ангит инээдмийн кино 2014 онд [[Боловсрол суваг|Боловсрол суваг телевиз]] болон Эмоци продакшн хамт бүтээсэн юм. [[File:1db1efb2351fd50510daaa31922ceeba1a27c3ee (1).jpg|thumb|Гурван найз постер]] == Киноны тухай == “Гурван найз” инээдмийн цуврал нь Солонгосын MBC телевизээр 10 гаруй жилийн өмнө гарч байсан ижил нэртэй киноны Монгол хувилбар юм. Солонгосын MBC телевизийн бүтээл “Гурван найз” кино 2000 онд дэлгэцнээ гарч, хөгжилтэй, хөгтэй залуусын түүх тухайн үедээ үзэгчдийг нэлээдгүй хөгжөөж чадсан гэдэг. Солонгосын “Гурван найз” киноны хамгийн ухаалаг нь болох эмч залуу Чон Ун Иний дүрийг манай кинонд [[Юнител|Юнител компанийн]] ажилтан Төгөлдөр болгон өөрчилжээ. Харин байнга л бүтэлгүйтэж бусдыгаа хөгжөөж явдаг алиа залуу Пак Сан Мёны дүрийг гэнэн цайлган, сайхан сэтгэлтэй Санчир, фитнесийн багш Юн Да Хүний дүрийг хүүхэмсэг залуу Цэкү/Цэрэндалай болгон өөрчилсөн байна. Ямар ч асуудал үл салгах үүрдийн нөхөрлөл, хайр дурлалын төлөөх хөгжилтэй атлаа ширүүн тэмцэл, амьдралыг үргэлж өөдрөгөөр хардаг залуусын түүх гээд эрч хүч бэлэглэх хөгжилтэй бүхнийг “Гурван найз” кинонд өгүүлдэг байна. Ямар ч асуудал үл салгах үүрдийн нөхөрлөл, хайр дурлалын төлөөх хөгжилтэй атлаа ширүүн тэмцэл, бүтэлгүй гурван найзын аз жаргал, адал явдлыг харуулсан кино. 2015 онд "[[Гурван найз: Яасан байх нь уу?]]" хэмээх бүрэн хэмжээний уран сайхны киногоор энэ олон ангит киноны үргэлжлэл хийсэн юм. Дараа нь 2017 онд "Гурван найз: Эргэж ирсэн нь" хэмээх дахиад уран сайхны киногоор үргэлжлэл хийсэн. == Гурван найзын тухай == Тэгвэл олон ангит кинотай хамт байх үзэгчид маань одооноос гурван найзтай илүү дотно танилцах хэрэгтэй болжээ. === Төгөлдөр === Энэ бол Төгөлдөр (жүжигчин О.Тэмүүжин). Ямар ч багт залан чиглүүлэгч, удирдагч гэж байдаг даа. Төгөлдөрийг манай гурван найзын удирдагч нь бас ээж нь ч, аав нь ч гэж хэлж болно. Багаасаа онц сурлагатан, гавал толгой байсан тэрээр одоо ч гэсэн найзуудынхаа дунд хамгийн про нь. === Санчир === Харин энэ бол Санчир (жүжигчин Д.Түвшинтөр). Жинхэнэ будлианы эзэн гэж хэлж болно. Түүн шиг сайхан сэтгэлтэй хүнийг одоо үед олоход хэцүү шүү. Тийм ч учраас үзэсгэлэнтэй найз бүсгүйтэй. Эгчийнхээ гар дээр эрхэлж өссөн тэрээр найзуудынхаа дунд ч хамгийн эрх, гэнэн цайлган, үрэлгэн нь. Бас мэдээж үнэхээр хөгжилтэй нэгэн. === Цэкү/Цэрэндалай === Энэ бол Цэкү (жүжигчин Г.Анхбаяр). Бүтэн нэр нь Цэрэндалай. Хэдийгээр тийм сайхан нэртэй биш ч гэсэн тэр үргэлж бүсгүйчүүдийг араасаа хуйлруулж байдаг сайхан залуу. Багаасаа өнчирч хоцорсон ч амьдралд гуньж гутардаггүй, сэргэлэн зантай. Тэр бол саваагүй, алиа бас нэлээд хүүхэмсэг нэгэн. Ингээд бид гурван найзтайгаа танилцчихлаа. == Жүжигчид == === Гол дүрүүд === * ''Төгөлдөр'' — [[Одхүүгийн Тэмүүжин|О.Тэмүүжин]] (Тэмка) * ''Санчир'' — [[Довдонгийн Түвшинтөр|Д.Түвшинтөр]] (Төтө) * ''Цэкү'' / ''Цэрэндалай'' — [[Ганболдын Анхбаяр|Г.Анхбаяр]] (Анхаа) === Бусад === * Сарнай — [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] (Цэкүгийн найз бүсгүй) * Баасан — [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] (Санчирын ах/Паабын захирал) * Цэцэгээ — Ш.Алтанцэцэг (Санчирын эгч) * Мөөгий — Б.Ариунцэцэг (Төгөлдөрийн найз бүсгүй) * Ганаа — Т.Энэрэл (Төгөлдөрийн дүү) * Энэрэл — [[Баатарын Баярмаа|Б.Баярмаа]] (Санчирын найз бүсгүй) == Киноны дуу == {{Track listing | extra_column = Уран бүтээлч | title1 = Stay | extra1 = A Sound | length1 = 3:33 | title2 = Хайж явсан уу? | extra2 = The Highway | length2 = 3:30 }} [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Монгол кинонууд]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] [[Ангилал:Олон ангит кино]] [[Ангилал:2014 оны кино]] 0h1evn2s50obvx32jo3shaqgnh7n9ds 0 146572 862982 857983 2026-07-24T04:06:00Z CommonsDelinker 211 Тарган_нуур.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No license since 16 July 2026. 862982 wikitext text/x-wiki '''Тарган нуур '''нь [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгийн [[Рэнчинлхүмбэ сум]]ын 2-р багийн нутагт байрладаг. [[Шишгэд гол|Шишхэд гол]]ын сав газарт байрлах тус нуур нь далайн түвшнээс дээш 1536 метр өндөрт орших ба 9.3 км орчим урт, 4.5 км орчим өргөнтэй жигд бус дүрс зүйн хэлбэртэй нуур юм. Нуурын ус усан мандлын талбайн хэмжээ 21.2 км2 байдаг ба Рэнчинлхүмбэ сумын хамгийн том нуурт тооцогддог. Тарган нуурын орчимд олон жилийн дундаж агаарын температур 4-8 ° байдаг ба 1-р сарын агаарын дундаж температур -50С°, 7-р сарын агаарын дундаж температур +30С° байдаг. Уур амьсгалын мужлалаар Тарган нуурын орчим нь нэн хахир өвөлтэй, чийглэгдүү хүйтэрвтэр зунтай бүсэд оршино. [[Ангилал:Рэнчинлхүмбэ сум]] [[Ангилал:Монголын нуур]] qutvwqu87s2uv37shuwi5s4okyhb9lf 0 147149 862901 862501 2026-07-23T13:24:59Z Nomin2jo2 106123 862901 wikitext text/x-wiki [[Далай вангаас цаадах гаригууд]] 1846 онд [[Далай ван]] гарагийг нээсний дараа, түүний тойрог замаас цаана өөр гараг оршиж магадгүй гэсэн томоохон таамаглал гарч иржээ. Түүнийг хайх ажил 19-р зууны дунд үеэс эхэлж,20-р зууны эхэнд "Персивал Лоуэлл"-ийн [[Х гараг]]ийн эрэл хайгуулаар үргэлжилсэн юм. Лоуэлл аварга том гаригууд, ялангуяа тэнгэрийн ван болон Далайн ван гаригийн тойрог замд ажиглагдсан зөрүүг тайлбарлахын тулд [[X гариг]]"-ийн таамаглалыг дэвшүүлжээ, тэрээр харагдахгүй байгаа ес дэх том гаригийн таталцлын хүч Тэнгэрийн ван гаригт нөлөөлж жигд бус байдлыг үүсгэсэн байж болзошгүй хэмээн таамагласан байна. 1930 онд Клайд Томбо Плуто гарагийг нээсэн нь Лоуэллийн таамгийг баталсан бөгөөд Плуто албан ёсоор ес дэх гараг хэмээн нэрлэгдсэн юм. Харин 1978 онд Плуто нь аварга гаригуудын хөдөлгөөнд мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлэхэд хэтэрхий жижиг болох нь тогтоогдож, улмаар арав дахь гарагийг хайх ажил богино хугацаанд өрнөв. 1990-ээд оны эхээр [[Voyager 2]] сансрын хөлгийн хэмжилтээр [[Тэнгэрийн ван]]гийн тойрог замын зөрүү нь Далай вангийн массыг бага зэрэг хэтрүүлэн тооцсонтой холбоотой байсан нь тогтоогдсоноор энэхүү хайгуул үндсэндээ зогссон юм. 1992 оноос хойш [[Плутотой]] төстэй эсвэл түүнээс ч илүү өргөн тойрог замтай олон жижиг мөсөн биетүүд нээгдсэнээр Плуто гараг хэвээр үлдэх үү, эсвэл [[Плутаг]] болон [[астероидтай]] адил түүний хөршүүдийг тусдаа ангилалд багтаах уу гэсэн маргаан өрнөсөн. Эдгээр биетийн зарим том гишүүдийг эхэндээ гараг гэж үзэж байсан боловч 2006 онд [[Олон улсын одон орон судлалын холбоо]] (IAU) Плуто болон түүнтэй төстэй хамгийн том биетүүдийг [[одой гараг]] гэж дахин ангилснаар, [[Далай ван]] Нарны аймгийн хамгийн алслагдсан гараг хэвээр үлджээ. Одон орон судлаачдын ихэнх нь анх таамаглаж байсан [[Х гараг]] оршдоггүй гэдэгтэй санал нийлдэг гэсэн ч Нарны аймгийн зах хэсэгт ажиглагдсан бусад хэвийн бус үзэгдлийг тайлбарлахын тулд хараахан илрээгүй өөр гараг байж болох тухай санааг зарим эрдэмтэд дахин дэвшүүлсэн байдаг. 2014 оны 3-р сарын байдлаар [[WISE]] сансрын дурангийн ажиглалтаар [[Санчир]] гарагтай ойролцоо хэмжээтэй (Дэлхийн массаас ойролцоогоор 95 дахин их) биет 10,000 астрономийн нэгж (AU) хүртэлх зайд, мөн [[Бархасбадь]] гарагтай ойролцоо хэмжээтэй (Дэлхийн массаас ойролцоогоор 318 дахин их) эсвэл түүнээс том биет 26,000 астрономийн нэгж (AU) хүртэлх зайд байх боломжийг үгүйсгэсэн байна. 3r0a1cbpl6whyzto1lse18dcizr0e7g 862904 862901 2026-07-23T13:44:06Z Nomin2jo2 106123 862904 wikitext text/x-wiki Далай вангаас цаадах гаригууд 1846 онд [[Далай ван]] гарагийг нээсний дараа, түүний тойрог замаас цаана өөр гараг оршиж магадгүй гэсэн томоохон таамаглал гарч иржээ. Түүнийг хайх ажил 19-р зууны дунд үеэс эхэлж,20-р зууны эхэнд "Персивал Лоуэлл"-ийн X гарагийн эрэл хайгуулаар үргэлжилсэн юм. Лоуэлл аварга том гаригууд, ялангуяа тэнгэрийн ван болон Далайн ван гаригийн тойрог замд ажиглагдсан зөрүүг тайлбарлахын тулд "Х гараг"-ийн таамаглалыг дэвшүүлжээ, тэрээр харагдахгүй байгаа ес дэх том гаригийн таталцлын хүч Тэнгэрийн ван гаригт нөлөөлж жигд бус байдлыг үүсгэсэн байж болзошгүй хэмээн таамагласан байна. 1930 онд Клайд Томбо Плуто гарагийг нээсэн нь Лоуэллийн таамгийг баталсан бөгөөд Плуто албан ёсоор ес дэх гараг хэмээн нэрлэгдсэн юм. Харин 1978 онд Плуто нь аварга гаригуудын хөдөлгөөнд мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлэхэд хэтэрхий жижиг болох нь тогтоогдож, улмаар арав дахь гарагийг хайх ажил богино хугацаанд өрнөв. 1990-ээд оны эхээр Voyager 2 сансрын хөлгийн хэмжилтээр [[Тэнгэрийн ван]]гийн тойрог замын зөрүү нь Далай вангийн массыг бага зэрэг хэтрүүлэн тооцсонтой холбоотой байсан нь тогтоогдсоноор энэхүү хайгуул үндсэндээ зогссон юм. 1992 оноос хойш Плутотой төстэй эсвэл түүнээс ч илүү өргөн тойрог замтай олон жижиг мөсөн биетүүд нээгдсэнээр Плуто гараг хэвээр үлдэх үү, эсвэл Плутаг болон астероидтай адил түүний хөршүүдийг тусдаа ангилалд багтаах уу гэсэн маргаан өрнөсөн. Эдгээр биетийн зарим том гишүүдийг эхэндээ гараг гэж үзэж байсан боловч 2006 онд Олон улсын одон орон судлалын холбоо (IAU) Плуто болон түүнтэй төстэй хамгийн том биетүүдийг одой гараг гэж дахин ангилснаар, [[Далай ван]] Нарны аймгийн хамгийн алслагдсан гараг хэвээр үлджээ. Одон орон судлаачдын ихэнх нь анх таамаглаж байсан Х гараг оршдоггүй гэдэгтэй санал нийлдэг гэсэн ч Нарны аймгийн зах хэсэгт ажиглагдсан бусад хэвийн бус үзэгдлийг тайлбарлахын тулд хараахан илрээгүй өөр гараг байж болох тухай санааг зарим эрдэмтэд дахин дэвшүүлсэн байдаг. 2014 оны 3-р сарын байдлаар WISE сансрын дурангийн ажиглалтаар [[Санчир]] гарагтай ойролцоо хэмжээтэй (Дэлхийн массаас ойролцоогоор 95 дахин их) биет 10,000 астрономийн нэгж (AU) хүртэлх зайд, мөн [[Бархасбадь]] гарагтай ойролцоо хэмжээтэй (Дэлхийн массаас ойролцоогоор 318 дахин их) эсвэл түүнээс том биет 26,000 астрономийн нэгж (AU) хүртэлх зайд байх боломжийг үгүйсгэсэн байна. f4z3rbaw8q48kvtip9fvaxtcdteiqbo 862905 862904 2026-07-23T13:45:14Z Nomin2jo2 106123 862905 wikitext text/x-wiki Далай вангаас цаадах гаригууд 1846 онд Далай ван гарагийг нээсний дараа, түүний тойрог замаас цаана өөр гараг оршиж магадгүй гэсэн томоохон таамаглал гарч иржээ. Түүнийг хайх ажил 19-р зууны дунд үеэс эхэлж,20-р зууны эхэнд "Персивал Лоуэлл"-ийн X гарагийн эрэл хайгуулаар үргэлжилсэн юм. Лоуэлл аварга том гаригууд, ялангуяа тэнгэрийн ван болон Далайн ван гаригийн тойрог замд ажиглагдсан зөрүүг тайлбарлахын тулд "Х гараг"-ийн таамаглалыг дэвшүүлжээ, тэрээр харагдахгүй байгаа ес дэх том гаригийн таталцлын хүч Тэнгэрийн ван гаригт нөлөөлж жигд бус байдлыг үүсгэсэн байж болзошгүй хэмээн таамагласан байна. 1930 онд Клайд Томбо Плуто гарагийг нээсэн нь Лоуэллийн таамгийг баталсан бөгөөд Плуто албан ёсоор ес дэх гараг хэмээн нэрлэгдсэн юм. Харин 1978 онд Плуто нь аварга гаригуудын хөдөлгөөнд мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлэхэд хэтэрхий жижиг болох нь тогтоогдож, улмаар арав дахь гарагийг хайх ажил богино хугацаанд өрнөв. 1990-ээд оны эхээр Voyager 2 сансрын хөлгийн хэмжилтээр [[Тэнгэрийн ван]]гийн тойрог замын зөрүү нь Далай вангийн массыг бага зэрэг хэтрүүлэн тооцсонтой холбоотой байсан нь тогтоогдсоноор энэхүү хайгуул үндсэндээ зогссон юм. 1992 оноос хойш Плутотой төстэй эсвэл түүнээс ч илүү өргөн тойрог замтай олон жижиг мөсөн биетүүд нээгдсэнээр Плуто гараг хэвээр үлдэх үү, эсвэл Плутаг болон астероидтай адил түүний хөршүүдийг тусдаа ангилалд багтаах уу гэсэн маргаан өрнөсөн. Эдгээр биетийн зарим том гишүүдийг эхэндээ гараг гэж үзэж байсан боловч 2006 онд Олон улсын одон орон судлалын холбоо (IAU) Плуто болон түүнтэй төстэй хамгийн том биетүүдийг одой гараг гэж дахин ангилснаар, Далай ван Нарны аймгийн хамгийн алслагдсан гараг хэвээр үлджээ. Одон орон судлаачдын ихэнх нь анх таамаглаж байсан Х гараг оршдоггүй гэдэгтэй санал нийлдэг гэсэн ч Нарны аймгийн зах хэсэгт ажиглагдсан бусад хэвийн бус үзэгдлийг тайлбарлахын тулд хараахан илрээгүй өөр гараг байж болох тухай санааг зарим эрдэмтэд дахин дэвшүүлсэн байдаг. 2014 оны 3-р сарын байдлаар WISE сансрын дурангийн ажиглалтаар [[Санчир]] гарагтай ойролцоо хэмжээтэй (Дэлхийн массаас ойролцоогоор 95 дахин их) биет 10,000 астрономийн нэгж (AU) хүртэлх зайд, мөн [[Бархасбадь]] гарагтай ойролцоо хэмжээтэй (Дэлхийн массаас ойролцоогоор 318 дахин их) эсвэл түүнээс том биет 26,000 астрономийн нэгж (AU) хүртэлх зайд байх боломжийг үгүйсгэсэн байна. c7cxdbtllldp2iiiq1bijkz9mx4epaq 0 147190 862889 862620 2026-07-23T12:58:10Z ~2026-41178-99 106221 862889 wikitext text/x-wiki Түрүүлсэн:Баярсайханы Орхонбаяр У.АР Үзүүрлэсэн:Баярхүүгийн Бат-өлзий У.З Шөвгийн 4:Намсрайжавын Батсуурь Дар.А Шөвгийн 4:Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл У.З ki9lfbozfz3ayszved0kdez41qugrfe 862892 862889 2026-07-23T13:02:25Z ~2026-41178-99 106221 /* */ 862892 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 862893 862892 2026-07-23T13:03:16Z ~2026-41178-99 106221 /* */ 862893 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" !Түрүү |У.Ар [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] |} fcqbbeysh47b6ugkcsax17sk23x9p2y 862894 862893 2026-07-23T13:04:16Z ~2026-41178-99 106221 /* */ 862894 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" !Түрүү |У.Ар [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] |} {| class="wikitable" ! colspan="2" |Тэмцээний статистик |- !Даян Аварга цол хүртсэн |1 |} tn0ldeu6jk31g4zpkvsqji05oq1ot6c 862895 862894 2026-07-23T13:08:02Z ~2026-41178-99 106221 /* */ 862895 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" !Түрүү |У.Ар [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] |} {| class="wikitable" ! colspan="2" |Тэмцээний статистик |- !Даян Аварга цол хүртсэн |1 |} {{Mongolian Wrestling Tournament 512/Start|2024 оны Улсын наадмын бөхийн барилдааны шөвгөрсөн бөхчүүд<ref>{{cite web | title=2024 оны Улсын наадмын бөхийн барилдаан | url=https://www.devjee.mn/t/t3fIt8hhqU1ZRB9R65dZ/round/5/matches | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512||||||||||}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|1|NL|Сэлэнгэ|Баярсайханы Орхонбаяр||||||NWC}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|4|NC|Увс|Пүрэвийн Бүрэнтөгс|||Эрдэнэбилэгийн Ууганбаяр|Мөнхцэнгэлийн Амарсанаа|Гансүхийн Хишигбат|HS2}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|4|NF|Төв|Доржхандын Хүдэрбулга|||Оргихын Хангай|Лхагвасүрэнгийн Энхсаруул|Ганболдын Төрмөнхт|NE}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|8|NC|Ховд|Оргихын Хангай||||Даваадоржийн Төрболд|Мягмаржаргалын Эрхэмбаяр|UuZ}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|8|NH|Ховд|Ганбаатарын Ганхуяг||||Төрбатын Довчинсэмбээ|Даваасүрэнгийн Аззаяа|UuZ}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|8|NF|Төв|Эрдэнэбилэгийн Ууганбаяр||||Эрдэнэхүүгийн Мөнхжаргал|Пүрэвдоржийн Хүрэлбаатар|NH}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|8|AL|Говь-Алтай|Тогтохмэндийн Сайханжаргал||||Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл|Батнасангийн Гончигдамба|NH}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|16|NE|Ховд|Баатархүүгийн Пүрэвсайхан|||||Мөнхбадрахын Буяндэлгэр|OoI}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|16|NE|Завхан|Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл|||||Мөнхбадрахын Буяндэлгэр|UN}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|16|AL|Сэлэнгэ|Даваадоржийн Төрболд|||||Доржийн Анар|NF}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|16|AL|Завхан|Мөнхцэнгэлийн Амарсанаа|||||Баярхүүгийн Бат-Өлзий|NF}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|16|AL|Архангай|Эрдэнэхүүгийн Мөнхжаргал|||||Батсүхийн Зоригтбаатар|NF}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|16|AL|Өвөрхангай|Төрбатын Довчинсэмбээ|||||Хүрэл-Очирын Гантулга|NF}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|16|AL|Ховд|Галбадрахын Дармаажанцан|||||Ганзоригийн Жамбалдорж|NF}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512|16|AL|Увс|Лхагвасүрэнгийн Энхсаруул|||||Цэвээнпүрэвийн Төмөрцоож|NF}} {{Mongolian Wrestling Tournament 512/End}} 3k392ox26dtd109cu3u651jznztqf1p 862896 862895 2026-07-23T13:09:12Z ~2026-41178-99 106221 /* */ 862896 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" !Түрүү |У.Ар [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] |} {| class="wikitable" ! colspan="2" |Тэмцээний статистик |- !Даян Аварга цол хүртсэн |1 |} tn0ldeu6jk31g4zpkvsqji05oq1ot6c 862898 862896 2026-07-23T13:20:11Z ~2026-41178-99 106221 /* */ 862898 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" !Түрүү |У.Ар [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] |} {| class="wikitable" ! colspan="2" |Тэмцээний статистик |- !Даян Аварга цол хүртсэн |1 |} Тулгар төрийн 2236 жилийн ой, Их Монгол улсын 820 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 105 жилийн ой, Үндэсний бөхийн барилдаанд 1024 бөх идэрийн жавхааг гайхуулж барилдсанаас Улсын Арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] 10 даван түрүүлж,Улсын Заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Баярхүүгийн Бат-Өлзий 9 даван үзүүрлэжээ]]<ref>{{Cite web |title=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан |url=https://www.devjee.mn/t/Ig8JkrFWQu66avDx2EPG/round/1/matches |access-date=2026-07-23 |website=www.devjee.mn}}</ref> an8l9thkd5ichwl6e2gg4wwtyu25yj2 862899 862898 2026-07-23T13:20:47Z ~2026-41178-99 106221 /* */ 862899 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" !Түрүү |У.Ар [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] |} {| class="wikitable" ! colspan="2" |Тэмцээний статистик |- !Даян Аварга цол хүртсэн |1 |} Тулгар төрийн 2235 жилийн ой, Их Монгол улсын 820 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 105 жилийн ой, Үндэсний бөхийн барилдаанд 1024 бөх идэрийн жавхааг гайхуулж барилдсанаас Улсын Арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] 10 даван түрүүлж,Улсын Заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Баярхүүгийн Бат-Өлзий 9 даван үзүүрлэжээ]]<ref>{{Cite web |title=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан |url=https://www.devjee.mn/t/Ig8JkrFWQu66avDx2EPG/round/1/matches |access-date=2026-07-23 |website=www.devjee.mn}}</ref> itoqw8guzwabg3i45kzftl1ph7l8vez 0 147238 862909 862759 2026-07-23T14:15:03Z Barsaa12 106125 862909 wikitext text/x-wiki '''Нано анагаах ухаан''' нь нанотехнологийг анагаах ухаанд хэрэглэх салбар бөгөөд наноматериалын эмнэлгийн хэрэглээ, биологийн төхөөрөмжүүдээс эхлээд наноэлектроник биомэдрэгч болон молекулын нанотехнологийн ирээдүйн хэрэглээ хүртэл өргөн хүрээг хамардаг. Энэ нь ойрын ирээдүйд судалгаанд ашиглах үнэ цэнэтэй хэрэгслүүд болон эмнэлзүйн практикт ашиглах боломжтой төхөөрөмжүүдийг хөгжүүлэхийг зорьдог. [[Нанотехнологи]]йг анагаах ухаанд ашиглахын гол давуу тал нь биологийн системтэй эсийн болон молекулын түвшинд харилцан үйлчилж, өндөр нарийвчлалтай эмчилгээ хийх боломжийг олгодогт оршино. Жишээлбэл, нанобөөмсийг хорт хавдрын эсүүдэд хими эмчилгээний эмийг эрүүл эдэд бараг нөлөөлөхгүйгээр шууд хүргэхээр зохион бүтээж болох бөгөөд ингэснээр гаж нөлөөг мэдэгдэхүйц бууруулдаг. Эмийн хүргэлтээс гадна нано анагаах ухаан нь нано хэмжээний тодосгогч бодис ашиглан өвчнийг уламжлалт аргуудаас хавьгүй эрт үе шатанд илрүүлэх дэвшилтэт дүрс оношилгооны аргуудыг хамардаг. Мөн эдийн инженерчлэл болон гэмтсэн эрхтнийг нөхөн сэргээхэд ашиглах боломжтой биед нийцтэй наноматериалуудыг хөгжүүлэх чиглэлээр идэвхтэй судалгаа хийгдэж байна. pq583vvuc3ymtysvf33qf6rrc6nlqyb 0 147245 862912 862756 2026-07-23T14:26:45Z Barsaa12 106125 862912 wikitext text/x-wiki '''Нүүрстөрөгчийн нано хоолойн орны нөлөөт транзистор''' нь сувгийн материал болгон ердийн цул цахиурын оронд ганц [[нүүрстөрөгчийн нано хоолой]]г эсвэл олон нано хоолойг зэрэгцүүлэн байрлуулсан бүтцийг ашигладаг транзистор юм. Өвөрмөц физик шинж чанарынхаа ачаар нүүрстөрөгчийн нано хоолой нь цахилгааныг онцгой сайн дамжуулж, уламжлалт зэс болон цахиур материалаас хавьгүй их хэмжээний цахилгаан гүйдэл дамжуулах чадвартай. Энэхүү технологи нь стандарт цахиур чипүүд жижигрүүлэлтийн үндсэн физик хязгаарт ойртож буй энэ үед хагас дамжуулагчийн инженерчлэлийн салбарт томоохон дэвшил авчрах боломжтой гэж үзэгддэг. Нүүрстөрөгчийн нано хоолойг транзисторын загварт ашигласнаар инженерүүд илүү өндөр хурдтай ажиллахын зэрэгцээ маш бага цахилгаан эрчим хүч зарцуулж, бага хэмжээний хаягдал дулаан ялгаруулдаг бичил процессоруудыг бүтээх боломжтой. Гэвч үйлдвэрлэлийн гол инженерчлэлийн бэрхшээл нь олон сая микроскоп хэмжээтэй нано хоолойг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх явцад хэлхээний хавтан дээр өндөр нарийвчлалтай зэрэгцүүлэн байрлуулах, мөн хагас дамжуулагч шинжтэй нано хоолойг металл шинжтэй нано хоолойноос нь ялгах явдал юм. Эдгээр үйлдвэрлэлийн бэрхшээлүүдийг үл харгалзан энэхүү технологи нь дараагийн үеийн тооцооллын дэд бүтцэд ашиглагдах хамгийн ирээдүйтэй технологуудын нэг хэвээр байна. oxd5ct8oo07hx8sdtlir3uhux1nde7d 10 147248 862907 862793 2026-07-23T14:08:08Z HapHaxion 47547 862907 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Об | flag alias = Drapeau fr département Aube.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Aube.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} t63jbk7rlgveenqjiao3n6qmhb2te4p 0 147304 862908 2026-07-23T14:11:42Z Nomin2jo2 106123 Хуудас үүсгэв: "Нанотехнологийн түүх нь [[нанотехнологи]] хэмээх өргөн хүрээтэй салбарт хамаарах үзэл баримтлал болон туршилтын судалгааны хөгжлийг өгүүлдэг. Хэдийгээр нанотехнологи нь шинжлэх ухааны судалгааны харьцангуй шинэ салбар боловч түүний үндсэн ойлголт, үз..." 862908 wikitext text/x-wiki Нанотехнологийн түүх нь [[нанотехнологи]] хэмээх өргөн хүрээтэй салбарт хамаарах үзэл баримтлал болон туршилтын судалгааны хөгжлийг өгүүлдэг. Хэдийгээр нанотехнологи нь шинжлэх ухааны судалгааны харьцангуй шинэ салбар боловч түүний үндсэн ойлголт, үзэл санаа нь илүү урт хугацааны туршид хөгжиж ирсэн юм. 1980-аад онд нанотехнологи бие даасан шинжлэх ухааны чиглэл болон хөгжихөд 1981 онд [[сканнердах туннелийн микроскоп]] зохион бүтээгдсэн, 1985 онд [[фуллерен]] нээгдсэн зэрэг туршилтын чухал дэвшлүүд, мөн 1986 онд хэвлэгдсэн [[Engines of Creation]] номоор нанотехнологийн зорилго, үзэл баримтлалыг тодорхойлж, олон нийтэд түгээн дэлгэрүүлсэн явдал чухал нөлөө үзүүлсэн. 2000-аад оны эхээр нанотехнологийн талаарх олон нийтийн мэдлэг, сонирхол эрс нэмэгдэж, энэхүү технологийн боломжит үр нөлөө болон [[молекулын нанотехнолог]]ийг дэмжигчдийн төсөөлсөн хэрэглээ бодитоор хэрэгжих боломжтой эсэх талаар өргөн хүрээний маргаан өрнөсөн мөн засгийн газрууд нанотехнологийн судалгаа, хөгжүүлэлтийг дэмжих зорилгоор [[хөрөнгө оруулалт]] хийж, санхүүжилтийг нэмэгдүүлжээ. Мөн 2000-аад оны эхэн үеэс [[нанотехнологийн арилжааны]] хэрэглээнүүд бий болсон боловч эдгээр нь голчлон [[наноматериал]]ын ердийн хэрэглээнд хязгаарлагдаж байсан бөгөөд өргөн хүрээний хэрэглээнд хараахан хүрээгүй байв. or0ribsf8m6etunqyqepyey4f9ewqwd 862911 862908 2026-07-23T14:22:42Z Nomin2jo2 106123 862911 wikitext text/x-wiki Нанотехнологийн түүх нь [[нанотехнологи]] хэмээх өргөн хүрээтэй салбарт хамаарах үзэл баримтлал болон туршилтын судалгааны хөгжлийг өгүүлдэг. Хэдийгээр нанотехнологи нь шинжлэх ухааны судалгааны харьцангуй шинэ салбар боловч түүний үндсэн ойлголт, үзэл санаа нь илүү урт хугацааны туршид хөгжиж ирсэн юм. 1980-аад онд нанотехнологи бие даасан шинжлэх ухааны чиглэл болон хөгжихөд 1981 онд сканнердах туннелийн микроскоп зохион бүтээгдсэн, 1985 онд [[фуллерен]] нээгдсэн зэрэг туршилтын чухал дэвшлүүд, мөн 1986 онд хэвлэгдсэн Engines of Creation номоор нанотехнологийн зорилго, үзэл баримтлалыг тодорхойлж, олон нийтэд түгээн дэлгэрүүлсэн явдал чухал нөлөө үзүүлсэн. 2000-аад оны эхээр нанотехнологийн талаарх олон нийтийн мэдлэг, сонирхол эрс нэмэгдэж, энэхүү технологийн боломжит үр нөлөө болон молекулын нанотехнологийг дэмжигчдийн төсөөлсөн хэрэглээ бодитоор хэрэгжих боломжтой эсэх талаар өргөн хүрээний маргаан өрнөсөн мөн засгийн газрууд нанотехнологийн судалгаа, хөгжүүлэлтийг дэмжих зорилгоор [[хөрөнгө оруулалт]] хийж, санхүүжилтийг нэмэгдүүлжээ. Мөн 2000-аад оны эхэн үеэс нанотехнологийн арилжааны хэрэглээнүүд бий болсон боловч эдгээр нь голчлон наноматериалын ердийн хэрэглээнд хязгаарлагдаж байсан бөгөөд өргөн хүрээний хэрэглээнд хараахан хүрээгүй байв. t7bv3gaf7sll2z4diofhw2b7yzevjim 10 147305 862913 2026-07-23T14:35:14Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Эн | flag alias = Flag of Ain variant.svg | flag alias-alternate = Flag of Ain.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Ain.