Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1264 863620 862100 2026-07-27T08:49:15Z Megzer 20491 863620 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэгч (ойр. 1162 – 1227)}}{{Featured article}}{{Инфобокс хаан | name = Чингис хаан<br />{{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ<br>ᠬᠠᠭᠠᠨ|v}} | image = YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg | caption = [[Юань Улс]]ын үеийн 1278 оны хөрөг зургийн хуулбар | succession = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1206 – 1227 оны 8 сар | successor = {{ubl|[[Тулуй]] ([[регент|түр]])|[[Өгөдэй хаан]]}} | birth_name = Тэмүжин | birth_date = {{Circa|1162}} | birth_place = [[Хэнтийн нуруу]] | death_date = 1227 оны 8 сарын 18 эсвэл 25 (65 орчим насалсан) | death_place = [[Шинчин муж|Шинчин]], тухайн үед [[Тангуд улс]]ын нэг хэсэг | burial_place = [[Чингис хааны оршуулгын газар|Тодорхойгүй]] | spouse = {{plainlist| * [[Бөртэ үжин]] * [[Чингис хаан#Хатад, татвар|''бусад'']]}} | issue = {{plainlist| * [[Зүчи]] * [[Цагадай]] * [[Өгөдэй]] * [[Тулуй]] * [[Чингис хааны удам угсаа|''бусад'']]}} | full name = Тэмүжин ({{MongolUnicode|ᠲᠡᠮᠦᠵᠢᠨ|h}}) | regnal name = Чингис хаан ({{MongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ|h}}; {{linktext|lang=zh|成|吉|思|皇帝}}) <!--| posthumous name = Fatian Qiyun Shengwu Huangdi {{nwr|({{linktext|lang=zh|法|天|啟|運|聖|武|皇帝}})}} | temple name = Тайзү ({{linktext|lang=zh|太祖}})-->| house = [[Боржигин]] | father = [[Есүхэй баатар]] | mother = [[Өэлүн]] }} Их эзэн богд '''Чингис хаан''' (~1162 оны 11 сар – 1227 оны 5 сарын 31) [[1206 он|1206 онд]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Монгол аймгуудыг]] нэгтгэж [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улс буюу Монголын Эзэнт Гүрнийг]] байгуулсан Монголын [[хаан|их хаан]] байв. [[Хиад Боржигин]] [[Есүхэй баатар|Есүхэйн]] Тэмүжин гэдэг нэртэйгээр Боржигин овогт төрсөн тэрбээр монголын болон дэлхийн түүхэн дэх гарамгай цэргийн удирдагчдын нэг болсон юм. Их Монгол Улсыг байгуулсны дараа тэрээр амьдралынхаа явцад [[Ази]], [[Европ]]ын ихэнх [[Монголын эзэгнэл|нутаг дэвсгэрийг эзэлсэн]] бөгөөд харин түүний үр хүүхдүүд үүнийг нь үргэлжлүүлж, тухайн үед соёл иргэншилт хүн төрөлхтөнд нээгдээд байсан [[Еврази|дэлхийн хуурай газрыг]] бараг бүхэлд нь эзэлсэн байна. Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангудыг]] эзэлсний дараа, 1227 онд [[Алтан улс]]ын хилийн ойролцоох Лю Пан уулнаа мөнхөржээ. Түүний оршуулагдсан газар нь одоо хүртэл илрээгүй болно. Чингисийн үр удам өнөөгийн [[Хятад]], [[Солонгосын хойг|Солонгос]], [[Кавказын нуруу|Кавказ]], [[Төв Ази|Төв Азийн]] орнууд, мөн өнөөгийн [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Зүүн Европ]], [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] зарим хэсгүүдийг эзэлсэн буюу түшмэг улсуудаа болгосон ажээ. == Уг гарал == [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] [[Бөртэ Чино]] эхнэр [[Гуа Марал|Гoo маралын]] хамтаар тэнгис далайг гаталж ирээд [[Онон гол|Онон мөрний эх]] [[Бурхан Халдун уул|Бурхан халдун ууланд]] нутаглаж, Батачихан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ хэмээн дурдсан байдаг. Дараахь үе удмуудыг жагсаавал Тамача, Хоричар мэргэн, Уужим буурал, Саль-Хачау, Ихнүдэн, Шинсочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин баян, [[Добу мэргэн]]. Добу мэргэний эхнэр Хорь түмдийн Хорилардай мэргэний охин [[Алун Гуа|Алун-гуа]]. Добу мэргэн хоёр хүүтэй болоод нас барсны дараа Алун-гуагаас төрсөн гурван хөвүүний бага нь болох [[Бодончар|Бодончар мунхагаас]] [[Боржигин]] овгийнхон үүсэн гарчээ. Нууц товчоонд бичсэнээр бол [[Алун Гуа]] Добу мэргэний нас барснаас хойш хөвгүүд төрүүлснийгээ Малиг баяуд овгийн зарц бус харин шөнө тотгоор орж ирэх тэнгэрийн цагаан шар хүнтэй холбон тайлбарладаг. Боданчар мунхаг нэгэн жирэмсэн эмийг барин ирснээс гарсан хүү нь Жажирадай бөгөөд энэ нь Чингис хааны анд Жамухын уг гарал байгаа юм. Боданчарын үр удам нь Хабич баатар, Мэнэн тудун, Хачи хүлүг, [[Хайду (хан)|Хайду]], Байшинхор догшин, Тумбинай сэцэн болно. Хайдугийн хүү Чирхай лянхуагаас Тайчууд овог үүсэн гарчээ. Тумбинай сэцэний хүү [[Хабул хаан]] [[Хамаг Монгол]]ыг захирч байсан ба түүнээс Хиад Боржигин овог гарчээ. Хабул хааны хоёр дахь хүү [[Бартан баатар]] нь Чингис хааны эцэг [[Есүхэй баатар]]ын эцэг байжээ. Хамаг Монгол [[Хутула хаан]]аас хойш хангүй байсан тул Хиад Боржигин овгийг ерөнхийд нь Есүхэй баатар захирч байсан. Чингис хааны Монголын тулгар төрийг үүсгэн байгуулах явцад нөлөөтэй байсан хэд хэдэн феодал язгууртнууд Хабул хааны удам буюу Хиад Боржигины ноёдууд байжээ. [[Даридай отчигин]] нь Бартан баатарын бага хүү (Чингис хааны авга ах), [[Алтан]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хөвүүн Хутула хааны хүү (Чингис хааны хаяал), [[Хучар]] нь Бартан баатарын хоёр дахь хүү Нэгүүн тайжийн хүү (Чингис хааны үеэл), Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача-Бэхи]] нь Хабул хааны ууган хүү [[Охинбархаг]]ийн ач хүү (Чингис хааны хаяал), [[Бүри бөх]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хүү Хутугту Монхорын хүү байжээ. == Идэр нас == Чингис хаан 1162 онд Онон голын хөвөөнд [[Дэлүүн Болдог]] хэмээх газар хатан Өэлүн эхээс төржээ. Монголын нууц товчоонд түүнийг төрөхдөө шагайн чинээ нөж атгаж төрсөн гэж бичсэн байдаг. Энэ үйл явдал нь тухайн үед Хиад Боржигины удирдагч байсан Есүхэй баатар, Татарын Тэмүжин-Үгэтэй тулалдан олзолж авсантай тохиосон тул шинэ төрсөн хүүг Тэмүжин хэмээн нэрлэжээ. Түүний төрсөн дүү нар нь [[Хасар|Зочи Хасаp]], [[Хачиун]],[[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ Отчигон]], Тэмүлэн. Мөн [[Сочигэл|Сочигил]] хатны хөвгүүд болох эцэг нэгтэй ах дүүс [[Бэгтэр]], [[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй]] нар байжээ. Тэмүжин 16, 17 настай байхдаа өмнө сүй тавьсан [[Бөртэ үжин|Бөртэг]] буулган авч гэрлэсэн бөгөөд инжинд ирсэн булган дахыг өөрийн эцэг Есүхэйн анд байсан [[Хэрэйд]] аймгийн удирдагч [[Тоорил хан|Тоорил ханд]] өргөн барьж холбоо тогтоосон нь хүчирхэг ивээн тэтгэгч, холбоотонтой болсон томоохон хэмжээний дипломат алхам болсон байна. Бөртэ үжин '''Зүчи, Цагаадай, Өгөдэй, Тулуй''' гэсэн дөрвөн хүү төрүүлж өгчээ. == Мэргидийг дарсан ба Хамаг Монголын хаан болсон нь == 1180 оны үед Гурван Мэргид цэрэглэн ирж өмнө Мэргидийн Их Чилэдү эхнэр Өүлэнийг Есүхэй баатарт булаалган алдсаны өшөөг авахаар ирэн Бөртэ үжинийг булаан авч Чилгэр бөхөд өгсөн байна. Тэмүжин өмнө нь түүнийг ивээлдээ багтаахаа амласан Хэрэйдийн Тоорил ханд очиж тусламж хүссэнд хүлээн авч Жадаран аймгийн Жамухатай хүч хавсран Мэргид аймгийг дайлан [[Буур хээрийн тулалдаан]]д бут цохин Тэмүжин эхнэр Бөртийг эргүүлэн авчээ. Энэ үед Бөртэ жирэмсэн байсан нь Тэмүжиний ууган хүү Зүчийн жинхэнэ эцэг хэн байсныг маргаантай болгожээ. Гэвч [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 104-р зүйлд "Санамсаргүй байтал гурван мэргид довтолж, эхнэр хүүхдийг минь булааж авав…" гэсэн байна. Тэмүжиний өгүүлсэнээр бол [[Бөртэ үжин|Бөртэ хатан]] жирэмсэн байсан байна. Тийм ч учраас Тэмүжин амьдралынхаа туршид Зүчийг өөрийн хүү гэж үзэж байжээ. Мэргидийг дайлсны дараа Тэмүжин, Жамуха хоёр гурав дахь удаагаа анд барилдан хамт нутаглаж байсан байна. Гэвч удалгүй салж явцгаасанд өмнө Жамухыг дагаж явсан Боржигин болон бусад овог аймгийн иргэдийн зарим Тэмүжинг даган ирсэнээр түүний өөрийн овог аймгийн удирдагч болохын эхлэл тавигджээ. Улмаар 1189 онд [[Алтан]], [[Хучар]], Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача Бэхи]], [[Даридай отчигин|Даридай-Отчигон]] зэрэг Хиад Боржигины ноёдууд санаа нийлэн Тэмүжинг Хамаг Монголын ханд өргөмжилж, "Чингис хаан" хэмээн цол олгожээ. "Чингис" гэдэг үгийн гарал нь "тэнгис" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн түүхэн бичээс буй юм. == Жамуха, Татар, Жүрхин, Тайчуудтай тэмцэлдсэн нь == Түүний хойно [[Жамуха]] өөрийн дүү [[Тайчир|Тайчирыг]] Чингис хааны харьяатуудад алагдсаныг шалтаглан 13 хүрээнээс цэрэг дайчлан довтлоход Чингис хаан өөрийн 13 хүрээнээс мөн цэрэг дайчлан угтаж очин Далан Балжуд хэмээх газар тулалдсан нь Монголын түүхэнд [[Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан|Арван гурван хүрээний тулалдаан]] гэж нэрлэгджээ. Уг тулалдаанд Жамуха хүч түрэн Чингис хааныг [[Зээрэн хавцал|Зээрэн хавцалд]] шахаад буцаж явсан ба замдаа [[Чонос|Чинос аймгийн]] залуучуудыг далан тогоонд чанаж харгисласан байна. Энэ тулалдааны дараагаар [[Урууд|Уруудын]] [[Жорчидай|Жүрчидэй]], [[Мангуд|Мангудын]] [[Хуйлдар]], [[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг]] зэрэг олон жижиг овгийн төлөөлөгчид Жамухаас салж Чингис хаантай ирж нийлжээ. XII зууны эцсээр [[Алтан улс|Алтан улсын]] [[Вангин Шян|Вангин Чинсан]] жанжин [[Татар|Татарын]] [[Мэгүжин сүүлт|Мэгүжин сүүлтийг]] хөөн [[Улз гол]] руу шахаж байх үед урьдын өшөөт Татарыг дарах боломжийг ашиглан Чингис хаан, [[Тоорил хан]] нар хүч хавсран байлдаж Улз голын '''Хусуту шүтээн''', '''Нарату''' шүтээн гэдэг газар Мэгүжин сүүлтийг дарж устгажээ. Үүний дараа Вангин чансан Тоорил ханд "[[Ван]] ", Чингис хаанд "[[Чаутхури]]" гэдэг цол олгожээ. Үүнээс хойш Тоорил ханыг '''Ван хан''' хэмээх болжээ. Чингис хааныг Мэгүжин сүүлтийг дайлаар явсан хойгуур [[Жүрхин|Жүрхинүүд]] ар гэрийг нь тонож дээрэмдсэн тул Хэрлэнгийн Хөдөө арал хавьд Жүрхинийг довтолж Тэлэтү ам хэмээх газар Сача-Бэхи, Тайчу нарыг барьж өмнө Бэлгүтэйн мөрийг цавчсан, Татарын эсрэг хавсран байлдаагүй, ар гэрийг дээрэмдэн тоносон зэрэг шалтгаануудаар цаазалжээ. 1201 онд [[Хатагин]], [[Салжиуд]], [[Дөрвөн]], [[Татар]], [[Ихирэс]], [[Хонгирад]], [[Горлос|Горлосууд]], [[Найман|Найманы]] [[Хурчахус буйруг хан]], [[Мэргид]], [[Ойрад]], [[Тайчууд]] нар '''Алхуй булаг''' гэдэг газар чуулаад Жамухыг хан өргөмжлөхөөр хэлэлцэж андгайлан тангараглаад тэндээс [[Эргүнэ мөрөн]] рүү нүүж, Эргүнэд цутгах Хан мөрний шанаагийн Агуу нугад Жамухыг [[Гүр хан|'''Гүр хан''']] болгож өргөмжилжээ. Улмаар Чингис хаан, Ван хан хоёртой байлдахаар мордъё гэлцсэнийг Чингис хаан олж мэдээд Ван ханд мэдэгдсэнд, Ван хан цэргээ авч хүрч иржээ. Хоёр талын тулалдаан Хүйтэн хэмээх газар болсон ба түүхэнд [[Хүйтэний тулалдаан]] гэж нэрлэдэг. [[Монголын Нууц Товчоо|Нууц товчоонд]] өгүүлснээр Буйруг, [[Худуга бэхи|Хутуга бэхи]] нар [[Зад|задын]] арга мэддэгээ хэрэглэсэн нь өөрсөд дээр нь буусанд тэнгэр хилэгнэв гэж айн тархан зугатацгаасан байна. Жамуха [[Эргүнэ мөрөн|Эргүнэ мөрний]] зүг өөрийн нутаг руу зугтахад Ван хан нэхжээ. Тайчуудын Аучу баатар [[Онон гол|Ононы]] зүг зугтахад Чингис хаан араас нь нэхсэн байна. Ононы цаана хүлээж байсан Аучу баатар, [[Таргудай Хирилтуг]] нартай тулалдахад Чингис хаан хүзүүн тушаа Тайчуудын Зургаадайд (хожмын алдарт [[Зэв жанжин]], [[Чингис хааны дөрвөн нохой|Чингисийн дөрвөн нохойн]] нэг) харвуулан шархадсан байна. Шөнө нь Тайчууд тархан зугтаснаар уг тулалдаан Тэмүжиний ялалтаар дуусчээ. == Хэрэйд, Найманыг эзэлсэн нь == === 1202 оны Найманы эсрэг байлдаан === 1202 онд [[Татар|Татарын ханлигийг]] байлдан эзлэж, мөхөөсний Тоорил хантай хамтран "[[Найман|найманы]] хүчүгүдийн Буйруг хантай байлдахаар морилж, Улуг тагийн Сохог ус гэдэг газарт хүрвэл, Буйруг хан байлдан ядаж, Алтай даван хөдлөв. Чингис хаан Ван хан хоёр Сохог уснаас Буйруг ханыг нэхэж Алтай давуулан Хумшингирийн Үрүнгү гол уруу хөөж явав. Гэтэл, тэдний Еди-Тоблуг нэрт ноён, харуул харж яваад бидний харуулын цэрэгт хөөгдөж уул өөд дутаахад олом нь тасарч баригдав. Буйруг ханыг [[Өрөнгө гол|Үрүнгү гол]] уруу хөөн оруулж, Хишилбаши нуурт гүйцэж түүнийг тэнд сөнөөв."<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 158-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Тэндээс буцах замд найманы Хүгсэү сабраг баатрын удирдсан цэргүүд [[Байдраг гол|Байдраг голын]] бэлчирт цэргээ хуралдуулж тосч байлдахаар хүлээж байсан ч, орой болсон учраас хоёр талаас маргааш өглөө байлдья гэж тохиролцоод хоноод, өглөө сэртэл Ван хан Жамухын ятгалгаар өөрийн хүрээндээ гал түлж орхиод цэргээ авч "Хар сүүл голыг өгсөн"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 159-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> зугтан оджээ. Чингис хаан тэргүүтэй монголчууд маргааш өглөө нь сэрээд хартал Ван ханы хаяад зугтсаныг үзээд "Харин чи биднийг мэхэлж бууцанд хаясан байна" гээд Чингис хаан хөдөлж, Эдэр Алтайн бэлчрээр гэтэлж сааталгүй явсаар Саарь хээрт очиж буув.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 161-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Харин найманы Хүгсэү Сабраг баатрын цэргүүд Ван ханы ардаас нэхэн довтолж, Сэнгүмийн эм хөвүүд, эд хөрөнгийг булаан авч, Ван ханыг Тэлэгэтү амсарт шахан байлдаж хэцүүдэхэд Чингис хаанаас тусламж гуйхдаа "Найманд эд хөрөнгө ба эм, хөвүүдээ булаагдав, би. Хөвүүн чамаас дөрвөн хүлэг баатраа ирүүлэхийг гуйя. Миний албат иргэн ба эд хөрөнгийг аварч өгнө үү"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 163-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсний хариуд Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун дөрвөн хүлэг баатраа цэргийнх нь хамт илгээн, Улаан хус гэх газарт Сэнгүмийг авран, тэндээс Хөгсэү Сабраг баатрыг довтлон олзлогдсон бүгдийг буцаан авч Ван ханд өгчээ. Үүний дараа Чингис хаан, Ван хан хоёр андгай тангараг өргөн, эцэг хүү бололцон, эв найртай байхаа батлан хурим найр хийв. === Хэрэйдийг мөхөөсөн нь === Энэ явдлын дараа 1202 оны намар дотно холбоотон Хэрэйдийн Ван хантай худ ургийн холбоогоор харилцаагаа бэхжүүлж дотносохыг зорьж, хүү Зүчидээ Тоорил ханы охин Чаур бэхийг, охин [[Хожин бэхи|Хожин бэхийг]] Сэнгүмийн хүү Тусахад өгөхийг гуйн элч илгээсэнд,<ref name=":5">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 165-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> нялх Сэнгүм хэлсэн нь: "Миний ураг тэднийд очвол, ямагт хатавчинд хоймор харж суух болно. Тэдний ураг бидэнд ирвэл, хоймор сууж хатавч харах болно"<ref name=":5" /> гэж ихэмсэглэн хэлж элчийг хөөн явуулснаар тэдний харилцаанд сэв сууж эхлэв. 1203 оны хавар Хэрэйдийн нутагт орогнож байсан [[Жамуха]], [[Алтан]], [[Хучар]], Хартахидай<ref>Хамаг Монголын Хартахин овгийн ноён</ref>, Өвөгжин, Ноёхон<ref>Хамаг Монголын Ноёхон овгийн ноён. '''Хартахидай, Өвөгжин, Ноёхон''' гэдэг гурван хүний нэрийг [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэнгийн]] Монголын Нууц Товчоонд '''"Хар Киданы Өвөгжин ноёхин"''' гэж андуурч орчуулсан байдаг.</ref>, Сүбээдэй, Тоорил, Хачиун бэхи{{sfn|Dashtseden|2009|pp=102}} нарын монгол ноёд Бэрх Элэтэд нутаглаж байсан Сэнгүмд очиж, Чингис хааны эсрэг байлдуулах хатгаас хийн ятгасанд Нялх Сэнгүм эдгээр үгсийг Тоорил хан эцэгтээ элчээр хэлүүлж, Тэмүүжинийг дайлан улсыг нь булаая гэж олон удаа ярилцаж байж зөвшөөрүүлжээ. Ингээд тэр хавартаа Чингис хаанд өмнөх хурим найрын саналыг зөвшөөрч, "Багалзуур ид" гэсэн үгтэй элч илгээсэнд Чингис хаан арван цэрэг дагуулан Хэрэйдийн зүгт явах замд Мэнлиг эцгийн гэрээр хоноход Чингис хаанд сануулан хэлсэн нь: "Мөнөөхөн бид Чаур бэхийг гуйвал, биднийг доромжилж өгсөнгүй билээ. Одоо багалзуур ид гэж гэнэт урих нь жигтэй. Саяхан ихэмсэглэн биднийг тоохгүй байсан хүмүүс, гэнэт яагаад Чаур бэхийг өгөх болов? Үүнд сэжигтэй явдал байна. Хөвүүн чи болгоомжлох хэрэгтэй. Одоо хавар болов. Бидний адуу туранхай байна. Адуугаа таргалмагц очъё гэж шалтаглаж, энэ хэргийг хойш тавивал ямар?"<ref name=":6">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 168-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэнд зөвшөөрч, хоёр хүний элчээр илгээн Багалзуур идүүлэхээр явуулаад, өөрөө даруй буцав. Энэ явдлыг мэдээд Сэнгүм, Ван хан нар яаран цэргээ цуглуулан Чингис хааныг довтлохоор зэхсэнийг Хэрэйд нутагт амьдарч байсан Хулан баатрын хүү Их Чэрэн, Алахчит хатантайгаа Хамаг Монголыг дайлан эзлэх тухай ярьж байхыг тэдний адуучин Бадай, Хишилиг хоёр сонсоод тэр шөнөдөө мэргидийн цагаан, ам цагаан хээр морийг унаад Чингис хааны хүрээнд очиж хэл өгснөөр Хэрэйдийн гэнэдүүлэн барих төлөвлөгөө задарч, Чингис хаан яаран сандран ойр хавиас цэргээ цуглуулж, юм хумаа орхин хурдавчлан зүүн зүгт зугтааж, ар хүрээгээ Зэлмэд даатган үлдээв.<ref name=":6" /> Маргааш нь Муу өндөрийн хярд гарч, Хэрэйдийн цэргийг тосон байлдахад Чингис хааны тал ердөө 3000 орчим цэрэгтэй байжээ. [[Муу Өндөрийн байлдаан|Муу Өндөрийн байлдаанд]] монголын талаас Мангудын Хуйлдар сэцэн, Урудын Жүрчидэй баатар нар манлайлан байлдаж, Хэрэйдийн талаас Жирхиний Хадаг баатар, Түмэн түбэгэний Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргүүдийг ээлжлэн довтолж, сүүлд нь Ван ханы гол цэрэг довтлохоор болж, байлдахад Хуйлдар сэцэн шархдсан ч Уруд, Мангудын цэргүүд, Хадаг баатар, Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргийг ээлж дараалан ялахад, Сэнгүмийн өөрийн цэргээ удирдан дайран орж байхдаа хацраа харвуулан унах үед үдэш болж байсан тул хоёр талын цэргүүд байлдааныг түр зогсов. Тухайн шөнийг ашиглан Чингис хаан байлдааны газрыг яаран орхиж зүүнш зугтав. Тэндээс хөдлөөд Улхуй шилүгэлжид чиглэн явж Далан нөмрөг хүрэв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 173-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Далан Нөмрөг хүрээд цэргээ тоолж үзвэл 2600 хүн байв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 174-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааныг дагаж гарсан цэргээ хоёр хувааж, 1300 цэргийг өөрөө захирч Халх голын өрнөд этгээдээр, нөгөө 1300 цэргийг урудын Жорчидай ноёнд захируулж, Халх голын дорнод этгээдээр нүүж<ref name=":7">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 177-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> ан ав хийж байсан. Ингэж ан ав хийх үед мангудын Хуйлдар сэцэн шархаа сэдрээж нас барсны дараа Буйр нуураар нутагтай Тэргэ Эмэл тэргүүнтэй хонгирадыг Жорчидай ноёныг илгээн дагаар оруулаад Түнхэлэг горхинд нүүж суун, Архай Хасар, Сүхэхэй жэүн хоёрыг Ван ханд элчээр илгээн гомдлын үг хэлүүлэв. Тэндээс Балжун нуурт бууж бүхүйд [[Ихирэс|Ихирэсээс]] [[Буту хүргэн]] өөрийн цэрэг ардын хамтаар ирж, [[Горлос|Горлосын]] '''Чоос цагаан''' ноён горлосоо дагуулан ирж дагаар оров.<ref name=":7" /> Мөн Онгудаас мянган хонь туугаад Эргүнэ мөрөнөөс булганы арьс арилжихаар явж байсан Хасан тэргүүтэй худалдаачид замд уулзаж,<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 182-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааны цэргүүдийг хүнс хоолтой залгуулсан. Мөн Ван ханаас зугтан Хавт Хасар цөөн нөхдийн хамт зугтан ирэв. [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэснээр Чингис хаан Балжун нуурт очиж зусаад нуурын усаар 19 хүний өмнө тангараг өргөж{{sfn|Song|1976|pp=2960}}{{sfn|МУ-ын ШУА|2003pp=95}}, андгай өргөснийг түүх шастирт Балжун нуурын тангараг гэж бичдэг. Тэндээс хөдөлж Хэрлэний Аргал хөхи рүү нүүж очиход бусад монгол аймаг овийнхон нийлэн ирээд, Ван ханд Хасараар үг хэлүүлж тайвшруулж, найрлаж байхад нь Архай Хасар, Жүрчидэй хоёрыг манлайд мордуулж, Чингис хаан өөрөө гол хүчээ авч Жэжээр өндөрийн Жэр хавцалд бүслэн довтолж, 3 өдөр 3 шөнө хатгалдан байлдаад ялахад хэрээдийн Хадаг баатар Ван ханыг зугтаалган явуулаад сая бууж өгөв. Ингээд 1203 оны зунаас намрын хооронд Хэрэйдийн ханлигийг эзлэн аваад Абжиа Хөдөгэрт өвөлжив. === Найманыг мөхөөсөн нь === 1203 онд Монголчууд Хэрэйдтэй дайтан ялж, богино хугацаанд эзлэсний дараа баруун талдаа Чингис хаанд ялагдсан бүх дайсныг цуглуулсан [[Найманы ханлиг|Найманы ханлигтай]] шууд хиллэх болсон. 1204 оны хавар [[Таян хан|Таян ханы]] зарлигаар Торбиташ элчээр ''"Энэ дорно зүгийн цөөн монгол омогдох болов. Чи баруун гар болж морд. Би эндээс хамсаж хоёулаа тэр хэдэн монголын хоромсогыг булаан авъя"''<ref name=":8">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 190-191-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэн захидал хүргүүлсэнд, Онгудын [[Алахуш Дигитхури|Алахуш дигитхури]] ноён Юхунан элчээр ''"Найманы Таян хан, чиний хоромсгыг булааж авъя. Намайг баруун гар бол гэсэнд би эс зөвшөөрөв. Одоо би чамайг болгоомжилтугай гэж энэ учрыг мэдэж илгээв. Дайсанд чи хоромсгоо автуузай"''<ref name=":8" /> гэсэн үгийг хэлүүлснээр Чингис хааны ноёдын хурилдайгаар Бэлгүтэй ноёны дайн хийхийг дэмжсэн саналыг сайшаан Абжиа Хөдгэрээс нүүж, Халхын Ор нугын хэлтгий хаданд очиж буугаад цэргээ цэгцлэж, мянганы ноён, зууны ноён, арваны ноёдыг томилж, 80 хэвтүүл, 70 турхагийг ноёдын хөвгүүдээс сонгон Чингис хааны амь сахих хишигтэн цэргийг өргөтгөж, тэднийг захирах 6 чэрбийг томилж, Архай Хасарт мянган шилдэг цэргийг захируулан, хорчин, турхаг, хэвтүүлийн ажил үүргийг дэлгэрэнгүй батланзохион байгуулалтыг шинэтгэв. 1204 оны зуны тэргүүн сарын арван зургааны тэргэл өдөр тугаа тахиж, [[Зэв]], [[Хубилай ноён|Хубилайг]] манлайд илгээж Хэрлэнгээс хөдлөн явсаар Хангайн нурууны Саарь хээрт Найманы харуултай тулав. Саарь хээрт бууж хонохдоо хүн тус бүр таван гал түлж хонохыг Найманы тандуул цэргүүд хараад ''"Монголын цэргүүд Саарь хээрийг дүүртэл буужээ. Өдөр бүр ундрах ус шиг нэмэн ирж байх бололтой. Одноос олон гал ноцож байна"''<ref name=":9">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 193-194-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж хэлсэнд Таян хан айн болгоомжлож, Хүчлүг ханхүүдээ ''"Одоо Монголын агт туранхай байна. Бид, улсаа Алтай давуулан хөдөлгөж, цэргээ засацгааж монголчуудыг өдөөн даллаж, Алтайн өлгийг хүртэл нохой хэрэл хэрж займруулан чирэгдүүлж аваачвал бидний агт тарган тул гэдэс татран шавхарна. Монголын агт улам туранхилан ядрах болно. Тэр цагт бид өмнөөс нь довтлон оръё"''<ref name=":9" /> гэж хэлүүлснийг Хүчлүг ханхүү, Хорису бэчи их ноён нар Таян ханыг аймхай хулчгар гэж хэлсэнд, Таян хан хилэгнэж маргааш нь байлдахаар зэхэж, Хачир уснаас Найманы цэрэг хөдөлж, Орхоныг гэтэлж, Наху гүний зүүн хормойг тойрон Цахир Могод гэх газар Хамаг Монголын цэргийн хүчтэй байлдахаар ирэв. Чингис хааны хэлсэн нь "Олноос олон гарз гарна. Цөөнөөс цөөн гарз гарна" гээд,        Харгана зорчлоор хатгалдаж        Нуур байрлалаар байлдаж        Цүүц хатгалдаанаар цөмөрч тулъя"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 195-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж байлдах аргаа зарлаад, Чингис хаан өөрөө манлайд явж, Жочи Хасар дүүдээ гол цэргээ захируулж, Тэмүгэ Отчигин ноёноор ар цэргээ захируулав. Найманы цэргийг Цахир Могодоос ухрааж, Наху гүний өвөрт тулалдан, Найманы цэргийг бут цохин Наху гүн уул руу шахаж, уулын оройгоос Таян хан зэрэг олонх цэргүүд нь унаж амь үрэгдснээр Хамаг Монголын цэрэг ар найманыг мохотгон эзлэсэн. Мөн жилдээ найманаас зугтсан [[хатагин]], [[салжууд]], [[жадаран]], [[хонгирад]] зэрэг аймгийг нэгтгэж, Тогтоа бэхи тэргүүтэй гурван мэргид аймгийг довтлон, нутгийг нь эзлэсэн ч, Тогтоа бэхи түүний хөвгүүдийг алдаж явуулав. 1185-1206 оны хооронд 81 овог аймгийн эсрэг 32 удаагийн дайн том жижиг дайн тулалдаанд{{sfn|МУ-ын ШУА|2003|pp=95}} ялснаар эсгий туургатан монгол, түрэг аймгуудыг Хамаг Монголын туган доор нэгтгэж, нэгдсэн улсыг байгуулсан. == Их Монгол Улсыг байгуулсан нь == === Нутаг дэвсгэр, цэргийн зохион байгуулалт === [[File:Mongol Empire map.gif|thumb|right|Чингис хааны байгуулсан Их Монгол Улс болон түүнийг залгамжлагчдын нутаг дэвсгэр. {{Өнгөний тайлал|#cc3c44|'''Их Монгол Улс'''}} 1260 оноос: {{Өнгөний тайлал|#ccd43c|'''[[Алтан Орд|Алтан Ордны улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#44643c|'''[[Цагаадайн улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#449c3c|'''[[Ил Хаант Улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#8c5cb4|'''[[Юань улс]]'''}}]] [[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ 5 [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа аравт болгон хуваажээ. Их цэргийн тоо нь эхлээд '''95000''' байгаад сүүлдээ "...тэд нь '''129,000''' хүнтэй байв..."{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395}} [[Чингис хаан]] ийнхүү мянгатын тогтолцоог яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол Улсын өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээний цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. "…Баруун, зүүн жигүүр ба гол хэсэгт харьяалагдаж байгсад нь түүнээс хойш өв залгамжилсан 4-р хөвүүн Их-ноён хэмээх Тулуй ноёнд харьяалагдах болсон…"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395}} бөгөөд тэдгээр нь нийт '''101,000''' гаруйд хүрч байжээ. Голын их мянган нь Чингис хааны өөрийнх мянган байв.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395}} '''Баруун гарын цэрэг''', түүний хошуучлагч нь [[Боорчи|'''Боорч ноён''']], түүний… орлогч нь [[Борохул|Борохул ноён]] байв. Тэр цэрэг нь 38,000 хүнтэй байв.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=396}} Энэхүү '''баруун гарын түмэн'''д дараах мянганы ноёд захирагдаж байжээ. # ''"…Аралутын [[Боорчи|Боорчи ноёны]] мянган'' # ''Хушиний [[Борохул|Борохул ноёны]] мянган'' # ''[[Мангуд]]ын Жэдай ноёны мянган'' # ''[[Олхонууд|Олхонут]]ын Хингиядайгийн мянган'' # ''[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Толун чэрби|Тулун чэрби]]гийн мянган'' # ''Хонхотаны [[Сүйхэтү чэрби]]гийн мянган'' # ''[[Жалайр]]ын [[Бала]] ноёны мянган'' # ''Жалайрын [[Архай Хасар|Аргай хасарын]] мянган'' # ''Сүлдүсийн Тогорилын мянган'' # ''Сүлдүсийн Шидуны мянган'' # ''Татарын [[Шихихутуг]]ийн мянган'' # ''Дөрвөн аймгийн Дуйсукэ ноёны мянган'' # ''[[Баарин]]ы Монгол дарханы мянган'' # ''[[Ойрад]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''Баарины Бааридай ноёны мянган'' # ''[[Барулас]]ын Балуган калжигийн мянган'' # ''Олхонудын [[Тайчу хүргэн|Тайчу хүргэний]] мянган'' # ''[[Хиад Нирун]]ы Мохоо Хөрөөгийн мянган'' # ''[[Урианхай]]н Есүн туа тархигийн мянган'' # ''Сүнидийн Хадаан хэвтүүлийн мянган'' # ''[[Мэнлиг эцэг|Мэнлиг эцгийн]] мянган'' # ''[[Онгуд]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''[[Мэнгэтү хиан|Мэнгэтү хианы]] хүү Хөхи ноёны мянган…"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=396-399}} '''Зүүн гарын цэргийг''' монголоор Жунгар гэдэг. Түүнийг хошуучлагч нь [[Мухулай|Мухулай ноён]], орлогч нь баарины [[Наяа|Наяа ноён]]. Тэр нь 62000 хүнтэй байв.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=400-403}}> Зүүн гарын түмэнд дараах мянганууд багтаж байжээ. # "''...Жалайрын [[Мухулай|Мухулайн]] мянган'' # ''Урианхайн Зэлмэгийн хүү Есүнбуха тайжийн мянган'' # ''Урудын Хөхөтэй, Бүчин нарын мянган'' # ''Ихирэсын [[Буту хүргэн|Буту хүргэний]] мянган'' # ''Татарын Их Хутагт([[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]] нарын ах) ноёны мянган'' # ''Хонгирадын таван мянган'' # ''Мангудын [[Хуйлдар|Хуйлдар сэцэний]] мянган'' # ''Баарины [[Наяа|Наяа ноёны]] мянган: Бүгд 3000 хүнтэй.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=400-403}}'' # ''Хонхтаны Суту ноёны мянган'' # ''Жалайртай Есурын мянган'' # ''Баяутын [[Үнгүр|Үнгүр буурчийн]] мянган'' # ''Жалайрын Укай, Барчугийн мянган'' # ''Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй баатрын]] мянган'' # ''Арулатын [[Доголху чэрби|Доголху чэрбигийн]] мянган'' # ''Урианхайн Удачигийн мянган'' # ''[[Бэлгүдэй|Бөх Бэлгүтэйн]] мянган'' # ''Хонгирадын [[Чигү хүргэн|Шику хүргэний]] дөрвөн мянган'' # ''Баарины Укар халжа, Кудус халжагийн мянган'' # ''Сүнидийн [[Өгэлэн чэрби|Өкэлэ чэрбигийн]] мянган'' # ''Сүнитийн Тэмүдэрийн мянган'' # ''Жалайрын Мухулайн дүү Дайсуны мянган'' # ''Жажиратын Кошакул ба Жусукын мянган'' # ''Мангудын Хуйлдарын хүү Мөнх халжагийн мянган'' # ''Хархиданы [[Үеэр|Уяр ваншайн]] мянган: нийт 10,000 цэргийг захирдаг'' # ''Зөрчидийн Туган ваншайн мянган: нийт 10000 цэргийг захирдаг..."{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=400-403}} Бусад цэргийг Чингисийн эх, хөвгүүд, дүү нар болон авга '''[[Даридай отчигин|Отчигин ноён]]''' нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. [[Монголын Нууц Товчоо|'''Монголын нууц товчоонд''']] дурдсанаар Чингис хаан '''[[Тэмүгэ отчигин]], [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, ач дүү '''[[Алчидай|Алчидайд]]''' 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “[[Хишигтэн]]” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. Тэмүжин ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 турхаг, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ. Их Монгол Улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. Чингис хаан хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв. Удалгүй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол Улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа. === Төрийн байгуулалт === Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв. Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг. Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ Сэцдийн зөвлөл байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай|Мухулайг]] Го ван буюу улсын ван болгожээ, Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг|Шихихутугийг]] томилжээ. Их хаан түүнд {{Эшлэл|Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв, надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй}} гэж тушаасан байна. Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал.[[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) Үсүн Өвгөн юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. Төрийн бэхи цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй. Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд [[Додай чэрби]] мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавьяа, цэргийн удирдакх ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]],[[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хара-Хиругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг. == Чингис хааны хийсэн аян дайнууд == ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Тангудыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Сартуулыг дайлсан нь|Монголчууд Хар Хидан улсыг байлдан дагуулсан нь]]'' ==Нас нөгцсөн нь== [[Зураг:Genghis khan empire at his death.png|300px|thumb|Чингис хааныг нас барах үеийн эзэнт гүрний нутаг]] 1227 онд [[Тангуд улс|Тангуудыг]] ялсны дараа Чингис хаан нас барсан (Монголын нууц товчоонд тэмдэглэснээр), Түүний үхлийн шалтгаан нь эргэлзээ ихтэй тодорхой бус олон таамаглалууд байдаг, Зарим түүхч түүнийг биеийн ядаргаа, дайнаас авсан шарх гэмтлийн улмаас өнгөрсөн гэдэг байхад, хулан авлаж байхдаа мориноос унаснаас өвчин үгдрэхэд нөлөөлж, өнгөрсөн гэж үздэг харин үлдсэн хэсэг нь түүнийг уушгиний үрэвсэл гэх мэтийн өвчин тусаж тэр нь хүндэрч сэдэрснээр өнгөрсөн гэдэг байна, [http://en.wikipedia.hfut.cf/wiki/Galician-Volhynian_Chronicle Galician-Volhynian Chronicle]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} одоогийн Украин сударт бичсэнээр түүнийг Тангуудтай дайтаж байхдаа алагдсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Гүрбэлжингоо хатантай дэр нэгтгээд таалал төгссөн гэж бас домоглодог. Чингис хаан өнгөрөхдөө өөрийн омгийн заншлаар тэмдэггүй газар оршуулаарай гэж захисан. Түүнийг нас барсны дараа түүний биеийг нь одоогийн Хэнтий аймгийн Онон голын сав газар дахь [[Бурхан Халдун]] ууланд оршуулсан гэсэн таамаглал байдаг байна. Домогт үзсэнээр оршуулгын хамгаалагч ямар нэг хүнийг алсан ба (хааныг нас барсан гэж мэдэгдүүлэхгүйн тулд) замдаа нуухын тулд эцэст нь булшилсан гэж үздэг, Чингис хааны бунханыг түүний үхлээс олон жилийн дараа барисан боловч тэр нь түүнийг оршуулсан газар биш юм, ==Чингис хааны булшны нууц== Дэлхийн талыг байлдан дагуулсан их хааны булшийг өнөө хүртэл эрсээр байна. [[Марко Поло]] ''"Чингис хааны үр удмын их хаадыг бүгдийг нь Алтай хэмээх том ууланд нутаглуулдаг байсан. Хаан хаана ч нас барсан байсан хамаагүй дөч хоногийн дотор энэ ууланд авчирч харин шарилыг авч ирэхэд дагалдан ирсэн бүгдийн амийг сэлмээр цавчин хороож, их хааныг нөгөө ертөнцөд нь дагалдуулдаг байсан"'' гэж бичиж үлдээжээ. Чингис хааны тэнгэрт одсон он буюу 1227 оны үйл явдлыг энд тэндхийн эх сурвалжуудаас цуглуулбал нэлээн дэлгэрэнгүй дүр зураг харагдах юм. Их хааны шарилыг ачсан гашуудлын цуваа [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] (одоогийн Хятадын нутаг дээрх Хуанхэ мөрөн) хөндийгөөс хөдөлж Говийг гатлан [[Хархорум|Хархорин]] хот руу чиглэжээ. Харин замдаа их хааны үхлийн тухай цагаас нь өмнө мэдэх вий хэмээн сэрэмжилж тааралдсан бүхнийг хүйс тэмтэрч байсан гэнэ. Товлосон өдөр бөө нар цогцсыг авсанд хийжээ. Дараа нь энэ авсаа дахин дөрвөн давхар авсанд хийж улмаар [[Бурхан Халдун уул|Бурхан Халдун]] уул руу авч одсон гэнэ. Энд хааныг нутаглуулсан бөгөөд хожим хойно хэн ч түүний амар амгаланг бүү алдуулаасай гэсэндээ нутаглуулах ажилд оролцсон бүх зарц боолыг хүйс тэмтэрчээ. Он жилийн уртад Хэнтийн нурууг өвс ургамал мод бут бүрхэж яг аль уулыг Бурхан-Халдун гэж нэрлэдэг байсныг ч хэлэхэд бэрх болсон юм. Хэнтийн нурууны нэг уулыг ариун газар хэмээн нэрлэж ийшээ ойртсон хүнийг цаазаар авдаг байсан тухай эх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. 1990-ээд оноос хойш Монголын нийгэмд өөрчлөлт орж Чингис хааны шарилыг эрэх эрэл эхэлсэн байна. 1990-ээд оноос хойш япон, америкчууд монголчуудтай хамтран эрсэн боловч ямар ч үр дүнд хүрээгүй хэвээр. Гэвч эрэл хайгуул хийгчид бууж өгсөнгүй. Их хааны төрсөн нутаг болох Онон мөрний сав газарт түүний хөдөөлүүлсэн гэсэн шинэ хувилбар гарч ирэв. Домог ёсоор Чингис хааны цэргийн жанжинууд нь түүний шарилыг Дэлүүн-Болдог уулын ойр авчирж улмаар голын урсгалын гольдролыг өөрчилсөн гэнэ. Уулын болроор авс хийн их хааны цогцсыг дотор нь хийж голын ёроолд байрлуулаад дахин голын урсгалыг гольдрилд нь оруулсан аж. Мөн Оросын нэртэй эрдэмтэн [[Григорий Потанин|Г. Н. Потанин]] Ордос дахь [[Эзэн хороо]] хэмээх газарт Чингис хааны шарилыг агуулсан гэр байсан гэсэн тэмдэглэл ч байна. Энэ газарт лам нар жил бүр Чингис хааны гэрийн гадна хүндэтгэл үзүүлж баяр хийдэг гэнэ. Харин шарил байгаа гэх гэр дотор мөнгөн завьяанд их хааны үлдэгдэл ясыг хадгалдаг аж. 1998 онд Ч.Голбоиноор ахлуулсан хэсэг буриадууд Их Монгол Улсыг үндэслэгч Чингис хааны шарилын эрэлд гарсан юм. Тэд эрлийнхээ өмнө Сэлэнгэ мөрний зүүн эргээр дамжин Чингис хаан төрсөн нутаг руугаа явж байсан гэдгийг тогтоожээ. Буриадуудын баг Хамар давааны нуруунд хүрч өндөрлөгүүдийн нэгний орой дээр овоо босгон түүнийгээ "Бурхан гал уул" гэж нэрлэсэн байна. Ойр тойрны бусад оргилуудад ч тэд нэр өгсөн байна. Өмнө нь “Бага алтан” гэдэг байсан оргилыг Хатан уул түүнээс хойд зүгт байгааг нь Хаан уул гэж нэрлэжээ. Ч.Голбоины багт аз таарсан гэж болно. Хамар давааны баруун хойд хэсэгт тэд Чингис хааны бөө нар ёслол үйлдэж их хааны сүнсэнд залбирдаг байсан овоо-газрыг олсон юм. Энэхүү овоо нь янз бүрийн чулуунаас бүтсэн дээшээгээ 15 метр, голч нь 50 метрийн хэмжээтэй пирамид хэлбэртэй байжээ. Урьд нь энэ газрыг битүү ой бүрхдэг байсан ч хэд хэдэн удаа хүчтэй түймэрт өртөн хоосорсон юм байна. Найман зууны турш монголчууд энэ газрыг Их хориг хэмээн нэрлэж энэ хэсэг газарт ан хийх газар хагалахыг хориглодог байсан юм. Эндээс Саяны нуруу алган дээр тавьсан мэт харагддаг ажээ. Дэлхийг байлдан дагуулагчийг нутаглуулахад маш тохиромжтой газар. Гэхдээ л Чингис хааны шарил хаана байгааг олсон хүн алга хэвээр байна. Ер нь Монголын ихэнх хаадын булш олдоогүй хэвээр байна. == Гэр бүл == [[Файл:GENEALOGY.jpg|thumb|[[Б. Сумъяабаатар]], Чингисийн алтан ургийн үгийн бичиг ба гэрийн үеийн бичмэл, xуудас 720, ISBN 99929-5-552-X]] === Өвөг дээдэс === * Элэнц өвөг: [[Хабул хан]] ** Өвөг эцэг: [[Бартан баатар]] ** Эмээ: [[Барга|баргуд]] овгийн '''Сунигул үжин''' *** Эцэг: [[Есүхэй|'''Есүхэй баатар''']] *** Эх: [[олхонууд]] аймгийн [[Өэлүн үжин|'''Өэлүн үжин''']] === Ах дүүс === # [[Бэгтэр]] (төрсөн он 1163): [[Сочигэл|Сочигэл хатнаас]] төрсөн # [[Хасар|Жочи Хасар]] (төрсөн он 1164) # [[Бэлгүтэй]] (төрсөн он 1164): Сочигэл хатнаас төрсөн #[[Хачиун|Хачиун алчи]] (төрсөн он 1166) # [[Отчигин|Тэмүгэ отчигин]] (төрсөн он 1168) # [[Тэмүлэн]] (төрсөн он 1171) === Хатад, татвар === Чингис хааны хатдын тоог түүхийн эх сурвалж бүрт өөр өөр бичсэн байдаг. [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] "500 орчим эхнэр ба татвар эмстэй"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=203}} гэсэн бол [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] 40 орчим{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} нэрс дурдсан байдаг. Түүхэнд тэмдэглэснээр [[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Дай Сэцэн|Дай сэцний]] охин [[Бөртэ үжин|Бөртэ]], Увас Мэргидийн Дайр усуны охин [[Хулан хатан|Хулан]], Татарын Их Чэрэний охид [[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]], Хэрэйдийн [[Жаха Хамбу|Жаха хамбугийн]] охин [[Ибага бэхи]], Найманы '''Гүрбэсү хатан''', Тангудын Чага гүнж, Алтан улсын Цигуо гүнж, Бэхирэний '''Мөгэ хатан''' (Сүүлд Өгэдэй хааны хатан болсон) зэрэг 9 их бага хатдын нэрийг онцгойлон бичигдсэн байна. Энэ дундаас '''Бөртэ үжин''' бол Чингис хааны 4 хүү, 9 охиныг төрүүлсэн гэргий, төрийн их хатан байсан. Эдгээр олон хатдаас хамгийн алдартай нь Бөртэ, Хулан, Есүй, Есүгэн гэсэн дөрвөн хатан юм. Чингис хааны дөрвөн хатан бүр тус бүртээ захирсан орд, тодорхой тооны бага хатад, татвар эмс харъяалагдан амьдарч, өөрийн гэсэн бэлчээр нутагтай байсныг Чингис хааны дөрвөн их орд гэж нэрлэж байв. Юань улсын судрын 106-р дэвтэр дэхь "Хатад, татварын илтгэл" бүлэгт Чингис хааны дөрвөн их ордонд байсан нийт 40 орчим хатад, татварын нэрийг орд бүрээр нь ялган тэмдэглэжээ. ==== Юань улсын судар дахь хатад, татвар эмс{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} ==== {{div col|colwidth=20em}} '''Нэгдүгээр орд''' # [[Хонгирад|Хонгирадын]] Дай сэцэний охин [[Бөртэ үжин|'''Бөртэ үжин''']] # Хулухун хатан (忽魯渾皇后) # Хөлигэ хатан (闊里桀皇后) # Төгс хатан (脫忽思皇后) # Тэмүлүн хатан (帖木倫皇后) # Ринчинбал хатан (亦憐真八剌皇后) # Буянхутуг (不顏渾禿皇后) # Хушэнхай татвар (忽勝海妃子) '''Хоёрдугаар орд''' # [[Мэргид|Увас мэргидийн]] Дайр Усуны охин [[Хулан хатан|'''Хулан хатан''']] # Харбажин хатан (哈兒八真皇后) # Ихиржин хатан (亦乞剌真皇后) # Тохучар хатан (脫忽茶兒皇后) # Ижин татвар (也真妃子) # Илихутуг татвар (也里忽禿妃子) # Чажин татвар (察真妃子) # Харжин татвар (哈剌真妃子) '''Гуравдугаар орд''' # [[Татар|Татарын]] Их Чэрэний охин [[Есүй|'''Есүй хатан''']] # Хулухар хатан (忽魯哈剌皇后) # Ашилун хатан (阿失倫皇后) # Турхар хатан (禿兒哈剌皇后) # Чар хатан (察兒皇后) # Ашимиши хатан (阿昔迷失皇后) # Өлзийхуту хатан (完者忽都皇后) # Лавай татвар (剌伯妃子) # Хурхудай татвар (渾魯忽歹妃子) # Хулуху татвар (忽魯灰妃子) '''Дөрөвдүгээр орд''' # Татарын Их Чэрэний охин [[Есүгэн|'''Есүгэн хатан''']] # Худахан хатан (忽答罕皇后) # Хада хатан (哈答皇后) # Үзэхүс хатан (斡者忽思皇后) # Яньли хатан (燕里皇后) # Туган татвар (禿干妃子) # Өлзий татвар (完者妃子) # Жинлян татвар (金蓮妃子) # Өлзийтэй татвар (完者台妃子) # Нулун татвар (奴倫妃子) # Мажин татвар (卯真妃子) # Суранхай татвар (鎖郎哈妃子) # Бабу бэхи (八不別及妃子) {{div col end}} === Үр хүүхэд === ==== Хөвгүүд ==== # [[Зүчи]] хан # [[Цагадай|Цагадай хан]] # [[Өгэдэй хаан]] # [[Тулуй|Тулуй ноён]] # [[Хүлгэн|Хүлгэн ноён]], Хулан хатнаас төрсөн # [[Үрүчи]], овог тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн # Журчидай, Найман аймгийн татвар эмээс төрсөн # Харачар, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0">[[Алтан товч|Лу.Алтан товч]]</ref> # Хархада, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" /> # Чахур, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" />. Харин [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] түүний нэрийг '''Жаур''' хэмээн бичихдээ [[Есүй|Есүй хатны]] хүү гэжээ.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=206}} Бага насандаа нас барсан. # Уржахан, Татар аймгаас гаралтай татвар эмээс төрсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=206}} ==== Охид ==== # [[Хожин бэхи]] # [[Сэцэйхэн бэхи]] # [[Алага Бэхи]] # [[Түмэлүн бэхи]] # [[Алталун]], [[Бөртэ үжин]]гээс төрсөн. Олхонудын Тачу хүргэнд өгсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=205}} # [[Алалтун бэхи]], нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=205}} # Толай # Ючибай гүнж, Лу.Алтан товчид Есүй хатнаас төрсөн гэжээ. ==Урлагийн бүтээлд== ===Баримтат кино=== ===Уран сайхны кино=== Монголын түүхийн талаар хийгдсэн бүх гадаад кино монголын түүхийг үнэн бодитойгоор дүрслэлгүйгээр маш их гуйвуулж хийгдсэн байдаг. Жишээ нь монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг буруу хийх, тухайн үеийн монгол соёл, зан заншилд байгаагүй зүйлийг дүрслэх г. м. *''[[Genghis Khan (1950 Filipino Film)|Genghis Khan]]'', 1950 онд Филлипин улсад хийгдсэн. Кино найруулагч Мануель Конде. *''Changez Khan'', 1957 онд Энэтхэг улсад бүтээсэн. Гол дүрд [[Кедар Капуур]] *''Changez Khan'', 1958 онд Пакистан услад хийсэн. *''[[The Conqueror (film)|The Conqueror]]'', 1956 онд бүтээсэн. Тэмүүжингийн дүрд Жон Уайнэ, Бөртэ хатны дүрд Сюзань Хэйвард тоглосон. *''[[Genghis Khan (1965 film)]]'' гол дүрд Омар Шариф. *''[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]]'' 4 ангит киног Балжинням гуай найруулсан. 1990 онд хийгдсэн. Гол дүрд [[Агваанцэрэнгийн Энхтайван]]. *''[[Genghis Khan (1992 film)]]'' дүрүүдэд [[Ричард Тайсон]], [[Charlton Heston|Чарлтон Хэстон]], Пат Морита нар тоглосон. *''[[Genghis Khan - A Proud Son Of Heaven (1998 film)]]'', Монгол хэлээр хийгдсэн. Англи хадмалтай гарч байсан. *''[[Их төрийн голомт]]'', 2006 оны монгол кино *''[[Тэнгэрийн андгай]]'', Монголын кино *''[[Genghis Khan: To the Ends of the Earth and Sea]]'', Монгол-Японы хамтарсан "Хөх чонийн үр сад" төслийн дагуу 2007 онд хийгдсэн. *''[[Монгол (кино)|Монгол]]'', найруулагч [[Сергей Бодров|Сергей Бодровын]] 2007 онд хийсэн уг кино нь Академи Авардсын Шилдэг гадаад хэл дээрх кино шагналд өрсөлдөж байсан. *''[[Үхэж үл болно – Чингис хаан]]'', Найруулагч Эрдэнэбулган, гол дүрд [[Цэгмидийн Төмөрбаатар]] тоглосон. *''By the Will of Genghis Khan'', 2009 онд Орос улсад хийгдсэн. ====Телевизийн олон ангит кинонууд ==== * ''[[Genghis Khan (TVB)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Television Broadcasts Limited|TVB]] сувгаас хийсэн цуврал. Гол дүрд Алекс Ман тоглосон. * ''[[Genghis Khan (ATV)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Asia Television|ATV]] сувгийн цуврал. Уг киноны гол дүрд Тони Лю. * ''[[Genghis Khan (2004 TV series)|Genghis Khan]]'', 2004 оны Өвөр Монгол, Хятадын кино. Уг кино хятад төвийн үзлээр хийгдсэн байна. Монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг алдаатай дүрсэлжээ. Гол дүрд [[Батдоржийн Баасан]] тоглосон. ==Мөн үзэх== * [[Монголын түүх]] ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Genghis Khan|Чингис хаан}} * [http://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm mongolian-art.de:] ''Монголын нууц товчоо'', хандсан 2016-10-18 *[https://web.archive.org/web/20161009134434/http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%81+%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD mongol.undesten.mn:] Монгол үндэстний цахим нэвтэрхий толь: ''Чингис хаан'', хандсан 2016-10-18 * [http://www.layline.de/geschichte/Dschingis_0.html layline.de:] ''Монголын нууц товчоо'' (герман хэл дээр бүрэн эхээрээ), хандсан 2016-10-18 * [http://steppeasia.pagesperso-orange.fr/genealogie_gengis_khan.htm „Les conquêtes génétiques de Genghis Khan“] (франц хэлээр) * [http://leeet.net/lib/books/chingishan_pokoritel_vselennoi/ Чингисхан - покоритель Вселенной] * [http://www.rulit.net/books/chingishan-pokoritel-vselennoj-read-213129-1.html Чингисхан - покоритель Вселенной] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон ХХК |year=2003 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=95 |language=mn |ref={{harvid|МУ-ын ШУА|2003}}}} * {{Cite book |last=Surenkhorloo |first=Ts |title=Рашид ад-Дин. Судрын чуулган: Нэгдүгээр боть |year=2002 |volume=1 |location=Улаанбаатар |language=mn}} * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan Shi |publisher=Zhonghua shuju |year=1976 |chapter= |location=Beijing |language=zh}} * {{Cite book |last=Farale |first=Dominique |title=De Gengis Khan à Qoubilaï Khan |publisher=Economica |location=Paris |year=2003 |isbn=2-7178-4537-2}} * {{Cite book |last=Hambis |first=Louis |title='Gengis Khan (= ''Que sais-je ?'' Band 1524) |publisher=Presses universitaires de France |location=Paris |year=1973}} * {{Cite journal |last=Koller |first=Christian |title=Ein Feldherr als Identitätsstifter? Zum Vergangenheitskult in der postkommunistischen Mongolei |journal=Arbeitskreis Militärgeschichte. Newsletter |year=2008 |url= |pages=8-10 |volume=Jahrgang 31, Nr. 2}} * {{Cite book |last=Leicht |first=Hans |title=Dschingis Khan. Sonderausgabe.: Eroberer. Stammesfürst. Vordenker |publisher=Patmos |location=Düsseldorf |year=2002 |ISBN=3-491-96050-9}} * {{Cite book |last=Franklin |first=Mackenzie |title=Dschingis Khan |publisher=Scherz, Habel |location=Bern/ München, Darmstadt |year=1977 |ISBN=3-87179-179-2}} * {{Cite book |last=Neumann-Hoditz |first=Reinhold |title=Dschingis Khan |publisher=Rowohlt |location=Reinbek |year=1985 |isbn=3-499-50345-X}} * {{Cite book |last=Ratchnevsky |first=Paul |title=Genghis Khan – His Life and Legacy |publisher=Blackwell Publishers |location=Oxford |year=1993 |isbn=0-631-18949-1}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Gengis Khan et l’Empire Mongol |publisher=Gallimard |location=Paris |year=2002 |isbn=2-07-076556-3}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Histoire de l’Empire Mongol |publisher=Fayard |location=Paris |year=1993 |isbn=978-2-213-03164-4}} * {{Cite book |last=Vladimirtsov |first=Boris Yakovlevich |title=The life of Chingis-Khan |publisher=Reissued, Blom |year=1930 |location=New York}} * {{Cite book |last=Weatherford |first=Jack |title=Genghis Khan and the Making of the Modern World |publisher=Three Rivers Press |location=New York |year=2004 |isbn=0-609-80964-4}} * {{Cite book |last=Gudrun |first=Ziegler |title=Alexander Hogh: ''Die Mongolen, im Reich des Dschingis Khan'' |publisher=Theiss |location=Stuttgart |year=2005 |isbn=3-8062-1940-0}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=Чингисийн алтан ургийн угийн бичиг ба гэрийн уеийн бичмэл |pages=720 |year=2002 |isbn=99929-5-552-X}} * {{Cite book |last=Nyamaa |first=L |title=HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, Монголчуудын түүх Плано Карпини |year=2006 |isbn=99929-2-214-1}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first= Baldandorj |title=Монголын нууц товчооны хэлбэр судлал |year=1997}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧООH иж судалгаа |year=2020 |isbn=978-9919-23-665-6}} * {{Cite book |last=Dashtseden |first=T |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=Битпресс ХХК |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |language=латин галиг}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Есүхэй баатар]] |он =1189-1206 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Хамаг Монголын ханлиг|Хамаг Монголын хан]] |дараа =Их Монгол Улсыг байгуулсан. }} {{Залгамжлал |өмнө =байхгүй |он =1206-1227 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын Их Хаан]]<br />Үндэслэгч |дараа =[[Өгэдэй хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Чингис хаан| ]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Монголын хаан]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Хиад боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1162 онд төрсөн]] [[Ангилал:1227 онд өнгөрсөн]] 558xwtsc2mqvmtnb0t88hrt6l86lxvb 863621 863620 2026-07-27T09:24:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 863621 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэгч (ойр. 1162 – 1227)}}{{Featured article}}{{Инфобокс хаан | name = Чингис хаан<br />{{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ<br>ᠬᠠᠭᠠᠨ|v}} | image = YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg | caption = [[Юань Улс]]ын үеийн 1278 оны хөрөг зургийн хуулбар | succession = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1206 – 1227 оны 8 сар | successor = {{ubl|[[Тулуй]] ([[регент|түр]])|[[Өгөдэй хаан]]}} | birth_name = Тэмүжин | birth_date = {{Circa|1162}} | birth_place = [[Хэнтийн нуруу]] | death_date = 1227 оны 8 сарын 18 эсвэл 25 (65 орчим насалсан) | death_place = [[Шинчин муж|Шинчин]], тухайн үед [[Тангуд улс]]ын нэг хэсэг | burial_place = [[Чингис хааны оршуулгын газар|Тодорхойгүй]] | spouse = {{plainlist| * [[Бөртэ үжин]] * [[Чингис хаан#Хатад, татвар|''бусад'']]}} | issue = {{plainlist| * [[Зүчи]] * [[Цагадай]] * [[Өгөдэй]] * [[Тулуй]] * [[Чингис хааны удам угсаа|''бусад'']]}} | full name = Тэмүжин ({{MongolUnicode|ᠲᠡᠮᠦᠵᠢᠨ|h}}) | regnal name = Чингис хаан ({{MongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ|h}}; {{linktext|lang=zh|成|吉|思|皇帝}}) <!--| posthumous name = Fatian Qiyun Shengwu Huangdi {{nwr|({{linktext|lang=zh|法|天|啟|運|聖|武|皇帝}})}} | temple name = Тайзү ({{linktext|lang=zh|太祖}})-->| house = [[Боржигин]] | father = [[Есүхэй баатар]] | mother = [[Өэлүн]] }} Их эзэн богд '''Чингис хаан''' (~1162 оны 11 сар – 1227 оны 5 сарын 31) [[1206 он|1206 онд]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Монгол аймгуудыг]] нэгтгэж [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улс буюу Монголын Эзэнт Гүрнийг]] байгуулсан Монголын [[хаан|их хаан]] байв. [[Хиад Боржигин]] [[Есүхэй баатар|Есүхэйн]] Тэмүжин гэдэг нэртэйгээр Боржигин овогт төрсөн тэрбээр монголын болон дэлхийн түүхэн дэх гарамгай цэргийн удирдагчдын нэг болсон юм. Их Монгол Улсыг байгуулсны дараа тэрээр амьдралынхаа явцад [[Ази]], [[Европ]]ын ихэнх [[Монголын эзэгнэл|нутаг дэвсгэрийг эзэлсэн]] бөгөөд харин түүний үр хүүхдүүд үүнийг нь үргэлжлүүлж, тухайн үед соёл иргэншилт хүн төрөлхтөнд нээгдээд байсан [[Еврази|дэлхийн хуурай газрыг]] бараг бүхэлд нь эзэлсэн байна. Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангудыг]] эзэлсний дараа, 1227 онд [[Алтан улс]]ын хилийн ойролцоох Лю Пан уулнаа мөнхөржээ. Түүний оршуулагдсан газар нь одоо хүртэл илрээгүй болно. Чингисийн үр удам өнөөгийн [[Хятад]], [[Солонгосын хойг|Солонгос]], [[Кавказын нуруу|Кавказ]], [[Төв Ази|Төв Азийн]] орнууд, мөн өнөөгийн [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Зүүн Европ]], [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] зарим хэсгүүдийг эзэлсэн буюу түшмэг улсуудаа болгосон ажээ. == Уг гарал == [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] [[Бөртэ Чино]] эхнэр [[Гуа Марал|Гoo маралын]] хамтаар тэнгис далайг гаталж ирээд [[Онон гол|Онон мөрний эх]] [[Бурхан Халдун уул|Бурхан халдун ууланд]] нутаглаж, Батачихан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ хэмээн дурдсан байдаг. Дараахь үе удмуудыг жагсаавал Тамача, Хоричар мэргэн, Уужим буурал, Саль-Хачау, Ихнүдэн, Шинсочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин баян, [[Добу мэргэн]]. Добу мэргэний эхнэр Хорь түмдийн Хорилардай мэргэний охин [[Алун Гуа|Алун-гуа]]. Добу мэргэн хоёр хүүтэй болоод нас барсны дараа Алун-гуагаас төрсөн гурван хөвүүний бага нь болох [[Бодончар|Бодончар мунхагаас]] [[Боржигин]] овгийнхон үүсэн гарчээ. Нууц товчоонд бичсэнээр бол [[Алун Гуа]] Добу мэргэний нас барснаас хойш хөвгүүд төрүүлснийгээ Малиг баяуд овгийн зарц бус харин шөнө тотгоор орж ирэх тэнгэрийн цагаан шар хүнтэй холбон тайлбарладаг. Боданчар мунхаг нэгэн жирэмсэн эмийг барин ирснээс гарсан хүү нь Жажирадай бөгөөд энэ нь Чингис хааны анд Жамухын уг гарал байгаа юм. Боданчарын үр удам нь Хабич баатар, Мэнэн тудун, Хачи хүлүг, [[Хайду (хан)|Хайду]], Байшинхор догшин, Тумбинай сэцэн болно. Хайдугийн хүү Чирхай лянхуагаас Тайчууд овог үүсэн гарчээ. Тумбинай сэцэний хүү [[Хабул хаан]] [[Хамаг Монгол]]ыг захирч байсан ба түүнээс Хиад Боржигин овог гарчээ. Хабул хааны хоёр дахь хүү [[Бартан баатар]] нь Чингис хааны эцэг [[Есүхэй баатар]]ын эцэг байжээ. Хамаг Монгол [[Хутула хаан]]аас хойш хангүй байсан тул Хиад Боржигин овгийг ерөнхийд нь Есүхэй баатар захирч байсан. Чингис хааны Монголын тулгар төрийг үүсгэн байгуулах явцад нөлөөтэй байсан хэд хэдэн феодал язгууртнууд Хабул хааны удам буюу Хиад Боржигины ноёдууд байжээ. [[Даридай отчигин]] нь Бартан баатарын бага хүү (Чингис хааны авга ах), [[Алтан]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хөвүүн Хутула хааны хүү (Чингис хааны хаяал), [[Хучар]] нь Бартан баатарын хоёр дахь хүү Нэгүүн тайжийн хүү (Чингис хааны үеэл), Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача-Бэхи]] нь Хабул хааны ууган хүү [[Охинбархаг]]ийн ач хүү (Чингис хааны хаяал), [[Бүри бөх]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хүү Хутугту Монхорын хүү байжээ. == Идэр нас == Чингис хаан 1162 онд Онон голын хөвөөнд [[Дэлүүн Болдог]] хэмээх газар хатан Өэлүн эхээс төржээ. Монголын нууц товчоонд түүнийг төрөхдөө шагайн чинээ нөж атгаж төрсөн гэж бичсэн байдаг. Энэ үйл явдал нь тухайн үед Хиад Боржигины удирдагч байсан Есүхэй баатар, Татарын Тэмүжин-Үгэтэй тулалдан олзолж авсантай тохиосон тул шинэ төрсөн хүүг Тэмүжин хэмээн нэрлэжээ. Түүний төрсөн дүү нар нь [[Хасар|Зочи Хасаp]], [[Хачиун]],[[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ Отчигон]], Тэмүлэн. Мөн [[Сочигэл|Сочигил]] хатны хөвгүүд болох эцэг нэгтэй ах дүүс [[Бэгтэр]], [[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй]] нар байжээ. Тэмүжин 16, 17 настай байхдаа өмнө сүй тавьсан [[Бөртэ үжин|Бөртэг]] буулган авч гэрлэсэн бөгөөд инжинд ирсэн булган дахыг өөрийн эцэг Есүхэйн анд байсан [[Хэрэйд]] аймгийн удирдагч [[Тоорил хан|Тоорил ханд]] өргөн барьж холбоо тогтоосон нь хүчирхэг ивээн тэтгэгч, холбоотонтой болсон томоохон хэмжээний дипломат алхам болсон байна. Бөртэ үжин '''Зүчи, Цагаадай, Өгөдэй, Тулуй''' гэсэн дөрвөн хүү төрүүлж өгчээ. == Мэргидийг дарсан ба Хамаг Монголын хаан болсон нь == 1180 оны үед Гурван Мэргид цэрэглэн ирж өмнө Мэргидийн Их Чилэдү эхнэр Өүлэнийг Есүхэй баатарт булаалган алдсаны өшөөг авахаар ирэн Бөртэ үжинийг булаан авч Чилгэр бөхөд өгсөн байна. Тэмүжин өмнө нь түүнийг ивээлдээ багтаахаа амласан Хэрэйдийн Тоорил ханд очиж тусламж хүссэнд хүлээн авч Жадаран аймгийн Жамухатай хүч хавсран Мэргид аймгийг дайлан [[Буур хээрийн тулалдаан]]д бут цохин Тэмүжин эхнэр Бөртийг эргүүлэн авчээ. Энэ үед Бөртэ жирэмсэн байсан нь Тэмүжиний ууган хүү Зүчийн жинхэнэ эцэг хэн байсныг маргаантай болгожээ. Гэвч [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 104-р зүйлд "Санамсаргүй байтал гурван мэргид довтолж, эхнэр хүүхдийг минь булааж авав…" гэсэн байна. Тэмүжиний өгүүлсэнээр бол [[Бөртэ үжин|Бөртэ хатан]] жирэмсэн байсан байна. Тийм ч учраас Тэмүжин амьдралынхаа туршид Зүчийг өөрийн хүү гэж үзэж байжээ. Мэргидийг дайлсны дараа Тэмүжин, Жамуха хоёр гурав дахь удаагаа анд барилдан хамт нутаглаж байсан байна. Гэвч удалгүй салж явцгаасанд өмнө Жамухыг дагаж явсан Боржигин болон бусад овог аймгийн иргэдийн зарим Тэмүжинг даган ирсэнээр түүний өөрийн овог аймгийн удирдагч болохын эхлэл тавигджээ. Улмаар 1189 онд [[Алтан]], [[Хучар]], Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача Бэхи]], [[Даридай отчигин|Даридай-Отчигон]] зэрэг Хиад Боржигины ноёдууд санаа нийлэн Тэмүжинг Хамаг Монголын ханд өргөмжилж, "Чингис хаан" хэмээн цол олгожээ. "Чингис" гэдэг үгийн гарал нь "тэнгис" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн түүхэн бичээс буй юм. == Жамуха, Татар, Жүрхин, Тайчуудтай тэмцэлдсэн нь == Түүний хойно [[Жамуха]] өөрийн дүү [[Тайчир|Тайчирыг]] Чингис хааны харьяатуудад алагдсаныг шалтаглан 13 хүрээнээс цэрэг дайчлан довтлоход Чингис хаан өөрийн 13 хүрээнээс мөн цэрэг дайчлан угтаж очин Далан Балжуд хэмээх газар тулалдсан нь Монголын түүхэнд [[Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан|Арван гурван хүрээний тулалдаан]] гэж нэрлэгджээ. Уг тулалдаанд Жамуха хүч түрэн Чингис хааныг [[Зээрэн хавцал|Зээрэн хавцалд]] шахаад буцаж явсан ба замдаа [[Чонос|Чинос аймгийн]] залуучуудыг далан тогоонд чанаж харгисласан байна. Энэ тулалдааны дараагаар [[Урууд|Уруудын]] [[Жорчидай|Жүрчидэй]], [[Мангуд|Мангудын]] [[Хуйлдар]], [[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг]] зэрэг олон жижиг овгийн төлөөлөгчид Жамухаас салж Чингис хаантай ирж нийлжээ. XII зууны эцсээр [[Алтан улс|Алтан улсын]] [[Вангин Шян|Вангин Чинсан]] жанжин [[Татар|Татарын]] [[Мэгүжин сүүлт|Мэгүжин сүүлтийг]] хөөн [[Улз гол]] руу шахаж байх үед урьдын өшөөт Татарыг дарах боломжийг ашиглан Чингис хаан, [[Тоорил хан]] нар хүч хавсран байлдаж Улз голын '''Хусуту шүтээн''', '''Нарату''' шүтээн гэдэг газар Мэгүжин сүүлтийг дарж устгажээ. Үүний дараа Вангин чансан Тоорил ханд "[[Ван]] ", Чингис хаанд "[[Чаутхури]]" гэдэг цол олгожээ. Үүнээс хойш Тоорил ханыг '''Ван хан''' хэмээх болжээ. Чингис хааныг Мэгүжин сүүлтийг дайлаар явсан хойгуур [[Жүрхин|Жүрхинүүд]] ар гэрийг нь тонож дээрэмдсэн тул Хэрлэнгийн Хөдөө арал хавьд Жүрхинийг довтолж Тэлэтү ам хэмээх газар Сача-Бэхи, Тайчу нарыг барьж өмнө Бэлгүтэйн мөрийг цавчсан, Татарын эсрэг хавсран байлдаагүй, ар гэрийг дээрэмдэн тоносон зэрэг шалтгаануудаар цаазалжээ. 1201 онд [[Хатагин]], [[Салжиуд]], [[Дөрвөн]], [[Татар]], [[Ихирэс]], [[Хонгирад]], [[Горлос|Горлосууд]], [[Найман|Найманы]] [[Хурчахус буйруг хан]], [[Мэргид]], [[Ойрад]], [[Тайчууд]] нар '''Алхуй булаг''' гэдэг газар чуулаад Жамухыг хан өргөмжлөхөөр хэлэлцэж андгайлан тангараглаад тэндээс [[Эргүнэ мөрөн]] рүү нүүж, Эргүнэд цутгах Хан мөрний шанаагийн Агуу нугад Жамухыг [[Гүр хан|'''Гүр хан''']] болгож өргөмжилжээ. Улмаар Чингис хаан, Ван хан хоёртой байлдахаар мордъё гэлцсэнийг Чингис хаан олж мэдээд Ван ханд мэдэгдсэнд, Ван хан цэргээ авч хүрч иржээ. Хоёр талын тулалдаан Хүйтэн хэмээх газар болсон ба түүхэнд [[Хүйтэний тулалдаан]] гэж нэрлэдэг. [[Монголын Нууц Товчоо|Нууц товчоонд]] өгүүлснээр Буйруг, [[Худуга бэхи|Хутуга бэхи]] нар [[Зад|задын]] арга мэддэгээ хэрэглэсэн нь өөрсөд дээр нь буусанд тэнгэр хилэгнэв гэж айн тархан зугатацгаасан байна. Жамуха [[Эргүнэ мөрөн|Эргүнэ мөрний]] зүг өөрийн нутаг руу зугтахад Ван хан нэхжээ. Тайчуудын Аучу баатар [[Онон гол|Ононы]] зүг зугтахад Чингис хаан араас нь нэхсэн байна. Ононы цаана хүлээж байсан Аучу баатар, [[Таргудай Хирилтуг]] нартай тулалдахад Чингис хаан хүзүүн тушаа Тайчуудын Зургаадайд (хожмын алдарт [[Зэв жанжин]], [[Чингис хааны дөрвөн нохой|Чингисийн дөрвөн нохойн]] нэг) харвуулан шархадсан байна. Шөнө нь Тайчууд тархан зугтаснаар уг тулалдаан Тэмүжиний ялалтаар дуусчээ. == Хэрэйд, Найманыг эзэлсэн нь == === 1202 оны Найманы эсрэг байлдаан === 1202 онд [[Татар|Татарын ханлигийг]] байлдан эзлэж, мөхөөсний Тоорил хантай хамтран "[[Найман|найманы]] хүчүгүдийн Буйруг хантай байлдахаар морилж, Улуг тагийн Сохог ус гэдэг газарт хүрвэл, Буйруг хан байлдан ядаж, Алтай даван хөдлөв. Чингис хаан Ван хан хоёр Сохог уснаас Буйруг ханыг нэхэж Алтай давуулан Хумшингирийн Үрүнгү гол уруу хөөж явав. Гэтэл, тэдний Еди-Тоблуг нэрт ноён, харуул харж яваад бидний харуулын цэрэгт хөөгдөж уул өөд дутаахад олом нь тасарч баригдав. Буйруг ханыг [[Өрөнгө гол|Үрүнгү гол]] уруу хөөн оруулж, Хишилбаши нуурт гүйцэж түүнийг тэнд сөнөөв."<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 158-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Тэндээс буцах замд найманы Хүгсэү сабраг баатрын удирдсан цэргүүд [[Байдраг гол|Байдраг голын]] бэлчирт цэргээ хуралдуулж тосч байлдахаар хүлээж байсан ч, орой болсон учраас хоёр талаас маргааш өглөө байлдья гэж тохиролцоод хоноод, өглөө сэртэл Ван хан Жамухын ятгалгаар өөрийн хүрээндээ гал түлж орхиод цэргээ авч "Хар сүүл голыг өгсөн"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 159-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> зугтан оджээ. Чингис хаан тэргүүтэй монголчууд маргааш өглөө нь сэрээд хартал Ван ханы хаяад зугтсаныг үзээд "Харин чи биднийг мэхэлж бууцанд хаясан байна" гээд Чингис хаан хөдөлж, Эдэр Алтайн бэлчрээр гэтэлж сааталгүй явсаар Саарь хээрт очиж буув.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 161-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Харин найманы Хүгсэү Сабраг баатрын цэргүүд Ван ханы ардаас нэхэн довтолж, Сэнгүмийн эм хөвүүд, эд хөрөнгийг булаан авч, Ван ханыг Тэлэгэтү амсарт шахан байлдаж хэцүүдэхэд Чингис хаанаас тусламж гуйхдаа "Найманд эд хөрөнгө ба эм, хөвүүдээ булаагдав, би. Хөвүүн чамаас дөрвөн хүлэг баатраа ирүүлэхийг гуйя. Миний албат иргэн ба эд хөрөнгийг аварч өгнө үү"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 163-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсний хариуд Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун дөрвөн хүлэг баатраа цэргийнх нь хамт илгээн, Улаан хус гэх газарт Сэнгүмийг авран, тэндээс Хөгсэү Сабраг баатрыг довтлон олзлогдсон бүгдийг буцаан авч Ван ханд өгчээ. Үүний дараа Чингис хаан, Ван хан хоёр андгай тангараг өргөн, эцэг хүү бололцон, эв найртай байхаа батлан хурим найр хийв. === Хэрэйдийг мөхөөсөн нь === Энэ явдлын дараа 1202 оны намар дотно холбоотон Хэрэйдийн Ван хантай худ ургийн холбоогоор харилцаагаа бэхжүүлж дотносохыг зорьж, хүү Зүчидээ Тоорил ханы охин Чаур бэхийг, охин [[Хожин бэхи|Хожин бэхийг]] Сэнгүмийн хүү Тусахад өгөхийг гуйн элч илгээсэнд,<ref name=":5">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 165-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> нялх Сэнгүм хэлсэн нь: "Миний ураг тэднийд очвол, ямагт хатавчинд хоймор харж суух болно. Тэдний ураг бидэнд ирвэл, хоймор сууж хатавч харах болно"<ref name=":5" /> гэж ихэмсэглэн хэлж элчийг хөөн явуулснаар тэдний харилцаанд сэв сууж эхлэв. 1203 оны хавар Хэрэйдийн нутагт орогнож байсан [[Жамуха]], [[Алтан]], [[Хучар]], Хартахидай<ref>Хамаг Монголын Хартахин овгийн ноён</ref>, Өвөгжин, Ноёхон<ref>Хамаг Монголын Ноёхон овгийн ноён. '''Хартахидай, Өвөгжин, Ноёхон''' гэдэг гурван хүний нэрийг [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэнгийн]] Монголын Нууц Товчоонд '''"Хар Киданы Өвөгжин ноёхин"''' гэж андуурч орчуулсан байдаг.</ref>, Сүбээдэй, Тоорил, Хачиун бэхи{{sfn|Dashtseden|2009|pp=102}} нарын монгол ноёд Бэрх Элэтэд нутаглаж байсан Сэнгүмд очиж, Чингис хааны эсрэг байлдуулах хатгаас хийн ятгасанд Нялх Сэнгүм эдгээр үгсийг Тоорил хан эцэгтээ элчээр хэлүүлж, Тэмүүжинийг дайлан улсыг нь булаая гэж олон удаа ярилцаж байж зөвшөөрүүлжээ. Ингээд тэр хавартаа Чингис хаанд өмнөх хурим найрын саналыг зөвшөөрч, "Багалзуур ид" гэсэн үгтэй элч илгээсэнд Чингис хаан арван цэрэг дагуулан Хэрэйдийн зүгт явах замд Мэнлиг эцгийн гэрээр хоноход Чингис хаанд сануулан хэлсэн нь: "Мөнөөхөн бид Чаур бэхийг гуйвал, биднийг доромжилж өгсөнгүй билээ. Одоо багалзуур ид гэж гэнэт урих нь жигтэй. Саяхан ихэмсэглэн биднийг тоохгүй байсан хүмүүс, гэнэт яагаад Чаур бэхийг өгөх болов? Үүнд сэжигтэй явдал байна. Хөвүүн чи болгоомжлох хэрэгтэй. Одоо хавар болов. Бидний адуу туранхай байна. Адуугаа таргалмагц очъё гэж шалтаглаж, энэ хэргийг хойш тавивал ямар?"<ref name=":6">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 168-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэнд зөвшөөрч, хоёр хүний элчээр илгээн Багалзуур идүүлэхээр явуулаад, өөрөө даруй буцав. Энэ явдлыг мэдээд Сэнгүм, Ван хан нар яаран цэргээ цуглуулан Чингис хааныг довтлохоор зэхсэнийг Хэрэйд нутагт амьдарч байсан Хулан баатрын хүү Их Чэрэн, Алахчит хатантайгаа Хамаг Монголыг дайлан эзлэх тухай ярьж байхыг тэдний адуучин Бадай, Хишилиг хоёр сонсоод тэр шөнөдөө мэргидийн цагаан, ам цагаан хээр морийг унаад Чингис хааны хүрээнд очиж хэл өгснөөр Хэрэйдийн гэнэдүүлэн барих төлөвлөгөө задарч, Чингис хаан яаран сандран ойр хавиас цэргээ цуглуулж, юм хумаа орхин хурдавчлан зүүн зүгт зугтааж, ар хүрээгээ Зэлмэд даатган үлдээв.<ref name=":6" /> Маргааш нь Муу өндөрийн хярд гарч, Хэрэйдийн цэргийг тосон байлдахад Чингис хааны тал ердөө 3000 орчим цэрэгтэй байжээ. [[Муу Өндөрийн байлдаан|Муу Өндөрийн байлдаанд]] монголын талаас Мангудын Хуйлдар сэцэн, Урудын Жүрчидэй баатар нар манлайлан байлдаж, Хэрэйдийн талаас Жирхиний Хадаг баатар, Түмэн түбэгэний Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргүүдийг ээлжлэн довтолж, сүүлд нь Ван ханы гол цэрэг довтлохоор болж, байлдахад Хуйлдар сэцэн шархдсан ч Уруд, Мангудын цэргүүд, Хадаг баатар, Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргийг ээлж дараалан ялахад, Сэнгүмийн өөрийн цэргээ удирдан дайран орж байхдаа хацраа харвуулан унах үед үдэш болж байсан тул хоёр талын цэргүүд байлдааныг түр зогсов. Тухайн шөнийг ашиглан Чингис хаан байлдааны газрыг яаран орхиж зүүнш зугтав. Тэндээс хөдлөөд Улхуй шилүгэлжид чиглэн явж Далан нөмрөг хүрэв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 173-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Далан Нөмрөг хүрээд цэргээ тоолж үзвэл 2600 хүн байв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 174-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааныг дагаж гарсан цэргээ хоёр хувааж, 1300 цэргийг өөрөө захирч Халх голын өрнөд этгээдээр, нөгөө 1300 цэргийг урудын Жорчидай ноёнд захируулж, Халх голын дорнод этгээдээр нүүж<ref name=":7">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 177-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> ан ав хийж байсан. Ингэж ан ав хийх үед мангудын Хуйлдар сэцэн шархаа сэдрээж нас барсны дараа Буйр нуураар нутагтай Тэргэ Эмэл тэргүүнтэй хонгирадыг Жорчидай ноёныг илгээн дагаар оруулаад Түнхэлэг горхинд нүүж суун, Архай Хасар, Сүхэхэй жэүн хоёрыг Ван ханд элчээр илгээн гомдлын үг хэлүүлэв. Тэндээс Балжун нуурт бууж бүхүйд [[Ихирэс|Ихирэсээс]] [[Буту хүргэн]] өөрийн цэрэг ардын хамтаар ирж, [[Горлос|Горлосын]] '''Чоос цагаан''' ноён горлосоо дагуулан ирж дагаар оров.<ref name=":7" /> Мөн Онгудаас мянган хонь туугаад Эргүнэ мөрөнөөс булганы арьс арилжихаар явж байсан Хасан тэргүүтэй худалдаачид замд уулзаж,<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 182-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааны цэргүүдийг хүнс хоолтой залгуулсан. Мөн Ван ханаас зугтан Хавт Хасар цөөн нөхдийн хамт зугтан ирэв. [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэснээр Чингис хаан Балжун нуурт очиж зусаад нуурын усаар 19 хүний өмнө тангараг өргөж{{sfn|Song|1976|pp=2960}}{{sfn|МУ-ын ШУА|2003pp=95}}, андгай өргөснийг түүх шастирт Балжун нуурын тангараг гэж бичдэг. Тэндээс хөдөлж Хэрлэний Аргал хөхи рүү нүүж очиход бусад монгол аймаг овийнхон нийлэн ирээд, Ван ханд Хасараар үг хэлүүлж тайвшруулж, найрлаж байхад нь Архай Хасар, Жүрчидэй хоёрыг манлайд мордуулж, Чингис хаан өөрөө гол хүчээ авч Жэжээр өндөрийн Жэр хавцалд бүслэн довтолж, 3 өдөр 3 шөнө хатгалдан байлдаад ялахад хэрээдийн Хадаг баатар Ван ханыг зугтаалган явуулаад сая бууж өгөв. Ингээд 1203 оны зунаас намрын хооронд Хэрэйдийн ханлигийг эзлэн аваад Абжиа Хөдөгэрт өвөлжив. === Найманыг мөхөөсөн нь === 1203 онд Монголчууд Хэрэйдтэй дайтан ялж, богино хугацаанд эзлэсний дараа баруун талдаа Чингис хаанд ялагдсан бүх дайсныг цуглуулсан [[Найманы ханлиг|Найманы ханлигтай]] шууд хиллэх болсон. 1204 оны хавар [[Таян хан|Таян ханы]] зарлигаар Торбиташ элчээр ''"Энэ дорно зүгийн цөөн монгол омогдох болов. Чи баруун гар болж морд. Би эндээс хамсаж хоёулаа тэр хэдэн монголын хоромсогыг булаан авъя"''<ref name=":8">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 190-191-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэн захидал хүргүүлсэнд, Онгудын [[Алахуш Дигитхури|Алахуш дигитхури]] ноён Юхунан элчээр ''"Найманы Таян хан, чиний хоромсгыг булааж авъя. Намайг баруун гар бол гэсэнд би эс зөвшөөрөв. Одоо би чамайг болгоомжилтугай гэж энэ учрыг мэдэж илгээв. Дайсанд чи хоромсгоо автуузай"''<ref name=":8" /> гэсэн үгийг хэлүүлснээр Чингис хааны ноёдын хурилдайгаар Бэлгүтэй ноёны дайн хийхийг дэмжсэн саналыг сайшаан Абжиа Хөдгэрээс нүүж, Халхын Ор нугын хэлтгий хаданд очиж буугаад цэргээ цэгцлэж, мянганы ноён, зууны ноён, арваны ноёдыг томилж, 80 хэвтүүл, 70 турхагийг ноёдын хөвгүүдээс сонгон Чингис хааны амь сахих хишигтэн цэргийг өргөтгөж, тэднийг захирах 6 чэрбийг томилж, Архай Хасарт мянган шилдэг цэргийг захируулан, хорчин, турхаг, хэвтүүлийн ажил үүргийг дэлгэрэнгүй батланзохион байгуулалтыг шинэтгэв. 1204 оны зуны тэргүүн сарын арван зургааны тэргэл өдөр тугаа тахиж, [[Зэв]], [[Хубилай ноён|Хубилайг]] манлайд илгээж Хэрлэнгээс хөдлөн явсаар Хангайн нурууны Саарь хээрт Найманы харуултай тулав. Саарь хээрт бууж хонохдоо хүн тус бүр таван гал түлж хонохыг Найманы тандуул цэргүүд хараад ''"Монголын цэргүүд Саарь хээрийг дүүртэл буужээ. Өдөр бүр ундрах ус шиг нэмэн ирж байх бололтой. Одноос олон гал ноцож байна"''<ref name=":9">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 193-194-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж хэлсэнд Таян хан айн болгоомжлож, Хүчлүг ханхүүдээ ''"Одоо Монголын агт туранхай байна. Бид, улсаа Алтай давуулан хөдөлгөж, цэргээ засацгааж монголчуудыг өдөөн даллаж, Алтайн өлгийг хүртэл нохой хэрэл хэрж займруулан чирэгдүүлж аваачвал бидний агт тарган тул гэдэс татран шавхарна. Монголын агт улам туранхилан ядрах болно. Тэр цагт бид өмнөөс нь довтлон оръё"''<ref name=":9" /> гэж хэлүүлснийг Хүчлүг ханхүү, Хорису бэчи их ноён нар Таян ханыг аймхай хулчгар гэж хэлсэнд, Таян хан хилэгнэж маргааш нь байлдахаар зэхэж, Хачир уснаас Найманы цэрэг хөдөлж, Орхоныг гэтэлж, Наху гүний зүүн хормойг тойрон Цахир Могод гэх газар Хамаг Монголын цэргийн хүчтэй байлдахаар ирэв. Чингис хааны хэлсэн нь "Олноос олон гарз гарна. Цөөнөөс цөөн гарз гарна" гээд,        Харгана зорчлоор хатгалдаж        Нуур байрлалаар байлдаж        Цүүц хатгалдаанаар цөмөрч тулъя"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 195-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж байлдах аргаа зарлаад, Чингис хаан өөрөө манлайд явж, Жочи Хасар дүүдээ гол цэргээ захируулж, Тэмүгэ Отчигин ноёноор ар цэргээ захируулав. Найманы цэргийг Цахир Могодоос ухрааж, Наху гүний өвөрт тулалдан, Найманы цэргийг бут цохин Наху гүн уул руу шахаж, уулын оройгоос Таян хан зэрэг олонх цэргүүд нь унаж амь үрэгдснээр Хамаг Монголын цэрэг ар найманыг мохотгон эзлэсэн. Мөн жилдээ найманаас зугтсан [[хатагин]], [[салжууд]], [[жадаран]], [[хонгирад]] зэрэг аймгийг нэгтгэж, Тогтоа бэхи тэргүүтэй гурван мэргид аймгийг довтлон, нутгийг нь эзлэсэн ч, Тогтоа бэхи түүний хөвгүүдийг алдаж явуулав. 1185-1206 оны хооронд 81 овог аймгийн эсрэг 32 удаагийн том жижиг дайн тулалдаанд{{sfn|МУ-ын ШУА|2003|pp=95}} ялснаар эсгий туургатан монгол, түрэг аймгуудыг Хамаг Монголын туган доор нэгтгэж, нэгдсэн улсыг байгуулсан. == Их Монгол Улсыг байгуулсан нь == === Нутаг дэвсгэр, цэргийн зохион байгуулалт === [[File:Mongol Empire map.gif|thumb|right|Чингис хааны байгуулсан Их Монгол Улс болон түүнийг залгамжлагчдын нутаг дэвсгэр. {{Өнгөний тайлал|#cc3c44|'''Их Монгол Улс'''}} 1260 оноос: {{Өнгөний тайлал|#ccd43c|'''[[Алтан Орд|Алтан Ордны улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#44643c|'''[[Цагаадайн улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#449c3c|'''[[Ил Хаант Улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#8c5cb4|'''[[Юань улс]]'''}}]] [[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ 5 [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа аравт болгон хуваажээ. Их цэргийн тоо нь эхлээд '''95000''' байгаад сүүлдээ "...тэд нь '''129,000''' хүнтэй байв..."{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395}} [[Чингис хаан]] ийнхүү мянгатын тогтолцоог яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол Улсын өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээний цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. "…Баруун, зүүн жигүүр ба гол хэсэгт харьяалагдаж байгсад нь түүнээс хойш өв залгамжилсан 4-р хөвүүн Их-ноён хэмээх Тулуй ноёнд харьяалагдах болсон…"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395}} бөгөөд тэдгээр нь нийт '''101,000''' гаруйд хүрч байжээ. Голын их мянган нь Чингис хааны өөрийнх мянган байв.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395}} '''Баруун гарын цэрэг''', түүний хошуучлагч нь [[Боорчи|'''Боорч ноён''']], түүний… орлогч нь [[Борохул|Борохул ноён]] байв. Тэр цэрэг нь 38,000 хүнтэй байв.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=396}} Энэхүү '''баруун гарын түмэн'''д дараах мянганы ноёд захирагдаж байжээ. # ''"…Аралутын [[Боорчи|Боорчи ноёны]] мянган'' # ''Хушиний [[Борохул|Борохул ноёны]] мянган'' # ''[[Мангуд]]ын Жэдай ноёны мянган'' # ''[[Олхонууд|Олхонут]]ын Хингиядайгийн мянган'' # ''[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Толун чэрби|Тулун чэрби]]гийн мянган'' # ''Хонхотаны [[Сүйхэтү чэрби]]гийн мянган'' # ''[[Жалайр]]ын [[Бала]] ноёны мянган'' # ''Жалайрын [[Архай Хасар|Аргай хасарын]] мянган'' # ''Сүлдүсийн Тогорилын мянган'' # ''Сүлдүсийн Шидуны мянган'' # ''Татарын [[Шихихутуг]]ийн мянган'' # ''Дөрвөн аймгийн Дуйсукэ ноёны мянган'' # ''[[Баарин]]ы Монгол дарханы мянган'' # ''[[Ойрад]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''Баарины Бааридай ноёны мянган'' # ''[[Барулас]]ын Балуган калжигийн мянган'' # ''Олхонудын [[Тайчу хүргэн|Тайчу хүргэний]] мянган'' # ''[[Хиад Нирун]]ы Мохоо Хөрөөгийн мянган'' # ''[[Урианхай]]н Есүн туа тархигийн мянган'' # ''Сүнидийн Хадаан хэвтүүлийн мянган'' # ''[[Мэнлиг эцэг|Мэнлиг эцгийн]] мянган'' # ''[[Онгуд]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''[[Мэнгэтү хиан|Мэнгэтү хианы]] хүү Хөхи ноёны мянган…"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=396-399}} '''Зүүн гарын цэргийг''' монголоор Жунгар гэдэг. Түүнийг хошуучлагч нь [[Мухулай|Мухулай ноён]], орлогч нь баарины [[Наяа|Наяа ноён]]. Тэр нь 62000 хүнтэй байв.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=400-403}}> Зүүн гарын түмэнд дараах мянганууд багтаж байжээ. # "''...Жалайрын [[Мухулай|Мухулайн]] мянган'' # ''Урианхайн Зэлмэгийн хүү Есүнбуха тайжийн мянган'' # ''Урудын Хөхөтэй, Бүчин нарын мянган'' # ''Ихирэсын [[Буту хүргэн|Буту хүргэний]] мянган'' # ''Татарын Их Хутагт([[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]] нарын ах) ноёны мянган'' # ''Хонгирадын таван мянган'' # ''Мангудын [[Хуйлдар|Хуйлдар сэцэний]] мянган'' # ''Баарины [[Наяа|Наяа ноёны]] мянган: Бүгд 3000 хүнтэй.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=400-403}}'' # ''Хонхтаны Суту ноёны мянган'' # ''Жалайртай Есурын мянган'' # ''Баяутын [[Үнгүр|Үнгүр буурчийн]] мянган'' # ''Жалайрын Укай, Барчугийн мянган'' # ''Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй баатрын]] мянган'' # ''Арулатын [[Доголху чэрби|Доголху чэрбигийн]] мянган'' # ''Урианхайн Удачигийн мянган'' # ''[[Бэлгүдэй|Бөх Бэлгүтэйн]] мянган'' # ''Хонгирадын [[Чигү хүргэн|Шику хүргэний]] дөрвөн мянган'' # ''Баарины Укар халжа, Кудус халжагийн мянган'' # ''Сүнидийн [[Өгэлэн чэрби|Өкэлэ чэрбигийн]] мянган'' # ''Сүнитийн Тэмүдэрийн мянган'' # ''Жалайрын Мухулайн дүү Дайсуны мянган'' # ''Жажиратын Кошакул ба Жусукын мянган'' # ''Мангудын Хуйлдарын хүү Мөнх халжагийн мянган'' # ''Хархиданы [[Үеэр|Уяр ваншайн]] мянган: нийт 10,000 цэргийг захирдаг'' # ''Зөрчидийн Туган ваншайн мянган: нийт 10000 цэргийг захирдаг..."{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=400-403}} Бусад цэргийг Чингисийн эх, хөвгүүд, дүү нар болон авга '''[[Даридай отчигин|Отчигин ноён]]''' нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. [[Монголын Нууц Товчоо|'''Монголын нууц товчоонд''']] дурдсанаар Чингис хаан '''[[Тэмүгэ отчигин]], [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, ач дүү '''[[Алчидай|Алчидайд]]''' 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “[[Хишигтэн]]” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. Тэмүжин ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 турхаг, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ. Их Монгол Улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. Чингис хаан хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв. Удалгүй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол Улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа. === Төрийн байгуулалт === Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв. Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг. Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ Сэцдийн зөвлөл байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай|Мухулайг]] Го ван буюу улсын ван болгожээ, Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг|Шихихутугийг]] томилжээ. Их хаан түүнд {{Эшлэл|Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв, надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй}} гэж тушаасан байна. Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал.[[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) Үсүн Өвгөн юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. Төрийн бэхи цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй. Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд [[Додай чэрби]] мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавьяа, цэргийн удирдакх ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]],[[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хара-Хиругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг. == Чингис хааны хийсэн аян дайнууд == ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Тангудыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Сартуулыг дайлсан нь|Монголчууд Хар Хидан улсыг байлдан дагуулсан нь]]'' ==Нас нөгцсөн нь== [[Зураг:Genghis khan empire at his death.png|300px|thumb|Чингис хааныг нас барах үеийн эзэнт гүрний нутаг]] 1227 онд [[Тангуд улс|Тангуудыг]] ялсны дараа Чингис хаан нас барсан (Монголын нууц товчоонд тэмдэглэснээр), Түүний үхлийн шалтгаан нь эргэлзээ ихтэй тодорхой бус олон таамаглалууд байдаг, Зарим түүхч түүнийг биеийн ядаргаа, дайнаас авсан шарх гэмтлийн улмаас өнгөрсөн гэдэг байхад, хулан авлаж байхдаа мориноос унаснаас өвчин үгдрэхэд нөлөөлж, өнгөрсөн гэж үздэг харин үлдсэн хэсэг нь түүнийг уушгиний үрэвсэл гэх мэтийн өвчин тусаж тэр нь хүндэрч сэдэрснээр өнгөрсөн гэдэг байна, [http://en.wikipedia.hfut.cf/wiki/Galician-Volhynian_Chronicle Galician-Volhynian Chronicle]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} одоогийн Украин сударт бичсэнээр түүнийг Тангуудтай дайтаж байхдаа алагдсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Гүрбэлжингоо хатантай дэр нэгтгээд таалал төгссөн гэж бас домоглодог. Чингис хаан өнгөрөхдөө өөрийн омгийн заншлаар тэмдэггүй газар оршуулаарай гэж захисан. Түүнийг нас барсны дараа түүний биеийг нь одоогийн Хэнтий аймгийн Онон голын сав газар дахь [[Бурхан Халдун]] ууланд оршуулсан гэсэн таамаглал байдаг байна. Домогт үзсэнээр оршуулгын хамгаалагч ямар нэг хүнийг алсан ба (хааныг нас барсан гэж мэдэгдүүлэхгүйн тулд) замдаа нуухын тулд эцэст нь булшилсан гэж үздэг, Чингис хааны бунханыг түүний үхлээс олон жилийн дараа барисан боловч тэр нь түүнийг оршуулсан газар биш юм, ==Чингис хааны булшны нууц== Дэлхийн талыг байлдан дагуулсан их хааны булшийг өнөө хүртэл эрсээр байна. [[Марко Поло]] ''"Чингис хааны үр удмын их хаадыг бүгдийг нь Алтай хэмээх том ууланд нутаглуулдаг байсан. Хаан хаана ч нас барсан байсан хамаагүй дөч хоногийн дотор энэ ууланд авчирч харин шарилыг авч ирэхэд дагалдан ирсэн бүгдийн амийг сэлмээр цавчин хороож, их хааныг нөгөө ертөнцөд нь дагалдуулдаг байсан"'' гэж бичиж үлдээжээ. Чингис хааны тэнгэрт одсон он буюу 1227 оны үйл явдлыг энд тэндхийн эх сурвалжуудаас цуглуулбал нэлээн дэлгэрэнгүй дүр зураг харагдах юм. Их хааны шарилыг ачсан гашуудлын цуваа [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] (одоогийн Хятадын нутаг дээрх Хуанхэ мөрөн) хөндийгөөс хөдөлж Говийг гатлан [[Хархорум|Хархорин]] хот руу чиглэжээ. Харин замдаа их хааны үхлийн тухай цагаас нь өмнө мэдэх вий хэмээн сэрэмжилж тааралдсан бүхнийг хүйс тэмтэрч байсан гэнэ. Товлосон өдөр бөө нар цогцсыг авсанд хийжээ. Дараа нь энэ авсаа дахин дөрвөн давхар авсанд хийж улмаар [[Бурхан Халдун уул|Бурхан Халдун]] уул руу авч одсон гэнэ. Энд хааныг нутаглуулсан бөгөөд хожим хойно хэн ч түүний амар амгаланг бүү алдуулаасай гэсэндээ нутаглуулах ажилд оролцсон бүх зарц боолыг хүйс тэмтэрчээ. Он жилийн уртад Хэнтийн нурууг өвс ургамал мод бут бүрхэж яг аль уулыг Бурхан-Халдун гэж нэрлэдэг байсныг ч хэлэхэд бэрх болсон юм. Хэнтийн нурууны нэг уулыг ариун газар хэмээн нэрлэж ийшээ ойртсон хүнийг цаазаар авдаг байсан тухай эх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. 1990-ээд оноос хойш Монголын нийгэмд өөрчлөлт орж Чингис хааны шарилыг эрэх эрэл эхэлсэн байна. 1990-ээд оноос хойш япон, америкчууд монголчуудтай хамтран эрсэн боловч ямар ч үр дүнд хүрээгүй хэвээр. Гэвч эрэл хайгуул хийгчид бууж өгсөнгүй. Их хааны төрсөн нутаг болох Онон мөрний сав газарт түүний хөдөөлүүлсэн гэсэн шинэ хувилбар гарч ирэв. Домог ёсоор Чингис хааны цэргийн жанжинууд нь түүний шарилыг Дэлүүн-Болдог уулын ойр авчирж улмаар голын урсгалын гольдролыг өөрчилсөн гэнэ. Уулын болроор авс хийн их хааны цогцсыг дотор нь хийж голын ёроолд байрлуулаад дахин голын урсгалыг гольдрилд нь оруулсан аж. Мөн Оросын нэртэй эрдэмтэн [[Григорий Потанин]] Ордос дахь [[Эзэн хороо]] хэмээх газарт Чингис хааны шарилыг агуулсан гэр байсан гэсэн тэмдэглэл ч байна. Энэ газарт лам нар жил бүр Чингис хааны гэрийн гадна хүндэтгэл үзүүлж баяр хийдэг гэнэ. Харин шарил байгаа гэх гэр дотор мөнгөн завьяанд их хааны үлдэгдэл ясыг хадгалдаг аж. 1998 онд Ч.Голбоиноор ахлуулсан хэсэг буриадууд Их Монгол Улсыг үндэслэгч Чингис хааны шарилын эрэлд гарсан юм. Тэд эрлийнхээ өмнө Сэлэнгэ мөрний зүүн эргээр дамжин Чингис хаан төрсөн нутаг руугаа явж байсан гэдгийг тогтоожээ. Буриадуудын баг Хамар давааны нуруунд хүрч өндөрлөгүүдийн нэгний орой дээр овоо босгон түүнийгээ "Бурхан гал уул" гэж нэрлэсэн байна. Ойр тойрны бусад оргилуудад ч тэд нэр өгсөн байна. Өмнө нь “Бага алтан” гэдэг байсан оргилыг Хатан уул түүнээс хойд зүгт байгааг нь Хаан уул гэж нэрлэжээ. Ч.Голбоины багт аз таарсан гэж болно. Хамар давааны баруун хойд хэсэгт тэд Чингис хааны бөө нар ёслол үйлдэж их хааны сүнсэнд залбирдаг байсан овоо-газрыг олсон юм. Энэхүү овоо нь янз бүрийн чулуунаас бүтсэн дээшээгээ 15 метр, голч нь 50 метрийн хэмжээтэй пирамид хэлбэртэй байжээ. Урьд нь энэ газрыг битүү ой бүрхдэг байсан ч хэд хэдэн удаа хүчтэй түймэрт өртөн хоосорсон юм байна. Найман зууны турш монголчууд энэ газрыг Их хориг хэмээн нэрлэж энэ хэсэг газарт ан хийх газар хагалахыг хориглодог байсан юм. Эндээс Саяны нуруу алган дээр тавьсан мэт харагддаг ажээ. Дэлхийг байлдан дагуулагчийг нутаглуулахад маш тохиромжтой газар. Гэхдээ л Чингис хааны шарил хаана байгааг олсон хүн алга хэвээр байна. Ер нь Монголын ихэнх хаадын булш олдоогүй хэвээр байна. == Гэр бүл == [[Файл:GENEALOGY.jpg|thumb|[[Б. Сумъяабаатар]], Чингисийн алтан ургийн үгийн бичиг ба гэрийн үеийн бичмэл, xуудас 720, ISBN 99929-5-552-X]] === Өвөг дээдэс === * Элэнц өвөг: [[Хабул хан]] ** Өвөг эцэг: [[Бартан баатар]] ** Эмээ: [[Барга|баргуд]] овгийн '''Сунигул үжин''' *** Эцэг: [[Есүхэй|'''Есүхэй баатар''']] *** Эх: [[олхонууд]] аймгийн [[Өэлүн үжин|'''Өэлүн үжин''']] === Ах дүүс === # [[Бэгтэр]] (төрсөн он 1163): [[Сочигэл|Сочигэл хатнаас]] төрсөн # [[Хасар|Жочи Хасар]] (төрсөн он 1164) # [[Бэлгүтэй]] (төрсөн он 1164): Сочигэл хатнаас төрсөн #[[Хачиун|Хачиун алчи]] (төрсөн он 1166) # [[Отчигин|Тэмүгэ отчигин]] (төрсөн он 1168) # [[Тэмүлэн]] (төрсөн он 1171) === Хатад, татвар === Чингис хааны хатдын тоог түүхийн эх сурвалж бүрт өөр өөр бичсэн байдаг. [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] "500 орчим эхнэр ба татвар эмстэй"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=203}} гэсэн бол [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] 40 орчим{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} нэрс дурдсан байдаг. Түүхэнд тэмдэглэснээр [[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Дай Сэцэн|Дай сэцний]] охин [[Бөртэ үжин|Бөртэ]], Увас Мэргидийн Дайр усуны охин [[Хулан хатан|Хулан]], Татарын Их Чэрэний охид [[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]], Хэрэйдийн [[Жаха Хамбу|Жаха хамбугийн]] охин [[Ибага бэхи]], Найманы '''Гүрбэсү хатан''', Тангудын Чага гүнж, Алтан улсын Цигуо гүнж, Бэхирэний '''Мөгэ хатан''' (Сүүлд Өгэдэй хааны хатан болсон) зэрэг 9 их бага хатдын нэрийг онцгойлон бичигдсэн байна. Энэ дундаас '''Бөртэ үжин''' бол Чингис хааны 4 хүү, 9 охиныг төрүүлсэн гэргий, төрийн их хатан байсан. Эдгээр олон хатдаас хамгийн алдартай нь Бөртэ, Хулан, Есүй, Есүгэн гэсэн дөрвөн хатан юм. Чингис хааны дөрвөн хатан бүр тус бүртээ захирсан орд, тодорхой тооны бага хатад, татвар эмс харъяалагдан амьдарч, өөрийн гэсэн бэлчээр нутагтай байсныг Чингис хааны дөрвөн их орд гэж нэрлэж байв. Юань улсын судрын 106-р дэвтэр дэхь "Хатад, татварын илтгэл" бүлэгт Чингис хааны дөрвөн их ордонд байсан нийт 40 орчим хатад, татварын нэрийг орд бүрээр нь ялган тэмдэглэжээ. ==== Юань улсын судар дахь хатад, татвар эмс{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} ==== {{div col|colwidth=20em}} '''Нэгдүгээр орд''' # [[Хонгирад|Хонгирадын]] Дай сэцэний охин [[Бөртэ үжин|'''Бөртэ үжин''']] # Хулухун хатан (忽魯渾皇后) # Хөлигэ хатан (闊里桀皇后) # Төгс хатан (脫忽思皇后) # Тэмүлүн хатан (帖木倫皇后) # Ринчинбал хатан (亦憐真八剌皇后) # Буянхутуг (不顏渾禿皇后) # Хушэнхай татвар (忽勝海妃子) '''Хоёрдугаар орд''' # [[Мэргид|Увас мэргидийн]] Дайр Усуны охин [[Хулан хатан|'''Хулан хатан''']] # Харбажин хатан (哈兒八真皇后) # Ихиржин хатан (亦乞剌真皇后) # Тохучар хатан (脫忽茶兒皇后) # Ижин татвар (也真妃子) # Илихутуг татвар (也里忽禿妃子) # Чажин татвар (察真妃子) # Харжин татвар (哈剌真妃子) '''Гуравдугаар орд''' # [[Татар|Татарын]] Их Чэрэний охин [[Есүй|'''Есүй хатан''']] # Хулухар хатан (忽魯哈剌皇后) # Ашилун хатан (阿失倫皇后) # Турхар хатан (禿兒哈剌皇后) # Чар хатан (察兒皇后) # Ашимиши хатан (阿昔迷失皇后) # Өлзийхуту хатан (完者忽都皇后) # Лавай татвар (剌伯妃子) # Хурхудай татвар (渾魯忽歹妃子) # Хулуху татвар (忽魯灰妃子) '''Дөрөвдүгээр орд''' # Татарын Их Чэрэний охин [[Есүгэн|'''Есүгэн хатан''']] # Худахан хатан (忽答罕皇后) # Хада хатан (哈答皇后) # Үзэхүс хатан (斡者忽思皇后) # Яньли хатан (燕里皇后) # Туган татвар (禿干妃子) # Өлзий татвар (完者妃子) # Жинлян татвар (金蓮妃子) # Өлзийтэй татвар (完者台妃子) # Нулун татвар (奴倫妃子) # Мажин татвар (卯真妃子) # Суранхай татвар (鎖郎哈妃子) # Бабу бэхи (八不別及妃子) {{div col end}} === Үр хүүхэд === ==== Хөвгүүд ==== # [[Зүчи]] хан # [[Цагадай|Цагадай хан]] # [[Өгэдэй хаан]] # [[Тулуй|Тулуй ноён]] # [[Хүлгэн|Хүлгэн ноён]], Хулан хатнаас төрсөн # [[Үрүчи]], овог тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн # Журчидай, Найман аймгийн татвар эмээс төрсөн # Харачар, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0">[[Алтан товч|Лу.Алтан товч]]</ref> # Хархада, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" /> # Чахур, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" />. Харин [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] түүний нэрийг '''Жаур''' хэмээн бичихдээ [[Есүй|Есүй хатны]] хүү гэжээ.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=206}} Бага насандаа нас барсан. # Уржахан, Татар аймгаас гаралтай татвар эмээс төрсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=206}} ==== Охид ==== # [[Хожин бэхи]] # [[Сэцэйхэн бэхи]] # [[Алага Бэхи]] # [[Түмэлүн бэхи]] # [[Алталун]], [[Бөртэ үжин]]гээс төрсөн. Олхонудын Тачу хүргэнд өгсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=205}} # [[Алалтун бэхи]], нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=205}} # Толай # Ючибай гүнж, Лу.Алтан товчид Есүй хатнаас төрсөн гэжээ. ==Урлагийн бүтээлд== ===Баримтат кино=== ===Уран сайхны кино=== Монголын түүхийн талаар хийгдсэн бүх гадаад кино монголын түүхийг үнэн бодитойгоор дүрслэлгүйгээр маш их гуйвуулж хийгдсэн байдаг. Жишээ нь монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг буруу хийх, тухайн үеийн монгол соёл, зан заншилд байгаагүй зүйлийг дүрслэх г. м. *''[[Genghis Khan (1950 Filipino Film)|Genghis Khan]]'', 1950 онд Филлипин улсад хийгдсэн. Кино найруулагч Мануель Конде. *''Changez Khan'', 1957 онд Энэтхэг улсад бүтээсэн. Гол дүрд [[Кедар Капуур]] *''Changez Khan'', 1958 онд Пакистан услад хийсэн. *''[[The Conqueror (film)|The Conqueror]]'', 1956 онд бүтээсэн. Тэмүүжингийн дүрд Жон Уайнэ, Бөртэ хатны дүрд Сюзань Хэйвард тоглосон. *''[[Genghis Khan (1965 film)]]'' гол дүрд Омар Шариф. *''[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]]'' 4 ангит киног Балжинням гуай найруулсан. 1990 онд хийгдсэн. Гол дүрд [[Агваанцэрэнгийн Энхтайван]]. *''[[Genghis Khan (1992 film)]]'' дүрүүдэд [[Ричард Тайсон]], [[Charlton Heston|Чарлтон Хэстон]], Пат Морита нар тоглосон. *''[[Genghis Khan - A Proud Son Of Heaven (1998 film)]]'', Монгол хэлээр хийгдсэн. Англи хадмалтай гарч байсан. *''[[Их төрийн голомт]]'', 2006 оны монгол кино *''[[Тэнгэрийн андгай]]'', Монголын кино *''[[Genghis Khan: To the Ends of the Earth and Sea]]'', Монгол-Японы хамтарсан "Хөх чонийн үр сад" төслийн дагуу 2007 онд хийгдсэн. *''[[Монгол (кино)|Монгол]]'', оросын найруулагч [[Сергей Бодров (ахмад)|Сергей Бодровын]] 2007 онд хийсэн уг кино нь Академи Авардсын Шилдэг гадаад хэл дээрх кино шагналд өрсөлдөж байсан. *''[[Үхэж үл болно – Чингис хаан]]'', Найруулагч [[Лхагвын Эрдэнэбулган]], гол дүрд [[Цэгмидийн Төмөрбаатар]] тоглосон. *''By the Will of Genghis Khan'', 2009 онд Орос улсад хийгдсэн. ====Телевизийн олон ангит кинонууд ==== * ''[[Genghis Khan (TVB)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Television Broadcasts Limited|TVB]] сувгаас хийсэн цуврал. Гол дүрд Алекс Ман тоглосон. * ''[[Genghis Khan (ATV)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Asia Television|ATV]] сувгийн цуврал. Уг киноны гол дүрд Тони Лю. * ''[[Genghis Khan (2004 TV series)|Genghis Khan]]'', 2004 оны Өвөр Монгол, Хятадын кино. Уг кино хятад төвийн үзлээр хийгдсэн байна. Монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг алдаатай дүрсэлжээ. Гол дүрд [[Батдоржийн Баасан]] тоглосон. ==Мөн үзэх== * [[Монголын түүх]] ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Genghis Khan|Чингис хаан}} * [http://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm mongolian-art.de:] ''Монголын нууц товчоо'', хандсан 2016-10-18 *[https://web.archive.org/web/20161009134434/http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%81+%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD mongol.undesten.mn:] Монгол үндэстний цахим нэвтэрхий толь: ''Чингис хаан'', хандсан 2016-10-18 * [http://www.layline.de/geschichte/Dschingis_0.html layline.de:] ''Монголын нууц товчоо'' (герман хэл дээр бүрэн эхээрээ), хандсан 2016-10-18 * [http://steppeasia.pagesperso-orange.fr/genealogie_gengis_khan.htm „Les conquêtes génétiques de Genghis Khan“] (франц хэлээр) * [http://leeet.net/lib/books/chingishan_pokoritel_vselennoi/ Чингисхан - покоритель Вселенной] * [http://www.rulit.net/books/chingishan-pokoritel-vselennoj-read-213129-1.html Чингисхан - покоритель Вселенной] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон ХХК |year=2003 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=95 |language=mn |ref={{harvid|МУ-ын ШУА|2003}}}} * {{Cite book |last=Surenkhorloo |first=Ts |title=Рашид ад-Дин. Судрын чуулган: Нэгдүгээр боть |year=2002 |volume=1 |location=Улаанбаатар |language=mn}} * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan Shi |publisher=Zhonghua shuju |year=1976 |chapter= |location=Beijing |language=zh}} * {{Cite book |last=Farale |first=Dominique |title=De Gengis Khan à Qoubilaï Khan |publisher=Economica |location=Paris |year=2003 |isbn=2-7178-4537-2}} * {{Cite book |last=Hambis |first=Louis |title='Gengis Khan (= ''Que sais-je ?'' Band 1524) |publisher=Presses universitaires de France |location=Paris |year=1973}} * {{Cite journal |last=Koller |first=Christian |title=Ein Feldherr als Identitätsstifter? Zum Vergangenheitskult in der postkommunistischen Mongolei |journal=Arbeitskreis Militärgeschichte. Newsletter |year=2008 |url= |pages=8-10 |volume=Jahrgang 31, Nr. 2}} * {{Cite book |last=Leicht |first=Hans |title=Dschingis Khan. Sonderausgabe.: Eroberer. Stammesfürst. Vordenker |publisher=Patmos |location=Düsseldorf |year=2002 |ISBN=3-491-96050-9}} * {{Cite book |last=Franklin |first=Mackenzie |title=Dschingis Khan |publisher=Scherz, Habel |location=Bern/ München, Darmstadt |year=1977 |ISBN=3-87179-179-2}} * {{Cite book |last=Neumann-Hoditz |first=Reinhold |title=Dschingis Khan |publisher=Rowohlt |location=Reinbek |year=1985 |isbn=3-499-50345-X}} * {{Cite book |last=Ratchnevsky |first=Paul |title=Genghis Khan – His Life and Legacy |publisher=Blackwell Publishers |location=Oxford |year=1993 |isbn=0-631-18949-1}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Gengis Khan et l’Empire Mongol |publisher=Gallimard |location=Paris |year=2002 |isbn=2-07-076556-3}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Histoire de l’Empire Mongol |publisher=Fayard |location=Paris |year=1993 |isbn=978-2-213-03164-4}} * {{Cite book |last=Vladimirtsov |first=Boris Yakovlevich |title=The life of Chingis-Khan |publisher=Reissued, Blom |year=1930 |location=New York}} * {{Cite book |last=Weatherford |first=Jack |title=Genghis Khan and the Making of the Modern World |publisher=Three Rivers Press |location=New York |year=2004 |isbn=0-609-80964-4}} * {{Cite book |last=Gudrun |first=Ziegler |title=Alexander Hogh: ''Die Mongolen, im Reich des Dschingis Khan'' |publisher=Theiss |location=Stuttgart |year=2005 |isbn=3-8062-1940-0}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=Чингисийн алтан ургийн угийн бичиг ба гэрийн уеийн бичмэл |pages=720 |year=2002 |isbn=99929-5-552-X}} * {{Cite book |last=Nyamaa |first=L |title=HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, Монголчуудын түүх Плано Карпини |year=2006 |isbn=99929-2-214-1}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first= Baldandorj |title=Монголын нууц товчооны хэлбэр судлал |year=1997}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧООH иж судалгаа |year=2020 |isbn=978-9919-23-665-6}} * {{Cite book |last=Dashtseden |first=T |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=Битпресс ХХК |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |language=латин галиг}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Есүхэй баатар]] |он =1189-1206 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Хамаг Монголын ханлиг|Хамаг Монголын хан]] |дараа =Их Монгол Улсыг байгуулсан. }} {{Залгамжлал |өмнө =байхгүй |он =1206-1227 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын Их Хаан]]<br />Үндэслэгч |дараа =[[Өгэдэй хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Чингис хаан| ]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Монголын хаан]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Хиад боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1162 онд төрсөн]] [[Ангилал:1227 онд өнгөрсөн]] oxoppi8sm7w80mgi3566d4hq4qzmnkf 0 4349 863259 862740 2026-07-26T13:00:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863259 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] etxot2rtwd4kpd5y0or0w9x4515hpb5 0 6117 863570 815332 2026-07-26T22:59:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863570 wikitext text/x-wiki '''Химийн элементийн үелэх систем''' (мөн '''Менделеевийн үелэх систем''' гэж нэрэлдэг) гэдэг нь орчин үед мэдэгдэж буй [[химийн элемент|химийн элементүүдийн]] жагсаалт юм. Үелэх системд химийн элементүүд нь өөрсдийн [[атомын дугаар|атомын дугаарын]] дарааллаараа (багаас их рүү) байрлана. Химийн элементүүдийг үелэх системд [[Үелэх системийн үе|''Үе'']] болон [[Үелэх системийн бүлэг|''Бүлгүүдэд'']] хуваана. Үелэх системийн мөрийн дагуу, 7 ''үе'' байх ба эхний үед (үе 1) зөвхөн [[Устөрөгч]], [[Гели]] гэсэн 2 элемент, 2 ба 3-р үе тус бүр 8 элемент агуулна. Бусад үеүүд харьцангуй олон [[химийн элемент]]үүдийг агуулна. Үелэх системийн баганыг ''бүлэг'' гэж нэрлэх ба стандарт үелэх системд нийтдээ 18 бүлэг ялгана. Нэг бүлэгт багтах химийн элементүүдийн [[электрон байгуулалт]] нь төстэй байх учир химийн шинж чанар нь ойролцоо байна. Жишээлбэл, 18-р бүлгийн элементүүдийг [[инерт хий|инерт хийнүүд]] гэж нэрлэх ба эдгээр нь өөр элементүүдтэй урвалд ордоггүй. Үелэх системийг [[Орос]]ын химич [[Дмитрий Менделеев]] (1834-1907) 1869 онд нээж гаргасан ажээ. Анх Химийн үелэх системийг 1869 оны 3-р сарын 26-27-нд Менделеевын "Химийн үндэс" «Основы Химии» (ч. 1, вып. 2) номонд хэвлэгдсэн байна. Дараа нь Менделеев орон нутгаар аялж явахдаа агуу юм нээснээ мэдэрч энэхүү Үелэх системийг "Нийгмийн ашиг тус" «Общественная польза» хэвлэх үйлдвэрт бусад химичдэд тусгайлан илгээхээр 3-р сарын 29-нд хэвлүүлжээ. Албан ёсоор 1969 оны 4-р сарын 17-д германы Лайпциг хотын "Практик химийн сэтгүүл" «''Journal für Praktische Chemie''» -д хэвлэгдэж олон нийтийн хүртээл болжээ. == Стандарт үелэх систем == {|style="width: 80%" |- |[[Үелэх системийн бүлэг|'''Бүлэг'''&nbsp;→]] |'''1''' |'''2''' |'''3''' |'''4''' |'''5''' |'''6''' |'''7''' |'''8''' |'''9''' |'''10''' |'''11''' |'''12''' |'''13''' |'''14''' |'''15''' |'''16''' |'''17''' |'''18''' |- |[[Үелэх системийн үе|'''Үе'''&nbsp;↓]] | colspan="20" |<br /> |- |'''1''' | style="text-align:center;background-color:#a0ffa0;color:blue;border:1px solid black;" |1<br />[[устөрөгч|H]] | colspan="16" |<br /> | style="text-align:center;background-color:#c0ffff;color:blue;border:1px solid black;" |2<br />[[Гели|He]] |- |'''2''' | style="text-align:center;background-color:#ff6666;color:black;border:1px solid black;" |3<br />[[Лити|Li]] | style="text-align:center;background-color:#ffdead;color:black;border:1px solid black;" |4<br />[[Берилли|Be]] | colspan="10" |<br /> | style="text-align:center;background-color:#cccc98;color:black;border:1px solid black;" |5<br />[[Бор (химийн элемент)|B]] | style="text-align:center;background-color:#a0ffa0;color:black;border:1px solid black;" |6<br />[[Нүүрстөрөгч|C]] | style="text-align:center;background-color:#a0ffa0;color:blue;border:1px solid black;" |7<br />[[Азот|N]] | style="text-align:center;background-color:#a0ffa0;color:blue;border:1px solid black;" |8<br />[[Хүчилтөрөгч|O]] | style="text-align:center;background-color:#ffff99;color:blue;border:1px solid black;" |9<br />[[Фтор|F]] | style="text-align:center;background-color:#c0ffff;color:blue;border:1px solid black;" |10<br />[[Неон|Ne]] |- |'''3''' | style="text-align:center;background-color:#ff6666;color:black;border:1px solid black;" |11<br />[[Натри|Na]] | style="text-align:center;background-color:#ffdead;color:black;border:1px solid black;" |12<br />[[Магни|Mg]] | colspan="10" |<br /> | style="text-align:center;background-color:#cccccc;color:black;border:1px solid black;" |13<br />[[Хөнгөн цагаан|Al]] | style="text-align:center;background-color:#cccc99;color:black;border:1px solid black;" |14<br />[[Цахиур|Si]] | style="text-align:center;background-color:#a0ffa0;color:black;border:1px solid black;" |15<br />[[Фосфор (химийн элемент)|P]] | style="text-align:center;background-color:#a0ffa0;color:black;border:1px solid black;" |16<br />[[Хүхэр|S]] | style="text-align:center;background-color:#ffff99;color:blue;border:1px solid black;" |17<br />[[Хлор|Cl]] | style="text-align:center;background-color:#c0ffff;color:blue;border:1px solid black;" |18<br />[[Аргон|Ar]] |- |'''4''' | style="text-align:center;background-color:#ff6666;color:black;border:1px solid black;" |19<br />[[Кали|K]] | style="text-align:center;background-color:#ffdead;color:black;border:1px solid black;" |20<br />[[Кальци|Ca]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |21<br />[[Сканди|Sc]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |22<br />[[Титан|Ti]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |23<br />[[Ванади|V]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |24<br />[[Хром|Cr]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |25<br />[[Манган|Mn]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |26<br />[[Төмөр (химийн элемент)|Fe]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |27<br />[[Кобальт|Co]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |28<br />[[Никель|Ni]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |29<br />[[Зэс|Cu]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |30<br />[[Цайр|Zn]] | style="text-align:center;background-color:#cccccc;color:black;border:1px solid black;" |31<br />[[Галли|Ga]] | style="text-align:center;background-color:#cccc99;color:black;border:1px