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = alternate | var2 = logo </noinclude> }}" 862913 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Эн | flag alias = Flag of Ain variant.svg | flag alias-alternate = Flag of Ain.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Ain.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = alternate | var2 = logo </noinclude> }} b9zglpn9qr11b6psgd0pn1t3plx28re 10 147306 862914 2026-07-23T14:36:01Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Алье | flag alias = Drapeau fr département Allier.svg | flag alias-logo = Flag of Allier Department.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862914 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Алье | flag alias = Drapeau fr département Allier.svg | flag alias-logo = Flag of Allier Department.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} r7eiiv42mapwltcwzhpt6wc22m3vdi0 10 147307 862915 2026-07-23T14:36:38Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Ардеш | flag alias = Flag of Ardèche.svg | flag alias-alternate = Drapeau fr département Ardèche.svg | flag alias-logo = Flag of Ardèche Department.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = alternate | var2 = logo </noinclude> }}" 862915 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Ардеш | flag alias = Flag of Ardèche.svg | flag alias-alternate = Drapeau fr département Ardèche.svg | flag alias-logo = Flag of Ardèche Department.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = alternate | var2 = logo </noinclude> }} 3y4ecfzp27i8mr3ukiyefvej7u9y0tx 10 147308 862916 2026-07-23T14:37:09Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Канталь | flag alias = Drapeau fr département Cantal.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Cantal.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862916 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Канталь | flag alias = Drapeau fr département Cantal.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Cantal.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} 18hgqdcjxbxbnv0d6b29schq2mrva8a 10 147309 862917 2026-07-23T14:37:41Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Дром | flag alias = Drapeau département fr Drôme.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Drôme.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862917 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Дром | flag alias = Drapeau département fr Drôme.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Drôme.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} 88ug28euyvgwwdefc2smj2cd6mj43qp 10 147310 862918 2026-07-23T14:38:24Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Дээд Луар | flag alias = Drapeau département fr Haute-Loire.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | redir1 = Upper-Loire | redir2 = Upper Loire | redir3 = Haute Loire </noinclude> }}" 862918 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Дээд Луар | flag alias = Drapeau département fr Haute-Loire.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | redir1 = Upper-Loire | redir2 = Upper Loire | redir3 = Haute Loire </noinclude> }} 45zu54y0bxaf48pp135vz5659rpe7mj 0 147311 862919 2026-07-23T14:38:32Z Д.Төгөлдөр 106097 Хуудас үүсгэв: "== Харьцуулсан геномик == Харицуулсан геномик нь биологийн судалгаанд эрчимтэй явагдаж байгаа чиглэл бөгөөд өөр өөр амьд биетүүдийг харьцуулан тэдний хувьслын харилцаа, үйл ажиллагааны ялгаа болон төрөл зүйлсийн хоорондох генийн ялгааг судалдаг. Янзан..." 862919 wikitext text/x-wiki == Харьцуулсан геномик == Харицуулсан геномик нь биологийн судалгаанд эрчимтэй явагдаж байгаа чиглэл бөгөөд өөр өөр амьд биетүүдийг харьцуулан тэдний хувьслын харилцаа, үйл ажиллагааны ялгаа болон төрөл зүйлсийн хоорондох генийн ялгааг судалдаг. Янзан бүрийн амьд биетээс бүтэн ДНХ дарааллыг авч эгнүүлэн дүн шинжилгээ хийхэд, судлаачид хэдэн сая жилийн өмнө харилцан уялдаатай генетикийн бүсүүд өөрчлөгдөөгүй үлдсэн байсныг чухал биологийн үйл ажиллагаа хэмээн илэрхийлнэ. Эсрэгээрээ, ойролцоо хамааралтай төрөл зүйлсийн дундуур байх мэдэгдэхүйц ялгаатай бүсийг таньж мэдэх нь генетик механизмийн талаар их чухал ойлголт өгдөгв Генетик механизм нь дасан зохицол, төрөл зүйл мөн өвчинд өртөмтгий байдлыг удирддаг. Энэ тооцооллын арга нь бидний геном хувьсгалын ойлголтыг сайжруулж, генийн тэмдэглэгээний нарийвчлалыг өсгөн нэмэгдүүлэх ба хүний өвчинтэй холбоотой генийг загвар амьд биеттэй холбон тодорхойлоход тусалжээ. hebfknfuj65bxdbkysfg5eonlxsjq9v 10 147312 862920 2026-07-23T14:39:03Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Дээд Савой | flag alias = Proposition de drapeau fr département Haute-Savoie.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} }}<noinclude> </noinclude>" 862920 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Дээд Савой | flag alias = Proposition de drapeau fr département Haute-Savoie.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} }}<noinclude> </noinclude> 75ejk6kzkcvm3cxo6ndo4n29785144f 10 147313 862921 2026-07-23T14:39:54Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Изер | flag alias = Flag of Isère.svg | flag alias-alternate = Drapeau non-officiel département fr Isère.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = alternate </noinclude> }}" 862921 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Изер | flag alias = Flag of Isère.svg | flag alias-alternate = Drapeau non-officiel département fr Isère.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = alternate </noinclude> }} 77bwl37zkiwj8cyqnnh4kfmuidf4ckh 10 147314 862922 2026-07-23T14:40:32Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Луар (департамент) | shortname alias = Луар | flag alias = Drapeau fr département Loire.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Loire.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862922 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Луар (департамент) | shortname alias = Луар | flag alias = Drapeau fr département Loire.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Loire.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} 9scvvqkh2omfmwd5xg5rz53wrrqo3du 10 147315 862923 2026-07-23T14:42:15Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Их Лион | flag alias = Bannière de Lyon.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Grand Lyon.svg | flag alias-text = Métropole de Lyon Text Logo.jpg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo | var2 = text | redir1 = Grand Lyon | redir2 = Greater Lyon | redir3 = Métropole de Lyon | redir4 = Lyon Métropole | redir5 = Lyon Metropolis <..." 862923 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Их Лион | flag alias = Bannière de Lyon.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Grand Lyon.svg | flag alias-text = Métropole de Lyon Text Logo.jpg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo | var2 = text | redir1 = Grand Lyon | redir2 = Greater Lyon | redir3 = Métropole de Lyon | redir4 = Lyon Métropole | redir5 = Lyon Metropolis </noinclude> }} f66th7ec879kma8zpgza0l63xakvs2y 10 147316 862924 2026-07-23T14:46:21Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Пюи-де-Дом | flag alias = Drapeau proposé pour le département Puy-de-Dôme.svg | flag alias-logo = Flag of Puy-de-Dôme Department.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862924 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Пюи-де-Дом | flag alias = Drapeau proposé pour le département Puy-de-Dôme.svg | flag alias-logo = Flag of Puy-de-Dôme Department.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} hk4ec2u0aejluigusmgpxnmsx5djf61 10 147317 862925 2026-07-23T14:47:02Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Рон (департамент) | flag alias = Flag of Rhône.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} }}<noinclude> </noinclude>" 862925 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Рон (департамент) | flag alias = Flag of Rhône.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} }}<noinclude> </noinclude> fgpza19y1rycqdj0wbfnzkh530zv5q2 0 147318 862926 2026-07-23T14:47:15Z Puuuujiikaaa 106106 Хуудас үүсгэв: "Генетикээр өөрчлөгдсөн организм Генетикээр өөрчлөгдсөн организм гэдэг нь генийн инженерчлэлийн аргаар генетик материалыг нь өөрчилсөн ямар ч организм юм. ГӨО- ийн нарийн тодорхойлолт болон юуг "генетикээр өөрчлөгдсөн'' гэж үзэх нь ялгаатай байдаг ч ха..." 862926 wikitext text/x-wiki Генетикээр өөрчлөгдсөн организм Генетикээр өөрчлөгдсөн организм гэдэг нь генийн инженерчлэлийн аргаар генетик материалыг нь өөрчилсөн ямар ч организм юм. ГӨО- ийн нарийн тодорхойлолт болон юуг "генетикээр өөрчлөгдсөн'' гэж үзэх нь ялгаатай байдаг ч хамгийн түгээмэл тодорхойлолт нь: организмыг "байгалийн замаар харилцан үржих болон/эсвэл байгалийн рекомбинацийн замаар үүсэхгүй байдлаар" өөрчилснийг хэлнэ. Ургамал,амьтан,микро организм зэрэг маш олон төрлийн организмыг генетикээр өөрчилдөг. Генетикийн өөрчлөлт нь шинэ ген нэвтрүүлэх, байгаа генийг сайжруулах,өөрчлөх, эсвэл унтраах зэргийг агуулж болно. Зарим генетик өөрчлөлтөд нэг зүйлийн дотор буюу төрөл зүйл хоорондоо, бүр аймгуудын хооронд ч ген шилжүүлдэг. Трансген организм үүсгэхийн тулд генийн инженерүүд эзэн организмд оруулах генийг ялган авч, бусад генетик элементүүдтэй хослуулан , ихэвчлэн промотор,терминатор бүс, сонголтын маркер зэргийг агуулсан олон үе шаттай процессоор эзэн органмзмд шингээдэг. [[Генетик]] 62mjdev3px6f1gkxd6f0tvmg4ttuo6n 10 147319 862927 2026-07-23T14:48:59Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Савой (департамент) | shortname alias = Савой | flag alias = Proposition de drapeau fr département Savoie.svg | flag alias-historic = Flag of Savoie.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = historic </noinclude> }}" 862927 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Савой (департамент) | shortname alias = Савой | flag alias = Proposition de drapeau fr département Savoie.svg | flag alias-historic = Flag of Savoie.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = historic </noinclude> }} a0me5j37dijxvevdzkcwb20vqmhptis 10 147320 862929 2026-07-23T15:01:50Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Эна (департамент) | flag alias = Drapeau fr département Aisne.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Aisne.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862929 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Эна (департамент) | flag alias = Drapeau fr département Aisne.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Aisne.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} ey4iuuzfqrgcba5xqvyjrjnejj0puv6 10 147321 862930 2026-07-23T15:03:04Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Нор (департамент) | flag alias = Generic flag of Nord-Pas-de-Calais.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Nord.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862930 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Нор (департамент) | flag alias = Generic flag of Nord-Pas-de-Calais.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Nord.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} 9c59648t0a1f6nnkhn03clxta0n5ybj 10 147322 862931 2026-07-23T15:03:47Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Уаза | flag alias = Drapeau fr département Oise.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Oise.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862931 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Уаза | flag alias = Drapeau fr département Oise.svg | flag alias-logo = Flag of the Department of Oise.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} cg99pmn613ar6tx06y0doiaqjfbojl3 10 147323 862932 2026-07-23T15:04:28Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Па-де-Кале | flag alias = Unofficial Flag of Pas-De-Calais.svg | flag alias-logo = Flag of Pas-de-Calais Department.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }}" 862932 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Па-де-Кале | flag alias = Unofficial Flag of Pas-De-Calais.svg | flag alias-logo = Flag of Pas-de-Calais Department.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} gehgtgvz4398adesldtkj07pbor341p 10 147324 862933 2026-07-23T15:06:13Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Сомм (департамент) | flag alias = Drapeau fr département Somme.svg | flag alias-logo1 = Flag of the Department of Somme (Variant 1).svg | flag alias-logo2 = Flag of the Department of Somme (Variant 2).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo1 | var2 = logo2 </noinclude> }}" 862933 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Сомм (департамент) | flag alias = Drapeau fr département Somme.svg | flag alias-logo1 = Flag of the Department of Somme (Variant 1).svg | flag alias-logo2 = Flag of the Department of Somme (Variant 2).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo1 | var2 = logo2 </noinclude> }} 3fdiuebumxpm63una6i710rrowncb9d 0 147325 862936 2026-07-23T15:41:39Z Puuuujiikaaa 106106 Хуудас үүсгэв: "Мөнгөн наночастиц гэдэг нь хэмжээ нь 1 нм-ээс 100нм хүртэлх мөнгөн наночастицыг хэлнэ. Ихэвчлэн "мөнгө" гэж нэрлэгддэг боловч зарим наночастицын бүтцэд гадаргуу-эзэлхүүний харьцаа өндөр байдгаас шалтгаалан их хэмжээний мөнгөн исэл агуулагддаг тул энгийн..." 862936 wikitext text/x-wiki Мөнгөн наночастиц гэдэг нь хэмжээ нь 1 нм-ээс 100нм хүртэлх мөнгөн наночастицыг хэлнэ. Ихэвчлэн "мөнгө" гэж нэрлэгддэг боловч зарим наночастицын бүтцэд гадаргуу-эзэлхүүний харьцаа өндөр байдгаас шалтгаалан их хэмжээний мөнгөн исэл агуулагддаг тул энгийн бөөн мөнгөнтэй адилгүй байдаг. Мөнгөн наночастиц олон янзын хэлбэртэй байж болно: Бөмбөрцөг хэлбэр хамгийн түгээмэл боловч куб,найман өнцөгт, зэс болон нимгэн хавтгай хэлбэрүүд ч бас түгээмэл тохиолддог.Хэрэглэх зориулалтаас хамааран коллиод хэлбэрээр бэлтгэдэг тул "коллиод мөнгө" гэдэг нэр гарч ирсэн байна. Мөнгөн наночастицын маш том гадаргуугийн талбай нь олон тооны лиганд буюу (холбогч бодис)-тай зэрэг холбогдох боломжийг олгодог. Мөнгөн наночастицын шинж чанар,эмчилгээнмй боломжит үр дүн,био аюулгүй байдал, био тархалтыг лаборатори болон амьтан дээрх судалгаагаар одоо ч судалж байгаа. '''Синтезийн аргууд''' Наночастиц үүсгэх хамгийн түгээмэл аргууд "нойтон хими"-ийн бөөмс эх бөөм үүсгэх процесс юм. Мөнгөний ионы комплекс ихэвчлэн AgNO3 эсвэл AgC1O4 бууруулагч бодисын тусламжтайгаар коллиод Ag болж бууралдах үед энэ нуклеаци явагддаг. Уусмалын концентраци хангалттай их болох үед,ялгарсан металл мөнгөн ионууд тогтвортой гадаргуу үүсгэхийн тулд нэгдэж эхэлдэг-учир нь бөөгнөрөл жижиг байх үед шинэ гадаргуу үүсгэхэд шаардагдах энерги ,чөлөөлөгдөх энергиэс их байдаг тул энергийн хувьд ашиггүй байдаг. 2q6ua509hmxz3kl8v62cvtutiok6u5x 0 147326 862937 2026-07-23T17:05:43Z Barsaa12 106125 Хуудас үүсгэв: "'''Эмийн геномик''' гэдэг нь хувь хүний генетикийн бүрдэл нь түүний бие махбод эмийн бодист хэрхэн хариу үйлдэл үзүүлэхэд нөлөөлдөг болохыг судалдаг шинжлэх ухааны салбар юм. Эм судлал болон геномикийг хослуулснаар энэхүү салбар нь хувь хүн бүрийн өвөрмө..." 862937 wikitext text/x-wiki '''Эмийн геномик''' гэдэг нь хувь хүний генетикийн бүрдэл нь түүний бие махбод эмийн бодист хэрхэн хариу үйлдэл үзүүлэхэд нөлөөлдөг болохыг судалдаг шинжлэх ухааны салбар юм. Эм судлал болон геномикийг хослуулснаар энэхүү салбар нь хувь хүн бүрийн өвөрмөц генетикийн онцлогт тохирсон оновчтой эм болон эмчилгээний аргуудыг хөгжүүлэхийг зорьдог. Тодорхой генийн хувилбарууд нь эмийн бодисын солилцоонд орох хурд, эм зорилтот молекултайгаа хэр үр дүнтэй холбогдох, мөн өвчтөнд хүнд хэлбэрийн гаж нөлөө илрэх эсэхэд ихээхэн нөлөөлдөг. Уламжлалт хүн бүрт ижил эмийн жор бичиж өгдөг арга нь ихэвчлэн туршилт-алдааны зарчимд суурилсан эмчилгээнд хүргэдэг бөгөөд энэ нь зарим бүлгийн өвчтөнүүдийн хувьд үр дүнгүй эсвэл бүр хортой ч байж болзошгүй. Харин эмийн геномикийн шинжилгээ нь эмч нарт өвчтөний эмэнд үзүүлэх хариу үйлдлийг урьдчилан таамаглах боломж олгож, эмийн сонголт болон тунг илүү оновчтой тогтоосноор эмчилгээний үр нөлөөг дээд хэмжээнд хүргэж, гаж нөлөөг хамгийн бага түвшинд байлгахад тусалдаг. Иймээс эмийн геномикийг хувь хүнд тохирсон анагаах ухааны гол тулгууруудын нэг гэж үздэг. d6ltom3slw86b1z486v6kggxp4u55mg 0 147327 862938 2026-07-23T18:41:06Z B.Anir03 106038 Хуудас үүсгэв: "Протеогеномик нь масс спектрометрийн аргаар ихэвчлэн олж авсан протеомикийн өгөгдлийг ашиглан генийн тайлбар (gene annotation)-ыг сайжруулж, геномын бүтэц болон үйл ажиллагааны талаарх ойлголтыг гүнзгийрүүлдэг биологийн судалгааны салбар юм. Уламжлалт гено..." 862938 wikitext text/x-wiki Протеогеномик нь масс спектрометрийн аргаар ихэвчлэн олж авсан протеомикийн өгөгдлийг ашиглан генийн тайлбар (gene annotation)-ыг сайжруулж, геномын бүтэц болон үйл ажиллагааны талаарх ойлголтыг гүнзгийрүүлдэг биологийн судалгааны салбар юм. Уламжлалт геномик болон транскриптомикийн шинжилгээнүүд нь генийн дараалал болон боломжит уургийн бүтээгдэхүүнийг урьдчилан таамагладаг боловч эдгээр таамагласан уургууд амьд эс дотор үнэхээр нийлэгжиж, илэрхийлэгдэж байгаа эсэхийг үргэлж баталж чаддаггүй. Протеогеномик нь энэхүү зөрүүг арилгахын тулд масс спектрометрээр тодорхойлсон пептидийн дарааллын мэдээллийг орчуулсан (translated) геномын мэдээллийн сантай шууд харьцуулдаг. Энэхүү хүчирхэг, олон салбарыг хослуулсан арга нь судлаачдад шинэ уураг кодлогч генийг илрүүлэх, генийн загварын буруу таамаглалыг засах, мөн альтернатив сплайсинг болон орчуулгын дараах өөрчлөлтүүдийг (post-translational modifications) өндөр нарийвчлалтай тодорхойлох боломжийг олгодог. Протеомикийг геномиктой нэгтгэснээр эрдэмтэд организмын генетикийн мэдээллийн бодит үйл ажиллагааны үр дүнг илүү үнэн зөв, иж бүрэн байдлаар ойлгох боломжтой болдог. 9h41tgd1g0q7y8gdf6pie99971qttko 862939 862938 2026-07-23T18:45:56Z B.Anir03 106038 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1344837267|Proteogenomics]]" 862939 wikitext text/x-wiki Протеогеномик нь масс спектрометрийн аргаар ихэвчлэн олж авсан протеомикийн өгөгдлийг ашиглан генийн тайлбар генийн аннотацыг (генийн тайлбар бичилт) сайжруулж, геномын бүтэц болон үйл ажиллагааны талаарх ойлголтыг гүнзгийрүүлдэг биологийн судалгааны салбар юм. Уламжлалт геномик болон транскриптомикийн шинжилгээнүүд нь генийн дараалал болон боломжит уургийн бүтээгдэхүүнийг урьдчилан таамагладаг боловч эдгээр таамагласан уургууд амьд эс дотор үнэхээр нийлэгжиж, илэрхийлэгдэж байгаа эсэхийг үргэлж баталж чаддаггүй. Протеогеномик нь энэхүү зөрүүг арилгахын тулд масс спектрометрээр тодорхойлсон пептидийн дарааллын мэдээллийг орчуулсан (translated) геномын мэдээллийн сантай шууд харьцуулдаг. Энэхүү хүчирхэг, олон салбарыг хослуулсан арга нь судлаачдад шинэ уураг кодлогч генийг илрүүлэх, генийн загварын буруу таамаглалыг засах, мөн альтернатив сплайсинг болон орчуулгын дараах өөрчлөлтүүдийг трансляцийн дараах өөрчлөлт өндөр нарийвчлалтай тодорхойлох боломжийг олгодог. Протеомикийг геномиктой нэгтгэснээр эрдэмтэд организмын генетикийн мэдээллийн бодит үйл ажиллагааны үр дүнг илүү үнэн зөв, иж бүрэн байдлаар ойлгох боломжтой болдог. 022bd6stw29zqesd8of25b0ifslmknn 862940 862939 2026-07-23T18:46:22Z B.Anir03 106038 862940 wikitext text/x-wiki Протеогеномик нь масс спектрометрийн аргаар ихэвчлэн олж авсан протеомикийн өгөгдлийг ашиглан генийн тайлбар генийн аннотацыг (генийн тайлбар бичилт) сайжруулж, геномын бүтэц болон үйл ажиллагааны талаарх ойлголтыг гүнзгийрүүлдэг биологийн судалгааны салбар юм. Уламжлалт геномик болон транскриптомикийн шинжилгээнүүд нь генийн дараалал болон боломжит уургийн бүтээгдэхүүнийг урьдчилан таамагладаг боловч эдгээр таамагласан уургууд амьд эс дотор үнэхээр нийлэгжиж, илэрхийлэгдэж байгаа эсэхийг үргэлж баталж чаддаггүй. Протеогеномик нь энэхүү зөрүүг арилгахын тулд масс спектрометрээр тодорхойлсон пептидийн дарааллын мэдээллийг орчуулсан геномын мэдээллийн сантай шууд харьцуулдаг. Энэхүү хүчирхэг, олон салбарыг хослуулсан арга нь судлаачдад шинэ уураг кодлогч генийг илрүүлэх, генийн загварын буруу таамаглалыг засах, мөн альтернатив сплайсинг болон орчуулгын дараах өөрчлөлтүүдийг трансляцийн дараах өөрчлөлт өндөр нарийвчлалтай тодорхойлох боломжийг олгодог. Протеомикийг геномиктой нэгтгэснээр эрдэмтэд организмын генетикийн мэдээллийн бодит үйл ажиллагааны үр дүнг илүү үнэн зөв, иж бүрэн байдлаар ойлгох боломжтой болдог. jcedbjwhxojoax9kcro9vwim32sme1q 862942 862940 2026-07-23T18:50:46Z B.Anir03 106038 862942 wikitext text/x-wiki Протеогеномик нь масс спектрометрийн аргаар ихэвчлэн олж авсан протеомикийн өгөгдлийг ашиглан генийн тайлбар генийн аннотацыг (генийн тайлбар бичилт) сайжруулж, геномын бүтэц болон үйл ажиллагааны талаарх ойлголтыг гүнзгийрүүлдэг биологийн судалгааны салбар юм. Уламжлалт геномик болон транскриптомикийн шинжилгээнүүд нь генийн дараалал болон боломжит уургийн бүтээгдэхүүнийг урьдчилан таамагладаг боловч эдгээр таамагласан уургууд амьд эс дотор үнэхээр нийлэгжиж, илэрхийлэгдэж байгаа эсэхийг үргэлж баталж чаддаггүй. Протеогеномик нь энэхүү зөрүүг арилгахын тулд масс спектрометрээр тодорхойлсон пептидийн дарааллын мэдээллийг орчуулсан геномын мэдээллийн сантай шууд харьцуулдаг. Энэхүү хүчирхэг, олон салбарыг хослуулсан арга нь судлаачдад шинэ уураг кодлогч генийг илрүүлэх, генийн загварын буруу таамаглалыг засах, мөн альтернатив сплайсинг болон орчуулгын дараах өөрчлөлтүүдийг өндөр нарийвчлалтай тодорхойлох боломжийг олгодог. Протеомикийг геномиктой нэгтгэснээр эрдэмтэд организмын генетикийн мэдээллийн бодит үйл ажиллагааны үр дүнг илүү үнэн зөв, иж бүрэн байдлаар ойлгох боломжтой болдог. 25wt1ar63j75qn64hugdguiqn3e4e1z 0 147328 862941 2026-07-23T18:49:42Z B.Anir03 106038 Хуудас үүсгэв: "Молекул электроник нь дан молекул эсвэл нано хэмжээний молекулын бүтцийг электрон төхөөрөмжийн бүрэлдэхүүн хэсэг болгон ашиглах боломжийг судалдаг нанотехнологийн дэд салбар юм. Уламжлалт хагас дамжуулагч электроник нь литографийн аргаар сийлбэрлэ..." 862941 wikitext text/x-wiki Молекул электроник нь дан молекул эсвэл нано хэмжээний молекулын бүтцийг электрон төхөөрөмжийн бүрэлдэхүүн хэсэг болгон ашиглах боломжийг судалдаг нанотехнологийн дэд салбар юм. Уламжлалт хагас дамжуулагч электроник нь литографийн аргаар сийлбэрлэсэн цахиурын хэлхээнд тулгуурладаг бөгөөд эдгээр нь физик хэмжээсийн үндсэн хязгаарт улам бүр ойртож байна. Молекул электроник нь энэ хэмжээний хязгаарлалтыг даван туулахын тулд шулуутгах, шилжүүлэх, өсгөлт хийх зэрэг төрөлхийн электрон шинж чанартай органик молекулуудыг ашигладаг. Молекулуудыг химийн аргаар атомын түвшний өндөр нарийвчлалтайгаар яг ижил бүтэцтэйгээр нийлэгжүүлэх боломжтой учраас энэхүү арга нь маш өндөр нягтралтай электрон хэлхээ болон квант тооцооллын шинэ архитектурыг бий болгох асар их боломжтой юм. Судлаачид тусгай зориулалтын сканнердах зонд микроскопууд болон тусгайлан зохион бүтээсэн туршилтын холболтуудыг ашиглан молекул утсаар дамжин өнгөрөх цахилгаан гүйдлийг хэмжиж, удирддаг. Одоогоор молекул электроник нь ихэвчлэн туршилтын шатандаа байгаа боловч ирээдүйд маш өндөр нягтралтай, хэт бага эрчим хүч зарцуулдаг электрон төхөөрөмжүүдийг хөгжүүлэхэд асар их ирээдүйтэй салбар гэж үздэг. 