solid black;" |32<br />[[Германи|Ge]] | style="text-align:center;background-color:#cccc99;color:black;border:1px solid black;" |33<br />[[Хүнцэл|As]] | style="text-align:center;background-color:#a0ffa0;color:black;border:1px solid black;" |34<br />[[Селени|Se]] | style="text-align:center;background-color:#ffff99;color:green;border:1px solid black;" |35<br />[[Бром|Br]] | style="text-align:center;background-color:#c0ffff;color:blue;border:1px solid black;" |36<br />[[Криптон|Kr]] |- |'''5''' | style="text-align:center;background-color:#ff6666;color:black;border:1px solid black;" |37<br />[[Рубиди|Rb]] | style="text-align:center;background-color:#ffdead;color:black;border:1px solid black;" |38<br />[[Стронци|Sr]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |39<br />[[Иттри|Y]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |40<br />[[Циркони|Zr]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |41<br />[[Ниоби|Nb]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |42<br />[[Молибден|Mo]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px dashed black;" |43<br />[[Технеци|Tc]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |44<br />[[Рутени|Ru]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |45<br />[[Роди|Rh]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |46<br />[[Паллади|Pd]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |47<br />[[Мөнгө (химийн элемент)|Ag]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |48<br />[[Кадми|Cd]] | style="text-align:center;background-color:#cccccc;color:black;border:1px solid black;" |49<br />[[Инди|In]] | style="text-align:center;background-color:#cccccc;color:black;border:1px solid black;" |50<br />[[Цагаан тугалга|Sn]] | style="text-align:center;background-color:#cccc99;color:black;border:1px solid black;" |51<br />[[Сурьма|Sb]] | style="text-align:center;background-color:#cccc99;color:black;border:1px solid black;" |52<br />[[Теллур|Te]] | style="text-align:center;background-color:#ffff99;color:black;border:1px solid black;" |53<br />[[Иод|I]] | style="text-align:center;background-color:#c0ffff;color:blue;border:1px solid black;" |54<br />[[Ксенон|Xe]] |- |'''6''' | style="text-align:center;background-color:#ff6666;color:black;border:1px solid black;" |55<br />[[Цези|Cs]] | style="text-align:center;background-color:#ffdead;color:black;border:1px solid black;" |56<br />[[Бари|Ba]] | style="vertical-align: top; text-align:center;background-color:#ffbfff;1px;" |*<br /> | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |72<br />[[Гафни|Hf]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |73<br />[[Тантал|Ta]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |74<br />[[Вольфрам|W]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |75<br />[[Рени|Re]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |76<br />[[Осми|Os]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |77<br />[[Ириди|Ir]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;" |78<br />[[Цагаан алт|Pt]] <td style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px solid black;">79<br />[[Алт|Au]]</td> | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:green;border:1px solid black;" |80<br />[[Мөнгөн ус|Hg]] | style="text-align:center;background-color:#cccccc;color:black;border:1px solid black;" |81<br />[[Талли|Tl]] | style="text-align:center;background-color:#cccccc;color:black;border:1px solid black;" |82<br />[[Хар тугалга|Pb]] | style="text-align:center;background-color:#cccccc;color:black;border:1px dashed black;" |83<br />[[Висмут|Bi]] | style="text-align:center;background-color:#cccc99;color:black;border:1px dashed black;" |84<br />[[Полони|Po]] | style="text-align:center;background-color:#ffff99;color:black;border:1px dashed black;" |85<br />[[Астат|At]] | style="text-align:center;background-color:#c0ffff;color:blue;border:1px dashed black;" |86<br />[[Радон|Rn]] |- |'''7''' | style="text-align:center;background-color:#ff6666;color:black;border:1px dashed black;" |87<br />&nbsp;[[Франци|Fr]] | style="text-align:center;background-color:#ffdead;color:black;border:1px dashed black;" |88<br />[[Ради|Ra]] | style="vertical-align: top; text-align:center;background-color:#ff99cc;1px;" |**<br /> | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px dotted black;" |104<br />[[Резерфорди|Rf]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px dotted black;" |105<br />[[Дубни|Db]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px dotted black;" |106<br />[[Сиборги|Sg]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px dotted black;" |107<br />[[Бори|Bh]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px dotted black;" |108<br />[[Хасси|Hs]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px dotted black;" |109<br />[[Мейтнери|Mt]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px dotted black;" |110<br />[[Дармштадти|Ds]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:black;border:1px dotted black;" |111<br />[[Рентгени|Rg]] | style="text-align:center;background-color:#ffc0c0;color:green;border:1px dotted black;" |112<br />[[Унунби|Cn]] | style="text-align:center;background-color:#cccccc;color:black;border:1px dotted black;" |113<br />[[Нихони|Nh]] | style="text-align:center;background-color:#cccccc;color:black;border:1px dotted black;" |114<br />[[Флерови|Fl]] | style="text-align:center;background-color:#cccccc;color:black;border:1px dotted black;" |115<br />[[Москови|Mc]] | style="text-align:center;background-color:#cccccc;color:black;border:1px dotted black;" |116<br />[[Ливермори|Lv]] | style="text-align:center;background-color:#ffff99;color:black;border:1px dotted black;" |117<br />[[Теннессин|Ts]] | style="text-align:center;background-color:#c0ffff;color:blue;border:1px dotted black;" |118<br />[[Оганесон|Og]] | |- |'''8''' | style="text-align:center;background-color:#ff6666;color:#cccccc;" |119<br />[[Унуненни|Uue]] | style="text-align:center;background-color:#ffdead;color:#cccccc;" |120<br />[[Унбинилли|Ubn]] | style="vertical-align: top; text-align:center;background-color:#A6E7FF;1px;" |*<br /> | style="text-align:center;background-color:#FFB6C1;color:#cccccc;" |156<br />[[Гүнзгийрүүлсэн үелэх систем|Uph]] | style="text-align:center;background-color:#FFB6C1;color:#cccccc;" |157<br />[[Гүнзгийрүүлсэн үелэх систем|Ups]] | style="text-align:center;background-color:#FFB6C1;color:#cccccc;" |158<br />[[Гүнзгийрүүлсэн үелэх систем|Upo]] | style="text-align:center;background-color:#FFB6C1;color:#cccccc;" |159<br />[[Гүнзгийрүүлсэн үелэх систем|Upe]] | style="text-align:center;background-color:#FFB6C1;color:#cccccc;" |160<br />[[Гүнзгийрүүлсэн үелэх систем|Uhn]] | style="text-align:center;background-color:#FFB6C1;color:#cccccc;" |161<br />[[Гүнзгийрүүлсэн үелэх систем|Uhu]] | style="text-align:center;background-color:#FFB6C1;color:#cccccc;" |162<br />[[Гүнзгийрүүлсэн үелэх систем|Uhb]] | style="text-align:center;background-color:#FFB6C1;color:#cccccc;" |163<br />[[Гүнзгийрүүлсэн үелэх систем|Uht]] | style="text-align:center;background-color:#FFB6C1;color:#cccccc;" |164<br />[[Гүнзгийрүүлсэн үелэх систем|Uhq]] | | | |- | colspan="21" |<br /> |- | colspan="4" style="text-align:right" |* '''[[Лантаноид]]ууд''' | style="text-align:center;background-color:#ffbfff;color:black;border:1px solid black;" |57<br />[[Лантан|La]] | style="text-align:center;background-color:#ffbfff;color:black;border:1px solid black;" |58<br />[[Цери|Ce]] | style="text-align:center;background-color:#ffbfff;color:black;border:1px solid black;" |59<br />[[Празеодим|Pr]] | style="text-align:center;background-color:#ffbfff;color:black;border:1px solid black;" |60<br />[[Неодим|Nd]] | style="text-align:center;background-color:#ffbfff;color:black;border:1px dashed black;" |61<br />[[Промети|Pm]] | style="text-align:center;background-color:#ffbfff;color:black;border:1px solid black;" |62<br />[[Самари|Sm]] | style="text-align:center;background-color:#ffbfff;color:black;border:1px solid black;" |63<br />[[Европи|Eu]] | style="text-align:center;background-color:#ffbfff;color:black;border:1px solid black;" |64<br />[[Гадолини|Gd]] | style="text-align:center;background-color:#ffbfff;color:black;border:1px solid black;" |65<br />[[Терби|Tb]] | style="text-align:center;background-color:#ffbfff;color:black;border:1px solid black;" |66<br />[[Диспрози|Dy]] | style="text-align:center;background-color:#ffbfff;color:black;border:1px solid black;" |67<br />[[Гольми|Ho]] | style="text-align:center;background-color:#ffbfff;color:black;border:1px solid black;" |68<br />[[Эрби|Er]] | style="text-align:center;background-color:#ffbfff;color:black;border:1px solid black;" |69<br />[[Тули|Tm]] | style="text-align:center;background-color:#ffbfff;color:black;border:1px solid black;" |70<br />[[Иттерби|Yb]] | style="text-align:center;background-color:#ffbfff;color:black;border:1px solid black;" |71<br />[[Лютеци|Lu]] |- | colspan="4" style="text-align:right" |** '''[[Актиноид]]ууд''' | style="text-align:center;background-color:#ff99cc;color:black;border:1px dashed black;" |89<br />[[Актини|Ac]] | style="text-align:center;background-color:#ff99cc;color:black;border:1px dashed black;" |90<br />[[Тори|Th]] | style="text-align:center;background-color:#ff99cc;color:black;border:1px dashed black;" |91<br />[[Протактини|Pa]] | style="text-align:center;background-color:#ff99cc;color:black;border:1px dashed black;" |92<br />[[Уран (химийн элемент)|U]] | style="text-align:center;background-color:#ff99cc;color:black;border:1px dashed black;" |93<br />[[Нептуни|Np]] | style="text-align:center;background-color:#ff99cc;color:black;border:1px dashed black;" |94<br />[[Плутони|Pu]] | style="text-align:center;background-color:#ff99cc;color:black;border:1px dotted black;" |95<br />[[Америци|Am]] | style="text-align:center;background-color:#ff99cc;color:black;border:1px dotted black;" |96<br />[[Кюри|Cm]] | style="text-align:center;background-color:#ff99cc;color:black;border:1px dotted black;" |97<br />[[Беркли|Bk]] | style="text-align:center;background-color:#ff99cc;color:black;border:1px dotted black;" |98<br />[[Калифорни (химийн элемент)|Cf]] | style="text-align:center;background-color:#ff99cc;color:black;border:1px dotted black;" |99<br />[[Эйнштейни|Es]] | style="text-align:center;background-color:#ff99cc;color:black;border:1px dotted black;" |100<br />[[Ферми|Fm]] | style="text-align:center;background-color:#ff99cc;color:black;border:1px dotted black;" |101<br />[[Менделеви|Md]] | style="text-align:center;background-color:#ff99cc;color:black;border:1px dotted black;" |102<br />[[Нобели|No]] | style="text-align:center;background-color:#ff99cc;color:black;border:1px dotted black;" |103<br />[[Лоуренси|Lr]] |} Улаан өнгөөр [[шүлтийн металл]] Улбар шар өнгөөр [[газрын шүлтийн металл]] Ягаан-улаан өнгөөр [[шилжилтийн металл]]ууд Саарал өнгөөр бусад [[Металл|металл]]<nowiki/>ууд Бор өнгөөр [[Металлоид|металлоидууд]] Ногоон өнгөөр бусад [[Металл биш элемент|металл биш]]үүд Шар өнгөөр [[галоген]]ууд Цэнхэр өнгөөр [[инерт хий]]<nowiki/>нүүд Бүдэг ягаан өнгөөр [[лантаноид]]<nowiki/>ууд Тод ягаан өнгөөр [[актиноид]]<nowiki/>ууд Жирийн нөхцөл (стандарт температур, даралт) дэх төлвийг [[атомын дугаар]]ын өнгөөр илэрхийлэв: * <span style="color:blue;">Хөх</span> өнгөөр [[хий]] * <span style="color:green;">Ногоон</span> өнгөөр [[шингэн]] * <span style="color:black;">Хар</span> өнгөөр [[хатуу]] [[Бодисийн төлөв|төлвийг]] тэмдэглэв. [[Изотопи#Тогтворгүй изотопи|Цацраг идэвхит шинж]] * <div style="border:solid 1px black;padding:1px;">Үргэлжилсэн шугамаар хүрээлэгдсэн элементүүд тогтвортой изотопитой</div> * <div style="border:dashed 1px black;padding:1px;">Тасархай шугамаар хүрээлэгдсэн элементүүд байгальд тааралддаг цацраг идэвхит изотопитой</div> * <div style="border:dotted 1px black;padding:1px;">Цэгээр хүрээлэгдсэн элементүүд байгальд тааралдахгүй ([[Синтетик элемент|Синтетик элементүүд]])</div> * <div style="border:none;padding:1px;">Хүрээгүй элементүүдийн хагас задралын хугацаа хэт богино тул одоогоор нээгдээгүй байна</div> == Мөн үзэх == * [[Химийн элемент]] * [[Үелэх системийн бүлэг]] * [[Үелэх системийн үе]] == Гадаад холбоос == * [http://www.periodic-table.com/ Periodic Table of the Elements - displays basic properties] * [https://web.archive.org/web/20040830074718/http://chemlab.pc.maricopa.edu/periodic/periodic.html The Pictorial Periodic Table] * [https://web.archive.org/web/20080509100205/http://www.webelements.com/webelements/scholar/index.html WebElements Periodic table] [[Ангилал:Үелэх систем| ]] [[Ангилал:Дмитрий Иванович Менделеев]] {{Isotope-stub}} b4cku9wzwcylqpyv1df8bg0qattul5g 0 6386 863273 862743 2026-07-26T13:24:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863273 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b 0 6394 863561 831904 2026-07-26T20:33:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863561 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цайр}} '''Цайр''' нь '''Zn''' [[химийн тэмдэг]], 30 [[атомын дугаар]] бүхий [[химийн элемент]]. == Шинж чанар == Цайр нь идэвхтэй металл ба хүчлийн уусмалаас устөрөгчийг түрж гаргана. Мөн түүнчлэн идэвхи муутай металлыг давсны уусмалаас нь түрнэ. Zn+CuSO₄=Cu+ZnSO₄ Мөнгөлөг цагаан өнгөтэй 420 хэмд хайлж 906 хэмд буцалдаг. Агаарт [[цайрын исэл]] үүсгэнэ. Энэ нь түүнийг цаашид исэлдхээс хамгаална. Цайрын нимгэн давхаргыг теловизорын нүүр, рентген хоолойнууд дээр түрхдэг. Энэ нь зэврэлтээс хамгаалдаг байна. Мөн насанд хүрсэн хүний биед 2,3 гр цайр агуулагддаг ба энэ нь эсэд энергийн солилцоог зохицуулдаг 300 гаруй ферментийн найрлагад оролцдог. == Түүх == Эртний металлургичид эрдэс галмей (смитсонит ZnCO₃)-ийг зэс, нүүрстэй халаахад өнгөөрөө алтыг санагдуулам хэсэг үүснэ. (Үүнээс үүдэн зэс, цайрын хайлшийг гууль гэж нэрлэх болжээ.) Эрт үеэс мэдэгдэж байсан 7-н металлын тоонд цайр ордоггүй. Учир нь түүнийг цэвэр байдалтайгаар гарган авах боломжгүй байсан. Галмейг зэсгүйгээр нүүрстэй шатаахад цагаан нунтаг ZnO нь агаарт хүчилтөрөгчтэй харилцан үйлчлэлцэх явцад Цайр үүсч байжээ. Хүмүүс шинэ эриний эхэнд л цайрыг халааж үүссэн уурыг шавар саванд хөргөн шингэн болгодог. Энэ үед технологи нэлээн нарийн төвөгтэй байлаа. Химийн утга учрыг хүмүүс сайн мэдээгүй учир Х зуун гэхэд цайрыг бэлтгэх нь нууц хэвээр үлджээ. Олон зуун жилийн дараа цайрын тухай дахин дурсах болсон. Алхимич Андрэйс Либавий цайрыг эртний 7-н металлд нэгдсэн 8 дахь металл гэж нэрлэсэн. “Цинк” гэдэг нэрийг Парацельс оноосон. Цайрыг хайлуулах талаар Георг Агрикол өөрийн бүтээл болох “Уулын ажил ба металлург” номондоо бичсэн. Гэвч энэ металлыг анх 1743 онд Англид анх үйлдвэрлэлд ашигласан. Тэр үеэс хойш цайрыг ялгах аргад зарчмын өөрчлөлт гараагүй. Цайр агуулсан хүдрийг шатааж үүссэн оксидыг битүү саванд нүүрстэй халаах ба үүссэн цайрын уурыг шингэн болгоно. Орчин үед цайрыг цайрын хүдрийг хүхрийн хүчлээр үйлчлүүлэхэд үүссэн цайрын сульфатын уусмалыг электролизоор гарган авдаг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Zinc|Цайр}} * [http://ods.od.nih.gov/factsheets/zinc/ Zinc Fact Sheet] * [https://web.archive.org/web/20240228095412/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Zn/key.html Цайр «Webelements» цахим хуудаст] == Эшлэл == <references /> {{Зай авах}} {{Үелэх системийн холбоос мөр}} [[Ангилал:4-р үеийн элемент]] [[Ангилал:Цайр| ]] [[Ангилал:Гексагональ талст систем]] [[Ангилал:Коэнзим]] [[Ангилал:Металл бэлдэц]] [[Ангилал:Цахилгаан хими]] [[Ангилал:Цахилгаан техникийн материал]] [[Ангилал:Эрдсийн ангиллын элемент]] [[Ангилал:Эрдэс]] f1dlxtdsqz5h2pa70i631bs2aozo3i6 0 6430 863559 832372 2026-07-26T19:14:45Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863559 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хар тугалга}} '''Хар тугалга''' нь ([[Латин хэл|латинаар]]: ''plumbum'') [[Үелэх систем|химийн элементийн үелэх системд]] '''Pb''' гэж тэмдэглэгддэг, [[атомын дугаар]] нь 82 болох [[химийн элемент]] юм. Зөөлөн, [[хувийн жин]] ихтэй, хортой [[хүнд металл]] болно. Байгаль дээр [[исэл]], [[сульфид|cульфид]] байдлаар тохиолдоно. Хар тугалга нь [[уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг [[Цацраг идэвхт задрал|цацраг идэвхт элементүүдийн задралын]] эцсийн бүтээгдэхүүн юм. Хар тугалга нь газрын гадаргын массын 1.6*10³%-г эзэлдэг. Байгаль дээр дан байдлаар тохиолдох нь маш ховор боловч 80 орчим эрдсийн найрлагад ордог. Ихэнх тохиолдолд сульфид хэлбэрээр тохиолдоно.<!-- Саарал өнгийн гялтганасан энэ эрдсийг [[галенит]] буюу хар тугалганы гялтгана гэж нэрэлдэг. 327,4°С хайлж 2725°С буцалдаг 11,24г/см³ нягттай.--> Хар тугалга хутгаар хэрчигддэг, хумсаар мөр гардаг. Зөөлөн давтамхай шинж чанартай. Хар тугалгаар хийсэн эдлэл бүүдгэр өнгөтэй байдаг. [[Давсны хүчил|Давсны]] ба [[хүхрийн хүчил]] бараг үйлчилдэггүй. +2 ба +4 исэлдлийн зэрэг үзүүлнэ. +2 исэлдлийн зэрэгтэй илүү тогтвортой. Амархан хайлдаг, боловсруулахад хялбар дөхөм учраас өргөн хэрэглэдэг. Хар тугалгаар аккумуляторын тугалган дугтуй, химийн үйлдвэрийн хүчилд тэсвэртэй тугалган аппарат хэрэгсэлд хэрэглэнэ. Хар тугалганы нэгдлүүд бусад хүнд [[металл]]ын адил хортой боловч зарим нэг нэгдлийг эм болгон ашигладаг. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commons|Lead|Хар тугалга}} * [https://web.archive.org/web/20110606081325/http://www.atsdr.cdc.gov/csem/lead/ Case Studies in Environmental Medicine - Lead Toxicity] * [https://web.archive.org/web/19991005234440/http://www.atsdr.cdc.gov/tfacts13.html ToxFAQs™: Lead] * [http://www.npi.gov.au/database/substance-info/profiles/50.html National Pollutant Inventory - Lead and compounds fact sheet] * [https://web.archive.org/web/20071204012522/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Pb/index.html WebElements.com - Lead] * [http://www.lead.org.au/ The Lead Education and Abatement Design Group (Australia)] * [https://web.archive.org/web/20071221154335/http://www.ilzsg.org/ilzsgframe.htm International Lead & Zinc Study Group] * [https://web.archive.org/web/20071221034249/http://www.ilmc.org/about.html International Lead Management Center] == Эшлэл == <references /> {{Зай авах}} {{Үелэх системийн холбоос мөр}} [[Ангилал:6-р үеийн элемент]] [[Ангилал:Кубын талст систем]] [[Ангилал:Эрдэс]] [[Ангилал:Эрдсийн ангиллын элемент]] [[Ангилал:Хар тугалга| ]] feithdv9u6ttypimkoi7xq1cr5ctu2j 0 6496 863545 822441 2026-07-26T16:53:45Z ~2026-41785-42 106298 /* */ 863545 wikitext text/x-wiki Чонос – энэ овог бол Монголын хамгийн эртний хоёр овгийн нэг юм. Энэ нь Рашид-ад-Диний "Судрын чуулганд" тэмдэглэгдсэн бөгөөд тэр цагт монголын угсаатны хямрал тэмцэлдээн үүсч байхад монголд байсан овог юм. Одоогоор энэ овгийнхон [[Монгол Улс|Монгол улс]], Оросын холбооны улс (Халимаг, Буриад, Эрхүү муж) зэрэг улсуудад тархан суурьшсан байдаг. Ийм овогтны онгон шүтээн нь чоно байснаас чонос гэдэг овог үүсчээ. Буриадад чино, Халимагийн бага Дөрвөдөд чинос, халхын дотор чонос мөн чонод чоно 7 чоноохон гэж нэртэй энэ овгийнхны эртний шүтээн нь чоно буюу хээрийн бөрт, тэнгэрийн нохой байв гэж эрдэмтэд тайлбарлажээ. == Түүх == [[Файл:Canis lupus lupus qtl1.jpg|thumbnail|Чоно]] Чонос (мөн чинос, шонос, шинос, шонод, чоно, чоноохон, чонод,) гэдэг үг нь олон дуудлагатай бөгөөд үндэс нь “чоно” юм. Түүхээс үзвэл энэ овог нь Чингис хаанд ирж нэгдсэн эхний овгуудын нэг юм. Эрдэмтэдийн үзэж байгаагаар энэ овог нь Монгол овог мөн бөгөөд уг гарлыг нь хөөж үзвэл эртний “Ашин” гэх овгоос гаралтай ба Чингис хааны Боржигон овгийн үндэс юм. Археологийн малтлагаар Хазарын хуучин хотуудаас гарсан эртний "Ашин" болон "Боржигон" овгийн тамга нь одоогийн Халимаг дахь Чонос овгийн тамгатай ихээхэн ижил төстэй байдаг нь сонирхол татаж байгаа юм. Эдгээр дурдсан зүйлс нь Рашид ад-Диний тэмдэглэл болон Монголын Нууц Товчоонд мөн дурдагддаг. Нууц товчоонд дурдснаар Жамух 1186 оны Далан-Балжууд гэдэг газар болсон тулаанд Тэмүжинг шахаанд оруулан ялсны дараа олзлогдогсод дундаас Чонос овгийн баатруудыг далан хонин тогоонд чанах тушаал өгсөн билээ. Монголын угсаа гарвал, түүхэнд хамгийн их баатруудтай овог нь Чонос овог байсан ба А.А.Доманины үзэж байгаагаар энэхүү харгис хэрцгий үйл явдал нь Чонос овгийнхоныг Тэмүжинээс салгах оролдлого байсан юм. Өөрөөр хэлбэл Жамух Тэмүжинг ялахын тулд Чонос овгийн баатруудыг олзлон авч хүйс тэмтэрч, үхлийн шийтгэл оноожээ. Гарал үүслийн тухайд – Нууц товчоонд тэмдэглэснээр Чонос овог нь Боржигон овгийн хоёр дахь том үндэс нь юм. Хамаг Монголыг Хабул хаан мэдэн явав. Хабул хааны хойно Хабул хааны үгээр долоон хөвгүүн бөгөөтөл Тайчуудын Сэнгүн-Билгийн хөвгүүн Амбагай хаан мэдэн явав. Чирхай-Лянхуа-ийн гарал нь: [[Бодончар]] – Хабачи баатар – Мэнэн Тудун – Хачи хүлүг – Чирхай-Лянхуа. Рашид ад-Диний тэмдэглэснээр: Чирхай-Лянхуа-ийн бага хүү нь Тайчууд овгийг үндэслэсэн бөгөөд Амбагай хааны эцэг юм. Чирхай-Лянхуа өөрийн ахын эхнэрийг эм болгон авав. Тэр эхнэр түүнд хоёр хүү төрүүлж өгсөн бөгөөд Гэнду-чонэ, Улукчин-Чонэ нэртэй билээ. Чонос овгийнхон Монголчуудын дунд мөн “нукуз” болон “дарлекин” хэмээн нэрлэгддэг. [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] s0xqljccj3dos99bewju78q58sl1vv1 4 7418 863562 862399 2026-07-26T20:35:47Z ~2026-41371-51 106281 /* */ CU Mongolia нь Бүгд Найрамдах Солонгос Улс (БНСУ)-ын "BGF Retail" компанийн эзэмшдэг "CU" конвиниенс дэлгүүрийн сүлжээний Монгол дахь албан ёсны франчайз юм. Монгол Улсад уг сүлжээг "Сэнтрал Экспресс Си Ви Эс" ХК үйл ажиллагааг нь хариуцан явуулдаг. Тус компани нь Монголын Хөрөнгийн Биржид (МХБ) бүртгэлтэй, нээлттэй хувьцаат компани юм. 863562 wikitext text/x-wiki '''​CU Mongolia''' === Оруулах арга === Энд хуудас захиалахдаа "Хэрэгцээт өгүүллүүд" хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай. #"Хэрэгцээт өгүүллүүд" гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна #'''<nowiki>*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]</nowiki>''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ) Жишээ: *[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC) :Цэрэндоржийн Цэнгэн буюу :Партизан Цэнгэн түүний үр сад [[Хэрэглэгч:Д.Батзориг1990|Д.Батзориг1990]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Д.Батзориг1990|яриа]]) 16:19, 19 Долоодугаар сар 2026 (UTC) *[[Швабын газар]]&lt;/nowiki&gt;''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл.''' #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' == Мөн үзэх == *[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]] == ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == Please create this article. == ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) == Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC) == ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') == Please create this article. == ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') == Please create this article. == ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') == Please create this article. == ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') == Please create this article. [[Ангилал:Википедиа:Архив:]] amrfe9fofl9cuy808d59a5bogk9sdyt 863563 863562 2026-07-26T20:37:09Z ~2026-41371-51 106281 /* Мөн үзэх */ 863563 wikitext text/x-wiki '''​CU Mongolia''' === Оруулах арга === Энд хуудас захиалахдаа "Хэрэгцээт өгүүллүүд" хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай. #"Хэрэгцээт өгүүллүүд" гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна #'''<nowiki>*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]</nowiki>''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ) Жишээ: *[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC) :Цэрэндоржийн Цэнгэн буюу :Партизан Цэнгэн түүний үр сад [[Хэрэглэгч:Д.Батзориг1990|Д.Батзориг1990]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Д.Батзориг1990|яриа]]) 16:19, 19 Долоодугаар сар 2026 (UTC) *[[Швабын газар]]&lt;/nowiki&gt;''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл.''' #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' == Мөн үзэх == ​•CU (конвиниенс дэлгүүр) ​•Жижиглэн худалдаа •​Монголын Хөрөнгийн Бирж ​•Франчайз == ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == Please create this article. == ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) == Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC) == ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') == Please create this article. == ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') == Please create this article. == ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') == Please create this article. == ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') == Please create this article. [[Ангилал:Википедиа:Архив:]] jz3mg2nf0oexj7jztuy01c2o8q62ta7 863564 863563 2026-07-26T20:39:21Z ~2026-41371-51 106281 863564 wikitext text/x-wiki CU Mongolia ​CU Mongolia нь Бүгд Найрамдах Солонгос Улс (БНСУ)-ын "BGF Retail" компанийн эзэмшдэг "CU" конвиниенс дэлгүүрийн сүлжээний Монгол дахь албан ёсны франчайз юм. Монгол Улсад уг сүлжээг "Сэнтрал Экспресс Си Ви Эс" ХК үйл ажиллагааг нь хариуцан явуулдаг. Тус компани нь Монголын Хөрөнгийн Биржид (МХБ) бүртгэлтэй, нээлттэй хувьцаат компани юм. ​Түүх ​Үүсэл хөгжил ​Монгол Улсад олон улсын стандартын конвиниенс (convenience store) буюу 24 цагийн тав тухтай дэлгүүрийн сүлжээг нэвтрүүлэх зорилгоор Премиум Группийн хөрөнгө оруулалттайгаар "Сэнтрал Экспресс Си Ви Эс" компани байгуулагдсан. Тус компани нь 2018 оны 4-р сард БНСУ-ын "BGF Retail" компанитай Мастер франчайзийн гэрээ байгуулснаар CU брэндийг Монголд нэвтрүүлэх албан ёсны эрхийг авсан байдаг. ​CU брэндийн Монгол дахь үйл ажиллагаа ​CU брэндийн Монгол дахь анхны салбар 2018 оны 8-р сард Улаанбаатар хотод нээгдсэн. Үүнээс хойш салбарын тоог нэмэгдүүлж, Улаанбаатар хотын ихэнх дүүргүүд болон зарим аймгийн төвүүдэд дэлгүүрээ нээж үйл ажиллагаагаа тэлсэн байна. 2021 онд "Сэнтрал Экспресс Си Ви Эс" ХХК нь хязгаарлагдмал хариуцлагатай компаниас хувьцаат компани (ХК) болж өөрчлөгдөн, Монголын Хөрөнгийн Бирж дээр IPO (Анхдагч хувьцааны санал болгох) хийж, олон нийтээс хөрөнгө татсан. МХБ дээр тус компанийн хувьцаа "CUN" тикертэйгээр арилжаалагддаг [эх сурвалж шаардлагатай]. ​Үйл ажиллагааны чиглэл ​Дэлгүүрийн сүлжээ ба үйлчилгээ ​CU Mongolia-ийн дэлгүүрүүд нь өдөр тутмын хүнс, ахуйн өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүн, халуун кофе, түргэн хоол (RTE - Ready to eat), нарийн боов зэргийг борлуулдаг бөгөөд ихэнх салбарууд нь 24 цагийн турш тасралтгүй ажилладаг. Дэлгүүрийн дотоод засалд үйлчлүүлэгч хооллох, суух зориулалттай хэсгийг тусгасан байдаг нь уламжлалт хүнсний дэлгүүрээс ялгарах нэг онцлог юм. Мөн дэлгүүрийн үйл ажиллагааг дэмжих зорилгоор Улаанбаатар хотод ложистик, түгээлтийн нэгдсэн төв болон хоол үйлдвэрлэлийн төвийг байгуулан ажиллаж байна [эх сурвалж шаардлагатай]. ​Компанийн бүтэц ​"Сэнтрал Экспресс Си Ви Эс" ХК нь ТУЗ (Төлөөлөн удирдах зөвлөл)-өөр удирдуулдаг бөгөөд гол хувьцаа эзэмшигч нь Премиум Групп болон хөрөнгийн биржээр дамжуулан хувьцаа эзэмшигч болсон иргэд, аж ахуйн нэгжүүд байдаг. Олон улсын франчайзийн гэрээний хүрээнд "BGF Retail" компанийн зүгээс дэлгүүрийн удирдлага, программ хангамж, үйлчилгээний стандартын талаарх ноу-хауг (know-how) шилжүүлэн ажилладаг. ​Нийгмийн хариуцлага ​Тус компани нь жижиглэн худалдааны салбарт олон мянган ажлын байр бий болгосны дотор оюутан, залуучуудын хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжсэн цагийн болон ээлжийн ажлын байрыг олноор санал болгодог. Түүнчлэн хуванцар болон цаасан хаягдлыг бууруулах, дахин боловсруулах чиглэлээр байгаль орчинд ээлтэй зарим санаачилгуудыг хэрэгжүүлдэг [эх сурвалж шаардлагатай]. ​Хөгжил, салбарт үзүүлсэн нөлөө ​CU брэнд Монголд нэвтэрсэн нь дотоодын жижиглэн худалдааны салбарт хэд хэдэн өөрчлөлтийг авчирсан гэж судлаачид үздэг. Үүнд: ​Стандартын шинэчлэл: Уламжлалт 8 нэрийн дэлгүүрийн загвараас олон улсын франчайзийн стандарт бүхий орчин үеийн тав тухтай дэлгүүрийн (CVS) загвар руу шилжих үйл явцыг хурдасгасан. ​Нийлүүлэлтийн сүлжээ: Төвлөрсөн ложистик болон түгээлтийн системийг жижиглэн худалдаанд нэвтрүүлсэн. ​Өрсөлдөөн: CU орж ирснээр дараа дараагийн олон улсын конвиниенс сүлжээнүүд (жишээ нь GS25) Монголын зах зээлд нэвтрэх замыг нээж, салбарын өрсөлдөөнийг нэмэгдүүлсэн. ​Мөн үзэх ​CU (конвиниенс дэлгүүр) ​Жижиглэн худалдаа ​Монголын Хөрөнгийн Бирж ​Франчайз ​Эх сурвалж ​Монголын Хөрөнгийн Бирж. "Сэнтрал Экспресс Си Ви Эс" ХК-ийн мэдээлэл. mse.mn. ​BGF Retail. Official Press Release: CU enters Mongolian market. ​Үнэт Цаасны Компаниудын судалгааны тайлангууд (IPO хийх үеийн танилцуулга). 2021 он. (Санамж: Википедиад нийтлэхдээ эдгээр эх сурвалжуудын албан ёсны URL холбоосуудыг хавсаргах шаардлагатай) gcoqcg4hysy1ysmkhik4ckd2nr6m75g 863565 863564 2026-07-26T20:39:49Z ~2026-41371-51 106281 /* */ 863565 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 863566 863565 2026-07-26T20:46:01Z Mongolia MGL 106304 863566 wikitext text/x-wiki '''CU Mongolia''' нь Бүгд Найрамдах Солонгос Улс (БНСУ)-ын "BGF Retail" компанийн эзэмшдэг "CU" конвиниенс дэлгүүрийн сүлжээний Монгол дахь албан ёсны франчайз юм. Монгол Улсад уг сүлжээг "Премиум Нэксус" ХК (хуучнаар Сэнтрал Экспресс Си Ви Эс ХК) үйл ажиллагааг нь хариуцан явуулдаг [cite: 1.3.3]. Тус компани нь Монголын Хөрөнгийн Биржид (МХБ) бүртгэлтэй, нээлттэй хувьцаат компани юм. == Түүх == === Үүсэл хөгжил === Монгол Улсад конвиниенс (convenience store) буюу 24 цагийн тав тухтай дэлгүүрийн сүлжээг нэвтрүүлэх зорилгоор Премиум Группийн хөрөнгө оруулалттайгаар "Сэнтрал Экспресс Си Ви Эс" компани анх байгуулагдсан. Тус компани нь 2018 оны 4-р сард БНСУ-ын "BGF Retail" компанитай Мастер франчайзийн гэрээ байгуулснаар CU брэндийг Монголд нэвтрүүлэх албан ёсны эрхийг авсан. 2023 оны эцэст хувьцаа эзэмшигчдийн хурлаар компанийн нэрийг "Премиум Нэксус" ХК болгон өөрчилсөн байна. === CU брэндийн Монгол дахь үйл ажиллагаа === CU брэндийн Монгол дахь анхны салбар 2018 оны 8-р сард Улаанбаатар хотод нээгдсэн. Үүнээс хойш салбарын тоог нэмэгдүүлж, Улаанбаатар хотын ихэнх дүүргүүд болон зарим аймгийн төвүүдэд дэлгүүрээ нээжээ. 2024 оны 7-р сарын байдлаар CU конвиниенс дэлгүүрийн сүлжээ нь Монгол улсын хэмжээнд 400 дахь салбараа Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар суманд нээж үйл ажиллагаагаа тэлсэн байна [cite: 1.1.1].<ref>[https://m.zangia.mn/content/37821 CU Конвиниенс дэлгүүр 400 дахь салбараа Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар суманд нээлээ]</ref> 2021 оны 11-р сард "Сэнтрал Экспресс Си Ви Эс" ХХК нь хувьцаат компани (ХК) болж өөрчлөгдөн, Монголын Хөрөнгийн Бирж дээр IPO (Анхдагч хувьцааны санал болгох) хийж, олон нийтээс хөрөнгө татсан [cite: 1.3.2].<ref>[https://www.zangia.mn/content/30223 Сэнтрал Экспресс Си Ви Эс ХК 2021 оны жилийн эцсийн санхүү, үйл ажиллагааны үр дүнгээ танилцууллаа]</ref> МХБ дээр тус компанийн хувьцаа "CUMN" тикертэйгээр арилжаалагддаг [cite: 1.3.2]. == Үйл ажиллагааны чиглэл == === Дэлгүүрийн сүлжээ ба үйлчилгээ === CU Mongolia-ийн дэлгүүрүүд нь өдөр тутмын хүнс, ахуйн өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүн, халуун кофе, түргэн хоол (RTE - Ready to eat), нарийн боов зэргийг борлуулдаг бөгөөд ихэнх салбарууд нь 24 цагийн турш тасралтгүй ажилладаг. Дэлгүүрийн дотоод засалд үйлчлүүлэгч хооллох, суух зориулалттай хэсгийг тусгасан байдаг. Мөн дэлгүүрийн үйл ажиллагааг дэмжих зорилгоор Улаанбаатар хотод ложистик, түгээлтийн нэгдсэн төв болон хоол үйлдвэрлэлийн төвийг байгуулан ажиллаж байна. == Компанийн бүтэц == "Премиум Нэксус" ХК нь ТУЗ (Төлөөлөн удирдах зөвлөл)-өөр удирдуулдаг бөгөөд гол хувьцаа эзэмшигч нь Премиум Групп болон хөрөнгийн биржээр дамжуулан хувьцаа эзэмшигч болсон иргэд, аж ахуйн нэгжүүд байдаг. Олон улсын франчайзийн гэрээний хүрээнд "BGF Retail" компанийн зүгээс дэлгүүрийн удирдлага, программ хангамж, үйлчилгээний стандартын талаарх ноу-хауг (know-how) шилжүүлэн ажилладаг. == Нийгмийн хариуцлага == Тус компани нь жижиглэн худалдааны салбарт ажлын байр бий болгосны дотор оюутан, залуучуудын хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжсэн цагийн болон ээлжийн ажлын байрыг санал болгодог. Түүнчлэн хуванцар болон цаасан хаягдлыг бууруулах, дахин боловсруулах чиглэлээр байгаль орчинд ээлтэй зарим санаачилгуудыг хэрэгжүүлдэг. == Хөгжил, салбарт үзүүлсэн нөлөө == CU брэнд Монголд нэвтэрсэн нь дотоодын жижиглэн худалдааны салбарт хэд хэдэн өөрчлөлтийг авчирсан гэж үздэг. Үүнд: * '''Стандартын шинэчлэл:''' Уламжлалт 8 нэрийн дэлгүүрийн загвараас олон улсын франчайзийн стандарт бүхий орчин үеийн тав тухтай дэлгүүрийн (CVS) загвар руу шилжих үйл явцыг эхлүүлсэн. * '''Нийлүүлэлтийн сүлжээ:''' Төвлөрсөн ложистик болон түгээлтийн системийг жижиглэн худалдаанд нэвтрүүлсэн. * '''Өрсөлдөөн:''' CU орж ирснээр дараа дараагийн олон улсын конвиниенс сүлжээнүүд (жишээ нь GS25) Монголын зах зээлд нэвтрэх замыг нээж, салбарын өрсөлдөөнийг нэмэгдүүлсэн. == Мөн үзэх == * [[Конвиниенс дэлгүүр]] * [[Жижиглэн худалдаа]] * [[Монголын хөрөнгийн бирж]] * [[Франчайз]] == Эх сурвалж == <references /> [[Ангилал:Монголын компаниуд]] [[Ангилал:Жижиглэн худалдаа]] [[Ангилал:Монголын хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй компаниуд]] [[Ангилал:2018 онд байгуулагдсан компаниуд]] q9sw4v16te1dq48l0x76ev3s2mv8l2n 0 8627 863536 862745 2026-07-26T15:48:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863536 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00 0 9223 863556 862760 2026-07-26T18:37:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863556 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-07-26 18:37:51 InternetArchiveBot }}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 5iva2fiqblbb2fuwxfsd9bxvu7it6h6 0 9820 863538 861327 2026-07-26T16:02:19Z ~2026-41785-42 106298 /* Түүх */ 863538 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястанг|Дөрвөд (салаа утга)}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''<ref>''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.</ref> - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий<ref>ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.</ref>. [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 11-р зүйлд [[Дува сохор]]ын 4 хөвүүнийг Добу мэргэн ахаас салж "дөрвөн овогтон" болов гэж бичсэн байдаг. ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9-р зууны эцэс, 10-р зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8-р зууны эцэс, 9-р зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос [[Хиад|Чонос өвөгтэй Хиад]] гарвалтай язгуурын монгол овог гэдгийг баталдаг. 12-р зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж 13-р зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10-р зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрний хавиар, 12-р зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин [[Цэцэйхэн|Цэцэйхэнийг]] Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг хааныг]] нас барсны дараа Их Монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14-р зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17-р зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу [[дээд монголчууд]] гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн Далай тайшаас туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд [[Далай тайш|Далай тайшийн]] удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, [[Урал гол|Урал]] мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Хаант Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр галт буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын [[Амарсанаа]] 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн өнөөгийн БНХАУ-ын [[Хармөрөн муж]] (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14-р зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17-р зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), [[Цэндийн Молом]] (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), [[Жүгнээгийн Амарсанаа]] (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал [[Бугын Дэжид]] (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), [[Өлзийн Цагаанбилэг]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. [[Цагаанбилэгийн Цэдэн]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Ардын багш, Наранбулаг), [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), [[Самандын Жавхлан|С.Жавхлан]] (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), Магсаржав (Давст, Тэс), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил), Ц.Цэрэнболд (Бөхмөрөн), Б.Батболд (Сагил), Ю.Дэлгэрмаа (Наранбулаг), Н.Пүрэвжав (Дөргөн), Г.Нямсүрэн (Түргэн), Б.Ганхуяг (Наранбулаг), С.Нэргүй (Бөхмөрөн), У.Пүрэвсүрэн (Түргэн). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил), Х.Цоохүү (Өмнөговь), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь). '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Л.Энхсаруул (Ховд), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГ, УРАН БҮТЭЭЛИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), хөгжмийн зохиолч, МУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Магсаржав (Давст, Тэс), алдарт фото зурагчин, Гамма агентлагийн [[Цэвэгмидийн Батзориг|Ц.Батзориг]] (Сагил), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин МУГЖ[[Цэгмидийн Цэрэнболд|Ц.Цэрэнболд]] (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ [[Баярмагнайгийн Дашдондог]] (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий), МУГЖ дуучин У.Баатар (Түргэн), МУУГЗ яруу найрагч У.Пүрэвсүрэн (Түргэн). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал [[Басан Городовиков|Басан Бадьминович Городовиков]]. Алдарт туульч, дуучин [[Охийн Цагаанзам|О.Цагаанзам]]. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] 4wbmo7q4w3lcug8oxtcpulwh7ic4gmf 863543 863538 2026-07-26T16:29:32Z ~2026-41785-42 106298 /* Түүх */ 863543 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястанг|Дөрвөд (салаа утга)}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''<ref>''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.</ref> - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий<ref>ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.</ref>. [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] 1. Чингис хааны язгуур, дээр тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ-чино, гэргий Гуа-Маралын хамт тэнгис далайг гэтэлж ирээд Онон мөрний эх Бурхан халдун ууланд нутаглаж Батцагаан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ. 2. Батцагааны хөвүүн Тамача, Тамачийн хөвүүн Хоричар мэргэн, Хоричар мэргэний хөвүүн Уужим буурал, Уужим бууралын хөвүүн Саль-хачау, Саль-хачаугийн хөвүүн Ихнүдэн, Ихнүдэний хөвүүн Шинсочи, Шинсочийн хөвүүн Харчу. 3. Харчугийн хөвүүн Боржигидай мэргэн бүлгээ. Боржигидай мэргэний гэргий нь Монголжингуа, түүнээс төрсөн хөвүүн Торголжин баян. Торголжин баян, Борогчин гуа гэргийтэй, Боролдайсуялби гэдэг залуу зарцтай, дайр бор хоёр хүлэг морьтой бүлгээ. Торголжин баяны хөвүүн [[Дува сохор]], Добу мэргэн хоёр бүлгээ. 4. Дува сохор, магнай дундаа ганц нүдтэй гурван нүүдлийн газар харах бүлгээ. 5. Нэгэн өдөр Дува сохор, Добу мэргэн дүүтэйгээ Бурхан халдун уулан дээр гарав. Дува сохор, Бурхан халдун дээрээс харвал Түнхэлэг горхин уруу нэгэн бүлэг иргэн нүүж айсуй. 6. Дува сохор өгүүлрүүн: "Тэр нүүдэл иргэний дотор, тэрэгний мухлагийн өмнө нэг сайхан охин сууж явна. Хүний гэргий болоогүй бол Добу мэргэн дүү чамд гуйж гэргий болгоё" гээд түүнийг үзүүлэхээр Добу мэргэн дүүгээ илгээв. 7. Добу мэргэн, тэр нүүдэлд хүрч охиныг үзвэл үнэхээр алдартай, гоо сайхан охин бөгөөд хүний гэргий болоогүй ажээ. Нэр Алун гуа гэнэ. 8. Энэ охин, хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний гэргий Баргужин гуагаас хорь түмд (хорь буриад)-ийн нутаг Ариг ус гэдэг газар төржээ. Түүний эх Баргужин гуа бол хол газрын Баргужин төхүмийн эзэн Баргудай мэргэний охин бүлгээ. Тэр бүлэг иргэн бол Хорилардай мэргэнийх ажээ. 9. Хорилардай мэргэн, хорь түмдийн газарт булга, хэрэм зэрэг ан гөрөөс агнахаа хориглон булаалдаж харилцан муудалцаад салж, хорилар овогтон болоод Бурхан халдун ууланд ан гөрөөс элбэг гэж сонсож, Бурхан халдуны эзэн бурхан босгосон Шинч баян урианхайтай уулзахаар нүүж ирсэн ажээ. Энэхүү хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний охин, Ариг уснаа төрсөн Алун-гуаг гуйж, Добу мэргэний гэргий болгосон ёс тийм ажээ. 10. Алун-гуа, Добу мэргэнд ирээд Бүгүнүтэй, Бэлгүнүтэй гэдэг нэртэй хоёр хөвүүнийг төрүүлэв. 11. [[Дува сохор]] ах нь дөрвөн хөвүүнтэй бүлгээ. Дува сохрыг үхсэний хойно түүний дөрвөн хөвүүн, Добу мэргэнийг авга гэж үзэхгүй доромжилж салж нүүгээд дөрвэд овогтон болов ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9-р зууны эцэс, 10-р зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8-р зууны эцэс, 9-р зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос Чонос өвөгтэй, [[Хиад]] гарвалтай язгуурын Монгол овог гэдгийг баталдаг. 12-р зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж 13-р зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10-р зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрний хавиар, 12-р зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрвөдийн Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин [[Цэцэйхэн|Цэцэйхэнийг]] Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг хааныг]] нас барсны дараа Их Монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14-р зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17-р зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу [[дээд монголчууд]] гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн Далай тайшаас туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд [[Далай тайш|Далай тайшийн]] удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, [[Урал гол|Урал]] мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Хаант Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр галт буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын [[Амарсанаа]] 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн өнөөгийн БНХАУ-ын [[Хармөрөн муж]] (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14-р зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17-р зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), [[Цэндийн Молом]] (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), [[Жүгнээгийн Амарсанаа]] (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал [[Бугын Дэжид]] (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), [[Өлзийн Цагаанбилэг]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. [[Цагаанбилэгийн Цэдэн]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Ардын багш, Наранбулаг), [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), [[Самандын Жавхлан|С.Жавхлан]] (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), Магсаржав (Давст, Тэс), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил), Ц.Цэрэнболд (Бөхмөрөн), Б.Батболд (Сагил), Ю.Дэлгэрмаа (Наранбулаг), Н.Пүрэвжав (Дөргөн), Г.Нямсүрэн (Түргэн), Б.Ганхуяг (Наранбулаг), С.Нэргүй (Бөхмөрөн), У.Пүрэвсүрэн (Түргэн). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил), Х.Цоохүү (Өмнөговь), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь). '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Л.Энхсаруул (Ховд), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГ, УРАН БҮТЭЭЛИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), хөгжмийн зохиолч, МУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Магсаржав (Давст, Тэс), алдарт фото зурагчин, Гамма агентлагийн [[Цэвэгмидийн Батзориг|Ц.Батзориг]] (Сагил), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин МУГЖ[[Цэгмидийн Цэрэнболд|Ц.Цэрэнболд]] (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ [[Баярмагнайгийн Дашдондог]] (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий), МУГЖ дуучин У.Баатар (Түргэн), МУУГЗ яруу найрагч У.Пүрэвсүрэн (Түргэн). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал [[Басан Городовиков|Басан Бадьминович Городовиков]]. Алдарт туульч, дуучин [[Охийн Цагаанзам|О.Цагаанзам]]. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] suu1bkdoli5shon0d5up9kf76h6k7bd 863544 863543 2026-07-26T16:30:39Z ~2026-41785-42 106298 /* Түүх */ 863544 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястанг|Дөрвөд (салаа утга)}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''<ref>''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.</ref> - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий<ref>ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.</ref>. [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] 1. Чингис хааны язгуур, дээр тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ-чино, гэргий Гуа-Маралын хамт тэнгис далайг гэтэлж ирээд Онон мөрний эх Бурхан халдун ууланд нутаглаж Батцагаан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ. 2. Батцагааны хөвүүн Тамача, Тамачийн хөвүүн Хоричар мэргэн, Хоричар мэргэний хөвүүн Уужим буурал, Уужим бууралын хөвүүн Саль-хачау, Саль-хачаугийн хөвүүн Ихнүдэн, Ихнүдэний хөвүүн Шинсочи, Шинсочийн хөвүүн Харчу. 3. Харчугийн хөвүүн Боржигидай мэргэн бүлгээ. Боржигидай мэргэний гэргий нь Монголжингуа, түүнээс төрсөн хөвүүн Торголжин баян. Торголжин баян, Борогчин гуа гэргийтэй, Боролдайсуялби гэдэг залуу зарцтай, дайр бор хоёр хүлэг морьтой бүлгээ. Торголжин баяны хөвүүн [[Дува сохор]], Добу мэргэн хоёр бүлгээ. 4. Дува сохор, магнай дундаа ганц нүдтэй гурван нүүдлийн газар харах бүлгээ. 5. Нэгэн өдөр Дува сохор, Добу мэргэн дүүтэйгээ Бурхан халдун уулан дээр гарав. Дува сохор, Бурхан халдун дээрээс харвал Түнхэлэг горхин уруу нэгэн бүлэг иргэн нүүж айсуй. 6. Дува сохор өгүүлрүүн: "Тэр нүүдэл иргэний дотор, тэрэгний мухлагийн өмнө нэг сайхан охин сууж явна. Хүний гэргий болоогүй бол Добу мэргэн дүү чамд гуйж гэргий болгоё" гээд түүнийг үзүүлэхээр Добу мэргэн дүүгээ илгээв. 7. Добу мэргэн, тэр нүүдэлд хүрч охиныг үзвэл үнэхээр алдартай, гоо сайхан охин бөгөөд хүний гэргий болоогүй ажээ. Нэр Алун гуа гэнэ. 8. Энэ охин, хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний гэргий Баргужин гуагаас хорь түмд (хорь буриад)-ийн нутаг Ариг ус гэдэг газар төржээ. Түүний эх Баргужин гуа бол хол газрын Баргужин төхүмийн эзэн Баргудай мэргэний охин бүлгээ. Тэр бүлэг иргэн бол Хорилардай мэргэнийх ажээ. 9. Хорилардай мэргэн, хорь түмдийн газарт булга, хэрэм зэрэг ан гөрөөс агнахаа хориглон булаалдаж харилцан муудалцаад салж, хорилар овогтон болоод Бурхан халдун ууланд ан гөрөөс элбэг гэж сонсож, Бурхан халдуны эзэн бурхан босгосон Шинч баян урианхайтай уулзахаар нүүж ирсэн ажээ. Энэхүү хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний охин, Ариг уснаа төрсөн Алун-гуаг гуйж, Добу мэргэний гэргий болгосон ёс тийм ажээ. 10. Алун-гуа, Добу мэргэнд ирээд Бүгүнүтэй, Бэлгүнүтэй гэдэг нэртэй хоёр хөвүүнийг төрүүлэв. 11. [[Дува сохор]] ах нь дөрвөн хөвүүнтэй бүлгээ. Дува сохрыг үхсэний хойно түүний дөрвөн хөвүүн, Добу мэргэнийг авга гэж үзэхгүй доромжилж салж нүүгээд дөрвэд овогтон болов ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9-р зууны эцэс, 10-р зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8-р зууны эцэс, 9-р зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос Чонос өвөгтэй, [[Хиад]] гарвалтай язгуурын Монгол овог гэдгийг баталдаг. 12-р зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж 13-р зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10-р зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрний хавиар, 12-р зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрвөдийн Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин [[Цэцэйхэн|Цэцэйхэнийг]] Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг хааныг]] нас барсны дараа Их Монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14-р зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17-р зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу [[дээд монголчууд]] гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн Далай тайшаас туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд [[Далай тайш|Далай тайшийн]] удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, [[Урал гол|Урал]] мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Хаант Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр галт буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын [[Амарсанаа]] 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн өнөөгийн БНХАУ-ын [[Хармөрөн муж]] (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14-р зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17-р зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), [[Цэндийн Молом]] (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), [[Жүгнээгийн Амарсанаа]] (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал [[Бугын Дэжид]] (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), [[Өлзийн Цагаанбилэг]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. [[Цагаанбилэгийн Цэдэн]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Ардын багш, Наранбулаг), [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), [[Самандын Жавхлан|С.Жавхлан]] (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), Магсаржав (Давст, Тэс), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил), Ц.Цэрэнболд (Бөхмөрөн), Б.Батболд (Сагил), Ю.Дэлгэрмаа (Наранбулаг), Н.Пүрэвжав (Дөргөн), Г.Нямсүрэн (Түргэн), Б.Ганхуяг (Наранбулаг), С.Нэргүй (Бөхмөрөн), У.Пүрэвсүрэн (Түргэн). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил), Х.Цоохүү (Өмнөговь), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь). '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Л.Энхсаруул (Ховд), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГ, УРАН БҮТЭЭЛИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), хөгжмийн зохиолч, МУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Магсаржав (Давст, Тэс), алдарт фото зурагчин, Гамма агентлагийн [[Цэвэгмидийн Батзориг|Ц.Батзориг]] (Сагил), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин МУГЖ[[Цэгмидийн Цэрэнболд|Ц.Цэрэнболд]] (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ [[Баярмагнайгийн Дашдондог]] (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий), МУГЖ дуучин У.Баатар (Түргэн), МУУГЗ яруу найрагч У.Пүрэвсүрэн (Түргэн). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал [[Басан Городовиков|Басан Бадьминович Городовиков]]. Алдарт туульч, дуучин [[Охийн Цагаанзам|О.Цагаанзам]]. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] astir5z1xg3py170divu761qi6e59q4 0 10238 863624 828713 2026-07-27T09:45:17Z Avirmed Batsaikhan 53733 863624 wikitext text/x-wiki [[Файл:VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg|right|thumb|250px|Өөрийн хөрөг (1887 он)]] '''Винсент Виллем ван Гог''' (голланд хэл. ''Vincent Willem van Gogh'', 1853 оны 3-р сарын 30-нд төрсөн- 1890 оны 7-р сарын 29-нд нас барсан) [[Нидерланд|Голланд]]ын [[пост-импрессионизм|пост-импрессионист]] зураач.<ref>Rewald, John. Post-Impressionism: From van Gogh to Gauguin, revised edition, Secker & Warburg 1978, ISBN 0-436-41151-2</ref> Түүний зарим зураг өнөөдөр дэлхийд хамгийн алдартай, нэртэй, үнэтэй бүтээлүүд болсон. Ван Гог 16 наснаасаа эхэлж [[Хааг]] дахь авга ахынхаа урлагийн бүтээл худалддаг пүүст ажилладаг байлаа. Богинохон хугацаанд багшилсныхаа дараа тэрээр Амстердамын Их Сургуулийн шашны номлолын факультетэд 2 жил суралцаад маш ядуу уул уурхайн бүс нутагт шашин сурталчилан дэлгэрүүлэх газарт ажиллах болжээ. 1879 онд номлогчийн ажлаасаа халагдсанаар түүний ядуу тарчиг, тэнүүлчин амьдрал эхэлсэн байна. 1880 он хүртэл уран зургийн чиглэлээр ажиллаж эхлээгүй юм. Эхэндээ Ван Гог даруухан өнгөөр зургийн хуулбар хийж, хаяа байгаль дээр судалбар зураг зурдаг байж байгаад [[Парис]]т [[импрессионизм]], [[нео-импрессионизм]]тай танилцжээ. Тэрээр өвөрмөц танигдахуйц хэв маягтаа тод өнгө, будалтын хэв маягийг тусгасан. Энэхүү шинэ хэв маягаа тэрээр [[Франц]]ын '''Арль''' хотод (франц. Arles) байхдаа бүрэн хөгжүүлжээ. Амьдралынхаа сүүлийн арван жилийн хугацаанд нийтдээ 2000 гаруй бүтээл туурвисны дотор 900 орчим нь тосон будгаар зурсан зураг, 1100 зураасан зураг, ноорог бүтээжээ. Хамгийн их алдаршсан бүтээлүүдээ амьдралынхаа сүүлийн хоёр жилд бүтээсэн бөгөөд чухам энэ үед тэр [[Поль Гоген]]той андын харилцаагаа тасалснаас болж зүүн чихээ өөрөө огтолсон билээ. Үүнээс хойш түүний сэтгэцийн өвчин үе үе хөдлөн улам хүндэрч, 1890 оны 7-р сарын 29-нд өөрийгөө буудаж амиа хорлосоны улмаас нас барсан ажээ. Ван Гогийн амьдралд нөлөө үзүүлсэн гол хүн бол мөнгө төгрөгөөр харамгүй, байнга дэмжиж байсан түүнээс 4 насаар дүү Теодорус Ван Гог (Тео) юм. Тэдний насан туршийн үерхэл нөхөрлөл нь 1872 оны 8-р сараас хойш харилцаж байсан олон захидлаас нь харагддаг. Ван Гог сүүлд ''[[экспрессионизм]]'' гэгдэх болсон урсгалыг анх үндэслэгчдийн нэг гэгдэх болсон юм. Тэрээр орчин үеийн урлагт, ялангуяа [[фовизм]] болон [[Германы экспрессионизм]]д асар их нөлөө үзүүлсэн ажээ. == Галерей == <gallery perrow="5"> Image:Van Gogh the blooming plumtree (after Hiroshige), 1887.jpg|''The Blooming Plumtree (after [[Hiroshige]]),'' (1887) Image:Van Gogh - Portrait of Pere Tanguy 1887-8.JPG|''Portrait of Père Tanguy,'' (1887) Image:Vincent Van Gogh 0021.jpg|''Cherry Tree,'' (1888) Image:Vincent van Gogh (1853-1890) - The Old Mill (1888).jpg|''The Old Mill,'' (1888) Image:Vincent Van Gogh 0019.jpg|''The Harvest,'' Arles, (1888) Image:Vincent Van Gogh 0014.jpg|''Bridge at Arles,'' (1888) Image:VanGogh-View of Arles with Irises.jpg|''View of Arles with Irises,'' (1888) Image:Vincent Van Gogh 0015.jpg|''The Rhônebarken,'' (1888) Image:Starry_Night_Over_the_Rhone.jpg|''[[Starry Night Over the Rhone]],'' (1888) Image:Vincent van Gogh - Portret van de postbode Joseph Roulin.jpg|''Joseph Roulin, (the Postmaster),'' (1888) Image:Vincent Willem van Gogh 076.jpg|[[The Night Café]], (1888), [[Yale]] Image:VanGogh Bedroom Arles1.jpg|[[Bedroom in Arles]], (1888), [[Van Gogh Museum]] Image:Vincent Van Gogh 0016.jpg|''Cypresses,'' (1889) Image:Vincent Van Gogh 0020.jpg|''Cornfield with Cypresses,'' (1889) Image:Vincent Van Gogh 0018.jpg|''View of Arles (Flowering Orchards),'' (1889) Image:Van_Gogh_The_Olive_Trees..jpg|''The Olive Trees,'' (1889) Image:Vincent Van Gogh 0012.jpg|''Entrance of the Hospital,'' Saint-Remy, (1889) Image:VincentVanGoghDieArlesierin1890.jpg|''L'Arlesienne: (Madame Ginoux),'' (1890) Image:Vincent Willem van Gogh 037.jpg|''The Round of the Prisoners,'' (1890) Image:Vincent van Gogh (1853-1890) - Wheat Field with Crows (1890).jpg|''[[Wheat Field with Crows]],'' (1890) </gallery> == Лавлах материал == === Эшлэл === {{reflist|2}} === Номзүй === <div class="references-small"> * Beaujean, Dieter. ''Vincent van Gogh: Life and Work'', Könemann 1999, ISBN 3-8290-2938-1 * Bernard, Bruce (ed.), ''Vincent by Himself. London: Time Warner, 2004. * ^†Callow, Philip. ''Vincent van Gogh: A Life'', Ivan R. Dee, 1990, ISBN 1-56663-134-3 * Erickson, Kathleen Powers. ''At Eternity's Gate: The Spiritual Vision of Vincent van Gogh'', 1998, ISBN 0-8028-4978-4 * ^†Gayford, Martin. ''The Yellow House: Van Gogh, Gauguin, and Nine Turbulent Weeks in Arles'', Fig Tree, Penguin, 2006, ISBN 0-670-91497-5 * Hammacher, A.M. ''Vincent van Gogh: Genius and Disaster'', Harry N. Abrams, Incorporated, New York, 1985, ISBN 0-8109-8067-3 * van Heugten, Sjraar ''Van Gogh The Master Draughtsman'', Thames and Hudson, 2005 ISBN 978-0-500-23825-7 * Hulsker, Jan. ''Vincent and Theo van Gogh, a dual biography'', Fuller Publications, Ann Arbor, 1990, ISBN 0-940537-05-2 * Rewald, John. ''Post-Impressionism: From van Gogh to Gauguin'', revised edition, Secker & Warburg 1978, ISBN 0-436-41151-2 * Walther, Ingo F., and Metzger, Rainer. ''Van Gogh: the Complete Paintings'', Benedikt Taschen 1997, ISBN 3-8228-8265-8 * ^†Wilkie, Ken. ''The Van Gogh Assignment'', Paddington Press, 1978; republished: ''The Van Gogh File. A Journey of Discovery'', Souvenir Press, 1990, ISBN 0-285-62965-4 * ^†Wilkie, Ken. ''In Search of Van Gogh,'' 1991, ISBN 1-55958-101-8 * Grossvogel, David I. "Behind the Van Gogh Forgeries: A Memoir by David I. Grossvogel" Authors Choice Press (March 2001), ISBN 0-595-17717-4 * Винсент ВАН-ГОГ амьдрал, уран бүтээл, захидлууд , Балгансүрэнгийн Нацагдорж :_{† Гуравдагч эх сурвалж} </div> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Vincent van Gogh}} * [http://www.vggallery.com/ Vincent van Gogh Gallery]. The complete works and letters of Vincent van Gogh. * [http://webexhibits.org/vangogh/ Van Gogh's Letters], unabridged and annotated. * [http://www.vangoghmuseum.nl/ Van Gogh Museum], Amsterdam, The Netherlands. * [http://www.nga.gov/exhibitions/vgwel.shtm Van Gogh at the National Gallery of Art], Washington, D.C., United States. * [https://web.archive.org/web/20071214081104/http://pagesperso-orange.fr/crampman/album_cris/auvers_1.html Photographs of locations in Auvers-sur-Oise] painted by Van Gogh. * [https://web.archive.org/web/20100529061953/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0PAL/is_523_162/ai_n15880259/ 'Drama at Arles new light on Van Gogh's self-mutilation'] from Apollo, September 2005 by Martin Bailey. * ''[http://www.nytimes.com/2007/09/28/arts/design/28vinc.html Painted with Words: Vincent van Gogh's Letters to Emile Bernard]'', New York Times, 9 September 2007 * [https://web.archive.org/web/20081227203912/http://www.themorgan.org/collections/swf/exhibOnline.asp?id=600 Painted with Words: Vincent van Gogh's Letters to Emile Bernard] - Facsimiles at [[The Morgan Library & Museum]] * [https://web.archive.org/web/20180906125028/http://www.owlstand.com/#/exhibitions/f9a1b076-1c16-4b37-8db5-a5389e2185c9 Ван Гогийн 4 хөрөг зураг] {{DEFAULTSORT:Гог, Винсент ван}} [[Ангилал:Винсент ван Гог| ]] [[Ангилал:Нидерландын уран зураач]] [[Ангилал:Байгалийн уран зураач]] [[Ангилал:Шинэчлэгч]] [[Ангилал:Ван Гог музей]] [[Ангилал:Нидерландчууд]] [[Ангилал:1853 онд төрсөн]] [[Ангилал:1890 онд өнгөрсөн]] tse729yfa0qenqanoe12bm3ju03eqbx 0 10386 863535 752946 2026-07-26T15:46:13Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863535 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Сиднейн дуурийн театр |infoboxwidth =250px |зураг =[[Зураг:Sydney Opera House - Dec 2008.jpg|230px|]] |зургийн_тайлбар =шөнийн үзэмж |улс ={{AUS}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =i |ID =166 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд‎]] |солбицол = |он =2007 |чуулган =31 |сунгалт = |аюул = }} '''Сиднейн дуурийн театр''' ({{lang-en|Sydney Opera House}}) нь [[Австрали]]йн [[Шинэ Өмнөд Вэльс]] мужийн [[Сидней]] хотод байрладаг. Театрын жилд 3 мянга орчим үзүүлбэрийг 2 сая орчим үзэгчид (2013 оны байдлаар) үздэг байна. Театрын барилгыг жилд 10 сая орчим жуулчин, хотын иргэд үзэж сонирходог үүнээс 200 мянган хүн тайлбарлагчтай үздэг байна. Энэхүү барилга нь олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн Австралийн болон дэлхийн архитектурын шилдэг бүтээл юм. Энэхүү театрын барилга нь дэлхийн өөр ямар ч барилга байгууламжтай адилгүй өвөрмөц харагдуулдаг усан онгоцны далбаа хэлбэртэй дээврийн давтагдашгүй цуврал бүрхүүлтэй юм. Долоон сая орчим австрали доллар зарцуулж гурван жилийн дотор барина гэж төлөвлөж байсан боловч барилгын ажил арван жил сунжирч, өртөг нь 100 орчим сая австрали доллар болж өссөн байна. 1954 онд Сиднейн "нэрийн хуудас" болох шинэ дуурийн театрын зураг төсөлд уралдаан зарлаж дэлхийн 32 орноос 220 бүтээл (хэдийгээр 1000 орчим нь бүртгэгдсэн) оролцсон боловч нэг нь ч комиссын гишүүдийн сонирхлыг татсангүй. Гэвч гучин найман настай [[Дани]]йн уран барилгач [[Йорн Утзон|Йорн Утзоны]] зураг төсөл ихээхэн шуугиан тарьж улмаар түүний төсөлөөр баригджээ. Энэхүү Дуурийн театрыг 1973 оны 10-р сарын 20-нд Австралийн хатан хаан [[II Элизабет|II Елизабет]] нээж байжээ. Энэхүү барилгын ажлаараа 2003 оны уран барилгачдын хамгийн дээд шагнал болох [[Прицкерийн шагнал]]ыг хүртжээ. [[Файл:Sydneyoperahouse at night.jpg|thumb|Сиднейн Дуурийн театр]] 2007 онд уг барилгыг дэлхийн өвд бүртгэхдээ XX зууны хамгийн гайхамшигтай, давтагдашгүй үзэсгэлэнт барилгуудын нэг бөгөөд дэлхийн урлаг соёлын хамгийн алдартай төвүүдийн нэг хэмээн тэмдэглэсэн байдаг. Энэ барилга нь Сиднейн усан боомтод оршдог бөгөөд завьны далбааг санагдуулахуйц хэлбэртэй. 1.8 га талбайг эзлэх уг байгууламж нь 183 м урт, 120 м өргөн. 588 ширхэг үелсэн бетон далан дээр байгуулагдсан Сиднейн дуурийн театр нь далайн түвшнээс дээш 25 м өргөгдсөн байдаг. Уг байгууламжийг цахилгаан эрчим хүчээр хангахын тулд 25000 хүнтэй сууринд ч хүрэлцэхээр 645 км урт цахилгааны кабель утас оржээ. Барилгын оройг [[Швед]]эд үйлдэрлэсэн 1056006 ширхэг V хэлбэрийн цагаан өнгөт гялгар хавтангаар бүржээ. == Цахим холбоос == {{commonscat|Sydney Opera House}} {{commons|Sydney Architecture}} * [http://www.sydneyoperahouse.com Official website] * [http://environment.gov.au/heritage/places/world/sydney-opera-house/index.html World heritage listing for Sydney Opera House] * [https://web.archive.org/web/20060824114700/http://image.sl.nsw.gov.au/cgi-bin/ebindshow.pl?doc=on122%2Fa270 Photographs of the construction] * [https://web.archive.org/web/20230323171954/http://www.twf.org.au/search/soh1.html Wolanski Foundation's annotated list of sources on Sydney Opera House] * [https://web.archive.org/web/20020726154645/http://www.ericellis.com/utzon.htm Interview with Utzon, October 1992] [[Ангилал:Дуурийн театр]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Сиднейн барилга байгууламж|Дуурийн театр]] [[Ангилал:Австрали дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Сиднейн соёл|Дуурийн театр]] [[Ангилал:1970-аад онд барьсан]] er0s9r9lvh3im2ajfrs54tr41aljtrz 0 11014 863555 855215 2026-07-26T18:18:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863555 wikitext text/x-wiki {{Short description|Их Британийн нэг хэсэг}} {{Инфобокс Их Британийн бүрдүүлэгч улс | image_map = Northern Ireland in the UK and Europe.svg | image_flag = <!--Northern Ireland does not have a official flag, this article should not use a flag because none is officially recognized by the government of the state.--> | flag_alt = | native_name = {{ubl|{{native name|ga|Tuaisceart Éireann}}|{{native name|sco|Norlin Airlann}}}} | national_anthem = [[Умард Ирландын төрийн дуулал|Янз бүр]] | motto = | capital = [[Белфаст]] | coordinates = {{Coord|54|36|N|5|55|W|type:city}} | largest_city = Белфаст |country1_largest_city_type = city | languages_type = [[Умард Ирландын хэлнүүд|Албан ёсны хэл]] | languages = {{Plainlist| [[Англи хэлний Ольстер аялга|Англи хэл]] • [[Ирланд хэл]]<ref name=":0">{{Cite web |last=Ainsworth |first=Paul |date=6 December 2022 |title='Historic milestone' passed as Irish language legislation becomes law |url=https://www.irishnews.com/news/2022/12/06/news/_historic_milestone_passed_as_irish_language_legislation_becomes_law-2932333/ |access-date=7 December 2022 |website=The Irish News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bills.parliament.uk/bills/3168/publications|title=Identity and Language (Northern Ireland) Act 2022 publications – Parliamentary Bills – UK Parliament}}</ref>}} | languages2_type = Орон нутгийн ба цөөнхийн хэл | languages2 =[[Ольстерийн Шотланд хэл]] | ethnic_groups = {{unbulleted list|96.8% [[Цагаан арьстан|Цагаан]]|1.6% [[Британийн ази хүмүүс|Ази]]|0.8% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]]|0.6% [[Хар Британичууд|Хар]]|0.2% [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]]|}} | ethnic_groups_ref = <ref name="Ethnic group census 2022"/> | ethnic_groups_year = 2021 | demonym = | religion = {{Plainlist| * 79.6% [[Христийн шашин|Христ]] * 17.4% [[Их Британи дахь шашингүй хүмүүс|шашингүй]] * 1.3% [[Умард Ирланд дахь шашин шүтлэг|бусад]] * 1.6% хариулаагүй }} | religion_ref = <ref>{{Cite web |title=Northern Ireland Neighbourhood Information Service |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-main-statistics-for-northern-ireland-phase-1-statistical-bulletin-religion.pdf |url-status=live |access-date=22 September 2022}}</ref> | religion_year = 2021 | politics_link = Умард Ирландын улс төр | legal_jurisdiction = [[Умард Ирландын хууль|Умард Ирланд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[үндсэн хуульт хаант засаг|үндсэн хуульт хаант засгийн]] нэг хэсэг, [[Их Британи дахь эрх мэдэл шилжүүлэлт|шилжүүлсэн]] хууль тогтоох засаг | monarch = [[III Чарльз]] | first_minister = [[Мишель О’Нил]] | deputy_first_minister = [[Эмма Литтл-Пенгелли]] | secretary_of_state = [[Крис Хитон-Харрис]] | number_of_mps = 18 | sovereignty_type = [[Умард Ирландын түүх|Шилжүүлэлт]] | established_event1 = [[1920 оны Ирландын засгийн газрын тухай акт|Ирландын засгийн газрын тухай акт]] | established_date1 = 5 сарын 3, 1921 | established_event2 = {{nowrap|[[1973 оны Умард Ирландын үндсэн хуулийн тухай акт|Үндсэн хуулийн тухай акт]]}} | established_date2 = 7 сарын 18, 1973 | established_event3 = {{nowrap|[[1974 оны Умард Ирландын тухай акт|Умард Ирландын тухай акт]]}} | established_date3 = 7 сарын 17, 1974 | established_event4 = {{nowrap|[[1998 оны Умард Ирландын тухай акт|Умард Ирландын тухай акт]]}} | established_date4 = 11 сарын 19, 1998 | legislature = [[Умард Ирландын Ассамблей]] | area_rank = | area_km2 = 14130 | area_footnote = <ref name="ONS Countries">{{Cite web |title=The Countries of the UK |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/the-countries-of-the-uk/index.html |url-status=live |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20150511003245/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/the-countries-of-the-uk/index.html |archive-date=11 May 2015 |access-date=7 July 2015 |website=ons.gov.uk |publisher=Office for National Statistics (United Kingdom) |ref=ONS Countries}}</ref> | area_sq_mi = 5456 | percent_water = | population_census = 1,903,100 | population_census_year = 2021 | population_density_km2 = 135 | population_density_sq_mi = 349 | population_density_rank = | GVA_year = 2021 | GVA = £52 тэрбум<ref name="NI GDP">{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/bulletins/regionaleconomicactivitybygrossdomesticproductuk/1998to2021|date=2023-04-25|title=Regional economic activity by gross domestic product, UK: 1998 to 2021}}</ref> | GVA_per_capita = £27,154<ref name="NI GDP"/> | GVA_rank = | HDI_year = 2019 | HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.899<!--number only--> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/GBR/?levels=1%2B4&interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2018&colour_scales=national |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817071140/https://globaldatalab.org/shdi/shdi/GBR/?levels=1%2B4&interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2018&colour_scales=national |archive-date=17 August 2021 |access-date=21 July 2021 |website=hdi.globaldatalab.org}}</ref> | HDI_rank = | calling_code = [[Их Британи дахь утасны дугаар|+44]]{{ref label|footnote_c|c}} | currency_code = GBP | footnote_a = Умард Ирландын албан ёсны болон ''[[де-юре]]'' төрийн далбаа нь [[Юнион Жак]] юм.<ref>{{Cite web |date=8 November 2000 |title=The Flags Regulations (Northern Ireland) 2000 |url=http://www.legislation.gov.uk/nisr/2000/347/contents/made |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20130902204715/http://www.legislation.gov.uk/nisr/2000/347/contents/made |archive-date=2 September 2013 |access-date=26 October 2019 |publisher=[[Government of the United Kingdom]]}}</ref> [[Ольстерийн Далбаа]]г 1953-1973 оны хооронд [[Умард Ирландын парламент]] ашиглаж байсан. Ольстерийн далбааг одоо үед зарим байгууллага зарим байгууллага, аж ахуйн нэгжүүд ашигладаг хэвээр байгаа бөгөөд үндэсний спортын баг болгон тоглохдоо Умард Ирландыг төлөөлөхөд ашигладаг. [[Умард Ирландын далбааны асуудал]] хуудсыг харна уу. | footnote_b = {{note|footnote_b}} Ирланд хэл нь Умард Ирландын албан ёсны хэл юм.<ref>{{Cite web |last=Ainsworth |first=Paul |date=6 December 2022 |title='Historic milestone' passed as Irish language legislation becomes law |url=https://www.irishnews.com/news/2022/12/06/news/_historic_milestone_passed_as_irish_language_legislation_becomes_law-2932333/ |access-date=10 December 2022 |website=The Irish News |language=en}}</ref> Англи хэл нь засгийн газар болон гадаад харилцааны ''[[де-факто]]'' хэл юм. Ирланд болон Ольстерийн Шотланд хэлнүүд нь хоёулаа хэлний комиссаруудтай<ref>{{Cite news |date=26 October 2022 |title=Irish language and Ulster Scots bill clears final hurdle in Parliament |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-63402597 |access-date=10 December 2022}}</ref> ба Их Британид цөөнхийн хэл гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн.<ref>{{Cite web|url=https://www.coe.int/t/dg4/education/minlang/AboutCharter/LanguagesCovered.pdf|title=Languages covered by the European Charter for Regional or Minority Languages}}</ref> | footnote_c = {{note|footnote_c}} Суурин утас руу залгахад +44-ийн араас дандаа 28 ордог. од нь Их Британид 028, Ирландын Бүгд Найрамдах Улсаас 048 дугаартай бөгөөд үүнийг дотоодын дуудлага гэж үздэг. }} '''Умард Ирланд''' ({{lang-en|Northern Ireland}}, {{lang-ga|Tuaisceart Éireann}}, [[Ольстерийн шотланд]]: ''Norlin Airlann'') [[Нэгдсэн Вант Улс]]ад багтдаг улс бөгөөд<ref>{{Webarchiv|url=http://www.statistics.gov.uk/geography/uk_countries.asp |wayback=20081220225201 |text=The Countries of the UK |archiv-bot=2026-04-30 18:33:30 InternetArchiveBot }} statistics.gov.uk, accessed 10 October, 2008. The [[Northern Ireland Act 1998]] describes Northern Ireland as "part of the United Kingdom". The term "[[constituent country]]" is sometimes applied to Northern Ireland by [[Unionist (Ireland)|Unionists]] and British sources.&nbsp;[http://www.opsi.gov.uk/ACTS/en2003/2003en33.htm] [https://web.archive.org/web/20050318104438/http://www.bbc.co.uk/northernireland/bbcandyou/accountable/charterrev4.shtml].</ref> [[Ирланд]] арлын зүүн хойд хэсэгт оршдог. Өмнөд ба баруун талаараа [[Бүгд Найрамдах Ирланд Улс]]тай хиллэдэг. 2001 оны тооллогоор хүн ам нь 1685000 байсан нь арлын нийт хүн амын дөрөвний нэг гаруй хувь буюу НВУ-ын хүн амын 3 хувийг бүрдүүлж байв. Умард Ирланд хуучин Ирландын Ольстер мужийн есөн гүнлигээс бүрддэг. 1920 оны Ирландын засгийн газрын тухай хуулийн дагуу 1921 оны 5-р сарын 3-нд НВУ-ын тусгай захиргааны нэгж болон байгуулагдсан<ref>Statutory Rules & Orders published by authority, 1921 (No. 533); Additional source for 3 May 1921 date: Alvin Jackson, ''Home Rule - An Irish History'', Oxford University Press, 2004, p198.</ref>. Гэхдээ үндсэн хуулийн үндэс суурь нь Их Британи, Ирландын хоорондох 1800 оны Холбооны тухай актаар тавигдсан. 50 гаруй жилийн турш өөрийн шилжилтийн засгийн газар, парламенттай байсан. Эдгээр байгууллагыг 1972 онд түдгэлзүүлж, 1973 онд бүрэн татан буулгасан бөгөөд шилжилтийг сэргээх оролдлогын дараа 1998 оны Умард Ирландын тухай хуулийн дагуу Умард Ирландын Гүйцэтгэх засаг, Умард Ирландын Ассемблейг байгуулсан. Ассемблей угсаатан хоорондын зөвшилцлийн ардчилсан зарчим дээр үндэслэн үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Умард Ирланд олон жилийн турш голдуу католик шашинт үндсэрхэг үзэлтнүүд болон голдуу протестант шашинт холбооны талынхны хоорондох харгис ширүүн угсаатан-улс төрийн зөрчил мөргөлдөөний () талбар болж байлаа.<ref>Northern Ireland LIFE & TIMES survey. Question: {{Webarchiv|url=http://www.ark.ac.uk/nilt/2005/Political_Attitudes/UNINATID.html |wayback=20110511052151 |text=Generally speaking, do you think of yourself as a unionist, nationalist or neither? |archiv-bot=2024-08-30 13:07:23 InternetArchiveBot }}, ARK Research, 2005</ref> Ерөнхийдөө үндсэрхэг үзэлтнүүд Умард Ирландыг Ирландын бусад хэсэгтэй улс төрийн талаар дахин нэгтгэхийг хүсдэг бол,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.sinnfein.ie/policies/document/155 |wayback=20060716075752 |text=Strategy Framework Document: Reunification through Planned Integration: Sinn Féin’s All Ireland Agenda |archiv-bot=2023-09-26 19:52:35 InternetArchiveBot }} www.sinnfein.ie, accessed 2 August 2008</ref><ref>[http://www.sdlp.ie/policy_details.php?id=78 Policy Summaries: Constitutional Issues] www.sdlp.ie, accessed, 2 August 2008</ref> яльгүй олонхи болох холбооны талыг баримтлагчид нь Нэгдсэн Вант Улсын нэг хэсэг хэвээр үлдэхийг хүсдэг.<ref>[http://www.uup.org/policy/standing-up-for-northern-ireland/index.php Standing up for Northern Ireland] www.uup.org, accessed 2 August 2008 </ref> Холбооны талынхан нь өөрсдийгөө британичууд буюу ольстерчууд гэдэг бол үндсэрхэг үзэлтнүүд нь өөрсдийгөө ирландчууд гэцгээдэг. 1998 онд [[Белфастын хэлэлцээр]]т (буюу "Сайн Баасан гарагийн хэлэлцээр") гарын үсэг зурсны дараа мөргөлдөөнд оролцогч хагас цэрэгжсэн бүлгүүдийн ихэнх нь зэвсэгт ажиллагаагаа зогсоосон. == Эшлэл == {{reflist|2}} == Нэмж унших материал == * Jonathan Bardon, ''A History of Ulster'' (Blackstaff Press, Belfast, 1992), ISBN 0-85640-476-4 * Brian E. Barton, ''The Government of Northern Ireland, 1920—1923'' (Athol Books, 1980). * Paul Bew, Peter Gibbon and Henry Patterson '' The State in Northern Ireland, 1921—72: Political Forces and Social Classes, Manchester'' (Manchester University Press, 1979) * {{cite book |author=[[Tony Geraghty]] |title=The Irish War |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2000 |isbn=0-8018-7117-4}} * Robert Kee, ''The Green Flag: A History of Irish Nationalism'' (Penguin, 1972–2000), ISBN 0-14-029165-2 * Osborne Morton, 1994. ''Marine Algae of Northern Ireland'' Ulster Museum, Belfast. * Henry Patterson, "Ireland Since 1939: The Persistence of Conflict" (Penguin, 2006), ISBN 978-1-84488-104-8 * Hackney, P. (Ed).1992. ''Stewart's and Corry's Flora of the North-east of Ireland.'' Third edition. Institute of Irish Studies, The Queen's University of Belfast. ISBN 0-85389-446-9(HB) == Цахим холбоос == * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/default.stm BBC Northern Ireland News] The Northern Ireland news from [[BBC News Online]] * [http://www.onlineni.net Online NI] Local Government Portal * [https://web.archive.org/web/20151019115313/http://ni-photos.jmcwd.com/ ni-photos.jmcwd.com] Photos From Around Northern Ireland * [http://www.nicva.org NICVA] Northern Ireland Council for Voluntary Action * [https://web.archive.org/web/20090317004308/http://www.communityni.org/ Community NI] Community NI: Northern Ireland voluntary and community sector. * [https://web.archive.org/web/20090131113215/http://www.geographyinaction.co.uk/Geology%20files/Geol_index.html Geography in Action] The geology of Northern Ireland * BBC Learning Northern Ireland: [http://www.bbc.co.uk/ni/schools/landscapes Landscapes Unlocked] - Aerial footage from the Sky High series explaining the physical, social and economic geography of Northern Ireland * [https://web.archive.org/web/20110927044312/http://www.ark.ac.uk/elections Northern Ireland Elections] * [http://www.bbc.co.uk/history/state/nations/ BBC Nations] History of Ireland on bbc.co.uk * [https://web.archive.org/web/20070530181849/http://cain.ulst.ac.uk/ Conflict Archive on the Internet] from the University of Ulster * {{PDFlink|[http://www.psa.ac.uk/cps/1996/payt.pdf Inconvenient Peripheries : Ethnic Identity and the United Kingdom Estate]}} by Prof. Philip Payton * [http://stormontpapers.ahds.ac.uk/index.html From Partition to Direct Rule: 50 Years of Northern Ireland Parliamentary Papers Online] * [http://www.discovernorthernireland.com/ Discover Northern Ireland] Northern Ireland Tourist Board * [http://www.outdoorni.com/ Outdoor Activities NI]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Directory of outdoor activities and activity providers in Northern Ireland. Provided by the Countryside Access & Activities Network and The Northern Ireland Tourist Board * [http://www.walkni.com/ Walk NI] The definitive guide to walking in Northern Ireland from the Countryside Access & Activities Network and The Northern Ireland Tourist Board * [https://web.archive.org/web/20081228010313/http://peacelinetours.g2gm.com/northern-ireland-tourist.html Northern Ireland Tourist Guide] What has Northern Ireland got to offer tourists? * [https://web.archive.org/web/20130622182113/http://thenorthernirelandguide.co.uk/ The Northern Ireland Guide] - a travel guide to Northern Ireland for tourists and residents alike * [https://web.archive.org/web/20080827201032/http://www.armaghdowntourism.com/ Armagh Down Tourism] * [http://www.gotobelfast.com/ Go To Belfast] * [http://www.fermanaghlakelands.com/ Fermanagh Lakelands] * [https://web.archive.org/web/20070216084118/http://www.mournelive.com/ Mourne Mountains] * [https://web.archive.org/web/20210110181200/https://www.culturenorthernireland.org/ culturenorthernireland.org] {{Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын харъяа улс орон, нутаг дэвсгэр}} <!--Interwikis--> [[Ангилал:Умард Ирланд| ]] [[Ангилал:Өөртөө засах захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Нэгдсэн Вант улсын бүрэлдэхүүн]] 4pbrkq0hcv7m107v52ind3fxh4fjhj4 0 15849 863257 861471 2026-07-26T12:34:20Z HorseBro the hemionus 100126 863257 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Зүүнгарын Хаант Улс | common_name = Зүүнгар | native_name = {{MongolUnicode|ᠴᡈᡉᠨᡎᠠᠷ ᡍᠠᠨᡐᡇ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Зүнһар хаант улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | symbol_type = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635–1741 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1667–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1688–1759 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} === Гарал үүсэл === [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|243x243px|[[Эсэн тайш]]]] Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia_1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} [[Файл:Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb|341x341px|[[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] ]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Руй Кон" (如意驄) хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === [[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]] Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} [[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь "Жангарч"]] Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] "Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл" үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр "Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр" гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} === Газрын зурагууд === <gallery class="center" widths="200" heights="160"> </gallery>Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}<gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчлал !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |} == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] kxyblnl7ncv1jsdfhpttsyh7z24xf5a 0 16714 863625 596730 2026-07-27T10:22:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 863625 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|7 сарын}} '''7 сарын 27''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 208 дахь ([[өндөр жил]] бол 209 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 157 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1789 — [[АНУ-ын Төрийн Департамент|АНУ-ын Төрийн департамент]] байгуулагдсан. * 1834 — [[Киевийн Үндэсний их сургууль|Киевийн Үндэсний Их сургууль]] үүсэн байгуулагдсан. * 1866 — Их Британи, АНУ-ын хоорондох [[Атлантын далай]] доогуур дамжин өнгөрөх телеграф кабель баригдаж дууссан. * 1890 — Алдарт зураач [[Винсент ван Гог]] өөрийгөө буудсаны улмаас нас барсан. * 1934 — Буриадын Дээд-Үд (Верхнеудинск) хотын нэрийг өөрчилж [[Улаан-Үд]] гэх болсон. * 1943 — Итали улсад [[Италийн фашизм|Фашист намыг]] тараасан. * 1953 — [[Солонгосын дайн]] гал зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурж, Хойд Солонгос, Өмнөд Солонгосын хооронд цэрэггүй бүс байгуулснаар өндөрлөв. * 1983 — Армений хувьсгалт армийн 5 идэвхитэн [[Лиссабон]] дахь Түркийн ЭСЯ руу довтолж 7 хүн нас барсан. * 2010 — [[Киргиз]] улс шинэ Үндсэн хуулиа батласан. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1612 — [[IV Мурад|IV]] [[IV Мурад|Мурад]] (1640 онд нас барсан) [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт улсын]] 17 дахь султан (1623—1640). * 1881 — [[Ханс Фишер]] (1945 онд нас барсан) германы химич, Нобелийн шагналтан (1930). * 1903 — [[Николай Черкасов]] (1966 онд нас барсан) ЗХУ-ын Ардын жүжигчин, тайж, дэлгэцийн жүжигчин. * 1917 — [[Бурвиль]] (жинхэнэ нэр -''Андрэ Робер Рембур''; 1970 онд нас барсан) францын жүжигчин («Шадар гурван цэрэг», «Разиня», «Их зугаалга»). * 1923 — [[Оояма Масүтацү]] (1994 онд нас барсан) Каратэгийн багш, кёкушинкай урсгал үндэслэгч. * 1936 — [[Марис Лиепа]] (1989 онд нас барсан) ЗХУ-ын Ардын жүжигчин, балетын жүжигчин. * 1946 — [[Токтар Аубакиров]], ЗХУ-ын сүүлчийн сансрын нисгэгч бөгөөд анхны казах үндэстэй сансрын нисгэгч. == Энэ өдөр нас барагсад == * 1841 — [[Михаил Лермонтов]] (1814 онд төрсөн) оросын зохиолч, яруу найрагч. * 1844 — [[Жон Далтон]] (1766 онд төрсөн) английн физикч болон химич эрдэмтэн. * 1873 — [[Фёдор Тютчев]] (1803 онд төрсөн) оросын яруу найрагч. * 1937 — [[Герда Таро]] (1910 онд төрсөн) германы гэрэл зурагчин, антифашист, анхны дайны гэрэл зурагчин-сэтгүүлч. * 1970 — [[Антониу ди Салазар]] (1889 онд төрсөн) Португалийн Ерөнхий сайд, дарангуйлагч (1932—1968). * 1980 — [[Мохаммед Реза Пехлеви]] (1919 онд төрсөн) Ираны 35 дахь шах (1941—1979). == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|27 July|7 сарын 27}} [[Ангилал:Өдөр|0727]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#27]] pxx10ju0e0qt3eh2vb4lbt67ankxs7b 863629 863625 2026-07-27T10:56:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 863629 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|7 сарын}} '''7 сарын 27''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 208 дахь ([[өндөр жил]] бол 209 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 157 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1789 — [[АНУ-ын Төрийн Департамент|АНУ-ын Төрийн департамент]] байгуулагдсан. * 1866 — Их Британи, АНУ-ын хоорондох [[Атлантын далай]] доогуур дамжин өнгөрөх телеграф кабель баригдаж дууссан. * 1890 — Алдарт зураач [[Винсент ван Гог]] өөрийгөө буудсаны улмаас нас барсан. * 1934 — Буриадын Дээд-Үд (Верхнеудинск) хотын нэрийг өөрчилж [[Улаан-Үд]] гэх болсон. * 1943 — Итали улсад [[Италийн фашизм|Фашист намыг]] тараасан. * 1953 — [[Солонгосын дайн]] гал зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурж, Хойд Солонгос, Өмнөд Солонгосын хооронд цэрэггүй бүс байгуулснаар өндөрлөв. * 1983 — Армений хувьсгалт армийн 5 идэвхитэн [[Лиссабон]] дахь Түркийн ЭСЯ руу довтолж 7 хүн нас барсан. * 2010 — [[Киргиз]] улс шинэ Үндсэн хуулиа батласан. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1612 — [[IV Мурад|IV]] [[IV Мурад|Мурад]] (1640 онд нас барсан) [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт улсын]] 17 дахь султан (1623—1640). * 1881 — [[Ханс Фишер]] (1945 онд нас барсан) германы химич, Нобелийн шагналтан (1930). * 1903 — [[Николай Черкасов]] (1966 онд нас барсан) ЗХУ-ын Ардын жүжигчин, тайж, дэлгэцийн жүжигчин. * 1917 — [[Бурвиль]] (жинхэнэ нэр -''Андрэ Робер Рембур''; 1970 онд нас барсан) францын жүжигчин («Шадар гурван цэрэг», «Разиня», «Их зугаалга»). * 1923 — [[Оояма Масүтацү]] (1994 онд нас барсан) Каратэгийн багш, кёкушинкай урсгал үндэслэгч. * 1936 — [[Марис Лиепа]] (1989 онд нас барсан) ЗХУ-ын Ардын жүжигчин, балетын жүжигчин. * 1946 — [[Токтар Аубакиров]], ЗХУ-ын сүүлчийн сансрын нисгэгч бөгөөд анхны казах үндэстэй сансрын нисгэгч. == Энэ өдөр нас барагсад == * 1841 — [[Михаил Лермонтов]] (1814 онд төрсөн) оросын зохиолч, яруу найрагч. * 1844 — [[Жон Далтон]] (1766 онд төрсөн) английн физикч болон химич эрдэмтэн. * 1873 — [[Фёдор Тютчев]] (1803 онд төрсөн) оросын яруу найрагч. * 1937 — [[Герда Таро]] (1910 онд төрсөн) германы гэрэл зурагчин, антифашист, анхны дайны гэрэл зурагчин-сэтгүүлч. * 1970 — [[Антониу ди Салазар]] (1889 онд төрсөн) Португалийн Ерөнхий сайд, дарангуйлагч (1932—1968). * 1980 — [[Мохаммед Реза Пехлеви]] (1919 онд төрсөн) Ираны 35 дахь шах (1941—1979). == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|27 July|7 сарын 27}} [[Ангилал:Өдөр|0727]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#27]] fxvz4wj8htz3ljr7c5twfgkgtvlywzd 0 16715 863626 825824 2026-07-27T10:48:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 863626 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|7 сарын}} '''7 сарын 28''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 209 дахь ([[өндөр жил]] бол 210 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 156 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 754 — Францын Каролингийн угсааны хааны титэм залах буюу хаан ширээнд суулгах анхны ёслол болсон. * 1586 — Сэр Томас Хэрриот Их Британи болон Ирландад [[төмс]] гэх ногоо авчирсан. * 1821 — [[Перу]] улс Испанийн Эзэнт улсаас тусгаар тогносноо зарласан. * 1834 — [[Киевийн Үндэсний их сургууль]] байгуулагдсан. * 1858 — Хүний хурууны хээг анх удаа танин баталгаажуулах зорилгоор ашигласан. * 1896 — [[Флорида]] мужид [[Майами]] хот байгуулагдсан. * 1914 — [[Австри-Унгар]] [[Серби|Сербид]] дайн зарлаж, [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] эхэлсэн. * 1928 — Амстердам хотод [[1928 оны Зуны Олимп]] албан ёсоор нээгдсэн. * 1964 — [[Никита Хрущёв|Никита Хрущевын]] Коммунист ба Ажилчдын Намуудын Олон Улсын Бага Хуралд оролцох саналыг [[Мао Зэдун]] хүлээн аваагүй. * 1984 — [[Лос-Анжелес]] хотод [[1984 оны Зуны Олимп]] албан ёсоор нээгдэв. * 1989 — Зөвлөлт Латви улсын Дээд зөвлөл тус улсын бүрэн эрхт байдлыг тунхаглав. * 1994 — Молдов улс Үндсэн хуулиа батлав. * 1995 — Вьетнам Зүүн Өмнөд Азийн ([[АСЕАН]]) байгууллагад элссэн анхны социалист улс болов. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1165 - [[Ибн Араби]] (1240 онд нас барсан) исламын шашны зүтгэлтэн, суфизмын онолч. * 1867 - Америк, Аргентины одон орон судлаач [[Чарлз Диллон Перрайн]] * 1929 - [[Жаклин Кеннеди]] (1994 онд нас барсан) 1961-1963 онд АНУ-ын тэргүүн хатагтай. * 1951 - [[Наталия Белохвостикова]] -Зөвлөлтийн кино жүжигчин. * 1954 - [[Уго Чавес]] (2013 онд нас барсан) Венесуэлын Ерөнхийлөгч (1999—2002, 2002—2013). * 1963 - Монголын улс төрч, төр нийгмийн зүтгэлтэн [[Содномзундуйн Эрдэнэ]] * 1964 - Америкийн жүжигчин [[Лори Энн Локлин]] * 1979 - Өмнөд Солонгосын дуучин [[Ли Мин У]] == Энэ өдөр нас барагсад == * 1750 - [[Иоханн Себастиан Бах|Иоганн Себастиан Бах]] (1685 онд төрсөн) алдарт германы хөгжмийн зохиолч. * 1818 - [[Гаспар Монж]] (1746 онд төрсөн) францын математикч, дүрслэх геометрыг үүсгэн байгуулагч. * [[1933]] - [[III Нишиноүми Кажиро]], сүмогийн 30 дахь [[ёкозүна]] (* [[1890]]) == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|28 July|7 сарын 28}} [[Ангилал:Өдөр|0728]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#28]] exh40ryp3h90kta3o7cjqhtdk26buvy 863628 863626 2026-07-27T10:56:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 863628 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|7 сарын}} '''7 сарын 28''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 209 дахь ([[өндөр жил]] бол 210 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 156 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 754 — Францын Каролингийн угсааны хааны титэм залах буюу хаан ширээнд суулгах анхны ёслол болсон. * 1586 — Сэр Томас Хэрриот Их Британи болон Ирландад [[төмс]] гэх ногоо авчирсан. * 1821 — [[Перу]] улс Испанийн Эзэнт улсаас тусгаар тогносноо зарласан. * 1834 — [[Киевийн Үндэсний их сургууль|Киевийн Үндэсний их сургуулийн]] хичээл анх орж эхэлсэн. * 1858 — Хүний хурууны хээг анх удаа танин баталгаажуулах зорилгоор ашигласан. * 1896 — [[Флорида]] мужид [[Майами]] хот байгуулагдсан. * 1914 — [[Австри-Унгар]] [[Серби|Сербид]] дайн зарлаж, [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] эхэлсэн. * 1928 — Амстердам хотод [[1928 оны Зуны Олимп]] албан ёсоор нээгдсэн. * 1964 — [[Никита Хрущёв|Никита Хрущевын]] Коммунист ба Ажилчдын Намуудын Олон Улсын Бага Хуралд оролцох саналыг [[Мао Зэдун]] хүлээн аваагүй. * 1984 — [[Лос-Анжелес]] хотод [[1984 оны Зуны Олимп]] албан ёсоор нээгдэв. * 1989 — Зөвлөлт Латви улсын Дээд зөвлөл тус улсын бүрэн эрхт байдлыг тунхаглав. * 1994 — Молдов улс Үндсэн хуулиа батлав. * 1995 — Вьетнам Зүүн Өмнөд Азийн ([[АСЕАН]]) байгууллагад элссэн анхны социалист улс болов. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1165 - [[Ибн Араби]] (1240 онд нас барсан) исламын шашны зүтгэлтэн, суфизмын онолч. * 1867 - Америк, Аргентины одон орон судлаач [[Чарлз Диллон Перрайн]] * 1929 - [[Жаклин Кеннеди]] (1994 онд нас барсан) 1961-1963 онд АНУ-ын тэргүүн хатагтай. * 1951 - [[Наталия Белохвостикова]] -Зөвлөлтийн кино жүжигчин. * 1954 - [[Уго Чавес]] (2013 онд нас барсан) Венесуэлын Ерөнхийлөгч (1999—2002, 2002—2013). * 1963 - Монголын улс төрч, төр нийгмийн зүтгэлтэн [[Содномзундуйн Эрдэнэ]] * 1964 - Америкийн жүжигчин [[Лори Энн Локлин]] * 1979 - Өмнөд Солонгосын дуучин [[Ли Мин У]] == Энэ өдөр нас барагсад == * 1750 - [[Иоханн Себастиан Бах|Иоганн Себастиан Бах]] (1685 онд төрсөн) алдарт германы хөгжмийн зохиолч. * 1818 - [[Гаспар Монж]] (1746 онд төрсөн) францын математикч, дүрслэх геометрыг үүсгэн байгуулагч. * [[1933]] - [[III Нишиноүми Кажиро]], сүмогийн 30 дахь [[ёкозүна]] (* [[1890]]) == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|28 July|7 сарын 28}} [[Ангилал:Өдөр|0728]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#28]] 63vagqvz3pd2u2rpddafbgkjjq8fmsb 0 18355 863578 752195 2026-07-27T01:53:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 863578 wikitext text/x-wiki '''Монголын үнэн''' -сонин нь 1920 оны 11-р сарын 10-нд Зөвлөлт оросын [[Эрхүү]] хотод анх хэвлэгдэн гарч, 1921 оны 4-р сарын 19 хүртэл нийт 6 дугаар гарч байжээ. Монголын хувьсгалчид [[Коминтерн|Коминтерны]] Алс Дорнодын нарийн бичгийн дарга нарын газраас тусламж авахаар [[Эрхүү]] хотод байх хугацаанд тэдний идэвхтэй тус дэмжлэгээр гаргаж байсан анхны хувьсгалт нууц сонин юм. Энэ сонин 38х54 см-ийн хэмжээтэй, 4 нүүртэйгээр чулуун бараар дугаар бүрийг 3000 хувь хэвлэж, ардын хувьсгалын партизан цэргүүдээр дамжуулан олон түмэнд түгээж байжээ. “Монголын үнэн” сонин “Орон бүхний пролетари нар нэгдэгтүн!” гэсэн уриатай, “Энэхүү Монголын үнэн хэмээх сэтгүүлийг дэлхий дахины эв хамтын интернационал намын Алс дорнодын хорооны монгол, төвдийн хэлтсээс тараана” гэсэн тайлбар бичээстэй хэвлэгдэж байжээ. Тус сонин Монголын феодалын засаг төр, түүний мөн чанарыг илчилж, харийн булаан эзлэгчдийн түрэмгий ажиллагааг эсэргүүцсэн, Монгол орны гадаад байдал, Октябрийн социалист хувьсгал болон ард түмэн эрх чөлөөгөө олж авах арга зам, шинээр байгуулах засаг төрийн мөн чанар зэрэг асуудлыг олон талаас нь тайлбарлан таниулж, гадаадын эзлэн түрэмгийлэгчид, дотоодын дарлагчдаас улс орноо чөлөөлөх, ард түмний эрх ашгийг хамгаалах, Ардын журамт цэрэг элсүүлж, зэвсэгт тэмцэлд бэлтгэх, МАН-ын бодлого зорилтыг сурталчилж, хувьсгалын үйл хэргийг зохион байгуулах чухал хэрэгсэл болж байжээ. 20-р зууны эхэн үеийн Монгол орны түүхийн нэн эгзэгтэй үед гарч байсан энэ сонин Монголын ард түмнийг хувьсгалт тэмцэлд уриалан дуудах, хувьсгалчдын үзэл бодлыг нэгтгэх, Ардын намыг байгуулж бэхжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд манай орны далаад жил үргэлжилсэн хувьсгалт хэвлэл, коммунист сэтгүүл зүйн эхлэлийг тавьсан юм. Энэ сониныг [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатар]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]], [[Дарьзавын Лосол|Д.Лосол]] зэрэг хувьсгалчид Алс Дорнодын коминтерны нарийн бичгийн дарга нарын газрын дарга [[Борис Шумяцкий|Б.З.Шумяцкий]], коминтерны төлөөлөгч С.Борисов, [[Элбэгдорж Ринчино|Э.Ринчино]] нарын тус дэмжлэгээр гаргаж байжээ. Мөн сонины ажилд зохиолч [[Сономбалжирын Буяннэмэх|С.Буяннэмэх]], бичээч Ч.Пүрэв, Б.Ишдорж, С.Данзан зэрэг хүмүүс оролцож байсан байна. [[Ангилал:Монголын сонин]] [[Ангилал:Монгол хэлээрx сонин]] [[Ангилал:БНМАУ-ын хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан|!]] [[Ангилал:1920 онд анх хэвлэгдсэн]] 3av78a77eaazxf7wqq36s8snxkx2pcp 0 19373 863553 862751 2026-07-26T17:54:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863553 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-07-26 17:54:13 InternetArchiveBot }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] of9i0zb8j5cd1c4ilcvm6wlkbp7hupd 0 19582 863557 862761 2026-07-26T18:43:24Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863557 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] t0cd2tw4yyjjqsxs3lecd1c5ynvo5oj 0 21333 863445 848664 2026-07-26T14:48:53Z Enkhsaihan2005 64429 863445 wikitext text/x-wiki {{Short description|1959-1962 онд Францын ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific-prefix = [[Эрхэмсэг ноён]] | name = Мишель Дебре | native_name = Michel Debré | image = Michel Debré.jpg | caption = Дебре 1960 онд | office = [[Францын ерөнхий сайд]] | term_start = 1959 оны 1 сарын 8 | term_end = 1962 оны 4 сарын 14 | president = [[Шарль де Голль]] | predecessor = Шарль де Голль | successor = [[Жорж Помпиду]] | office1 = [[Батлан ​​​​хамгаалахын сайд (Франц)|Батлан ​​​​хамгаалахын сайд]] | term_start1 = 1969 оны 6 сарын 22 | term_end1 = 1973 оны 4 сарын 5 | primeminister1 = [[Жак Шабан-Дельмас]]<br />[[Пьер Мессмер]] | predecessor1 = Пьер Мессмер | successor1 = [[Робер Галлей]] | office2 = [[Гадаад хэргийн болон олон улсын хөгжлийн яам (Франц)|Гадаад хэргийн сайд]] | term_start2 = 1968 оны 5 сарын 31 | term_end2 = 1969 оны 6 сарын 16 | primeminister2 = Жорж Помпиду<br />[[Морис Кув де Мюрвиль]] | predecessor2 = Морис Кув де Мюрвиль | successor2 = [[Морис Шуман]] | office3 = [[Францын Эдийн засаг, санхүүгийн яам|Эдийн засаг, санхүүгийн сайд]] | term_start3 = 1966 оны 1 сарын 8 | term_end3 = 1968 оны 5 сарын 31 | primeminister3 = Жорж Помпиду | predecessor3 = [[Валери Жискар д'Эстен]] | successor3 = Морис Кув де Мюрвиль | office4 = [[Францын Үндэсний Ассемблей|Үндэсний Ассемблейн гишүүн]] | term_start4 = 1962 оны 11 сарын 26 | term_end4 = 1988 оны 5 сарын 14 | constituency4 = [[Реюньон]] | birth_name = Мишель Жан-Пьер Дебре | birth_date = {{Birth date|1912|1|15}} | birth_place = [[Парис]], [[Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Франц Улс|Франц]] | death_date = {{Death date and age|1996|8|2|1912|1|15}} | death_place = [[Монлуи-сюр-Луар]], [[Эндр и Луара]], Франц | party = [[Радикал нам (Франц)|Радикал-Социалист Нам]]<br />{{small|(1934–1947)}}<br />[[Францын ард түмний нэгдэл]]<br />{{small|(1947–1955)}}<br />[[Шинэ Бүгд Найрамдах Улсын Холбоо (Франц)|Шинэ Бүгд Найрамдах Улсын Холбоо]]<br />{{small|(1958–1968)}}<br />[[Бүгд Найрамдах Улсын Төлөө Ардчилагчдын Эвлэл]]<br />{{small|(1968–1976)}}<br />[[Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх нэгдэл]]<br />{{small|(1976–1988)}} | spouse = {{marriage|Анн-Мари Лемарескье|1936}} | children = Винсент (т. 1939)<br />[[Франсуа Дебре|Франсуа]] (т. 1942)<br />[[Бернар Дебре|Бернар]] (т. 1944)<br />[[Жан-Луи Дебре|Жан-Луи]] (т. 1944) | alma_mater = [[Sciences Po|Улс төрийн судалгааны хүрээлэн]]<br />[[Парисын Их Сургууль]] | occupation = [[Хуульч]] | signature = Signature Michel Debré.jpg | website = {{URL|http://www.gouvernement.fr/michel-debre|Засгийн газрын сайт}} | allegiance = {{flag|Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Франц Улс}} (1939-1940)<br />{{flag|Вишигийн Франц}} (1940-1942)<br />{{flag|Чөлөөт Франц}} (1943-1945) | branch = {{army|Франц}} | serviceyears = 1939–1945 | rank = [[Бүгд Найрамдах Улсын Комиссар (Түр Засгийн газар)|Бүгд Найрамдах Улсын Комиссар]]<br />[[Дэслэгч]] | unit = Францын [[Морин цэрэг]] | battles = [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] * [[Францын тулалдаан]] * [[Бамбар ажиллагаа]] * [[Нормандын ажиллагаа]] * [[Драгун ажиллагаа]] | awards = [[File:Legion Honneur Chevalier ribbon.svg|30px]] [[Хүндэт Легионы одон]]<br />[[File:Croix de Guerre 1939-1945 ribbon.svg|30px]] [[Дайны загалмай 1939–1945 (Франц)|Дайны загалмай]] }} '''Мишел Дэбре''' ({{lang-fr|Michel Debré}}; 1912 оны 1 сарын 15 – 1996 оны 8 сарын 2) нь Францын [[Голлизм|Голлист]] улс төрч байв. Өнөөгийн [[Францын үндсэн хууль|Францын үндсэн хуулийн]] "эцэг" гэгддэг тэрээр [[Францын тавдугаар бүгд найрамдах улс|Тавдугаар БНУ]]-ын анхны [[Францын ерөнхий сайд|ерөнхий сайдаар]] ажиллаж байлаа. Дэбре ерөнхийлөгч [[Шарль де Голль|Шарль де Голлийн]] засаглалын үед 1959 - 1962 онд тус албыг хашсан юм. {{DEFAULTSORT:Дэбре, Мишел}} [[Ангилал:Францын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Францын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Францын боловсролын сайд]] [[Ангилал:Францын хууль зүйн сайд]] [[Ангилал:Францын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Францын сангийн сайд]] [[Ангилал:Францын эдийн засгийн сайд]] [[Ангилал:Францын сенатч]] [[Ангилал:Францын Үндэсний Чуулганы гишүүн]] [[Ангилал:Францын өмгөөлөгч]] [[Ангилал:Францын хуульч]] [[Ангилал:Францын ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч]] [[Ангилал:Европын Парламент дахь Францын гишүүн]] [[Ангилал:Шинэ Бүгд Найрамдах Улсын Холбооны гишүүн]] [[Ангилал:Францын Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (командлагч)]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Гэгээн Карлын одон шагналтан]] [[Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Чөлөөлөгч Сан Мартины одон шагналтан]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Францын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын засаг дарга]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1912 онд төрсөн]] [[Ангилал:1996 онд өнгөрсөн]] cdhw53xrev57fj7z0mxaegem319rxlt 0 22153 863547 832423 2026-07-26T17:27:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863547 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс тори}} '''Тори''' ({{lang-en|Thorium}}) нь байгальд тохиолддог, цацраг идэвхтэй [[химийн элемент]] бөгөөд дэлхийн өнцөг булан бүрт их хэмжээтэй байдаг. Торийн (тэмдэглэгээ '''Th''') [[атомын дугаар]] 90 бөгөөд атом нь 90 [[протон]], 90 [[электрон]]тойгоос 4 нь [[валентын электрон]] юм. 1828 онд нээгдэж, [[Норвеги]]йн аянга цахилгааны бурхан [[Тор (бурхан)|Торын]] нэрээр нэрлэгджээ. Байгальд [[тори-232]] (100.00%) байдаг. Тори [[альфа бөөм]]өө бага багаар алдсаар задардаг. Тори-232-ын [[хагас задралын хугацаа]] нь ойролцоогоор 14.05 [[1000000000 (тоо)|тэрбум]] жил. Энэ нь дэлхийн гадарга дээр [[уран (химийн элемент)|ураныг]] бодвол 3-4 дахин удаан гэсэн үг юм. Тори нь [[монацит]] элснээс [[газрын ховор элемент]] олборлох үед гардаг дайвар бүтээгдэхүүн юм. Хуучин өргөн хэрэглэдэг байсан боловч цацраг идэвхтэйн улмаас хэрэглээ нь багасч байгаа. Тори-232 нь [[цөмийн түлш]] – [[уран-233]]-ыг баяжуулахад ашиглагддаг байсан. Туршилтын реакторуудын ихэнх нь өдгөө ашиглагдахаа больсон ч аюулгүй байдал талаасаа цөмийн эрчим хүч гарган авахад тохиромжтой гэдэг утгаар [[Орос]], [[Энэтхэг]], [[Хятад]] зэрэг улсуудад хэрэглэсээр байгаа. == Физик шинж чанар == Цэвэр тори нь агаарт тэсвэртэй, металлын гялалзлагаа хэдэн сараар ч хадгалж чаддаг мөнгөлөг цагаан өнгөтэй метал юм. Тори нь оксидоор бохирдсон үедээ агаарт удаанаар исэлдэж саарал өнгөтэй болох ба эцэст хар бараан өнгөтэй болдог. Торигийн шинж чанар нь оксидоор хэр их бохирдсон бэ гэдгээс хүчтэй хамаарна. Цэвэр тори нь зөөлөн, давтагддаг, сунгаж болдог шинж чанартай. Тори нь 14000С-т талдаа төвтэй куб бүтцээс төвдөө төвтэй куб бүтэц рүү шилждэг. Нунтаг метал тори нь өөрөө аяндаа шатдаг тул маш хянамгай ажиллагаа шаарддаг. Агаарт халаахад метал тори нь ноцож, цагаан өнгийн дөл үүсгэн шатдаг. Тори нь хайлах болон буцлах температурын зөрүү өндөртэй металл юм. == Химийн шинж чанар == Тори нь устай удаанаар харилцан үйлчилдэг боловч хлорт устөрөгчөөс бусад ихэнх хүчлүүдэд хялбар уусдаггүй. Бага зэрэг фторын ион агуулсан концентрацитай азотын хүчилд уусдаг. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commons|Thorium|Тори}} * [https://web.archive.org/web/20160306175633/http://itheo.org/ Олон Улсын Торийн Энергийн Байгууллага – IThEO.org] * [https://web.archive.org/web/20080406074058/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Th/index.html WebElements.com — Тори] * [https://web.archive.org/web/20190604062215/http://www.euronuclear.org/info/encyclopedia/d/decaybasinnatural.htm Европын Цөмийн Нийгэмлэг] == Эшлэл == <references /> {{Зай авах}} {{Үелэх системийн холбоос мөр}} [[Ангилал:7-р үеийн элемент]] [[Ангилал:Цөмийн материал]] st3ydkwuuxz44qs2ue9kr9vbepcdj77 0 22568 863258 827430 2026-07-26T12:56:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863258 wikitext text/x-wiki {{АНУ-ын муж улс |бүтэн нэр =Нью-Мексико Муж Улс |англи нэр =State of New Mexico |далбаа =Flag of New Mexico.svg |нэр =Нью-Мексико |сүлд =Great seal of the state of New Mexico.png |хуучин нэр =[[Нью-Мексикогийн нутаг дэвсгэр]] |хуучин далбаа = |хоч =Сэтгэл татам нутаг |уриа =Crescit eundo (Жамаараа өснө) |албан ёсны хэл =Байхгүй |хэлнүүд = [[Англи хэл|Англи]] 82%<br />[[Испани хэл|Испани]] 29%,<br />[[Навахо хэл|Навахо]] 4%<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t20/tables/tab01.pdf|title=Language Use, English Ability, and Linguistic Isolation for the Population 5 Years and Over by State: 2000|publisher=[[United States Census Bureau]]|work=United States Census 2000|date=February 25, 2003|accessdate=2010-03-28}}</ref><ref>{{cite web|last1=Shin|first1=Hyon B.|last2=Bruno|first2=Rosalind|url=http://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-29.pdf|title=Language Use and English-Speaking Ability: 2000|work=Census 2000 Brief|publisher=[[United States Census Bureau]]|date=October 2003|accessdate=2010-03-28}}</ref> |газрын зураг =Map_of_USA_NM.svg |нийслэл =[[Санта-Фе]] |хамгийн том хот =[[Альбукерке]] |хамгийн том метрополитан бүс =[[Альбукерке Метрополитан бүс]] |нутаг дэвсгэрийн байр =5 |нийт нутаг дэвсгэр =315,194 |өргөн =550 |урт =595 |усны эзлэх хувь =0.2 |өргөрөг =31° 20′ N - 37° N |уртраг =103° W - 109° 3′ W |хүн ам =2,059,179 (2010) |нягтшил =6.27 |хүн амын байр =2 |өрхийн дундаж орлого = |орлогын байр = |нягтшил байр =26 |хамгийн өндөр цэг =[[Вийлер оргил]]<ref>{{cite ngs | id = GM0779 | designation = Wheeler | accessdate = 2009-07-17 }}</ref> |хамгийн өндөр =4013.3 |дундаж өндөр =1,735 |хамгийн нам цэг =[[Рэд Блафф резервуар]]<ref name=usgs>{{cite web| date =April 29, 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| accessdate =2006-11-06| archive-date =2008-06-01| archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref> |хамгийн нам =865 |нэгдсэн өдөр =1912 оны 1 сарын 6 |нэгдсэн дараалал =47 |амбан захирагч =[[Сюзана Мартинес]] ([[Бүгд Найрамдах Нам|БНН]]) |дэд захирагч =[[Жон Санчес]] (БНН) |сенатчид =[[Жефф Бингаман]] ([[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|АН]])<br />[[Том Удалл]] (АН) |төлөөлөгч = [[Нью-Мексикогийн конгрессийн 1-р тойрог|1]]: [[Мартин Хайнрих]] (АН)<br />[[Нью-Мексикогийн конгрессийн 2-р тойрог|2]]: [[Стив Пирс]] (БНН)<br />[[Нью-Мексикогийн конгрессийн 3-р тойрог|3]]: [[Бэн Р. Лухан]] (АН) |цагийн бүс =[[Уулын Стандарт Цагийн Бүс|Уулын]]: UTC-7/-6 |шуудангийн товчлол =NM |уламжлалт товчлол = |ISOкод =US-NM |зип код = |бүсийн код = |вэбсайт =www.newmexico.gov |тайлбар = }} '''Нью-Мексико''' ([[Англи хэл|англи.]] ''New Mexico'', [[Испани хэл|исп.]] ''Nuevo México'') - [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын өмнө хэсэгт орших муж улс юм. [[Уулын муж улсууд]]ын нэгд тооцогддог. Хүн амын нягтаршил нь 6.27/км² бөгөөд АНУ-ын 6 дахь хүн ам сийрэг суурьшсан 2 085 287 хүн амтай муж улс болно. Нийслэл хот нь [[Санта-Фе (Нью-Мексико)|Санта-Фе]], хамгийн том хот — Альбукерке. Бусад томоохон хотууд нь— Лас-Крусес, Розуэлл, Фармингтон болон Рио-Ранчо. [[Америкийн Нэгдсэн Улсын уугуул иргэд|Уугуул Америкчууд]] хэдэн зууны турш нутаглаж ирсэн тус нутаг мөн [[Испанийн Эзэнт Улс]]ын [[Шинэ Испани]] [[дэд ванлиг]], [[Мексик]]ийн нэг хэсэг байгаад [[Америкийн Нэгдсэн Улсын нутаг дэвсгэр]] болж, улмаар муж улсын зэрэглэлтэй болжээ. [[АНУ]]-ын муж улсууд дунд Нью-Мексико нь Испанийн [[колоничлогч]]ид болон Латин Америкийн шилжин суурьшигчдын удам буюу [[Хиспаник ба Латин Америкчууд|Хиспаникуудын]] эзлэх хувь хамгийн өндөр муж улс юм. Мөн уугуул Америкчуудын эзлэх хувиар [[Аляска]], [[Оклахома]]гийн дараа гуравдугаарт, тоогоор [[Калифорни]], [[Оклахома]], [[Аризона]], [[Техас]]ын дараа тавдугаарт ордог<ref name="demo">{{cite web | last=Ogunwole | first=Stella U. |date = February 2002| url=http://www.census.gov/prod/2002pubs/c2kbr01-15.pdf | title= The Native American Indian and Alaska Native Population: 2000 | publisher= [[United States Census Bureau]] | work=Census 2000 Brief | accessdate=2007-08-05}}</ref>. Муж улсын нутагт дэвсгэрт нутаглах уугуул иргэд нь голчлон [[Навахо үндэстэн|Навахо]], [[Пуэбло үндэстэн|Пуэблочууд]] байдаг. Ийнхүү тус муж улс нь хүн ам зүй, соёлын хувьд Хиспаник, уугуул Америкчуудын хүчтэй нөлөөлөл дор оршдог онцлогтой юм. Нью-Мексикогийн далбаанд Испани, [[Зиа (Нью-Мексико)|Зиачуудыг]] бэлгэдэх улаан, алтлаг өнгө, уугуул Америкчуудын шүтдэг нар орсон байдаг<ref>{{Cite web |url=http://www.netstate.com/states/symb/flags/nm_flag.htm |title=New Mexico State Flag - About the New Mexico Flag, its adoption and history from NETSTATE.COM<!-- Bot generated title --> |access-date=2011-07-09 |archive-date=2012-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916112830/http://www.netstate.com/states/symb/flags/nm_flag.htm |url-status=dead }}</ref>. == Эшлэл == {{Reflist}} <gallery perrow="5"> Image:San Felipe de Neri Church, Albuquerque NM.jpg Image:USA 09643 Taos Pueblo Luca Galuzzi 2007.jpg Image:Casa Rinconada.jpg </gallery> {{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} [[Ангилал:Нью-Мексико| ]] [[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]] e1k865jpz9o7n1p22jo48a45exgonnx 0 22697 863568 811623 2026-07-26T22:08:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863568 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Ахмад Жон Смит | зураг = EJ Smith.jpg | зураг_хэмжээ = 180px |caption = | төрсөн_огноо = {{birth date|1850|1|27|df=y}} | төрсөн_газар = [[Англи]], [[Стаффордшир]], [[Хэнли]] | нас_барсан_огноо = {{death date and age|1912|4|15|1850|1|27|df=y}} | нас_барсан_газар = [[Титаник]] хөлөг онгоцтой [[Атлантын далай]] осолдсон | ажил_мэргэжил = Тэнгисийн хөлөг онгоцны [[Ахмад (усан цэрэг)|ахмад]] | эхнэр_(нөхөр) = Сара Элианора Пеннингтон ([[1887]] оны [[7 сарын 12]] - [[1912]] оны [[4 сарын 15]]) | эцэг_эх = Эдвард Смит<br>Кэтрин Хэнкок | хүүхэд = Хэлен Мэлвилл Смит ([[1898]] оны [[4 сарын 2]] - [[1973]] оны 8 сар) }} Ахмад '''Эдвард Жон Смит''' ({{lang-en|Edward John Smith}}, ''1850 оны нэгдүгээр сарын 27 – 1912 оны дөрөвдүгээр сарын 15'') нь [[Англи]]йн [[Усан цэрэг|усан цэргийн]] [[офицер]], хөлгийн [[Ахмад (усан цэрэг)|ахмад]] байв.<ref name="igi">{{Webarchiv|url=http://www.familysearch.org/Eng/Search/igi/individual_record.asp?recid=100061391160 |wayback=20110607172827 |text=birth/death dates and parents |archiv-bot=2025-02-21 03:53:24 InternetArchiveBot }} at the [[International Genealogical Index]]</ref> Түүний удирдлаган дор эх далайд дөрвөн өдөр аялсан [[Титаник]] хөлөг онгоц [[1912]] оны [[4 сарын 14|дөрөвдүгээр сарын 14-нд]] [[Атлантын далай]]н хойд хэсэгт [[мөсөн уул]] мөргөж осолдоход хоёр цаг дөчин минутын турш амь тэмцсээр 1500 хүний хамт [[4 сарын 15|15-ны]] шөнө амьсгал хураасан гэдэг. [[Файл:RMS Titanic 3.jpg|thumb|left|Түүний удирдлаган дор [[Титаник]] [[1912]] оны [[4 сарын 10|дөрөвдүгээр сарын 10-нд]] [[Саутхэмптон]] хотын усан боомтоос хөдөлж буй нь.]] ==Эшлэл== {{reflist}} *[https://web.archive.org/web/20090215135220/http://therealtitanic.cwc.net/E.J.Smith.htm Biographical info on Smith] at ''The Real Titanic'' *[http://www.euronet.nl/users/keesree/allships.htm Source for Smith's first assignment with White Star] ==Холбоос== *[http://www.euronet.nl/users/keesree/captain.htm TITANIC - A Voyage of Discovery (captain)] *[https://web.archive.org/web/20100115104841/http://titanic-titanic.com/captain_smith.shtml Captain Smith on Titanic-Titanic.com] *[http://www.titanic-titanic.com/titanic_memorial-edward_john_smith.shtml Captain Smith's Memorial on Titanic-Titanic.com] *[https://web.archive.org/web/20081013071938/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/collections/local-history/information-sheets/potteries-people/captain-smith.en One of Stoke-on-Trent Museums' Local Heroes] *[http://www.lastingtribute.co.uk/tribute/smith/3088437 Pay tribute to Captain Smith] *[https://web.archive.org/web/20120322130952/http://captainedwardjohnsmith.co.uk/ Captain Edward John Smith] {{Титаник хөлгийн багийнхан}} {{DEFAULTSORT:Смит, Эдвард}} [[Ангилал:Далайчин]] [[Ангилал:Ахмад (усан цэрэг)]] [[Ангилал:Титаникийн зорчигч эсвэл багийн бүрэлдэхүүн]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:1850 онд төрсөн]] [[Ангилал:1912 онд өнгөрсөн]] nls3knhyskzalvb6otzkrozfmewouwo 0 26777 863546 763189 2026-07-26T17:02:13Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863546 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Тейде үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн |зураг =[[Файл:Teide 3D - version1.gif|350px|Тейде үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн ба 3D]] [[Файл:Teide 3d - version2.gif|350px|Тейде үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн ба 3D]] |зургийн_тайлбар =Тейде үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн ба 3D |улс ={{ESP}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =vii, viii |ID =1258 |гогцоо = |бүс =[[Европ, Америк дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =[[2007]] |чуулган = |сунгалт = |аюул = }} [[Файл:Mount Teide Tenerife IMGP2064.jpg|thumb|250px|Тейде үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] '''Тейде үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн''' ({{lang-es|Parque Nacional del Teide}}) нь [[Испани]]йн [[Канарын арлууд]]ын нэг болох [[Тенерифе]] арал дээр байх, [[ЮНЕСКО]]-гийн [[дэлхийн өв]]д бүртгэгдсэн [[цэцэрлэгт хүрээлэн]] юм. 189.9 км² талбайтай. Цэцэрлэгт хүрээлэнгийн төвд байх [[Тейде]] (3718 m) галт уул нь Испанийн хамгийн өндөр цэг болно. == Зургийн цомог == <gallery> Image:PNTeide.jpg| Image:PNTeide2.jpg Image:PNTeide3.jpg Image:Teide_2011.jpg Image:Teide Nevado.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{commons|Parque nacional del Teide|Тейде үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн}} * [https://web.archive.org/web/20111115081233/http://reddeparquesnacionales.mma.es/parques/teide/index.htm Албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.gobiernodecanarias.org/cmayot/espaciosnaturales/espaciosnaturales/tenerife/t0.html Parque Nacional del Teide: Red Canaria de Espacios Naturales Protegidos] * [https://web.archive.org/web/20120810201209/http://www.rinconesdecanarias.com/index.php/blog/105-parque-nacional-de-el-teide Rincones de Canarias Parque Nacional del Teide en imágenes] * [https://web.archive.org/web/20130716005432/http://www.360-vr.net/teide.php VR-tour - Tracking and Climbing "Caldera las Canadas - Pico del Teide"] * [http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=1803-03- GLOBAL VOLCANISM PROGRAM] * [http://www.volcanolive.com/teide.html Volcano Live] * [http://volcano.oregonstate.edu/tenerife Volcano World] * [http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=1803-03- Global Volcanism Program — Tenerife — Summary] * [https://web.archive.org/web/20101006004658/http://islatenerife.ru/vulkan-teyde Вулкан Тейде ] * [https://web.archive.org/web/20120703114449/http://tenerifeinfo.eu/el-teide-tenerife-ru.html Как получить разрешение на подъем в кратер вулкана Эл Тейде? ] [[Ангилал:Африкийн байгалийн цогцолборт газар]] [[Ангилал:Испанийн байгалийн цогцолборт газар]] [[Ангилал:Тейде байгалийн цогцолборт газар| ]] [[Ангилал:Африк дахь дэлхийн байгалийн өв]] [[Ангилал:Испани дахь дэлхийн байгалийн өв]] [[Ангилал:Тенерифегийн газар зүй]] asvs55lxub4u0wav31g3lfm99x6jdia 0 26823 863607 686259 2026-07-27T05:24:22Z Enhtuya.ao 106206 Counter-Strike is a team-based first-person shooter video game developed by Valve. 863607 wikitext text/x-wiki '''Контр-Страйк''' ([[Англи хэл|англ.]] Counter-Strike, Сөрөг цохилт) нь тактикийн, буудалцаант видео тоглоом юм. Half-Life тоглоомыг "Gooseman", Жесс Клифф нар сайжруулснаар Valve Corporation хөгжүүлж худалдаанд гаргасан. Контр-Страйк нь анх худалдаанд гарахдаа Microsoft Windows, мөн [[2003]] оны эхээр Xbox, 2013 онд Linux, OS X-д зориулсан хувилбар нь гарчээ. Түүнээс хойш албан ёсны хувилбараа өргөжүүлж, Counter-Strike: Condition Zero, Counter-Strike: Source, Counter-Strike: Global Offensive зэрэг цувралууд гараад байгаа. Уг тоглоомд алан хядагчид болон алан хядагчидтай тэмцэгчид гэсэн багт хуваагдан өрсөлддөг. Өгөгдсөн даалгаварыг биелүүлэх буюу эсрэг талаа ялсан тал нь хождог. Мөн багийн ажиллагаа их шаардах болно. Судалгаагаар авч үзэхэд 2011 оны 8 дугаар сарын байдлаар Контр-Страйк нь 25 сая борлуулагдсан байдаг байна. Контр-Страйк нь зөвхөн видео тоглоом төдийгүй дэлхийн хэмжээний цахим спортын хамгийн нөлөө бүхий төрлүүдийн нэг болсон. Энэхүү тоглоом нь стратеги, хурдан шийдвэр гаргах чадвар, багийн уялдаа холбоог онцгой шаарддаг тул олон улсын томоохон тэмцээнүүд тогтмол зохион байгуулагддаг. Мэргэжлийн тоглогчид болон багууд дэлхийн өнцөг булан бүрээс оролцож, сая сая үзэгч онлайнаар тэмцээнийг үздэг болсон нь Контр-Страйкийг цахим спортын бэлгэ тэмдэг болсон тоглоомуудын нэг болгожээ. [[Ангилал:USK 16]] [[Ангилал:USK 18]] [[Ангилал:2000 оны компьютерын тоглоом]] [[Ангилал:Half-Life]] [[Ангилал:Сайжруулсан компьютерын тоглоом]] [[Ангилал:Windows-д зориулсан тоглоом]] [[Ангилал:Mac OS-д зориулсан тоглоом]] [[Ангилал:Линукст зориулсан тоглоом]] [[Ангилал:Xbox-д зориулсан тоглоом]] [[Ангилал:Нэгдүгээр хүн мэргэн бууч]] [[Ангилал:Тактикийн мэргэн бууч]] [[Ангилал:Цахим спорт]] l7s9f4qnfq0cfmhxoq4f4c6gornq5gk 0 35152 863266 862834 2026-07-26T13:21:21Z Enkhsaihan2005 64429 863266 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Францын департамент |département= Ло-е-Гарон |région= [[Шинэ Аквитани]] |Préfecture= [[Ажен]] |Sous-préfectures=[[Марманд]]<br />[[Нерак]]<br />[[Вильнёв-сюр-Ло]] |sup=5360.91 |arr=4 |gv=13 |canton=21 |comm=319 |président=Софи Бордери |ISO 3166-2=47 |blason= Blason département fr Lot-et-Garonne2.svg |locatormap=Locator map of Departement Lot-et-Garonne 2019.png }} '''Ло-е-Гарон''' ([[франц хэл|францаар]] Lot-et-Garonne [{{IPA|lɔtegaˈʀɔn}}], [[окситан хэл|окситанаар]] Òlt e Garona) гэж [[Франц]] улсын өрнөд өмнөд биеийн [[Шинэ Аквитани]] мужийн харьяат 5361 км² газар, 305 мянган хүнтэй департамент. Төв нь [[Ажен]]. ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Bonaguil - Château.jpg Зураг:Agen - Préfecture, ancien palais épiscopal -2.JPG Зураг:Chateau de Duras 01.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Lot-et-Garonne|Ло-е-Гарон (департамент)}} * [http://www.lotetgaronne.fr/ Ло-е-Гарон департамент] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Ло-е-Гарон (департамент)| ]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Нувел-Аквитанийн департамент]] [[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]] 6c08cvdp0e99x5ioo24lhwq17d7wugj 863287 863266 2026-07-26T13:26:55Z Enkhsaihan2005 64429 863287 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Францын департамент |département= Ло-е-Гарон |région= [[Шинэ Аквитани]] |Préfecture= [[Ажен]] |Sous-préfectures=[[Марманд]]<br />[[Нерак]]<br />[[Вильнёв-сюр-Ло]] |sup=5360.91 |arr=4 |gv=13 |canton=21 |comm=319 |président=Софи Бордери |ISO 3166-2=47 |blason= Blason département fr Lot-et-Garonne2.svg |locatormap=Locator map of Departement Lot-et-Garonne 2019.png }} '''Ло-е-Гарон''' ([[франц хэл|францаар]] Lot-et-Garonne [{{IPA|lɔtegaˈʀɔn}}], [[окситан хэл|окситанаар]] Òlt e Garona) гэж [[Франц]] улсын өрнөд өмнөд биеийн [[Шинэ Аквитани]] мужийн харьяат 5361 км² газар, 305 мянган хүнтэй департамент. Төв нь [[Ажен]]. ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Bonaguil - Château.jpg Зураг:Agen - Préfecture, ancien palais épiscopal -2.JPG Зураг:Chateau de Duras 01.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Lot-et-Garonne|Ло-е-Гарон (департамент)}} * [http://www.lotetgaronne.fr/ Ло-е-Гарон департамент] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Ло-е-Гарон (департамент)| ]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн департамент]] [[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]] m1iy6s4hpfr7ic7hr7zy6aty0ssbwmn 0 35153 863267 770695 2026-07-26T13:21:28Z Enkhsaihan2005 64429 863267 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Францын департамент |département=Ланд |région=[[Шинэ Аквитани]] |Préfecture=[[Мон-де-Марсан]] |Sous-préfectures=[[Дакс арондисман|Дакс]] |sup=9242.60 |arr=2 |gv=18 |canton=15 |comm=327 |président= эзэнгүй байгаа |ISO 3166-2=40 |blason=Blason département fr Landes.svg |locatormap=Франц Ланд (департамент) - жижиг.png }} '''Ланд''' ([[франц хэл|францаар]] Landes [{{IPA|lɑ̃ːd}}], [[окситан хэл|окситанаар]] Lanas) гэж [[Франц]] улсын баруун урд биеийн [[Шинэ Аквитани]] мужийн харьяат 9243 км² газар, 405,010 мянган хүнтэй [[Департамент (Франц)|департамент]]. Төв нь [[Мон-де-Марсан]]. ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Magescq-Fachwerkhaus.JPG Зураг:Messanges 079.jpg Зураг:Landes-Küste-1.JPG </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Landes (department)|Ланд (департамент)}} * [https://web.archive.org/web/20151220123736/http://www.landes.fr/ Ланд (департамент)] [[Ангилал:Ланд (департамент)| ]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Нувел-Аквитанийн департамент]] [[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]] mrnq47c92a3wp2rnm0bhzkcu1s6kazx 863286 863267 2026-07-26T13:26:52Z Enkhsaihan2005 64429 863286 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Францын департамент |département=Ланд |région=[[Шинэ Аквитани]] |Préfecture=[[Мон-де-Марсан]] |Sous-préfectures=[[Дакс арондисман|Дакс]] |sup=9242.60 |arr=2 |gv=18 |canton=15 |comm=327 |président= эзэнгүй байгаа |ISO 3166-2=40 |blason=Blason département fr Landes.svg |locatormap=Франц Ланд (департамент) - жижиг.png }} '''Ланд''' ([[франц хэл|францаар]] Landes [{{IPA|lɑ̃ːd}}], [[окситан хэл|окситанаар]] Lanas) гэж [[Франц]] улсын баруун урд биеийн [[Шинэ Аквитани]] мужийн харьяат 9243 км² газар, 405,010 мянган хүнтэй [[Департамент (Франц)|департамент]]. Төв нь [[Мон-де-Марсан]]. ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Magescq-Fachwerkhaus.JPG Зураг:Messanges 079.jpg Зураг:Landes-Küste-1.JPG </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Landes (department)|Ланд (департамент)}} * [https://web.archive.org/web/20151220123736/http://www.landes.fr/ Ланд (департамент)] [[Ангилал:Ланд (департамент)| ]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн департамент]] [[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]] 6kid3kw5qbv9j5v6ruj6pq1f0tw0aev 0 35158 863279 862654 2026-07-26T13:25:36Z Enkhsaihan2005 64429 863279 wikitext text/x-wiki {{About|Францын хуучин мужийн||}} {{Инфобокс суурин | official_name = Аквитани | native_name = {{native name|oc|Aquitània}}<br>{{native name|eu|Akitania}} | native_name_lang = | settlement_type = [[Францын мужууд|Хуучин муж]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = Bandera Regió Aquitània.png | flag_size = 120px | image_shield = Arms of Aquitaine and Guyenne.svg | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Aquitaine in France.svg | map_caption = | motto = | coordinates = {{coord|44.6|N|00.0|E|region:FR_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Франц]] | extinct_title = Татан буугдсан | extinct_date = {{end date|df=yes|2016|01|01}} | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Бордо]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 5 | p1 = [[Атлантын Пиреней]] (64) | p2 = [[Дордонь]] (24) | p3 = [[Жиронда]] (33) | p4 = [[Ланд (департамент)|Ланд]] (40) | p5 = [[Ло-е-Гарон (департамент)|Ло-е-Гарон]] (47) | p6 = | p7 = | p8 = | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Ален Руссе]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 41308 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_footnotes = INSEE | population_total = 3285970 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €135.735 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €37,341 (2024) | website = {{URL|http://www.aquitaine.fr/}} | iso_code = FR-B }} '''Аквитани''' ([[франц хэл|францаар]] Aquitaine [a.ki.tɛn], [[окситан хэл|окситанаар]] Aquitània, [[баск хэл|баскаар]] Akitania, [[оросоор]] Аквита́ния) гэж [[Франц]] улсын өрнө өмнөд биед оршсон [[муж]] (регион) юм. 41300 км² газар нутаг, гурван сая хүнтэй. Төв нь [[Бордо]]. Дотроо таван департамент болж хуваагдддаг. ==Таван департамент== * [[Атлантын Пиреней (департамент)|Атлантын Пиреней]] * [[Дордонь (департамент)|Дордонь]] * [[Жиронда (департамент)|Жиронда]] * [[Ланд (департамент)|Ланд]] * [[Ло-е-Гарон (департамент)|Ло-е-Гарон]] ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Arcachon 003.jpg Зураг:Blonde Aquitaine.jpg </gallery> ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons category|Aquitaine|Аквитани}} {{Wiktionary}} {{Wikivoyage}} * [https://web.archive.org/web/20110223084210/http://aquitaine.fr/ Аквитани муж (францаар)] {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Аквитани| ]] [[Ангилал:Францын урьдын муж]] [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн түүх]] [[Ангилал:2015 онд татан буугдсан]] 3bwfyrtg6pwdlape8izmpaecupw6o6g 0 35713 863619 863223 2026-07-27T08:33:44Z Megzer 20491 863619 wikitext text/x-wiki '''Юань улсын судар'''<ref>'''Юань улсын судар''' гэж нэрлэсэн орчуулга нь нэгэнт хэвшсэн ёсыг дагав. Харин хятад хэлнээс үгчлэн орчуулбал "'''Юань улсын түүх"''' гэж орчуулдаг. Учир нь '''судар''' гэхийг хятадаар '''<big>书</big>''' <big>(Шу)</big> гэж бичдэг. '''Түүх''' гэхийг <big>'''史'''</big> (Ши) гэж бичдэг.</ref> ([[монгол бичиг]]: '''{{MongolUnicode|ᠶᠤᠸᠠᠨ ᠤᠯᠤᠰ<br>ᠤᠨ ᠰᠤᠳᠤᠷ}}'''; [[Хятад хэл|хятад]]: 元史, [[пиньинь]]: Yuán shǐ) нь 1368-1370 оны хооронд [[Мин улс]]ын хааны ордонд бичигдсэн. Уг түүхийн ном нь Монголын [[Юань улс]]ын үүслээс эхлээд 1368 онд хятад нутгаас хөөгдөх хүртлэх төрийн түүх, хаад хатад зэрэг ихэс язгууртны намтар улс төрийн тогтолцоо, нийгмийн байгуулал, одон орон, газар зүй, байгалийн үзэгдэл, алдар нэртэй сайд ноёд, бичиг цэргийн жанжид, түшмэд, эрдэмтэдийн намтар зэрэг олон талын мэдээллийг багтаасан, нийт 210 дэвтэрээс бүрдэх томоохон бүтээл юм. == Судлагдсан түүх == === Бичигдсэн түүх === 1368 оны 9 сард [[Тогоонтөмөр хаан]] нийслэл [[Дайду]] хотоос зугтан гарсны дараа [[Сюй Да]] жанжны удирдсан цэргүүд тус хотыг эзлэхэд Юань улсын хааны ордоноос монгол хаадын үнэн магад тэмдэглэлийг олж, Нанжин хот руу илгээсэн. Үүний дараа Мин улсын [[Жу Юань Жан]] хаан зарлиг буулгаж, Юань улсын түүхийг бичихийг Төв яамны зүүн гарын чинсан [[Ли Шан Чан]]д тушаасан. Үүний дагуу хунтайж [[Жу Бяо]]гийн багш [[Сүн Лянь]], бичгийн түшмэл [[Ван Вэй]] нар Юань улсын судрыг ерөнхийлөн удирдсан байна. Тус сударыг бүтээхэд 30 гаруй бичгийн хүрээлэнгийн түшмэд оролцсон. Уг бүтээл нь нийт 210 дэвтэр. Энэ зохиолд Юан улсын үед боловсруулсан хэд хэдэн том бүтээлийг ашигласан байдаг. Тухайлбал: "Монгол хаадын төр барих үеийн өдөр тутмын тэмдэглэл буюу үнэн магад хууль" , "Үе засах хууль бичиг", "Гавъяат түшмэдийн намтар" эдгээр зохиолыг Юан улсын судрыг зохиохдоо ашиглаад, дараа нь ашигласан тэдгээр баримтыг устгасан байдаг. Уг зохиолыг Хятад, Монгол сурвалж, аман мэдээг ашиглаж боловсруулсан ба 331 өдрийн дотор багтааж бичсэнээрээ хятадын түүхэнд хамгийн бага хугацаанд бичсэн, чанарын хувьд тааруу бүтээл юм. Энэ үеийн Мингийн хаан, дараагийн хаад ч энэ алдааг засуулаагүй. Зарим нэг хүний намтрыг засаж бичсэн байдаг. "Юань ши" зохиолд хаадын намтраас гадна олон асуудлыг хөндсөн байдаг. Үүнд: амин зуулга, аж төрөл, уламжлал шиичлэл, бусад олон асуудлыг хөндсөн байдгаараа онцлогтой. Юань улсын судар хэдийгээр түүхийн бодит байдлыг гуйвуулж зарим зүйлийг орхисон боловч хэвлэгдсэн цагаасаа эхлэн бичгийн эрдэмтэн, судлаачдын сонирхлыг татсаар ирсэн бүтээл юм. 1370 оны 7-р сард бичиж дууссан энэ зохиолыг 3 сарын дотор багтаан барласан байна. Үүнийхээ дараа Хятадын бүх муж, засаг захиргааны бүх нэгжүүдэд тараан хүргэж түүнээс хойш 1522-1566 оны хооронд Жя жингийн үед Нанжин хотын сургуулийн яамнаас "21 түүх" хэмээх цуврал зохиол хэвлэсэн . Түүний нэгэнд "Юан ши" -г оруулсан байна. Энэ удаагийн хэвлэлд анхны эхэд нь бага зэрэг засвар хийсэн. Түүнээс гадна 1530, 1531, 1532 онд Юан улсын судард бага зэрэг засвар хийсэн байна гэж тэмдэглэсэн байна. Энэ 21 түүхийг хэвлэсэн эхийг "'''Нанжингийн дэвтэр'''" гэж нэрлэдэг. 1596-1602 оны үед Мин улсын хаан байсан Ван Ли 21 түүхийг дахин шинээр хэвлэсэн. Тэгэхдээ мөн Юaнь улсын судрыг оруулсан. Үүнийг "'''Бээжингийн их дэвтэр'''" гэж нэрлэдэг Манж Чин улсын үед [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны]] 4-р онд /1739 он/ Бээжингийн сургуулийн яамны дэвтрийг дахин тусгай бараар хэвлэсэнийг '''"Ордны дэвтэр'''" хэмээн нэрлэдэг. Эдгээрийг хооронд нь харьцуулахад Төр гэрэлтийн 4-р онд /1824 он/ Юан улсын судард үг үсгийн засвар хийж үндсэн баримттай харьцуулж, цөөн зүйл зассан ба зарим зүйлийг өөрчилсөн нь ямар учиртай нь тoдopxoйгүй. 1935 онд [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] Шан У бичгийн хорооноос Мин улсын сүүлчээр хэвлэсэн эхийг гэрэл зургаар татаж олшруулсан байна. === Орчин үеийн судалсан байдал === ==== XIX-XX зууны үеийн судалсан түүх ==== 1850 онд Хятадын эрдэмтэн Вэй Юан гэгч "Юан улсын шинэ найруулал" хэмээх бэсрэг зохиолыг бичсэн . Энэ номд урьд өмнө гарч байсан Юан шиг хооронд нь харьцуулж өөрийнхөө бодлыг гаргасан байна. Гэвч энэ нь төдийлөн сайн болоогүй. Уг бүтээлийн гол ач холбогдол нь Юан ши-гийн урьдах алдааг засах гэж оролдсонд оршдог. Үүнээс 40-өөд жилийн дараа 1890-ээд онд Хун Жи Юан гэгч "Юан ши-гийн орчуулгын нөхвөр гэрчлэл" гэдэг ном бичсэн . Энэ нь Юан Шигийн судлалд том хувь нэмэр оруулсан бүтээл гэж үздэг. Юан Ши судлалын талаар гарсан дорвитой бүтээл юм . Тийм учраас европын судлаачид Хун Жи Юаны бүтээлийг хэсэгчилэн хөрвүүлж байна . Хун Жи Юан Манж Дайчин улсын элчин сайдаар Оросын нийслэлд сууж байхдаа Европ дахины түүхчдийн олон бүтээлтэй танилцсан . Тухайлбал: Д.Оссоны бичсэн зохиолыг маш гярхай уншиж шүүмж тэмдэглэл хийсэн . Мөн Рашид-Ад-Дины " Судрын чуулган" зэрэг зохиолын орчуулгыг харьцуулан үзсэн байна . Үүнийхээ үндсэн дээр "Юан шигийн орчуулгын нөхвөр" гэдэг зохиолыг бичсэн . Хун Жи Юан "Юан Ши" судлаачдын анхаарлыг өрнө тийш хандуулсан анхны хүн байлаа. ==== XX зууны үеийн Хятад дахь судалгаа ==== Юан Ши-г судлахад түүхчид төдийгүй угсаатны зүйчид , хэл шинжлэлчид тодорхой үүрэг гүйцэтгэж байна .1950-иад оны үед Зей Ме гэгчийн эмхэтгэсэн "Юан улсын үеийн ярианы хэлний хөшөөн дэх бичгийн түүвэр" гэдэг эмхэтгэл Юан Шигийн судлалд чухал хувь нэмэр оруулсан байна . Тодруулж хэлбэл Юаи улсын үед босгосон хэд хэдэн бичээсний утга санааг Юан шид тусгасан байдаг. Юан улсын үеийн ярианы хэл , бичгийн хэл хоёр нилээд ойролцоо. Тийм учраас Юан Шиг монголчлохдоо тэр үеийн ярианы дагуу орчуулбал найруулга нь нилээд зохистой болно гэж үздэг. 1970-аад онд БНХАУ-ын монголч эрдэмтэд Юан улсын түүхийг XV ботиор хэвлэсэн. Хэдийгээр бүрэн биш боловч Юан ши-г үзэж сонирхох , судлах хүмүүст чухал гарын авлага болдог. Энэ XV ботийг нухацтай нягталж орчуулгыг нь аль болохоор сонгодог бичгийн хэлэнд орчуулсан. 1979 онд Ли Зүн гэдэг хүн "Юан улсын хүний зохиосон эмхэтгэлийг харгалзсан хэлхээс" хэмээх номдоо хятад хэлээр хэвлэгдсэн "Юан Ши"-г маш нарийвчлан нягталж түүхэн үйл явдал , түүхэн зүтгэлтэн, түүхч хүмүүсийн нaмтар, хууль дүрэм, утга урлаг, тэмдэглэл зохиол зэргийг 3 том төрөл, 16 дараалалд оруулж хэвлэсэн байна.Юан улсын үеийн хууль дүрэм цөөнгүй үлдсэн байдаг. Түүнийг Юан Ши-тай уулзaж зaрим нэр томьёог тодруулж цэгцэлсэн. Мөн Нанжин, [[Бээжин Их Сургууль|Бээжин Их Сургуулийн]] эрдэмтэд Юан улсын судрын талаар судалгаа хийхдээ "Үе засах хууль бичиг", "Магад хууль" зэргийг Юан улсын үед монголчилж байсан эхтэй тулган үзэж Юан улсын судрын зарим бүдэг мэдээг тодруулсан байна. ==== Бусад улсад хийгдсэн судалгаа ==== Өрнө дахины судлаачид Юан улсын сударт байдаг "''Олон вангийн илтгэл шастир''", “''Сонгож гаргахуйн тэмдэглэл''", "''Идээ ундаа ба эд барааны тэмдэглэл''", "''Цэрэг дайны тэмдэглэл''" зэргийг [[Франц хэл|франц]] , [[англи хэл]] рүү орчуулжээ. Уг орчуулгандаа маш дэлгэрэнгүй тайлбарыг Оросын эрдэмтэн Бичурин 1829 онд Юан улсын судрыг түүвэрлэж Монголын эхний 4 хааны намтрыг орчуулсан байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ-ын]] [[Харвардын их сургууль|Харвардын их сургуулийн]] профессор Филипп, [[Баян жанжин|Баян жанжны]] намтрыг орчуулсан. Мөн Хубилайн намтрыг англиар хэвлэсэн. Японы Киотогийн их сургуулийнхан "Юан ши-гийн үсгийн хурмал /сан/" гэдэг чамбай бүтээл хэвлүүлсэн. Юан Ши-гийн эхний 47 дэвтрийг ялангуяа түүний эхний хэсгийг ашиглаж бичсэн олон бүтээл Ази, Европ, Америкийн хэд эдэн эрдэмтдийн бүтээл байхаас гадна Юан Ши-д гардаг цөөнгүй хүн, газар ус, үйл явдалд тайлбар өгсөн байна. Юан улсын судрыг гадаадын эрдэмтэд сонирхон судалж түүхийн сурвалж, түүхийн зохиол, угсаатны зүй, зан заншил, XIII зууны үеийн Монголын төр ёсны уламжлал шинэчлэлийн асуудлыг судлахдаа ашиглаж байна. 1949 оноос өмнө "Юан ши"-г судалж байсан эрдэмтэд гол төлөв удаа дараагийн хэвлэлүүдийг хооронд нь харьцуулахад анхаарч байлаа. Тэдний судалгаанаас үзэхэд анхны хэвлэлд авч үзсэн 14 хааны намтар буюу эхний 47 дэвтэр удаа дараагийн хэвлэлд төдийлөн өөрчлөгдсөнгүй , бусад дэвтэрт ташаа бичсэнийг цаашид залруулах хэрэгтэй гзж үзэж байлаа. Юан улсын сударыг бичихэд ашигласан сурвалжаас үзэхэд одоогоор бүтэн буюу хагасаар олдож байгаа цөөвтөр сурвалж олдоод байна. Жишээ нь: "''Утга урлагын нөхвөр тэмдэглэл''"; "''Овог төрлийн нөхвөр илтгэмж''" 22 туужийн адил ондоо судлал зэрэг сурвалжууд одоо бий. Харин бусад сурвалжууд нь олдохгүй болсон байдаг. Адууны тухай бичсэн зүйлд Монголчуудын мал маллагааны арга, түүний хувьсал өөрчлөлтийг бодит байдалд тулгуурлан бичсэн байдаг. === Монгол улс дахь судалсан түүх === Тус судрыг нэрт орчуулагч Дандаа чинсан хэмээн алдаршсан [[Чимидийн Дэмчигдорж]] (1863-1932) Хятад хэлнээс монгол хэлэнд анх удаа 1917-1928 онд дундаа 1920-1923 оны завсарлагатайгаар орчуулсан. Түүний орчуулсан Юань улсын судар нь одоо Үндэсний нийтийн номын сан хуучнаар Улсын төв номын санд хадгалагдаастай буй. 2015 оны 12 сарын 17 нд '''Г.Аким''', академич '''Д.Цэрэнсодном''' тэргүүтэй 10 орчим эрдэмтд эмхэтгэж, ... “Юань улсын судар”-ын орчуулгын “Хураангуй зүйл”-ээс 69 дүгээр дэвтэр хүртэлх хэсгийг л хэвлүүлжээ.<ref>http://www.news.mn/content/230489.shtml{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2016 онд үлдсэн 141 дэвтэрийг 8 ботьд багтааж хэвлүүлсэн юм. ==Бүтэц== Юань улсын судар нь Хятадын төрийн судруудын уламжилалт хэв загварын дагуу бичигдсэн байдаг ч, өмнөх үеийн судраас ялгаатай нь ямар нэгэн шүлэг, найраг багтаалгүй зөвхөн түүхэн хэрэг явдлыг бичсэнээрээ ялгаатай. Юань улсын судар нь нийт 210 дэвтэр бөгөөд дотроо "Уг тэмдэглэл", "Ойллого", "Илтгэл", "Олон шастир" хэмээх 4 том бүлэгт хуваагддаг. Уг тэмдэглэлд 47 дэвтэр, Ойллогод 58 дэвтэр, Илтгэлд 8 дэвтэр, олон шастирд 96 дэвтэр тус тус багтана. * '''Уг тэмдэглэл''' '''(本紀- Bengji)''' хэмээх бүлэгт 1-47 дэвтэр хамрах бөгөөд [[Чингис хаан]]аас [[Тогоонтөмөр хаан]] хүртлэх үеийн үйл явдалыг бичсэн байдаг. * '''Ойллого (志-Zhi)''' бүлэг нь тэнгэрийн зурхай, таван махбод, . 48-105-р дэвтэрийг хамрана. * '''Илтгэл (表- Biao)''' бүлэг нь 106-113 дэвтэр хүртэл үргэлжилсэн. Хааны хатад татвар, угсаа төрлийн ван, гүнж, зайсан, гурван гүн нарыг тус бүрээр нь хүснэгтлэн бичжээ. * '''Олон шастир (列傳- Liequan)''' бүлэг нь 114-210 дэвтэр хүртэл үргэлжилнэ. Үүнд хаан, хатан цолоор нэхэн өргөгдсөн 8 хүний намтар, монгол, хятан, зүрчин, сартуул, нанхиад угсааны гавъяат сайд түшмэдийн намтар, хаан угсааны вангууд, бичгийн мэргэд, цэргийн жанжин, тэдгээрийн эхнэрүүд, урвасан түшмэл, тэрслүү түшмэл, тайган нарын намтар ба [[Курё улс]], [[Япон]], [[Вьетнам|Аннам]], [[Жава|Ява арал]], [[Тайланд]], [[Мьянмар|Бирм]] гэх мэт улсын хэрэг явдалыг бичсэн. === Уг тэмдэглэл === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Уг Тэмдэглэл: 47 дэвтэртэй !Дэс дугаар !Гарчаг !Хааны нэр !Дэвтэр дэх жилийн баримжаа |- |1 |Тайзү (太祖) |[[Чингис хаан]] |1202-1228 |- |2 |Тайзун (太宗) Динзун (定宗) |[[Өгэдэй хаан]], [[Гүюг хаан]] |1229-1248 |- |3 |Сяньзун (憲宗) |[[Мөнх хаан]] |1248-1259 |- |4 |Шизү (世祖) 1 | rowspan="14" |[[Хубилай сэцэн хаан]] |1251 оны 6 сар- 1261 оны 12 сар |- |5 |Шизү (世祖) 2 |1262-1264 он |- |6 |Шизү (世祖) 3 |1265-1269 он |- |7 |Шизү (世祖) 4 |1270-1272 он |- |8 |Шизү (世祖) 5 |1273-1275 он |- |9 |Шизү (世祖) 6 |1276-1277 он |- |10 |Шизү (世祖) 7 |1278-1279 он |- |11 |Шизү (世祖) 8 |1280-1281 он |- |12 |Шизү (世祖) 9 |1282-1283 он |- |13 |Шизү (世祖) 10 |1284-1285 он |- |14 |Шизү (世祖) 11 |1286-1287 он |- |15 |Шизү (世祖) 12 |1288-1289 он |- |16 |Шизү (世祖) 13 |1290-1291 он |- |17 |Шизү (世祖) 14 |1292-1294 оны 1 сар хүртэл |- |18 |Чэнзун (成宗) 1 | rowspan="4" |[[Өлзийт Төмөр хаан|Өлзийт хаан]] |1294-1295 он |- |19 |Чэнзун (成宗) 2 |1296-1298 он |- |20 |Чэнзун (成宗) 3 |1299-1302 он |- |21 |Чэнзун (成宗) 4 |1303-1307 он |- |22 |Үзүн (武宗) 1 | rowspan="2" |[[Хүлэг хаан]] |1300 оны 8 сар - 1308 он |- |23 |Үзүн (武宗) 2 |1309-1311 он |- |24 |Рэньзун (仁宗) 1 | rowspan="3" |[[Буянт хаан]] |1305 оны 10 сар - 1313 он |- |25 |Рэньзун (仁宗) 2 |1314-1316 он |- |26 |Рэньун (仁宗) 3 |1317-1320 он |- |27 |Инзун (英宗) 1 | rowspan="2" |[[Гэгээн хаан]] |1316 оны 12 сар - 1321 он |- |28 |Инзун (英宗) 2 |1321-1323 оны 8 сар |- |29 |Тайдинди (泰定帝) 1 | rowspan="2" |[[Есөнтөмөр хаан]] |1323 оны 3 сар - 1325 он |- |30 |Тайдинди (泰定帝) 2 |1326 он - 1328 оны 9 сар |- |31 |Минзун (明宗) |[[Хүслэн хаан]] |1320-1328 оны 9 сар |- |32 |Вэньзун (文宗) 1 | rowspan="5" |[[Тугтөмөр хаан]] |1328 оны 3 сар -1328 оны 12 сар |- |33 |Вэньзун (文宗) 2 |1329 он |- |34 |Вэньзун (文宗) 3 |1330 он |- |35 |Вэньзун (文宗) 4 |1331 он |- |36 |Вэньзун (文宗) 5 |1332 он |- |37 |Нинзун (寧宗) |[[Ринчинбал хаан]] |1332 оны 8 сар - 11 сар |- |38 |Шүньди (順帝) 1 | rowspan="10" |[[Тогоонтөмөр хаан]] |1332 оны 8 сар - 1335 оны 12 сар |- |39 |Шүньди (順帝) 2 |1336-1338 он |- |40 |Шүньди (順帝) 3 |1339-1342 он |- |41 |Шүньди (順帝) 4 |1343-1348 он |- |42 |Шүньди (順帝) 5 |1349-1352 он |- |43 |Шүньди (順帝) 6 |1353-1354 он |- |44 |Шүньди (順帝) 7 |1355-1356 он |- |45 |Шүньди (順帝) 8 |1357-1360 он |- |46 |Шүньди (順帝) 9 |1361-1365 он |- |47 |Шүньди (順帝) 10 |1366-1368 оны 8 сар |} === Ойллого === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Ойллого: 58 дэвтэртэй |- !№ !Ойллого бүлгийн дугаар !Гарчаг !Дэвтэр бүрийн агуулга |- |48 |Ойллого 1 |Тэнгэрийн ёсон (天文) 1 |Одон орон, юмс үзэгдэл хэмжих багаж зэмсэг |- |49 |Ойллого 2 |Тэнгэрийн ёсон (天文) 2 |Сар, од эрхэсийн зорчих хөдөлгөөний тухай |- |50 |Ойллого 3 дээд дэвтэр |Таван махбодь (五行) 1 |Байгалийн гамшиг үзэгдэлийн бүртгэл |- |51 |Ойллого 3 доод дэвтэр |Таван махбодь (五行) 2 |Байгалийн гамшиг үзэгдэлийн бүртгэл |- |52 |Ойллого 4 |Улирал (曆) 1 |Шоуши цагалбарын (授时历) удиртгал дээд бүлэг |- |53 |Ойллого 5 |Улирал (曆) 2 |Шоуши цагалбарын удиртгал доод бүлэг |- |54 |Ойллого 6 |Улирал (曆) 3 |Шоуши цагалбарын судар дээд бүлэг |- |55 |Ойллого 7 |Улирал (曆) 4 |Шоуши цагалбарын судар доод бүлэг |- |56 |Ойллого 8 |Улирал (曆) 5 |Цагаан луу жилийн цагалбар<ref>1220 онд [[Елюй Чуцай|Елюй Чуцайгийн]] зохиосон цагалбар</ref> (庚午元曆) дээд бүлэг |- |57 |Ойллого 9 |Улирал (曆) 6 |Цагаан луу жилийн цагалбар доод бүлэг |- |58 |Ойллого 10 |Газар орон (地理) 1 |[[Төвлөн засах яам]]<nowiki/>ны харъяа хот суурин, [[Давааны арын муж]] |- |59 |Ойллого 11 |Газар орон (地理) 2 |[[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян]], [[Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн|Хэнань-Жяньбэй мужийн хот суурин]] |- |60 |Ойллого 12 |Газар орон (地理) 3 |[[Шэньси нутгийн син жун шу шэн|Шаньши]], [[Сычуан нутгийн син жун шу шэн|Сычуань]], [[Ганьсу нутгийн син жун шу шэн|Ганьсү мужийн]] хот суурин |- |61 |Ойллого 13 |Газар орон (地理) 4 |[[Юньнань нутгийн син жун шу шэн|Юньнань]] |- |62 |Ойллого 14 |Газар орон (地理) 5 |[[Жяньжэ нутгийн син жун шу шэн|Жяньжэ]], [[Жяньши нутгийн син жун шу шэн|Жяньши]] |- |63 |Ойллого 15 |Газар орон (地理) 6 |[[Хугуан нутгийн син жун шу шэн|Хугуан]], [[Жэньдун син жун шу шэн|Дорныг дайлах муж]], харъяат улс орнуудын газар орны нэрс |- |64 |Ойллого 16 |Гол мөрөн (河渠) 1 | |- |65 |Ойллого 17 дээд дэвтэр |Гол мөрөн (河渠) 2 | |- |66 |Ойллого 17 доод дэвтэр |Гол мөрөн (河渠) 3 | |- |67 |Ойллого 18 |Ёслол хөгжим (禮樂) 1 | |- |68 |Ойллого 19 |Ёслол хөгжим (禮樂) 2 | |- |69 |Ойллого 20 |Ёслол хөгжим (禮樂) 3 | |- |70 |Ойллого 21 |Ёслол хөгжим (禮樂) 4 | |- |71 |Ойллого 22 |Ёслол хөгжим (禮樂) 5 | |- |72 |Ойллого 23 |Тайх тавиглах (祭祀) 1 | |- |73 |Ойллого 24 |Тайх тавиглах (祭祀) 2 | |- |74 |Ойллого 25 |Тайх тавиглах (祭祀) 3 |Дээдсийн сүмийн тайлга дээд бүлэг |- |75 |Ойллого 26 |Тайх тавиглах (祭祀) 4 |Дээдсийн сүмийн тайлга доод бүлэг, Хаад хатдын хөрөг тахих ордон |- |76 |Ойллого 27 дээд |Тайх тавиглах (祭祀) 5 |Орон нутгийн шинжтэй тахилгууд |- |77 |Ойллого 27доод |Тайх тавиглах (祭祀) 6 |Тогоонтөмөр хааны үеийн тахилга тайлга |- |78 |Ойллого 28 |Хувцас (輿服) 1 |Күнзийн сүмийн тахилчдын хувцас, төрийн түшмэдийн ёслолын хувцас, хамгаалагч цэргийн хувцас, ихэс ноёдын тэрэг хөсөг |- |79 |Ойллого 29 |Хувцас (輿服) 2 |Ордны ёслол, хуралдайд хэрэглэх эдлэл, зэмсэгийн зүйл |- |80 |Ойллого 30 |Хувцас (輿服) 3 |Ордны харуул болон хамаа бүхий түшмэдийн тогтолцоо, хувцас хэрэгсэл |- |81 |Ойллого 31 |Сонгох томилох (選擧) 1 |Түшмэлийн шалгалт |- |82 |Ойллого 32 |Сонгох томилох (選擧) 2 |Түшмэлийг сонгох дүрэм дээд бүлэг |- |83 |Ойллого 33 |Сонгох томилох (選擧) 3 |Түшмэл сонгох дүрэм дунд, доод бүлэг |- |84 |Ойллого 34 |Сонгох томилох (選擧) 4 |Түшмэлийг хянах тухай |- |85 |Ойллого 35 |Зуун түшмэд (百官) 1 |3 гүн, Төвлөн засах яам, өрхийн яам, ёслолын яам, үйлдэх яам |- |86 |Ойллого 36 |Зуун түшмэд (百官) 2 |[[Цэргийн явдлын хүрээлэн]], Их Дудугийн шилтгээн, [[Зарга шийтгэх яам|Юй ши тай]] |- |87 |Ойллого 37 |Зуун түшмэд (百官) 3 |Угсаа захирах яам, Тариалан эрхлэх товчоо, Бичгийн утгач улсын судрын хүрээлэн, Сюань жэн юань, Сюань хуй юань, Тахилга хариуцсан хүрээлэн |- |88 |Ойллого 38 |Зуун түшмэд (百官) 4 |Төрийн ёслолын хүрээлэн, Тамга захирах хүрээлэн, Одон орны хүрээлэн, Эмчийн яам, Хааны номын сан |- |89 |Ойллого 39 |Зуун түшмэд (百官) 5 |Муж, тойрог, орон нутгийн төрийн, гар урчууд, цэрэг захирах байгууллагууд |- |90 |Ойллого 40 |Зуун түшмэд (百官) 6 |Дайду хотын захиргаа, төрийн сан хөмрөгийн захиргаа нэгжүүд |- |91 |Ойллого 41 дээд |Зуун түшмэд (百官) 7 |11 муж, орон нутгийн цэргийн захиргаатай холбоотой алба нэгжүүд |- |92 |Ойллого 41 доод |Зуун түшмэд (百官) 8 |Юань улсын төрийн тогтолцоо яамдын тайлбар |- |93 |Ойллого 42 |Идэх юм (食貨) 1 |Газар тариалан, Торго урлал, татвар гувчуур, далайн тээвэр, мөнгөний дүрэм |- |94 |Ойллого 43 |Идэх юм (食貨) 2 |Албан татвар, давсны хууль, Цайны хууль, Архи цуу, Худалдааны татвар, гадаад худалдаа, нэмэлт татвар |- |95 |Ойллого 44 |Идэх юм (食貨) 3 |Хааны удмын ван, гүнж, гавъяат сайд жанжидад соёрхосон газар, жилийн цалин мөнгө, |- |96 |Ойллого 45 дээд |Идэх юм (食貨) 4 |Төрийн түшмэдийн цалингийн хэмжээ, ард олонд олгох үр тариа бусад зүйлийн тусламж |- |97 |Ойллого 45 доод |Идэх юм (食貨) 5 |Далайн тээвэр, давс, мөнгө, цайны хууль дүрэм |- |98 |Ойллого 46 |Цэрэг (兵) 1 |Цэргийн дүрэм |- |99 |Ойллого 47 |Цэрэг (兵) 2 |Хааны хишигтэн цэрэг, дарангуй суусан цэрэг |- |100 |Ойллого 48 |Цэрэг (兵) 3 |Морьны засаг, Газар тариалан эрхлэдэг цэргийн ангиуд |- |101 |Ойллого 49 |Цэрэг (兵) 4 |Өртөө улаач, нумч, шувууч цэрэг |- |102 |Ойллого 50 |Хууль цааз (刑法) 1 |Төрийн хууль дүрэм, нэр томьёо |- |103 |Ойллого 51 |Хууль цааз (刑法) 2 |Төрийн хууль дүрэм, цэргийн цааз, өрх гэрийн хууль дүрэм |- |104 |Ойллого 52 |Хууль цааз (刑法) 3 |Хүнд ялтай гэмт хэрэг, садар завхайн хэрэг, дээрэм хулгайн ял |- |105 |Ойллого 53 |Хууль цааз (刑法) 4 |Дараах гэмт хэргийн ял шийтгэлийн тухай зүйлс багтжээ: Залилан, луйвар, зодоон, хүн алах гэмт хэрэг, зарлигийг зөрчигсөдийн ял, бусад төрлийн ял, оргодол гэмт хэрэгтний тухай, ялтанд өршөөл үзүүлэх, цагаатгах тухай |} === Илтгэл === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Илтгэл: 8 дэвтэртэй |- !№ !Илтгэл бүлгийн дугаар !Гарчаг !Тайлбар |- |106 |Илтгэл 1 |Хатад татварын илтгэл (后妃表) |Хааны хатад, татвар эмсийн нэр бичсэн хүснэгт |- |107 |Илтгэл 2 |Хааны угсааны үе залгамжийн илтгэл (宗室世系表) |Алтан ургийн ноёдын угсаа залгамжийн хүснэгт |- |108 |Илтгэл 3 |Хааны угсааны вангуудын илтгэл (諸王表) |Алтан ургийн вангуудыг цол тус бүрээр нь ялгасан хүснэгт |- |109 |Илтгэл 4 |[[Гүнж|Гүнжийн]] илтгэл (諸公主表) |Алтан ургийн хаад ноёдын гүнжийн нэр, уг гарал, нөхөр хүүхдийн нэр бүхий хүснэгт |- |110 |Илтгэл 5 дээд |[[Гурван гүн|Гурван гүнгийн]] илтгэл (三公表) 1 | rowspan="2" |[[Тайш|Тайши]], [[Тайфу]], [[Тайбао]] гэсэн албан тушаалыг хашсан оноор нь бичсэн хүснэг |- |111 |Илтгэл 5 доод |Гурван гүнгийн илтгэл (三公表) 2 |- |112 |Илтгэл 6 дээд |[[Зайсан|Зайсангийн]] илтгэл (宰相年表) 1 | rowspan="2" |[[Чинсан]], пинжан зэрэг албан тушаалыг хашсан түшмэдийн хүснэгт |- |113 |Илтгэл 6 доод |Зайсангийн илтгэл (宰相年表) 2 |} === Олон шастир === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Олон шастир: 97 дэвтэртэй !№ !Бүлгийн дугаар !Гарчаг |- |114 |Олон шастир 1 |Хатад татвар: [[Бөртэ үжин|Бөртэ үжин хатан]], [[Дөргөнэ|Дөргэнэ хатан]], [[Огул Каймиш|Огулхаймиш хатан]], [[Хутугтай хатан]], [[Чаби хатан]], [[Намбуй хатан|Нанби хатан]], [[Шириндарь хатан]], [[Булган хатан]], [[Жэнгэ хатан]], [[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг хааны]] Сүхшири хатан, [[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг хааны]] [[Ихирэс овгийн хатан|Ихирэс овогт татвар]], [[Тангуд овгийн хатан|Тангуд овогт татвар]], [[Раднашири хатан|Анашишир хатан]], [[Сугабал хатан]], [[Бабухан хатан]], [[Есөнтөмөр хаан|Есөнтөмөр хааны]] Бихан татвар, [[Есөнтөмөр хаан|Есөнтөмөр хааны]] Сүхдарь татвар, [[Маалайдай хатан|Майлайдай хатан]], [[Бабуша хатан]], [[Будшир хатан|Будашири хатан]], [[Дарьтэмиш хатан]], [[Данашир хатан]], [[Баянхутаг хатан]], [[Өлзийхутаг хатан]] |- |115 |Олон шастир 2 |Хаан цолоор нэхэн өргөмжлөгдсөн хаад: [[Тулуй|Рүйзун]], [[Чингим|Юйзун]], [[Гамала|Сяньзун]], [[Дармабала|Шүньзун]] |- |116 |Олон шастир 3 |Хатад татвар 2 буюу Хааны хатан цолоор нэхэн өргөмжлөгдсөн хатад: Рүйзун хааны [[Сорхагтани Бэхи|Сорхогтани хатан]], Юйзун хааны [[Хөхжин хатан|Хөхчин хатан]], Сяньзун хааны [[Буянхэрмиш|Буянхэрмиш хатан]], Шүньзун хааны [[Тажи хатан]] |- |117 |Олон шастир 4 |[[Бэлгүтэй]], [[Зүчи]], [[Тула (Цагадайн хойчис)|Тула]], [[Яхууд]], [[Гончигбуха]], [[Төмөрбуха]] |- |118 |Олон шастир 5 |[[Дай Сэцэн|Дэй сэцэн]], [[Буту хүргэн|Буту]], [[Алахуш Дигитхури|Алахуш дигидхури]] |- |119 |Олон шастир 6 |[[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Борохул]] |- |120 |Олон шастир 7 |[[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан]], Жафар хожа, [[Жорчидай|Жүрчитэй]], [[Чингай]], Сяонадай, [[Үеэр]], Исмайл |- |121 |Олон шастир 8 |[[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй]], [[Тоба Анчар|Анчар]], [[Байдар]], [[Булган ага|Булган]], Шаси |- |122 |Олон шастир 9 |Уйгурын Арслан хан Баржуг артигин, Тамачи, Анжар, [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй]], [[Амухай|Ямухай]], Шиличуанбу, Шуожи Тулуха, Ширжис, [[Хасан (Худалдаачин)|Хасан]] |- |123 |Олон шастир 10 |Бужир, Жаолидай Чахур, Хөхбуха, Баянбаатар, Ашулу, Шаогүр, Алаварси, Шар, Эбуганбу, Жао агэбу, Жүнчихай, Шанчбаатар, Хэхэли, Табуир, Жидур, Юэлимаш, Нэгүла, Арслан, Хабарту, Аймао |- |124 |Олон шастир 11 |Таван, Харихачи бэйлу, [[Тататунга]], Ерэнтөмөр, Ли Жэн, Сүх, [[Мөнхсар]], Мэнсүси |- |125 |Олон шастир 12 |Сайданчи, Шамс ад-Дин, Булухайяа, Гаожияо, Тэгэ |- |126 |Олон шастир 13 |[[Аньтун|Антун]], Удутай, Лянь Сисян |- |127 |Олон шастир 14 |[[Баян жанжин|Баян]] |- |128 |Олон шастир 15 |[[Ажу жанжин|Ажу]], Алихаяа, Сяньвэй, [[Тутуха]] |- |129 |Олон шастир 16 |Лайбачи, Нюлин, Алахан, Атахай, Соду, Ли Хэн |- |130 |Олон шастир 17 |Сали, [[Бүхүм|Бухум]], [[Өлзий (Юань Улс)|Өлзий]], Алухунсали |- |131 |Олон шастир 18 |Сүхэ, Нангиадай, Мангудай, Оручи, Өлзийт, Байтөмөр, Хуайду, Илимиш, Байжян |- |132 |Олон шастир 19 |Ханхус, Булухад, Юваши, Майли, Таммачи, [[Баатар (Жалайр)|Баатар]], Анжир, Хардай, Шачуан, Төмөрбуха |- |133 |Олон шастир 20 |Тачу, Баян, Есөнтэгин, Эсэннай, Толишигуан, Хулачу, Жунши, Данжир, Тогоон, Өлзийбат, Шилибай, Буланш, Хэрэй, Инбай, Есүдэр, Шидур |- |134 |Олон шастир 21 |Сажис, Юэхана, Шибан, Жилян, Айсэ, Хөхө, Тухулу, Тан Рэньзун, Дорж, Хэшан, Лю Рун, Жялунадаш, Көргис, Сяоюнши Тоголин, Улус, Долоодай, Эсэнбуха |- |135 |Олон шастир 22 |Тэгэшү, Тачу, Таличи, Тахай Төмөр, Коуэржи, Худу, Борсу, Юэжулианчи Хайяа, Адачи, Мянган, Хулинши, Шилу Баатар, Чели, Хуолу, Хитай, Тойнна, Хэшан |- |136 |Олон шастир 23 |[[Хархасун]], [[Ашабуха|Ашбуха]], [[Байжу ноён (Жалайр)|Байжу]] |- |137 |Олон шастир 24 |Цагаан, Кушу, Аригхаяа, Ихэдиярдин, Толихаяа |- |138 |Олон шастир 25 |[[Тогтох (Канли аймаг)|Тогтох]], [[Элтөмөр]], [[Баян чинсан|Баян]], [[Мажардай]], [[Тогтох чинсан|Тогтох]] |- |139 |Олон шастир 26 |[[Наймантай|Наймандай]], [[Дорж (Жалайр аймаг)|Дорж]], [[Доржбал]], [[Аруд]], Нүдэхай |- |140 |Олон шастир 27 |Бэрхбуха, Тайпин, Төмөрташ, Даштөмөр |- |141 |Олон шастир 28 |[[Тайбуха]], [[Цагаантөмөр]], [[Хөхтөмөр]] |- |142 |Олон шастир 29 |[[Дашбаатар]], Чинтун, [[Есү]], Чэлитөмөр, Нарин |- |143 |Олон шастир 30 |Ма Зучан, Ци Кон, Зи Дан Арун, Сяо Юн Шихайя, Тайбуха, Ючуэ |- |144 |Олон шастир 31 |Далима, Юэлү Төмөр, Буян Төмөр, Шинжи, Фүшөү, Таотон |- |145 |Олон шастир 32 |Ринчинбал, Лян Хуйшанхайяа, Юэлу Буха, Далимашили |- |146 |Олон шастир 33 |[[Елюй Чуцай]], Нянхэ Жуншань, Ян Вэйжун |- |147 |Олон шастир 34 |Жан Ру, Ши Тяньни, Ши Тяньшян |- |148 |Олон шастир 35 |Дун Жун, Ян Ши |- |149 |Олон шастир 36 |[[Елюй Люгэ]], Лю Болин, Гуо Баоюй, Ши Тяньи, [[Елюй Тухуа]], Ван Сюн |- |150 |Олон шастир 37 |[[Шимо Есянь|Шимо Есөн]], Хэ Боцян, Ли Шоусян, [[Елюй Ахай]], Хэ Шэн, Хао Хэшан, Жао Ду, [[Шимо Минань]], Жан И, Лю Хэнгань |- |151 |Олон шастир 38 |Сюэталахай, Гао Наор, Ван И, Ван Юй, Жао Ди, Ди Шүнь, Ван Шань, Дү Фэн, Шимо Диэрон, Жята Лахун, Одун ши-ин, Тянь Шион, Жан Хуоду, Жан Жаотяньши |- |152 |Олон шастир 39 |Жан Жинхен, Ван Жэнь, Ян Жиэжигэ, Лю Тун, Юэ Цүн, Жан Зилян, Тан Чин, Жу Ыйян, Ши Тианлу, Ши Мо Асин, Лю Бин, Жао Роу |- |153 |Олон шастир 40 |Лю Мин, Ван Лу, Ван Шоудао, Гао Суан, Ван Юру, Жяо Дэю, Ши Тяньлин, Ли Банруй, Ян Хуан, Жя Жүжэнь |- |154 |Олон шастир 41 |Хун Фуюань, Жэн Дин, Ли Жин, Шимо Жянжи, Е Жили, Жэн Вэн |- |155 |Олон шастир 42 |Ван Широн, [[Ши Тяньзе]] |- |156 |Олон шастир 43 |[[Дун Вэнбин]], [[Жан Хунфан]] |- |157 |Олон шастир 44 |[[Лю Бинжун]], Жан Вэньцян, Хао Ян |- |158 |Олон шастир 45 |Яо Шу, Шү Хэн, Доу Миао |- |159 |Олон шастир 46 |Сүн Зижэнь, Шан Тин, Жао Лянби, Жао Би |- |160 |Олон шастир 47 |Ван Пан, Ван Э, Гао Мин, Ли Е, Ли Чан, Лю Жи, Ван Силиан, Ли Цян, Шү Шилон, Мэн Ци, Ян Фу |- |161 |Олон шастир 48 |Ян Даюань, Лю Жэн |- |162 |Олон шастир 49 |Ли Хуланжи, Ли Тин, Ши Би, Гао Син, Лю Гуожи |- |163 |Олон шастир 50 |Ли Дэхүй, Жан Шионфэй, Жан Дэхүй, Ма Хэн, Чен Силиан, Угу Сунзэ, Жао Бин |- |164 |Олон шастир 51 |Ян Гони, Ван Шүн, Гуо Шоужин, Ян Хуан, Ян Гуо, Ван Гоу, Вэй Чу, Жяо Янжи, Мэн Панлин, Шан Е, Ли Жишао |- |165 |Олон шастир 52 |Жан Ши, Жя Вэньбэй, Жэ Чэн, Гуан Рудэ, Жао Шила, Жоу Цюань, Кон Юань, Жу Гуобао, Жан Ли, Жан Бинжэ, Жан Ванжиану, Гуо Ан, Ци Гонжи, Ян Сайнбуха, Шяньбэй Жунжинь, Ванян Шижу |- |166 |Олон шастир 53 |Ван Жиан, Суй Шичан, Луо Би, Лю Эн, Ши Гаошань, Гун Янхуй, Цай Жэн, Жан Тайхэн, Хэ Жи, Мэн Дэ, Жэн И, Жан Ичэн, Ши Могу, Чү Дин, Фан Жи, Жан Жүн, Шин Жүри, Дуан Шинжи, Шин Жуфу, Ван Шила, Жао Хунвэй |- |167 |Олон шастир 54 |Жан Лидао, Жан Тингжэн, Жан Хуй, Лю Хаоли, Ван Гуочан, Зян Ю, Жан Чу, Тан Зийи, Ван Юн |- |168 |Олон шастир 55 |Чэн Ю, Лю Сюан, Хэ Изу, Чен Сизху, Цинь Чанчин, Яо Тианфу, Сю Гуожэнь |- |169 |Олон шастир 56 |Хэ Рэнжэ, Жя Шила, [[Лю Харбаатар]], [[Шимо Минань]], Ши Жунвэн, Гао Жин, Жан Жиуси, Ван Боксхен |- |170 |Олон шастир 57 |Шан Вэн, Шэнту Жиюань, Лэй Ин, Ху Жисун, Ван Линлион, Чан Шивэн, Жан Жэн, Юан Ю, Жан Фан, Хао Бин, Гао Юань, Ян Ши, Си Дин, Лян Дэгүй |- |171 |Олон шастир 58 |Лю Ин, Ү Чэн |- |172 |Олон шастир 59 |Чэн Жуфу, [[Жао Мэнфу]], Дэн Вэньюань, Юань Жүэ, Цао Юаньён, Сай Лучян |- |173 |Олон шастир 60 |Куй Бин, Куй Ю, Е Ли, Ян Гуннан, Ма Шао |- |174 |Олон шастир 61 |Яо Суй, Гуо Гуан, Жягу Жичи, Лю Гэн, Елү Юшан, Хао Тиантин, Жан Консун |- |175 |Олон шастир 62 |Жан Гүй, Ли Мэн, Жан Янхао, Жин Ян |- |176 |Олон шастир 63 |Цао Бочи, Ли Юаньли, Ван Шоу, Ван И, Лю Жэн, Си Жи, Хан Руоюй, Жао Шилу, Лю Дэвэн, Вэй Суан Дэчэн, Цинь Цизон |- |177 |Олон шастир 64 |Жан Симин, Ү Юаньюй, Жан Шэн, Жан Мэнжэ, Чэн Хао |- |178 |Олон шастир 65 |Лян Зэн, Лю Минжун, Ван Юэ, Ван Же, Жан Бочун |- |179 |Олон шастир 66 |Хэ Шэн, Ян Дорж, Сяо Миаожу |- |180 |Олон шастир 67 |Елү Шилян, Жао Шиян, Кон Сихуй |- |181 |Олон шастир 68 |Юань Миншан, Юй Жи, Сиси, Хуан Мин |- |182 |Олон шастир 69 |Жан Чивэй, Оуян Сюань, Шү Ёрен, Сүн Бэнь, Ши Дуан |- |183 |Олон шастир 70 |Ван Шоучэн, Ван Сичэн, Ли Хаовэн, Бошу Лу Чон, Ли Пин, Сү Тяньжуэ |- |184 |Олон шастир 71 |Ван Дүжун, Ван Кежин, Рэн Сүгэ, Чэн Сицян, Хан Юаньшан, Цуй Жин |- |185 |Олон шастир 72 |Лу Сичэн, Ван Зэмин, Цянь Вэндэн, Хан Юн, Ли Жи, Гай Миао |- |186 |Олон шастир 73 |Жан Жэн, Гүй Ян, Чэн Зүрэн, Чэн Зун, Цао Жиан, Жан Жу |- |187 |Олон шастир 74 |Угу Сунлянжэн, Жя Лу, Лу Лузэн, Гун Шитай, Жоу Боци, Хуэдан |- |188 |Олон шастир 75 |Дун Туаншяо, Лю Халабухуа, Ван Ин, Ши Мойсун |- |189 |Олон шастир 76 |Күнзийн сурталтан 1: Жао Фу, Жин Лушян, Шү Цян, Чен Юэ, Ху Игүй, Хуан Зэ, Тун Шу, Ан Си |- |190 |Олон шастир 77 |Күнзийн сурталтан 2: Ху Чанру, Шион Пэнлай, Дай Бяоюань, Моу Шинлун, Чен Фу, Дун Пу, Ян Зай, Лю Шэн, Хан Шин, Куай Шидао, Лу Вэнгуй, Жоу Рэньи, Чен Лу, Ли Сяогуан, Ювэнь Гунляан, Бойвэнь Гунляан |- |191 |Олон шастир 78 |Тань Чэн, Шү Вэйжэн, Шү Жи, Тиан Зи, Бу Тианжан |- |192 |Олон шастир 79 |Елү Божиан, Дуан Жи, Жуо Дулан, Ян Жиншин, Лин Шинзу, Ган Иннү, Жоу Зицян, Бай Жинлян, Ван Гэн, Лу Чи, Зоу Боян, Лю Бинжи, Шү Ифу |- |193 |Олон шастир 80 |Үнэнч шудрага 1: Ли Бовэн, Ши Гүй, Юха Лахуоду, Рэн Жи, Елү Тэмо, Бо Ба, Хэла Пухуа, Лю Тианфу, Сяо Жинмао |- |194 |Олон шастир 81 |Үнэнч шудрага 2: Жан Хуан, Ли Фү, Ли Чу, Чү Бухуа, Гуо Жя, Шитон, Хан Ин, Биан Чен, Цяо И, Ян Ю, Ван Шиюань, Ян Пу, Жао Лиан, Сун Ши, Шип Пу, Шэн Жао, Ян Чен, Насир ад-Дин |- |195 |Олон шастир 82 |Үнэнч шудрага 3: Баянбуха тэгин, Фан Жижин, Цуанпу Ансали, Жоу Болин, Не Бин, Лю Гэнсун, Ву Шузу, Гүй Ванже, Чоулу, Болдтөмөр, Пэн Тинзян, Ван Боян, Лю Жүн, Дорибуха, Чаохай, Вэй Жунли |- |196 |Олон шастир 83 |Үнэнч шудрага 4: Баян Буха, Мин Бен, Жао Хуни, Жэн Ю, Батөмөр, Дэрмиш, Бу сайнбуха, Дин Хаоли |- |197 |Олон шастир 84 |Ачлалт 1: Ван Рун, Гуо Даочин, Сяо Даошу, Гуо Гоу Гоу, Жан Рун, Тянь Гайжу, Нин Жугоу, Би Есударь, Фан Юань, Лю Дэчуан, Гуо Хуй, Кон Куан, Ян И, Жао Ю, Ху Гуанюан, Чен Шаосун, Ли Жун, Ли Мао, Ян Рэн, Жао Идэ, Ван Сицюань, Чэчэ, Ван Чуан, Жэн Вэнси, Ван Жиан, Гуо Цюань, Ян Хао, Дин Вэньжун, Шао Жинзү, Ху Дуо, Сун Шиучэн, Зон Ци, Жао И, Куай Хаожи, Ю Бин, Шү Ю, Инь Шин, Лю Тинжи, Лю Тон,Жан Ван, Жан Сисяо, Ду Чи, Чаншоу, Сун Жин, Жан Гон, Зи Рудао |- |198 |Олон шастир 85 |Ачлалт 2: Ван Юн, Хуан Юн, Ши Минсан, Лю Ци, Лю Юань, Жу Гони, Лу Сисяо, Зян Жиан, Ху Чинчин, Ван Шихун, Хэ Ии, Хадучи, Гао Бида, Зэн Дэ, Жин Бин, Хуан Даосянь, Ши Янбин, Жан Шаозу, Ли Миндэ, Жан Жи, Вэй Жинги, Тан Лин, Сун И, Ши Ён, Ван Кежи, Лю Сижин, Лу Ю, Жоу |- |199 |Олон шастир 86 |Жүн И, Ду Ин, Жан Тэли, Ду Бен, Сун Чэ, Хэ Жун, Ву Кэ |- |200 |Олон шастир 87 |Охид 1: Жу Шушин, Гэ Мяожэн, Ли Дун'эр, Жу Жинэ, Фэн Шуан, Жао Ваэр, Ван Анэ |- |201 |Олон шастир 88 |Охид 2: Фан Миаоюань, Чэн Шүжэн, Шиа Ванчан, Пан Миаоюань, Лю Цюигэ, Луо Миаоан, Ан Жэнтун, Шү Цайлуан, Юй Шүжин |- |202 |Олон шастир 89 |Эрдэмт түшмэд: [[Пагва лам|Пагва]], [[Чанчунь бомбо|Чанчун бомбо]], Ли Сичэн, Ци Жичэн, Жан Зунян, Сяо Фүдао |- |203 |Олон шастир 90 |Уран дархан: Тянь Жунлян, Жин Дэжин, Жан Кан, Сун Вэй, Алавадин, Исмайл, [[Анико]] |- |204 |Олон шастир 91 |Тайган: Ли Баннин, [[Пак Буха]] |- |205 |Олон шастир 92 |Авилгалч сайд: [[Ахмад Фанакати|Ахмед]], Лу Ширун, Сэнгэ, [[Тэмүдэр]], [[Хама]], Чосгин |- |206 |Олон шастир 93 |Тэрслүү сайд: Ли Тань, Ван Вэньтун, Алухунтөмөр |- |207 |Олон шастир 94 |Урвагч сайд: [[Тэгш (Юань улс)|Тэгш]], [[Бортөмөр]] |- |208 |Олон шастир 95 |Харь улс 1: [[Гуулин улс|Гуулин]], [[Чэжү арал|Данлуо]], [[Камакура эрин|Япон]] |- |209 |Олон шастир 96 |Харь улс 2: [[Дай Вьет|Аннам]] |- |210 |Олон шастир 97 |Харь улс 3: [[Мьянмар|Мянь]], [[Чампа]], [[Сиам]], [[Жава]], [[Рюүкюү улс|Рюкю]], Санюй |} == Холбоотой мэдээ == * [[Юань улс]] * [[Ляо улсын түүх]] * [[Алтан улсын судар]] * [[Сүн улсын судар]] * [[Мин улсын судар]] == Эшлэл == [[Ангилал:Монголын түүхийн сурвалж бичиг]] [[Ангилал:Юань улс]] [[Ангилал:Монголын түүх]] 22x1k43v79o6cfggvy5snzjktbe7itu 863623 863619 2026-07-27T09:38:09Z Megzer 20491 863623 wikitext text/x-wiki '''Юань улсын судар'''<ref>'''Юань улсын судар''' гэж нэрлэсэн орчуулга нь нэгэнт хэвшсэн ёсыг дагав. Харин хятад хэлнээс үгчлэн орчуулбал "'''Юань улсын түүх"''' гэж орчуулдаг. Учир нь '''судар''' гэхийг хятадаар '''<big>书</big>''' <big>(Шу)</big> гэж бичдэг. '''Түүх''' гэхийг <big>'''史'''</big> (Ши) гэж бичдэг.