4w4ewuj5zp4zln0dsbvzlv4c8lpcbe3 0 147329 862943 2026-07-23T18:52:11Z B.Anir03 106038 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1361643250|Molecular electronics]]" 862943 wikitext text/x-wiki Молекул электроник нь дан молекул эсвэл нано хэмжээний молекулын бүтцийг электрон төхөөрөмжийн бүрэлдэхүүн хэсэг болгон ашиглах боломжийг судалдаг нанотехнологийн дэд салбар юм. Уламжлалт хагас дамжуулагч электроник нь литографийн аргаар сийлбэрлэсэн цахиурын хэлхээнд тулгуурладаг бөгөөд эдгээр нь физик хэмжээсийн үндсэн хязгаарт улам бүр ойртож байна. Молекул электроник нь энэ хэмжээний хязгаарлалтыг даван туулахын тулд шулуутгах, шилжүүлэх, өсгөлт хийх зэрэг төрөлхийн электрон шинж чанартай органик молекулуудыг ашигладаг. Молекулуудыг химийн аргаар атомын түвшний өндөр нарийвчлалтайгаар яг ижил бүтэцтэйгээр нийлэгжүүлэх боломжтой учраас энэхүү арга нь маш өндөр нягтралтай электрон хэлхээ болон квант тооцооллын шинэ архитектурыг бий болгох асар их боломжтой юм. Судлаачид тусгай зориулалтын сканнердах зонд микроскопууд болон тусгайлан зохион бүтээсэн туршилтын холболтуудыг ашиглан молекул утсаар дамжин өнгөрөх цахилгаан гүйдлийг хэмжиж, удирддаг. Одоогоор молекул электроник нь ихэвчлэн туршилтын шатандаа байгаа боловч ирээдүйд маш өндөр нягтралтай, хэт бага эрчим хүч зарцуулдаг электрон төхөөрөмжүүдийг хөгжүүлэхэд асар их ирээдүйтэй салбар гэж үздэг. puxogiuxex32x04146w2jtq7togpmk3 0 147330 862944 2026-07-23T18:53:31Z B.Anir03 106038 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1361643250|Molecular electronics]]" 862944 wikitext text/x-wiki Молекул электроник нь дан молекул эсвэл нано хэмжээний молекулын бүтцийг электрон төхөөрөмжийн бүрэлдэхүүн хэсэг болгон ашиглах боломжийг судалдаг нанотехнологийн дэд салбар юм. Уламжлалт хагас дамжуулагч электроник нь литографийн аргаар сийлбэрлэсэн цахиурын хэлхээнд тулгуурладаг бөгөөд эдгээр нь физик хэмжээсийн үндсэн хязгаарт улам бүр ойртож байна. Молекул электроник нь энэ хэмжээний хязгаарлалтыг даван туулахын тулд шулуутгах, шилжүүлэх, өсгөлт хийх зэрэг төрөлхийн электрон шинж чанартай органик молекулуудыг ашигладаг. Молекулуудыг химийн аргаар атомын түвшний өндөр нарийвчлалтайгаар яг ижил бүтэцтэйгээр нийлэгжүүлэх боломжтой учраас энэхүү арга нь маш өндөр нягтралтай электрон хэлхээ болон квант тооцооллын шинэ архитектурыг бий болгох асар их боломжтой юм. Судлаачид тусгай зориулалтын сканнердах зонд микроскопууд болон тусгайлан зохион бүтээсэн туршилтын холболтуудыг ашиглан молекул утсаар дамжин өнгөрөх цахилгаан гүйдлийг хэмжиж, удирддаг. Одоогоор молекул электроник нь ихэвчлэн туршилтын шатандаа байгаа боловч ирээдүйд маш өндөр нягтралтай, хэт бага эрчим хүч зарцуулдаг электрон төхөөрөмжүүдийг хөгжүүлэхэд асар их ирээдүйтэй салбар гэж үздэг. puxogiuxex32x04146w2jtq7togpmk3 0 147331 862945 2026-07-23T19:18:18Z TuguRuben 106162 Хуудас үүсгэв: "Нүүрстөрөгчийн наноматериалын хор судлал нь фуллерен болон нүүрстөрөгчийн нано хоолой зэрэг нүүрстөрөгчийн наноматериалын хорт чанарыг судалдаг шинжлэх ухааны салбар юм. '''фуллерен''' Лалвани болон хамтран ажиллагчдын хийсэн судалгааны тоймд C₆₀ нь х..." 862945 wikitext text/x-wiki Нүүрстөрөгчийн наноматериалын хор судлал нь фуллерен болон нүүрстөрөгчийн нано хоолой зэрэг нүүрстөрөгчийн наноматериалын хорт чанарыг судалдаг шинжлэх ухааны салбар юм. '''фуллерен''' Лалвани болон хамтран ажиллагчдын хийсэн судалгааны тоймд C₆₀ нь хортой гэсэн хангалттай нотолгоо илрээгүй байна. Эдгээр нүүрстөрөгчийн нанобөөмсийн хорт чанар нь хэрэглэсэн тун, үйлчлэх хугацаа, төрөл (жишээлбэл C₆₀, C₇₀, M@C₆₀, M@C₈₂), усанд уусамтгай болгоход ашигласан функциональ бүлгүүд (жишээлбэл OH, COOH), мөн хэрэглэх арга (судсаар тарих, хэвлийн хөндийд тарих) зэргээс хамааран өөр өөр байдаг. Судлаачид фуллерен болон металлофуллеренд суурилсан цогц нэгдэл бүрийг тусдаа химийн нэгдэл гэж үнэлэхийг зөвлөсөн. Мусса болон хамтран ажиллагчид (1996–1997) өндөр тунтай C₆₀-ийг хэвлийн хөндийд тарьсны дараах амьд биед үзүүлэх хорт нөлөөг судалсан. Судалгаагаар хорт нөлөө илрээгүй бөгөөд туршилтын хулганууд биеийн жингийн килограмм тутамд 5 грамм тунг тэсвэрлэсэн байна. Мори болон хамтран ажиллагчид (2006) C₆₀ болон C₇₀-ийн холимгийг биеийн жингийн килограмм тутамд 2 граммаар амаар уулгаж туршихад мэрэгч амьтдад хорт нөлөө илрээгүй бөгөөд генийн гэмтэл болон мутаци үүсгэх шинж тэмдэг ажиглагдаагүй байна. Бусад судалгаанууд ч мөн фуллерений хорт чанарыг тогтоож чадаагүй. Харин Гарбигийн багийн (2005) судалгаагаар усан орчин дахь C₆₀ суспенз нь мэрэгч амьтдад хурц болон богино хугацааны хордлого үүсгэдэггүйгээс гадна тунгаас хамааран чөлөөт радикалын гэмтлээс элгийг хамгаалах боломжтой гэж үзжээ. sl5pzdr9bdu8qde0ewxtey9zbbwzgsb 862946 862945 2026-07-23T19:19:47Z TuguRuben 106162 862946 wikitext text/x-wiki Нүүрстөрөгчийн наноматериалын хор судлал нь фуллерен болон нүүрстөрөгчийн нано хоолой зэрэг нүүрстөрөгчийн наноматериалын хорт чанарыг судалдаг шинжлэх ухааны салбар юм. '''Фуллерен''' Лалвани болон хамтран ажиллагчдын хийсэн судалгааны тоймд C₆₀ нь хортой гэсэн хангалттай нотолгоо илрээгүй байна. Эдгээр нүүрстөрөгчийн нанобөөмсийн хорт чанар нь хэрэглэсэн тун, үйлчлэх хугацаа, төрөл (жишээлбэл C₆₀, C₇₀, M@C₆₀, M@C₈₂), усанд уусамтгай болгоход ашигласан функциональ бүлгүүд (жишээлбэл OH, COOH), мөн хэрэглэх арга (судсаар тарих, хэвлийн хөндийд тарих) зэргээс хамааран өөр өөр байдаг. Судлаачид фуллерен болон металлофуллеренд суурилсан цогц нэгдэл бүрийг тусдаа химийн нэгдэл гэж үнэлэхийг зөвлөсөн. Мусса болон хамтран ажиллагчид (1996–1997) өндөр тунтай C₆₀-ийг хэвлийн хөндийд тарьсны дараах амьд биед үзүүлэх хорт нөлөөг судалсан. Судалгаагаар хорт нөлөө илрээгүй бөгөөд туршилтын хулганууд биеийн жингийн килограмм тутамд 5 грамм тунг тэсвэрлэсэн байна. Мори болон хамтран ажиллагчид (2006) C₆₀ болон C₇₀-ийн холимгийг биеийн жингийн килограмм тутамд 2 граммаар амаар уулгаж туршихад мэрэгч амьтдад хорт нөлөө илрээгүй бөгөөд генийн гэмтэл болон мутаци үүсгэх шинж тэмдэг ажиглагдаагүй байна. Бусад судалгаанууд ч мөн фуллерений хорт чанарыг тогтоож чадаагүй. Харин Гарбигийн багийн (2005) судалгаагаар усан орчин дахь C₆₀ суспенз нь мэрэгч амьтдад хурц болон богино хугацааны хордлого үүсгэдэггүйгээс гадна тунгаас хамааран чөлөөт радикалын гэмтлээс элгийг хамгаалах боломжтой гэж үзжээ. qpksznytcwvgak3iqvwq1b9kcgdaryk 0 147332 862947 2026-07-23T19:23:05Z TuguRuben 106162 Хуудас үүсгэв: "'''Нанокластер''' нь атом эсвэл молекулуудын бөөгнөрөл бөгөөд хэмжээний хувьд дан молекул болон том хэмжээний нанобөөмсийн хооронд оршдог. Ихэвчлэн хэдхэн атомоос хэдэн зуун атом хүртэлх бүтцээс тогтдог. Ихэвчлэн хоёр нанометрээс бага диаметртэй энэ маш..." 862947 wikitext text/x-wiki '''Нанокластер''' нь атом эсвэл молекулуудын бөөгнөрөл бөгөөд хэмжээний хувьд дан молекул болон том хэмжээний нанобөөмсийн хооронд оршдог. Ихэвчлэн хэдхэн атомоос хэдэн зуун атом хүртэлх бүтцээс тогтдог. Ихэвчлэн хоёр нанометрээс бага диаметртэй энэ маш жижиг хэмжээнд нанокластерууд нь дан атом болон том нанобөөмсөөс эрс ялгаатай цахилгаан болон оптикийн шинж чанартай байдаг. Тэдгээрийн электронууд тасралтгүй энергийн бүсэд бус, харин молекултай төстэй салангид энергийн түвшинд байрладаг. Үүний үр дүнд хүчтэй флуоресценц болон катализын идэвх илэрдэг. Анагаах ухаан болон биологийн судалгаанд, ялангуяа алт эсвэл мөнгөнөөс тогтсон металл нанокластеруудыг эсийн дүрслэл болон өндөр мэдрэмжтэй биомэдрэгчийн зориулалттай биед нийцтэй флуоресцент тэмдэглэгээ болгон өргөнөөр судалдаг. Тэдгээрийн маш жижиг хэмжээ нь бөөрний шүүлтүүрээр биеэс үр дүнтэй гадагшлах боломжийг олгодог бөгөөд ингэснээр том хэмжээний наноматериалтай холбоотой урт хугацааны хордлогын эрсдэлийг бууруулдаг. 9tzewv98gkqlfmu8oabt80atu19wwy3 862948 862947 2026-07-23T19:23:46Z TuguRuben 106162 862948 wikitext text/x-wiki '''Нанокластер''' нь атом эсвэл молекулуудын бөөгнөрөл бөгөөд хэмжээний хувьд дан молекул болон том хэмжээний нанобөөмсийн хооронд оршдог. Ихэвчлэн хэдхэн атомоос хэдэн зуун атом хүртэлх бүтцээс тогтдог. Ихэвчлэн хоёр нанометрээс бага диаметртэй энэ маш жижиг хэмжээнд нанокластерууд нь дан атом болон том нанобөөмсөөс эрс ялгаатай цахилгаан болон оптикийн шинж чанартай байдаг. Тэдгээрийн электронууд тасралтгүй энергийн бүсэд бус, харин молекултай төстэй салангид энергийн түвшинд байрладаг. Үүний үр дүнд хүчтэй флуоресценц болон катализын идэвх илэрдэг. Анагаах ухаан болон биологийн судалгаанд, ялангуяа алт эсвэл мөнгөнөөс тогтсон металл нанокластеруудыг эсийн дүрслэл болон өндөр мэдрэмжтэй биомэдрэгчийн зориулалттай биед нийцтэй флуоресцент тэмдэглэгээ болгон өргөнөөр судалдаг. Тэдгээрийн маш жижиг хэмжээ нь бөөрний шүүлтүүрээр биеэс үр дүнтэй гадагшлах боломжийг олгодог бөгөөд ингэснээр том хэмжээний наноматериалтай холбоотой урт хугацааны хордлогын эрсдэлийг бууруулдаг. o804nqsct8syodykd4kr33bdqvdim2g 0 147333 862952 2026-07-24T01:17:36Z Чингүнжав99 98142 Хуудас үүсгэв: "Квант цэгийн целлюляр автомат (Quantum Dot Cellular Automata) Квант цэгийн целлюляр автомат (QCA) нь нанотехнологи болон квант механикийн зарчмууд дээр суурилсан, уламжлалт компьютерын архитектурыг сайжруулах зорилготой санал болгож буй технологи юм. Ердийн компьют..." 862952 wikitext text/x-wiki Квант цэгийн целлюляр автомат (Quantum Dot Cellular Automata) Квант цэгийн целлюляр автомат (QCA) нь нанотехнологи болон квант механикийн зарчмууд дээр суурилсан, уламжлалт компьютерын архитектурыг сайжруулах зорилготой санал болгож буй технологи юм. Ердийн компьютерууд транзистороор дамжин урсах цахилгаан гүйдлийг ашиглан хоёртын (binary) мэдээллийг илэрхийлдэг бол, квант цэгийн целлюляр автомат нь маш жижиг бүтцэд байрлах дан электронуудын байрлалаар нэг ба тэгийг илэрхийлдэг. Энэхүү архитектурын стандарт нэгж (cell) нь дөрвөлжин хэлбэрээр байрлуулсан дөрвөн квант цэгээс бүрддэг бөгөөд дотор нь хоёр нэмэлт электрон агуулна. Эдгээр хоёр электрон энергийн төлөвөө хамгийн бага байлгахын тулд диагональ чиглэлд бие биенээсээ түлхэлцэж, хоёр өөр туйлшралын (polarization) төлөв үүсгэдэг. Эдгээр хоёр төлөв нь хоёртын логикийг илэрхийлдэг. Энэ систем нь цахилгаан гүйдлийн тасралтгүй урсгал дээр тулгуурладаггүй тул орчин үеийн микропроцессорын гол хязгаарлалт болдог хаягдал дулаан маш бага ялгаруулдаг. Энэхүү технологи нь одоогийн хагас дамжуулагч технологийн чадлаас хавьгүй өндөр нягтралтай, маш бага чадал зарцуулдаг, одоогийн хагас дамжуулагч технологийн боломжийг асар ихээр давсан хурдтай тооцоолох хэлхээг бүтээх боломж олгоно. k7qyxkxd76rdy5radzwpjhem5zry0qs 862954 862952 2026-07-24T01:18:04Z Чингүнжав99 98142 862954 wikitext text/x-wiki == Квант цэгийн целлюляр автомат (Quantum Dot Cellular Automata) == Квант цэгийн целлюляр автомат (QCA) нь нанотехнологи болон квант механикийн зарчмууд дээр суурилсан, уламжлалт компьютерын архитектурыг сайжруулах зорилготой санал болгож буй технологи юм. Ердийн компьютерууд транзистороор дамжин урсах цахилгаан гүйдлийг ашиглан хоёртын (binary) мэдээллийг илэрхийлдэг бол, квант цэгийн целлюляр автомат нь маш жижиг бүтцэд байрлах дан электронуудын байрлалаар нэг ба тэгийг илэрхийлдэг. Энэхүү архитектурын стандарт нэгж (cell) нь дөрвөлжин хэлбэрээр байрлуулсан дөрвөн квант цэгээс бүрддэг бөгөөд дотор нь хоёр нэмэлт электрон агуулна. Эдгээр хоёр электрон энергийн төлөвөө хамгийн бага байлгахын тулд диагональ чиглэлд бие биенээсээ түлхэлцэж, хоёр өөр туйлшралын (polarization) төлөв үүсгэдэг. Эдгээр хоёр төлөв нь хоёртын логикийг илэрхийлдэг. Энэ систем нь цахилгаан гүйдлийн тасралтгүй урсгал дээр тулгуурладаггүй тул орчин үеийн микропроцессорын гол хязгаарлалт болдог хаягдал дулаан маш бага ялгаруулдаг. Энэхүү технологи нь одоогийн хагас дамжуулагч технологийн чадлаас хавьгүй өндөр нягтралтай, маш бага чадал зарцуулдаг, одоогийн хагас дамжуулагч технологийн боломжийг асар ихээр давсан хурдтай тооцоолох хэлхээг бүтээх боломж олгоно. 59gihf459ytqq4hrwnqu4cccflk51cl 862955 862954 2026-07-24T01:18:44Z Чингүнжав99 98142 Чингүнжав99 moved page [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилга.]] to [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилга Квант цэгийн целлюляр автомат]] 862954 wikitext text/x-wiki == Квант цэгийн целлюляр автомат (Quantum Dot Cellular Automata) == Квант цэгийн целлюляр автомат (QCA) нь нанотехнологи болон квант механикийн зарчмууд дээр суурилсан, уламжлалт компьютерын архитектурыг сайжруулах зорилготой санал болгож буй технологи юм. Ердийн компьютерууд транзистороор дамжин урсах цахилгаан гүйдлийг ашиглан хоёртын (binary) мэдээллийг илэрхийлдэг бол, квант цэгийн целлюляр автомат нь маш жижиг бүтцэд байрлах дан электронуудын байрлалаар нэг ба тэгийг илэрхийлдэг. Энэхүү архитектурын стандарт нэгж (cell) нь дөрвөлжин хэлбэрээр байрлуулсан дөрвөн квант цэгээс бүрддэг бөгөөд дотор нь хоёр нэмэлт электрон агуулна. Эдгээр хоёр электрон энергийн төлөвөө хамгийн бага байлгахын тулд диагональ чиглэлд бие биенээсээ түлхэлцэж, хоёр өөр туйлшралын (polarization) төлөв үүсгэдэг. Эдгээр хоёр төлөв нь хоёртын логикийг илэрхийлдэг. Энэ систем нь цахилгаан гүйдлийн тасралтгүй урсгал дээр тулгуурладаггүй тул орчин үеийн микропроцессорын гол хязгаарлалт болдог хаягдал дулаан маш бага ялгаруулдаг. Энэхүү технологи нь одоогийн хагас дамжуулагч технологийн чадлаас хавьгүй өндөр нягтралтай, маш бага чадал зарцуулдаг, одоогийн хагас дамжуулагч технологийн боломжийг асар ихээр давсан хурдтай тооцоолох хэлхээг бүтээх боломж олгоно. 59gihf459ytqq4hrwnqu4cccflk51cl 0 147334 862956 2026-07-24T01:18:44Z Чингүнжав99 98142 Чингүнжав99 moved page [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилга.]] to [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилга Квант цэгийн целлюляр автомат]] 862956 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилга Квант цэгийн целлюляр автомат]] j3gyhs88y8isb4bcy71lu6rrit4rcki 0 147335 862957 2026-07-24T01:35:32Z Чингүнжав99 98142 Орчуулга хийсэн 862957 wikitext text/x-wiki == '''ДНХ-ийн дижитал мэдээлэл хадгалалт (DNA digital data storage)''' == ДНХ-ийн дижитал мэдээлэл хадгалалт гэдэг нь хоёртын (binary) мэдээллийг нийлэгжүүлсэн дезоксирибонуклейн хүчлийн (ДНХ) гинжин молекулд кодлон хадгалж, шаардлагатай үед буцаан тайлах үйл явц юм.<ref>{{Citation |title=DNA digital data storage |date=2026-01-26 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=DNA_digital_data_storage&oldid=1334885529 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-24 |language=en}}</ref> ДНХ-д мэдээлэл хадгалах нягтрал нь уламжлалт соронзон болон оптик хадгалалтын төхөөрөмжүүдийнхээс хэдэн сая дахин өндөр байдаг. Мэдээллийг хадгалахдаа компьютерын хоёртын кодын нэг ба тэгүүдийг ДНХ-ийн дөрвөн үндсэн нуклеотидын суурь болох аденин, цитозин, гуанин, тиминтэй холбон кодлодог.<ref>{{Citation |title=DNA digital data storage |date=2026-01-26 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=DNA_digital_data_storage&oldid=1334885529 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-24 |language=en}}</ref> Мэдээллийн дарааллыг тооцоолсны дараа ДНХ-ийг химийн аргаар нийлэгжүүлж, байнгын цахилгаан хангамж болон тогтмол арчилгаа шаарддаггүй, олон мянган жилийн турш тогтвортой хадгалагдах боломжтой хүйтэн, хуурай орчинд байршуулдаг.<ref>{{Citation |title=DNA digital data storage |date=2026-01-26 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=DNA_digital_data_storage&oldid=1334885529 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-24 |language=en}}</ref> Мэдээллийг буцаан авахын тулд стандарт биотехнологийн төхөөрөмж ашиглан ДНХ-ийн дарааллыг тогтоож (секуенсинг хийж), гаргаж авсан химийн дарааллыг дахин хоёртын код болгон хөрвүүлдэг.<ref>{{Citation |title=DNA digital data storage |date=2026-01-26 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=DNA_digital_data_storage&oldid=1334885529 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-24 |language=en}}</ref> Одоогоор мэдээлэл бичих болон унших үйл явц нь өдөр тутмын хэрэглээнд ашиглахад хэт удаан бөгөөд өндөр өртөгтэй хэвээр байна. Гэсэн хэдий ч хурдан хугацаанд мэдээлэлд хандах шаардлагагүй, асар их хэмжээний мэдээллийг урт хугацаанд архивлахад ДНХ-ийн хадгалалт нь өндөр үр ашигтай, ирээдүйтэй шийдэл гэж үздэг.<ref>{{Citation |title=DNA digital data storage |date=2026-01-26 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=DNA_digital_data_storage&oldid=1334885529 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-24 |language=en}}</ref> bzr4od1l90raovbbeoc8972l0u5ak5g 862958 862957 2026-07-24T01:36:08Z Чингүнжав99 98142 Чингүнжав99 moved page [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаg]] to [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилга ДНХ-ийн дижитал мэдээлэл хадгалалт]] 862957 wikitext text/x-wiki == '''ДНХ-ийн дижитал мэдээлэл хадгалалт (DNA digital data storage)''' == ДНХ-ийн дижитал мэдээлэл хадгалалт гэдэг нь хоёртын (binary) мэдээллийг нийлэгжүүлсэн дезоксирибонуклейн хүчлийн (ДНХ) гинжин молекулд кодлон хадгалж, шаардлагатай үед буцаан тайлах үйл явц юм.<ref>{{Citation |title=DNA digital data storage |date=2026-01-26 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=DNA_digital_data_storage&oldid=1334885529 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-24 |language=en}}</ref> ДНХ-д мэдээлэл хадгалах нягтрал нь уламжлалт соронзон болон оптик хадгалалтын төхөөрөмжүүдийнхээс хэдэн сая дахин өндөр байдаг. Мэдээллийг хадгалахдаа компьютерын хоёртын кодын нэг ба тэгүүдийг ДНХ-ийн дөрвөн үндсэн нуклеотидын суурь болох аденин, цитозин, гуанин, тиминтэй холбон кодлодог.<ref>{{Citation |title=DNA digital data storage |date=2026-01-26 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=DNA_digital_data_storage&oldid=1334885529 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-24 |language=en}}</ref> Мэдээллийн дарааллыг тооцоолсны дараа ДНХ-ийг химийн аргаар нийлэгжүүлж, байнгын цахилгаан хангамж болон тогтмол арчилгаа шаарддаггүй, олон мянган жилийн турш тогтвортой хадгалагдах боломжтой хүйтэн, хуурай орчинд байршуулдаг.<ref>{{Citation |title=DNA digital data storage |date=2026-01-26 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=DNA_digital_data_storage&oldid=1334885529 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-24 |language=en}}</ref> Мэдээллийг буцаан авахын тулд стандарт биотехнологийн төхөөрөмж ашиглан ДНХ-ийн дарааллыг тогтоож (секуенсинг хийж), гаргаж авсан химийн дарааллыг дахин хоёртын код болгон хөрвүүлдэг.<ref>{{Citation |title=DNA digital data storage |date=2026-01-26 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=DNA_digital_data_storage&oldid=1334885529 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-24 |language=en}}</ref> Одоогоор мэдээлэл бичих болон унших үйл явц нь өдөр тутмын хэрэглээнд ашиглахад хэт удаан бөгөөд өндөр өртөгтэй хэвээр байна. Гэсэн хэдий ч хурдан хугацаанд мэдээлэлд хандах шаардлагагүй, асар их хэмжээний мэдээллийг урт хугацаанд архивлахад ДНХ-ийн хадгалалт нь өндөр үр ашигтай, ирээдүйтэй шийдэл гэж үздэг.<ref>{{Citation |title=DNA digital data storage |date=2026-01-26 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=DNA_digital_data_storage&oldid=1334885529 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-24 |language=en}}</ref> bzr4od1l90raovbbeoc8972l0u5ak5g 0 147336 862959 2026-07-24T01:36:08Z Чингүнжав99 98142 Чингүнжав99 moved page [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаg]] to [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилга ДНХ-ийн дижитал мэдээлэл хадгалалт]] 862959 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилга ДНХ-ийн дижитал мэдээлэл хадгалалт]] 024drfbu9u3wkur9un132x3e7wmhuoj 0 147337 862960 2026-07-24T01:56:36Z Guyasu 106180 Од Тэнгэрийн хувийн мэдээллийг нэмнэ үү 862960 wikitext text/x-wiki Сайнбаярын Тэнгэр(1960年1月15日—),БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Эток хошуунд төрсөн хятад монгол эрэгтэй дуучин.Алдартай дуунууд нь "Монгол хүн", "Диваажин" болон бусад алдартай хээрийн хэв маягийн поп дуунууд юм.Тэнгэрийн эхнэрийг "Жула" гэдэг; sulou30xi5brgmme3tj8wi9pt7bcj3s 862961 862960 2026-07-24T01:57:02Z Guyasu 106180 862961 wikitext text/x-wiki Сайнбаярын Тэнгэр(1960年1月15日—),БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Эток хошуунд төрсөн хятад монгол эрэгтэй дуучин.Алдартай дуунууд нь "Монгол ", "Диваажин" болон бусад алдартай хээрийн хэв маягийн поп дуунууд юм.Тэнгэрийн эхнэрийг "Жула" гэдэг; 5znvnomz31vn9ihla7p3dr757xjraqt 0 147338 862962 2026-07-24T02:09:01Z Bayarkhangai 1129 Хуудас үүсгэв: "{{Short description|Nazi concentration camp in Poland (1941–1944)}} {{Redirect|Majdanek}} {{Use mdy dates|date=December 2025}} {{pp-extended|small=yes}} {{coord|51|13|14|N|22|35|58|E|region:PL-MA_type:landmark|display=title}} {{Infobox concentration camp | name = Majdanek / Lublin | type = [[Nazi concentration camp]] | image = File:2013 KL Majdanek crematorium - 01.jpg | image_size = | caption = Building of the ''N..." 862962 wikitext text/x-wiki {{Short description|Nazi concentration camp in Poland (1941–1944)}} {{Redirect|Majdanek}} {{Use mdy dates|date=December 2025}} {{pp-extended|small=yes}} {{coord|51|13|14|N|22|35|58|E|region:PL-MA_type:landmark|display=title}} {{Infobox concentration camp | name = Majdanek / Lublin | type = [[Nazi concentration camp]] | image = File:2013 KL Majdanek crematorium - 01.jpg | image_size = | caption = Building of the ''New Crematorium'' [[File:WW2-Holocaust-Poland.PNG|frameless]] | other_names = | known_for = | location = Near [[Lublin]], [[General Government]] (German-occupied Poland) | built_by = | operated_by = [[SS-Totenkopfverbände]] | commandant = {{plainlist| * [[Karl-Otto Koch]] (Sep. 1941–Aug. 1942) * [[Max Koegel]] (Aug. 1942–Nov. 1942) * [[Hermann Florstedt]] (Nov. 1942–Oct. 1943) * [[Martin Gottfried Weiss]] (Nov. 1943–May 1944) * [[Arthur Liebehenschel]] (May 1944–July 1944) }} | original_use = [[Forced labour under German rule during World War II|Forced labor]] | construction = | in_operation = {{Dts|1941|October|1|format=mdy}} – {{Dts|1944|July|22|format=mdy}} | gas_chambers = | prisoner_type = Jews, Poles | inmates = 150,000 | killed = Estimated 78,000 | liberated_by = [[Soviet Union]], July 22, 1944 | notable_inmates = | notable_books = | website = }} Майданек (эсвэл Люблин) нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Германчуудад эзлэгдсэн Польшийн Люблин хотын захад СС (SS)-ийнхний барьж байгуулсан бөгөөд тэдний удирдлага доор ажиллаж байсан Нацистуудын бөөнөрүүлэн хорих, устгах лагерь байв. Тус лагерь нь гурван хийн камер, хоёр модон дүүжлүүр, нийт 227 орчим барилга байгууламжтай байсан нь Нацистуудын хамгийн том бөөнөрүүлэн хорих лагеруудын тоонд оруулдаг. Анх устгах зорилгоор бус, албадан хөдөлмөр эрхлүүлэхээр байгуулагдсан хэдий ч Польшийн бүх Еврейчүүдийг өөрийнх нь эзлэгдсэн эх нутагт нь устгах Нацистуудын төлөвлөгөө болох "Рейнхард ажиллагаа"-ны үеэр ойролцоогоор 78,000 хүнийг хөнөөхөд ашиглагдсан байна. 1941 оны 10 дугаар сарын 1-нээс 1944 оны 7 дугаар сарын 22 хүртэл ажиллаж байсан уг лагерийг бараг бүрэн бүтэн байхад нь чөлөөлжээ.<ref>{{cite book|last1=Nicholas|first1=Lynn H.|title=Cruel World: The Children of Europe in the Nazi Web|date=2009|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-307-73971-1|url=https://books.google.com/books?id=-9bQ7hYlI-8C}}</ref> "Багратион ажиллагаа"-ны үеэр Зөвлөлтийн Улаан арми маш хурдтай давшиж орж ирсэн тул СС-ийнхэн лагерийн ихэнх дэд бүтцийг устгаж амжаагүй бөгөөд лагерийн комендантын орлогч Антон Тернес дайны гэмт хэргийг гэрчлэх хамгийн гол нотлох баримтуудыг устгаж чадалгүй бүтэлгүйтсэн юм.1941 онд нутгийн оршин суугчид уг лагерийг Люблины Маждан Татарскийн геттотой (Еврейчүүдийг тусгаарлан хорих бүс) залгаа оршдог байсан тул "Майданек" ("бяцхан майдан") гэж хочилжээ. Нацистуудын баримт бичигт анх үүнийг санхүүжилт болон үйл ажиллагааны хэлбэрээс нь шалтгаалан Ваффен-СС-ийн дайны олзлогдогсдын (POW) лагерь гэж тэмдэглэсэн байдаг. Үүнийг 1943 оны 4 дүгээр сарын 9-нд Райхын Аюулгүй байдлын төв газраас "Konzentrationslager Lublin" (Люблины бөөнөрүүлэн хорих лагэр) гэж өөрчилсөн боловч нутгийн иргэдийн өгсөн Польш нэр нь илүү түгээмэл хэвээр үлджээ.<ref name="KL Lublin(9.04.1943)">{{cite web|url=http://michal.nintendos.pl/obozy/majdanek/zalozenia%20i%20budowa%20%28m%29.html |title=Założenia i budowa (Purpose and construction, selection of photographs) |publisher=KL Lublin Majdanek.com.pl |work=Majdanek concentration camp |access-date=April 18, 2013 |quote=Concentration camp name change 9.04.1943. |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102231838/http://michal.nintendos.pl/obozy/majdanek/zalozenia%20i%20budowa%20%28m%29.html |archive-date=January 2, 2011 }}</ref> 1944 оны 7 дугаар сард лагерийг чөлөөлсний дараа уг газрыг Зөвлөлт Холбоот Улс албан ёсоор хамгаалалтад авсан байна. Намар гэхэд дайн үргэлжилсээр байсан ч уг газрыг музей болгон хадгалж үлдсэн юм. Цогцос шатаах зуухнууд болон хийн камерууд нь бараг бүрэн бүтэн үлдсэн нь Нацист Германы геноцид (үй олноор устгах) бодлогын хамгийн тод жишээ болж байв. 1965 онд уг газарт үндэсний хэмжээний статусыг олгожээ. Өнөөдөр "Майданек улсын музей" нь Хорлохостын дурсгалын музей болон боловсролын төв бөгөөд Люблин лагерийн сүлжээ, боолын хөдөлгөөнт хөдөлмөр, устгах лагерь, салбар лагеруудад үйлдэгдсэн аймшигт хэрцгийллийн дурсгалыг хадгалахад бүхэлд нь зориулагдсан байна. Тэнд ховор олдворууд, архивын гэрэл зураг, гэрчүүдийн мэдүүлгийн байнгын цуглуулгууд хадгалагддаг.<ref name="BIP">{{cite web|year=2006|title=Regulamin organizacyjny Państwowego Muzeum na Majdanku|url=http://www.majdanek.eu/articles.php?acid=65|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303233525/http://www.majdanek.eu/articles.php?acid=65|archive-date=March 3, 2016|access-date=April 28, 2013|work=Dz. U. z 1947 r. nr 52, poz. 265|publisher=Biuletyn Informacji Publicznej (Bulletin of Public Information, Republic of Poland)}}</ref> ==History== ===Construction=== {{OSM Location map |coord={{Coord|51.2380|22.5750}}<!