</ref> ([[монгол бичиг]]: '''{{MongolUnicode|ᠶᠤᠸᠠᠨ ᠤᠯᠤᠰ<br>ᠤᠨ ᠰᠤᠳᠤᠷ}}'''; [[Хятад хэл|хятад]]: 元史, [[пиньинь]]: Yuán shǐ) нь 1368-1370 оны хооронд [[Мин улс]]ын хааны ордонд бичигдсэн. Уг түүхийн ном нь Монголын [[Юань улс]]ын үүслээс эхлээд 1368 онд хятад нутгаас хөөгдөх хүртлэх төрийн түүх, хаад хатад зэрэг ихэс язгууртны намтар улс төрийн тогтолцоо, нийгмийн байгуулал, одон орон, газар зүй, байгалийн үзэгдэл, алдар нэртэй сайд ноёд, бичиг цэргийн жанжид, түшмэд, эрдэмтэдийн намтар зэрэг олон талын мэдээллийг багтаасан, нийт 210 дэвтэрээс бүрдэх томоохон бүтээл юм. == Судлагдсан түүх == === Бичигдсэн түүх === 1368 оны 9 сард [[Тогоонтөмөр хаан]] нийслэл [[Дайду]] хотоос зугтан гарсны дараа [[Сюй Да]] жанжны удирдсан цэргүүд тус хотыг эзлэхэд Юань улсын хааны ордоноос монгол хаадын үнэн магад тэмдэглэлийг олж, Нанжин хот руу илгээсэн. Үүний дараа Мин улсын [[Жу Юань Жан]] хаан зарлиг буулгаж, Юань улсын түүхийг бичихийг Төв яамны зүүн гарын чинсан [[Ли Шан Чан]]д тушаасан. Үүний дагуу хунтайж [[Жу Бяо]]гийн багш [[Сүн Лянь]], бичгийн түшмэл [[Ван Вэй]] нар Юань улсын судрыг ерөнхийлөн удирдсан байна. Тус сударыг бүтээхэд 30 гаруй бичгийн хүрээлэнгийн түшмэд оролцсон. Уг бүтээл нь нийт 210 дэвтэр. Энэ зохиолд Юан улсын үед боловсруулсан хэд хэдэн том бүтээлийг ашигласан байдаг. Тухайлбал: "Монгол хаадын төр барих үеийн өдөр тутмын тэмдэглэл буюу үнэн магад хууль" , "Үе засах хууль бичиг", "Гавъяат түшмэдийн намтар" эдгээр зохиолыг Юан улсын судрыг зохиохдоо ашиглаад, дараа нь ашигласан тэдгээр баримтыг устгасан байдаг. Уг зохиолыг Хятад, Монгол сурвалж, аман мэдээг ашиглаж боловсруулсан ба 331 өдрийн дотор багтааж бичсэнээрээ хятадын түүхэнд хамгийн бага хугацаанд бичсэн, чанарын хувьд тааруу бүтээл юм. Энэ үеийн Мингийн хаан, дараагийн хаад ч энэ алдааг засуулаагүй. Зарим нэг хүний намтрыг засаж бичсэн байдаг. "Юань ши" зохиолд хаадын намтраас гадна олон асуудлыг хөндсөн байдаг. Үүнд: амин зуулга, аж төрөл, уламжлал шиичлэл, бусад олон асуудлыг хөндсөн байдгаараа онцлогтой. Юань улсын судар хэдийгээр түүхийн бодит байдлыг гуйвуулж зарим зүйлийг орхисон боловч хэвлэгдсэн цагаасаа эхлэн бичгийн эрдэмтэн, судлаачдын сонирхлыг татсаар ирсэн бүтээл юм. 1370 оны 7-р сард бичиж дууссан энэ зохиолыг 3 сарын дотор багтаан барласан байна. Үүнийхээ дараа Хятадын бүх муж, засаг захиргааны бүх нэгжүүдэд тараан хүргэж түүнээс хойш 1522-1566 оны хооронд [[Жяжин|Жяжингийн]] үед Нанжин хотын сургуулийн яамнаас "21 түүх" хэмээх цуврал зохиол хэвлэсэн . Түүний нэгэнд "Юан ши" -г оруулсан байна. Энэ удаагийн хэвлэлд анхны эхэд нь бага зэрэг засвар хийсэн. Түүнээс гадна 1530, 1531, 1532 онд Юан улсын судард бага зэрэг засвар хийсэн байна гэж тэмдэглэсэн байна. Энэ 21 түүхийг хэвлэсэн эхийг "'''Нанжингийн дэвтэр'''" гэж нэрлэдэг. 1596-1602 оны үед Мин улсын хаан байсан [[Ваньли]] 21 түүхийг дахин шинээр хэвлэсэн. Тэгэхдээ мөн Юaнь улсын судрыг оруулсан. Үүнийг "'''Бээжингийн их дэвтэр'''" гэж нэрлэдэг Манж Чин улсын үед [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны]] 4-р онд /1739 он/ Бээжингийн сургуулийн яамны дэвтрийг дахин тусгай бараар хэвлэсэнийг '''"Ордны дэвтэр'''" хэмээн нэрлэдэг. Эдгээрийг хооронд нь харьцуулахад [[Төр гэрэлт|Төр гэрэлтийн]] 4-р онд /1824 он/ Юан улсын судард үг үсгийн засвар хийж үндсэн баримттай харьцуулж, цөөн зүйл зассан ба зарим зүйлийг өөрчилсөн нь ямар учиртай нь тoдopxoйгүй. 1935 онд [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] Шан У бичгийн хорооноос Мин улсын сүүлчээр хэвлэсэн эхийг гэрэл зургаар татаж олшруулсан байна. === Орчин үеийн судалсан байдал === ==== XIX-XX зууны үеийн судалсан түүх ==== 1850 онд Хятадын эрдэмтэн Вэй Юан гэгч "Юан улсын шинэ найруулал" хэмээх бэсрэг зохиолыг бичсэн . Энэ номд урьд өмнө гарч байсан Юан шиг хооронд нь харьцуулж өөрийнхөө бодлыг гаргасан байна. Гэвч энэ нь төдийлөн сайн болоогүй. Уг бүтээлийн гол ач холбогдол нь Юан ши-гийн урьдах алдааг засах гэж оролдсонд оршдог. Үүнээс 40-өөд жилийн дараа 1890-ээд онд Хун Жи Юан гэгч "Юан ши-гийн орчуулгын нөхвөр гэрчлэл" гэдэг ном бичсэн . Энэ нь Юан Шигийн судлалд том хувь нэмэр оруулсан бүтээл гэж үздэг. Юан Ши судлалын талаар гарсан дорвитой бүтээл юм . Тийм учраас европын судлаачид Хун Жи Юаны бүтээлийг хэсэгчилэн хөрвүүлж байна . Хун Жи Юан Манж Дайчин улсын элчин сайдаар Оросын нийслэлд сууж байхдаа Европ дахины түүхчдийн олон бүтээлтэй танилцсан . Тухайлбал: Д.Оссоны бичсэн зохиолыг маш гярхай уншиж шүүмж тэмдэглэл хийсэн . Мөн Рашид-Ад-Дины " Судрын чуулган" зэрэг зохиолын орчуулгыг харьцуулан үзсэн байна . Үүнийхээ үндсэн дээр "Юан шигийн орчуулгын нөхвөр" гэдэг зохиолыг бичсэн . Хун Жи Юан "Юан Ши" судлаачдын анхаарлыг өрнө тийш хандуулсан анхны хүн байлаа. ==== XX зууны үеийн Хятад дахь судалгаа ==== Юан Ши-г судлахад түүхчид төдийгүй угсаатны зүйчид , хэл шинжлэлчид тодорхой үүрэг гүйцэтгэж байна .1950-иад оны үед Зей Ме гэгчийн эмхэтгэсэн "Юан улсын үеийн ярианы хэлний хөшөөн дэх бичгийн түүвэр" гэдэг эмхэтгэл Юан Шигийн судлалд чухал хувь нэмэр оруулсан байна . Тодруулж хэлбэл Юаи улсын үед босгосон хэд хэдэн бичээсний утга санааг Юан шид тусгасан байдаг. Юан улсын үеийн ярианы хэл , бичгийн хэл хоёр нилээд ойролцоо. Тийм учраас Юан Шиг монголчлохдоо тэр үеийн ярианы дагуу орчуулбал найруулга нь нилээд зохистой болно гэж үздэг. 1970-аад онд БНХАУ-ын монголч эрдэмтэд Юан улсын түүхийг XV ботиор хэвлэсэн. Хэдийгээр бүрэн биш боловч Юан ши-г үзэж сонирхох , судлах хүмүүст чухал гарын авлага болдог. Энэ XV ботийг нухацтай нягталж орчуулгыг нь аль болохоор сонгодог бичгийн хэлэнд орчуулсан. 1979 онд Ли Зүн гэдэг хүн "Юан улсын хүний зохиосон эмхэтгэлийг харгалзсан хэлхээс" хэмээх номдоо хятад хэлээр хэвлэгдсэн "Юан Ши"-г маш нарийвчлан нягталж түүхэн үйл явдал , түүхэн зүтгэлтэн, түүхч хүмүүсийн нaмтар, хууль дүрэм, утга урлаг, тэмдэглэл зохиол зэргийг 3 том төрөл, 16 дараалалд оруулж хэвлэсэн байна.Юан улсын үеийн хууль дүрэм цөөнгүй үлдсэн байдаг. Түүнийг Юан Ши-тай уулзaж зaрим нэр томьёог тодруулж цэгцэлсэн. Мөн Нанжин, [[Бээжин Их Сургууль|Бээжин Их Сургуулийн]] эрдэмтэд Юан улсын судрын талаар судалгаа хийхдээ "Үе засах хууль бичиг", "Магад хууль" зэргийг Юан улсын үед монголчилж байсан эхтэй тулган үзэж Юан улсын судрын зарим бүдэг мэдээг тодруулсан байна. ==== Бусад улсад хийгдсэн судалгаа ==== Оросын эрдэмтэн Бичурин 1829 онд Юан улсын судрыг түүвэрлэж Монголын эхний 4 хааны намтрыг орчуулсан байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ-ын]] [[Харвардын их сургууль|Харвардын их сургуулийн]] профессор Филипп, [[Баян жанжин|Баян жанжны]] намтрыг орчуулсан. Мөн Хубилайн намтрыг англиар хэвлэсэн. Японы Киотогийн их сургуулийнхан "Юан ши-гийн үсгийн хурмал /сан/" гэдэг чамбай бүтээл хэвлүүлсэн. 1956 онд социологич [[Франц Шурманн|Херберт Франц Шурманн]] Юань шигийн 93, 94-р дэвтэрийг англи хэлэнд "Economic structure of the Yuan dynasty" нэрээр орчуулж хэвлүүлсэн нь тус улсын санхүү татварын систем, мөнгөний бодлогод төвлөрөн судласан байна.{{Sfn|Biran|Kim|2023|pp=922}} Мөн тус судрын 102-105-р дэвтэрийн хууль цааз, ял шийтгэл гэх хэсгийг хятад хэлнээс франц хэл рүү [[Паул Рачневский]] орчуулж, "Un code des Yuan" нэрээр 1937 онд эхний ботийг хэвлүүлсэн ч, судлаач Франц Обинтэй хамтран 1972 онд 2 дахь боть, 1977 онд 3 дахь боть, 1985 онд 4-р ботийг хэвлүүлсэн.{{Sfn|Biran|Kim|2023|pp=922-923}} The 1978 онд Шяо Чичин гэх хятад судлаач Юань улсын цэргийн бүтэц тогтолцоо зэрэг мэдээллийг агуулсан 98, 99-р дэвтэрийг сонгож хятад хэлнээс англи хэл рүү орчуулж "Military Establishment of the Yuan Dynasty" гэх нэртэй номыг хэвлүүлсэн. Францын нэрт судлаач [[Луй Хамбис]] 107, 108-р дэвтэрийг 1945, 1954 онд англи хэл рүү орчуулсан{{Sfn|Biran|Kim|2023|pp=923}} бол Франц Вүүдман Кливз 1956 онд 127-р дэвтэр Баян жанжны шастирийг англи хэл рүү орчуулсан нь Харвардын их сургуулийн Ази судлалын эрдэм шинжилгээний сэтгүүлд хэвлэгдсэн. Судлаач [[Кристофер Этвүүд]] 2017-2018 онд Mongolian Studies сэтгүүлд Юань улсын судрын эхний Чингис, Өгэдэй, Гүюг, Мөнх, Хубилай хааны шастирийг багтаасан 4 дэвтэрийг англи хэл рүү орчуулж хэвлүүлжээ.{{Sfn|Biran|Kim|2023|pp=922}} Юан улсын судрыг гадаадын эрдэмтэд сонирхон судалж түүхийн сурвалж, түүхийн зохиол, угсаатны зүй, зан заншил, XIII зууны үеийн Монголын төр ёсны уламжлал шинэчлэлийн асуудлыг судлахдаа ашиглаж байна. 1949 оноос өмнө "Юан ши"-г судалж байсан эрдэмтэд гол төлөв удаа дараагийн хэвлэлүүдийг хооронд нь харьцуулахад анхаарч байлаа. Тэдний судалгаанаас үзэхэд анхны хэвлэлд авч үзсэн 14 хааны намтар буюу эхний 47 дэвтэр удаа дараагийн хэвлэлд төдийлөн өөрчлөгдсөнгүй, бусад дэвтэрт ташаа бичсэнийг цаашид залруулах хэрэгтэй гзж үзэж байлаа. Юан улсын судрыг бичихэд ашигласан сурвалжаас үзэхэд одоогоор бүтэн буюу хагасаар олдож байгаа цөөвтөр сурвалж олдоод байна. Жишээ нь: "''Утга урлагын нөхвөр тэмдэглэл''"; "''Овог төрлийн нөхвөр илтгэмж''" 22 туужийн адил ондоо судлал зэрэг сурвалжууд одоо бий. Харин бусад сурвалжууд нь олдохгүй болсон байдаг. Адууны тухай бичсэн зүйлд Монголчуудын мал маллагааны арга, түүний хувьсал өөрчлөлтийг бодит байдалд тулгуурлан бичсэн байдаг. === Монгол улс дахь судалсан түүх === Тус судрыг нэрт орчуулагч Дандаа чинсан хэмээн алдаршсан [[Чимидийн Дэмчигдорж]] (1863-1932) Хятад хэлнээс монгол хэлэнд анх удаа 1917-1928 онд дундаа 1920-1923 оны завсарлагатайгаар орчуулсан. Түүний орчуулсан Юань улсын судар нь одоо Үндэсний нийтийн номын сан хуучнаар Улсын төв номын санд хадгалагдаастай буй. 2015 оны 12 сарын 17 нд '''Г.Аким''', академич '''Д.Цэрэнсодном''' тэргүүтэй 10 орчим эрдэмтд эмхэтгэж, ... “Юань улсын судар”-ын орчуулгын “Хураангуй зүйл”-ээс 69 дүгээр дэвтэр хүртэлх хэсгийг л хэвлүүлжээ.<ref>http://www.news.mn/content/230489.shtml{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2016 онд үлдсэн 141 дэвтэрийг 8 ботьд багтааж хэвлүүлсэн юм. ==Бүтэц== Юань улсын судар нь Хятадын төрийн судруудын уламжилалт хэв загварын дагуу бичигдсэн байдаг ч, өмнөх үеийн судраас ялгаатай нь ямар нэгэн шүлэг, найраг багтаалгүй зөвхөн түүхэн хэрэг явдлыг бичсэнээрээ ялгаатай. Юань улсын судар нь нийт 210 дэвтэр бөгөөд дотроо "Уг тэмдэглэл", "Ойллого", "Илтгэл", "Олон шастир" хэмээх 4 том бүлэгт хуваагддаг. Уг тэмдэглэлд 47 дэвтэр, Ойллогод 58 дэвтэр, Илтгэлд 8 дэвтэр, олон шастирд 96 дэвтэр тус тус багтана. * '''Уг тэмдэглэл''' '''(本紀- Bengji)''' хэмээх бүлэгт 1-47 дэвтэр хамрах бөгөөд [[Чингис хаан]]аас [[Тогоонтөмөр хаан]] хүртлэх үеийн үйл явдалыг бичсэн байдаг. * '''Ойллого (志-Zhi)''' бүлэг нь тэнгэрийн зурхай, таван махбод, . 48-105-р дэвтэрийг хамрана. * '''Илтгэл (表- Biao)''' бүлэг нь 106-113 дэвтэр хүртэл үргэлжилсэн. Хааны хатад татвар, угсаа төрлийн ван, гүнж, зайсан, гурван гүн нарыг тус бүрээр нь хүснэгтлэн бичжээ. * '''Олон шастир (列傳- Liequan)''' бүлэг нь 114-210 дэвтэр хүртэл үргэлжилнэ. Үүнд хаан, хатан цолоор нэхэн өргөгдсөн 8 хүний намтар, монгол, хятан, зүрчин, сартуул, нанхиад угсааны гавъяат сайд түшмэдийн намтар, хаан угсааны вангууд, бичгийн мэргэд, цэргийн жанжин, тэдгээрийн эхнэрүүд, урвасан түшмэл, тэрслүү түшмэл, тайган нарын намтар ба [[Курё улс]], [[Япон]], [[Вьетнам|Аннам]], [[Жава|Ява арал]], [[Тайланд]], [[Мьянмар|Бирм]] гэх мэт улсын хэрэг явдалыг бичсэн. === Уг тэмдэглэл === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Уг Тэмдэглэл: 47 дэвтэртэй !Дэс дугаар !Гарчаг !Хааны нэр !Дэвтэр дэх жилийн баримжаа |- |1 |Тайзү (太祖) |[[Чингис хаан]] |1202-1228 |- |2 |Тайзун (太宗) Динзун (定宗) |[[Өгэдэй хаан]], [[Гүюг хаан]] |1229-1248 |- |3 |Сяньзун (憲宗) |[[Мөнх хаан]] |1248-1259 |- |4 |Шизү (世祖) 1 | rowspan="14" |[[Хубилай сэцэн хаан]] |1251 оны 6 сар- 1261 оны 12 сар |- |5 |Шизү (世祖) 2 |1262-1264 он |- |6 |Шизү (世祖) 3 |1265-1269 он |- |7 |Шизү (世祖) 4 |1270-1272 он |- |8 |Шизү (世祖) 5 |1273-1275 он |- |9 |Шизү (世祖) 6 |1276-1277 он |- |10 |Шизү (世祖) 7 |1278-1279 он |- |11 |Шизү (世祖) 8 |1280-1281 он |- |12 |Шизү (世祖) 9 |1282-1283 он |- |13 |Шизү (世祖) 10 |1284-1285 он |- |14 |Шизү (世祖) 11 |1286-1287 он |- |15 |Шизү (世祖) 12 |1288-1289 он |- |16 |Шизү (世祖) 13 |1290-1291 он |- |17 |Шизү (世祖) 14 |1292-1294 оны 1 сар хүртэл |- |18 |Чэнзун (成宗) 1 | rowspan="4" |[[Өлзийт Төмөр хаан|Өлзийт хаан]] |1294-1295 он |- |19 |Чэнзун (成宗) 2 |1296-1298 он |- |20 |Чэнзун (成宗) 3 |1299-1302 он |- |21 |Чэнзун (成宗) 4 |1303-1307 он |- |22 |Үзүн (武宗) 1 | rowspan="2" |[[Хүлэг хаан]] |1300 оны 8 сар - 1308 он |- |23 |Үзүн (武宗) 2 |1309-1311 он |- |24 |Рэньзун (仁宗) 1 | rowspan="3" |[[Буянт хаан]] |1305 оны 10 сар - 1313 он |- |25 |Рэньзун (仁宗) 2 |1314-1316 он |- |26 |Рэньун (仁宗) 3 |1317-1320 он |- |27 |Инзун (英宗) 1 | rowspan="2" |[[Гэгээн хаан]] |1316 оны 12 сар - 1321 он |- |28 |Инзун (英宗) 2 |1321-1323 оны 8 сар |- |29 |Тайдинди (泰定帝) 1 | rowspan="2" |[[Есөнтөмөр хаан]] |1323 оны 3 сар - 1325 он |- |30 |Тайдинди (泰定帝) 2 |1326 он - 1328 оны 9 сар |- |31 |Минзун (明宗) |[[Хүслэн хаан]] |1320-1328 оны 9 сар |- |32 |Вэньзун (文宗) 1 | rowspan="5" |[[Тугтөмөр хаан]] |1328 оны 3 сар -1328 оны 12 сар |- |33 |Вэньзун (文宗) 2 |1329 он |- |34 |Вэньзун (文宗) 3 |1330 он |- |35 |Вэньзун (文宗) 4 |1331 он |- |36 |Вэньзун (文宗) 5 |1332 он |- |37 |Нинзун (寧宗) |[[Ринчинбал хаан]] |1332 оны 8 сар - 11 сар |- |38 |Шүньди (順帝) 1 | rowspan="10" |[[Тогоонтөмөр хаан]] |1332 оны 8 сар - 1335 оны 12 сар |- |39 |Шүньди (順帝) 2 |1336-1338 он |- |40 |Шүньди (順帝) 3 |1339-1342 он |- |41 |Шүньди (順帝) 4 |1343-1348 он |- |42 |Шүньди (順帝) 5 |1349-1352 он |- |43 |Шүньди (順帝) 6 |1353-1354 он |- |44 |Шүньди (順帝) 7 |1355-1356 он |- |45 |Шүньди (順帝) 8 |1357-1360 он |- |46 |Шүньди (順帝) 9 |1361-1365 он |- |47 |Шүньди (順帝) 10 |1366-1368 оны 8 сар |} === Ойллого === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Ойллого: 58 дэвтэртэй |- !№ !Ойллого бүлгийн дугаар !Гарчаг !Дэвтэр бүрийн агуулга |- |48 |Ойллого 1 |Тэнгэрийн ёсон (天文) 1 |Одон орон, юмс үзэгдэл хэмжих багаж зэмсэг |- |49 |Ойллого 2 |Тэнгэрийн ёсон (天文) 2 |Сар, од эрхэсийн зорчих хөдөлгөөний тухай |- |50 |Ойллого 3 дээд дэвтэр |Таван махбодь (五行) 1 |Байгалийн гамшиг үзэгдэлийн бүртгэл |- |51 |Ойллого 3 доод дэвтэр |Таван махбодь (五行) 2 |Байгалийн гамшиг үзэгдэлийн бүртгэл |- |52 |Ойллого 4 |Улирал (曆) 1 |Шоуши цагалбарын (授时历) удиртгал дээд бүлэг |- |53 |Ойллого 5 |Улирал (曆) 2 |Шоуши цагалбарын удиртгал доод бүлэг |- |54 |Ойллого 6 |Улирал (曆) 3 |Шоуши цагалбарын судар дээд бүлэг |- |55 |Ойллого 7 |Улирал (曆) 4 |Шоуши цагалбарын судар доод бүлэг |- |56 |Ойллого 8 |Улирал (曆) 5 |Цагаан луу жилийн цагалбар<ref>1220 онд [[Елюй Чуцай|Елюй Чуцайгийн]] зохиосон цагалбар</ref> (庚午元曆) дээд бүлэг |- |57 |Ойллого 9 |Улирал (曆) 6 |Цагаан луу жилийн цагалбар доод бүлэг |- |58 |Ойллого 10 |Газар орон (地理) 1 |[[Төвлөн засах яам]]<nowiki/>ны харъяа хот суурин, [[Давааны арын муж]] |- |59 |Ойллого 11 |Газар орон (地理) 2 |[[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян]], [[Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн|Хэнань-Жяньбэй мужийн хот суурин]] |- |60 |Ойллого 12 |Газар орон (地理) 3 |[[Шэньси нутгийн син жун шу шэн|Шаньши]], [[Сычуан нутгийн син жун шу шэн|Сычуань]], [[Ганьсу нутгийн син жун шу шэн|Ганьсү мужийн]] хот суурин |- |61 |Ойллого 13 |Газар орон (地理) 4 |[[Юньнань нутгийн син жун шу шэн|Юньнань]] |- |62 |Ойллого 14 |Газар орон (地理) 5 |[[Жяньжэ нутгийн син жун шу шэн|Жяньжэ]], [[Жяньши нутгийн син жун шу шэн|Жяньши]] |- |63 |Ойллого 15 |Газар орон (地理) 6 |[[Хугуан нутгийн син жун шу шэн|Хугуан]], [[Жэньдун син жун шу шэн|Дорныг дайлах муж]], харъяат улс орнуудын газар орны нэрс |- |64 |Ойллого 16 |Гол мөрөн (河渠) 1 | |- |65 |Ойллого 17 дээд дэвтэр |Гол мөрөн (河渠) 2 | |- |66 |Ойллого 17 доод дэвтэр |Гол мөрөн (河渠) 3 | |- |67 |Ойллого 18 |Ёслол хөгжим (禮樂) 1 | |- |68 |Ойллого 19 |Ёслол хөгжим (禮樂) 2 | |- |69 |Ойллого 20 |Ёслол хөгжим (禮樂) 3 | |- |70 |Ойллого 21 |Ёслол хөгжим (禮樂) 4 | |- |71 |Ойллого 22 |Ёслол хөгжим (禮樂) 5 | |- |72 |Ойллого 23 |Тайх тавиглах (祭祀) 1 | |- |73 |Ойллого 24 |Тайх тавиглах (祭祀) 2 | |- |74 |Ойллого 25 |Тайх тавиглах (祭祀) 3 |Дээдсийн сүмийн тайлга дээд бүлэг |- |75 |Ойллого 26 |Тайх тавиглах (祭祀) 4 |Дээдсийн сүмийн тайлга доод бүлэг, Хаад хатдын хөрөг тахих ордон |- |76 |Ойллого 27 дээд |Тайх тавиглах (祭祀) 5 |Орон нутгийн шинжтэй тахилгууд |- |77 |Ойллого 27доод |Тайх тавиглах (祭祀) 6 |Тогоонтөмөр хааны үеийн тахилга тайлга |- |78 |Ойллого 28 |Хувцас (輿服) 1 |Күнзийн сүмийн тахилчдын хувцас, төрийн түшмэдийн ёслолын хувцас, хамгаалагч цэргийн хувцас, ихэс ноёдын тэрэг хөсөг |- |79 |Ойллого 29 |Хувцас (輿服) 2 |Ордны ёслол, хуралдайд хэрэглэх эдлэл, зэмсэгийн зүйл |- |80 |Ойллого 30 |Хувцас (輿服) 3 |Ордны харуул болон хамаа бүхий түшмэдийн тогтолцоо, хувцас хэрэгсэл |- |81 |Ойллого 31 |Сонгох томилох (選擧) 1 |Түшмэлийн шалгалт |- |82 |Ойллого 32 |Сонгох томилох (選擧) 2 |Түшмэлийг сонгох дүрэм дээд бүлэг |- |83 |Ойллого 33 |Сонгох томилох (選擧) 3 |Түшмэл сонгох дүрэм дунд, доод бүлэг |- |84 |Ойллого 34 |Сонгох томилох (選擧) 4 |Түшмэлийг хянах тухай |- |85 |Ойллого 35 |Зуун түшмэд (百官) 1 |3 гүн, Төвлөн засах яам, өрхийн яам, ёслолын яам, үйлдэх яам |- |86 |Ойллого 36 |Зуун түшмэд (百官) 2 |[[Цэргийн явдлын хүрээлэн]], Их Дудугийн шилтгээн, [[Зарга шийтгэх яам|Юй ши тай]] |- |87 |Ойллого 37 |Зуун түшмэд (百官) 3 |Угсаа захирах яам, Тариалан эрхлэх товчоо, Бичгийн утгач улсын судрын хүрээлэн, Сюань жэн юань, Сюань хуй юань, Тахилга хариуцсан хүрээлэн |- |88 |Ойллого 38 |Зуун түшмэд (百官) 4 |Төрийн ёслолын хүрээлэн, Тамга захирах хүрээлэн, Одон орны хүрээлэн, Эмчийн яам, Хааны номын сан |- |89 |Ойллого 39 |Зуун түшмэд (百官) 5 |Муж, тойрог, орон нутгийн төрийн, гар урчууд, цэрэг захирах байгууллагууд |- |90 |Ойллого 40 |Зуун түшмэд (百官) 6 |Дайду хотын захиргаа, төрийн сан хөмрөгийн захиргаа нэгжүүд |- |91 |Ойллого 41 дээд |Зуун түшмэд (百官) 7 |11 муж, орон нутгийн цэргийн захиргаатай холбоотой алба нэгжүүд |- |92 |Ойллого 41 доод |Зуун түшмэд (百官) 8 |Юань улсын төрийн тогтолцоо яамдын тайлбар |- |93 |Ойллого 42 |Идэх юм (食貨) 1 |Газар тариалан, Торго урлал, татвар гувчуур, далайн тээвэр, мөнгөний дүрэм |- |94 |Ойллого 43 |Идэх юм (食貨) 2 |Албан татвар, давсны хууль, Цайны хууль, Архи цуу, Худалдааны татвар, гадаад худалдаа, нэмэлт татвар |- |95 |Ойллого 44 |Идэх юм (食貨) 3 |Хааны удмын ван, гүнж, гавъяат сайд жанжидад соёрхосон газар, жилийн цалин мөнгө, |- |96 |Ойллого 45 дээд |Идэх юм (食貨) 4 |Төрийн түшмэдийн цалингийн хэмжээ, ард олонд олгох үр тариа бусад зүйлийн тусламж |- |97 |Ойллого 45 доод |Идэх юм (食貨) 5 |Далайн тээвэр, давс, мөнгө, цайны хууль дүрэм |- |98 |Ойллого 46 |Цэрэг (兵) 1 |Цэргийн дүрэм |- |99 |Ойллого 47 |Цэрэг (兵) 2 |Хааны хишигтэн цэрэг, дарангуй суусан цэрэг |- |100 |Ойллого 48 |Цэрэг (兵) 3 |Морьны засаг, Газар тариалан эрхлэдэг цэргийн ангиуд |- |101 |Ойллого 49 |Цэрэг (兵) 4 |Өртөө улаач, нумч, шувууч цэрэг |- |102 |Ойллого 50 |Хууль цааз (刑法) 1 |Төрийн хууль дүрэм, нэр томьёо |- |103 |Ойллого 51 |Хууль цааз (刑法) 2 |Төрийн хууль дүрэм, цэргийн цааз, өрх гэрийн хууль дүрэм |- |104 |Ойллого 52 |Хууль цааз (刑法) 3 |Хүнд ялтай гэмт хэрэг, садар завхайн хэрэг, дээрэм хулгайн ял |- |105 |Ойллого 53 |Хууль цааз (刑法) 4 |Дараах гэмт хэргийн ял шийтгэлийн тухай зүйлс багтжээ: Залилан, луйвар, зодоон, хүн алах гэмт хэрэг, зарлигийг зөрчигсөдийн ял, бусад төрлийн ял, оргодол гэмт хэрэгтний тухай, ялтанд өршөөл үзүүлэх, цагаатгах тухай |} === Илтгэл === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Илтгэл: 8 дэвтэртэй |- !№ !Илтгэл бүлгийн дугаар !Гарчаг !Тайлбар |- |106 |Илтгэл 1 |Хатад татварын илтгэл (后妃表) |Хааны хатад, татвар эмсийн нэр бичсэн хүснэгт |- |107 |Илтгэл 2 |Хааны угсааны үе залгамжийн илтгэл (宗室世系表) |Алтан ургийн ноёдын угсаа залгамжийн хүснэгт |- |108 |Илтгэл 3 |Хааны угсааны вангуудын илтгэл (諸王表) |Алтан ургийн вангуудыг цол тус бүрээр нь ялгасан хүснэгт |- |109 |Илтгэл 4 |[[Гүнж|Гүнжийн]] илтгэл (諸公主表) |Алтан ургийн хаад ноёдын гүнжийн нэр, уг гарал, нөхөр хүүхдийн нэр бүхий хүснэгт |- |110 |Илтгэл 5 дээд |[[Гурван гүн|Гурван гүнгийн]] илтгэл (三公表) 1 | rowspan="2" |[[Тайш|Тайши]], [[Тайфу]], [[Тайбао]] гэсэн албан тушаалыг хашсан оноор нь бичсэн хүснэг |- |111 |Илтгэл 5 доод |Гурван гүнгийн илтгэл (三公表) 2 |- |112 |Илтгэл 6 дээд |[[Зайсан|Зайсангийн]] илтгэл (宰相年表) 1 | rowspan="2" |[[Чинсан]], пинжан зэрэг албан тушаалыг хашсан түшмэдийн хүснэгт |- |113 |Илтгэл 6 доод |Зайсангийн илтгэл (宰相年表) 2 |} === Олон шастир === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Олон шастир: 97 дэвтэртэй !№ !Бүлгийн дугаар !Гарчаг |- |114 |Олон шастир 1 |Хатад татвар: [[Бөртэ үжин|Бөртэ үжин хатан]], [[Дөргөнэ|Дөргэнэ хатан]], [[Огул Каймиш|Огулхаймиш хатан]], [[Хутугтай хатан]], [[Чаби хатан]], [[Намбуй хатан|Нанби хатан]], [[Шириндарь хатан]], [[Булган хатан]], [[Жэнгэ хатан]], [[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг хааны]] Сүхшири хатан, [[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг хааны]] [[Ихирэс овгийн хатан|Ихирэс овогт татвар]], [[Тангуд овгийн хатан|Тангуд овогт татвар]], [[Раднашири хатан|Анашишир хатан]], [[Сугабал хатан]], [[Бабухан хатан]], [[Есөнтөмөр хаан|Есөнтөмөр хааны]] Бихан татвар, [[Есөнтөмөр хаан|Есөнтөмөр хааны]] Сүхдарь татвар, [[Маалайдай хатан|Майлайдай хатан]], [[Бабуша хатан]], [[Будшир хатан|Будашири хатан]], [[Дарьтэмиш хатан]], [[Данашир хатан]], [[Баянхутаг хатан]], [[Өлзийхутаг хатан]] |- |115 |Олон шастир 2 |Хаан цолоор нэхэн өргөмжлөгдсөн хаад: [[Тулуй|Рүйзун]], [[Чингим|Юйзун]], [[Гамала|Сяньзун]], [[Дармабала|Шүньзун]] |- |116 |Олон шастир 3 |Хатад татвар 2 буюу Хааны хатан цолоор нэхэн өргөмжлөгдсөн хатад: Рүйзун хааны [[Сорхагтани Бэхи|Сорхогтани хатан]], Юйзун хааны [[Хөхжин хатан|Хөхчин хатан]], Сяньзун хааны [[Буянхэрмиш|Буянхэрмиш хатан]], Шүньзун хааны [[Тажи хатан]] |- |117 |Олон шастир 4 |[[Бэлгүтэй]], [[Зүчи]], [[Тула (Цагадайн хойчис)|Тула]], [[Яхууд]], [[Гончигбуха]], [[Төмөрбуха]] |- |118 |Олон шастир 5 |[[Дай Сэцэн|Дэй сэцэн]], [[Буту хүргэн|Буту]], [[Алахуш Дигитхури|Алахуш дигидхури]] |- |119 |Олон шастир 6 |[[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Борохул]] |- |120 |Олон шастир 7 |[[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан]], Жафар хожа, [[Жорчидай|Жүрчитэй]], [[Чингай]], Сяонадай, [[Үеэр]], Исмайл |- |121 |Олон шастир 8 |[[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй]], [[Тоба Анчар|Анчар]], [[Байдар]], [[Булган ага|Булган]], Шаси |- |122 |Олон шастир 9 |Уйгурын Арслан хан Баржуг артигин, Тамачи, Анжар, [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй]], [[Амухай|Ямухай]], Шиличуанбу, Шуожи Тулуха, Ширжис, [[Хасан (Худалдаачин)|Хасан]] |- |123 |Олон шастир 10 |Бужир, Жаолидай Чахур, Хөхбуха, Баянбаатар, Ашулу, Шаогүр, Алаварси, Шар, Эбуганбу, Жао агэбу, Жүнчихай, Шанчбаатар, Хэхэли, Табуир, Жидур, Юэлимаш, Нэгүла, Арслан, Хабарту, Аймао |- |124 |Олон шастир 11 |Таван, Харихачи бэйлу, [[Тататунга]], Ерэнтөмөр, Ли Жэн, Сүх, [[Мөнхсар]], Мэнсүси |- |125 |Олон шастир 12 |Сайданчи, Шамс ад-Дин, Булухайяа, Гаожияо, Тэгэ |- |126 |Олон шастир 13 |[[Аньтун|Антун]], Удутай, Лянь Сисян |- |127 |Олон шастир 14 |[[Баян жанжин|Баян]] |- |128 |Олон шастир 15 |[[Ажу жанжин|Ажу]], Алихаяа, Сяньвэй, [[Тутуха]] |- |129 |Олон шастир 16 |Лайбачи, Нюлин, Алахан, Атахай, Соду, Ли Хэн |- |130 |Олон шастир 17 |Сали, [[Бүхүм|Бухум]], [[Өлзий (Юань Улс)|Өлзий]], Алухунсали |- |131 |Олон шастир 18 |Сүхэ, Нангиадай, Мангудай, Оручи, Өлзийт, Байтөмөр, Хуайду, Илимиш, Байжян |- |132 |Олон шастир 19 |Ханхус, Булухад, Юваши, Майли, Таммачи, [[Баатар (Жалайр)|Баатар]], Анжир, Хардай, Шачуан, Төмөрбуха |- |133 |Олон шастир 20 |Тачу, Баян, Есөнтэгин, Эсэннай, Толишигуан, Хулачу, Жунши, Данжир, Тогоон, Өлзийбат, Шилибай, Буланш, Хэрэй, Инбай, Есүдэр, Шидур |- |134 |Олон шастир 21 |Сажис, Юэхана, Шибан, Жилян, Айсэ, Хөхө, Тухулу, Тан Рэньзун, Дорж, Хэшан, Лю Рун, Жялунадаш, Көргис, Сяоюнши Тоголин, Улус, Долоодай, Эсэнбуха |- |135 |Олон шастир 22 |Тэгэшү, Тачу, Таличи, Тахай Төмөр, Коуэржи, Худу, Борсу, Юэжулианчи Хайяа, Адачи, Мянган, Хулинши, Шилу Баатар, Чели, Хуолу, Хитай, Тойнна, Хэшан |- |136 |Олон шастир 23 |[[Хархасун]], [[Ашабуха|Ашбуха]], [[Байжу ноён (Жалайр)|Байжу]] |- |137 |Олон шастир 24 |Цагаан, Кушу, Аригхаяа, Ихэдиярдин, Толихаяа |- |138 |Олон шастир 25 |[[Тогтох (Канли аймаг)|Тогтох]], [[Элтөмөр]], [[Баян чинсан|Баян]], [[Мажардай]], [[Тогтох чинсан|Тогтох]] |- |139 |Олон шастир 26 |[[Наймантай|Наймандай]], [[Дорж (Жалайр аймаг)|Дорж]], [[Доржбал]], [[Аруд]], Нүдэхай |- |140 |Олон шастир 27 |Бэрхбуха, Тайпин, Төмөрташ, Даштөмөр |- |141 |Олон шастир 28 |[[Тайбуха]], [[Цагаантөмөр]], [[Хөхтөмөр]] |- |142 |Олон шастир 29 |[[Дашбаатар]], Чинтун, [[Есү]], Чэлитөмөр, Нарин |- |143 |Олон шастир 30 |Ма Зучан, Ци Кон, Зи Дан Арун, Сяо Юн Шихайя, Тайбуха, Ючуэ |- |144 |Олон шастир 31 |Далима, Юэлү Төмөр, Буян Төмөр, Шинжи, Фүшөү, Таотон |- |145 |Олон шастир 32 |Ринчинбал, Лян Хуйшанхайяа, Юэлу Буха, Далимашили |- |146 |Олон шастир 33 |[[Елюй Чуцай]], Нянхэ Жуншань, Ян Вэйжун |- |147 |Олон шастир 34 |Жан Ру, Ши Тяньни, Ши Тяньшян |- |148 |Олон шастир 35 |Дун Жун, Ян Ши |- |149 |Олон шастир 36 |[[Елюй Люгэ]], Лю Болин, Гуо Баоюй, Ши Тяньи, [[Елюй Тухуа]], Ван Сюн |- |150 |Олон шастир 37 |[[Шимо Есянь|Шимо Есөн]], Хэ Боцян, Ли Шоусян, [[Елюй Ахай]], Хэ Шэн, Хао Хэшан, Жао Ду, [[Шимо Минань]], Жан И, Лю Хэнгань |- |151 |Олон шастир 38 |Сюэталахай, Гао Наор, Ван И, Ван Юй, Жао Ди, Ди Шүнь, Ван Шань, Дү Фэн, Шимо Диэрон, Жята Лахун, Одун ши-ин, Тянь Шион, Жан Хуоду, Жан Жаотяньши |- |152 |Олон шастир 39 |Жан Жинхен, Ван Жэнь, Ян Жиэжигэ, Лю Тун, Юэ Цүн, Жан Зилян, Тан Чин, Жу Ыйян, Ши Тианлу, Ши Мо Асин, Лю Бин, Жао Роу |- |153 |Олон шастир 40 |Лю Мин, Ван Лу, Ван Шоудао, Гао Суан, Ван Юру, Жяо Дэю, Ши Тяньлин, Ли Банруй, Ян Хуан, Жя Жүжэнь |- |154 |Олон шастир 41 |Хун Фуюань, Жэн Дин, Ли Жин, Шимо Жянжи, Е Жили, Жэн Вэн |- |155 |Олон шастир 42 |Ван Широн, [[Ши Тяньзе]] |- |156 |Олон шастир 43 |[[Дун Вэнбин]], [[Жан Хунфан]] |- |157 |Олон шастир 44 |[[Лю Бинжун]], Жан Вэньцян, Хао Ян |- |158 |Олон шастир 45 |Яо Шу, Шү Хэн, Доу Миао |- |159 |Олон шастир 46 |Сүн Зижэнь, Шан Тин, Жао Лянби, Жао Би |- |160 |Олон шастир 47 |Ван Пан, Ван Э, Гао Мин, Ли Е, Ли Чан, Лю Жи, Ван Силиан, Ли Цян, Шү Шилон, Мэн Ци, Ян Фу |- |161 |Олон шастир 48 |Ян Даюань, Лю Жэн |- |162 |Олон шастир 49 |Ли Хуланжи, Ли Тин, Ши Би, Гао Син, Лю Гуожи |- |163 |Олон шастир 50 |Ли Дэхүй, Жан Шионфэй, Жан Дэхүй, Ма Хэн, Чен Силиан, Угу Сунзэ, Жао Бин |- |164 |Олон шастир 51 |Ян Гони, Ван Шүн, Гуо Шоужин, Ян Хуан, Ян Гуо, Ван Гоу, Вэй Чу, Жяо Янжи, Мэн Панлин, Шан Е, Ли Жишао |- |165 |Олон шастир 52 |Жан Ши, Жя Вэньбэй, Жэ Чэн, Гуан Рудэ, Жао Шила, Жоу Цюань, Кон Юань, Жу Гуобао, Жан Ли, Жан Бинжэ, Жан Ванжиану, Гуо Ан, Ци Гонжи, Ян Сайнбуха, Шяньбэй Жунжинь, Ванян Шижу |- |166 |Олон шастир 53 |Ван Жиан, Суй Шичан, Луо Би, Лю Эн, Ши Гаошань, Гун Янхуй, Цай Жэн, Жан Тайхэн, Хэ Жи, Мэн Дэ, Жэн И, Жан Ичэн, Ши Могу, Чү Дин, Фан Жи, Жан Жүн, Шин Жүри, Дуан Шинжи, Шин Жуфу, Ван Шила, Жао Хунвэй |- |167 |Олон шастир 54 |Жан Лидао, Жан Тингжэн, Жан Хуй, Лю Хаоли, Ван Гуочан, Зян Ю, Жан Чу, Тан Зийи, Ван Юн |- |168 |Олон шастир 55 |Чэн Ю, Лю Сюан, Хэ Изу, Чен Сизху, Цинь Чанчин, Яо Тианфу, Сю Гуожэнь |- |169 |Олон шастир 56 |Хэ Рэнжэ, Жя Шила, [[Лю Харбаатар]], [[Шимо Минань]], Ши Жунвэн, Гао Жин, Жан Жиуси, Ван Боксхен |- |170 |Олон шастир 57 |Шан Вэн, Шэнту Жиюань, Лэй Ин, Ху Жисун, Ван Линлион, Чан Шивэн, Жан Жэн, Юан Ю, Жан Фан, Хао Бин, Гао Юань, Ян Ши, Си Дин, Лян Дэгүй |- |171 |Олон шастир 58 |Лю Ин, Ү Чэн |- |172 |Олон шастир 59 |Чэн Жуфу, [[Жао Мэнфу]], Дэн Вэньюань, Юань Жүэ, Цао Юаньён, Сай Лучян |- |173 |Олон шастир 60 |Куй Бин, Куй Ю, Е Ли, Ян Гуннан, Ма Шао |- |174 |Олон шастир 61 |Яо Суй, Гуо Гуан, Жягу Жичи, Лю Гэн, Елү Юшан, Хао Тиантин, Жан Консун |- |175 |Олон шастир 62 |Жан Гүй, Ли Мэн, Жан Янхао, Жин Ян |- |176 |Олон шастир 63 |Цао Бочи, Ли Юаньли, Ван Шоу, Ван И, Лю Жэн, Си Жи, Хан Руоюй, Жао Шилу, Лю Дэвэн, Вэй Суан Дэчэн, Цинь Цизон |- |177 |Олон шастир 64 |Жан Симин, Ү Юаньюй, Жан Шэн, Жан Мэнжэ, Чэн Хао |- |178 |Олон шастир 65 |Лян Зэн, Лю Минжун, Ван Юэ, Ван Же, Жан Бочун |- |179 |Олон шастир 66 |Хэ Шэн, Ян Дорж, Сяо Миаожу |- |180 |Олон шастир 67 |Елү Шилян, Жао Шиян, Кон Сихуй |- |181 |Олон шастир 68 |Юань Миншан, Юй Жи, Сиси, Хуан Мин |- |182 |Олон шастир 69 |Жан Чивэй, Оуян Сюань, Шү Ёрен, Сүн Бэнь, Ши Дуан |- |183 |Олон шастир 70 |Ван Шоучэн, Ван Сичэн, Ли Хаовэн, Бошу Лу Чон, Ли Пин, Сү Тяньжуэ |- |184 |Олон шастир 71 |Ван Дүжун, Ван Кежин, Рэн Сүгэ, Чэн Сицян, Хан Юаньшан, Цуй Жин |- |185 |Олон шастир 72 |Лу Сичэн, Ван Зэмин, Цянь Вэндэн, Хан Юн, Ли Жи, Гай Миао |- |186 |Олон шастир 73 |Жан Жэн, Гүй Ян, Чэн Зүрэн, Чэн Зун, Цао Жиан, Жан Жу |- |187 |Олон шастир 74 |Угу Сунлянжэн, Жя Лу, Лу Лузэн, Гун Шитай, Жоу Боци, Хуэдан |- |188 |Олон шастир 75 |Дун Туаншяо, Лю Халабухуа, Ван Ин, Ши Мойсун |- |189 |Олон шастир 76 |Күнзийн сурталтан 1: Жао Фу, Жин Лушян, Шү Цян, Чен Юэ, Ху Игүй, Хуан Зэ, Тун Шу, Ан Си |- |190 |Олон шастир 77 |Күнзийн сурталтан 2: Ху Чанру, Шион Пэнлай, Дай Бяоюань, Моу Шинлун, Чен Фу, Дун Пу, Ян Зай, Лю Шэн, Хан Шин, Куай Шидао, Лу Вэнгуй, Жоу Рэньи, Чен Лу, Ли Сяогуан, Ювэнь Гунляан, Бойвэнь Гунляан |- |191 |Олон шастир 78 |Тань Чэн, Шү Вэйжэн, Шү Жи, Тиан Зи, Бу Тианжан |- |192 |Олон шастир 79 |Елү Божиан, Дуан Жи, Жуо Дулан, Ян Жиншин, Лин Шинзу, Ган Иннү, Жоу Зицян, Бай Жинлян, Ван Гэн, Лу Чи, Зоу Боян, Лю Бинжи, Шү Ифу |- |193 |Олон шастир 80 |Үнэнч шудрага 1: Ли Бовэн, Ши Гүй, Юха Лахуоду, Рэн Жи, Елү Тэмо, Бо Ба, Хэла Пухуа, Лю Тианфу, Сяо Жинмао |- |194 |Олон шастир 81 |Үнэнч шудрага 2: Жан Хуан, Ли Фү, Ли Чу, Чү Бухуа, Гуо Жя, Шитон, Хан Ин, Биан Чен, Цяо И, Ян Ю, Ван Шиюань, Ян Пу, Жао Лиан, Сун Ши, Шип Пу, Шэн Жао, Ян Чен, Насир ад-Дин |- |195 |Олон шастир 82 |Үнэнч шудрага 3: Баянбуха тэгин, Фан Жижин, Цуанпу Ансали, Жоу Болин, Не Бин, Лю Гэнсун, Ву Шузу, Гүй Ванже, Чоулу, Болдтөмөр, Пэн Тинзян, Ван Боян, Лю Жүн, Дорибуха, Чаохай, Вэй Жунли |- |196 |Олон шастир 83 |Үнэнч шудрага 4: Баян Буха, Мин Бен, Жао Хуни, Жэн Ю, Батөмөр, Дэрмиш, Бу сайнбуха, Дин Хаоли |- |197 |Олон шастир 84 |Ачлалт 1: Ван Рун, Гуо Даочин, Сяо Даошу, Гуо Гоу Гоу, Жан Рун, Тянь Гайжу, Нин Жугоу, Би Есударь, Фан Юань, Лю Дэчуан, Гуо Хуй, Кон Куан, Ян И, Жао Ю, Ху Гуанюан, Чен Шаосун, Ли Жун, Ли Мао, Ян Рэн, Жао Идэ, Ван Сицюань, Чэчэ, Ван Чуан, Жэн Вэнси, Ван Жиан, Гуо Цюань, Ян Хао, Дин Вэньжун, Шао Жинзү, Ху Дуо, Сун Шиучэн, Зон Ци, Жао И, Куай Хаожи, Ю Бин, Шү Ю, Инь Шин, Лю Тинжи, Лю Тон,Жан Ван, Жан Сисяо, Ду Чи, Чаншоу, Сун Жин, Жан Гон, Зи Рудао |- |198 |Олон шастир 85 |Ачлалт 2: Ван Юн, Хуан Юн, Ши Минсан, Лю Ци, Лю Юань, Жу Гони, Лу Сисяо, Зян Жиан, Ху Чинчин, Ван Шихун, Хэ Ии, Хадучи, Гао Бида, Зэн Дэ, Жин Бин, Хуан Даосянь, Ши Янбин, Жан Шаозу, Ли Миндэ, Жан Жи, Вэй Жинги, Тан Лин, Сун И, Ши Ён, Ван Кежи, Лю Сижин, Лу Ю, Жоу |- |199 |Олон шастир 86 |Жүн И, Ду Ин, Жан Тэли, Ду Бен, Сун Чэ, Хэ Жун, Ву Кэ |- |200 |Олон шастир 87 |Охид 1: Жу Шушин, Гэ Мяожэн, Ли Дун'эр, Жу Жинэ, Фэн Шуан, Жао Ваэр, Ван Анэ |- |201 |Олон шастир 88 |Охид 2: Фан Миаоюань, Чэн Шүжэн, Шиа Ванчан, Пан Миаоюань, Лю Цюигэ, Луо Миаоан, Ан Жэнтун, Шү Цайлуан, Юй Шүжин |- |202 |Олон шастир 89 |Эрдэмт түшмэд: [[Пагва лам|Пагва]], [[Чанчунь бомбо|Чанчун бомбо]], Ли Сичэн, Ци Жичэн, Жан Зунян, Сяо Фүдао |- |203 |Олон шастир 90 |Уран дархан: Тянь Жунлян, Жин Дэжин, Жан Кан, Сун Вэй, Алавадин, Исмайл, [[Анико]] |- |204 |Олон шастир 91 |Тайган: Ли Баннин, [[Пак Буха]] |- |205 |Олон шастир 92 |Авилгалч сайд: [[Ахмад Фанакати|Ахмед]], Лу Ширун, Сэнгэ, [[Тэмүдэр]], [[Хама]], Чосгин |- |206 |Олон шастир 93 |Тэрслүү сайд: Ли Тань, Ван Вэньтун, Алухунтөмөр |- |207 |Олон шастир 94 |Урвагч сайд: [[Тэгш (Юань улс)|Тэгш]], [[Бортөмөр]] |- |208 |Олон шастир 95 |Харь улс 1: [[Гуулин улс|Гуулин]], [[Чэжү арал|Данлуо]], [[Камакура эрин|Япон]] |- |209 |Олон шастир 96 |Харь улс 2: [[Дай Вьет|Аннам]] |- |210 |Олон шастир 97 |Харь улс 3: [[Мьянмар|Мянь]], [[Чампа]], [[Сиам]], [[Жава]], [[Рюүкюү улс|Рюкю]], Санюй |} == Холбоотой мэдээ == * [[Юань улс]] * [[Ляо улсын түүх]] * [[Алтан улсын судар]] * [[Сүн улсын судар]] * [[Мин улсын судар]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Biran |first=Michal |title=The Cambridge history of the Mongol empire |last2=Kim |first2=Hodong |publisher=Cambridge University press |year=2023 |volume=2 |location=Cambridge |language=en}} [[Ангилал:Монголын түүхийн сурвалж бичиг]] [[Ангилал:Юань улс]] [[Ангилал:Монголын түүх]] j9ts6y5avxq0z8ridi7zgmvp2062pm0 0 36062 863571 727729 2026-07-27T00:51:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 863571 wikitext text/x-wiki «'''Хүний сайхан сэтгэл'''» — [[1980 он|1980]] онд [[Монгол улс|Монгол]] Улсад [[монгол хэл|монгол]] хэлээр бүтсэн найруулагч -[[Бадамсүрэнгийн Нагнайдорж|Бадамсүрэнгийн Нагнайдоржын]] хар цагаан [[уран сайхны кино]]. Төрийн шагналт, зохиолч [[Дэмбээгийн Мягмар]] өөрийн “Үер” туужийг үндэслэн бичсэн энэ Кинонд орон зай, цаг хугацаа, хөдөлгөөний эх төгсгөлгүй уудамд орших хүний ертөнцийн мөнх амьдралын тухай өгүүлжээ. Өтгөсөө үдэх, нялхсаа угтах үргэлжийн өөдлөн хөгжих жам ёсыг усчин өвгөн Дэнзэнгийн амьдралаар тодруулан харуулж, ертөнцөд амьд явсны улбаа мөрөө үлдээж, заллгамж үеэ угтан насан эцэслэж буй нь түүний туулж өнгөрүүлсэн амьдралын утга болжээ. == Уран бүтээлчид == * Зохиогч-[[Дэмбээгийн Мягмар]] * Зураглаач -Жамьянгийн Амаржаргал * Зураач -Очирын Гэндэн-Осор * Хөгжмийн зохиолч -[[Билэгийн Дамдинсүрэн]] * Дууны найруулагч – Б.Баянбат * Нүүр хувиргагч – Д.Дагийрмаа * Эвлүүлэгч – П.Нарантуяа == Дүрүүдэд == * Дэнзэн – [[Дэндэвийн Чимэд-Осор]] * [[Лувсандоржийн Дуламжав]], * [[Лхачинмахын Жанчивдорж]], * М.Оюун, * Доржийн Сэд-Эд, * Д.Нэргүй, * З.Даваасүрэн [[Ангилал:1980 оны кино]] [[Ангилал:20-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] eoo5rfklnf0eq8irkl4es4mikw7ctvv 0 37256 863265 699225 2026-07-26T13:20:15Z Enkhsaihan2005 64429 863265 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Рона-Альп | native_name = {{ubl|{{native name|fr|Rhône-Alpes}}|{{native name|frp|Rôno-Arpes}}|{{native name|oc|Ròse-Aups}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[Францын мужууд|Хуучин муж]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = Rhône-Alpes flag.svg | flag_size = 120px | image_shield = BlasonRhôneAlpes.svg | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Rhône-Alpes in France.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Франц}} | extinct_title = Татан буугдсан | extinct_date = {{End date|2016|01|01|df=y}} | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Лион]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 9 (8 энгийн департамент, 1 метропол) | p1 = [[Ардеш]] (07) | p2 = [[Дром]] (26) | p3 = [[Дээд Савой]] (74) | p4 = [[Изер]] (38) | p5 = [[Их Лион]] (69M) | p6 = [[Луар (департамент)|Луар]] (42) | p7 = [[Рон (департамент)|Рон]] (69D) | p8 = [[Савой (департамент)|Савой]] (73) | p9 = [[Эн]] (01) | leader_party = | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = | area_footnotes = | area_total_km2 = 43698 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_footnotes = | population_total = 5645407 | population_as_of = 2014 оны 1 сарын 1 | population_density_km2 = auto | population_demonym = Рона-Альпчууд | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €299.156 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €43,350 (2024) | website = {{URL|www.rhonealpes.fr}} | iso_code = FR-V | footnotes = }} '''Рона-Альп''' (Рон-Альп, {{Audio|Fr-Rhône-Alpes.oga|Rhône-Alpes}}) — [[Франц]] улсын 44 мянган км² газар нутаг, 6.2 сая хүн бүхий [[Франц#Орон нутаг|муж]]. Энэ нутгийг [[Рона гол]], [[Альпийн нуруу]] хоёроор нэрлэсэн. Дотроо найм хуваагддаг. Төв нь [[Лион]]. ==Газар нутаг== <table><td>'''Найман аймаг''' * [[Ардеш]] * [[Дром]] * [[Дээр Савой]] * [[Изер]] </td><td>{{nbsp|3}} * [[Луара]] * [[Рона]] * [[Савой]]{{nbsp|10}} * [[Эн]] </td><td>'''Гол хотууд''' * [[Лион]] * [[Гренобль]] * [[Сент-Этьен]] * [[Вийёрбан]] </td><td>{{nbsp|3}} * [[Валанс]] * [[Венисьё]] * [[Шамбери]] * [[Анси]] </td></table> ==Зураг== {{double image|left|Terrasse Bastille - Grenoble.JPG|220|Lyon vue depuis fourviere.jpg|266}} {{зай авах}} ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Rhône-Alpes|Рона-Альп}} * [http://www.rhonealpes.fr/ Рона-Альп муж] {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Францын урьдын муж]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн түүх]] [[Ангилал:2015 онд татан буугдсан]] k1jm7y4s9pne6sa8aczgreuk9ag02rw 0 37261 863280 863244 2026-07-26T13:25:41Z Enkhsaihan2005 64429 863280 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын хуучин муж}} {{Инфобокс суурин | official_name = Лимузен | native_name = {{native name|oc|Lemosin}} | native_name_lang = | settlement_type = [[Францын мужууд|Хуучин муж]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = Limousin flag.svg | flag_size = 120px | image_shield = BlasonLimousin.svg | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Limousin in France.svg | map_caption = | motto = | coordinates = {{coord|45.68795|N|1.620483|E|region:FR_type:adm1st|display=ti}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Франц}} | extinct_title = Татан буугдсан | extinct_date = 2016-01-01 | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Лимож]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 3 | p1 = [[Коррез]] (19) | p2 = [[Крёз]] (23) | p3 = [[Дээд Вьенна]] (87) | p4 = | p5 = | p6 = | p7 = | p8 = | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = Жерар Ванденбрук | area_footnotes = INSEE | area_total_km2 = 16942 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_footnotes = <ref name=pop2010>[http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?reg_id=9&ref_id=19367 INSEE], 2010 оны хүн амын тооллого</ref> | population_total = 742770 | population_as_of = 2010-01-01 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €23.258 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €31,904 (2024) | website = {{in lang|fr}}[http://www.cr-limousin.fr/ cr-limousin.fr] | iso_code = FR-L | footnotes = }} '''Лимузен''' ({{lang-fr|Limousin}}, {{Audio|Fr-Paris--Limousin.ogg|дуудлагыг сонсох}} [{{IPA|limuˈzɛ̃}}]) — [[Франц]] улсын 17 мянган км² газар нутаг, 74 түмэн хүн бүхий [[Франц#Орон нутаг|муж]]. Дотроо [[Крёз]], [[Коррез]], [[Доор Вьенна]] гэсэн 3 [[Франц#Орон нутаг|департамент]] болдог. Мужийн төв нь [[Лимож]]. == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Limousin}} {{Wiktionary}} * [http://www.region-limousin.fr/ Лимузен муж] (францаар) {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Францын урьдын муж]] [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн түүх]] [[Ангилал:2015 онд татан буугдсан]] pbkvnyhblx78pmlndq4uekbqed4fj6k 0 37547 863382 784248 2026-07-26T14:06:02Z Enkhsaihan2005 64429 863382 wikitext text/x-wiki '''Газар зүйн их нээлт''' гэж, [[15-р зуун|15]]-[[18-р зуун]]ы үед барууны соёл иргэншил шинэ газар орон нээж, өөрийн нөлөөгөө тогтоохоор өрсөлдөж байсан [[Европ]]ын [[түүхийн үе]], тэр үед хийгдсэн шинэ нээлтүүдийг хэлдэг. Газар зүйн их нээлт дэлхийн түүхийн шинэ үе эхлэлийг тавьж, олон түүхэн өөрчлөлтийг араасаа дагуулсан юм. Тухайн үеийн их нээлтүүд нь [[даяарчлал]], [[колоничлол]]ын үндсийг тавьсан гэж үзэх нь бий. Их нээлтүүдийн үр дүнд европчуудын танилцсан шинэ газар орны ихэнх нь тухайн үедээ аль хэдийн өөрийн гэсэн оршин суугчидтай, соёл иргэншилтэй байсан бөгөөд тэдгээр уугуул иргэдийн хувьд булаан эзлэгчдийн эрин үе байсан билээ. Энэ үе нь [[Мадейрын арлууд]], [[Азорын арлууд]] гэх [[Атлантын далай]]н [[олтриг]]ууд болон [[Африк]]ийн эрэг, улмаар 1498 онд [[Энэтхэг хүрэх усан замын нээлт|Энэтхэг хүрэх усан замыг нээсэн]] [[португалчуудын нээлт]], мөн [[Кастилийн вант улс]]ын нэрийн өмнөөс 1492-1502 Атлантын далайг хөндлөн гулд аялсан [[Христофер Колумб]]ын аяллууд, 1519-1522 онд дэлхийг анх удаа тойрсон [[Фернан Магеллан|Фернанд Магелланы]] аяллаар хүчээ авсан түүхтэй. Ийнхүү шинэ газар орныг нээх хүсэлдээ автсан аялагчид хэдэн зууны туршид Атлант, [[Энэтхэгийн далай|Энэтхэгийн]] болон [[Номхон далай]]гаар хөвцгөөж, [[Америк тив|Америк]], [[Ази]], [[Африк]], [[Австрали|Австрали тив]]ээр хөшилдөж байсан бөгөөд [[20-р зуун]]д хойд туйлын бүс рүү ороод өндөрлөжээ. Эдгээр нь олон улсын худалдаа, [[колонийн эзэнт гүрэн|колонийн эзэнт гүрнүүдийн]] мандан бадарсан үе бөгөөд [[Хуучин ертөнц]] (Европ, Ази, Африк) болон [[Шинэ ертөнц]] (Америк, Австрали)-ийн хооронд ургамал, амьтан, хоол хүнс, хүн ам ([[Боолчлол|боолуудыг]] оролцуулаад), [[халдварт өвчин]], соёлын солилцоо явагдсан юм. Тэрхүү солилцоог [[Колумбын солилцоо]] гэдэг. Энэ нь хүний түүхэн дэх хамгийн том нөлөө үзүүлсэн экологи, хөдөө аж ахуй, соёлын даяарчлалын эрин байлаа. Мөн [[Христийн шашин]] дэлхийн өнцөг булан бүрт хүрч, дэлхийн хамгийн том шашин болоход их нээлтүүд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн болно. == Нэр томьёо == [[Файл:Age of Discovery explorations in English.png|thumb|380px|right|Газар зүйн их нээлтийн үеийн газрын зураг]] Хүн төрөлхтөн үүссэн тэр цагаас хүмүүсийн оюун санаанд дэлхийг яст мэлхийн нуруун дээр оршдог, яст мэлхий хөдөлхөд газар хөдөлдөг гэдэгт итгэдэг байсан (Энэтхэгт). Мөн зарим хэсэг нь дэлхий аварга том халимны нуруун дээр тогтдогт ч гэж үзэж (Орос) байсан. Тэр үеийн хүмүүс дэлхийг хавтгай гэж итгэсээр иржээ. Гэвч цаг хугацааны эрхээр оюун ухаан танин мэдэхүй өөрчлөгдөн шинэ содон үзэл баримтлал үүссэний дээр дэлхий бөмбөрцөг хэлбэртэй гэсэн үзэл санаа дэлгэрсэн дэлхийг анх тойрсон далайчин [[Фернан Магеллан]] ертөнцийн далайнууд хоорондоо холбоотой үргэлжилсэн нэг зүйл дэлхий бөмбөрцөг хэлбэртэй болохыг баталж хүн төрөлхтний танин мэдэхүйд чухал хувь нэмрээ оруулсан байдаг. Нээлт гэдэг нь шинэ юмыг танин мэдэх гэсэн сониуч зан мэт боловч шинжлэх ухааны үндэслэлтэй ач холбогдол өндөртэй агуу (шид) байх аж. Оновчтой агуу нээлт бүр бидний өнөөгийн амьдралын үндэс суурь ч гэж хэлж болохоор нөгөө талаар аливаа нээлт нь тухайн нээн илрүүлэгчээ нэр алдарт хүргэж, бүүр заримдаа тухайн хүнийг сөхрүүлэх ч тал бий. Газар зүйн нээлт нь хүн төрөлхтний агуу нээлт мөнөөс мөн билээ. Угаас амьдарч буй орчин тойрон, юмс үзэгдлийг танин мэдэх нь хүмүүний их хүслэн. Анх хүн үүссэн цагаас эхлэн шинэ шинэлэг нээлтийг нээсээр ирсэн. Товчоор өнгөрсөн бүхий л цаг үеийн түүх тэр чигтээ танин мэдэх улмаар хүмүүний амьдралын шаардлагаас үүссэн нээлт гэх ололтоор дүүрэн байдаг. Яг л ийм шаардлагын үндсэн дээр газар зүйн их нээлтүүд хийгдсэн байх юм. Хүн үүсэж хөгжихийн зэрэгцээ илүү сайхан амьдрах аргыг ямагт сүвэгчилсээр ирсэн [[Визант]] гүрэн нуран унаж, [[Газар дундын тэнгис]] арабчуудын ноёрхолд бүрэн орсноор өрнөдийнхөн ази тив рүү шууд хийдэг худалдаа наймаа уналтанд орсон. Аливаа бүтээгдэхүүнийг 2-3 дахин нугалж худалдаалснаар өрнөдийн орнууд эдийн засгийн хүнд байдалд орсон. Ийнхүү хамгийн дөтөөр энэтхэг хүрэх далайн замыг эрэлхийлж торго, хөвөн, халуун ногоо авчрах арга замыг олохыг оролдохыг оролдсон нь газар зүйн их нээлтийн нөхцөл шалтгаан болсон. == Дундад зуун (1241-1438) == [[File:Silk route copy.jpg|thumb|right|upright=0.9|[[Торгоны зам]] ба сүүлд [[Османы эзэнт гүрэн]] тус замыг хааснаас үүдэн бий болсон удаах хувилбар]] [[File:Travels of Marco Polo.png|thumb|right|upright=0.9|[[Марко Поло]]гийн аялсан зам (1271–1295)]] Газар зүйн их нээлт оршил нь дундад зууны төгсгөлөөр [[еврази]]йг хуурай замаар туулсан европчуудын аян байв. Тухайн үед [[ази]], [[европ]] [[тив]]үүдийн хооронд хийгдэж байсан худалдаа, арилжааны гол зам болох [[торгоны зам]] бүхэлдээ зөвхөн [[Монголчууд]]ын мэдэлд буюу [[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] нутаг дэвсгэр дээр байсан юм. [[Монголын энхтайван|Монголын энхтайвны]] үр дүнд европчууд [[Ойрх Дорнод]]оос Хятад хүртэлх замыг ямарваа нэгэн аюул эрсдэлгүй туулах боломжтой байсан аж.<ref name="ReferenceA">[[#DeLamar 1992|DeLamar 1992]], p. 328.</ref><ref>[[#Abu-Lughod 1991|Abu-Lughod 1991]], p. 158.</ref> Энэ боломжийг ашиглан олон тооны европчууд дорно зүгт аялсан байна. Харин Европ, Ойрх Дорнодын хоорондох худалдааны замыг италичууд буюу [[Тэнгисийн Бүгд Найрамдах Улсууд]] хянадаг байлаа. Итали ба [[Левант]]ын дотно харилцаанаас үүдэн италичуудын хувьд дорно зүгт аялах сонирхол ихэд байв.<ref>{{Cite book|title=City of Fortune|last=Crowley|first=Roger|date=2011|publisher=Faber & Faber|isbn=978-0-571-24595-6|edition=Main|language=en}}</ref> == 15-р зуун == XIII зууны үеэс эхлээд Португал болон Испаничууд далайн аяллыг ихээхэн сонирхох болсон. Далайчин гэдэг нь далайн жуулчин гэсэн үг юм. Португалын И.Генрих хаан далайчдыг ихээхэн дэмждэг байсаны ачаар Португалчууд 1445 онд ногоон хошууг нээж 1460 оны үед [[Гвинейн булан]]д хүрсэн. Хожим 1471 онд Гвинейг [[Алтан эрэг (Өрнөд Африк)|Алтан эрэг]] гэж нэрлэсэн. Энэ нь үнэхээр том амжилт байсан ба Португалд байгалийн шинжлэл газар зүйн шинжлэх ухааны мэдлэг харцангуй өндөр хөгжсөн ба жижиг усан онгоц, далбаат усан онгоц үйлдвэрлэж далайд гарч байсантай холбоотой юм. Португалын далайчин [[Бартоломео Диаш]]ийн (1450-1500) удирдсан баг нь Конгогийн цутгаланг нээж, өмнөд Африкийн Кроссын хошуу хүрсэн бөгөөд 1486 онд матрын зам хүрч, улмаар Африкийн Өмнөд эрэг дэх хошууг “Хар салхит хошуу” хэмээн нэрлэсэн байдаг. Гэвч хожим “Сайн итгэлт”-ийн хошуу хэмээн нэрлэгдэх болсон. 1497 онд Мануэл хааны зарилгаар Васко да Гама (1469-1524) 3 усан онгоц бүхий баг бүрдүүлж Энэтхэг хүрэх зорилгоор 1497 оны 7 сарын 8-нд Лиссабон хотын ойролцоо Риштелл боомтоос гарч Канар болон Ногоон хошууны арлууд хүрч Сайн итгэлтийн хошууг тойрч Африкийн Өмнөд эргийн “Терра Наталисс” хэмээх газар буудаллаж 1498 оны 4-р сард [[Энэтхэгийн далай]]д гарч Энэтхэгийн [[Калькутта]] хотод хүрчээ. Уг нээлт нь Европоос Ази тив рүү тэр дундаа Энэтхэг орох шинэ замыг олсон асар том нээлт болсон юм. Энэ нээлтийг Португалын хаан өндрөөр үнэлж Энэтхэгийн захирагч хэмээх цол олгож яруу найрагч Луйс Колоенс “Лузиадо” хэмээх яруу найргаа бичсэн юм. Ийнхүү Португалчууд Энэтхэг хүрэх шинэ замтай болсноор Энэтхэгтэй худалдаа хийж халуун ногоо, чинжүү, цагаан гаа, задь зэргийг хямд үнээр авчирч Лиссабоны зах зээлээс асар их ашгийг олж байв. Мөн энэ худалдаандаа монополь эрх тогтоож энэ замаа хадгалахын тулд зэвсгийн хүч хэрэглэж асуудлыг ямарч үнээр хамаагүй шийдвэрлэх болсон. Мөн Португалчуудын далайн аяллын томоохон хэсэг нь 1542 онд Японд очсон явдал юм. Тэд тэндээ анх галт зэвсгийг аваачсан бөгөөд хятад Япон хоёрын дунд дамжуулах худалдаа хийж байв. 1500 онд Португалын далайчин Хуан Кабрал Энэтхэг хүрэх замдаа хэт баруун тийш явснаар Бразилд хүрсэн. [[Файл:Caravela Vera Cruz no rio Tejo.jpg|thumb|right|Задгай далайд аялах боломж бүхий [[Каравелла]] далбаат усан онгоцтой төстэй загвар]] Итали гаралтай Генуягийн [[Христофер Колумб]] (1451-1506) бол газар зүйн нээлтэнд үнэлж барашгүй гавъяа байгуулсан. Тэрээр анх Португалын засгийн газрын дэмжлэгийг авахыг оролдсон ч чадаагүй юм. Гэвч шантралгүй 1492 онд Испанийн хаан Фердинанд хатан Изабелла “түүний аяллыг ивээн тэтгэхийн тулд хамаг үнэт эдлэлээ өгөхөд бэлэн байна” гэж хэлсэн байдаг. Ийнхүү тэрээр “Санта–Мария“, “Панта”, “Нинья” хэмээх 3-н усан онгоцтой 90 хүний бүрэлдэхүүнтэй 1492 оны 8 сарын 3-нд [[Атлантын далай]]н Палас боомтоос хөдлөн гарсан. Тэд цааш хөдлөн явсаар [[Канарын арлууд]]ыг дайран 10 сарын 12-нд өв Америкт [[Карибын тэнгис]]ийн Бахамын Сан-Салвадор аралд буудалласан (Х. Колумбын 10 сарын 12-нд төв Америкийн арлуудад хүрсэн Америк тив нээгдсэн өдөр хэмээн үздэг). Цааш аялаж 10 сарын 14-өөс 12 сарын 6-н хүртэл Бахамын бусад арлууд Кубын арлын хойд хэсэг Хаитийн арлуудаар аялаж нээсэн төдийгүй судалгаагаа үргэлжлүүлсэнээр 1493 оны 3 сарын 15-нд Испанидаа буцаж ирсэн нь түүний 1 дэх аялал байлаа. Тэрбээр 2 дахь аялалаа 1493-1496 онд хийжээ. 1493 оны 9 сарын 25-нд 17 онгоц 1500 хүн бүхий түүний удирдсан баг Испаниас гарч бага Антиллын арлуудад хүрч, цааш аялан Доминикан, Гваделуп болон бусад 20 орчим газрыг нээж 11 сарын 19-нд Пуэрто-Рико, Хаити арлыг нээсэн бөгөөд 1494 оны 5 сард Куба хийгээд бусад жижиг арлууд Ямайкыг нээснээр энэ удаагийн аялал нь тун амжилттай болсон. Х.Колумб 1498 оны 5 сарын 30-нд Сан Лукар де-Барамиды боомтоос 3 дахь аялалаа эхэлж 3-н онгоцтойгоор өмнөд Америкийн хойд эрэг хүртэл явсан. Тэд Оринико голын адаг Тринадад арлуудаар явж Энэтхэгийг олсонгүй тул Хаити хүрсэн боловч ард үлдсэн хүмүүс түүнийг олсон алтаа нуусан зэргээр хаанд ятгалаг явуулж, 1500 онд баривчлагдан Испанид хүргэгджээ. Гэвч 2 жил орчим шоронд суусны дараа хааны зарлигаар суллагдан 1502-1504 онд 4 дэх аялалдаа гарчээ. 1502 онд 4-н онгоц 150 хүнтэй Испаниас гарч Хондурасын нутаг Москитовын эрэг хүрч уугуул ард иргэдээс (Номхон далайн) замын тухай сонссон боловч гарц ололгүй явсаар 1504 оны 11 сарын 25-нд нутагтаа ирсэн. Тэрбээр олон шинэ газруудыг нээсэн боловч үүргээ гүйцэтгэж чадахгүй байна гэсэн шалтгаанаар огцорч улмаар 1506 онд өлсгөлөнгөөр өөд болжээ. Х. Колумб шинэ тив нээснээ амьд ахуйдаа мэдэж чадаагүй юм. Тэрбээр Ази тэр тусмаа энэтхэг орох зорилготой байсан ч олж чадаагүй ч хүн төрөлхтөн бидэнд Америк хэмээх том тивийг нээж өгсөн юм. Испаничууд Христофер Колумбын ачаар 1499-1502 онд Төв Америкийн түшиц газрууд Хондурасаас хойд Бразил хүртэлх нутгийг судалж зарим нэг газрын зургийг үйлдсэн. Мөн цаашлаад XVI зууны 2-р хагаст Испаничууд Португалаас өрсөн өмнөд Америкийн Атлантын далай эрэг хавийн нутгууд болох Ла Платаны цутгалан Патагоныг нээж бусад бага нээлтүүдийг дараалан хийсэн. == 16-р зуун == Испаничууд шинэ газар нутаг нээхийн тулд экспедиц илгээн 1567 онд [[Соломоны арлууд]], 1595 онд [[Маркизын арлууд]] 1606 Горресийн хоолойг нээсэн. Далайчин Фернан Магеллан өмнөд тэнгисээр дамжин зүүн өмнөд Азийн орнуудад хүрэх төлөвлөгөөгөө 1518 оны 3-р сарын 22-нд Испаны хаанаар дэмжүүлсэн. Ингээд 1518 оны 9-р сарын 20-нд 75-120 тонны даацтай 5 онгоц 265 хүн бүхий багтай аялалаа эхлүүлсэн. Ф.Магелланы баг Канар, Ногоон хошууны арлыг дайрч, Өмнөд Африкийн Бразилын эрэг чиглэж явсаар 11-р сарын 23-нд Бразилын зүүн эргийн Гэгээн Августиний хошуунд хүрэв. Улмаар Байл-Бланка Сан–Маппас, Сан–Харке зэрэг булан тохойг нээсэн. Магелланы удирдсан анги цааш аялан 1521 оны 10 сарын 21-нд Парын хоолойд орсон. Хожим энэ хоолойг [[Магелланы хоолой]] гэж нэрлэсэн. 1521 оны 12-р сарын 21-нд задгай далайд гарч 110 өдөр 17 мянган км туулахад цаг агаар нь үнэхээр тааламжтай байсан тул тэрхүү далайг [[Номхон далай]] гэж нэрлэжээ. Цааш аялж [[Марианы арлууд|Марианы арал]] хүрсэн. Улмаар өрнө зүг 10 хоног явсаар бүлэг арал нээсэн. Үүнийг XVI зуунд Испанийн хаан II Филиппийн нэрээр Филиппиний арлууд гэж нэрлэдэг болсон. Ийнхүү Ф.Магелланы аялалаар хоолой, Галт газар Филиппиний арлууд, Америк–Азийн хооронд орших [[Номхон далай|Номхон далайг]] нээж дэлхий бөмбөрцөг хэлбэртэйг баталж дэлхийг анх тойрсон юм. Бусад оронд ч гэсэн нээлт хийсэн. Жишээ нь Англичууд ч гэсэн нээлт хийх гэж оролдов. Ж.Каботны удирдсан хөлөг онгоц 1497 онд Нью-Фаундленд орчмоор хойд Америкийн эрэгт хүрч 1524 онд далайн дээрэмчин Жованни Веррацоно мөн хойд Америкт хүрсэн. Үүний зэрэгцээ Английн Мартин Фробищер (1576-1578 он), Жон Девис (1585-1587) нар Хойд Америкийн эрэг хүртэл аялж Америкийн хойд талд мөсөн том бүлэг арлуудыг нээсэн. XVI зууны сүүлчээр Оросууд шинэ газар буюу Шбицбергений аралд хүрч Обь [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] арал дагуу судалгаа хийж Тайморын хойгийг тойрон аялсан. Голландын далайчин Вильхельм Баренц 1550-1597 онд Артикийн хязгаарт хэд хэдэн удаа аялж 1594 онд [[Шинэ Газар]] арлын баруун зүүн эрэгт хүрсэн. Тэрээр 1596 онд Шбицберген Свельбард арлуудыг нээж Хойд мөсөн далайд анх удаа өвөлжсөн юм. Тэрээр Хятад Энэтхэг хүрэх зам олох гэсэн түүний оролдлого амжилт олоогүй ч Шинэ газар арал [[Каспийн тэнгис]]ийн тухай судалсан юм. Английн Дампур Авсралийн эргээр 2 удаа аялсан ч уг тивийг нээж чадаагүй харин [[Жеймс Кук]] Австрали тивийг нээсэн. Ийнхүү Ази хүрч хялбар дөтөөр худалдаа наймаа хийх гэсэн шинэ замын эрэл хайгуул нь газар зүйн их нээлт бий болох үндэс болжээ. Угаас хүний оюун ухааны чадал чадатж нэмэгдсээр байсны гэрч нь энэхүү агуу үйл явдал мөн. Ингэж хүн төрөлхтөн шинэ газруудыг нээж, тэдгээртэй худалдаа наймаа хийхээс гадна эрх мэдэл үүнтэй зэрэгцэн ноёрхож колончлол гэх үйл явц өрнөж эхэлсэн юм. Газар зүйн их нээлтүүдийн үр дүнд Европын эдийн засаг богино хугацаанд асар их өсөж дэвжсэн бөгөөд бараа татварын үнэ үтэр түргэн өсч байлаа. Португалчууд худалдаанд монополь эрхээ тогтоож Азитай хийх худалдаа үндсэндээ тэдний мэдэлд орсон юм. Тэдний энэхүү худалдааны эзэнт гүрэн 100 орчим жил оршин тогтнож дэлхийд хамгийн нөлөөтөй улс болсон юм. Мөн дээр хэлсэнчлэн колонийн систем бий болсоор байсан буюу [[Испани]], [[Португал]], [[Нидерланд]], [[Англи]], [[Франц]] зэрэг орнууд нь Америк, Ази, Африк тивүүдэд колонийн эзэмшил болж байгалийн баялаг болон ажиллах хүчний асар их нөөцтэй болж чаджээ. Энэ бүхнээс дүгнэн үзэхэд газар зүйн нээлтийн үр нөлөөгөөр Испани, Португал улсууд хүчирхэгжин бэхжсэн улсаас дэлхийг бүхэлд нь хуваан эзэлсэн гэж хэлж болох юм. Ийнхүү 1529 оны [[Сaрагосын Гэрээ|Сaрагосын гэрээгээр]] дэлхийг хувааж авснаар хөгжил цэцэглэлтийн оргилд хүрч шинэ түүхийн хуудас нээгдсэн юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Age of Discovery|Газар зүйн их нээлт}} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Америкийн колоничлолын түүх]] [[Ангилал:Америк дахь Испанийн колоничлолын түүх]] [[Ангилал:Америк дахь Португалын колоничлолын түүх]] [[Ангилал:Европын тэлэлт]] [[Ангилал:Түүхийн цаг хугацаа]] hx0ccqif8x2i8wrho6t5ipnabn8ky8e 0 42909 863560 859372 2026-07-26T20:08:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863560 wikitext text/x-wiki [[Хятад]]ад 55 үндэсний цөөнх байдаг. Хятадуудын тоо [[Шинжаан]]д 1940-өөд оноос 4 хувиас 40-50 хувь болтол өссөн бөгөөд нэг хүүхдийн бодлогийг хятад цагаачдад хамааруулахгүй болгожээ. <ref>{{Cite web |url=http://storage.globalcitizen.net/data/topic/knowledge/uploads/2012110214832233870_uighur.pdf |title=separatism and the war on terror in china's injiang Uyghur Autonomous Region |access-date=2014-05-14 |archive-date=2014-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512220452/http://storage.globalcitizen.net/data/topic/knowledge/uploads/2012110214832233870_uighur.pdf |url-status=dead }}</ref> Мөн лалын шашинт эмэгтэйтэй гэрлэхийг төрөл бүрээр дэмжиж хүүхдийг нь зөвхөн хятад гэж бүртгүүлэхээр заажээ.<ref>[http://www.eurasiareview.com/22042014-whitewashing-beijings-repression-in-xinjiang-wont-do-the-trick-oped/ Dr. Habib Siddiqui. Whitewashing Beijing’s Repression In Xinjiang Won’t Do The Trick]</ref><ref>Sean Roberts, Understanding Ethnic Clashes in China, Washington Post, July, 2009</ref> Шиньжян дахь хятад хүн амын өсөлтөөс болж уйгурчууд газраа төдийгүй хэл соёл, үндэстнийхээ бие даан орших эрхийг ч алдах аюулд оржээ.<ref>{{Cite web |url=https://uyghuramerican.org/article/playing-long-game-unrest-and-changing-demography-xinjiang.html |title=Playing the Long Game: Unrest and Changing Demography in Xinjiang |access-date=2014-05-14 |archive-date=2014-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513003928/https://uyghuramerican.org/article/playing-long-game-unrest-and-changing-demography-xinjiang.html |url-status=dead }}</ref> <ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/01/AR2008080100933.html?sid=ST2008080502593 Uighurs and China's Xinjiang Region]</ref> Шиньжян дахь үндэсний цөөнхийн хүмүүсийг ажилд орох, эрүүл мэндийн болон бусад үйлчилгээ авах зэрэгт ялгавартайгаар ханддаг.<ref>Authenticating Tibet: Answers to China's 100 Questions. Anne-Marie Blondeau, Katia Buffetrille. 2008</ref> <ref name="fas">{{Cite web |url=http://www.fas.org/irp/world/para/docs/com73e.htm |title=ISLAMIC UNREST IN THE XINJIANG UIGHUR AUTONOMOUS REGION |access-date=2014-05-14 |archive-date=2012-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121116182620/http://www.fas.org/irp/world/para/docs/com73e.htm |url-status=dead }}</ref> Уйгурчуудын тооцоолсноор [[Лоб нуур]] дахь цөмийн туршилтаас үүссэн хорт бодисийн тархалтын улмаас 750,000 хүн нас баржээ.<ref>{{Cite web |url=http://uyghuramerican.org/article/chinese-nuclear-tests-allegedly-cause-750000-deaths.html |title=Chinese Nuclear Tests Allegedly Cause 750,000 Deaths |access-date=2014-05-14 |archive-date=2014-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513003940/http://uyghuramerican.org/article/chinese-nuclear-tests-allegedly-cause-750000-deaths.html |url-status=dead }}</ref> Үндэсний цөөнхүүд Хятадыг хүчээр уусгах бодлого явуулж байгаад буруутгадаг. <ref name="org">[http://www.refworld.org/docid/4e16d379c.html State of the World's Minorities and Indigenous Peoples 2011 - China]</ref> Шиньжяний лал иргэдийн мэдэгдэл:<ref name="org"/> {{quote|The Chinese authorities harden state policies and adopted measures that control, interfere and deliberately manipulate minority communities' life. Local authorities abuse their power to police and dictate the day-to-day existence of our communities. It is an impossible way of living that is gradually erasing our culture and tradition. China is staging a silent cultural genocide in Xinjian that no one seems willing to halt.}} 2013-14 оны зэвсэгт халдлагуудын дараа Хятад үндэсний цөөнхүүддээ тавих хяналтаа чангатгахаа мэдэгджээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.theglobeandmail.com/news/world/chinas-president-hints-at-tougher-controls-on-ethnic-minorities/article18280931/ |title=China’s president hints at tougher controls on ethnic minorities |access-date=2014-05-10 |archive-date=2014-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140426134716/http://www.theglobeandmail.com/news/world/chinas-president-hints-at-tougher-controls-on-ethnic-minorities/article18280931/ |url-status=dead }}</ref> ==Ишлэл== {{Reflist|2}} ==Нэмж унших== *China's Ethnic Minorities and Globalisation By Colin Mackerras, Professor and Head of School of Asian and International Studies Colin Mackerras *Authenticating Tibet: Answers to China's 100 Questions. Anne-Marie Blondeau, Katia Buffetrille. 2008 *[http://www.amnestyusa.org/our-work/countries/asia-and-the-pacific/china Amnestyusa.org] *[http://www.minorityrights.org/?lid=5324 Minorityrights.org] *[https://web.archive.org/web/20140512222105/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=46+Stan.+J+Int%27l+L.+51&srctype=smi&srcid=3B15&key=ba565fb0cfe324d529fb83ef3941e984 Scaling Back Minority Rights?: The Debate About China's Ethnic Policies] *[http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/CHRG-109hhrg21045/html/CHRG-109hhrg21045.htm CHINA'S REGIONAL ETHNIC AUTONOMY LAW: DOES IT PROTECT MINORITY RIGHTS?] *[http://www.amnesty.org/en/region/china/report-2011 Amnesty.org - Report - Chian - 2011] *[https://web.archive.org/web/20140513010956/http://www.unpo.org/article/10063 UN Human Rights Chief: China Fails To Protect Minority Rights] *[http://ijme-journal.org/index.php/ijme/article/viewFile/138/312 Minority Language Policy and Practice in China] *[http://www.case.edu/affil/tibet/moreTibetInfo/documents/Bilingual4.pdf Education of Ethnic Minorities in Contemporary China] *[https://web.archive.org/web/20130117065230/http://library.uoregon.edu/ec/e-asia/read/ethnic-china.pdf CHINA'S REGIONAL ETHNIC AUTONOMY LAW- DOES IT PROTECT MINORITY RIGHTS?] *[https://web.archive.org/web/20140512221044/http://www.cassrccp.com/uploads/soft/130328/4%E5%9B%BD%E9%99%85%E8%A7%86%E9%87%8E%E9%A2%91%E9%81%93%E8%B5%84%E6%96%99/%E5%9B%BD%E9%99%85%E8%A7%86%E9%87%8E%E6%89%A9%E5%B1%95%E6%A0%8F%E7%9B%AE1/Ethnic%20Law%20and%20Minority%20Rights%20in%20China.pdf Ethnic Law and Minority Rights in China] *[http://www.youtube.com/watch?v=FZMnW6Vu8AU Forced cultural assimilation for the Tibetans] *[https://web.archive.org/web/20140207133247/http://www.minorityrights.org/download.php?id=165 China:Minority Exclusion, Marginalization and Rising Tensions] *[https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf Demographics and Development in Xinjiang] *[https://web.archive.org/web/20150924105309/http://www.sscnet.ucla.edu/geog/downloads/597/403.pdf Migration and Inequality in Xinjiang] *[https://web.archive.org/web/20160304061553/http://crhsgg-studentresources.wikispaces.umb.edu/file/view/R.Escobar_Forced+assimilation+and+conflict+a+case-study+of+the+Muslim+Uyghurs+of+China.pdf Forced assimilation and conflict a case-study of the Muslim Uyghurs of China] *[http://www.laogai.org/commentaries/wishful-thinking-tibet-face-communist-china-s-war-against-autonomy Wishful Thinking: Tibet in the Face of Communist China's War against Autonomy] *[http://www.irenees.net/bdf_fiche-experience-658_en.html The Uyghur fight against Chinese Cultural Assimilation] *[https://web.archive.org/web/20140513003917/http://uyghuramerican.org/article/effects-nuclear-testing-east-turkestan.html The effects of Nuclear Testing in East Turkestan] *[https://web.archive.org/web/20140513003855/https://uyghuramerican.org/article/nuclear-testing-china%E2%80%99s-western-territory.html Nuclear Testing in China’s Western Territory] *[https://web.archive.org/web/20140513003842/https://uyghuramerican.org/article/european-parliament-assessing-impact-nuclear-testing-xinjiang.html European Parliament Assessing the Impact of Nuclear Testing in Xinjiang] *China's Geography: Globalization and the Dynamics of Political, Economic, and Social Change *Anwar Rahman. Sinicization Beyond the Great Wall: China's Xinjiang Uighur Autonomous Region, *[http://www.researchgate.net/publication/260511457_UYGHURS_SINICIZATION_VIOLENCE_AND_THE_FUTURE UYGHURS:SINICIZATION, VIOLENCE AND THE FUTURE] *[http://factsanddetails.com/china/cat5/sub89/item164.html XINJIANG AND CHINA: POLICIES, SETTLERS, SEGREGATION, DEVELOPMENT AND GO WEST] *[http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa97363.000/hfa97363_0f.htm CHINA: HUMAN RIGHTS VIOLATIONS AND COERCION IN ONE-CHILD POLICY ENFORCEMENT] *[http://www.economist.com/news/china/21578433-region-plagued-ethnic-strife-growth-immigrant-dominated-settlements-adding Settlers in Xinjiang Circling the wagons] *[http://www.refworld.org/docid/4954ce5b23.html World Directory of Minorities and Indigenous Peoples - China : Overview] *[https://web.archive.org/web/20140512223253/http://belfercenter.hks.harvard.edu/publication/1940/legal_standards_and_autonomy_options_for_minorities_in_china.html Legal Standards and Autonomy Options for Minorities in China: THE TIBETAN CASE] [[Ангилал:Хятад дахь хүний эрх]] lzxxizwg2jwzqk6vfe9munxjbrhffob 14 45847 863506 590737 2026-07-26T15:24:39Z Enkhsaihan2005 64429 863506 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Францын хөлбөмбөгчин клубээр]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн тамирчин]] [[Ангилал:Дээд Савой (департамент)]] 7qhe20ra2paizrhqtnkckw9n0nsyo18 0 46166 863385 789532 2026-07-26T14:06:18Z Enkhsaihan2005 64429 863385 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Лейвин Курзава |зураг = Zenit-Monako (7).jpg |хэмжээ = 250px |мэндэлсэн огноо = [[1992]] оны [[9 сарын 4]] |мэндэлсэн газар = [[Франц]], [[Фрежюс]] |иргэншил = {{Далбаа Франц|20px}} [[Франц]] |иргэншил = {{Далбаа Франц|20px}} [[Франц]]<br />{{Далбаа Польш|20px}} [[Польш]] |өндөр = 182 |жин = 73 |байрлал = [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|зүүн хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Франц|20px}} [[Монако (хөлбөмбөгийн баг)|Монако]] |дугаар = 3 |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2010—одоо|{{Далбаа Франц|20px}} [[Монако (хөлбөмбөгийн баг)|Монако]]|53 (5) }} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2010-2011|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (19-)|8 (0) |2013|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (20-)|2 (0) |2013-одоо|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (21-)|5 (3)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 10 сарын 15 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2013 оны 9 сарын 23 }} '''Лейвин Курзава''' ({{lang-fr|Layvin Kurzawa}}; [[1992]] оны [[9 сарын 4|есдүгээр сарын 4-нд]] [[Фрежюс]] [[хот]]од төрсөн) — [[Польш]]-[[Гваделуп]] гаралтай<ref>{{cite news | title = La fédération polonaise recrute sur Facebook | url = http://www.20min.ch/ro/sports/football/story/La-f-d-ration-polonaise-recrute-sur-Facebook-10339232 | date = 18 January 2011 | work = 20 Minutes | accessdate = 18 January 2011 | language = French | archive-date = 18 Аравдугаар сар 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191018055410/https://www.20min.ch/ro/sports/football/story/La-f-d-ration-polonaise-recrute-sur-Facebook-10339232 | url-status = dead }}</ref> [[Франц]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Монако (хөлбөмбөгийн баг)|Монако]]» багт [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагчаар]] тоглодог.<ref>{{cite news | title = À la découverte de Layvin Kurzawa | url = http://www.planete-asm.fr/actualite/5887-a-la-decouverte-de-layvin-kurzawa.html | date = 11 August 2010 | work = Planete ASM | accessdate = 22 September 2010 | language = French | archive-date = 29 Наймдугаар сар 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100829204113/http://www.planete-asm.fr/actualite/5887-a-la-decouverte-de-layvin-kurzawa.html | url-status = dead }}</ref> == Замнал == Тэрээр 2010 оны есдүгээр сарын 22-нд [[Францын хөлбөмбөгийн цом|Францын цомд]] «[[Ланс (хөлбөмбөгийн баг)|Лансын]]» эсрэг ('''1''':0) мэргэжлийн анхны гараагаа хийж байлаа.<ref>{{cite news | title = Monaco v. Lens Match Report| url = http://www.lfp.fr/coupeLigue/feuilleMatch.asp?saison=2010/2011&code_evt=CL&num_ordre=5&code_jr_tr=T95 | date = 22 September 2010 | work = [[Ligue de Football Professionnel]] | accessdate = 22 September 2010 | language = French}}</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == * {{transfermarkt|layvin-kurzawa|126710}} * [https://web.archive.org/web/20140726211321/http://www.asm-fc.com/en/player/layvin-kurzawa-2215.html Профайл - «Монако»] {{ref-en}} {{France-footy-bio-stub}} {{Монако багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Францын хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Монако багийн тоглогч]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] 9r5p0cuj3klrp4wbxjqodrjpjnu512l 0 46741 863380 628966 2026-07-26T14:05:24Z Enkhsaihan2005 64429 863380 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Микаэль Такальфред |зураг = |хэмжээ = |тайлбар = |мэндэлсэн огноо = [[1981 он]]ы [[4 сарын 23]] |мэндэлсэн газар = [[Франц]], [[Коломб]] |иргэншил = {{flag|Гваделуп}} |өндөр = 175 |жин = 69 |байрлал = [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{flagicon|Франц}} [[Реймс (хөлбөмбөгийн баг)|Реймс]] |дугаар = 22 |залуучуудын багууд = |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал|1999—2001|{{Далбаа Франц|20px}} [[Ред Стар]]|25 (0) |2001—2002|{{flagicon|Франц}} [[Мартиг (хөлбөмбөгийн баг)|Мартиг]]|28 (0) |2002—2003|{{flagicon|Франц}} [[Руан (хөлбөмбөгийн баг)|Руан]]|20 (0) |2003—2004|{{flagicon|Франц}} [[Анже (хөлбөмбөгийн баг)|Анже]]|26 (2) |2004—2008|{{flagicon|Франц}} [[Дижон (хөлбөмбөгийн баг)|Дижон]]|129 (1) |2008—одоо|{{flagicon|Франц}} [[Реймс (хөлбөмбөгийн баг)|Реймс]]|203 (1)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал|2007—2011|{{flagicon|Гваделуп|20px}} [[Гваделупын хөлбөмбөгийн шигшээ|Гваделуп]]|10 (0)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 1 сарын 20 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2009 оны 1 сарын 26 }} '''Микаэль Такальфред''' ({{lang-fr|Mickaël Tacalfred}}; [[1981]] оны [[4 сарын 23|дөрөвдүгээр сарын 23-нд]] [[Франц]]ын [[Коломб]] [[хот]]од төрсөн) — [[Гваделуп|Гваделупын]] [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Реймс (хөлбөмбөгийн баг)|Реймс]]» болон [[Гваделупын хөлбөмбөгийн шигшээ|Гваделупын шигшээд]] тоглодог. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == * [http://www.national-football-teams.com/player/22898/Mickael_Tacalfred.html Үзүүлэлт - NFTeams] {{ref-en}} * {{transfermarkt|mickal-tacalfred|31101}} * [http://www.lequipe.fr/Football/FootballFicheJoueur9307.html Профайл - «Экип» сэтгүүл] {{ref-fr}} * [http://www.lfp.fr/joueur/tacalfred-mickael Профайл - Францын лиг] {{ref-fr}} {{Реймс багийн бүрэлдэхүүн}} {{Хураангуй багц2 |гарчиг_хэвжүүлэлт = background:#FF0000; color:yellow |гарчиг = Гваделупын шигшээд |2007 оны Алтан цомд (КОНКАКАФ) Гваделупын хөлбөмбөгийн шигшээ |2011 оны Алтан цомд (КОНКАКАФ) Гваделупын хөлбөмбөгийн шигшээ }} [[Ангилал:Гваделупын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Ред Стар багийн тоглогч]] [[Ангилал:Мартиг багийн тоглогч]] [[Ангилал:Руан багийн тоглогч]] [[Ангилал:Анже багийн тоглогч]] [[Ангилал:Дижон багийн тоглогч]] [[Ангилал:Реймс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] efn5783qh5d1wzxegpnrindaiwb4uk6 863381 863380 2026-07-26T14:05:48Z Enkhsaihan2005 64429 863381 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Микаэль Такальфред |зураг = |хэмжээ = |тайлбар = |мэндэлсэн огноо = [[1981 он]]ы [[4 сарын 23]] |мэндэлсэн газар = [[Франц]], [[Коломб]] |иргэншил = {{flag|Гваделуп}} |өндөр = 175 |жин = 69 |байрлал = [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{flagicon|Франц}} [[Реймс (хөлбөмбөгийн баг)|Реймс]] |дугаар = 22 |залуучуудын багууд = |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал|1999—2001|{{flagicon|Франц}} [[Ред Стар]]|25 (0) |2001—2002|{{flagicon|Франц}} [[Мартиг (хөлбөмбөгийн баг)|Мартиг]]|28 (0) |2002—2003|{{flagicon|Франц}} [[Руан (хөлбөмбөгийн баг)|Руан]]|20 (0) |2003—2004|{{flagicon|Франц}} [[Анже (хөлбөмбөгийн баг)|Анже]]|26 (2) |2004—2008|{{flagicon|Франц}} [[Дижон (хөлбөмбөгийн баг)|Дижон]]|129 (1) |2008—одоо|{{flagicon|Франц}} [[Реймс (хөлбөмбөгийн баг)|Реймс]]|203 (1)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал|2007—2011|{{flagicon|Гваделуп|20px}} [[Гваделупын хөлбөмбөгийн шигшээ|Гваделуп]]|10 (0)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 1 сарын 20 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2009 оны 1 сарын 26 }} '''Микаэль Такальфред''' ({{lang-fr|Mickaël Tacalfred}}; [[1981]] оны [[4 сарын 23|дөрөвдүгээр сарын 23-нд]] [[Франц]]ын [[Коломб]] [[хот]]од төрсөн) — [[Гваделуп|Гваделупын]] [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Реймс (хөлбөмбөгийн баг)|Реймс]]» болон [[Гваделупын хөлбөмбөгийн шигшээ|Гваделупын шигшээд]] тоглодог. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == * [http://www.national-football-teams.com/player/22898/Mickael_Tacalfred.html Үзүүлэлт - NFTeams] {{ref-en}} * {{transfermarkt|mickal-tacalfred|31101}} * [http://www.lequipe.fr/Football/FootballFicheJoueur9307.html Профайл - «Экип» сэтгүүл] {{ref-fr}} * [http://www.lfp.fr/joueur/tacalfred-mickael Профайл - Францын лиг] {{ref-fr}} {{Реймс багийн бүрэлдэхүүн}} {{Хураангуй багц2 |гарчиг_хэвжүүлэлт = background:#FF0000; color:yellow |гарчиг = Гваделупын шигшээд |2007 оны Алтан цомд (КОНКАКАФ) Гваделупын хөлбөмбөгийн шигшээ |2011 оны Алтан цомд (КОНКАКАФ) Гваделупын хөлбөмбөгийн шигшээ }} [[Ангилал:Гваделупын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Ред Стар багийн тоглогч]] [[Ангилал:Мартиг багийн тоглогч]] [[Ангилал:Руан багийн тоглогч]] [[Ангилал:Анже багийн тоглогч]] [[Ангилал:Дижон багийн тоглогч]] [[Ангилал:Реймс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] 7rpbgmei9h21iry7w5l2brqtpxc7el4 0 48413 863386 859296 2026-07-26T14:06:27Z Enkhsaihan2005 64429 863386 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Лилиан Тюрам |уугуул нэр = Рюдди Лилиан Тюрам-Юльен |зураг = Lilian Thuram.jpg |хэмжээ = 270px |тайлбар = Лилиан Тюрам [[2010]] онд |хоч = ''Thu-Thu''<br />''Le Philosophe''<br />''Le Tronc''<br />''Lico'' |мэндэлсэн огноо = 1972 оны 1 сарын 1 |мэндэлсэн газар = [[Гваделуп]], [[Пуэнт-а-Питр]] |иргэншил = {{Далбаа Франц|20px}} [[Франц]] |өндөр = 185 |жин = 79 |байрлал = [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагч]] |одоогийн баг = зодог тайлсан |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1991—1996|{{Далбаа Франц|20px}} [[Монако (хөлбөмбөгийн баг)|Монако]]|173 (9) |1996—2001|{{Далбаа Итали|20px}} [[Парма (хөлбөмбөгийн баг)|Парма]]|201 (1) |2001—2006|{{Далбаа Итали|20px}} [[Ювентус]]|144 (1) |2006—2008|{{Далбаа Испани|20px}} [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]]|41 (0) |'''1991—2008'''|'''Бүгд'''|'''559 (11)'''}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал|1994—2008|{{Далбаа Франц|20px}} [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|Франц]]|142 (2)}} |медалиуд = {{тэмцээн|[[Хөлбөмбөгийн ДАШТ|ДАШТ]]}} {{медаль|Алт|[[1998 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|Франц 1998]]}} {{медаль|Мөнгө|[[2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|Герман 2006]]}} {{тэмцээн|[[Холбоодын цом]]}} {{медаль|Алт|[[2003 оны Холбоодын цом|Франц 2003]]}} {{тэмцээн|[[Хөлбөмбөгийн ЕАШТ|ЕАШТ]]}} {{медаль|Хүрэл|[[1996 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ|Англи 1996]]}} {{медаль|Алт|[[2000 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ|Бельги/Нидерланд 2000]]}} {{тэмцээн|[[Газар дундын тэнгис|ГДТ-ийн]] орнуудын наадам}} {{медаль|Хүрэл|Лангедок — Руссильон 1993}} }} '''Рюдди Лилиан Тюрам-Юльен''' ({{lang-fr|Ruddy Lilian Thuram-Ulien}}; [[1972]] оны [[1 сарын 1|нэгдүгээр сарын 1]], [[Гваделуп]], [[Пуэнт-а-Питр]], '''Лилиан Тюрам''' ({{lang-fr|Lilian Thuram}}) — [[Гваделуп]] гаралтай [[Франц]]ын зодог тайлсан [[хөлбөмбөг]]чин. == Амжилт == * [[1998 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1998 оны дэлхийн аварга]]. * [[2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2006 оны ДАШТ-ий]] аман хүзүү. * [[2000 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ|2000 оны Европын аварга]]. * [[2003 оны Холбоодын цом]]ын эзэн * [[Францын хөлбөмбөгийн цом|Францын цомын]] эзэн (1): 1990/91 * [[УЕФА цом]]ын эзэн (1): 1998/99 * [[Италийн хөлбөмбөгийн цом|Италийн цомын]] эзэн (1): 1998/99 * [[Италийн хөлбөмбөгийн супер цом|Италийн супер цомын]] эзэн (3): 1999, 2002, 2003 * [[Испанийн хөлбөмбөгийн супер цом|Испанийн супер цомын]] эзэн (1): 2006 * [[Италийн хөлбөмбөгийн лиг|Италийн аварга]] (2): 2001/02, 2002/03 (титулы 2004/05 и 2005/06 отобраны) * 1997 оны Францын шилдэг хөлбөмбөгчин == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * [http://www.barcamania.com/news/4931.html Лилиан Тюрам. «Kind of blue»] * [http://www.footballdatabase.com/site/players/index.php?dumpPlayer=215 Профайл - FootballDatabase.com] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20110907011046/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_07-08/plantilla/jugadors/thuram.html Профайл - «Барселона»]{{ref-en}} {{France-footy-bio-stub}} {{Хураангуй багц2 |гарчиг = Өгүүлэлтэй холбоотой |1996 оны ЕАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ |1998 оны ДАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ |2000 оны ЕАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ |2002 оны ДАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ |2003 оны Холбоодын цомд Францын хөлбөмбөгийн шигшээ |2004 оны ЕАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ |2006 оны ДАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ |2008 оны ЕАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ |ФИФА 100 |Францын шилдэг хөлбөмбөгчин |ДАШТ-ий «Хүрэл бөмбөгийн» эзэн |1998 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ — бэлгэдлийн шигшээ |2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ — бэлгэдлийн шигшээ }} [[Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Гваделупын хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн Европын аварга]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Барселона багийн тоглогч]] [[Ангилал:Монако багийн тоглогч]] [[Ангилал:Парма багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ювентус багийн тоглогч]] [[Ангилал:ФИФА 100]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (офицер)]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1972 онд төрсөн]] ai315hp26nnlh5kvctgh9d6l1ecwxw2 0 58609 863622 863146 2026-07-27T09:25:43Z ~2026-41691-04 106324 2026 оны Улсын наадам болон Завхан аймгийн наадмын бодит мэдээлэлд үндэслэн өөрчлөлт оруулав. 863622 wikitext text/x-wiki ==''Улсын цолтнууд''== ==== 1.Улсын аварга ==== # Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат, улсын аварга САНЖМЯТАВЫН ШАГЖ ==== 1.Улсын арслан ==== # Завхан аймгийн Баянхайрхан сумын харьяат, улсын арслан СОСОРЫН ШАГДАР # Завхан аймгийн Идэр сумын харьяат, улсын арслан МААМЫН ЛХАГВА # Завхан аймгийн Сантмаргац сумын харьяат, улсын арслан ШАГДАРЫН САНЖСҮРЭН ==== 2. Улсын гарьд ==== # Завхан аймгийн Цагаанчулуут сумын харьяат, улсын гарьд ЦЭДЭНДАМБЫН ЦЭРЭНПУНЦАГ # Завхан аймгийн Нөмрөг сумын харьяат, улсын гарьд МАХГАЛЫН БАЯРЖАВХЛАН # Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат, улсын гарьд БАТНАСАНГИЙН ГОНЧИГДАМБА # Завхан аймгийн Идэр сумын харьяат, улсын гарьд ШИРБАЗАРЫН ЖАРГАЛСАЙХАН # Завхан аймгийн Яруу сумын харьяат, Монгол улсын гавьяат тамирчин, улсын гарьд МӨНХТӨРИЙН ЛХАГВАГЭРЭЛ ==== 3. Улсын заан ==== # Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат, улсын заан РАВДАНБАТЫН ДҮВЧИНЖАВ # Завхан аймгийн Нөмрөг сумын харьяат, улсын заан Солгой СУНДУЙ # Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат, улсын заан ШАГДАРЫН ДАМБУУ # Завхан аймгийн Идэр сумын харьяат, улсын заан НАСАНГИЙН ВАНДАН # Завхан аймгийн Идэр сумын харьяат, улсын заан НАСАНГИЙН БАТБАЯР # Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын харьяат, улсын заан ДАШИЙН САНДУЙЖАВ # Завхан аймгийн Идэр сумын харьяат, улсын заан МААМЫН НАМБАР # Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат, улсын заан САНЖИЙН БАЯРХҮҮ # Завхан аймгийн Идэр сумын харьяат, улсын заан ВАНДАНГИЙН ДЭНДЭВ # Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат, улсын заан ЛХАГВЫН РИНЧИНСАМБУУ # Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат, улсын заан ЗУНДУЙН СОДНОМПИЛ # Завхан аймгийн Ургамал сумын харьяат, улсын заан ЯДАМСҮРЭНГИЙН ДОРЛИГ # Завхан аймгйин Алдархаан сумын харьяат улсын заан АЮУРЗАНЫН АРИЛДИЙ # Завхан аймгийн Сантмаргац сумын харьяат, улсын заан ӨЛЗИЙН ГАРАМДАГВА # Завхан аймгийн Баянхайрхан сумын харьяат, улсын заан БАТБАЯРЫН СУНДУЙЖАВ ==== 4. Улсын харцага ==== # Завхан аймгийн Цагаанчулуут сумын харьяат, улсын харцага ТЭРБИШИЙН НАРМАНДАХ # Завхан аймгийн Эрдэнэхайрхан сумын харьяат, улсын харцага МОНХОРЫН ДАРМААБАЗАР # Завхан аймгийн Цагаанчулуут сумын харьяат, улсын харцага ЦЭДЭНДАМБЫН БЭГЗСҮРЭН #Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат, улсын харцага ШҮХЭРТИЙН УЛАМБАЯР # Завхан аймгийн Нөмрөг сумын харьяат, улсын харцага ДАМДИНПҮРЭВИЙН БАТ-ЭРДЭНЭ # Завхан аймгийн Отгон сумын харьяат, улсын харцага ТӨРМӨНХИЙН БЭГЗСҮРЭН #Завхан аймгийн Алдархаан сумын харьяат,улсын харцага ЛХАГВЫН ЛХАА-ОЧИР #Завхан аймгийн Баянтэс сумын харьяат, улсын харцага ШАРХҮҮГИЙН ПҮРЭВГАРЬД ==== 5. Улсын начин ==== # Завхан аймгийн Алдархаан сумын харьяат, улсын начин ДАРАМЫН ДАГВА # Завхан аймгийн Сонгино сумын харьяат, улсын ЧИМЭГТЭЙ начин ДОРЖИЙН СЭДБАЗАР # Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат, улсын ЧИМЭГТЭЙ начин САМБУУГИЙН ГОМБОНЯМ # Завхан аймгийн Баянтэс сумын харьяат, улсын начин ОНИНХҮҮГИЙН ДҮГЭРЖАВ #Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын харьяат, улсын начин ЛАМЖАВЫН САНДУЙЖАВ #Завхан аймгийн Эрдэнэхайрхан сумын харьяат, улсын начин ГЭЛЭГИЙН ДАЙНАА #Завхан аймгийн Цагаанхайрхан сумын харьяат, улсын начин ДАМБИЙН ЖАМБАЛДОРЖ #Завхан аймгийн Баянтэс сумын харьяат, улсын начин ЦЭДЭН-ИШИЙН ЦЭВЭЭН #Завхан аймгийн Алдархаан сумын харьяат, улсын начин ЗЭВЭГИЙН БАТАА #Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат, улсын начин ГҮРЖАВЫН ЯНДАГСҮРЭН #Завхан аймгийн Эрдэнэхайрхан сумын харьяат, улсын начин МАНЬТГАРЫН СЭДХҮҮ #Завхан аймгийн Цагаанхайрхан сумын харьяат, улсын начин АЮУШИЙН ЖАМЪЯН #Завхан аймгийн Алдархаан сумын харьяат, улсын ЧИМЭГТЭЙ начин ЖОРЖООНЫ ЖИГМЭДДОРЖ #Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат, улсын начин ЦЭВЭЭН-ОЙДОВЫН ГОМБО #Завхан аймгийн Завханмандал сумын харьяат, улсын ЧИМЭГТЭЙ начин ГҮНСЭНГИЙН БАТТОГТОХ #Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат, улсын ЧИМЭГТЭЙ начин СЭНГЭДОВДОНГИЙН ЛХАГВА #Завхан аймгийн Баянхайрхан сумын харьяат, улсын начин ТОВУУГИЙН НАМСАН #Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат, улсын начин ДОРЖСҮРЭНГИЙН БАТБАЯР #Завхан аймгийн Баянтэс сумын харьяат, улсын начин БЭГЗСҮРЭНГИЙН ЦЭНГЭЛСҮРЭН #Завхан аймгийн Ургамал сумын харьяат, улсын начин ЮМЖМААГИЙН АЛТАНСҮХ #Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат, улсын начин ГУНГААСАМБУУГИЙН БАТ-АМГАЛАН #Завхан аймгийн Нөмрөг сумын харьяат, улсын начин БҮДЭЭБАЗАРЫН АДЪЯАХҮҮ #Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын харьяат, улсын начин УСНИХИЙН БАЛЖИННЯМ #Завхан аймгийн Дөрвөлжин сумын харьяат, улсын ЧИМЭГТЭЙ начин ЦЭРЭННАДМИДЫН СУМЪЯАБЭЙС #Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат, улсын начин БАДМААБАЗАРЫН БАДАМДОРЖ #Завхан аймгийн Тэс сумын харьяат, улсын начин ЛУВСАНРАГЧААГИЙН НЯМСҮРЭН #Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат, улсын ЧИМЭГТЭЙ начин ЖАДАМБААГИЙН ОРГИЛ #Завхан аймгийн Алдархаан сумын харьяат, улсын начин БАЗАРГҮРИЙН БАДАМСҮРЭН #Завхан аймгийн Баянхайрхан сумын харьяат, улсын начин ГАНБОЛДЫН БААСАНДОРЖ #Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат, улсын начин БАТЦЭНГЭЛИЙН ЧИМЭДВАНДАН #Завхан аймгийн Отгон сумын харьяат, улсын начин ТӨРМӨНХИЙН ДҮГЭРДОРЖ #Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат, улсын начин МӨНХЦЭНГЭЛИЙН АМАРСАНАА #Завхан аймгийн Идэр сумын харьяат, улсын начин АЛТАНХУЯГИЙН НАРМАНДАХ ==''Аймгийн наадам''== ====Түрүү,үзүүр хүртсэн бөхчүүд==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Он ! colspan="3" |Түрүүлсэн бөх ! colspan="3" |Үзүүрлэсэн бөх |- |Цол |Овог нэр |Харъяалал |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- |1923 |А.а |Чойжавын Ашбал |Завхан Шилүүстэй | |С.Лхагваа |Говь-Алтай |- |1924 |А.а |Нямын Дамдинсүрэн |Завхан Идэр |А.з |Мөнхийн Гунгаа |Завхан Алдархаан |- |1925 |А.а |Дэндэвийн Сугар |Завхан Алдархаан |У.арс |[[Сосорын Шагдар]] |Завхан Баянхайрхан |- |1926 |У.арс |[[Сосорын Шагдар]] |Завхан Баянхайрхан |У.арс |[[Сундуйн Лүндаажанцан|Сундуйн Лундаажанцан]] |Архангай Чулуут |- |1927 |У.ав |[[Санжмятавын Шагж]] |Завхан Тосонцэнгэл |У.н |Ламжавын Сандуйжав |Завхан Нөмрөг |- |1928 |У.арс |[[Сосорын Шагдар]] |Завхан Баянхайрхан |А.з |Ж.Буянбат |Завхан Улиастай |- |1929 |У.н |Ламжавын Сандуйжав |Завхан Нөмрөг |У.арс |[[Сосорын Шагдар]] |Завхан Баянхайрхан |- |1930 |А.а |Аюушийн Очирбат |Завхан Алдархаан |А.а |Чойжавын Ашбал |Завхан Шилүүстэй |- |1931 |У.з |[[Вандангийн Дэндэв]] |Завхан Идэр |А.з |Чойжинжавын Довуучий |Завхан Цагаанчулуут |- |1932 |У.з |Вандангийн Дэндэв |Завхан Идэр |А.з |Дамдингийн Довжид |Завхан Цагаанчулуут |- |1933 |У.з |Вандангийн Дэндэв |Завхан Идэр |А.а |Буянтогтохын Гэндэнсүрэн |Завхан Цагаанхайрхан |- |1934 |А.а |Нямын Дамдинсүрэн |Завхан Идэр |У.з |Вандангийн Дэндэв |Завхан Идэр |- |1935 |А.а |Буянтогтохын Гэндэнсүрэн |Завхан Цагаанхайрхан |У.з |Вандангийн Дэндэв |Завхан Идэр |- |1936 |У.з |Вандангийн Дэндэв |Завхан Идэр |А.з |Чойжавын Зэвэг |Завхан Шилүүстэй |- |1937 |У.з |Яндагсүрэнгийн Дорлиг |Завхан Ургамал |А.а |[[Борхүүгийн Сэрээтэр]] |Завхан Алдархаан |- |1938 |У.з |Яндагсүрэнгийн Дорлиг |Завхан Ургамал |У.арс |[[Шагдарын Санжсүрэн]] |Завхан Сантмаргац |- |1939 |А.а |[[Борхүүгийн Сэрээтэр]] |Завхан Алдархаан |А.а |Гэндэнхүүгийн Очиржанцан |Завхан Алдархаан |- |1940 |У.з |Вандангийн Дэндэв |Завхан Идэр |А.а |[[Борхүүгийн Сэрээтэр]] |Завхан Алдархаан |- |1941 |А.а |[[Борхүүгийн Сэрээтэр]] |Завхан Алдархаан |У.з |Вандангийн Дэндэв |Завхан Идэр |- |1942 |А.а |[[Борхүүгийн Сэрээтэр]] |Завхан Алдархаан |У.з |Яндагсүрэнгийн Дорлиг |Завхан Ургамал |- |1943 |А.а |[[Шагдарсүрэнгийн Лүгдэв]] |Говь-Алтай Дарви |У.з |Сэнгийн Намжаа |Хөвсгөл Тариалан |- |1944 |А.а |Бөнтөрийн Рашжил |Завхан Сантмаргац |А.а |[[Борхүүгийн Сэрээтэр]] |Завхан Алдархаан |- |1945 |А.а |[[Борхүүгийн Сэрээтэр]] |Завхан Алдархаан |А.з |Тойсомын Жамъянжав |Завхан Тосонцэнгэл |- |1946 |А.а |Лхамцэрэнгийн Батчулуун |Завхан Завханмандал |А.а |[[Борхүүгийн Сэрээтэр]] |Завхан Алдархаан |- |1947 |А.а |[[Борхүүгийн Сэрээтэр]] |Завхан Алдархаан |У.н |Маньтгарын Сэдхүү |Завхан Эрдэнэхайрхан |- |1948 |А.а |Дамирангийн Рэнцэн |Завхан Яруу |А.з |Магсар |Завхан Улиастай |- |1949 |А.а |Цэрэнлхамын Дүгэржав |Завхан Эрдэнэхайрхан |У.арс |[[Шагдарын Санжсүрэн]] |Завхан Сантмаргац |- |1950 |А.з |С.Авхиа |Завхан Алдархаан |А.з |Тэрбиш |Завхан Улиастай |- |1951 |Д.ав |[[Шаравын Батсуурь]] |Говь-Алтай Жаргалан |А.з |Норолхжавын Тогноон |Завхан Цэцэн-Уул |- |1952 |А.а |[[Борхүүгийн Сэрээтэр]] |Завхан Алдархаан |А.з |Норолхжавын Тогноон |Завхан Цэцэн-Уул |- |1953 |У.н |Пүрэвжавын Яндагсүрэн |Завхан Их-Уул |А.а |[[Борхүүгийн Сэрээтэр]] |Завхан Алдархаан |- |1954 |А.а |[[Борхүүгийн Сэрээтэр]] |Завхан Алдархаан |А.з |Тойсомын Жамъянжав |Завхан Тосонцэнгэл |- |1955 |А.а |Дуламсүрэнгийн Мягмаржав |Завхан Тэс |А.а |[[Борхүүгийн Сэрээтэр]] |Завхан Алдархаан |- |1956 |А.а |Дуламсүрэнгийн Мягмаржав |Завхан Тэс |А.а |Бүтэдийн Ядамсүрэн |Завхан Тосонцэнгэл |- |1957 |А.а |Бүтэдийн Ядамсүрэн |Завхан Тосонцэнгэл |А.а |Лхамцэрэнгийн Батчулуун |Завхан Завханмандал |- |1958 |А.а |Дуламсүрэнгийн Мягмаржав |Завхан Тэс |А.а |[[Борхүүгийн Сэрээтэр]] |Завхан Алдархаан |- |1959 |А.а |[[Борхүүгийн Сэрээтэр]] |Завхан Алдархаан |А.а |Бэх-Очирын Ядмаа |Завхан Шилүүстэй |- |1960 |А.а |Пүрэвийн Нямсүрэн |Булган Сайхан |А.а |Балдансүрэнгийн Бямбажав |Завхан Алдархаан |- |1961 |А.а |Гүмбэнгийн Лааганжав |Говь-Алтай |А.з |Жавзмаагийн Лхагважав |Завхан Их-Уул |- |1962 |А.а |Бэх-Очирын Ядмаа |Завхан Шилүүстэй |А.а |Довчинбуугийн Дэлгэр |Завхан Идэр |- |1963 |У.н |Гүнсэнгийн Баттогтох |Завхан Завханмандал |А.з |Дэнсмаагийн Авирмэд |Завхан Идэр |- |1964 |А.а |Вандансамбуугийн Данхар |Завхан Цэцэн-Уул |А.а |Довчинбуугийн Дэлгэр |Завхан Идэр |- |1965 |А.а |Довчинбуугийн Дэлгэр |Завхан Идэр |А.а |Балдансүрэнгийн Бямбажав |Завхан Алдархаан |- |1966 |А.а |Довчинбуугийн Дэлгэр |Завхан Идэр |А.а |Гүмбэнгийн Лааганжав |Говь-Алтай Хөхморьт |- |1967 |А.а |Вандансамбуугийн Данхар |Завхан Цэцэн-Уул |А.з |Баярхүүгийн Пүрэвжав |Завхан Идэр |- |1968 |А.а |Дагвасамбуугийн Лхагва |Завхан Алдархаан |У.н |Гүнсэнгийн Баттогтох |Завхан Завханмандал |- |1969 |А.а |Довчинбуугийн Дэлгэр |Завхан Идэр |У.н |Гүнсэнгийн Баттогтох |Завхан Завханмандал |- |1970 |А.а |Довчинбуугийн Дэлгэр |Завхан Идэр |А.а |Ламжавын Арилдий |Завхан Алдархаан |- |1971 |А.а |Ламжавын Арилдий |Завхан Алдархаан |У.н |Гүнсэнгийн Баттогтох |Завхан Завханмандал |- |1972 |А.а |Ламжавын Арилдий |Завхан Алдархаан |А.а |Гүмбэний Лааганжав |Говь-Алтай Хөхморьт |- |1973 |А.а |Гүмбэний Лааганжав |Говь-Алтай Хөхморьт |У.н |Сэнгэдовдонгийн Лхагва |Завхан Их-Уул |- |1974 |А.а |Тогтохбаярын Дашзэвэг |Завхан Алдархаан |У.н |Гүнсэнгийн Баттогтох |Завхан Завханмандал |- |1975 |А.а |Тогтохбаярын Дашзэвэг |Завхан Алдархаан |А.з |Вандансамбуугийн Лхүнрэв |Завхан Цэцэн-Уул |- |1976 |А.а |Лайдавын Элбэг |Завхан Баянтэс |А.а |Гүмбэний Лааганжав |Говь-Алтай Хөхморьт |- |1977 |А.а |Мангалийн Лувсанпунцаг |Завхан Идэр |А.а |Дашдондовын Доржсүрэн |Завхан Ургамал |- |1978 |У.з |[[Зэвэгийн Дүвчин]] |Өвөрхангай Хархорин |У.н |Адуучийн Баатархүү |Ховд Алтай |- |1979 |А.а |Уснихийн Аюурзана |Завхан Түдэвтэй |А.а |[[Сандаг-Очирын Юнрэн]] |Завхан Цэцэн-Уул |- |1980 |А.а |Лхагвадоржийн Очирбал |Говь-Алтай Хөхморьт |А.а |Тогтохбаярын Дашзэвэг |Завхан Алдархаан |- |1981 |А.а |Тогтохбаярын Дашзэвэг |Завхан Алдархаан |А.а |Дашдондовын Доржсүрэн |Завхан Ургамал |- |1982 |А.а |[[Сандаг-Очирын Юнрэн]] |Завхан Цэцэн-Уул |А.а |Ламжавын Арилдий |Завхан Алдархаан |- |1983 |У.н |[[Доржсүрэнгийн Батбаяр]] |Завхан Их-Уул |А.а |Базаррагчаагийн Дамлансүрэн |Завхан Тосонцэнгэл |- |1984 |А.а |Дашдондовын Доржсүрэн |Завхан Ургамал |А.з |Вандансамбуугийн Мондоон |Завхан Цэцэн-Уул |- |1985 |А.а |[[Сандаг-Очирын Юнрэн]] |Завхан Цэцэн-Уул |А.а |Ламжавын Арилдий |Завхан Алдархаан |- |1986 |А.а |[[Дүгдэлийн Мягмаржав]] |Завхан Сантмаргац |А.а |Цэрэндондойн Болдбаатар |Завхан Ургамал |- |1987 |А.а |[[Дүгдэлийн Мягмаржав]] |Завхан Сантмаргац |А.а |[[Сандаг-Очирын Юнрэн]] |Завхан Цэцэн-Уул |- |1988 |А.а |[[Дүгдэлийн Мягмаржав]] |Завхан Сантмаргац |Ц.а |Доржбалын Баттогтох |Завхан Цагаанхайрхан |- |1989 |А.а |Цэрэндондойн Болдбаатар |Завхан Ургамал |А.з |Сандаг-Очирын Эрдэнэбилэг |Завхан Цэцэн-Уул |- |1990 |А.а |Мөнхийн Ганхуяг |Завхан Завханмандал |А.з |Мягмаржавын Чулуунтөмөр |Завхан Яруу |- |1991 |А.а |Тэрбишийн Батаа |Завхан Завханмандал |А.а |Данхарын Чинзориг |Завхан Цэцэн-Уул |- |1992 |А.а |[[Сандаг-Очирын Юнрэн]] |Завхан Цэцэн-Уул |А.а |[[Дүгдэлийн Мягмаржав]] |Завхан Сантмаргац |- |1993 |У.ав |[[Одвогийн Балжинням]] |Увс Наранбулаг |У.х |[[Монхорын Дармаабазар]] |Завхан Эрдэнэхайрхан |- |1994 |А.а |Норжмоогийн Гомбожав |Завхан Баянхайрхан |А.а |[[Сандаг-Очирын Юнрэн]] |Завхан Цэцэн-Уул |- |1995 |А.а |Данхарын Чинзориг |Завхан Цэцэн-уул |А.з |Лхагвын Баттөр |Завхан Нөмрөг |- |1996 |У.н |[[Цэрэннадмидын Сумъяабэйс]] |Завхан Дөрвөлжин |А.з |Доёдын Мөнхтөр |Завхан Яруу |- |1997 |А.а |Данхарын Чинзориг |Завхан Цэцэн-уул |А.з |[[Ишжанцангийн Батсайхан]] |Завхан Яруу |- |1998 |А.а |Бэгзийн Ганбаатар |Баянхонгор Хүрээмарал |А.а |Данхарын Чинзориг |Завхан Цэцэн-Уул |- |1999 |У.н |[[Жадамбаагийн Оргил]] |Завхан Их-Уул |А.з |[[Ишжанцангийн Батсайхан]] |Завхан Яруу |- |2000 |У.н |[[Бадмаабазарын Бадамдорж]] |Завхан Их-Уул |У.н |[[Гунгаасамбуугийн Бат-Амгалан]] |Завхан Их-Уул |- |2001 |А.а |[[Гүнчингийн Түвшинбат]] |Завхан Алдархаан |А.а |[[Данхарын Чинзориг]] |Завхан Цэцэн-Уул |- |2002 |А.а |[[Төмөр-Очирын Баттөмөр]] |Завхан Түдэвтэй |У.н |[[Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн]] |Завхан Тэс |- |2003 |У.г |[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |Завхан Цагаанчулуут |У.г |[[Махгалын Баяржавхлан]] |Завхан Нөмрөг |- |2004 |У.н |[[Шоовдойхүүгийн Тогтохбаяр]] |Говь-Алтай Жаргалан |А.а |[[Данзангийн Батжаргал]] |Завхан Идэр |- |2005 |А.а |[[Төмөрхүүгийн Энх-Амгалан]] |Завхан Эрдэнэхайрхан |А.з |Баярсайханы Энхдолгион |Завхан Тосонцэнгэл |- |2006 |У.н |[[Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн]] |Завхан Тэс |А.з |[[Гүрцоогийн Отгонбаяр]] |Увс Зүүнхангай |- |2007 |У.г |[[Батнасангийн Гончигдамба]] |Завхан Их-Уул |А.а |[[Данзангийн Батжаргал]] |Завхан Идэр |- |2008 |А.а |[[Жамбажамцын Сүхбат]] |Завхан Шилүүстэй |У.х |[[Лхагвын Лха-Очир]] |Завхан Алдархаан |- |2009 |У.х |[[Лхагвын Лха-Очир]] |Завхан Алдархаан |А.а |[[Данзангийн Батжаргал]] |Завхан Идэр |- |2010 |А.а |[[Данзангийн Батжаргал]] |Завхан Идэр |У.н |[[Базаргүрийн Бадамсүрэн]] |Завхан Алдархаан |- |[[2011 оны Завхан аймгийн наадам|2011]] |А.а |[[Махгалын Баярсайхан]] |Завхан Нөмрөг |У.г |[[Батнасангийн Гончигдамба]] |Завхан Их-Уул |- |2012 |А.а |[[Баатарпүрэвийн Ганбаатар]] |Завхан Сонгино |А.а |[[Баянмөнхийн Шаравнямбуу]] |Завхан Түдэвтэй |- |[[2013 Завхан аймгийн наадам|2013]] |У.х |[[Шархүүгийн Пүрэвгарьд]] |Завхан Баянтэс |У.н |[[Базаргүрийн Бадамсүрэн]] |Завхан Алдархаан |- |[[2014 Завхан аймгийн наадам|2014]] |У.н |[[Батцэнгэлийн Чимэдвандан]] |Завхан Их-Уул |У.х |[[Төрмөнхийн Бэгзсүрэн]] |Завхан Отгон |- |2015 |А.а |[[Пүрэвдоржийн Батсүх]] |Завхан Алдархаан |У.х |[[Дамдинпүрэвийн Бат-Эрдэнэ]] |Завхан Нөмрөг |- |[[2016 завхан аймгийн наадам|2016]] |У.х |[[Төрмөнхийн Бэгзсүрэн]] |Завхан Отгон |А.з |[[Элбэгийн Баасандорж]] |Завхан Баянтэс |- |[[2017 оны Завхан аймгийн наадам|2017]] |А.а |[[Чойжилсүрэнгийн Мөнхтогтох]] |Завхан Тосонцэнгэл |А.а |[[Пүрэвээгийн Өсөхбаатар]] |Завхан Ургамал |- |[[2018 оны Завхан аймгийн наадам|2018]] |А.а |[[Пүрэвээгийн Өсөхбаатар]] |Завхан Ургамал |У.з |[[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл]] |Завхан Яруу |- |[[2019 оны Завхан аймгийн наадам|2019]] |А.х.а |[[Мөнхцэнгэлийн Амарсанаа]] |Завхан Тосонцэнгэл |У.з |[[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл]] |Завхан Яруу |- |[[2020 оны Завхан аймгийн наадам|2020]] |А.а |[[Шагдарсүрэнгийн Чинтулга]] |Завхан Цэцэн-Уул |А.х.а |[[Мөнхцэнгэлийн Амарсанаа]] |Завхан Тосонцэнгэл |- |2021 |А.х.а |[[Мөнхцэнгэлийн Амарсанаа]] |Завхан Тосонцэнгэл |А.а |Алтанхуягийн Нармандах |Завхан Идэр |- |2022 |А.а |Алтанхуягийн Нармандах |Завхан Идэр |А.з |Цогтбаярын Хашбат |Завхан Идэр |- |2023 |А.н.н |Хүрэлбаатарын Болдбаатар |Завхан Баянтэс |А.н.н |Мишигдоржийн Лувсандорж |Завхан Отгон |- |2024 |А.н |Дашренчингийн Дэмиддорж |Завхан Их-Уул |С.з |Болдын Адъяарагчаа |Завхан Дөрвөлжин |- |2025 |А.х |Доржготовын Доржсүрэн |Завхан Алдархаан |А.х |Эрдэнэцогтын Шийравнямбуу |Завхан Цэцэн-Уул |- |2026 |С.з |Ганбаярын Түвшинтөр |Завхан Тосонцэнгэл |А.з |Болдын Адъяарагчаа |Завхан Дөрвөлжин |} ==== Хоёроос дээш түрүү хүртсэн бөхчүүд ==== {| class="wikitable" !д\д !Цол !Овог нэр !Харъяалал !Түрүү !Үзүүр !Түрүүлсэн он !Үзүүрлэсэн он |- !1. |Аймгийн арслан |Борхүүгийн Сэрээтэр |Завхан Алдархаан !8 !7 |1939, 1941, 1942, 1945, 1947 1952, 1954, 1959 |1937, 1940, 1944, 1946, 1953 1955, 1958 |- !2. |Улсын заан |Вандангийн Дэндэв |Завхан Идэр !5 !3 |1931, 1932, 1933, 1936, 1940 |1934,1935,1941 |- !3. |Аймгийн арслан |Довчинбуугийн Дэлгэр |Завхан Идэр !4 !2 |1965, 1966, 1969, 1970 |1962, 1964 |- !4. |Аймгийн арслан |Сандаг-Очирын Юнрэн |Завхан Цэцэн-уул !3 !3 |1982, 1985, 1992 |1979, 1987, 1994 |- !5. |Аймгийн арслан |Тогтохбаярын Дашзэвэг |Завхан Алдархаан !3 !1 |1974, 1975, 1981 |1980 |- !6. |Аймгийн арслан |Дүгдэлийн Мягмаржав |Завхан Сантмаргац !3 !1 |1986, 1987, 1988 |1992 |- !7. |Аймгийн арслан |Дуламсүрэнгийн Мягмаржав |Завхан Тэс !3 !- |1955, 1956, 1958 | |- !8. |Аймгийн арслан |Ламжавын Арилдий |Завхан Алдархаан !2 !3 |1971, 1972 |1970,1982, 1985 |- !9. |Аймгийн арслан |Данхарын Чинзориг |Завхан Цэцэн-уул !2 !3 |1995, 1997 |1991, 1998, 2001 |- !10. |Улсын арслан |[[Сосорын Шагдар]] |Завхан Баянхайрхан !2 !2 |1926, 1928 |1925, 1929 |- !11. |Улсын заан |Ядамсүрэнгийн Дорлиг |Завхан Ургамал !2 !1 |1937, 1938 |1942 |- !12. |Аймгийн арслан |Вандансамбуугийн Данхар |Завхан Цэцэн-уул !2 !1 |1964, 1967 |1966 |- !13. |Аймгийн арслан |Мөнхцэнгэлийн Амарсанаа |Завхан Тосонцэнгэл !2 !1 |2019, 2021 |2020 |- !14. |Аймгийн арслан |Нямын Дамдинсүрэн |Завхан Идэр !2 !- |1924, 1934 | |} ==== Түрүү, үзүүр хүртсэн сумдын эрэмбэ ==== {| class="wikitable" !д\д !Сумдын нэр !Түрүү !Үзүүр !Түрүүлсэн он !