-- 51.2482|22.5709 --> |float=right |zoom=12 |width=216 |height=280 |scalemark=40 |shape1=n-square |shape-color1=red |shape-outline1=white |mark-size1=14 |label1=Lublin Ghetto |mark-title1=Lublin Ghetto in the Old Town |mark-coord1={{Coord|51.2482|22.5709}} |label-pos1=bottom |label-size1=12 |label-color1=black |mark-coord2={{Coord|51.220325|22.60007}} |label2=Majdanek |mark-title2=Majdanek concentration camp |shape-color2=black |label-pos2=top |fullscreen-option=1 |caption = Location of Majdanek on the map of Lublin ~ {{convert|4|km}} }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Majdanek concentration camp|Майданек БХЛ}} * [https://www.majdanek.eu/en] [[Ангилал:Майданек БХЛ| ]] [[Ангилал:Гуравдугаар Райхын бөөнөөр хорих лагерь]] [[Ангилал:Гуравдугаар Райхын устгалын лагерь]] [[Ангилал:1940 он]] [[Ангилал:1941 он]] [[Ангилал:1942 он]] [[Ангилал:1943 он]] [[Ангилал:1944 он]] [[Ангилал:1945 он]] bhy9rb79aozebyl08fi20hsgi4ey6xo 862963 862962 2026-07-24T02:11:39Z Bayarkhangai 1129 862963 wikitext text/x-wiki {{Short description|Nazi concentration camp in Poland (1941–1944)}} {{Redirect|Majdanek}} {{Use mdy dates|date=December 2025}} {{pp-extended|small=yes}} {{coord|51|13|14|N|22|35|58|E|region:PL-MA_type:landmark|display=title}} {{Infobox concentration camp | name = Majdanek / Lublin | type = [[Nazi concentration camp]] | image = File:2013 KL Majdanek crematorium - 01.jpg | image_size = | caption = Building of the ''New Crematorium'' [[File:WW2-Holocaust-Poland.PNG|frameless]] | other_names = | known_for = | location = Near [[Lublin]], [[General Government]] (German-occupied Poland) | built_by = | operated_by = [[SS-Totenkopfverbände]] | commandant = {{plainlist| * [[Karl-Otto Koch]] (Sep. 1941–Aug. 1942) * [[Max Koegel]] (Aug. 1942–Nov. 1942) * [[Hermann Florstedt]] (Nov. 1942–Oct. 1943) * [[Martin Gottfried Weiss]] (Nov. 1943–May 1944) * [[Arthur Liebehenschel]] (May 1944–July 1944) }} | original_use = [[Forced labour under German rule during World War II|Forced labor]] | construction = | in_operation = {{Dts|1941|October|1|format=mdy}} – {{Dts|1944|July|22|format=mdy}} | gas_chambers = | prisoner_type = Jews, Poles | inmates = 150,000 | killed = Estimated 78,000 | liberated_by = [[Soviet Union]], July 22, 1944 | notable_inmates = | notable_books = | website = }} Майданек (эсвэл Люблин) нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Германчуудад эзлэгдсэн Польшийн Люблин хотын захад СС (SS)-ийнхний барьж байгуулсан бөгөөд тэдний удирдлага доор ажиллаж байсан Нацистуудын бөөнөрүүлэн хорих, устгах лагерь байв. Тус лагерь нь гурван хийн камер, хоёр модон дүүжлүүр, нийт 227 орчим барилга байгууламжтай байсан нь Нацистуудын хамгийн том бөөнөрүүлэн хорих лагеруудын тоонд оруулдаг. Анх устгах зорилгоор бус, албадан хөдөлмөр эрхлүүлэхээр байгуулагдсан хэдий ч Польшийн бүх Еврейчүүдийг өөрийнх нь эзлэгдсэн эх нутагт нь устгах Нацистуудын төлөвлөгөө болох "Рейнхард ажиллагаа"-ны үеэр ойролцоогоор 78,000 хүнийг хөнөөхөд ашиглагдсан байна. 1941 оны 10 дугаар сарын 1-нээс 1944 оны 7 дугаар сарын 22 хүртэл ажиллаж байсан уг лагерийг бараг бүрэн бүтэн байхад нь чөлөөлжээ.<ref>{{cite book|last1=Nicholas|first1=Lynn H.|title=Cruel World: The Children of Europe in the Nazi Web|date=2009|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-307-73971-1|url=https://books.google.com/books?id=-9bQ7hYlI-8C}}</ref> "Багратион ажиллагаа"-ны үеэр Зөвлөлтийн Улаан арми маш хурдтай давшиж орж ирсэн тул СС-ийнхэн лагерийн ихэнх дэд бүтцийг устгаж амжаагүй бөгөөд лагерийн комендантын орлогч Антон Тернес дайны гэмт хэргийг гэрчлэх хамгийн гол нотлох баримтуудыг устгаж чадалгүй бүтэлгүйтсэн юм.1941 онд нутгийн оршин суугчид уг лагерийг Люблины Маждан Татарскийн геттотой (Еврейчүүдийг тусгаарлан хорих бүс) залгаа оршдог байсан тул "Майданек" ("бяцхан майдан") гэж хочилжээ. Нацистуудын баримт бичигт анх үүнийг санхүүжилт болон үйл ажиллагааны хэлбэрээс нь шалтгаалан Ваффен-СС-ийн дайны олзлогдогсдын (POW) лагерь гэж тэмдэглэсэн байдаг. Үүнийг 1943 оны 4 дүгээр сарын 9-нд Райхын Аюулгүй байдлын төв газраас "Konzentrationslager Lublin" (Люблины бөөнөрүүлэн хорих лагэр) гэж өөрчилсөн боловч нутгийн иргэдийн өгсөн Польш нэр нь илүү түгээмэл хэвээр үлджээ.<ref name="KL Lublin(9.04.1943)">{{cite web|url=http://michal.nintendos.pl/obozy/majdanek/zalozenia%20i%20budowa%20%28m%29.html |title=Założenia i budowa (Purpose and construction, selection of photographs) |publisher=KL Lublin Majdanek.com.pl |work=Majdanek concentration camp |access-date=April 18, 2013 |quote=Concentration camp name change 9.04.1943. |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102231838/http://michal.nintendos.pl/obozy/majdanek/zalozenia%20i%20budowa%20%28m%29.html |archive-date=January 2, 2011 }}</ref> 1944 оны 7 дугаар сард лагерийг чөлөөлсний дараа уг газрыг Зөвлөлт Холбоот Улс албан ёсоор хамгаалалтад авсан байна. Намар гэхэд дайн үргэлжилсээр байсан ч уг газрыг музей болгон хадгалж үлдсэн юм. Цогцос шатаах зуухнууд болон хийн камерууд нь бараг бүрэн бүтэн үлдсэн нь Нацист Германы геноцид (үй олноор устгах) бодлогын хамгийн тод жишээ болж байв. 1965 онд уг газарт үндэсний хэмжээний статусыг олгожээ. Өнөөдөр "Майданек улсын музей" нь Хорлохостын дурсгалын музей болон боловсролын төв бөгөөд Люблин лагерийн сүлжээ, боолын хөдөлгөөнт хөдөлмөр, устгах лагерь, салбар лагеруудад үйлдэгдсэн аймшигт хэрцгийллийн дурсгалыг хадгалахад бүхэлд нь зориулагдсан байна. Тэнд ховор олдворууд, архивын гэрэл зураг, гэрчүүдийн мэдүүлгийн байнгын цуглуулгууд хадгалагддаг.<ref name="BIP">{{cite web|year=2006|title=Regulamin organizacyjny Państwowego Muzeum na Majdanku|url=http://www.majdanek.eu/articles.php?acid=65|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303233525/http://www.majdanek.eu/articles.php?acid=65|archive-date=March 3, 2016|access-date=April 28, 2013|work=Dz. U. z 1947 r. nr 52, poz. 265|publisher=Biuletyn Informacji Publicznej (Bulletin of Public Information, Republic of Poland)}}</ref> ==History== ===Construction=== {{OSM Location map |coord={{Coord|51.2380|22.5750}}<!-- 51.2482|22.5709 --> |float=right |zoom=12 |width=216 |height=280 |scalemark=40 |shape1=n-square |shape-color1=red |shape-outline1=white |mark-size1=14 |label1=Lublin Ghetto |mark-title1=Lublin Ghetto in the Old Town |mark-coord1={{Coord|51.2482|22.5709}} |label-pos1=bottom |label-size1=12 |label-color1=black |mark-coord2={{Coord|51.220325|22.60007}} |label2=Majdanek |mark-title2=Majdanek concentration camp |shape-color2=black |label-pos2=top |fullscreen-option=1 |caption = Location of Majdanek on the map of Lublin ~ {{convert|4|km}} }} == Нүдээр харсан гэрчүүдийн дурсамж == 1944 оны 7-р сарын 22-23-ны шөнө Польшийн Люблин хотын захад Улаан армийн анги нэгтгэлүүд томоохон нацист үхлийн хуаран болох Майданек руу анх нэвтрэн оржээ. Германчууд хийн камер, чандарлах газар, алагдсан хүмүүсийн эд зүйлсийн овоолго зэргийг устгаж амжаагүй байв. Хуаранд түрүүлж орсон зөвлөлтийн цэргүүдийн нэг бол тагнуулч Захар Красильщиков байв. Түүний ярьсныг "Известия" сонинд мэдээлэхдээ "Манай рот тэргүүн эгнээнд хөдөлж байсан бөгөөд гэнэт хүн бүр агаарт шатсан махны үнэр үнэртэв... Бид Майданекийн үхлийн хуаранд нэвтэрсэн анхны Зөвлөлтийн цэргүүд байсан... Бид зуухнууд ажиллаж байгааг, түүний хажууд нас барсан хоригдлуудын овоолсон цогцоснууд хэвтэж байгааг олж харсан... Бид жинхэнэ аймшгийн мэдрэмжийг мэдэрсэн; цэргүүд хөдөлж чадахгүй, зарим нь нулимсаа барьж чадахгүй хөшсөн байв." гэж бичсэн байна. Дараа нь цэргийн сурвалжлагчид ирэв. Константин Симонов харсан зүйлдээ цочирдсон тул Зөвлөлтийн хэвлэлд уг хуарангийн тухай анхны эссэ болох "Устгалын хуаран" (Красная Звезда, 1944 оны 8-р сарын 10) бичжээ. Тэрээр "Дайны өөр өөр өдрүүд" хэмээх өдрийн тэмдэглэлдээ тэр өдрүүдийг дурсан: "Би өөрийн нүдээр хийн камер, дутуу шатсан цогцоснуудын үлдэгдэл бүхий чандарлах зуух, алагдсан хүмүүсийн үлдээсэн гуталтай амбаар... циклоны хийн талсттай шилэн савнуудыг харсан... Энэ бүхнийг харсан эхний өдрөө би өөрийгөө галзуурч байгаа юм биш байгаа гэж хүртэл бодсон ." "Гуталтай хуаран. 70 урт, 40 өргөн, нас барагсдын гутлаар дүүрэн... Хамгийн аймшигтай нь хэдэн арван мянган хос хүүхдийн гутал байв. Шаахай, шаахай, жижигхэн гуталнууд..." . Симоновын дурсан ярьснаар "удалгүй хэдэн мянган олзлогдсон герман цэргүүдийг манай командлалын тушаалаар Майданек хуаран дотор оруулж бүгдийг харуулсан... цэргүүдийн царайг хараад би тэд ийм зүйл тохиолдож болно гэж өмнө нь төсөөлөөгүй байсныг ойлгосон... гэжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Majdanek concentration camp|Майданек БХЛ}} * [https://www.majdanek.eu/en] [[Ангилал:Майданек БХЛ| ]] [[Ангилал:Гуравдугаар Райхын бөөнөөр хорих лагерь]] [[Ангилал:Гуравдугаар Райхын устгалын лагерь]] [[Ангилал:1940 он]] [[Ангилал:1941 он]] [[Ангилал:1942 он]] [[Ангилал:1943 он]] [[Ангилал:1944 он]] [[Ангилал:1945 он]] 0qy62sk8a73hrksdkspjj24ai7jd52u 862964 862963 2026-07-24T02:19:01Z Bayarkhangai 1129 862964 wikitext text/x-wiki {{Short description|Nazi concentration camp in Poland (1941–1944)}} {{Redirect|Majdanek}} {{Use mdy dates|date=December 2025}} {{pp-extended|small=yes}} {{coord|51|13|14|N|22|35|58|E|region:PL-MA_type:landmark|display=title}} {{Infobox concentration camp | name = Majdanek / Lublin | type = [[Nazi concentration camp]] | image = File:2013 KL Majdanek crematorium - 01.jpg | image_size = | caption = Building of the ''New Crematorium'' [[File:WW2-Holocaust-Poland.PNG|frameless]] | other_names = | known_for = | location = Near [[Lublin]], [[General Government]] (German-occupied Poland) | built_by = | operated_by = [[SS-Totenkopfverbände]] | commandant = {{plainlist| * [[Karl-Otto Koch]] (Sep. 1941–Aug. 1942) * [[Max Koegel]] (Aug. 1942–Nov. 1942) * [[Hermann Florstedt]] (Nov. 1942–Oct. 1943) * [[Martin Gottfried Weiss]] (Nov. 1943–May 1944) * [[Arthur Liebehenschel]] (May 1944–July 1944) }} | original_use = [[Forced labour under German rule during World War II|Forced labor]] | construction = | in_operation = {{Dts|1941|October|1|format=mdy}} – {{Dts|1944|July|22|format=mdy}} | gas_chambers = | prisoner_type = Jews, Poles | inmates = 150,000 | killed = Estimated 78,000 | liberated_by = [[Soviet Union]], July 22, 1944 | notable_inmates = | notable_books = | website = }} Майданек (эсвэл Люблин) нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Германчуудад эзлэгдсэн Польшийн Люблин хотын захад СС (SS)-ийнхний барьж байгуулсан бөгөөд тэдний удирдлага доор ажиллаж байсан Нацистуудын бөөнөрүүлэн хорих, устгах лагерь байв. Тус лагерь нь гурван хийн камер, хоёр модон дүүжлүүр, нийт 227 орчим барилга байгууламжтай байсан нь Нацистуудын хамгийн том бөөнөрүүлэн хорих лагеруудын тоонд оруулдаг. Анх устгах зорилгоор бус, албадан хөдөлмөр эрхлүүлэхээр байгуулагдсан хэдий ч Польшийн бүх Еврейчүүдийг өөрийнх нь эзлэгдсэн эх нутагт нь устгах Нацистуудын төлөвлөгөө болох "Рейнхард ажиллагаа"-ны үеэр ойролцоогоор 78,000 хүнийг хөнөөхөд ашиглагдсан байна. 1941 оны 10 дугаар сарын 1-нээс 1944 оны 7 дугаар сарын 22 хүртэл ажиллаж байсан уг лагерийг бараг бүрэн бүтэн байхад нь чөлөөлжээ.<ref>{{cite book|last1=Nicholas|first1=Lynn H.|title=Cruel World: The Children of Europe in the Nazi Web|date=2009|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-307-73971-1|url=https://books.google.com/books?id=-9bQ7hYlI-8C}}</ref> [[File:Majdanek (June 24, 1944).jpg|thumb|upright=1.4|left|Aerial photograph of Majdanek (June 24, 1944). From bottom: the barracks under deconstruction with visible chimney stacks still standing, planks of wood piled up along the supply road, intact barracks.]] "Багратион ажиллагаа"-ны үеэр Зөвлөлтийн Улаан арми маш хурдтай давшиж орж ирсэн тул СС-ийнхэн лагерийн ихэнх дэд бүтцийг устгаж амжаагүй бөгөөд лагерийн комендантын орлогч Антон Тернес дайны гэмт хэргийг гэрчлэх хамгийн гол нотлох баримтуудыг устгаж чадалгүй бүтэлгүйтсэн юм.1941 онд нутгийн оршин суугчид уг лагерийг Люблины Маждан Татарскийн геттотой (Еврейчүүдийг тусгаарлан хорих бүс) залгаа оршдог байсан тул "Майданек" ("бяцхан майдан") гэж хочилжээ. Нацистуудын баримт бичигт анх үүнийг санхүүжилт болон үйл ажиллагааны хэлбэрээс нь шалтгаалан Ваффен-СС-ийн дайны олзлогдогсдын (POW) лагерь гэж тэмдэглэсэн байдаг. Үүнийг 1943 оны 4 дүгээр сарын 9-нд Райхын Аюулгүй байдлын төв газраас "Konzentrationslager Lublin" (Люблины бөөнөрүүлэн хорих лагэр) гэж өөрчилсөн боловч нутгийн иргэдийн өгсөн Польш нэр нь илүү түгээмэл хэвээр үлджээ.<ref name="KL Lublin(9.04.1943)">{{cite web|url=http://michal.nintendos.pl/obozy/majdanek/zalozenia%20i%20budowa%20%28m%29.html |title=Założenia i budowa (Purpose and construction, selection of photographs) |publisher=KL Lublin Majdanek.com.pl |work=Majdanek concentration camp |access-date=April 18, 2013 |quote=Concentration camp name change 9.04.1943. |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102231838/http://michal.nintendos.pl/obozy/majdanek/zalozenia%20i%20budowa%20%28m%29.html |archive-date=January 2, 2011 }}</ref> [[File:Transport nowo przybyłych więźniów w obozie koncentracyjnym na Majdanku.jpg|thumb|Arrival of new inmates.]] [[File:Puszki z cyklonem B w obozie koncentracyjnym na Majdanku.jpg|thumb|Zyklon B stored in the camp.]] 1944 оны 7 дугаар сард лагерийг чөлөөлсний дараа уг газрыг Зөвлөлт Холбоот Улс албан ёсоор хамгаалалтад авсан байна. Намар гэхэд дайн үргэлжилсээр байсан ч уг газрыг музей болгон хадгалж үлдсэн юм. Цогцос шатаах зуухнууд болон хийн камерууд нь бараг бүрэн бүтэн үлдсэн нь Нацист Германы геноцид (үй олноор устгах) бодлогын хамгийн тод жишээ болж байв. 1965 онд уг газарт үндэсний хэмжээний статусыг олгожээ. Өнөөдөр "Майданек улсын музей" нь Хорлохостын дурсгалын музей болон боловсролын төв бөгөөд Люблин лагерийн сүлжээ, боолын хөдөлгөөнт хөдөлмөр, устгах лагерь, салбар лагеруудад үйлдэгдсэн аймшигт хэрцгийллийн дурсгалыг хадгалахад бүхэлд нь зориулагдсан байна. Тэнд ховор олдворууд, архивын гэрэл зураг, гэрчүүдийн мэдүүлгийн байнгын цуглуулгууд хадгалагддаг.<ref name="BIP">{{cite web|year=2006|title=Regulamin organizacyjny Państwowego Muzeum na Majdanku|url=http://www.majdanek.eu/articles.php?acid=65|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303233525/http://www.majdanek.eu/articles.php?acid=65|archive-date=March 3, 2016|access-date=April 28, 2013|work=Dz. U. z 1947 r. nr 52, poz. 265|publisher=Biuletyn Informacji Publicznej (Bulletin of Public Information, Republic of Poland)}}</ref> ==History== [[Файл:KrematoriumMajdanek.JPG|thumb|right|220px|Крематорий]] [[File:Majdanek - enterace.jpg|thumb|right|Inconspicuous structure for murder. [[Shower]]s (left), and similarly built [[gas chamber]]s (right).]] [[File:Majdanek Double-Fence.jpg|left|thumb|Guard towers along the barbed-wire double-fence on the Majdanek camp perimeter]] [[File:Alians PL Lublin StateMuseumKL Majdanek,2007 05 20,P5200312.jpg|thumb|upright|Map of the [[Majdanek State Museum]] site]] [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1987-062-17A, Ostpreußen, Goldap.jpg|thumb|Советский плакат в [[Гольдап]]е ([[Восточная Пруссия]])]] ===Construction=== {{OSM Location map |coord={{Coord|51.2380|22.5750}}<!-- 51.2482|22.5709 --> |float=right |zoom=12 |width=216 |height=280 |scalemark=40 |shape1=n-square |shape-color1=red |shape-outline1=white |mark-size1=14 |label1=Lublin Ghetto |mark-title1=Lublin Ghetto in the Old Town |mark-coord1={{Coord|51.2482|22.5709}} |label-pos1=bottom |label-size1=12 |label-color1=black |mark-coord2={{Coord|51.220325|22.60007}} |label2=Majdanek |mark-title2=Majdanek concentration camp |shape-color2=black |label-pos2=top |fullscreen-option=1 |caption = Location of Majdanek on the map of Lublin ~ {{convert|4|km}} }} == Нүдээр харсан гэрчүүдийн дурсамж == 1944 оны 7-р сарын 22-23-ны шөнө Польшийн Люблин хотын захад Улаан армийн анги нэгтгэлүүд томоохон нацист үхлийн хуаран болох Майданек руу анх нэвтрэн оржээ. Германчууд хийн камер, чандарлах газар, алагдсан хүмүүсийн эд зүйлсийн овоолго зэргийг устгаж амжаагүй байв. Хуаранд түрүүлж орсон зөвлөлтийн цэргүүдийн нэг бол тагнуулч Захар Красильщиков байв. Түүний ярьсныг "Известия" сонинд мэдээлэхдээ "Манай рот тэргүүн эгнээнд хөдөлж байсан бөгөөд гэнэт хүн бүр агаарт шатсан махны үнэр үнэртэв... Бид Майданекийн үхлийн хуаранд нэвтэрсэн анхны Зөвлөлтийн цэргүүд байсан... Бид зуухнууд ажиллаж байгааг, түүний хажууд нас барсан хоригдлуудын овоолсон цогцоснууд хэвтэж байгааг олж харсан... Бид жинхэнэ аймшгийн мэдрэмжийг мэдэрсэн; цэргүүд хөдөлж чадахгүй, зарим нь нулимсаа барьж чадахгүй хөшсөн байв." гэж бичсэн байна. Дараа нь цэргийн сурвалжлагчид ирэв. Константин Симонов харсан зүйлдээ цочирдсон тул Зөвлөлтийн хэвлэлд уг хуарангийн тухай анхны эссэ болох "Устгалын хуаран" (Красная Звезда, 1944 оны 8-р сарын 10) бичжээ. Тэрээр "Дайны өөр өөр өдрүүд" хэмээх өдрийн тэмдэглэлдээ тэр өдрүүдийг дурсан: "Би өөрийн нүдээр хийн камер, дутуу шатсан цогцоснуудын үлдэгдэл бүхий чандарлах зуух, алагдсан хүмүүсийн үлдээсэн гуталтай амбаар... циклоны хийн талсттай шилэн савнуудыг харсан... Энэ бүхнийг харсан эхний өдрөө би өөрийгөө галзуурч байгаа юм биш байгаа гэж хүртэл бодсон ." "Гуталтай хуаран. 70 урт, 40 өргөн, нас барагсдын гутлаар дүүрэн... Хамгийн аймшигтай нь хэдэн арван мянган хос хүүхдийн гутал байв. Шаахай, шаахай, жижигхэн гуталнууд..." . Симоновын дурсан ярьснаар "удалгүй хэдэн мянган олзлогдсон герман цэргүүдийг манай командлалын тушаалаар Майданек хуаран дотор оруулж бүгдийг харуулсан... цэргүүдийн царайг хараад би тэд ийм зүйл тохиолдож болно гэж өмнө нь төсөөлөөгүй байсныг ойлгосон... гэжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Majdanek concentration camp|Майданек БХЛ}} * [https://www.majdanek.eu/en] [[Ангилал:Майданек БХЛ| ]] [[Ангилал:Гуравдугаар Райхын бөөнөөр хорих лагерь]] [[Ангилал:Гуравдугаар Райхын устгалын лагерь]] [[Ангилал:1940 он]] [[Ангилал:1941 он]] [[Ангилал:1942 он]] [[Ангилал:1943 он]] [[Ангилал:1944 он]] [[Ангилал:1945 он]] ptn4gkomefl8w9ey3f2r70ieiwm2sm4 862965 862964 2026-07-24T02:23:40Z Bayarkhangai 1129 862965 wikitext text/x-wiki {{Short description|Nazi concentration camp in Poland (1941–1944)}} {{Redirect|Majdanek}} {{Use mdy dates|date=December 2025}} {{pp-extended|small=yes}} {{coord|51|13|14|N|22|35|58|E|region:PL-MA_type:landmark|display=title}} {{Infobox concentration camp | name = Majdanek / Lublin | type = [[Nazi concentration camp]] | image = File:2013 KL Majdanek crematorium - 01.jpg | image_size = | caption = Building of the ''New Crematorium'' [[File:WW2-Holocaust-Poland.PNG|frameless]] | other_names = | known_for = | location = Near [[Lublin]], [[General Government]] (German-occupied Poland) | built_by = | operated_by = [[SS-Totenkopfverbände]] | commandant = {{plainlist| * [[Karl-Otto Koch]] (Sep. 1941–Aug. 1942) * [[Max Koegel]] (Aug. 1942–Nov. 1942) * [[Hermann Florstedt]] (Nov. 1942–Oct. 1943) * [[Martin Gottfried Weiss]] (Nov. 1943–May 1944) * [[Arthur Liebehenschel]] (May 1944–July 1944) }} | original_use = [[Forced labour under German rule during World War II|Forced labor]] | construction = | in_operation = {{Dts|1941|October|1|format=mdy}} – {{Dts|1944|July|22|format=mdy}} | gas_chambers = | prisoner_type = Jews, Poles | inmates = 150,000 | killed = Estimated 78,000 | liberated_by = [[Soviet Union]], July 22, 1944 | notable_inmates = | notable_books = | website = }} Майданек (эсвэл Люблин) нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Германчуудад эзлэгдсэн Польшийн Люблин хотын захад СС (SS)-ийнхний барьж байгуулсан бөгөөд тэдний удирдлага доор ажиллаж байсан Нацистуудын бөөнөрүүлэн хорих, устгах лагерь байв. Тус лагерь нь гурван хийн камер, хоёр модон дүүжлүүр, нийт 227 орчим барилга байгууламжтай байсан нь Нацистуудын хамгийн том бөөнөрүүлэн хорих лагеруудын тоонд оруулдаг. Анх устгах зорилгоор бус, албадан хөдөлмөр эрхлүүлэхээр байгуулагдсан хэдий ч Польшийн бүх Еврейчүүдийг өөрийнх нь эзлэгдсэн эх нутагт нь устгах Нацистуудын төлөвлөгөө болох "Рейнхард ажиллагаа"-ны үеэр ойролцоогоор 78,000 хүнийг хөнөөхөд ашиглагдсан байна. 1941 оны 10 дугаар сарын 1-нээс 1944 оны 7 дугаар сарын 22 хүртэл ажиллаж байсан уг лагерийг бараг бүрэн бүтэн байхад нь чөлөөлжээ.<ref>{{cite book|last1=Nicholas|first1=Lynn H.|title=Cruel World: The Children of Europe in the Nazi Web|date=2009|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-307-73971-1|url=https://books.google.com/books?id=-9bQ7hYlI-8C}}</ref> [[File:Majdanek (June 24, 1944).jpg|thumb|upright=1.4|left|Агаараас авсан зураг (June 24, 1944). From bottom: ]] "Багратион ажиллагаа"-ны үеэр Зөвлөлтийн Улаан арми маш хурдтай давшиж орж ирсэн тул СС-ийнхэн лагерийн ихэнх дэд бүтцийг устгаж амжаагүй бөгөөд лагерийн комендантын орлогч Антон Тернес дайны гэмт хэргийг гэрчлэх хамгийн гол нотлох баримтуудыг устгаж чадалгүй бүтэлгүйтсэн юм.1941 онд нутгийн оршин суугчид уг лагерийг Люблины Маждан Татарскийн геттотой (Еврейчүүдийг тусгаарлан хорих бүс) залгаа оршдог байсан тул "Майданек" ("бяцхан майдан") гэж хочилжээ. Нацистуудын баримт бичигт анх үүнийг санхүүжилт болон үйл ажиллагааны хэлбэрээс нь шалтгаалан Ваффен-СС-ийн дайны олзлогдогсдын (POW) лагерь гэж тэмдэглэсэн байдаг. Үүнийг 1943 оны 4 дүгээр сарын 9-нд Райхын Аюулгүй байдлын төв газраас "Konzentrationslager Lublin" (Люблины бөөнөрүүлэн хорих лагэр) гэж өөрчилсөн боловч нутгийн иргэдийн өгсөн Польш нэр нь илүү түгээмэл хэвээр үлджээ.<ref name="KL Lublin(9.04.1943)">{{cite web|url=http://michal.nintendos.pl/obozy/majdanek/zalozenia%20i%20budowa%20%28m%29.html |title=Założenia i budowa (Purpose and construction, selection of photographs) |publisher=KL Lublin Majdanek.com.pl |work=Majdanek concentration camp |access-date=April 18, 2013 |quote=Concentration camp name change 9.04.1943. |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102231838/http://michal.nintendos.pl/obozy/majdanek/zalozenia%20i%20budowa%20%28m%29.html |archive-date=January 2, 2011 }}</ref> [[File:Transport nowo przybyłych więźniów w obozie koncentracyjnym na Majdanku.jpg|thumb|Шинээр ирж буй хоригдлууд]] [[File:Puszki z cyklonem B w obozie koncentracyjnym na Majdanku.jpg|thumb|Циклон В хорны агуулах.]] 1944 оны 7 дугаар сард лагерийг чөлөөлсний дараа уг газрыг Зөвлөлт Холбоот Улс албан ёсоор хамгаалалтад авсан байна. Намар гэхэд дайн үргэлжилсээр байсан ч уг газрыг музей болгон хадгалж үлдсэн юм. Цогцос шатаах зуухнууд болон хийн камерууд нь бараг бүрэн бүтэн үлдсэн нь Нацист Германы геноцид (үй олноор устгах) бодлогын хамгийн тод жишээ болж байв. 1965 онд уг газарт үндэсний хэмжээний статусыг олгожээ. Өнөөдөр "Майданек улсын музей" нь Хорлохостын дурсгалын музей болон боловсролын төв бөгөөд Люблин лагерийн сүлжээ, боолын хөдөлгөөнт хөдөлмөр, устгах лагерь, салбар лагеруудад үйлдэгдсэн аймшигт хэрцгийллийн дурсгалыг хадгалахад бүхэлд нь зориулагдсан байна. Тэнд ховор олдворууд, архивын гэрэл зураг, гэрчүүдийн мэдүүлгийн байнгын цуглуулгууд хадгалагддаг.<ref name="BIP">{{cite web|year=2006|title=Regulamin organizacyjny Państwowego Muzeum na Majdanku|url=http://www.majdanek.eu/articles.php?acid=65|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303233525/http://www.majdanek.eu/articles.php?acid=65|archive-date=March 3, 2016|access-date=April 28, 2013|work=Dz. U. z 1947 r. nr 52, poz. 265|publisher=Biuletyn Informacji Publicznej (Bulletin of Public Information, Republic of Poland)}}</ref> ==History== [[Файл:KrematoriumMajdanek.JPG|thumb|right|220px|Хүүр шатаах зуух]] [[File:Majdanek - enterace.jpg|thumb|right|Үхлийн лагерийн харагдах байдал.]] [[File:Majdanek Double-Fence.jpg|left|thumb|Хорих лагерийн харуулын цамхаг]] [[File:Alians PL Lublin StateMuseumKL Majdanek,2007 05 20,P5200312.jpg|thumb|upright|Лагегийн музейн зураг]] [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1987-062-17A, Ostpreußen, Goldap.jpg|thumb|Зөвлөлтийн ухуулах хуудас)]] ===Construction=== {{OSM Location map |coord={{Coord|51.2380|22.5750}}<!-- 51.2482|22.5709 --> |float=right |zoom=12 |width=216 |height=280 |scalemark=40 |shape1=n-square |shape-color1=red |shape-outline1=white |mark-size1=14 |label1=Lublin Ghetto |mark-title1=Lublin Ghetto in the Old Town |mark-coord1={{Coord|51.2482|22.5709}} |label-pos1=bottom |label-size1=12 |label-color1=black |mark-coord2={{Coord|51.220325|22.60007}} |label2=Majdanek |mark-title2=Majdanek concentration camp |shape-color2=black |label-pos2=top |fullscreen-option=1 |caption = Location of Majdanek on the map of Lublin ~ {{convert|4|km}} }} == Нүдээр харсан гэрчүүдийн дурсамж == 1944 оны 7-р сарын 22-23-ны шөнө Польшийн Люблин хотын захад Улаан армийн анги нэгтгэлүүд томоохон нацист үхлийн хуаран болох Майданек руу анх нэвтрэн оржээ. Германчууд хийн камер, чандарлах газар, алагдсан хүмүүсийн эд зүйлсийн овоолго зэргийг устгаж амжаагүй байв. Хуаранд түрүүлж орсон зөвлөлтийн цэргүүдийн нэг бол тагнуулч Захар Красильщиков байв. Түүний ярьсныг "Известия" сонинд мэдээлэхдээ "Манай рот тэргүүн эгнээнд хөдөлж байсан бөгөөд гэнэт хүн бүр агаарт шатсан махны үнэр үнэртэв... Бид Майданекийн үхлийн хуаранд нэвтэрсэн анхны Зөвлөлтийн цэргүүд байсан... Бид зуухнууд ажиллаж байгааг, түүний хажууд нас барсан хоригдлуудын овоолсон цогцоснууд хэвтэж байгааг олж харсан... Бид жинхэнэ аймшгийн мэдрэмжийг мэдэрсэн; цэргүүд хөдөлж чадахгүй, зарим нь нулимсаа барьж чадахгүй хөшсөн байв." гэж бичсэн байна. Дараа нь цэргийн сурвалжлагчид ирэв. Константин Симонов харсан зүйлдээ цочирдсон тул Зөвлөлтийн хэвлэлд уг хуарангийн тухай анхны эссэ болох "Устгалын хуаран" (Красная Звезда, 1944 оны 8-р сарын 10) бичжээ. Тэрээр "Дайны өөр өөр өдрүүд" хэмээх өдрийн тэмдэглэлдээ тэр өдрүүдийг дурсан: "Би өөрийн нүдээр хийн камер, дутуу шатсан цогцоснуудын үлдэгдэл бүхий чандарлах зуух, алагдсан хүмүүсийн үлдээсэн гуталтай амбаар... циклоны хийн талсттай шилэн савнуудыг харсан... Энэ бүхнийг харсан эхний өдрөө би өөрийгөө галзуурч байгаа юм биш байгаа гэж хүртэл бодсон ." "Гуталтай хуаран. 70 урт, 40 өргөн, нас барагсдын гутлаар дүүрэн... Хамгийн аймшигтай нь хэдэн арван мянган хос хүүхдийн гутал байв. Шаахай, шаахай, жижигхэн гуталнууд..." . Симоновын дурсан ярьснаар "удалгүй хэдэн мянган олзлогдсон герман цэргүүдийг манай командлалын тушаалаар Майданек хуаран дотор оруулж бүгдийг харуулсан... цэргүүдийн царайг хараад би тэд ийм зүйл тохиолдож болно гэж өмнө нь төсөөлөөгүй байсныг ойлгосон... гэжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Majdanek concentration camp|Майданек БХЛ}} * [https://www.majdanek.eu/en] [[Ангилал:Майданек БХЛ| ]] [[Ангилал:Гуравдугаар Райхын бөөнөөр хорих лагерь]] [[Ангилал:Гуравдугаар Райхын устгалын лагерь]] [[Ангилал:1940 он]] [[Ангилал:1941 он]] [[Ангилал:1942 он]] [[Ангилал:1943 он]] [[Ангилал:1944 он]] [[Ангилал:1945 он]] pm74rdvq9qrmfbgbklvfqk3qi0r6lg3 862966 862965 2026-07-24T02:25:25Z Bayarkhangai 1129 862966 wikitext text/x-wiki {{Short description|Nazi concentration camp in Poland (1941–1944)}} {{Redirect|Majdanek}} {{Use mdy dates|date=December 2025}} {{pp-extended|small=yes}} {{coord|51|13|14|N|22|35|58|E|region:PL-MA_type:landmark|display=title}} {{Infobox concentration camp | name = Majdanek / Lublin | type = [[Nazi concentration camp]] | image = File:2013 KL Majdanek crematorium - 01.jpg | image_size = | caption = Building of the ''New Crematorium'' [[File:WW2-Holocaust-Poland.PNG|frameless]] | other_names = | known_for = | location = Near [[Lublin]], [[General Government]] (German-occupied Poland) | built_by = | operated_by = [[SS-Totenkopfverbände]] | commandant = {{plainlist| * [[Karl-Otto Koch]] (Sep. 1941–Aug. 1942) * [[Max Koegel]] (Aug. 1942–Nov. 1942) * [[Hermann Florstedt]] (Nov. 1942–Oct. 1943) * [[Martin Gottfried Weiss]] (Nov. 1943–May 1944) * [[Arthur Liebehenschel]] (May 1944–July 1944) }} | original_use = [[Forced labour under German rule during World War II|Forced labor]] | construction = | in_operation = {{Dts|1941|October|1|format=mdy}} – {{Dts|1944|July|22|format=mdy}} | gas_chambers = | prisoner_type = Jews, Poles | inmates = 150,000 | killed = Estimated 78,000 | liberated_by = [[Soviet Union]], July 22, 1944 | notable_inmates = | notable_books = | website = }} Майданек (эсвэл Люблин) нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Германчуудад эзлэгдсэн Польшийн Люблин хотын захад СС (SS)-ийнхний барьж байгуулсан бөгөөд тэдний удирдлага доор ажиллаж байсан Нацистуудын бөөнөрүүлэн хорих, устгах лагерь байв. Тус лагерь нь гурван хийн камер, хоёр модон дүүжлүүр, нийт 227 орчим барилга байгууламжтай байсан нь Нацистуудын хамгийн том бөөнөрүүлэн хорих лагеруудын тоонд оруулдаг. Анх устгах зорилгоор бус, албадан хөдөлмөр эрхлүүлэхээр байгуулагдсан хэдий ч Польшийн бүх Еврейчүүдийг өөрийнх нь эзлэгдсэн эх нутагт нь устгах Нацистуудын төлөвлөгөө болох "Рейнхард ажиллагаа"-ны үеэр ойролцоогоор 78,000 хүнийг хөнөөхөд ашиглагдсан байна. 1941 оны 10 дугаар сарын 1-нээс 1944 оны 7 дугаар сарын 22 хүртэл ажиллаж байсан уг лагерийг бараг бүрэн бүтэн байхад нь чөлөөлжээ.<ref>{{cite book|last1=Nicholas|first1=Lynn H.|title=Cruel World: The Children of Europe in the Nazi Web|date=2009|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-307-73971-1|url=https://books.google.com/books?id=-9bQ7hYlI-8C}}</ref> [[File:Majdanek (June 24, 1944).jpg|thumb|upright=1.4|left|Агаараас авсан зураг (June 24, 1944). From bottom: ]] "Багратион ажиллагаа"-ны үеэр Зөвлөлтийн Улаан арми маш хурдтай давшиж орж ирсэн тул СС-ийнхэн лагерийн ихэнх дэд бүтцийг устгаж амжаагүй бөгөөд лагерийн комендантын орлогч Антон Тернес дайны гэмт хэргийг гэрчлэх хамгийн гол нотлох баримтуудыг устгаж чадалгүй бүтэлгүйтсэн юм.1941 онд нутгийн оршин суугчид уг лагерийг Люблины Маждан Татарскийн геттотой (Еврейчүүдийг тусгаарлан хорих бүс) залгаа оршдог байсан тул "Майданек" ("бяцхан майдан") гэж хочилжээ. Нацистуудын баримт бичигт анх үүнийг санхүүжилт болон үйл ажиллагааны хэлбэрээс нь шалтгаалан Ваффен-СС-ийн дайны олзлогдогсдын (POW) лагерь гэж тэмдэглэсэн байдаг. Үүнийг 1943 оны 4 дүгээр сарын 9-нд Райхын Аюулгүй байдлын төв газраас "Konzentrationslager Lublin" (Люблины бөөнөрүүлэн хорих лагэр) гэж өөрчилсөн боловч нутгийн иргэдийн өгсөн Польш нэр нь илүү түгээмэл хэвээр үлджээ.<ref name="KL Lublin(9.04.1943)">{{cite web|url=http://michal.nintendos.pl/obozy/majdanek/zalozenia%20i%20budowa%20%28m%29.html |title=Założenia i budowa (Purpose and construction, selection of photographs) |publisher=KL Lublin Majdanek.com.pl |work=Majdanek concentration camp |access-date=April 18, 2013 |quote=Concentration camp name change 9.04.1943. |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102231838/http://michal.nintendos.pl/obozy/majdanek/zalozenia%20i%20budowa%20%28m%29.html |archive-date=January 2, 2011 }}</ref> [[File:Transport nowo przybyłych więźniów w obozie koncentracyjnym na Majdanku.jpg|thumb|Шинээр ирж буй хоригдлууд]] [[File:Puszki z cyklonem B w obozie koncentracyjnym na Majdanku.jpg|thumb|Циклон В хорны агуулах.]] 1944 оны 7 дугаар сард лагерийг чөлөөлсний дараа уг газрыг Зөвлөлт Холбоот Улс албан ёсоор хамгаалалтад авсан байна. Намар гэхэд дайн үргэлжилсээр байсан ч уг газрыг музей болгон хадгалж үлдсэн юм. Цогцос шатаах зуухнууд болон хийн камерууд нь бараг бүрэн бүтэн үлдсэн нь Нацист Германы геноцид (үй олноор устгах) бодлогын хамгийн тод жишээ болж байв. 1965 онд уг газарт үндэсний хэмжээний статусыг олгожээ. Өнөөдөр "Майданек улсын музей" нь Хорлохостын дурсгалын музей болон боловсролын төв бөгөөд Люблин лагерийн сүлжээ, боолын хөдөлгөөнт хөдөлмөр, устгах лагерь, салбар лагеруудад үйлдэгдсэн аймшигт хэрцгийллийн дурсгалыг хадгалахад бүхэлд нь зориулагдсан байна. Тэнд ховор олдворууд, архивын гэрэл зураг, гэрчүүдийн мэдүүлгийн байнгын цуглуулгууд хадгалагддаг.<ref name="BIP">{{cite web|year=2006|title=Regulamin organizacyjny Państwowego Muzeum na Majdanku|url=http://www.majdanek.eu/articles.php?acid=65|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303233525/http://www.majdanek.eu/articles.php?acid=65|archive-date=March 3, 2016|access-date=April 28, 2013|work=Dz. U. z 1947 r. nr 52, poz. 265|publisher=Biuletyn Informacji Publicznej (Bulletin of Public Information, Republic of Poland)}}</ref> ==Түүх== [[Файл:KrematoriumMajdanek.JPG|thumb|right|220px|Хүүр шатаах зуух]] [[File:Majdanek - enterace.jpg|thumb|right|Үхлийн лагерийн харагдах байдал.]] [[File:Majdanek Double-Fence.jpg|left|thumb|Хорих лагерийн харуулын цамхагаас хамгаалалтын зурвасын ажиглагдах байдал]] [[File:Alians PL Lublin StateMuseumKL Majdanek,2007 05 20,P5200312.jpg|thumb|upright|Лагерийн музейн зураг]] [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1987-062-17A, Ostpreußen, Goldap.jpg|thumb|Зөвлөлтийн ухуулах хуудас*Дайны үед)]] ===Зохион байгуулалт=== {{OSM Location map |coord={{Coord|51.2380|22.5750}}<!-- 51.2482|22.5709 --> |float=right |zoom=12 |width=216 |height=280 |scalemark=40 |shape1=n-square |shape-color1=red |shape-outline1=white |mark-size1=14 |label1=Lublin Ghetto |mark-title1=Lublin Ghetto in the Old Town |mark-coord1={{Coord|51.2482|22.5709}} |label-pos1=bottom |label-size1=12 |label-color1=black |mark-coord2={{Coord|51.220325|22.60007}} |label2=Majdanek |mark-title2=Majdanek concentration camp |shape-color2=black |label-pos2=top |fullscreen-option=1 |caption = Location of Majdanek on the map of Lublin ~ {{convert|4|km}} }} == Нүдээр харсан гэрчүүдийн дурсамж == 1944 оны 7-р сарын 22-23-ны шөнө Польшийн Люблин хотын захад Улаан армийн анги нэгтгэлүүд томоохон нацист үхлийн хуаран болох Майданек руу анх нэвтрэн оржээ. Германчууд хийн камер, чандарлах газар, алагдсан хүмүүсийн эд зүйлсийн овоолго зэргийг устгаж амжаагүй байв. Хуаранд түрүүлж орсон зөвлөлтийн цэргүүдийн нэг бол тагнуулч Захар Красильщиков байв. Түүний ярьсныг "Известия" сонинд мэдээлэхдээ "Манай рот тэргүүн эгнээнд хөдөлж байсан бөгөөд гэнэт хүн бүр агаарт шатсан махны үнэр үнэртэв... Бид Майданекийн үхлийн хуаранд нэвтэрсэн анхны Зөвлөлтийн цэргүүд байсан... Бид зуухнууд ажиллаж байгааг, түүний хажууд нас барсан хоригдлуудын овоолсон цогцоснууд хэвтэж байгааг олж харсан... Бид жинхэнэ аймшгийн мэдрэмжийг мэдэрсэн; цэргүүд хөдөлж чадахгүй, зарим нь нулимсаа барьж чадахгүй хөшсөн байв." гэж бичсэн байна. Дараа нь цэргийн сурвалжлагчид ирэв. Константин Симонов харсан зүйлдээ цочирдсон тул Зөвлөлтийн хэвлэлд уг хуарангийн тухай анхны эссэ болох "Устгалын хуаран" (Красная Звезда, 1944 оны 8-р сарын 10) бичжээ. Тэрээр "Дайны өөр өөр өдрүүд" хэмээх өдрийн тэмдэглэлдээ тэр өдрүүдийг дурсан: "Би өөрийн нүдээр хийн камер, дутуу шатсан цогцоснуудын үлдэгдэл бүхий чандарлах зуух, алагдсан хүмүүсийн үлдээсэн гуталтай амбаар... циклоны хийн талсттай шилэн савнуудыг харсан... Энэ бүхнийг харсан эхний өдрөө би өөрийгөө галзуурч байгаа юм биш байгаа гэж хүртэл бодсон ." "Гуталтай хуаран. 70 урт, 40 өргөн, нас барагсдын гутлаар дүүрэн... Хамгийн аймшигтай нь хэдэн арван мянган хос хүүхдийн гутал байв. Шаахай, шаахай, жижигхэн гуталнууд..." . Симоновын дурсан ярьснаар "удалгүй хэдэн мянган олзлогдсон герман цэргүүдийг манай командлалын тушаалаар Майданек хуаран дотор оруулж бүгдийг харуулсан... цэргүүдийн царайг хараад би тэд ийм зүйл тохиолдож болно гэж өмнө нь төсөөлөөгүй байсныг ойлгосон... гэжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Majdanek concentration camp|Майданек БХЛ}} * [https://www.majdanek.eu/en] [[Ангилал:Майданек БХЛ| ]] [[Ангилал:Гуравдугаар Райхын бөөнөөр хорих лагерь]] [[Ангилал:Гуравдугаар Райхын устгалын лагерь]] [[Ангилал:1940 он]] [[Ангилал:1941 он]] [[Ангилал:1942 он]] [[Ангилал:1943 он]] [[Ангилал:1944 он]] [[Ангилал:1945 он]] iw075454w87bedol2dfpc97vjqy6tft 862967 862966 2026-07-24T02:26:34Z Bayarkhangai 1129 862967 wikitext text/x-wiki {{Short description|Nazi concentration camp in Poland (1941–1944)}} {{Redirect|Майданек}} {{Use mdy dates|date=December 2025}} {{pp-extended|small=yes}} {{coord|51|13|14|N|22|35|58|E|region:PL-MA_type:landmark|display=title}} {{Infobox concentration camp | name = Majdanek / Lublin | type = [[Nazi concentration camp]] | image = File:2013 KL Majdanek crematorium - 01.jpg | image_size = | caption = Building of the ''New Crematorium'' [[File:WW2-Holocaust-Poland.PNG|frameless]] | other_names = | known_for = | location = Near [[Lublin]], [[General Government]] (German-occupied Poland) | built_by = | operated_by = [[SS-Totenkopfverbände]] | commandant = {{plainlist| * [[Karl-Otto Koch]] (Sep. 1941–Aug. 1942) * [[Max Koegel]] (Aug. 1942–Nov. 1942) * [[Hermann Florstedt]] (Nov. 1942–Oct. 1943) * [[Martin Gottfried Weiss]] (Nov. 1943–May 1944) * [[Arthur Liebehenschel]] (May 1944–July 1944) }} | original_use = [[Forced labour under German rule during World War II|Forced labor]] | construction = | in_operation = {{Dts|1941|October|1|format=mdy}} – {{Dts|1944|July|22|format=mdy}} | gas_chambers = | prisoner_type = Jews, Poles | inmates = 150,000 | killed = Estimated 78,000 | liberated_by = [[Soviet Union]], July 22, 1944 | notable_inmates = | notable_books = | website = }} Майданек (эсвэл Люблин) нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Германчуудад эзлэгдсэн Польшийн Люблин хотын захад СС (SS)-ийнхний барьж байгуулсан бөгөөд тэдний удирдлага доор ажиллаж байсан Нацистуудын бөөнөрүүлэн хорих, устгах лагерь байв. Тус лагерь нь гурван хийн камер, хоёр модон дүүжлүүр, нийт 227 орчим барилга байгууламжтай байсан нь Нацистуудын хамгийн том бөөнөрүүлэн хорих лагеруудын тоонд оруулдаг. Анх устгах зорилгоор бус, албадан хөдөлмөр эрхлүүлэхээр байгуулагдсан хэдий ч Польшийн бүх Еврейчүүдийг өөрийнх нь эзлэгдсэн эх нутагт нь устгах Нацистуудын төлөвлөгөө болох "Рейнхард ажиллагаа"-ны үеэр ойролцоогоор 78,000 хүнийг хөнөөхөд ашиглагдсан байна. 1941 оны 10 дугаар сарын 1-нээс 1944 оны 7 дугаар сарын 22 хүртэл ажиллаж байсан уг лагерийг бараг бүрэн бүтэн байхад нь чөлөөлжээ.<ref>{{cite book|last1=Nicholas|first1=Lynn H.|title=Cruel World: The Children of Europe in the Nazi Web|date=2009|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-307-73971-1|url=https://books.google.com/books?id=-9bQ7hYlI-8C}}</ref> [[File:Majdanek (June 24, 1944).jpg|thumb|upright=1.4|left|Агаараас авсан зураг (June 24, 1944) ]] "Багратион ажиллагаа"-ны үеэр Зөвлөлтийн Улаан арми маш хурдтай давшиж орж ирсэн тул СС-ийнхэн лагерийн ихэнх дэд бүтцийг устгаж амжаагүй бөгөөд лагерийн комендантын орлогч Антон Тернес дайны гэмт хэргийг гэрчлэх хамгийн гол нотлох баримтуудыг устгаж чадалгүй бүтэлгүйтсэн юм.1941 онд нутгийн оршин суугчид уг лагерийг Люблины Маждан Татарскийн геттотой (Еврейчүүдийг тусгаарлан хорих бүс) залгаа оршдог байсан тул "Майданек" ("бяцхан майдан") гэж хочилжээ. Нацистуудын баримт бичигт анх үүнийг санхүүжилт болон үйл ажиллагааны хэлбэрээс нь шалтгаалан Ваффен-СС-ийн дайны олзлогдогсдын (POW) лагерь гэж тэмдэглэсэн байдаг. Үүнийг 1943 оны 4 дүгээр сарын 9-нд Райхын Аюулгүй байдлын төв газраас "Konzentrationslager Lublin" (Люблины бөөнөрүүлэн хорих лагэр) гэж өөрчилсөн боловч нутгийн иргэдийн өгсөн Польш нэр нь илүү түгээмэл хэвээр үлджээ.<ref name="KL Lublin(9.04.1943)">{{cite web|url=http://michal.nintendos.pl/obozy/majdanek/zalozenia%20i%20budowa%20%28m%29.html |title=Założenia i budowa (Purpose and construction, selection of photographs) |publisher=KL Lublin Majdanek.com.pl |work=Majdanek concentration camp |access-date=April 18, 2013 |quote=Concentration camp name change 9.04.1943. |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102231838/http://michal.nintendos.pl/obozy/majdanek/zalozenia%20i%20budowa%20%28m%29.html |archive-date=January 2, 2011 }}</ref> [[File:Transport nowo przybyłych więźniów w obozie koncentracyjnym na Majdanku.jpg|thumb|Шинээр ирж буй хоригдлууд]] [[File:Puszki z cyklonem B w obozie koncentracyjnym na Majdanku.jpg|thumb|Циклон В хорны агуулах.]] 1944 оны 7 дугаар сард лагерийг чөлөөлсний дараа уг газрыг Зөвлөлт Холбоот Улс албан ёсоор хамгаалалтад авсан байна. Намар гэхэд дайн үргэлжилсээр байсан ч уг газрыг музей болгон хадгалж үлдсэн юм. Цогцос шатаах зуухнууд болон хийн камерууд нь бараг бүрэн бүтэн үлдсэн нь Нацист Германы геноцид (үй олноор устгах) бодлогын хамгийн тод жишээ болж байв. 1965 онд уг газарт үндэсний хэмжээний статусыг олгожээ. Өнөөдөр "Майданек улсын музей" нь Хорлохостын дурсгалын музей болон боловсролын төв бөгөөд Люблин лагерийн сүлжээ, боолын хөдөлгөөнт хөдөлмөр, устгах лагерь, салбар лагеруудад үйлдэгдсэн аймшигт хэрцгийллийн дурсгалыг хадгалахад бүхэлд нь зориулагдсан байна. Тэнд ховор олдворууд, архивын гэрэл зураг, гэрчүүдийн мэдүүлгийн байнгын цуглуулгууд хадгалагддаг.<ref name="BIP">{{cite web|year=2006|title=Regulamin organizacyjny Państwowego Muzeum na Majdanku|url=http://www.majdanek.eu/articles.php?acid=65|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303233525/http://www.majdanek.eu/articles.php?acid=65|archive-date=March 3, 2016|access-date=April 28, 2013|work=Dz. U. z 1947 r. nr 52, poz. 265|publisher=Biuletyn Informacji Publicznej (Bulletin of Public Information, Republic of Poland)}}</ref> ==Түүх== [[Файл:KrematoriumMajdanek.JPG|thumb|right|220px|Хүүр шатаах зуух]] [[File:Majdanek - enterace.jpg|thumb|right|Үхлийн лагерийн харагдах байдал.]] [[File:Majdanek Double-Fence.jpg|left|thumb|Хорих лагерийн харуулын цамхагаас хамгаалалтын зурвасын ажиглагдах байдал]] [[File:Alians PL Lublin StateMuseumKL Majdanek,2007 05 20,P5200312.jpg|thumb|upright|Лагерийн музейн зураг]] [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1987-062-17A, Ostpreußen, Goldap.jpg|thumb|Зөвлөлтийн ухуулах хуудас*Дайны үед)]] ===Зохион байгуулалт=== {{OSM Location map |coord={{Coord|51.2380|22.5750}}<!-- 51.2482|22.5709 --> |float=right |zoom=12 |width=216 |height=280 |scalemark=40 |shape1=n-square |shape-color1=red |shape-outline1=white |mark-size1=14 |label1=Lublin Ghetto |mark-title1=Lublin Ghetto in the Old Town |mark-coord1={{Coord|51.2482|22.5709}} |label-pos1=bottom |label-size1=12 |label-color1=black |mark-coord2={{Coord|51.220325|22.60007}} |label2=Majdanek |mark-title2=Majdanek concentration camp |shape-color2=black |label-pos2=top |fullscreen-option=1 |caption = Location of Majdanek on the map of Lublin ~ {{convert|4|km}} }} == Нүдээр харсан гэрчүүдийн дурсамж == 1944 оны 7-р сарын 22-23-ны шөнө Польшийн Люблин хотын захад Улаан армийн анги нэгтгэлүүд томоохон нацист үхлийн хуаран болох Майданек руу анх нэвтрэн оржээ. Германчууд хийн камер, чандарлах газар, алагдсан хүмүүсийн эд зүйлсийн овоолго зэргийг устгаж амжаагүй байв. Хуаранд түрүүлж орсон зөвлөлтийн цэргүүдийн нэг бол тагнуулч Захар Красильщиков байв. Түүний ярьсныг "Известия" сонинд мэдээлэхдээ "Манай рот тэргүүн эгнээнд хөдөлж байсан бөгөөд гэнэт хүн бүр агаарт шатсан махны үнэр үнэртэв... Бид Майданекийн үхлийн хуаранд нэвтэрсэн анхны Зөвлөлтийн цэргүүд байсан... Бид зуухнууд ажиллаж байгааг, түүний хажууд нас барсан хоригдлуудын овоолсон цогцоснууд хэвтэж байгааг олж харсан... Бид жинхэнэ аймшгийн мэдрэмжийг мэдэрсэн; цэргүүд хөдөлж чадахгүй, зарим нь нулимсаа барьж чадахгүй хөшсөн байв." гэж бичсэн байна. Дараа нь цэргийн сурвалжлагчид ирэв. Константин Симонов харсан зүйлдээ цочирдсон тул Зөвлөлтийн хэвлэлд уг хуарангийн тухай анхны эссэ болох "Устгалын хуаран" (Красная Звезда, 1944 оны 8-р сарын 10) бичжээ. Тэрээр "Дайны өөр өөр өдрүүд" хэмээх өдрийн тэмдэглэлдээ тэр өдрүүдийг дурсан: "Би өөрийн нүдээр хийн камер, дутуу шатсан цогцоснуудын үлдэгдэл бүхий чандарлах зуух, алагдсан хүмүүсийн үлдээсэн гуталтай амбаар... циклоны хийн талсттай шилэн савнуудыг харсан... Энэ бүхнийг харсан эхний өдрөө би өөрийгөө галзуурч байгаа юм биш байгаа гэж хүртэл бодсон ." "Гуталтай хуаран. 70 урт, 40 өргөн, нас барагсдын гутлаар дүүрэн... Хамгийн аймшигтай нь хэдэн арван мянган хос хүүхдийн гутал байв. Шаахай, шаахай, жижигхэн гуталнууд..." . Симоновын дурсан ярьснаар "удалгүй хэдэн мянган олзлогдсон герман цэргүүдийг манай командлалын тушаалаар Майданек хуаран дотор оруулж бүгдийг харуулсан... цэргүүдийн царайг хараад би тэд ийм зүйл тохиолдож болно гэж өмнө нь төсөөлөөгүй байсныг ойлгосон... гэжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Majdanek concentration camp|Майданек БХЛ}} * [https://www.majdanek.eu/en] [[Ангилал:Майданек БХЛ| ]] [[Ангилал:Гуравдугаар Райхын бөөнөөр хорих лагерь]] [[Ангилал:Гуравдугаар Райхын устгалын лагерь]] [[Ангилал:1940 он]] [[Ангилал:1941 он]] [[Ангилал:1942 он]] [[Ангилал:1943 он]] [[Ангилал:1944 он]] [[Ангилал:1945 он]] 8ar0krr4sh77v95i33a8ultb8hmv03d 0 147339 862968 2026-07-24T02:28:18Z Erebus14789 106212 Оруулга үүсгэх 862968 wikitext text/x-wiki Хятадын Тан гүрний реалист яруу найрагч Ду Фү бүтээлдээ агуу социал реализмаараа алдартай. Ду Фүгийн гэр бүл нь Хятадын Бээжин дэх Ду гэр бүлийн салбараас гаралтай. Тан гүрний үед Бээжингийн олон Ду гэр бүл өөрсдийгөө Дулин хүмүүс гэж нэрлэдэг байв. Тэрээр нэг удаа Зуо Шийи болон Сургуулийн хяналт шалгалт, инженерийн хэлтсийн гишүүнээр ажиллаж байсан бөгөөд дараа нь Чэнду дахь зуслангийн байшинд тусгаарлагдсан амьдарч байжээ. Түүнийг Ду Шийи, Ду Гунбу гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд Ду Шаолин, Ду Сэтчед зуслангийн байшин гэгддэг.<ref>{{Citation |title=杜甫 |date=2026-07-23 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E6%9D%9C%E7%94%AB&oldid=93612742 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-24 |language=zh}} 潘德舆《养一斋集》卷一八《作诗本经序》：“三代而下，诗足绍《三百篇》者，莫李、杜若也……朱子曰：‘作诗先看李、杜，如士人治本经。’虽未以李、杜之诗为《经》，而已以李、杜之诗为作诗之《经》矣。窃不自量，辑李、杜诗千余篇与《三百篇》风旨无二者，题曰《作诗本经》。”元稹《故工部员外郎杜君墓系铭》称杜甫诗超过李白。</ref> bssjrmlxbfm91n8s4cw6bhg6rx8cyme 0 147340 862970 2026-07-24T02:41:40Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[ДНХ хуулбарлах]] to [[ДНХ-ийн хуулбарлал]] 862970 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[ДНХ-ийн хуулбарлал]] qeu6x2eszst3lz1l9fbl1mwf9hmywwt 0 147341 862972 2026-07-24T02:52:46Z Erebus14789 106212 Оруулга үүсгэх 862972 wikitext text/x-wiki Хятадын Тан гүрний яруу найрагч Бай Жүй Хэнань мужийн Шинжэн хотод төржээ. Түүний өвөг дээдсийн нутаг нь Шаньси мужийн Тайюань байв. Тэрээр Тан гүрний зохиолч байжээ. Тэрээр нарийн өгүүлэл бичдэг байсан бөгөөд шүлэг бичихдээ маш сайн байв. Тэрээр Тан улсын дунд үеийн хамгийн төлөөлөгч яруу найрагчдын нэг байв. Бүтээлүүд нь хүртээмжтэй, ойлгоход хялбар байдаг.<ref>{{Cite web |last=atarm |title=人物 -- 杭州市档案馆 |url=https://www.hzarchives.gov.cn/info/4733.jspx |access-date=2026-07-24 |website=www.hzarchives.gov.cn}}</ref> o5d4c0mqrzmvped58vsbbf141jmtrwi 0 147342 862973 2026-07-24T02:57:37Z Erebus14789 106212 Оруулга үүсгэх 862973 wikitext text/x-wiki Хятадын Хэнань мужийн Циньян хотын уугуул Ли Шэньин нь Тан гүрний яруу найрагч байжээ. Ду Му-тай хамт түүнийг "Бяцхан Ли Ду", Вэнь Тинюнтай хамт "Вэн Ли" гэж нэрлэдэг байв. Түүний хэв маяг нь тухайн үеийн Дуан Чэнши, Вэн Тингюн нарынхтай төстэй байсан бөгөөд хоёулаа гэр бүлийн арван зургаад эрэмбэлэгддэг байсан тул тэднийг нийлээд Гучин зургаа дахь хэв маяг гэж нэрлэдэг байв. "Гурван зуун тангын шүлэг"-д Ли Шэнгиний шүлэг 22 шүлгийг эзэлдэг бөгөөд тоогоор дөрөвдүгээрт ордог.<ref>{{Citation |title=李商隐 |date=2026-05-17 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E6%9D%8E%E5%95%86%E9%9A%90&oldid=92687821 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-24 |language=zh}}</ref> sbyh2qucnb5nzmrpu7030guakufekip 0 147343 862974 2026-07-24T03:01:34Z Erebus14789 106212 Хуудас үүсгэв: "Ли Хэ (790-816), эелдэг нэр нь Чанжи нь Хэнань мужийн Фучан хошууны уугуул хүн байсан (одоо Хэнань мужийн Луоян хотын Иян хошуу). Тэрээр Тан улсын хамгийн алдартай яруу найрагч бөгөөд "Яруу найргийн сүнс" гэгддэг байв.<ref>{{Cite web |title=李賀小傳 - 维基文库，自由的图书馆 |url=htt..." 862974 wikitext text/x-wiki Ли Хэ (790-816), эелдэг нэр нь Чанжи нь Хэнань мужийн Фучан хошууны уугуул хүн байсан (одоо Хэнань мужийн Луоян хотын Иян хошуу). Тэрээр Тан улсын хамгийн алдартай яруу найрагч бөгөөд "Яруу найргийн сүнс" гэгддэг байв.<ref>{{Cite web |title=李賀小傳 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%9D%8E%E8%B3%80%E5%B0%8F%E5%82%B3 |access-date=2026-07-24 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> jil4qn0hs7vq9q8y2i7rf94aeyna348 0 147344 862975 2026-07-24T03:06:32Z Erebus14789 106212 Оруулга үүсгэх 862975 wikitext text/x-wiki Ван Вэй (699-761) Яруу найргийн Будда гэгддэг тэрээр Хятадын Тан гүрний үеийн түшмэл, яруу найрагч, зураач байжээ. Ван Вэйгийн оруулсан чухал хувь нэмэр бол дөрвөлжингийн байдал, эсрэг тэсрэгийн уран сайхны шинж чанарыг сайжруулахад оршдог. Түүнийг "Тянь Вэнзонг" гэдэг. Түүнийг Су Ши "яруу найрагт зурдаг", уран зурагт яруу найраг гэж магтдаг байжээ. Түүнийг бэхэн зургийн өвөг, ландшафтын зургийн мастер хэмээн хүндэлдэг байв.<ref>{{Cite web |title=网络书源 - 维基百科，自由的百科全书 |url=https://zh.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9787101046267 |access-date=2026-07-24 |website=zh.wikipedia.org |language=zh}}</ref> swwrj5xktrp73h2oioiidolhtctihb7 0 147345 862976 2026-07-24T03:12:33Z Erebus14789 106212 Оруулга үүсгэх 862976 wikitext text/x-wiki Мэн Хаоран (689-740). Хятадын Тан гүрний Шяньжөү (одоогийн Хубэй мужийн Шяньян) хотын Сяньян хотын уугуул тэрээр цэцэглэн хөгжиж буй Тан гүрний алдартай яруу найрагч байсан бөгөөд ландшафтын бэлчээрийн сургуульд харьяалагддаг байв. Мэн Хаоран Лүмэн ууланд тусгаарлагдмал амьдардаг байсан тул хожмын үеийнхэн түүнийг Мэн Лүмэн, Лүмэн Чүши хэмээн нэрлэж, Ван Вэй хоёрыг "Ван Мэн" хэмээн нэрлэх болжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.guoxue.com/yishiyici/tangshi/0011.htm?u_atoken=697e4fbd-defc-a403-ed74-14a4f2a994f3&u_asig=dcb58dd117698856297816635e |access-date=2026-07-24 |website=www.guoxue.com}}</ref> l89pp0lodiwum96wodo9aue1q0q3n5t 0 147346 862977 2026-07-24T03:17:21Z Erebus14789 106212 Оруулга үүсгэх 862977 wikitext text/x-wiki Хятадын Бинжоу (Тайюань, Шаньси) хотын уугуул Ван Жихуан (688-742) нь эртний Хятадад цэцэглэн хөгжиж байсан Тан гүрний үеийн алдартай яруу найрагч байжээ. Түүний төлөөлөл болсон "Өрөвтас цамхагт авирсан нь", "Лянжоу Си" зэрэг бүтээлүүд хоёулаа алдартай.<ref>{{Citation |title=王之涣 |date=2026-06-02 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8E%8B%E4%B9%8B%E6%B6%A3&oldid=92923176 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-24 |language=zh}}</ref> 6v4fpnj5flc0q160igvy9ky1c0atqi9 0 147347 862978 2026-07-24T03:20:58Z Erebus14789 106212 Оруулга үүсгэх 862978 wikitext text/x-wiki Ван Ши нь эртний Хятадын Юйжоу (одоогийн Хятадын Бээжин) хотын уугуул хүн байв. Тэрээр яруу найраг, үгэнд авьяастай байсан бөгөөд Чен Зианий шүлгүүдийг анх уншаад "тэрээр улсын утга зохиолын мастер болно" гэж хэлсэн. Хатан хаан Ву Зэтяны үед Боловсон хүчний яам авьяаслаг хүмүүсийг сонгохын тулд нэрээ нууцалсан шалгалт явуулахыг тушаажээ. Ван Ши нь Лю Сянь, Сима Хуань, Лян Заянь болон бусад хүмүүсийн хамт хоёрдугаар зэрэглэлд багтаж, Юнжоу дахь цэргийн зөвлөх албан тушаалд дэвшжээ.<ref>{{Citation |title=王適 (唐朝) |date=2025-03-25 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8E%8B%E9%81%A9_(%E5%94%90%E6%9C%9D)&oldid=86562366 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-24 |language=zh}}</ref> jmsaihus85bjihe16oe98to24qdf5ds 0 147348 862979 2026-07-24T03:25:00Z Erebus14789 106212 Оруулга үүсгэх 862979 wikitext text/x-wiki Луо Бинван (640-684), Гуангуан нэртэй, Хятадын Жэжян мужийн Иву хотын уугуул иргэн байв. Ядуу гэр бүлд төрсөн тэрээр долоон настайдаа шүлэг зохиож чаддаг байсан бөгөөд бага насны авьяаслаг нэгэн байв. Тэрээр Тан улсын эхэн үеийн алдартай яруу найрагч байсан бөгөөд Ван Бо, Ян Жионг, Лу Жаолин нарын хамт Тан улсын эхэн үеийн дөрвөн агуу яруу найрагчийн нэг гэж тооцогддог. 684 онд Сюй Жинье хатан хаан Ву Зэтяны эсрэг бослого гаргахад Луо Бинван алдарт "Сюй Жиньегийн өмнөөс Ву Зэтяны эсрэг тунхаглал"-ыг боловсруулсан. Сюй Жинье ялагдсаны дараа Луо Бинвангийн хувь заяа тодорхойгүй хэвээр байна; зарим нь түүнийг цаазаар авсан гэж үздэг бол зарим нь түүнийг үсээ хусуулж, лам болж тусгаарлагдсан гэж үздэг.<ref>{{Citation |title=骆宾王 |date=2026-03-11 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E9%AA%86%E5%AE%BE%E7%8E%8B&oldid=91845569 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-24 |language=zh}}</ref> nwdyzg5qurbdo9qni0ywnhpt6o2ufj7 0 147349 862980 2026-07-24T03:27:06Z Erebus14789 106212 Оруулга үүсгэх 862980 wikitext text/x-wiki Цуй Хао бол Хятадын Тан улсын яруу найрагч бөгөөд Хэнань мужийн Кайфэн хотод төрсөн. Түүний дөчин хоёр шүлэг хадгалагдан үлдсэн бөгөөд үүнд "Шар тогорууны цамхаг" багтдаг.<ref>{{Citation |title=崔颢 |date=2026-02-08 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E5%B4%94%E9%A2%A2&oldid=91446822 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-24 |language=zh}}</ref> fdjvbg66rz8ovsba6pqayqykx28k27q 0 147350 862983 2026-07-24T04:44:34Z Odka.S 105305 Хуудас үүсгэв: " Зах зээл дээр буцалгах, шүүх, нэрэх, хлоржуулах, тунадасжуулах, исэлдүүлэх зэрэг олон төрлийн арга бүхий ус цэвэршүүлэгчид байдаг. Одоогоор ус цэвэршүүлэх технологид нанотехнологи чухал үүрэг гүйцэтгэж байна. Нанотехнологи гэдэг нь атомуудыг нано хэмж..." 862983 wikitext text/x-wiki Зах зээл дээр буцалгах, шүүх, нэрэх, хлоржуулах, тунадасжуулах, исэлдүүлэх зэрэг олон төрлийн арга бүхий ус цэвэршүүлэгчид байдаг. Одоогоор ус цэвэршүүлэх технологид нанотехнологи чухал үүрэг гүйцэтгэж байна. Нанотехнологи гэдэг нь атомуудыг нано хэмжээст түвшинд хянан байршуулах үйл явц юм. Нанотехнологид усыг зөөлрүүлэх, түүнчлэн хими, физик, биологийн бохирдуулагчийг зайлуулах зорилгоор наномембраныг ашигладаг. Өндөр үр ашигтайгаар аюулгүй ундны усаар хангахын тулд нанобөөмсийг ашигладаг олон төрлийн нанотехнологийн аргууд байдаг. Эдгээрийн зарим нь хэдийнээ худалдаанд гараад байна. Ус цэвэршүүлэх эсвэл боловсруулах үйл явцыг сайжруулахад нанотехнологийг түлхүү ашигладаг. Ус боловсруулах үйл явцад олон төрлийн наноматериал болон нанобөөмсүүдийг ашиглагддаг. Нанотехнологи нь бохирдлыг арилгах, давсгүйжүүлэх, шүүх, цэвэршүүлэх мөн ус боловсруулахад нэн чухал хэрэгцээтэй. ak83jv4jl8cjfa2rxvedgb8s1dx2wh5 862984 862983 2026-07-24T04:49:51Z Odka.S 105305 862984 wikitext text/x-wiki Зах зээл дээр буцалгах, шүүх, нэрэх, хлоржуулах, тунадасжуулах, исэлдүүлэх зэрэг олон төрлийн арга бүхий ус цэвэршүүлэгчид байдаг. Одоогоор ус цэвэршүүлэх технологид нанотехнологи чухал үүрэг гүйцэтгэж байна. Нанотехнологи гэдэг нь атомуудыг нано хэмжээст түвшинд хянан байршуулах үйл явц юм. Нанотехнологид усыг зөөлрүүлэх, түүнчлэн хими, физик, биологийн бохирдуулагчийг зайлуулах зорилгоор наномембраныг ашигладаг. Өндөр үр ашигтайгаар аюулгүй ундны усаар хангахын тулд нанобөөмсийг ашигладаг олон төрлийн нанотехнологийн аргууд байдаг. Эдгээрийн зарим нь хэдийнээ худалдаанд гараад байна. Ус цэвэршүүлэх эсвэл боловсруулах үйл явцыг сайжруулахад нанотехнологийг түлхүү ашигладаг. Ус боловсруулах үйл явцад олон төрлийн наноматериал болон нанобөөмсүүдийг ашиглагддаг. Нанотехнологи нь бохирдлыг арилгах, давсгүйжүүлэх, шүүх, цэвэршүүлэх мөн ус боловсруулахад нэн чухал хэрэгцээтэй. rgycdemb6w1s0gu26yoseigq6qooxr9 862985 862984 2026-07-24T04:59:19Z Odka.S 105305 862985 wikitext text/x-wiki <Зах зээл дээр буцалгах, шүүх, нэрэх, хлоржуулах, тунадасжуулах, исэлдүүлэх зэрэг олон төрлийн арга бүхий ус цэвэршүүлэгчид байдаг. Одоогоор ус цэвэршүүлэх технологид нанотехнологи чухал үүрэг гүйцэтгэж байна. Нанотехнологи гэдэг нь атомуудыг нано хэмжээст түвшинд хянан байршуулах үйл явц юм. Нанотехнологид усыг зөөлрүүлэх, түүнчлэн хими, физик, биологийн бохирдуулагчийг зайлуулах зорилгоор наномембраныг ашигладаг. Өндөр үр ашигтайгаар аюулгүй ундны усаар хангахын тулд нанобөөмсийг ашигладаг олон төрлийн нанотехнологийн аргууд байдаг. Эдгээрийн зарим нь хэдийнээ худалдаанд гараад байна. Ус цэвэршүүлэх эсвэл боловсруулах үйл явцыг сайжруулахад нанотехнологийг түлхүү ашигладаг. Ус боловсруулах үйл явцад олон төрлийн наноматериал болон нанобөөмсүүдийг ашиглагддаг. Нанотехнологи нь бохирдлыг арилгах, давсгүйжүүлэх, шүүх, цэвэршүүлэх мөн ус боловсруулахад нэн чухал хэрэгцээтэй.> oi6ytj0i1016gmtsh3saukylqyaz975 862986 862985 2026-07-24T05:00:49Z Odka.S 105305 862986 wikitext text/x-wiki Зах зээл дээр буцалгах, шүүх, нэрэх, хлоржуулах, тунадасжуулах, исэлдүүлэх зэрэг олон төрлийн арга бүхий ус цэвэршүүлэгчид байдаг. Одоогоор ус цэвэршүүлэх технологид нанотехнологи чухал үүрэг гүйцэтгэж байна. Нанотехнологи гэдэг нь атомуудыг нано хэмжээст түвшинд хянан байршуулах үйл явц юм. Нанотехнологид усыг зөөлрүүлэх, түүнчлэн хими, физик, биологийн бохирдуулагчийг зайлуулах зорилгоор наномембраныг ашигладаг. Өндөр үр ашигтайгаар аюулгүй ундны усаар хангахын тулд нанобөөмсийг ашигладаг олон төрлийн нанотехнологийн аргууд байдаг. Эдгээрийн зарим нь хэдийнээ худалдаанд гараад байна. Ус цэвэршүүлэх эсвэл боловсруулах үйл явцыг сайжруулахад нанотехнологийг түлхүү ашигладаг. Ус боловсруулах үйл явцад олон төрлийн наноматериал болон нанобөөмсүүдийг ашиглагддаг. Нанотехнологи нь бохирдлыг арилгах, давсгүйжүүлэх, шүүх, цэвэршүүлэх мөн ус боловсруулахад нэн чухал хэрэгцээтэй. rgycdemb6w1s0gu26yoseigq6qooxr9 862996 862986 2026-07-24T06:37:21Z Odka.S 105305 862996 wikitext text/x-wiki Зах зээл дээр буцалгах, шүүх, нэрэх, хлоржуулах, тунадасжуулах, исэлдүүлэх зэрэг олон төрлийн арга бүхий ус цэвэршүүлэгчид байдаг. Одоогоор ус цэвэршүүлэх технологид нанотехнологи чухал үүрэг гүйцэтгэж байна. Нанотехнологи гэдэг нь атомуудыг нано хэмжээст түвшинд хянан байршуулах үйл явц юм. Нанотехнологид усыг зөөлрүүлэх, түүнчлэн хими, физик, биологийн бохирдуулагчийг зайлуулах зорилгоор наномембраныг ашигладаг. Өндөр үр ашигтайгаар аюулгүй ундны усаар хангахын тулд нанобөөмсийг ашигладаг олон төрлийн нанотехнологийн аргууд байдаг. Эдгээрийн зарим нь хэдийнээ худалдаанд гараад байна. Ус цэвэршүүлэх эсвэл боловсруулах үйл явцыг сайжруулахад нанотехнологийг түлхүү ашигладаг. Ус боловсруулах үйл явцад олон төрлийн наноматериал болон нанобөөмсүүдийг ашиглагддаг. Нанотехнологи нь бохирдлыг арилгах, давсгүйжүүлэх, шүүх, цэвэршүүлэх мөн ус боловсруулахад нэн чухал хэрэгцээтэй. i44s86rxckp275wd3y2w97pelbl8lfq 0 147351 862988 2026-07-24T06:29:58Z Odka.S 105305 Хуудас үүсгэв: " Бүтцийн биологи гэдэг нь биологийн макромолекулууд, ялангуяа уураг ба нуклейн хүчлийн молекул бүтцийг судалдаг молекул биологи, биохими, биофизикийн салбар юм. Эдгээр молекулуудын гурван хэмжээст архитектурыг ойлгох нь чухал юм, учир нь тэдгээрийн на..." 862988 wikitext text/x-wiki Бүтцийн биологи гэдэг нь биологийн макромолекулууд, ялангуяа уураг ба нуклейн хүчлийн молекул бүтцийг судалдаг молекул биологи, биохими, биофизикийн салбар юм. Эдгээр молекулуудын гурван хэмжээст архитектурыг ойлгох нь чухал юм, учир нь тэдгээрийн нарийн физик хэлбэр нь тэдний биологийн үйл ажиллагаа, химийн зан төлөвийг шууд тодорхойлдог. Бүтцийн биологичид цогц макромолекулуудын атомын координатыг зураглахын тулд рентген талстжуулалт, крио-электрон микроскоп, цөмийн соронзон резонансын спектроскопи зэрэг дэвшилтэт туршилтын аргуудыг ашигладаг. Үүссэн бүтцийн өгөгдөл нь хэрхэн энзимүүд химийн урвалыг катализжуулдаг, хэрхэн рецепторууд дохиоллын молекулуудыг холбодог, хэрхэн генетикийн материалыг савлаж, хуулбарладаг болохыг харуулж байна. Энэхүү суурь мэдлэг нь оновчтой эмийн дизайн хийхэд чухал ач холбогдолтой бөгөөд эрдэмтдэд өвчинтэй холбоотой уургийн идэвхтэй хэсгүүдэд төгс тохирох захиалгат молекулуудыг зохион бүтээх, тэдгээрийн үйл ажиллагааг дарангуйлах боломжийг олгодог. fkebgs1vhqq1q13rzruhjsi54hsibbs 862994 862988 2026-07-24T06:36:33Z Odka.S 105305 862994 wikitext text/x-wiki Бүтцийн биологи гэдэг нь биологийн макромолекулууд, ялангуяа уураг ба нуклейн хүчлийн молекул бүтцийг судалдаг молекул биологи, биохими, биофизикийн салбар юм. Эдгээр молекулуудын гурван хэмжээст архитектурыг ойлгох нь чухал юм, учир нь тэдгээрийн нарийн физик хэлбэр нь тэдний биологийн үйл ажиллагаа, химийн зан төлөвийг шууд тодорхойлдог. Бүтцийн биологичид цогц макромолекулуудын атомын координатыг зураглахын тулд рентген талстжуулалт, крио-электрон микроскоп, цөмийн соронзон резонансын спектроскопи зэрэг дэвшилтэт туршилтын аргуудыг ашигладаг. Үүссэн бүтцийн өгөгдөл нь хэрхэн энзимүүд химийн урвалыг катализжуулдаг, хэрхэн рецепторууд дохиоллын молекулуудыг холбодог, хэрхэн генетикийн материалыг савлаж, хуулбарладаг болохыг харуулж байна. Энэхүү суурь мэдлэг нь оновчтой эмийн дизайн хийхэд чухал ач холбогдолтой бөгөөд эрдэмтдэд өвчинтэй холбоотой уургийн идэвхтэй хэсгүүдэд төгс тохирох захиалгат молекулуудыг зохион бүтээх, тэдгээрийн үйл ажиллагааг дарангуйлах боломжийг олгодог. riznz3t4lcch9ygn6mebtwqgmco2g5y 0 147352 862990 2026-07-24T06:31:20Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Норманди (захиргааны нэгж)]] to [[Норманди (муж)]] 862990 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Норманди (муж)]] t8l4uzx450sjdty0b24a98l1daza5p1 0 147353 862997 2026-07-24T07:22:31Z Гэгээнжаргал 106104 Хуудас үүсгэв: "'''Эпигеномик нь эсийн удамшлын материал дээрх эпигенетикийн бүх өөрчлөлтийн цогцыг судалдаг ухаан бөгөөд үүнийг эпигеном гэж нэрлэдэг.  Энэ салбар нь эсийн геном болон протеомыг судалдаг геномик болон протеомик зэрэгтэй ижил төстэй юм. Эпигенетикийн ө..." 862997 wikitext text/x-wiki '''Эпигеномик нь эсийн удамшлын материал дээрх эпигенетикийн бүх өөрчлөлтийн цогцыг судалдаг ухаан бөгөөд үүнийг эпигеном гэж нэрлэдэг.  Энэ салбар нь эсийн геном болон протеомыг судалдаг геномик болон протеомик зэрэгтэй ижил төстэй юм. Эпигенетикийн өөрчлөлтүүд нь эсийн ДНХ эсвэл гистонд гардаг эргэх боломжтой өөрчлөлтүүд бөгөөд ДНХ-ийн дарааллыг өөрчлөхгүйгээр генийн илэрхийлэлд нөлөөлдөг. Эпигеномын тогтвортой байдлыг хадгалах үйл явц нь тасралтгүй үргэлжилдэг бөгөөд ДНХ засвар гэх мэт чухал биологийн механизмуудад оролцох замаар эукариот геномын тогтвортой байдалд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Ургамлын флавоноид нь хорт хавдар үүсгэгч эпигеномын тэмдэглэгээг сааруулдаг гэж үздэг. Хамгийн сайн судлагдсан эпигенетикийн өөрчлөлтүүдийн хоёр нь ДНХ-ийн метилжилт болон гистоны өөрчлөлт юм. Эпигенетикийн өөрчлөлтүүд нь генийн илэрхийлэл болон зохицуулалтад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд эсийн ялгарал/хөгжил болон хавдрын үүсэл зэрэг эсийн олон процессд оролцдог. Эпигенетикийг глобал түвшинд судлах нь геномын өндөр бүтээмжтэй шинжилгээг нэвтрүүлсний ачаар саяхан л боломжтой болсон.''' jl9rp2cd0ias10vyncw6j9qyr1stec3 0 147354 862998 2026-07-24T07:46:35Z ~2026-41207-04 106236 Хуудас үүсгэв: "Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл гэдэг нь микропроцессор, микроконтроллер, санах ой (жишээ нь RAM болон флаш санах ой) зэрэг нэгдсэн коллекторууд (IC) хэлбэрийн хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийг үйлдвэрлэ..." 862998 wikitext text/x-wiki Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл гэдэг нь микропроцессор, микроконтроллер, санах ой (жишээ нь RAM болон флаш санах ой) зэрэг нэгдсэн коллекторууд (IC) хэлбэрийн хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийг үйлдвэрлэхэд ашигладаг процесс юм. Энэ нь олон үе шаттай фотолитографийн болон физик-химийн процесс бөгөөд (дулааны исэлдэлт, нимгэн хальс тунадасжуулалт, ион имплантаци, эчлэлт зэрэг үе шатуудтай) энэ явцад цахилгаан хэлхээнүүд аажмаар нэг талст цул хагас дамжуулагч материалаас хийгдсэн вэйфер дээр үүсдэг. Цахиур бараг үргэлж ашиглагддаг боловч тодорхой зориулалттай хэрэглээнд янз бүрийн нэгдэл хагас дамжуулагчийг ашигладаг. Эчлэлт болон фотолитографи зэрэг үе шатуудыг мөн LCD болон OLED дэлгэц зэрэг бусад төхөөрөмжийг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болно. Үйлдвэрлэлийн процессыг өндөр мэргэшсэн хагас дамжуулагчийн үйлдвэрлэлийн үйлдвэрүүдэд ("foundry" буюу "fab" гэж нэрлэдэг)[2] явуулдаг бөгөөд төв хэсэг нь "цэвэр өрөө" юм. Орчин үеийн 14/10/7 нм зангилаа зэрэг илүү дэвшилтэт хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийн хувьд үйлдвэрлэл 15 долоо хоног хүртэл үргэлжилж болох бөгөөд салбарын дундаж нь 11–13 долоо хоног байдаг. 4va7n82ssjpf2o1obgrife1j0on1r6r 862999 862998 2026-07-24T07:47:14Z ~2026-41207-04 106236 862999 wikitext text/x-wiki Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл гэдэг нь микропроцессор, микроконтроллер, санах ой (жишээ нь RAM болон флаш санах ой) зэрэг нэгдсэн коллекторууд (IC) хэлбэрийн хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийг үйлдвэрлэхэд ашигладаг процесс юм. Энэ нь олон үе шаттай фотолитографийн болон физик-химийн процесс бөгөөд (дулааны исэлдэлт, нимгэн хальс тунадасжуулалт, ион имплантаци, эчлэлт зэрэг үе шатуудтай) энэ явцад цахилгаан хэлхээнүүд аажмаар нэг талст цул хагас дамжуулагч материалаас хийгдсэн вэйфер дээр үүсдэг. Цахиур бараг үргэлж ашиглагддаг боловч тодорхой зориулалттай хэрэглээнд янз бүрийн нэгдэл хагас дамжуулагчийг ашигладаг. Эчлэлт болон фотолитографи зэрэг үе шатуудыг мөн LCD болон OLED дэлгэц зэрэг бусад төхөөрөмжийг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болно. Үйлдвэрлэлийн процессыг өндөр мэргэшсэн хагас дамжуулагчийн үйлдвэрлэлийн үйлдвэрүүдэд "fabs" явуулдаг бөгөөд төв хэсэг нь "цэвэр өрөө" юм. Орчин үеийн 14/10/7 нм зангилаа зэрэг илүү дэвшилтэт хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийн хувьд үйлдвэрлэл 15 долоо хоног хүртэл үргэлжилж болох бөгөөд салбарын дундаж нь 11–13 долоо хоног байдаг. komlhym0rw9pevqjrzrwyvuvfobnsi6 863000 862999 2026-07-24T07:48:50Z ~2026-41207-04 106236 863000 wikitext text/x-wiki ==Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл== [[File:Wafertraksystem.jpg|thumb|A semiconductor device manufacturing facility at [[HP Labs]]]] {{Semiconductor manufacturing processes}} Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл гэдэг нь микропроцессор, микроконтроллер, санах ой (жишээ нь RAM болон флаш санах ой) зэрэг нэгдсэн коллекторууд (IC) хэлбэрийн хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийг үйлдвэрлэхэд ашигладаг процесс юм. Энэ нь олон үе шаттай фотолитографийн болон физик-химийн процесс бөгөөд (дулааны исэлдэлт, нимгэн хальс тунадасжуулалт, ион имплантаци, эчлэлт зэрэг үе шатуудтай) энэ явцад цахилгаан хэлхээнүүд аажмаар нэг талст цул хагас дамжуулагч материалаас хийгдсэн вэйфер дээр үүсдэг. Цахиур бараг үргэлж ашиглагддаг боловч тодорхой зориулалттай хэрэглээнд янз бүрийн нэгдэл хагас дамжуулагчийг ашигладаг. Эчлэлт болон фотолитографи зэрэг үе шатуудыг мөн LCD болон OLED дэлгэц зэрэг бусад төхөөрөмжийг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болно. Үйлдвэрлэлийн процессыг өндөр мэргэшсэн хагас дамжуулагчийн үйлдвэрлэлийн үйлдвэрүүдэд "fabs" явуулдаг бөгөөд төв хэсэг нь "цэвэр өрөө" юм. Орчин үеийн 14/10/7 нм зангилаа зэрэг илүү дэвшилтэт хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийн хувьд үйлдвэрлэл 15 долоо хоног хүртэл үргэлжилж болох бөгөөд салбарын дундаж нь 11–13 долоо хоног байдаг. 75g1it07d2hqjaw4acl2qii9sqh1zd5 863001 863000 2026-07-24T07:49:49Z ~2026-41207-04 106236 863001 wikitext text/x-wiki ==Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл== [[File:Wafertraksystem.jpg|thumb|HP Labs-ийн хагас дамжуулагч төхөөрөмж үйлдвэрлэлийн байгууламж]] {{Semiconductor manufacturing processes}} Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл гэдэг нь микропроцессор, микроконтроллер, санах ой (жишээ нь RAM болон флаш санах ой) зэрэг нэгдсэн коллекторууд (IC) хэлбэрийн хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийг үйлдвэрлэхэд ашигладаг процесс юм. Энэ нь олон үе шаттай фотолитографийн болон физик-химийн процесс бөгөөд (дулааны исэлдэлт, нимгэн хальс тунадасжуулалт, ион имплантаци, эчлэлт зэрэг үе шатуудтай) энэ явцад цахилгаан хэлхээнүүд аажмаар нэг талст цул хагас дамжуулагч материалаас хийгдсэн вэйфер дээр үүсдэг. Цахиур бараг үргэлж ашиглагддаг боловч тодорхой зориулалттай хэрэглээнд янз бүрийн нэгдэл хагас дамжуулагчийг ашигладаг. Эчлэлт болон фотолитографи зэрэг үе шатуудыг мөн LCD болон OLED дэлгэц зэрэг бусад төхөөрөмжийг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болно. Үйлдвэрлэлийн процессыг өндөр мэргэшсэн хагас дамжуулагчийн үйлдвэрлэлийн үйлдвэрүүдэд "fabs" явуулдаг бөгөөд төв хэсэг нь "цэвэр өрөө" юм. Орчин үеийн 14/10/7 нм зангилаа зэрэг илүү дэвшилтэт хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийн хувьд үйлдвэрлэл 15 долоо хоног хүртэл үргэлжилж болох бөгөөд салбарын дундаж нь 11–13 долоо хоног байдаг. 88iknhccguhy4rfzn2t56vn5i5s490s 863002 863001 2026-07-24T07:52:54Z ~2026-41207-04 106236 863002 wikitext text/x-wiki ==Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл== [[File:Wafertraksystem.jpg|thumb|HP Labs-ийн хагас дамжуулагч төхөөрөмж үйлдвэрлэлийн байгууламж]] Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл гэдэг нь [[микропроцессор]], микроконтроллер, санах ой (жишээ нь RAM болон флаш санах ой) зэрэг нэгдсэн коллекторууд (IC) хэлбэрийн хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийг үйлдвэрлэхэд ашигладаг процесс юм. Энэ нь олон үе шаттай фотолитографийн болон физик-химийн процесс бөгөөд (дулааны исэлдэлт, нимгэн хальс тунадасжуулалт, ион имплантаци, эчлэлт зэрэг үе шатуудтай) энэ явцад цахилгаан хэлхээнүүд аажмаар нэг талст цул хагас дамжуулагч материалаас хийгдсэн вэйфер дээр үүсдэг. Цахиур бараг үргэлж ашиглагддаг боловч тодорхой зориулалттай хэрэглээнд янз бүрийн нэгдэл хагас дамжуулагчийг ашигладаг. Эчлэлт болон фотолитографи зэрэг үе шатуудыг мөн LCD болон OLED дэлгэц зэрэг бусад төхөөрөмжийг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болно. Үйлдвэрлэлийн процессыг өндөр мэргэшсэн хагас дамжуулагчийн үйлдвэрлэлийн үйлдвэрүүдэд "fabs" явуулдаг бөгөөд төв хэсэг нь "цэвэр өрөө" юм. Орчин үеийн 14/10/7 нм зангилаа зэрэг илүү дэвшилтэт хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийн хувьд үйлдвэрлэл 15 долоо хоног хүртэл үргэлжилж болох бөгөөд салбарын дундаж нь 11–13 долоо хоног байдаг. 48xjg1uyq468x41h53hpp3xqoelvjqd 863003 863002 2026-07-24T07:55:38Z ~2026-41207-04 106236 863003 wikitext text/x-wiki ==Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл== [[File:Wafertraksystem.jpg|thumb|HP Labs-ийн хагас дамжуулагч төхөөрөмж үйлдвэрлэлийн байгууламж]] '''Semiconductor device fabrication''' is the process used to manufacture [[semiconductor devices]], typically [[integrated circuit]]s (ICs) such as [[microprocessor]]s, [[microcontroller]]s, and memories (such as [[Random-access memory|RAM]] and [[flash memory]]). It is a multiple-step [[Photolithography|photolithographic]] and physico-chemical process (with steps such as [[thermal oxidation]], thin-film deposition, [[ion implantation]], etching) during which [[electronic circuits]] are gradually created on a [[wafer (electronics)|wafer]], typically made of pure single-crystal [[semiconducting]] material. [[Silicon]] is almost always used, but various [[compound semiconductor]]s are used for specialized applications. Steps such as etching and photolithography can be used to manufacture other devices, such as LCD and OLED displays.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=jjRjDwAAQBAJ | title=Flat Panel Display Manufacturing | isbn=978-1-119-16134-9 | last1=Souk | first1=Jun | last2=Morozumi | first2=Shinji | last3=Luo | first3=Fang-Chen | last4=Bita | first4=Ion | date=24 September 2018 | publisher=John Wiley & Sons }}</ref> Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл гэдэг нь микропроцессор, микроконтроллер, санах ой (жишээ нь RAM болон флаш санах ой) зэрэг нэгдсэн коллекторууд (IC) хэлбэрийн хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийг үйлдвэрлэхэд ашигладаг процесс юм. Энэ нь олон үе шаттай фотолитографийн болон физик-химийн процесс бөгөөд (дулааны исэлдэлт, нимгэн хальс тунадасжуулалт, ион имплантаци, эчлэлт зэрэг үе шатуудтай) энэ явцад цахилгаан хэлхээнүүд аажмаар нэг талст цул хагас дамжуулагч материалаас хийгдсэн вэйфер дээр үүсдэг. Цахиур бараг үргэлж ашиглагддаг боловч тодорхой зориулалттай хэрэглээнд янз бүрийн нэгдэл хагас дамжуулагчийг ашигладаг. Эчлэлт болон фотолитографи зэрэг үе шатуудыг мөн LCD болон OLED дэлгэц зэрэг бусад төхөөрөмжийг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болно. Үйлдвэрлэлийн процессыг өндөр мэргэшсэн хагас дамжуулагчийн үйлдвэрлэлийн үйлдвэрүүдэд "fabs" явуулдаг бөгөөд төв хэсэг нь "цэвэр өрөө" юм. Орчин үеийн 14/10/7 нм зангилаа зэрэг илүү дэвшилтэт хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийн хувьд үйлдвэрлэл 15 долоо хоног хүртэл үргэлжилж болох бөгөөд салбарын дундаж нь 11–13 долоо хоног байдаг. 05co6dmkctg7bmoiomol0qkhvgvep66 863005 863003 2026-07-24T07:57:10Z ~2026-41207-04 106236 863005 wikitext text/x-wiki ==Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл== [[File:Wafertraksystem.jpg|thumb|HP Labs-ийн хагас дамжуулагч төхөөрөмж үйлдвэрлэлийн байгууламж]] [[File:1957(Figure 9)-Gate oxide transistor by Frosch and Derrick.png|thumb|245x245px|A diagram of the semiconductor oxide transistors made by Frosch and Derick in 1957<ref name="auto13">{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref>]] Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл гэдэг нь микропроцессор, микроконтроллер, санах ой (жишээ нь RAM болон флаш санах ой) зэрэг нэгдсэн коллекторууд (IC) хэлбэрийн хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийг үйлдвэрлэхэд ашигладаг процесс юм. Энэ нь олон үе шаттай фотолитографийн болон физик-химийн процесс бөгөөд (дулааны исэлдэлт, нимгэн хальс тунадасжуулалт, ион имплантаци, эчлэлт зэрэг үе шатуудтай) энэ явцад цахилгаан хэлхээнүүд аажмаар нэг талст цул хагас дамжуулагч материалаас хийгдсэн вэйфер дээр үүсдэг. Цахиур бараг үргэлж ашиглагддаг боловч тодорхой зориулалттай хэрэглээнд янз бүрийн нэгдэл хагас дамжуулагчийг ашигладаг. Эчлэлт болон фотолитографи зэрэг үе шатуудыг мөн LCD болон OLED дэлгэц зэрэг бусад төхөөрөмжийг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болно. Үйлдвэрлэлийн процессыг өндөр мэргэшсэн хагас дамжуулагчийн үйлдвэрлэлийн үйлдвэрүүдэд "fabs" явуулдаг бөгөөд төв хэсэг нь "цэвэр өрөө" юм. Орчин үеийн 14/10/7 нм зангилаа зэрэг илүү дэвшилтэт хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийн хувьд үйлдвэрлэл 15 долоо хоног хүртэл үргэлжилж болох бөгөөд салбарын дундаж нь 11–13 долоо хоног байдаг. p86mtaqpzs8wscw1apvd6i68j0yio45 863006 863005 2026-07-24T07:58:39Z ~2026-41207-04 106236 863006 wikitext text/x-wiki ==Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл== [[File:Wafertraksystem.jpg|thumb|HP Labs-ийн хагас дамжуулагч төхөөрөмж үйлдвэрлэлийн байгууламж]] Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл гэдэг нь микропроцессор, микроконтроллер, санах ой (жишээ нь RAM болон флаш санах ой) зэрэг нэгдсэн коллекторууд (IC) хэлбэрийн хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийг үйлдвэрлэхэд ашигладаг процесс юм. Энэ нь олон үе шаттай фотолитографийн болон физик-химийн процесс бөгөөд (дулааны исэлдэлт, нимгэн хальс тунадасжуулалт, ион имплантаци, эчлэлт зэрэг үе шатуудтай) энэ явцад цахилгаан хэлхээнүүд аажмаар нэг талст цул хагас дамжуулагч материалаас хийгдсэн вэйфер дээр үүсдэг. Цахиур бараг үргэлж ашиглагддаг боловч тодорхой зориулалттай хэрэглээнд янз бүрийн нэгдэл хагас дамжуулагчийг ашигладаг. Эчлэлт болон фотолитографи зэрэг үе шатуудыг мөн LCD болон OLED дэлгэц зэрэг бусад төхөөрөмжийг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болно. Үйлдвэрлэлийн процессыг өндөр мэргэшсэн хагас дамжуулагчийн үйлдвэрлэлийн үйлдвэрүүдэд "fabs" явуулдаг бөгөөд төв хэсэг нь "цэвэр өрөө" юм. Орчин үеийн 14/10/7 нм зангилаа зэрэг илүү дэвшилтэт хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийн хувьд үйлдвэрлэл 15 долоо хоног хүртэл үргэлжилж болох бөгөөд салбарын дундаж нь 11–13 долоо хоног байдаг. hzsj56g4catch2imisy17jnhuwsh0ng 863007 863006 2026-07-24T08:04:58Z Munkhtur 09 106189 863007 wikitext text/x-wiki ==Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл== [[File:Wafertraksystem.jpg|thumb|HP Labs-ийн хагас дамжуулагч төхөөрөмж үйлдвэрлэлийн байгууламж]] Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл гэдэг нь микропроцессор, микроконтроллер, санах ой (жишээ нь RAM болон флаш санах ой) зэрэг нэгдсэн коллекторууд (IC) хэлбэрийн хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийг үйлдвэрлэхэд ашигладаг процесс юм. Энэ нь олон үе шаттай фотолитографийн болон физик-химийн процесс бөгөөд (дулааны исэлдэлт, нимгэн хальс тунадасжуулалт, ион имплантаци, эчлэлт зэрэг үе шатуудтай) энэ явцад цахилгаан хэлхээнүүд аажмаар нэг талст цул хагас дамжуулагч материалаас хийгдсэн вэйфер дээр үүсдэг. Цахиур бараг үргэлж ашиглагддаг боловч тодорхой зориулалттай хэрэглээнд янз бүрийн нэгдэл хагас дамжуулагчийг ашигладаг. Эчлэлт болон фотолитографи зэрэг үе шатуудыг мөн LCD болон OLED дэлгэц зэрэг бусад төхөөрөмжийг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болно. Үйлдвэрлэлийн процессыг өндөр мэргэшсэн хагас дамжуулагчийн үйлдвэрлэлийн үйлдвэрүүдэд "fabs" явуулдаг бөгөөд төв хэсэг нь "цэвэр өрөө" юм. Орчин үеийн 14/10/7 нм зангилаа зэрэг илүү дэвшилтэт хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийн хувьд үйлдвэрлэл 15 долоо хоног хүртэл үргэлжилж болох бөгөөд салбарын дундаж нь 11–13 долоо хоног байдаг. Initially transistor gate length was smaller than that suggested by the process node name (e.g. 350&nbsp;nm node); however, this trend reversed in 2009.<ref name="Moore"/> Feature sizes can have no connection to the nanometers (nm) used in marketing. For example, Intel's former [[10 nm process]] actually has features (the tips of [[FinFET]] fins) with a width of 7&nbsp;nm, so the Intel 10&nbsp;nm process is similar in transistor density to [[TSMC]]'s [[7 nm process]]. As another example, GlobalFoundries' 12 and 14&nbsp;nm processes have similar feature sizes.<ref>{{Cite web|url=https://www.anandtech.com/show/13405/intel-10nm-cannon-lake-and-core-i3-8121u-deep-dive-review/3|title=Intel's 10nm Cannon Lake and Core i3-8121U Deep Dive Review|first=Ian|last=Cutress|website=[[AnandTech]]|access-date=2020-11-07|archive-date=2020-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112015437/https://www.anandtech.com/show/13405/intel-10nm-cannon-lake-and-core-i3-8121u-deep-dive-review/3|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://fuse.wikichip.org/news/1497/vlsi-2018-globalfoundries-12nm-leading-performance-12lp/|title = VLSI 2018: GlobalFoundries 12nm Leading-Performance, 12LP|date = 22 July 2018|access-date = 20 October 2020|archive-date = 7 April 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190407104112/https://fuse.wikichip.org/news/1497/vlsi-2018-globalfoundries-12nm-leading-performance-12lp/|url-status = live}}</ref><ref name="ridley" /> qxj71810k34yefsnmi1wf02fd8xozc5 863008 863007 2026-07-24T08:05:28Z Munkhtur 09 106189 863008 wikitext text/x-wiki ==Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл== [[File:Wafertraksystem.jpg|thumb|HP Labs-ийн хагас дамжуулагч төхөөрөмж үйлдвэрлэлийн байгууламж]] Хагас дамжуулагч төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл гэдэг нь микропроцессор, микроконтроллер, санах ой (жишээ нь RAM болон флаш санах ой) зэрэг нэгдсэн коллекторууд (IC) хэлбэрийн хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийг үйлдвэрлэхэд ашигладаг процесс юм. Энэ нь олон үе шаттай фотолитографийн болон физик-химийн процесс бөгөөд (дулааны исэлдэлт, нимгэн хальс тунадасжуулалт, ион имплантаци, эчлэлт зэрэг үе шатуудтай) энэ явцад цахилгаан хэлхээнүүд аажмаар нэг талст цул хагас дамжуулагч материалаас хийгдсэн вэйфер дээр үүсдэг. Цахиур бараг үргэлж ашиглагддаг боловч тодорхой зориулалттай хэрэглээнд янз бүрийн нэгдэл хагас дамжуулагчийг ашигладаг. Эчлэлт болон фотолитографи зэрэг үе шатуудыг мөн LCD болон OLED дэлгэц зэрэг бусад төхөөрөмжийг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болно. Үйлдвэрлэлийн процессыг өндөр мэргэшсэн хагас дамжуулагчийн үйлдвэрлэлийн үйлдвэрүүдэд "fabs" явуулдаг бөгөөд төв хэсэг нь "цэвэр өрөө" юм. Орчин үеийн 14/10/7 нм зангилаа зэрэг илүү дэвшилтэт хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийн хувьд үйлдвэрлэл 15 долоо хоног хүртэл үргэлжилж болох бөгөөд салбарын дундаж нь 11–13 долоо хоног байдаг. hzsj56g4catch2imisy17jnhuwsh0ng 0 147355 863004 2026-07-24T07:56:38Z Erebus12369 106094 Шинээр нэмэгдсэн 863004 wikitext text/x-wiki Эбудүгэ боомт нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон дахь хуурай замын боомт бөгөөд Хөлөнбуйр хотын Шинбаерху зүүн хошууны Амугулан хотод байрладаг бөгөөд Монгол Улсын Донгдо мужийн Баянхушу боомттой холбогддог. Тус боомт нь 1991 онд түр зуурын ачаа тээврийн цэг болгон ажиллаж эхэлсэн бөгөөд 1995 онд улсын А зэрэглэлийн боомт болгон шинэчлэгдсэн. Эбудүгэ боомтоор татвар, хураамж цуглуулах, импорт, экспортын барааг хянах, орж ирж буй болон гарч буй зорчигчдыг шалгах ажлыг Манжуурын гаалийн харьяа Эбудүгэ гаалийн газар хариуцдаг.<ref>{{Citation |title=額布都格口岸 |date=2026-05-28 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E9%A1%8D%E5%B8%83%E9%83%BD%E6%A0%BC%E5%8F%A3%E5%B2%B8&oldid=92821192 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-24 |language=zh}}</ref> 14q8aooqly1w5l73ok7x8yshpo6e4on 0 147356 863009 2026-07-24T08:06:55Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Архан боомт нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон дахь хуурай замын боомт бөгөөд Хянган Лигийн Архан хотын Тяньчи хотод, мөн Дорнод аймгийн Сүнбэл боомттой хиллэдэг. 1992 онд II зэрэглэлийн боомт болж гадаад худалдаанд нээгдэ..." 863009 wikitext text/x-wiki Архан боомт нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон дахь хуурай замын боомт бөгөөд Хянган Лигийн Архан хотын Тяньчи хотод, мөн Дорнод аймгийн Сүнбэл боомттой хиллэдэг. 1992 онд II зэрэглэлийн боомт болж гадаад худалдаанд нээгдэж, 2012 онд I зэрэглэлийн боомт болгон сайжруулсан. Архан боомтоор татвар, хураамж хураах, импорт, экспортын барааг хянах, орж ирж буй болон гарч буй зорчигчдыг шалгах ажлыг Манжуурын гаалийн харьяа Архан гаалийн газар хариуцдаг.<ref>{{Citation |title=阿爾山口岸 |date=2026-05-18 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E9%98%BF%E7%88%BE%E5%B1%B1%E5%8F%A3%E5%B2%B8&oldid=92701463 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-24 |language=zh}}</ref> ieb7ykabq7bv7lbv0imyf3td8ghpbl3 0 147357 863010 2026-07-24T08:23:51Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Ляогийн түүхэнд Юксиели гол нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны зүүн хойд хэсэгт оршдог бөгөөд Хөлөн нуурын системд хамаардаг гэж бичсэн байдаг бөгөөд Хятад, Монголын хил дээрх Бел нуурын зүүн хойд үзүүрээс эх авдаг.<ref>{{Citation |title=乌尔逊河 |date=2025-01-04 |u..." 863010 wikitext text/x-wiki Ляогийн түүхэнд Юксиели гол нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны зүүн хойд хэсэгт оршдог бөгөөд Хөлөн нуурын системд хамаардаг гэж бичсэн байдаг бөгөөд Хятад, Монголын хил дээрх Бел нуурын зүүн хойд үзүүрээс эх авдаг.<ref>{{Citation |title=乌尔逊河 |date=2025-01-04 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E4%B9%8C%E5%B0%94%E9%80%8A%E6%B2%B3&oldid=85545338 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-24 |language=zh}}</ref> s9x65ogq9x4bbtxr0isq39bl9yjor77 0 147358 863011 2026-07-24T08:27:16Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Өлөнгүр мөрөн (Хуучин Уйгур бичгээр: ئۇلۇنگۇر دەريا) нь Хятадын Шинжаан дахь эх газрын гол мөрөн юм. Хятадаас гадна Өлөнгур гол болон түүний цутгалуудыг нийлээд Булган гол гэж нэрлэдэг.<ref>{{Citation |title=乌伦古河 |date=2026-07-18 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E4%B9%8C%E4%BC%A6%E5%8F%A4..." 863011 wikitext text/x-wiki Өлөнгүр мөрөн (Хуучин Уйгур бичгээр: ئۇلۇنگۇر دەريا) нь Хятадын Шинжаан дахь эх газрын гол мөрөн юм. Хятадаас гадна Өлөнгур гол болон түүний цутгалуудыг нийлээд Булган гол гэж нэрлэдэг.<ref>{{Citation |title=乌伦古河 |date=2026-07-18 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E4%B9%8C%E4%BC%A6%E5%8F%A4%E6%B2%B3&oldid=93535769 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-24 |language=zh}}</ref> 3apl3u0w50kvzrcq7xrcnxa6s6fkvca 0 147359 863012 2026-07-24T08:31:14Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Говийн цөл нь зөөлөн элэгдэлд орсон том хэмжээний суурь чулуулгийн товгортой; газар нь долгионтой, ус, хөрс хомс, ургамлын бүрхэвч 10%-иас бага. Салхины нөлөөнд автсан чулуулаг түгээмэл, гурвалжин хэлбэртэй, гадаргуу нь гөлгөр байдаг. Гадаргуугийн чийгийн..." 863012 wikitext text/x-wiki Говийн цөл нь зөөлөн элэгдэлд орсон том хэмжээний суурь чулуулгийн товгортой; газар нь долгионтой, ус, хөрс хомс, ургамлын бүрхэвч 10%-иас бага. Салхины нөлөөнд автсан чулуулаг түгээмэл, гурвалжин хэлбэртэй, гадаргуу нь гөлгөр байдаг. Гадаргуугийн чийгийн ууршилтын үед ууссан эрдэс бодисын үлдэгдлийн үрэлтээс болж ил гарсан чулуулаг, хайрга нь ойролцоогоор 1 мм зузаантай гялгар хар хүрэн төмөр-манганы нэгдлүүдийн (цөлийн лак) давхарга үүсгэсэн нь гадаргууг хар өнгөтэй болгодог тул "Хар Говь" гэж нэрлэжээ.<ref>{{Citation |title=戈壁 |date=2026-04-19 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E6%88%88%E5%A3%81&oldid=92345197 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-24 |language=zh}}</ref> 9orpcdvin69jrwm7wxmsm9l1db2h34k 0 147360 863013 2026-07-24T08:33:13Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Улижи боомт нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон дахь хуурай замын хилийн боомт бөгөөд Алша лигийн Алша зүүн хошууны Улижи суманд, Өмнөд Говь аймгийн Хүрмэн сумын Чагандел Ула боомтын зэргэлдээ оршдог. Тус боомтыг 2016 оны 1-..." 863013 wikitext text/x-wiki Улижи боомт нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон дахь хуурай замын хилийн боомт бөгөөд Алша лигийн Алша зүүн хошууны Улижи суманд, Өмнөд Говь аймгийн Хүрмэн сумын Чагандел Ула боомтын зэргэлдээ оршдог. Тус боомтыг 2016 оны 1-р сард БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлөөс Монгол Улсад нээхийг зөвшөөрч, 2020 оны 12-р сард анх түр хугацаагаар нээж, Цеке боомтын дараа Алша лигийн хоёр дахь хуурай замын хилийн боомт болсон.<ref>{{Citation |title=烏力吉口岸 |date=2026-04-22 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%83%8F%E5%8A%9B%E5%90%89%E5%8F%A3%E5%B2%B8&oldid=92374492 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-24 |language=zh}}</ref> o0zfor6clhi759tqc6v89tej9t7dg16 0 147361 863026 2026-07-24T09:11:10Z Munkhtur 09 106189 Хуудас үүсгэв: "Хагас дамжуулагч үйлдвэрийн газар [[File:Aerial photograph of Globalfoundries Dresden.jpg|thumb|[[GlobalFoundries]] компанийн Дрезден, Германд байрлах Fab 1. Том тэгш өнцөгт хэлбэрүүд нь том цэвэр өрөөнүүдийг агуулдаг.]] Микроэлектроникийн салбарт хагас дамжуулагч үйлдвэрийн газар (fab эсвэл fo..." 863026 wikitext text/x-wiki Хагас дамжуулагч үйлдвэрийн газар [[File:Aerial photograph of Globalfoundries Dresden.jpg|thumb|[[GlobalFoundries]] компанийн Дрезден, Германд байрлах Fab 1. Том тэгш өнцөгт хэлбэрүүд нь том цэвэр өрөөнүүдийг агуулдаг.]] Микроэлектроникийн салбарт хагас дамжуулагч үйлдвэрийн газар (fab эсвэл foundry гэж нэрлэдэг) гэдэг нь интеграл микросхем (IC) үйлдвэрлэдэг үйлдвэр юм. Цэвэр өрөө нь бүх үйлдвэрлэл явагддаг газар бөгөөд фотолитографид зориулсан степпер болон/эсвэл сканнер, эчлэлт, цэвэрлэгээ, доппинг зэрэг интеграл микросхем үйлдвэрлэлийн техник хэрэгслүүдийг агуулдаг. 300 мм вэйферийг боловсруулах тоног төхөөрөмжийн үнэ нь нэгжид 4 сая ам.долларт хүрдэг бөгөөд заримыг нь (жишээ нь EUV сканнер) 340 сая ам.доллар хүртэл үнэтэй байдаг. Ердийн fab нь хэдэн зуун тоног төхөөрөмж агуулдаг. Хагас дамжуулагч үйлдвэрлэл нь олон үнэтэй төхөөрөмж шаарддаг. Шинэ fab барихад нэг тэрбум ам.доллараас дээш зардал гардаг гэж тооцоолж байгаа бөгөөд заримдаа хэдэн арван тэрбум ам.доллар хүртэл хүрдэг нь ер бусын зүйл биш юм. Жишээлбэл, TSMC компани өөрсдийн 2 нм процесст зориулсан шинэ fab-д 45 тэрбум ам.доллараас дээш хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. 1990-ээд онд "foundry" загвар үүссэн: Өөрийн загварыг үйлдвэрлэдэг fab-тай компаниудыг интеграл төхөөрөмж үйлдвэрлэгч (IDM) гэж нэрлэдэг байв. Загвараа гадаад эх сурвалжаас захиалдаг компаниудыг үйлдвэргүй (fabless) хагас дамжуулагч компани гэж нэрлэдэг байв. Өөрийн загвар үүсгэдэггүй тэдгээр үйлдвэрлэлийн газруудыг цэвэр (pure-play) хагас дамжуулагчийн фаундри гэж нэрлэдэг байв. 2xcdbbnl4kovmhb780pjpb2v2uj0hvd 863027 863026 2026-07-24T09:12:00Z Munkhtur 09 106189 863027 wikitext text/x-wiki ==Хагас дамжуулагч үйлдвэрийн газар== [[File:Aerial photograph of Globalfoundries Dresden.jpg|thumb|[[GlobalFoundries]] компанийн Дрезден, Германд байрлах Fab 1. Том тэгш өнцөгт хэлбэрүүд нь том цэвэр өрөөнүүдийг агуулдаг.]] Микроэлектроникийн салбарт хагас дамжуулагч үйлдвэрийн газар (fab эсвэл foundry гэж нэрлэдэг) гэдэг нь интеграл микросхем (IC) үйлдвэрлэдэг үйлдвэр юм. Цэвэр өрөө нь бүх үйлдвэрлэл явагддаг газар бөгөөд фотолитографид зориулсан степпер болон/эсвэл сканнер, эчлэлт, цэвэрлэгээ, доппинг зэрэг интеграл микросхем үйлдвэрлэлийн техник хэрэгслүүдийг агуулдаг. 300 мм вэйферийг боловсруулах тоног төхөөрөмжийн үнэ нь нэгжид 4 сая ам.долларт хүрдэг бөгөөд заримыг нь (жишээ нь EUV сканнер) 340 сая ам.доллар хүртэл үнэтэй байдаг. Ердийн fab нь хэдэн зуун тоног төхөөрөмж агуулдаг. Хагас дамжуулагч үйлдвэрлэл нь олон үнэтэй төхөөрөмж шаарддаг. Шинэ fab барихад нэг тэрбум ам.доллараас дээш зардал гардаг гэж тооцоолж байгаа бөгөөд заримдаа хэдэн арван тэрбум ам.доллар хүртэл хүрдэг нь ер бусын зүйл биш юм. Жишээлбэл, TSMC компани өөрсдийн 2 нм процесст зориулсан шинэ fab-д 45 тэрбум ам.доллараас дээш хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. 1990-ээд онд "foundry" загвар үүссэн: Өөрийн загварыг үйлдвэрлэдэг fab-тай компаниудыг интеграл төхөөрөмж үйлдвэрлэгч (IDM) гэж нэрлэдэг байв. Загвараа гадаад эх сурвалжаас захиалдаг компаниудыг үйлдвэргүй (fabless) хагас дамжуулагч компани гэж нэрлэдэг байв. Өөрийн загвар үүсгэдэггүй тэдгээр үйлдвэрлэлийн газруудыг цэвэр (pure-play) хагас дамжуулагчийн фаундри гэж нэрлэдэг байв. 7vx90rbo7udspinh5tubovc4vxug35l 863028 863027 2026-07-24T09:16:44Z Munkhtur 09 106189 863028 wikitext text/x-wiki ==Хагас дамжуулагч үйлдвэрийн газар== [[File:Aerial photograph of Globalfoundries Dresden.jpg|thumb|[[GlobalFoundries]] компанийн Дрезден, Германд байрлах Fab 1. Том тэгш өнцөгт хэлбэрүүд нь том цэвэр өрөөнүүдийг агуулдаг.]] Микроэлектроникийн салбарт хагас дамжуулагч үйлдвэрийн газар (fab эсвэл foundry гэж нэрлэдэг) гэдэг нь интеграл микросхем (IC) үйлдвэрлэдэг үйлдвэр юм. Цэвэр өрөө нь бүх үйлдвэрлэл явагддаг газар бөгөөд фотолитографид зориулсан степпер болон/эсвэл сканнер, эчлэлт, цэвэрлэгээ, доппинг зэрэг интеграл микросхем үйлдвэрлэлийн техник хэрэгслүүдийг агуулдаг. 300 мм вэйферийг боловсруулах тоног төхөөрөмжийн үнэ нь нэгжид 4 сая ам.долларт хүрдэг бөгөөд заримыг нь (жишээ нь:EUV сканнер) 340 сая ам.доллар хүртэл үнэтэй байдаг. Ердийн fab нь хэдэн зуун тоног төхөөрөмж агуулдаг. Хагас дамжуулагч үйлдвэрлэл нь олон үнэтэй төхөөрөмж шаарддаг. Шинэ fab барихад нэг тэрбум ам.доллараас дээш зардал гардаг гэж тооцоолж байгаа бөгөөд заримдаа хэдэн арван тэрбум ам.доллар хүртэл хүрдэг нь ер бусын зүйл биш юм. Жишээлбэл, TSMC компани өөрсдийн 2 нм процесст зориулсан шинэ fab-д 45 тэрбум ам.доллараас дээш хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. 1990-ээд онд "foundry" загвар үүссэн: Өөрийн загварыг үйлдвэрлэдэг fab-тай компаниудыг интеграл төхөөрөмж үйлдвэрлэгч (IDM) гэж нэрлэдэг байв. Загвараа гадаад эх сурвалжаас захиалдаг компаниудыг үйлдвэргүй (fabless) хагас дамжуулагч компани гэж нэрлэдэг байв. Өөрийн загвар үүсгэдэггүй тэдгээр үйлдвэрлэлийн газруудыг цэвэр (pure-play) хагас дамжуулагчийн фаундри гэж нэрлэдэг байв. fc43dxp9xsjwreumipfm1n3rf9rs51f 0 147362 863029 2026-07-24T09:17:58Z Altantsetseg222 106086 Хуудас үүсгэв: "Геномын Орчуулга Судалгааны Хүрээлэн (TGen) нь АНУ-ын Аризона мужийн Финикс хотод байрладаг ашгийн бус геномикийн судалгааны хүрээлэн юм. ​Түүх болон үйл ажиллагаа ​TGen-ийг 2002 оны 7-р сард Жеффри Трент Аризонагийн улсын болон хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруула..." 863029 wikitext text/x-wiki Геномын Орчуулга Судалгааны Хүрээлэн (TGen) нь АНУ-ын Аризона мужийн Финикс хотод байрладаг ашгийн бус геномикийн судалгааны хүрээлэн юм. ​Түүх болон үйл ажиллагаа ​TGen-ийг 2002 оны 7-р сард Жеффри Трент Аризонагийн улсын болон хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулагчдаас 100 сая ам.долларын анхны хөрөнгө оруулалттайгаар Аризона мужийн Финикс хотод байгуулжээ. ​Орчуулгын геномикийн судалгааны салбар нь Хүний геном төслийн үр дүнг хорт хавдар, мэдрэлийн эмгэг, чихрийн шижин болон бусад нарийн төвөгтэй өвчний оношилгоо, таамаглал, эмчилгээг сайжруулахад ашиглах аргуудыг хайдаг. ​TGen-ийн эрхэм зорилго нь геномикийн нээлтүүдийг хийж, тэдгээрийг хүний эрүүл мэндийн давуу тал болгон хувиргах явдал юм. TGen нь Аризона муж дахь шинжлэх ухааны судалгаа болон биотехнологийн хөгжилд хувь нэмэр оруулсан. Тус хүрээлэн нь Exosome Sciences-тэй хамтран NFL-ийн бөмбөгөгчдөд тохиолддог тархины архаг гэмтлийн (CTE) судалгаа хийх гэх мэт хэд хэдэн хамтын ажиллагаа, судалгаанд оролцож ирсэн. 1uvbnr0kg3rxa02i12ttwfx0ps0hrau 0 147363 863030 2026-07-24T09:22:54Z Munkhtur 09 106189 Хуудас үүсгэв: "Хагас дамжуулагчийн [[нэгдэл]] гэдэг нь [[хагас дамжуулагч]] компаниуд ашгаа тогтвортой байлгаж чадах [[бизнесийн загвар]]-аар ажиллах зорилготойгоор практик [[синерги]]-д хүрэхийн тулд хамтран ажиллах чиг хандлага юм. Түүх 1960-аад оноос орчин үеийн чипийг х..." 863030 wikitext text/x-wiki Хагас дамжуулагчийн [[нэгдэл]] гэдэг нь [[хагас дамжуулагч]] компаниуд ашгаа тогтвортой байлгаж чадах [[бизнесийн загвар]]-аар ажиллах зорилготойгоор практик [[синерги]]-д хүрэхийн тулд хамтран ажиллах чиг хандлага юм. Түүх 1960-аад оноос орчин үеийн чипийг хурдацтай хэрэглэж эхэлснээс хойш хагас дамжуулагч үйлдвэрлэлд оролцож байсан ихэнх компаниуд туйлын [[босоо интеграцчилагдсан]] байсан. Хагас дамжуулагч компаниуд өөрсдийн [[үйлдвэрлэлийн]] газруудыг эзэмшиж, ажиллуулж байсан бөгөөд чип үйлдвэрлэхэд шаардлагатай боловсруулах технологиудыг ч мөн эзэмшиж байв. Судалгаа, загварчлал, туршилт, үйлдвэрлэл зэрэг бүгд "дотооддоо" хийгддэг байсан. Хагас дамжуулагчийн салбарын дэвшил зах зээлийг маш өрсөлдөөнтэй болгосон бөгөөд компаниуд салбарын зорилтуудыг тодорхойлоход туслах [[технологийн зам зураг]]-ыг ашиглаж эхэлсэн. Энэ зам зураг нь [[Мурын хууль]] хэмээх нэрээр алдаршсан бөгөөд энэ нь [[Intel]]-ийн үүсгэн байгуулагч [[Гордон Мур]]-ын ажигласан статистик чиг хандлага бөгөөд үүгээр [[интеграл микросхем]] дээрх [[транзистор]]-ын тоо ойролцоогоор 2 жил тутамд хоёр дахин нэмэгддэг байна. Транзисторын тоо ийнхүү нэмэгдэх нь цаг хугацаа өнгөрөх тусам чипс улам жижигхэн, хурдан болж байгааг илэрхийлж байв. pl4n44tjuft8ie9rbxicwhfegcvbh9r 863031 863030 2026-07-24T09:24:09Z Munkhtur 09 106189 863031 wikitext text/x-wiki Хагас дамжуулагчийн [[нэгдэл]] гэдэг нь [[хагас дамжуулагч]] компаниуд ашгаа тогтвортой байлгаж чадах [[бизнесийн загвар]]-аар ажиллах зорилготойгоор практик синерги-д хүрэхийн тулд хамтран ажиллах чиг хандлага юм. Түүх 1960-аад оноос орчин үеийн чипийг хурдацтай хэрэглэж эхэлснээс хойш хагас дамжуулагч үйлдвэрлэлд оролцож байсан ихэнх компаниуд туйлын босоо интеграцчилагдсан байсан. Хагас дамжуулагч компаниуд өөрсдийн үйлдвэрлэлийн газруудыг эзэмшиж, ажиллуулж байсан бөгөөд чип үйлдвэрлэхэд шаардлагатай боловсруулах технологиудыг ч мөн эзэмшиж байв. Судалгаа, загварчлал, туршилт, үйлдвэрлэл зэрэг бүгд "дотооддоо" хийгддэг байсан. Хагас дамжуулагчийн салбарын дэвшил зах зээлийг маш өрсөлдөөнтэй болгосон бөгөөд компаниуд салбарын зорилтуудыг тодорхойлоход туслах технологийн зам зураг-ыг ашиглаж эхэлсэн. Энэ зам зураг нь [[Мурын хууль]] хэмээх нэрээр алдаршсан бөгөөд энэ нь [[Intel]]-ийн үүсгэн байгуулагч [[Гордон Мур]]-ын ажигласан статистик чиг хандлага бөгөөд үүгээр [[интеграл микросхем]] дээрх [[транзистор]]-ын тоо ойролцоогоор 2 жил тутамд хоёр дахин нэмэгддэг байна. Транзисторын тоо ийнхүү нэмэгдэх нь цаг хугацаа өнгөрөх тусам чипс улам жижигхэн, хурдан болж байгааг илэрхийлж байв. ahe7zuab3ggeoqxm5ebpf3wma2jz31k 863032 863031 2026-07-24T09:24:40Z Munkhtur 09 106189 863032 wikitext text/x-wiki Хагас дамжуулагчийн [[нэгдэл]] гэдэг нь [[хагас дамжуулагч]] компаниуд ашгаа тогтвортой байлгаж чадах [[бизнесийн загвар]]-аар ажиллах зорилготойгоор практик синерги-д хүрэхийн тулд хамтран ажиллах чиг хандлага юм. Түүх 1960-аад оноос орчин үеийн чипийг хурдацтай хэрэглэж эхэлснээс хойш хагас дамжуулагч үйлдвэрлэлд оролцож байсан ихэнх компаниуд туйлын босоо интеграцчилагдсан байсан. Хагас дамжуулагч компаниуд өөрсдийн үйлдвэрлэлийн газруудыг эзэмшиж, ажиллуулж байсан бөгөөд чип үйлдвэрлэхэд шаардлагатай боловсруулах технологиудыг ч мөн эзэмшиж байв. Судалгаа, загварчлал, туршилт, үйлдвэрлэл зэрэг бүгд "дотооддоо" хийгддэг байсан. Хагас дамжуулагчийн салбарын дэвшил зах зээлийг маш өрсөлдөөнтэй болгосон бөгөөд компаниуд салбарын зорилтуудыг тодорхойлоход туслах технологийн зам зураг-ыг ашиглаж эхэлсэн. Энэ зам зураг нь [[Мурын хууль]] хэмээх нэрээр алдаршсан бөгөөд энэ нь [[Intel]]-ийн үүсгэн байгуулагч Гордон Мур-ын ажигласан статистик чиг хандлага бөгөөд үүгээр интеграл микросхем дээрх [[транзистор]]-ын тоо ойролцоогоор 2 жил тутамд хоёр дахин нэмэгддэг байна. Транзисторын тоо ийнхүү нэмэгдэх нь цаг хугацаа өнгөрөх тусам чипс улам жижигхэн, хурдан болж байгааг илэрхийлж байв. b85pzsvm8u3foqo9d6fzb6uwxlq0hx8 863033 863032 2026-07-24T09:26:47Z Munkhtur 09 106189 863033 wikitext text/x-wiki ==Хагас дамжуулагчийн нэгдэл== [[Image:Semiconductor company brand.jpg|thumb|Хагас дамжуулагч компаниудын лого]] Хагас дамжуулагчийн [[нэгдэл]] гэдэг нь [[хагас дамжуулагч]] компаниуд ашгаа тогтвортой байлгаж чадах [[бизнесийн загвар]]-аар ажиллах зорилготойгоор практик синерги-д хүрэхийн тулд хамтран ажиллах чиг хандлага юм. ==Түүх== 1960-аад оноос орчин үеийн чипийг хурдацтай хэрэглэж эхэлснээс хойш хагас дамжуулагч үйлдвэрлэлд оролцож байсан ихэнх компаниуд туйлын босоо интеграцчилагдсан байсан. Хагас дамжуулагч компаниуд өөрсдийн үйлдвэрлэлийн газруудыг эзэмшиж, ажиллуулж байсан бөгөөд чип үйлдвэрлэхэд шаардлагатай боловсруулах технологиудыг ч мөн эзэмшиж байв. Судалгаа, загварчлал, туршилт, үйлдвэрлэл зэрэг бүгд "дотооддоо" хийгддэг байсан. Хагас дамжуулагчийн салбарын дэвшил зах зээлийг маш өрсөлдөөнтэй болгосон бөгөөд компаниуд салбарын зорилтуудыг тодорхойлоход туслах технологийн зам зураг-ыг ашиглаж эхэлсэн. Энэ зам зураг нь [[Мурын хууль]] хэмээх нэрээр алдаршсан бөгөөд энэ нь [[Intel]]-ийн үүсгэн байгуулагч Гордон Мур-ын ажигласан статистик чиг хандлага бөгөөд үүгээр интеграл микросхем дээрх [[транзистор]]-ын тоо ойролцоогоор 2 жил тутамд хоёр дахин нэмэгддэг байна. Транзисторын тоо ийнхүү нэмэгдэх нь цаг хугацаа өнгөрөх тусам чипс улам жижигхэн, хурдан болж байгааг илэрхийлж байв. 6ezul1ljfy76ydqfdgcktgvbepo5wvb 863034 863033 2026-07-24T09:28:26Z Munkhtur 09 106189 863034 wikitext text/x-wiki ==Хагас дамжуулагчийн нэгдэл== [[Image:Semiconductor company brand.jpg|thumb|Semiconductor company logos]] [[Image:Semiconductor company brand.jpg|thumb|Хагас дамжуулагч компаниудын лого]] Хагас дамжуулагчийн [[нэгдэл]] гэдэг нь [[хагас дамжуулагч]] компаниуд ашгаа тогтвортой байлгаж чадах [[бизнесийн загвар]]-аар ажиллах зорилготойгоор практик синерги-д хүрэхийн тулд хамтран ажиллах чиг хандлага юм. ==Түүх== 1960-аад оноос орчин үеийн чипийг хурдацтай хэрэглэж эхэлснээс хойш хагас дамжуулагч үйлдвэрлэлд оролцож байсан ихэнх компаниуд туйлын босоо интеграцчилагдсан байсан. Хагас дамжуулагч компаниуд өөрсдийн үйлдвэрлэлийн газруудыг эзэмшиж, ажиллуулж байсан бөгөөд чип үйлдвэрлэхэд шаардлагатай боловсруулах технологиудыг ч мөн эзэмшиж байв. Судалгаа, загварчлал, туршилт, үйлдвэрлэл зэрэг бүгд "дотооддоо" хийгддэг байсан. Хагас дамжуулагчийн салбарын дэвшил зах зээлийг маш өрсөлдөөнтэй болгосон бөгөөд компаниуд салбарын зорилтуудыг тодорхойлоход туслах технологийн зам зураг-ыг ашиглаж эхэлсэн. Энэ зам зураг нь [[Мурын хууль]] хэмээх нэрээр алдаршсан бөгөөд энэ нь [[Intel]]-ийн үүсгэн байгуулагч Гордон Мур-ын ажигласан статистик чиг хандлага бөгөөд үүгээр интеграл микросхем дээрх [[транзистор]]-ын тоо ойролцоогоор 2 жил тутамд хоёр дахин нэмэгддэг байна. Транзисторын тоо ийнхүү нэмэгдэх нь цаг хугацаа өнгөрөх тусам чипс улам жижигхэн, хурдан болж байгааг илэрхийлж байв. crk6wgag9gm0td0430dhwum1n11l4an 863035 863034 2026-07-24T09:29:32Z Munkhtur 09 106189 863035 wikitext text/x-wiki ==Хагас дамжуулагчийн нэгдэл== Хагас дамжуулагчийн [[нэгдэл]] гэдэг нь [[хагас дамжуулагч]] компаниуд ашгаа тогтвортой байлгаж чадах [[бизнесийн загвар]]-аар ажиллах зорилготойгоор практик синерги-д хүрэхийн тулд хамтран ажиллах чиг хандлага юм. ==Түүх== 1960-аад оноос орчин үеийн чипийг хурдацтай хэрэглэж эхэлснээс хойш хагас дамжуулагч үйлдвэрлэлд оролцож байсан ихэнх компаниуд туйлын босоо интеграцчилагдсан байсан. Хагас дамжуулагч компаниуд өөрсдийн үйлдвэрлэлийн газруудыг эзэмшиж, ажиллуулж байсан бөгөөд чип үйлдвэрлэхэд шаардлагатай боловсруулах технологиудыг ч мөн эзэмшиж байв. Судалгаа, загварчлал, туршилт, үйлдвэрлэл зэрэг бүгд "дотооддоо" хийгддэг байсан. Хагас дамжуулагчийн салбарын дэвшил зах зээлийг маш өрсөлдөөнтэй болгосон бөгөөд компаниуд салбарын зорилтуудыг тодорхойлоход туслах технологийн зам зураг-ыг ашиглаж эхэлсэн. Энэ зам зураг нь [[Мурын хууль]] хэмээх нэрээр алдаршсан бөгөөд энэ нь [[Intel]]-ийн үүсгэн байгуулагч Гордон Мур-ын ажигласан статистик чиг хандлага бөгөөд үүгээр интеграл микросхем дээрх [[транзистор]]-ын тоо ойролцоогоор 2 жил тутамд хоёр дахин нэмэгддэг байна. Транзисторын тоо ийнхүү нэмэгдэх нь цаг хугацаа өнгөрөх тусам чипс улам жижигхэн, хурдан болж байгааг илэрхийлж байв. 4ni1qfp1k41dgzxsamfam71y7fegxau 863036 863035 2026-07-24T09:29:58Z Munkhtur 09 106189 863036 wikitext text/x-wiki ==Хагас дамжуулагчийн нэгдэл== [[Image:Semiconductor company brand.jpg|thumb|Хагас дамжуулагч компаниудын лого]] Хагас дамжуулагчийн [[нэгдэл]] гэдэг нь [[хагас дамжуулагч]] компаниуд ашгаа тогтвортой байлгаж чадах [[бизнесийн загвар]]-аар ажиллах зорилготойгоор практик синерги-д хүрэхийн тулд хамтран ажиллах чиг хандлага юм. ==Түүх== 1960-аад оноос орчин үеийн чипийг хурдацтай хэрэглэж эхэлснээс хойш хагас дамжуулагч үйлдвэрлэлд оролцож байсан ихэнх компаниуд туйлын босоо интеграцчилагдсан байсан. Хагас дамжуулагч компаниуд өөрсдийн үйлдвэрлэлийн газруудыг эзэмшиж, ажиллуулж байсан бөгөөд чип үйлдвэрлэхэд шаардлагатай боловсруулах технологиудыг ч мөн эзэмшиж байв. Судалгаа, загварчлал, туршилт, үйлдвэрлэл зэрэг бүгд "дотооддоо" хийгддэг байсан. Хагас дамжуулагчийн салбарын дэвшил зах зээлийг маш өрсөлдөөнтэй болгосон бөгөөд компаниуд салбарын зорилтуудыг тодорхойлоход туслах технологийн зам зураг-ыг ашиглаж эхэлсэн. Энэ зам зураг нь [[Мурын хууль]] хэмээх нэрээр алдаршсан бөгөөд энэ нь [[Intel]]-ийн үүсгэн байгуулагч Гордон Мур-ын ажигласан статистик чиг хандлага бөгөөд үүгээр интеграл микросхем дээрх [[транзистор]]-ын тоо ойролцоогоор 2 жил тутамд хоёр дахин нэмэгддэг байна. Транзисторын тоо ийнхүү нэмэгдэх нь цаг хугацаа өнгөрөх тусам чипс улам жижигхэн, хурдан болж байгааг илэрхийлж байв. 96fijkpi3lmd6zkkgmn6gdk5lvepd5p 863037 863036 2026-07-24T09:33:10Z Munkhtur 09 106189 863037 wikitext text/x-wiki ==Хагас дамжуулагчийн нэгдэл== Хагас дамжуулагчийн [[нэгдэл]] гэдэг нь [[хагас дамжуулагч]] компаниуд ашгаа тогтвортой байлгаж чадах [[бизнесийн загвар]]-аар ажиллах зорилготойгоор практик синерги-д хүрэхийн тулд хамтран ажиллах чиг хандлага юм. ==Түүх== 1960-аад оноос орчин үеийн чипийг хурдацтай хэрэглэж эхэлснээс хойш хагас дамжуулагч үйлдвэрлэлд оролцож байсан ихэнх компаниуд туйлын босоо интеграцчилагдсан байсан. Хагас дамжуулагч компаниуд өөрсдийн үйлдвэрлэлийн газруудыг эзэмшиж, ажиллуулж байсан бөгөөд чип үйлдвэрлэхэд шаардлагатай боловсруулах технологиудыг ч мөн эзэмшиж байв. Судалгаа, загварчлал, туршилт, үйлдвэрлэл зэрэг бүгд "дотооддоо" хийгддэг байсан. Хагас дамжуулагчийн салбарын дэвшил зах зээлийг маш өрсөлдөөнтэй болгосон бөгөөд компаниуд салбарын зорилтуудыг тодорхойлоход туслах технологийн зам зураг-ыг ашиглаж эхэлсэн. Энэ зам зураг нь [[Мурын хууль]] хэмээх нэрээр алдаршсан бөгөөд энэ нь [[Intel]]-ийн үүсгэн байгуулагч Гордон Мур-ын ажигласан статистик чиг хандлага бөгөөд үүгээр интеграл микросхем дээрх [[транзистор]]-ын тоо ойролцоогоор 2 жил тутамд хоёр дахин нэмэгддэг байна. Транзисторын тоо ийнхүү нэмэгдэх нь цаг хугацаа өнгөрөх тусам чипс улам жижигхэн, хурдан болж байгааг илэрхийлж байв. 4ni1qfp1k41dgzxsamfam71y7fegxau 0 147364 863039 2026-07-24T09:53:14Z Nomin2jo2 106123 Хуудас үүсгэв: "Наноматериалууд нь дор хаяж нэг хэмжээс нь 1-100 [[нанометр]]ийн хооронд байдаг материалыг хэлдэг. Наноматериалууд нь [[макро]] хэмжээтэй ижил төрлийн материалаас ялгаатай өвөрмөц физик, химийн, биологийн шинж чанартай тул шинжлэх ухааны олон салбарт судлаг..." 863039 wikitext text/x-wiki Наноматериалууд нь дор хаяж нэг хэмжээс нь 1-100 [[нанометр]]ийн хооронд байдаг материалыг хэлдэг. Наноматериалууд нь [[макро]] хэмжээтэй ижил төрлийн материалаас ялгаатай өвөрмөц физик, химийн, биологийн шинж чанартай тул шинжлэх ухааны олон салбарт судлагдаж, зохион бүтээгдэж, ашиглагддаг. Энэ хэт жижиг хэмжээнд [[квант]] механикийн нөлөө болон гадаргуугийн талбай-эзлэхүүний харьцаа ихэсдэг нь материалын төлөвийг ихээхэн тодорхойлж, цахилгаан дамжуулалт, механик бат бэх, оптик урвал зэрэг шинж чанарыг өөрчилдөг. Наноматериалууд нь нанобөөмс, наногуурс, наноутас, нанохуудас, нарийн төвөгтэй квант цэгүүд зэрэг олон төрлийн бүтцийг хамардаг. Биологи болон анагаах ухааны салбарт наноматериалууд нь эсийн бүрэлдэхүүнтэй аюулгүй харилцан үйлчлэхээр зохион бүтээгдэж, дэвшилтэт дүрслэл эсвэл зорилтот эм хүргэлтийн зөөвөрлөгч болдог. Тэдгээрийн өвөрмөц физик-химийн шинж чанар нь [[сэргээгдэх эрчим хүч]]ний хуримтлал, электроник, байгаль орчны нөхөн сэргээлтийн салбарын дэвшлийг боломжтой болгож, орчин үеийн шинжлэх ухааны хамгийн өргөн хүрээнд судлагддаг салбаруудын нэг болгож байнa. iaa6pnagzslu0gzkkivt59hfkvshjbw 863040 863039 2026-07-24T09:54:37Z Nomin2jo2 106123 863040 wikitext text/x-wiki Наноматериалууд нь дор хаяж нэг хэмжээс нь 1-100 [[нанометр]]ийн хооронд байдаг материалыг хэлдэг. Наноматериалууд нь макро хэмжээтэй ижил төрлийн материалаас ялгаатай өвөрмөц физик, химийн, биологийн шинж чанартай тул шинжлэх ухааны олон салбарт судлагдаж, зохион бүтээгдэж, ашиглагддаг. Энэ хэт жижиг хэмжээнд [[квант]] механикийн нөлөө болон гадаргуугийн талбай-эзлэхүүний харьцаа ихэсдэг нь материалын төлөвийг ихээхэн тодорхойлж, цахилгаан дамжуулалт, механик бат бэх, оптик урвал зэрэг шинж чанарыг өөрчилдөг. Наноматериалууд нь нанобөөмс, наногуурс, наноутас, нанохуудас, нарийн төвөгтэй квант цэгүүд зэрэг олон төрлийн бүтцийг хамардаг. Биологи болон анагаах ухааны салбарт наноматериалууд нь эсийн бүрэлдэхүүнтэй аюулгүй харилцан үйлчлэхээр зохион бүтээгдэж, дэвшилтэт дүрслэл эсвэл зорилтот эм хүргэлтийн зөөвөрлөгч болдог. Тэдгээрийн өвөрмөц физик-химийн шинж чанар нь [[сэргээгдэх эрчим хүч]]ний хуримтлал, электроник, байгаль орчны нөхөн сэргээлтийн салбарын дэвшлийг боломжтой болгож, орчин үеийн шинжлэх ухааны хамгийн өргөн хүрээнд судлагддаг салбаруудын нэг болгож байнa. 9fe0pz3yuxz7a5it1a31dblo4l4zd0r 0 147365 863041 2026-07-24T10:08:23Z Nomin2jo2 106123 Хуудас үүсгэв: "Эпигеномик нь эсийн генетикийн материал дээрх [[эпигенетик]] өөрчлөлтүүдийн бүрэн цогцыг буюу [[эпигеномыг]] иж бүрнээр нь судалдаг шинжлэх ухаан юм. [[Геномик]] нь организмын [[ДНХ]]-ийн тогтвортой нуклеотидын дараалалд төвлөрдөг бол эпигеномик нь ген хэрх..." 863041 wikitext text/x-wiki Эпигеномик нь эсийн генетикийн материал дээрх [[эпигенетик]] өөрчлөлтүүдийн бүрэн цогцыг буюу [[эпигеномыг]] иж бүрнээр нь судалдаг шинжлэх ухаан юм. [[Геномик]] нь организмын [[ДНХ]]-ийн тогтвортой нуклеотидын дараалалд төвлөрдөг бол эпигеномик нь ген хэрхэн уншигдаж, илэрхийлэгдэхийг тодорхойлдог динамик химийн тэмдэг болон бүтцийн өөрчлөлтүүдийг судалдаг. Эдгээр өөрчлөлтүүдэд ДНХ-ийн метилжилт, гистоны ацетилжилт, кодчилдоггүй [[РНХ]]-ийн харилцан үйлчлэлүүд багтдаг бөгөөд эдгээр нь нийлээд эсийн үйл ажиллагааг зохицуулдаг. Эпигенетик нь хүрээлэн буй орчны хүчин зүйлс, хооллолт, стресс, хөгшрөлтийн хариу үйлдэл үзүүлдэг тул эпигеномик нь амьдралын хэв маяг болон хүрээлэн буй орчин генийн идэвхжилд хэрхэн нөлөөлдгийг ойлгоход чухал мэдээлэл өгдөг. Өндөр хүчин чадалтай дэвшилтэт технологиуд нь эдгээр өөрчлөлтийг бүх [[геномын]] хэмжээнд нэг суурийн нарийвчлалтайгаар зураглах боломжийг судлаачдад олгодог. Энэхүү өндөр нарийвчлалтай зураглал нь хөгжлийн нарийн төвөгтэй үйл явц, эсийн ялгаран хөгжил, хорт хавдар зэрэг олон өвчнийг үүсгэдэг молекулын өөрчлөлтүүдийг ойлгоход зайлшгүй шаардлагатай. Иймээс эпигеномик нь хүрээлэн буй орчны нөлөөлөл болон [[фенотипийн]] үр дүнгийн хоорондын чухал гүүр болж, орчин үеийн биологийн судалгаанд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. cvmsdjdmkdv8jcf10h00eh86f7pfzgm 863042 863041 2026-07-24T10:10:21Z Nomin2jo2 106123 863042 wikitext text/x-wiki Эпигеномик нь эсийн генетикийн материал дээрх [[эпигенетик]] өөрчлөлтүүдийн бүрэн цогцыг буюу эпигеномыг иж бүрнээр нь судалдаг шинжлэх ухаан юм. Геномик нь организмын [[ДНХ]]-ийн тогтвортой нуклеотидын дараалалд төвлөрдөг бол эпигеномик нь ген хэрхэн уншигдаж, илэрхийлэгдэхийг тодорхойлдог динамик химийн тэмдэг болон бүтцийн өөрчлөлтүүдийг судалдаг. Эдгээр өөрчлөлтүүдэд ДНХ-ийн метилжилт, гистоны ацетилжилт, кодчилдоггүй [[РНХ]]-ийн харилцан үйлчлэлүүд багтдаг бөгөөд эдгээр нь нийлээд эсийн үйл ажиллагааг зохицуулдаг. Эпигенетик нь хүрээлэн буй орчны хүчин зүйлс, хооллолт, стресс, хөгшрөлтийн хариу үйлдэл үзүүлдэг тул эпигеномик нь амьдралын хэв маяг болон хүрээлэн буй орчин генийн идэвхжилд хэрхэн нөлөөлдгийг ойлгоход чухал мэдээлэл өгдөг. Өндөр хүчин чадалтай дэвшилтэт технологиуд нь эдгээр өөрчлөлтийг бүх [[геномын]] хэмжээнд нэг суурийн нарийвчлалтайгаар зураглах боломжийг судлаачдад олгодог. Энэхүү өндөр нарийвчлалтай зураглал нь хөгжлийн нарийн төвөгтэй үйл явц, эсийн ялгаран хөгжил, хорт хавдар зэрэг олон өвчнийг үүсгэдэг молекулын өөрчлөлтүүдийг ойлгоход зайлшгүй шаардлагатай. Иймээс эпигеномик нь хүрээлэн буй орчны нөлөөлөл болон фенотипийн үр дүнгийн хоорондын чухал гүүр болж, орчин үеийн биологийн судалгаанд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. qns9ytb3pr0gb6768c9ayviknwxxf0j 0 147366 863044 2026-07-24T10:19:02Z Nomin2jo2 106123 Хуудас үүсгэв: "Монте Карлогийн аргууд буюу [[Monte Carlo experiments]] эсвэл [[Monte Carlo simulations]] нь тоон үр дүн гаргахын тулд давтан санамсаргүй түүвэрлэлтэд суурилсан тооцооллын [[алгорит]]муудын өргөн хүрээний ангилал бөгөөд Польшийн математикч Станислав Улам анх боловсруулсан. Үнд..." 863044 wikitext text/x-wiki Монте Карлогийн аргууд буюу [[Monte Carlo experiments]] эсвэл [[Monte Carlo simulations]] нь тоон үр дүн гаргахын тулд давтан санамсаргүй түүвэрлэлтэд суурилсан тооцооллын [[алгорит]]муудын өргөн хүрээний ангилал бөгөөд Польшийн математикч Станислав Улам анх боловсруулсан. Үндсэн ойлголт нь тодорхойлогдсон асуудлыг шийдэхийн тулд санамсаргүй байдлыг ашиглах явдал юм. Монте Карлогийн аргуудыг үндсэндээ гурван төрлийн асуудалд ашигладаг: оновчлол, [[тоон интегралчлал]], жигд бус санамсаргүй хувьсагч үүсгэх. Эдгээр нь их хэмжээний тодорхойгүй оролттой үзэгдлийг загварчлахад ашиглагддаг бөгөөд жишээлбэл цөмийн цахилгаан станцын эрсдэлийн үнэлгээнд хэрэглэгддэг. Монте Карлогийн аргуудыг ихэвчлэн компьютерийн [[симуляци]] ашиглан хэрэгжүүлдэг. Эдгээр нь математик аргаар шинжлэхэд хэт төвөгтэй асуудлуудад ойролцоо шийдэл гаргаж чаддаг. Энэ нэр нь Монакогийн Монта Карло казиногоос гаралтай бөгөөд уг аргыг боловсруулсан гол хүн болох математикч Станислав Улам авгынхаа мөрийтэй тоглох зуршлаас санаа авчээ. Монте Карлогийн аргууд нь физик, хими, биологи, статистик, хиймэл оюун ухаан, санхүү, [[криптограф]] зэрэг шинжлэх ухаан, инженерчлэл, математикийн олон салбарт өргөн хэрэглэгддэг. Мөн [[социологи]], сэтгэл судлал, улс төрийн шинжлэх ухаан зэрэг нийгмийн шинжлэх ухаанд ч хэрэглэгддэг 650fs2qvd7vwk43c0nliaqd6hjh7rjf 863045 863044 2026-07-24T10:36:00Z Nomin2jo2 106123 863045 wikitext text/x-wiki Монте Карлогийн буюу Монта Карлогийн туршилтууд эсвэл Монта Карлогийн загварчлалууд нь тоон үр дүн гаргахын тулд давтан санамсаргүй түүвэрлэлтэд суурилсан тооцооллын [[алгоритмуудын]] өргөн хүрээний ангилал бөгөөд Польшийн математикч Станислав Улам анх боловсруулсан. Үндсэн ойлголт нь тодорхойлогдсон асуудлыг шийдэхийн тулд санамсаргүй байдлыг ашиглах явдал юм. Монте Карлогийн аргуудыг үндсэндээ гурван төрлийн асуудалд ашигладаг: оновчлол, тоон интегралчлал, жигд бус санамсаргүй хувьсагч үүсгэх. Эдгээр нь их хэмжээний тодорхойгүй оролттой үзэгдлийг загварчлахад ашиглагддаг бөгөөд жишээлбэл цөмийн цахилгаан станцын эрсдэлийн үнэлгээнд хэрэглэгддэг. Монте Карлогийн аргуудыг ихэвчлэн компьютерийн симуляци ашиглан хэрэгжүүлдэг. Эдгээр нь математик аргаар шинжлэхэд хэт төвөгтэй асуудлуудад ойролцоо шийдэл гаргаж чаддаг. Энэ нэр нь Монакогийн Монта Карло казиногоос гаралтай бөгөөд уг аргыг боловсруулсан гол хүн болох математикч Станислав Улам авгынхаа мөрийтэй тоглох зуршлаас санаа авчээ. Монте Карлогийн аргууд нь физик, хими, биологи, статистик, хиймэл оюун ухаан, санхүү, [[криптограф]] зэрэг шинжлэх ухаан, инженерчлэл, математикийн олон салбарт өргөн хэрэглэгддэг. Мөн [[социологи]], сэтгэл судлал, улс төрийн шинжлэх ухаан зэрэг нийгмийн шинжлэх ухаанд ч хэрэглэгддэг k3g4oxncea8mlzl26x5goady1431pxd 863046 863045 2026-07-24T10:36:47Z Nomin2jo2 106123 863046 wikitext text/x-wiki Монте Карлогийн буюу Монта Карлогийн туршилтууд эсвэл Монта Карлогийн загварчлалууд нь тоон үр дүн гаргахын тулд давтан санамсаргүй түүвэрлэлтэд суурилсан тооцооллын алгоритмуудын өргөн хүрээний ангилал бөгөөд Польшийн математикч Станислав Улам анх боловсруулсан. Үндсэн ойлголт нь тодорхойлогдсон асуудлыг шийдэхийн тулд санамсаргүй байдлыг ашиглах явдал юм. Монте Карлогийн аргуудыг үндсэндээ гурван төрлийн асуудалд ашигладаг: оновчлол, тоон интегралчлал, жигд бус санамсаргүй хувьсагч үүсгэх. Эдгээр нь их хэмжээний тодорхойгүй оролттой үзэгдлийг загварчлахад ашиглагддаг бөгөөд жишээлбэл цөмийн цахилгаан станцын эрсдэлийн үнэлгээнд хэрэглэгддэг. Монте Карлогийн аргуудыг ихэвчлэн компьютерийн симуляци ашиглан хэрэгжүүлдэг. Эдгээр нь математик аргаар шинжлэхэд хэт төвөгтэй асуудлуудад ойролцоо шийдэл гаргаж чаддаг. Энэ нэр нь Монакогийн Монта Карло казиногоос гаралтай бөгөөд уг аргыг боловсруулсан гол хүн болох математикч Станислав Улам авгынхаа мөрийтэй тоглох зуршлаас санаа авчээ. Монте Карлогийн аргууд нь физик, хими, биологи, статистик, хиймэл оюун ухаан, санхүү, [[криптограф]] зэрэг шинжлэх ухаан, инженерчлэл, математикийн олон салбарт өргөн хэрэглэгддэг. Мөн [[социологи]], сэтгэл судлал, улс төрийн шинжлэх ухаан зэрэг нийгмийн шинжлэх ухаанд ч хэрэглэгддэг 7qrvvfx6f6s80a0j9of1bk9alwzg4l1 863047 863046 2026-07-24T10:40:04Z Nomin2jo2 106123 863047 wikitext text/x-wiki Монте Карлогийн буюу Монте Карлогийн туршилтууд эсвэл Монте Карлогийн загварчлалууд нь тоон үр дүн гаргахын тулд давтан санамсаргүй түүвэрлэлтэд суурилсан тооцооллын алгоритмуудын өргөн хүрээний ангилал бөгөөд Польшийн математикч Станислав Улам анх боловсруулсан. Үндсэн ойлголт нь тодорхойлогдсон асуудлыг шийдэхийн тулд санамсаргүй байдлыг ашиглах явдал юм. Монте Карлогийн аргуудыг үндсэндээ гурван төрлийн асуудалд ашигладаг: оновчлол, тоон интегралчлал, жигд бус санамсаргүй хувьсагч үүсгэх. Эдгээр нь их хэмжээний тодорхойгүй оролттой үзэгдлийг загварчлахад ашиглагддаг бөгөөд жишээлбэл цөмийн цахилгаан станцын эрсдэлийн үнэлгээнд хэрэглэгддэг. Монте Карлогийн аргуудыг ихэвчлэн компьютерийн симуляци ашиглан хэрэгжүүлдэг. Эдгээр нь математик аргаар шинжлэхэд хэт төвөгтэй асуудлуудад ойролцоо шийдэл гаргаж чаддаг. Энэ нэр нь Монакогийн Монте Карло казиногоос гаралтай бөгөөд уг аргыг боловсруулсан гол хүн болох математикч Станислав Улам авгынхаа мөрийтэй тоглох зуршлаас санаа авчээ. Монте Карлогийн аргууд нь физик, хими, биологи, статистик, хиймэл оюун ухаан, санхүү, [[криптограф]] зэрэг шинжлэх ухаан, инженерчлэл, математикийн олон салбарт өргөн хэрэглэгддэг. Мөн [[социологи]], сэтгэл судлал, улс төрийн шинжлэх ухаан зэрэг нийгмийн шинжлэх ухаанд ч хэрэглэгддэг nvk241xusrnmx62ovw10x4hz4kjejn4 0 147367 863048 2026-07-24T11:09:28Z Tsatsralaa 106136 Өөх 863048 wikitext text/x-wiki Хоол тэжээлийн биологи, хими, өөх нь ихэвчлэн өөхны хзчлүүдийн эфир эсвэл шим нэгдлүүдийн холимогийн хэлдэг ба ихэнвчлэн амьд бие болон хоол хүнсэнд байдаг. Энэ нэр томьёо нь ихэвчлэн ургамлын тос болон амьтны өөхний эдийн гол бүрэлдэхүүн хэсэг болох триглицерид (глицеролын гурвалсан эфир)-ийг, эсвэл өрөөний температурт хатуу эсвэл хагас хатуу байдаг тул тосыг оруулаагүй триглицеридийг илүү нарийн утгаар нь хэлдэг. Энэ нэр томьёог мөн липидийн синоним болгон илүү өргөн утгаар ашиглаж болно - усанд уусдаггүй боловч туйлшралгүй уусгагчд уусдаг нүүрстөрөгч, устөрөгч эсвэл хүчилтөрөгчөөс бүрдсэн биологийн ач холбогдолтой аливаа бодис. Энэ утгаараа триглицеридээс гадна энэ нэр томьёонд моно ба диглицерид, фосфолипид (лецитин гэх мэт), стерол (холестерол гэх мэт), лав (зөгийн лав гэх мэт) болон хүний ​​хоол хүнсэнд бага хэмжээгээр агуулагддаг чөлөөт тосны хүчил зэрэг хэд хэдэн төрлийн нэгдлүүдийг багтаана. Өөх нь хүний хоол тэжээл дэх гурван үндсэн тэжээлийн макро бүлгийн нэг бөгөөд нүүрс ус, уураг мөн нийтлэг хүнсний бүтээгдэхүүн агуулдаг бүрэлдэхүүн; сүү, масло, тос, гахайн тос, давс болон хоолны тос. 7sct8d7b2qkxfl4eibz0myqm56czo88 863049 863048 2026-07-24T11:10:03Z Tsatsralaa 106136 863049 wikitext text/x-wiki Хоол тэжээлийн биологи, хими, өөх нь ихэвчлэн өөхны хүчлүүдийн эфир эсвэл шим нэгдлүүдийн холимогийн хэлдэг ба ихэнвчлэн амьд бие болон хоол хүнсэнд байдаг. Энэ нэр томьёо нь ихэвчлэн ургамлын тос болон амьтны өөхний эдийн гол бүрэлдэхүүн хэсэг болох триглицерид (глицеролын гурвалсан эфир)-ийг, эсвэл өрөөний температурт хатуу эсвэл хагас хатуу байдаг тул тосыг оруулаагүй триглицеридийг илүү нарийн утгаар нь хэлдэг. Энэ нэр томьёог мөн липидийн синоним болгон илүү өргөн утгаар ашиглаж болно - усанд уусдаггүй боловч туйлшралгүй уусгагчд уусдаг нүүрстөрөгч, устөрөгч эсвэл хүчилтөрөгчөөс бүрдсэн биологийн ач холбогдолтой аливаа бодис. Энэ утгаараа триглицеридээс гадна энэ нэр томьёонд моно ба диглицерид, фосфолипид (лецитин гэх мэт), стерол (холестерол гэх мэт), лав (зөгийн лав гэх мэт) болон хүний ​​хоол хүнсэнд бага хэмжээгээр агуулагддаг чөлөөт тосны хүчил зэрэг хэд хэдэн төрлийн нэгдлүүдийг багтаана. Өөх нь хүний хоол тэжээл дэх гурван үндсэн тэжээлийн макро бүлгийн нэг бөгөөд нүүрс ус, уураг мөн нийтлэг хүнсний бүтээгдэхүүн агуулдаг бүрэлдэхүүн; сүү, масло, тос, гахайн тос, давс болон хоолны тос. 0sl02kzsluyyo61wds5b23oj8f5l752 0 147368 863050 2026-07-24T11:33:55Z Namuuntsetseg(58r surguuli) 106121 Хуудас үүсгэв: "==Бүтцийн геномик== Бүтцийн геномик нь тухайн геномоор кодлогдсон бүх уургийн гурван хэмжээст (3D) бүтцийг тодорхойлох зорилготой геномикийн нэг салбар юм.Уламжлалт бүтцийн биологи нь ихэвчлэн туршилтын нарийн арга ашиглан нэг удаад нэг уургийг судалдаг..." 863050 wikitext text/x-wiki ==Бүтцийн геномик== Бүтцийн геномик нь тухайн геномоор кодлогдсон бүх уургийн гурван хэмжээст (3D) бүтцийг тодорхойлох зорилготой геномикийн нэг салбар юм.Уламжлалт бүтцийн биологи нь ихэвчлэн туршилтын нарийн арга ашиглан нэг удаад нэг уургийг судалдаг бол, бүтцийн геномик нь өндөр бүтээмжтэй (high-throughput) судалгааны аргачлал ашиглан бүхэл бүтэн протеомыг (эсвэл организмын бүх уургийн бүрдлийг) системтэйгээр шинжлэн судалдаг.Энэхүү арга нь өндөр бүтээмжтэй рентген кристаллографи (X-ray crystallography), цөмийн соронзон резонансын спектроскопи (NMR spectroscopy) зэрэг дэвшилтэт туршилтын аргуудыг, мөн уургийн нугаралтыг урьдчилан таамаглах (protein-folding prediction) нарийн тооцооллын алгоритмуудтай хослуулснаар олон мянган бүтэц нь тодорхойгүй уургийн атомын түвшний бүтцийг богино хугацаанд тогтоох боломжийг олгодог.Ийнхүү бий болсон бүтэцийн иж бүрэн мэдээллийн сан нь уургийн молекулын үүрэг, хувьслын холбоо, мөн биохимийн үйл ажиллагааны механизм-ыг төрөл бүрийн организмд илүү сайн ойлгоход чухал ач холбогдолтой байдаг.Мөн энэхүү бүтэцийн мэдээлэл нь эмийн оновчтой (рационал) зохион бүтээлтийг хурдасгахад онцгой ач холбогдолтой. Учир нь энэ нь өвчинтэй холбоотой уургуудын холбогдох халаас (binding pockets) болон идэвхтэй төвүүдийг (active sites) илрүүлж, тэдгээрийг эмийн молекулуудын бай болгох боломжийг бүрдүүлдэг. mfzylc0vx02mv627mtrtquny02fzcyt 0 147369 863051 2026-07-24T11:39:52Z Namuuntsetseg(58r surguuli) 106121 Хуудас үүсгэв: "==Квант цэг== Квант цэг нь хагас дамжуулагч нанокристалл бөгөөд түүний механик болон оптик шинж чанар нь хэмжээнээсээ ихээхэн хамаардаг. Энэ үзэгдэл нь квант механикийн хуулиар тайлбарлагддаг.Хагас дамжуулагч материалын хэмжээг нанометрийн түвшин хүрт..." 863051 wikitext text/x-wiki ==Квант цэг== Квант цэг нь хагас дамжуулагч нанокристалл бөгөөд түүний механик болон оптик шинж чанар нь хэмжээнээсээ ихээхэн хамаардаг. Энэ үзэгдэл нь квант механикийн хуулиар тайлбарлагддаг.Хагас дамжуулагч материалын хэмжээг нанометрийн түвшин хүртэл багасгахад электронууд орон зайн хувьд хязгаарлагдаж, тасалдсан квант энергийн түвшин үүсдэг. Үүний үр дүнд тухайн материалын гэрлийг шингээх болон ялгаруулах шинж чанар өөрчлөгдөнө.Химийн нийлэгжилтийн явцад нанокристаллын хэмжээг нарийн тохируулснаар судлаачид квант цэгийг харагдах гэрлийн болон хэт улаан туяаны мужийн бараг ямар ч өнгөөр гэрэл ялгаруулах боломжтой болгодог.Биологийн судалгаа болон эмнэлгийн оношилгоонд квант цэгийг маш тод, гэрэлд бүдгэрдэггүй (photostable) флуоресцент тэмдэглэгээ болгон ашигладаг бөгөөд энэ нь уламжлалт органик будагч бодисуудаас илүү давуу талтай.Эдгээр хагас дамжуулагч нанобөөмсийг тодорхой биологийн лигандуудтай холбосноор:Тус тусын уургийг хянах,Эдийн гүн хэсгийн бүтцийг дүрслэх,Эсийн нарийн төвөгтэй үйл явцыг удаан хугацаанд өнгөө алдалгүй ажиглах боломжтой болдог. onu3k1cxqnzdddxjujbrisgxzm28wmg