Үзүүрлэсэн он |- !1. |Алдархаан !21 !18 |1925, 1930, 1939, 1941, 1942, 1945, 1947, 1950, 1952, 1954 1959, 1968, 1971, 1972, 1974, 1975, 1981, 2001, 2009, 2015, 2025 |1924, 1937, 1939, 1940, 1944, 1946, 1953, 1955, 1958, 1960 1965, 1970, 1980, 1982, 1985, 2008, 2010, 2013<br /> |- !2. |Идэр !14 !13 |1924, 1931, 1932, 1933, 1934, 1936, 1940, 1965, 1966, 1969 1970, 1977, 2010, 2022 |1934, 1935, 1941, 1956, 1962, 1963, 1964, 1967, 2004, 2007 2009, 2021, 2022 |- !3. |Цэцэн-Уул !8 !12 |1964, 1967, 1982, 1985, 1992, 1995, 1997, 2020 |1951, 1952, 1966, 1975, 1979, 1984, 1987, 1991, 1994, 1998 2001, 2025 |- !4. |[[Их-Уул сумын харъяат бөхчүүд ( Завхан)|Их-Уул]] !7 !4 |1953, 1983, 1999, 2000, 2007, 2014, 2024 |1961, 1973, 2000, 2011 |- !5. |Тосонцэнгэл !6 !6 |1927, 1957, 2017, 2019, 2021, 2026 |1945, 1954, 1956, 1983, 2005, 2020 |- !6. |Ургамал !5 !5 |1937, 1938, 1984, 1989, 2018 |1942, 1977, 1981, 1986, 2017 |- !7. |Завханмандал !4 !6 |1946, 1963, 1990, 1991 |1957, 1968, 1969, 1971, 1974, 1989 |- !8. |Сантмаргац !4 !3 |1944, 1986, 1987, 1988 |1938, 1949, 1992 |- !9. |[[Завхан аймгийн Тэс сумын наадам|Тэс]] !4 !1 |1955, 1956, 1958, 2006 |2002 |- !10. |Шилүүстэй !3 !3 |1923, 1962, 2008 |1930, 1936, 1959 |- !11. |Баянхайрхан !3 !2 |1926, 1928, 1994 |1925, 1929 |- !12. |Баянтэс !3 !1 |1976, 2013, 2023 |2016 |- !13. |Нөмрөг !2 !4 |1929, 2011 |1927, 1995, 2003, 2015 |- !14. |Эрдэнэхайрхан !2 !2 |1949, 2005 |1947, 1993 |- !15. |Түдэвтэй !2 !1 |1979, 2002 |2012 |- !16. |Яруу !1 !6 |1948 |1990, 1996, 1997, 1999, 2018, 2019 |- !17. |Цагаанхайрхан !1 !2 |1935 |1933, 1988 |- !18. |Цагаанчулуут !1 !2 |2003 |1931, 1932 |- !19. |Отгон !1 !2 |2016 |2014, 2023 |- !20. |Дөрвөлжин !1 !2 |1996 |2024, 2026 |- !21. |Сонгино !1 !- |2012 | |- !22. |Улиастай !- !3 | |1928, 1948, 1950 |- !23. |Асгат !- !- | | |- !24. |Тэлмэн !- !- | | |} ==== Өөр аймгаас түрүү, үзүүр хүртсэн бөхчүүд ==== ===== Түрүүлсэн бөхчүүд ===== # Говь-Алтай аймгийн Дарви сумын харьяат аймгийн арслан Шагдарсүрэнгийн Лүгдэв 1943 онд түрүүлсэн. # Говь-Алтай аймгийн Жаргалан сумын харьяат дархан аварга [[Шаравын Батсуурь]] 1951 онд түрүүлсэн. # Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат аймгийн арслан Пүрэвийн Нямсүрэн 1960 онд түрүүлсэн. # Говь-Алтай аймгийн Хөхморьт сумын харьяат аймгийн арслан Гүмбэний Лааган 1961, 1973 онуудад хоёр түрүүлсэн. # Өвөрхангай аймгийн Хархорин сумын харьяат улсын заан [[Зэвэгийн Дүвчин]] 1978 онд түрүүлсэн. # Говь-Алтай аймгийн Хөхморьт сумын харьяат аймгийн арслан Лхагвадоржийн Очирбал 1980 онд түрүүлсэн. # Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат улсын аварга [[Одвогийн Балжинням]] 1993 онд түрүүлсэн. # Баянхонгор аймгийн Хүрээмарал сумын харьяат аймгийн арслан Бэгзийн Ганбаатар 1988 онд түрүүлсэн. # Говь-Алтай аймгийн Жаргалан сумын харьяат улсын начин [[Шоовдойхүүгийн Тогтохбаяр]] 2004 онд түрүүлсэн. ===== Үзүүрлэсэн бөхчүүд ===== # Архангай аймгийн Чулуут сумын харьяат улсын арслан [[Сундуйн Лүндаажанцан|Сундуйн Лундаажанцан]] 1926 онд үзүүрлэсэн. # Хөвсгөл аймгийн Тариалан сумын харьяат улсын заан Сэнгийн Нанжаа 1943 онд үзүүрлэсэн. # Говь-Алтай аймгийн Хөхморьт сумын харьяат аймгийн арслан Гүмбэний Лааган 1972, 1976 онуудад хоёр үзүүрлэсэн. # Ховд аймгийн Алтай сумын харьяат улсын начин Адуучийн Баатархүү 1978 онд үзүүрлэсэн. # Увс аймгийн Зүүнхангай сумын харьяат аймгийн заан [[Гүрцоогийн Отгонбаяр]] 2006 онд үзүүрлэсэн. [[Ангилал:Завхан аймгийн наадам| ]] 0kyq2cr05vol207bryias736tnzoepd 0 60292 863534 851272 2026-07-26T15:44:30Z ~2026-41692-25 106297 /* Гишүүн: 7 */ Added content, fixed misinformation 863534 wikitext text/x-wiki {{Хамтлаг25 |name = BTS |background = group_or_band |зураг = BTS during a White House press conference May 31, 2022 (cropped).jpg |хэмжээ = 350 |landscape = yes |caption = 2022 оны 5 сарын 31нд Цагаан ордны хэвлэлийн бага хурлын үеэр |үндсэн_нэр = [[Солонгосоор|Сол:]] 방탄소년단 |бусад_нэр = {{plainlist| * Bangtan Boys * Bangtan Sonyeondan * Beyond the Scene }} |маягтай_бичих = BTS |бүрдсэн_газар = {{KOR2}} |дуулдаг_хэл = [[солонгос хэл|Солонгос]] , [[япон хэл|Япон]], [[англи хэл|Англи]] |зах_зээл = [[Өмнөд Солонгос]], [[Япон]], [[Америк]] болон дэлхийн олон оронд |урсгал = K-pop , Hip Hop, R&B , Dance |танил_үе = 2013 он - одоо |хот = [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]] |хөтөч = [[Big Hit Entertainment]]<br />Universal Music (Japan)<ref>{{cite web|url=https://www.universal-music.co.jp/bts/news/2017/03/23/|script-title=ja:シングル「血、汗、涙」を5月10日にリリース!|trans-title=The single "Blood, Sweat, Tears" will be released on May 10th!|date=March 23, 2017|publisher=[[Universal Music Japan]]|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324175800/http://www.universal-music.co.jp/bts/news/2017/03/23/|archive-date=March 24, 2017|url-status=live|access-date=March 24, 2017}}</ref><br />Columbia Records (US) |цахим_хаяг = {{url|bts.ibighit.com}} |гишүүн_тоо = (7) |гишүүн = [[Jin]] <br /> [[Suga]] <br /> [[J-Hope]] <br /> [[RM]] <br /> [[Jimin]] <br /> [[V]] <br /> [[Jungkook]] }} <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> '''Bangtan Boys''' ([[Солонгосоор|Сол:]] 방탄소년단 -> Бангтан-Сунёндан) буюу '''BTS''' нь долоон гишүүний бүрэлдэхүүнтэй [[Өмнөд Солонгос]]ын хөвгүүдийн хамтлаг юм. Тэд 2010 онд байгуулагдаж, 2013 онд [[Big Hit Entertainment]]-ийн удирдлаган дор дэбютээ хийсэн. Тус хамтлаг нь [[RM]], [[Jin]], [[Suga]], [[J-Hope]], [[Jimin]], [[V]], [[Jungkook]] гэсэн гишүүдээс бүрдэх ба бүх гишүүд хамтлагийнхаа дууны ая, үг, продюсерийн ажилд хамтарч ажилладаг. Анхандаа хип хоп хамтлаг байсан хэдий ч, жил ирэх тусам хөгжмийн хэв маяг нь хөгжсөөр, олон янзын төрлүүдээр уран бүтээлээ туурвидаг болсон. Ихэнхдээ хувийн болон нийгмийн сэдэв дээр төвлөрсөн тэдний дууны үг нь сэтгэцийн эрүүл мэнд, сургуулийн насны залуучуудын бэрхшээл, алдаа дутагдал, өөрийгөө хайрлах үзэл, хувь хүний үзэл санааны сэдвүүдийг хөндсөн байдаг. 2013 онд ''"2 Cool 4 Skool"'' хэмээх сингль цомгоороо дэбютээ хийж, 2014 онд ''"Dark & Wild"'' нэртэй анхны студийн цомог болон Япон хэл дээрх ''"Wake Up"'' цомгоо тус тус гаргасан. 2016 онд гаргасан хоёр дахь студийн цомог болох ''"Wings"'' нь Өмнөд Солонгостоо нэг сая хувь борлогдсон тэдний анхны цомог болжээ. 2017 онд тэд дэлхийн хөгжмийн зах зээлд гарснаар Солонгосын давалгааг АНУ-руу хөтөлж, олон тооны цомог борлуулалтын рекордыг эвдсэн байна. Тэд АНУ-ын '''Recording Industry Association''' (RIAA) холбооноос ''"Mic Drop"'' дуугаараа ''"Gold"'' гэрчилгээ авсан анхны Солонгос хамтлаг болсны зэрэгцээ 2018 онд ''"Love Yourself: Tear"'' студийн цомгоороо АНУ-ын [[Billboard 200]] чартыг тэргүүлсэн анхны Солонгос уран бүтээлчид болжээ. Тэд мөн 2 жилээс багагүй хугацаанд АНУ-д 4 цомгоороо 1-т жагсаж, [[The Beatles]] хамтлагаас хойш анх удаа уг амжилтанд хамгийн хурдан хугацаанд хүрсэн хамтлаг болсон юм. 2018 онд гаргасан ''"Love Yourself: Answer"'' цомог нь ''RIAA'' холбооноос ''"Platinum"'' гэрчилгээ хүртсэн анхны Солонгос цомог юм. 2020 онд ''"Dynamite"'', ''"Life Goes On"'', ''"Savage Love"'' дуунуудаараа ''"Billboard Global 200"'' болон [[Billboard Hot 100]] чартуудыг 3 удаа тэргүүлсэн анхны Солонгос уран бүтээлчид болсон. 2021 онд "Dynamite" дуугаараа [[Грэммийн шагнал|Грэмми]]-д нэр дэвшсэн анхны Солонгос уран бүтээлчид болж, дараах жилийн [[Грэммийн шагнал|Грэмми]]-д ''"Butter"'' дуугаараа дахин нэр дэвшиж, 2023 оны [[Грэммийн шагнал|Грэмми]]-д анх удаа 3 төрөлд нэр дэвшжээ. BTS нь 2023 оны байдлаар 40 сая гаруй цомог борлуулсан бөгөөд Өмнөд Солонгосын түүхэн дэх хамгийн их борлуулалттай уран бүтээлчид юм.<ref>{{cite news|url=https://www.edaily.co.kr/news/read?newsId=01092246635640080&mediaCodeNo=258|script-title=ko:빌보드 석권·매출 1조...'K팝 선봉장' BTS가 일군 기적들[BTS 10주년]①|last=Kim|first=Hyun-shik|date=June 9, 2023|publisher=EDaily|language=ko|trans-title=Sweeping Billboard, 1 trillion won in sales... The miracles accomplished by BTS, the leader of K-pop [BTS 10th anniversary]①|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608212206/https://www.edaily.co.kr/news/read?newsId=01092246635640080&mediaCodeNo=258|archive-date=June 8, 2023|url-status=live|access-date=June 10, 2022}}</ref> Тэдний '''Map of the Soul: 7''' цомог нь 4 сая хувь болон 5 сая хувь борлогдсон Өмнөд Солонгосын анхны цомог болж байжээ. 2019 оны ''"Love Yourself World Tour"''-ынхаа үеэр тэд ''Rose Bowl'', [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Wembley]] зэрэг дэлхийд томоороо алдартай цэнгэлдэх хүрээлэнд тоглолтынхоо тасалбарыг бүгдийг нь зарж чадсан анхны Ази уран бүтээлчид болж байсан юм. Олон улсын ''"Federation of the Phonographic"'' (IFPI) холбооноос 2020 болон 2021 онуудад тэднийг дэлхийн шилдэг уран бүтээлчид гэж нэрлэж байжээ. Хөгжмөөс гадна тэд 2017 онд [[UNICEF]] (НҮБ-н хүүхдийн сан)-тай хамтран '''"LOVE MYSELF"''' (Өөрийгөө хайрла) компанит ажлыг хэрэгжүүлж, [[UNICEF]]-ын Ерөнхий ассемблейн чуулганд 3 жил дарааллан илтгэл тавьж, Өмнөд Солонгос Улсын Ерөнхийлөгчөөс Соёлын гавьяаны одон хүртэн, гавьяаны одон хүртсэн хамгийн залуу уран бүтээлчид болсон байна. 2022 оны 6 сарын 14ны өдөр гишүүд цэргийн алба хаахын тулд хамтлагийн үйл ажиллагааг түр завсарлан гишүүн тус бүрийн соло үйл ажиллагааг эхлүүлэхээ зарлаж, 2025 оны 6 сараас хамтлагийн үйл ажиллагааг үргэлжлүүлж эхлэх төлөвлөгөөтэй байгаагаа зарласан юм.<ref>{{cite web |last1=Jin |first1=Yu Young |title=K-Pop in Uniform: All 7 BTS Members Are Doing Military Service |url=https://www.nytimes.com/2023/12/12/world/asia/bts-military-service-south-korea.html |website=[[The New York Times]] |access-date=December 13, 2023 |date=December 12, 2023 |archive-date=December 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213230600/https://www.nytimes.com/2023/12/12/world/asia/bts-military-service-south-korea.html |url-status=live }}</ref> 2022 оны 12 сараас эхлэн 2023 оны 12 сар гэхэд бүх гишүүд ээлж дараалан цэргийн албанд татагдаж, 2024 оны 11 сарын байдлаар хоёр гишүүн ([[Jin]], [[J-Hope]]) цэргийн албаа хааж дуусгаад байна. ==Нэр== BTS гэдэг нь '''B'''ang'''t'''an '''S'''onyeondan ([[Солонгосоор|Сол:]]방탄소년단) гэдэг үгний товчлол бөгөөд орчуулбал 'Сум нэвтэрдэггүй хөвгүүд' гэсэн утгатай. Энэ нь "Өсвөр насныхан руу бууны сум мэт чиглэсэн олон янзын хэвшмэл ойлголт, шүүмжлэл, хүлээлтийг хаах, тэдэнд бамбай болох" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{cite web|url=http://affinitymagazine.us/2016/05/29/its-about-time-you-know-why-bts-is-trending/|title=BTS Is Tackling Problems That Are Taboo|last=Trabasso|first=Giovanna|date=May 29, 2016|magazine=Affinity Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329161534/http://affinitymagazine.us/2016/05/29/its-about-time-you-know-why-bts-is-trending/|archive-date=March 29, 2019|url-status=live|access-date=September 4, 2019}}</ref> 2017 оны 7 сард тэд өөрсдийн шинэ брэнд нэрээ "'''B'''eyond '''T'''he '''S'''cene" гэж зарласан.<ref name="newname">{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=009&aid=0003973387|script-title=ko:방탄소년단, 팬클럽 아미와 연결된 새 BI 공개 "문을 열고 나아가는 청춘"|trans-title=BTS unveils new BI linked to fan club ARMY, "Youth who opens the door and moves forward"|last=Seong|first=Jeong-eun|date=July 5, 2017|publisher=Star Today|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812172014/http://entertain.naver.com/read?oid=009&aid=0003973387|archive-date=August 12, 2017|url-status=live|access-date=July 5, 2017|via=[[Naver]]}}</ref> Энэ нь тэдний нэрний утгыг өргөжүүлж, илүү өсөн дэвшсэн гэх санааг илэрхийлсэн байна.<ref name=":9">{{cite web|date=September 26, 2017|title=BTS Brand eXperience Design Renewal|url=https://www.behance.net/gallery/55324473/BTS-Brand-eXperience-Design-Renewal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011234847/https://www.behance.net/gallery/55324473/BTS-Brand-eXperience-Design-Renewal|archive-date=October 11, 2017|access-date=March 9, 2018|publisher=[[Behance]]}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> == Бүрэлдэхүүн == === Гишүүн: 7 === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="color:#fcf;"| ! colspan="2" style="text-align:center;"| Тайзны нэр ! colspan="2" style="text-align:center;"| Төрсөн нэр ! rowspan="2" style="text-align:center;"| Хамтлагт гүйцэтгэх үүрэг ! rowspan="2" style="text-align:center;"| Төрсөн өдөр, газар |- ! монгол ! анхдагч ! англи ! анхдагч |- | '''Жин ''' <!-- Нэрийг битгий өөрчлөөрэй --> || Jin / 진 || Kim Seokjin || 김석진 || Sub vocal/ туслах вокал, нүүр царай || {{birth date|1992|12|04}}<br />(31 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Куачонь]] |- | '''Шюга''' || SUGA / 슈가 || Min Yoongi || 민윤기 || гол реппер || {{birth date|1993|03|09}}<br />(31 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Дэгү]] |- | '''Жэй-хөүп''' || J-Hope / 제이홉 || Jung Hoseok || 정호석 || гол бүжигчин, туслах вокал, туслах реппер || {{birth date|1994|02|18}}<br />(30 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Куанжү]] |- | '''Ар Эм''' || RM / 알엠 || Kim Namjoon || 김남준 || '''ахлагч''', гол реппер || {{birth date|1994|09|12}}<br />(30 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} Илсань |- | '''Жимин''' || Jimin / 지민 || Park Jimin || 박지민 || гол бүжигчин, Lead vocal/ туслах вокал || {{birth date|1995|10|13}}<br />(29 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Пүсань]] |- | '''Ви''' || V / 뷔 || Kim Taehyung || 김태형 || Sub vocal/ туслах вокал, нүүр царай || {{birth date|1995|12|30}}<br />(28 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Тэгү]] |- | '''Жонгүг''' || Jungkook / 정국 || Jeon Jungkook || 전정국 || '''center''', гол вокал,туслах бүжигчин, туслах реппер || {{birth date|1997|09|01}}<br />(27 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Пүсань]] |} ==Карьер== === 2010–2014 он: Бэлтгэл болон эхний жилүүд === <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> [[File:Bangtan Boys at the Incheon Music Center in September 2013 02.jpg|BTS 2013 онд [[Инчон]] Music Center-д үзүүлбэрээ үзүүлж байгаа нь.|thumb|alt=|left]] 2010 онд Big Hit Entertainment-ын гүйцэтгэх захирал [[Bang Si-hyuk]] тухайн үедээ олонд танигдаагүй ч сайн реп хийдэг байсан (underground rapper) [[RM]]-тай уулзаж, түүний реп хийж байгааг хараад анх BTS-ыг байгуулах талаар төлөвлөж эхэлсэн. BTS нь анхандаа [[YG Entertainment]]-ын ''"1TYM"'' хэмээх хамтлаг шиг хип хоп хамтлаг байхаар төлөвлөгдөж байсан ч,<ref name=":0">{{cite book |last=Song |first=Myeong-seon |date=2016 |title=힙합하다 1: 한국, 힙합 그리고 삶|trans-title=Let's Do Hiphop: Korea, Hiphop, and Life |language=ko |publisher=Annapurna |isbn=9791186559116}}</ref> оронд нь "Орчин үеийн залууст түшиг тулгуур хэрэгтэй үед нь мөрөө өгч чадар баатар хэрэгтэй" гэж [[Bang Si-hyuk]] шийдсэн байна.<ref>{{cite web |last1=Romano |first1=Aja |title=BTS, the band that changed K-pop, explained |url=https://www.vox.com/culture/2018/6/13/17426350/bts-history-members-explained |website=[[Vox (website)|Vox]] |access-date=January 17, 2019 |date=September 26, 2018}}</ref> Тус хамтлаг 2011 онд дэбютээ хийх ёстой байсан ч хойшлогдож, гишүүд ''2AM'' болон ''Lee Seung-gi'' зэрэг уран бүтээлчдийн хэд хэдэн дуунууд дээр хамтран ажиллаж, олон уран бүтээлчдийн арын бүжигчнээр ажиллан туршлага хуримтлуулсан.<ref>{{Cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=001&aid=0004699382|title=임정희 "美서 '아메리칸 아이돌' 나가래요|trans-title=Lim Jeong-hee Goes to US "American Idol"|first=Eun-jeong|last=Lee|work=Yonhap News|language=ko|access-date=December 21, 2018}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> Гишүүд [[Jin]], [[Suga]], [[J-Hope]], [[Jimin]], [[V]] нар [[Big Hit Entertainment]]-ээс зохион байгуулсан орон нутгийг хамарсан, улсын хэмжээний '''Hit it''' сонгон шалгаруулалтаар дамжуулан 2010 болон 2011 онуудад элссэн.<ref>{{Cite web|url=http://bangtan.tumblr.com/about|title=Click to view their profiles!|website=bangtan.tumblr.com|access-date=2016-07-01}}</ref> Хамтлагийн гишүүн [[Jungkook]] 7-р ангидаа '''Superstar K2''' сонгон шалгаруулалтад орсныхоо дараа хэд хэдэн компаниас урилга авсан, үүний дунд Big Hit байсан. Big Hit-ын урилгын хариуд татгалзсанаа хэлэх гэж Big Hit-ын төв байранд очоод [[RM]]-ыг хараад бодлоо өөрчилж, Big Hit-д орохоор шийдсэн гэсэн цуу яриа байдаг. [[RM]] нь ''Big Hit''-д орохоосоо өмнө аль хэдийн '''Runch Randa''' хэмээх тайзны нэрээр реппэрийн гараагаа эхэлсэн байсан ба реппэр ''Zico''-той хамтран хэд хэдэн дуун дээр ажиллаж байсан.<ref name="INTERVIEW Bangtan Boys">{{cite journal|title = [INTERVIEW] Bangtan Boys|journal = Cuvism Magazine|date = July 22, 2013|url = http://www.cuvismmag.com/b/interview/2922|accessdate = 20 March 2015|language = ko|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150627124641/http://cuvismmag.com/b/interview/2922|archivedate = 27 Зургадугаар сар 2015|url-status = bot: unknown}}</ref><ref>{{cite web|title=Jimin, Jungkook's Story|url=http://ize.co.kr/articleView.html?no=2013071113597216792&type=&|website=Ize Magazine|accessdate=6 June 2015|language=ko}}</ref> [[J-Hope]] '''Neuron''' хэмээх гудамжны бүжгийн хамтлагт байсан ба [[Куанжү]]-гийн бүжгийн наадмаас шагнал хүртсэнийхээ дараахан <ref>{{Cite web|url=https://btsdiary.com/facts/j-hope/|title=J-Hope|date=2014-01-18|website=btsdiary.com|language=en-US|access-date=2016-06-19}}</ref> [[Big Hit Entertainment]]-ээс зохион байгуулсан орон нутгийн ''"Hit it"'' сонгон шалгаруулалтанд орж тэнцсэн байна. <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> 2012 он гэхэд [[Jin]], [[Suga]], [[J-Hope]], [[RM]], [[Jimin]], [[V]], [[Jungkook]] гэсэн 7 гишүүн албан ёсоор бүрэлдэж, түүнээс өмнө фэнүүдтэйгээ холбоо барихын тулд ашиглах гэж 2011 оны 7 сард хувийн twitter хаягаа нээсэн байна. Дэбют хийхээс нь өмнө Big Hit-ээс гишүүн V-гын царайг олонд харуулахгүйн тулд нууцалдаг байсан нь хэтэрхий царайлаг болохоор өөр компанид алдчихаж магадгүй гэж айдаг байсан учраас гэж ч үздэг, зарим нь V хэтэрхий ичимхий байснаас болсон ч гэгддэг. <ref>{{Cite web|url=http://bangtan.tumblr.com/about|title=Click to view their profiles!|website=bangtan.tumblr.com|access-date=2016-07-01}}</ref> Дэбютээ хийхээс 6 сарын өмнө олон нийтийн вэбсайтууд болон ''Youtube'', ''SoundCloud'' дээрх ковер дуунуудаараа олны анхаарлыг татаж эхэлсэн юм.<ref>{{cite news|last1=박|first1=영웅|title=방시혁, 오디션 통해 힙합그룹 '방탄소년단' 제작|url=http://star.mt.co.kr/stview.php?no=2010090211500915414|access-date=April 22, 2017|work=Star News|language=ko|date=September 2, 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422124040/http://star.mt.co.kr/stview.php?no=2010090211500915414|archive-date=April 22, 2017}}</ref><ref>{{cite news|last1=백|first1=솔미|title='나는 래퍼다' 방시혁, 13년만에 랩 도전|url=http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201107130906421116|access-date=April 22, 2017|work=My Daily|language=ko|date=July 13, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422141636/http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201107130906421116|archive-date=April 22, 2017}}</ref> 2013 оны 6 сарын 12нд BTS анхны цомгоо 1980-90-ээд оны хуучны хип хоп төрхтэйгээр,<ref name="BTSReview">{{Cite book|title=BTS - The Review: A Comprehensive Look at the Music of BTS|last=Kim|first=Youngdae|publisher=RH Korea|year=2019|isbn=9788925565828|chapter=Review 01}}</ref> ''"2 Cool 4 Skool"'' нэртэйгээр гаргасан бөгөөд цомгийн гол дуу болох ''"No More Dream"'' нь Солонгосын чартад 124-р байранд ороод төд удалгүй жагсаалтаас хасагдсан юм. Тэд 6 сарын 13нд ''"No More Dream"'' дуугаараа ''"M Countdown"'' хөгжмийн нэвтрүүлгийн тайзан дээр анх удаа үзүүлбэрээ үзүүлсэн. Тэдний анхны цомгийн дууны үгэнд залуучуудыг гэх үл ойлголцол, өрөөсгөл хандлага, залуучуудын мөрөөдлийг нурааж буй нийгмийг шүүмжилж, залуучуудын ирээдүйн талаарх сэтгэлийн түгшүүр, сэтгэл гутрал зэргийг тусгасан байна.<ref name="BTSReview" /> Цомгийн үйлдвэрлэлийн явцад Suga, RM хоёр ''"No More Dream"'' дууныхаа үгийг 20 гаруй удаа дахин бичиж байсан. Тэдний анхны клип болох ''"No More Dream"'' MV нь [[YouTube]] дээр эхний 24 цагт 25,500 үзэлт авсан ба анхны цомог нь тухайн үедээ ердөө 24,000 хувь зарагдаж байжээ.<ref>Debut references: *{{cite news|url=http://bntnews.co.uk/app/news.php?nid=3882|title=New boy group Bulletproof Boy Scouts to hold a debut showcase on June 12|last1=Yun|first1=Chloe|date=June 13, 2013|work=BNT News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518090435/http://bntnews.co.uk/app/news.php?nid=3882|archive-date=May 18, 2015|url-status=live|access-date=September 28, 2019}} *{{cite news|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/38336/bts-releases-debut-video|title=[Video] BTS Asks about Your Dreams in 'No More Dream' MV|last1=Hong|first1=Grace Danbi|date=June 12, 2013|work=Mwave|access-date=May 9, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205172617/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/38336/bts-releases-debut-video|archive-date=February 5, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?PageNo=2&nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=25&hitYear=2013&termGbn=week|title=2013년 25주차 Digital Chart|website=Gaon Music Chart|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828194450/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?PageNo=2&nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=25&hitYear=2013&termGbn=week|archive-date=August 28, 2016|url-status=dead|access-date=October 27, 2018}}</ref> <!--24,441 (2013) + 13,040 (2014) + 14,633 (2015) + 25,212 (2016) + 33,008 (2017) + 35,557 (2018)--><ref>Cumulative sales for "2 Cool 4 Skool": *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2013&hitYear=2013&termGbn=year |title=Gaon Yearly Chart: 2013 (see #65) |website=Gaon Music Chart |language=ko |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202306/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2013&hitYear=2013&termGbn=year |archive-date=July 7, 2017}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=K&serviceGbn=&targetTime=2014&hitYear=2014&termGbn=year |title=Gaon Yearly Chart: 2014 (Domestic) (see #97) |website=Gaon Music Chart |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year |title=Gaon Yearly Chart: 2015 (see #96) |website=Gaon Music Chart |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2016&hitYear=2016&termGbn=year |title=Gaon 2016년 Album Chart (see #87) |website=Gaon Music Chart |access-date=October 17, 2017 |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2017&hitYear=2017&termGbn=year |title=Gaon 2017년 Album Chart (see #98) |website=Gaon Music Chart |access-date=January 12, 2018 |language=ko}} *{{cite news|language=ko|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=09&hitYear=2018&termGbn=month|title=2018년 09월 Album Chart|trans-title=September 2018 Album Chart|publisher=Gaon Music Chart|access-date=October 11, 2018}} </ref> <ref>*{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?PageNo=2&nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=25&hitYear=2013&termGbn=week|title=No More Dream|website=Gaon Music Chart|access-date=August 31, 2017}} *{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=25&hitYear=2013&termGbn=week|title=Gaon Download Chart June 9-June 15, 2013 (see #84)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=January 12, 2016}}</ref> Тэдний дараагийн дуу болох ''"We Are Bulletproof Pt. 2"'' дуу нь чартуудад жагсаж чадаагүй юм. 2013 оны 9 сард ''"O!RUL8,2?"'' хэмээх өргөтгөсөн цомгоо гол дуу болох ''"N.O"''-ын хамт гаргаж, тэр нь Солонгосын чартанд 92-р байранд бичигджээ.<ref>{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=38&hitYear=2013&termGbn=week|title=2013년 38주차 Digital Chart|website=Gaon Music Chart|archive-url=https://web.archive.org/web/20190116184957/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=38&hitYear=2013&termGbn=week|archive-date=January 16, 2019|url-status=live|access-date=October 27, 2018}}</ref> ''"O!RUL8,2?"'' цомог нь гарсан жилдээ анхны цомгоосоо 10,000-аар их буюу 34,000 хувь борлогдсон байна.<!--34,030 (2013) + 16,412 (2014) + 16,621 (2015) + 26,778 (2016) + 32,516 (2017) + 35,557 (2018)--><ref>Cumulative sales of "O!RUL8,2?": *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2013&hitYear=2013&termGbn=year |title=Gaon 2013년 Album Chart (see #55) |website=Gaon Music Chart |access-date=March 18, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202306/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2013&hitYear=2013&termGbn=year |archive-date=July 7, 2017 |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2014&hitYear=2014&termGbn=year |title=Gaon 2014년 Album Chart (see #92) |website=Gaon Music Chart |access-date=March 18, 2016 |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year |title=Gaon 2015년 Album Chart (see #87) |website=Gaon Music Chart |access-date=March 18, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202644/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year |archive-date=July 7, 2017 |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?termGbn=year&hitYear=2016&targetTime=2016&nationGbn=K |title=Gaon 2016년 Album Chart (see #83) |website=Gaon Music Chart |access-date=October 17, 2017 |language=ko}} *{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?termGbn=year&hitYear=2017&targetTime=2017&nationGbn=K|title=Gaon 2017년 Album Chart – 국내(Domestic) (see #99) |publisher=Gaon|language=ko|access-date=January 12, 2018}} *{{cite news|language=ko|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=09&hitYear=2018&termGbn=month|title=2018년 09월 Album Chart|trans-title=September 2018 Album Chart|publisher=Gaon Music Chart|access-date=October 11, 2018}} </ref> Хөгжмийн хувьд өмнөх ''"2 Cool 4 Skool"'' цомгийн нэгэн адил хүсэл тэмүүлэл гэсэн сэдвийг агуулж, дууны үгний хувьд мөрөөдөл болон аз жаргалыг түлхүү тусгаж өгч, мөн түүнийхээ хажуугаар боловсролын хатуу тогтолцоог хөндсөн байна.<ref>{{Cite book|title=BTS - The Review: A Comprehensive Look at the Music of BTS|last=Kim|first=Youngdae|publisher=RH Korea|year=2019|isbn=9788925565828|chapter=Review 02}}</ref> Тэр сардаа "'''Rookie King'''" хэмээх өөрсдийн телевизийн нэвтрүүлгээ ''"SBS M"'' сувгаар гаргасан.<ref>{{cite news|url=http://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=201308290100252680019119&servicedate=20130828|title=방탄소년단, '신인왕 채널방탄'으로 리얼 버라이어티 도전 |trans-title=Real Variety Challenge with 'Rookie King Channel Bangtan'|publisher=Sports Chosun|last=Lee|first=Jung-hyuk|date=August 28, 2013|access-date=July 20, 2018|language=ko}}</ref> 2013 оны төгсгөлд ''Melon Music Awards'', ''Golden Disc Awards'' болон ''Seoul Music Awards''-аас тус тус ''New Artist of the Year'' шагналыг авчээ.<ref>{{cite web|url=http://www.melon.com/melonaward/yearlyaward.htm|title=2013 Melon Music Awards|date=November 14, 2013|publisher=[[Melon (online music service)|Melon]]|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20191126124337/https://www.melon.com/melonaward/yearlyaward.htm|archive-date=November 26, 2019|url-status=live|access-date=February 22, 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://isplus.live.joins.com/award/29goldendisc/en/last_winner.aspx?#main_menu|title=The 28th Golden Disc Awards Winners|publisher=[[Ilgan Sports]]|website=isplus.live.joins.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224011714/http://isplus.live.joins.com/award/29goldendisc/en/last_winner.aspx?%23main_menu#main_menu|archive-date=February 24, 2018|url-status=dead|access-date=June 12, 2018}}</ref><ref>{{cite web|date=January 23, 2014|title=23rd Seoul Music Awards Winners|url=http://seoulmusicawards.com/history/winner|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180223195443/http://seoulmusicawards.com/history/winner|archive-date=February 23, 2018|access-date=|publisher=[[Seoul Music Awards]]}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> ===2014–2017=== ====''Skool Luv Affair'' болон анхны тоглолт==== <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> [[File:Troubadour 02.jpg|thumb|BTS анхны АНУ дахь тоглолтоо үнэ төлбөргүй хийсэн газар болох ''Troubadour'' шөнийн клубын гаднах байдал (2006 онд авсан зураг)]] Тэдний дараагийн цомог болох ''"Skool Luv Affair"'' нь 2014 оны 2 сард гарсан<ref name=sla>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8455612/bts-takeover-timeline-bbmas|title=How BTS Took Over the World: A Timeline of The Group's Biggest Career Moments|last=Herman|first=Tamar|date=May 14, 2018|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122080229/https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8455612/bts-takeover-timeline-bbmas|archive-date=January 22, 2021|url-status=live|access-date=July 20, 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ibighit.com/bts/eng/discography/detail/skool_luv_affair.html|title=Skool Luv Affair|work=BTS|publisher=[[Big Hit Music]]|access-date=July 20, 2022|archive-date=January 13, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113111417/https://ibighit.com/bts/eng/discography/detail/skool_luv_affair.html|url-status=live}}</ref> бөгөөд Солонгосын ''Gaon'' цомгийн жагсаалтыг тэргүүлж,<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=18&hitYear=2014&termGbn=week|script-title=ko:2014년 18주차 Album Chart|website=[[Gaon Music Chart]]|language=ko|trans-title=Album Chart – Week 18 of 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928055408/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=18&hitYear=2014&termGbn=week|archive-date=September 28, 2015|url-status=live|access-date=September 19, 2015|title=Circle Chart}}</ref> тэр ондоо 100,000 хувь борлуулагджээ. <!--100,906 (2014) + 26,147 (2015) + 38,781 (2016) + 42,953 (2017) + 42,884 (2018)--><ref>Cumulative sales of "Dark & Wild": *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2014&hitYear=2014&termGbn=year |title=Gaon Album Chart – 2014 (see #14)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=March 18, 2016 }} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year |title=Gaon Album Chart – 2015 (see #68)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=March 18, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202644/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year|archive-date=July 7, 2017 }} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2016&hitYear=2016&termGbn=year |title=Gaon Album Chart – 2016 (see #71)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=June 9, 2017 }} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2017&hitYear=2017&termGbn=year |title=Gaon Album Chart – 2017 (see #82)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=January 12, 2018 }} *{{cite news|language=ko|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=09&hitYear=2018&termGbn=month|title=2018년 09월 Album Chart|trans-title=September 2018 Album Chart|publisher=Gaon Music Chart|access-date=October 11, 2018}} </ref> Энэ үед мөн ''Billboard''-ын ''"World Albums Chart"''-д 3-т жагссан нь <ref name="sla" /><ref name="World chart">{{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=BTS|chart=World Albums}}|title=BTS Album & Song Chart History: World Albums|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=September 24, 2017}}</ref> BTS-ын хувьд хамгийн анхны удаа ''Billboard''-д жагссан явдал байлаа.<ref name="sla" /><ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/pro/sistars-soyu-junggigo-send-some-to-no-1-on-k-pop-hot-100/|url-access=subscription|title=SISTAR's Soyu & Junggigo Send 'Some' to No. 1 on K-Pop Hot 100|last=Benjamin|first=Jeff|date=February 21, 2014|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221054211/https://www.billboard.com/pro/sistars-soyu-junggigo-send-some-to-no-1-on-k-pop-hot-100/|archive-date=December 21, 2021|url-status=dead<!--to bypass subscrip-lock-->|access-date=June 17, 2022}}</ref> Тус цомогт нь багтсан ''"Boy in Luv"'' (상남자) дуу болон ''"Just One Day"'' (하루만) дуунууд нь Солонгосын чартад 45, 149-р байруудад тус тус оржээ. ''"Skool Luv Affair"''-ийг гаргасныхаа дараа Солонгосын хөгжмийн нэвтрүүлгүүдэд хэд хэдэн удаа оролцож,<ref name = "disc">{{cite web|url=https://www.hypable.com/bts-song-album-list-complete-guide/|title=BTS songs, albums list: A complete guide to every single tune in order|last=Field|first=Sonya|date=July 16, 2021|publisher=Hypable|access-date=July 20, 2022}}{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 3 сард нь [[Сөүл]]д анхны фэн уулзалтаа 3'000 хүнтэйгээр хийж, фэн клубынхаа (fandom гэж нэрийддэг) нэрээр '''A.R.M.Y.''' гэх нэрийг бий болгожээ.<ref>{{cite news|url=http://m.star.naver.com/bts/news/end?id=2612217|script-title=ko:방탄소년단, 3천 명 팬과 첫 번째 팬클럽 창단식|last=Kwon|first=Ji-young|date=March 31, 2014|publisher=OSEN|language=ko|trans-title=BTS Holds First Fan Club Inauguration Ceremony with 3000 Fans|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629022756/https://m.star.naver.com/bts/news/end?id=2612217|archive-date=June 29, 2019|url-status=dead|access-date=June 17, 2022|via=Naver Star}}</ref> Тэр оны 7 сард анхны тоглолтоо [[АНУ]]-ын Баруун Холливүүдэд байрлах ''"Troubadour"'' шөнийн клубт 200 үзэгчдэд үнэ төлбөргүйгээр зохион байгуулж,<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/news/6157532/bts-announces-free-surprise-los-angeles-concert|title=BTS Announces Free, Surprise L.A. Concert|last=Benjamin|first=Jeff|date=August 13, 2014|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518225830/https://www.billboard.com/articles/news/6157532/bts-announces-free-surprise-los-angeles-concert|archive-date=May 18, 2020|access-date=April 20, 2019|url-status=live}}</ref> 8 сард нь [[Лос-Анжелес|Лос Анжелес]]д зохион байгуулагдсан '''KCON''' хөгжмийн наадамд анх удаа оролцсон байна.<ref>{{cite news|url=https://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-girls-generation-bangtan-boys-headline-kcon-2014-20140521-story.html|title=K-Pop stars Girls' Generation, Bangtan Boys headline KCON 2014|last=Brown|first=August|date=May 22, 2014|newspaper=[[Los Angeles Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009221756/http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-girls-generation-bangtan-boys-headline-kcon-2014-20140521-story.html|archive-date=October 9, 2014|access-date=October 14, 2014|url-status=live}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> 2014 оны 8 сард тэд анхны студийн ''"Dark & Wild"'' цомгоо гаргасан нь Солонгосын цомгийн чартад 2-р байранд бичигдэж, нийт 200,000 гаруй хувь борлогдсон байна.<ref>Cumulative sales of "Dark & Wild": *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2014&hitYear=2014&termGbn=year|title=Gaon Album Chart – 2014 (see #14)|website=Gaon Music Chart|access-date=March 18, 2016}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year|title=Gaon Album Chart – 2015 (see #68)|website=Gaon Music Chart|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202644/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year|archive-date=July 7, 2017|url-status=dead|access-date=March 18, 2016}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&termGbn=year|title=Gaon Album Chart – 2016 (see #29)|website=Gaon Music Chart|access-date=June 9, 2017}} *{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=11&hitYear=2017&termGbn=month|title=2017년 11월 Album Chart|publisher=Gaon|language=ko|access-date=December 7, 2017}}</ref> Тус цомогт багтсан ''"Danger"'' дуу болон ''"War of Hormone"'' (호르몬 전쟁) дуунууд нь Солонгосын дууны чартад 58-р байр, 173-р байруудад тус тус орсон юм.<ref>{{Cite web|title=[Video] BTS Rages in the 'War of Hormone' MV|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/78799/bts-releases-mv|last=Hong|first=Grace Danbi|website=Mwave|access-date=October 25, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208071048/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/78799/bts-releases-mv|archive-date=December 8, 2015}}</ref> Цомгийн үйлдвэрлэлийн явцад тэд [[Лос-Анжелес|Лос Анжелес]]ын нэгэн гражид байрлах түр зуурын студидээ ''"Danger"'' дуугаа бичжээ.<ref>{{Cite web|url=http://enter.etoday.co.kr/view/news_view.php?varAtcId=18836|title=슈가, "방시혁PD, 미국은 전기 달라 사운드 더 좋다더라" [방탄소년단 기자간담회]|last=기사입력: August 19, 2014 16:35|date=August 19, 2014|website=비즈엔터|access-date=April 21, 2019}}</ref> Удалгүй тэд өөрсдийн анхны аялан тоглолтыг ''"Live Trilogy Episode II: The Red Bullet"'' нэртэйгээр эхлүүлж, 10 сараас 12 сар хүртэл [[Сөүл]], ''Кобе'', [[Токио]], [[Манила]], [[Сингапур]], [[Бангкок]] гэсэн зургаан хотод тоглолтоо зохион байгуулсан юм.<ref name="TRB II">{{cite news|url=https://news.sbs.co.kr/news/endPage.do?news_id=N1003147018|script-title=ko:방탄소년단, 홍콩 콘서트로 11개월 간 월드투어 '성황리 마무리' 출처|last=Lee|first=Jung-ah|date=August 31, 2015|publisher=SBS News|language=ko|trans-title=BTS, 11-month world tour 'successfully finished' with Hong Kong concert|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518144305/https://news.sbs.co.kr/news/endPage.do?news_id=N1003147018|archive-date=May 18, 2017|url-status=live|access-date=April 22, 2017}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> 2014 онд ''"No More Dream"'' дуугаа Япон хэл дээр дахин хоолойн бичлэг хийлгүүлж, 2014 оны 6 сард Японд гаргасан.<ref name="Japan Debut">{{cite news|url=http://news.kstyle.com/article.ksn?articleNo=1990114|title="日本デビュー決定"防弾少年団、初めての日本ショーケースを経て韓国カムバックへ…「2年目も今までのように突っ走るだけ|trans-title="Japan debut decision" BTS, "only dashes in the second year as well as up to now," the first time through the Japan showcase to Korea comeback ...|date=March 7, 2014|work=KStyle|access-date=July 20, 2017}}</ref> Тэдний Японы анхны студийн цомог болох ''"Wake Up"'' цомог нь 2014 оны 12 сард гарч, долоо хоног бүрийн ''"Oricon Albums Chart"'' жагсаалтын 3-т бичигдэж, 28,000 хувь зарагджээ.<ref name="oricon">*{{cite web|url=http://www.oricon.co.jp/prof/530375/rank/album/|website=[[Oricon|Oricon Style]]|publisher=Oricon|language=ja|script-title=ja:防弾少年団のアルバム売上ランキング|access-date=November 15, 2014}} *{{cite news|title=【オリコン】防弾少年団、アルバム初首位 自己最高売上もマーク|trans-title=【Oricon】 BTS, First in Album Ranking and their Highest Sales Mark|url=https://www.oricon.co.jp/news/2078320/full/|publisher=[[Oricon]]|date=September 13, 2016|access-date=May 13, 2018|language=ja}}</ref> Цомгийнхоо үйл ажиллагаатай холбогдуулан тэд 2015 оны 2 сард анхны Япон аялан тоглолтоо ''"Wake Up: Open Your Eyes"'' гэсэн нэртэйгээр эхлүүлж, 4 хотын 25,000 фэнүүдтэйгээр тоглолтоо хийсэн юм.<ref>{{Cite web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/87818/bts-wraps-up-concert-tour-in-japan-gathering-25000-fans|title=BTS Wraps Up Concert Tour in Japan Gathering 25,000 Fans|website=Mwave|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222111014/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/87818/bts-wraps-up-concert-tour-in-japan-gathering-25000-fans|archive-date=December 22, 2015|url-status=live|access-date=October 25, 2015}}</ref> 2014 оны 12 сард дууссан байсан ''"The Red Bullet"'' аялан тоглолт нь 2015 оны 6 сарын 6нд [[Малайз]] улсад дахин үргэлжилж, [[Австрали]], [[Хойд Америк]], [[Латин Америк]]т хийгдсээр 8 сард [[Хонконг]]т өндөрлөсөн. Тус аялан тоглолтыг нийт 13 орны 18 хотод 80,000 үзэгч үзжээ.<ref name = "TRB II" /><ref>{{cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/87064/video-bts-to-hold-second-exclusive-concert-in-seoul|title=BTS to Hold Second Exclusive Concert in Seoul|last=Hong|first=Grace Danbi|date=February 9, 2015|publisher=[[Mnet (TV channel)|Mwave]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106122508/http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/87064/video-bts-to-hold-second-exclusive-concert-in-seoul|archive-date=January 6, 2017|access-date=May 2, 2017|url-status=dead}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> ====Нээлт болон арилжааны амжилт==== <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> BTS нь "залуу нас"-ны гоо үзэсгэлэн хийгээд сэтгэлийн түгшүүрийг илэрхийлэхийг хүсч, түүнийгээ ''"花樣年華"'' (Солонгосоор: 화양연화 / ХваЯнЁнХва) хэмээн нэрлэн эхлүүлэхээр зорьж эхэлсэн. Энэ нь Англиар ''Hwa Yang Yeon Hwa'' бөгөөд фэнүүд хоорондоо товчлоод '''HYYH''' гэж их хэрэглэдэг. ''花樣年華'' гэдэг ханз нь "Амьдралын хамгийн үзэсгэлэнтэй мөч" гэсэн утгатай. Үүгээрээ тэд залуу нас бол амьдралын хамгийн үзэсгэлэнтэй мөч гэж тодорхойлсон байна.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://tenasia.hankyung.com/archives/510280|title={{!}} 방탄소년단이 말하는 '화양연화' (인터뷰①)텐아시아|last=재배포금지>|first=<ⓒ “텐아시아” 무단전재|date=April 28, 2015|website=텐아시아|language=ko-KR|access-date=September 4, 2019|archive-date=Долдугаар сар 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719081600/http://tenasia.hankyung.com/archives/510280|url-status=dead}}</ref> Тэдний гурав дахь цомог ''The Most Beautiful Moment in Life, Part 1'' нь 2015 оны 3-р сард гарч, Америкийн алдарт суваг ''Fuse''-ээс тус цомгийг ''"2015 оны хамгийн шилдэг 27 цомог"'' жагсаалтад багтааснаар тус жагсаалтанд орсон цорын ганц Солонгос цомог болсон байна.<ref>{{cite web|url=http://www.fuse.tv/2015/06/best-albums-2015-so-far#24|title=27 Best Albums We've Heard in 2015&nbsp;... So Far #24|date=June 2015|website=[[Fuse (TV channel)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625213652/http://www.fuse.tv/2015/06/best-albums-2015-so-far#24|archive-date=June 25, 2015|url-status=live|access-date=June 26, 2015}}</ref> Тус цомог өнөөдрийг хүртэл 415,000 гаруй хувь борлогдоод байна.<!--203,664 (2015) + 99,836 (2016) + 59,768 (2017) + 52,663 (2018)--><ref>Cumulative sales of "The Most Beautiful Moment In Life, Part 1": * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year|title=Gaon 2015년 Album Chart (see #6)|website=Gaon Music Chart|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202644/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year|archive-date=July 7, 2017|url-status=dead|access-date=March 18, 2016}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2016&hitYear=2016&termGbn=year|title=Gaon 2016년 Album Chart (see #22)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=October 17, 2017}} * {{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2017&hitYear=2017&termGbn=year|title=Gaon 2017년 Album Chart (see #60)|publisher=Gaon|language=ko|access-date=January 12, 2018}} * {{cite news|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=09&hitYear=2018&termGbn=month|title=2018년 09월 Album Chart|access-date=October 11, 2018|publisher=Gaon Music Chart|language=ko|trans-title=September 2018 Album Chart}}</ref> Тус цомгийн гол дуу болох ''I Need U'' нь BTS-ын анхны Солонгосын чартын эхний 5-т жагсаж чадсан дуу болсон<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=19&hitYear=2015&termGbn=week|title=I Need U|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=August 31, 2017}}</ref> бөгөөд 2015 оны 5 сарын 5-нд ''SBS MTV''-ын ''The Show'' хөгжмийн шоу нэвтрүүлгээс ''I Need U'' дуугаараа анх удаа ялалт авсан юм.<ref name="INU Wins">{{cite web|url=http://osen.mt.co.kr/article/G1110151107|title=방탄소년단, '쇼챔피언' 1위..벌써 5개 트로피|last=Mark|first=Jae-min|date=May 13, 2015|website=OSEN|language=ko|trans-title=BTS,'Show Champion', Number 1..5 Trophies|access-date=January 7, 2018}}</ref> Тус цомгийн хоёр дахь гол дуу болох ''Dope'' (Солонгосоор: 쩔어) дуу нь зөвхөн Солонгостоо 44-р байранд жагсаж байсан<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=28&hitYear=2015&termGbn=week|title=쩔어 (Dope)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=August 31, 2017}}</ref> бол '''Billboard'''-ийн ''World Digital Songs Chart'' жагсаалтанд 3-р байранд бичигдэж,<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/biz/charts/2015-07-11/world-digital-songs|title=World Digital Song|date=July 11, 2015|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171103235802/http://www.billboard.com/biz/charts/2015-07-11/world-digital-songs|archive-date=November 3, 2017|url-status=live|access-date=April 22, 2017}}</ref> тэр оныхоо 10-р сард Youtube дээр 100 сая гаруй үзэлттэй болсон BTS-ын анхны клип болжээ.<ref name="Dope 100mil">{{cite news|url=http://english.yonhapnews.co.kr/news/2016/10/25/0200000000AEN20161025005300315.html|title=BTS' 'Dope' music video hits over 100 million views|date=October 25, 2015|work=Yonhap News Agency|access-date=May 2, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161030095321/http://english.yonhapnews.co.kr/news/2016/10/25/0200000000AEN20161025005300315.html|archive-date=October 30, 2016|url-status=live}}</ref> 2015 оны 6-р сард ''Live Trilogy Episode II: The Red Bullet'' хэмээх өргөтгөсөн дэлхийн аялан тоглолтоо эхлүүлж, Ази, Далайн орнууд, Хойд Америк, Латин Америкийн хотуудаар тоглолтоо зохион байгуулсан.<ref name="TRB II" /> Тэдний дөрөв дэх Япон дуу нь Японд дэбютээ хийсний нэг жилийн ойг тохиолдуулж гаргасан ''For You'' хэмээх дуу бөгөөд уг дуу нь 6-р сарын 17-нд цацагдаж, Японы ''Oricon'' өдөр тутмын чартыг тэргүүлж, эхний өдөртөө 42,000 гаруй хувь борлогджээ.<ref name="For You Oricon">{{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/js/d/2015-06-18/|title=デイリー CDシングルランキング 2015年06月18日付|publisher=[[Oricon]]|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20150620105214/https://www.oricon.co.jp/rank/js/d/2015-06-18/|archive-date=June 20, 2015|url-status=dead|access-date=June 24, 2018}}</ref> Дараа нь 8-р сарын 15, 16-нд Японы ''Summer Sonic Festival''-д оролцсон байна.<ref>{{cite web|url=http://www.summersonic.com/2015/lineup/|title=SUMMER SONIC TOKYO LINE UP – SUMMER SONIC 2015|website=Summer Sonic|archive-url=https://web.archive.org/web/20150314181031/http://www.summersonic.com/2015/lineup/|archive-date=March 14, 2015|url-status=live|access-date=July 20, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/96992/bts-fan-meeting-in-japan-a-roaring-success|title=BTS Fan Meeting in Japan a Roaring Success|website=Mwave|archive-url=https://web.archive.org/web/20150824211118/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/96992/bts-fan-meeting-in-japan-a-roaring-success|archive-date=August 24, 2015|url-status=live|access-date=October 17, 2015}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> 11-р сард BTS гурав дахь аялан тоглолтын аянаа "The Most Beautiful Moment in Life: On Stage" нэртэйгээр эхлүүлж, Сөүл дахь тоглолтуудынхаа үеэр дөрөв дэх цомог болох ''The Most Beautiful Moment in Life, Part 2''-ынхаа гол дуу ''RUN''-ыг хамгийн анх удаа дуулж, тайзан дээр уг дууныхаа дэбютийг хийж байсан юм.<ref>{{Cite web|url=http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201510280801961138&ext=na|title=방탄소년단, 콘서트서 신곡 첫 공개…11월 30일 본격 컴백|website=www.mydaily.co.kr|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20151031180434/http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201510280801961138&ext=na|archive-date=October 31, 2015|url-status=live|access-date=October 29, 2015}}</ref> Энэхүү цомог нь Солонгосын Gaon чартын долоо хоног тутмын цомгийн жагсаалтыг тэргүүлж, мөн '''Billboard'''-ын ''World Albums'' чартыг тэргүүлснээр олон долоо хоногийн турш ''World Albums'' жагсаалтанд үлдэж чадсан анхны Солонгос уран бүтээлчид болж байжээ.<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=50&hitYear=2015&termGbn=week|title=Gaon Chart; The Most Beautiful Moment in Life, Part 2|date=December 5, 2015|website=Gaon Music Chart|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20151211012235/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=50&hitYear=2015&termGbn=week|archive-date=December 11, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/6835246/bts-most-beautiful-moment-in-life-pt-2-returns-no-1-world-albums|title=BTS' 'Most Beautiful Moment in Life, Pt. 2' Returns to #1 on World Albums|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623000816/http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/6835246/bts-most-beautiful-moment-in-life-pt-2-returns-no-1-world-albums|archive-date=June 23, 2016|url-status=live|access-date=June 19, 2016}}</ref> Түүнчлэн тэдний хувьд анхны '''Billboard 200''' жагсаалтанд орсон мөч нь энэ үед байсан бөгөөд тэд 171-р байранд жагсаж чадсан юм.<ref>{{Cite news|url=https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/6786050/bts-most-beautiful-moment-in-life-pt-2-billboard-200-charts|title=BTS Break Into Billboard 200 With 'The Most Beautiful Moment in Life, Pt. 2'|work=Billboard|access-date=January 23, 2018}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> === 2017 он === 2017 оны 2 сард "You never walk alone" цомгоо гаргасан бөгөөд энэ нь зарим рекордуудыг шинэчилсэн юм. Мөн 5 сард Billboard Music Awards- аас "Top Social Artist" шагналыг хүртсэнээр энэ ёслолоос шагнал авсан анхны Солонгос хамтлаг болжээ. Үүний дараа 9 сард "Love Yourself: Her" цомгоо гаргаснаар маш олон амжилтыг бий болгож, түүгээрээ олон рекордыг эвдсэн. Үүний нэг нь тэдний "Love Yourself: Her" цомгийн "DNA" дуу нь 24 цагийн дотор хамгийн их хандалт авсан дуу болсноос гадна хамгийн хурдан 100 сая хандалт хүрсэн дуу болсон юм. Мөн энэхүү цомгийн "Best of me" дууг "The Chainsmokers"-той хамтран гаргасан. Үүний дараагаар тэд AMA (American music awards)-д уригдаж, үзүүлбэрээ үзүүлсэн анхны К-Поп хамтлаг болсон. Энэ ёслолын үеэр олон алдартай хамтлаг, дуучид, жүжигчид тэдний болон тэдний фэнүүдийн талаар Twitter-т жиргэцгээж байсан юм. Тус оны MAMA (Mnet Asian Music Award)-аас Artist Of The Year (Оны шилдэг уран бүтээлч) шагналыг дахин авснаар тэд энэхүү шагналыг дараалан авсан анхны хамтлаг болж байгаа юм. === 2018 он === 2018 оны 5 сард гарсан "Love Yourself : Tear" цомог нь тэдний өмнөх амжилтуудыг шинэчлэн тогтоосон. Мөн 8 сард гарсан "Love Yourself : Answer" цомгийн гол дуу "IDOL" 24 цагт хамгийн их хандалт авсан дэлхийн рэкордыг шинэчлэн, хамгийн хурдан 100 сая хандалт авсан рэкордыг шинэчилсэн юм. Мөн тэд НҮБ-ын томоохон чуулган дээр үг хэлж илтгэл тавьсан анхны K-POP хамтлаг болсон. 2018 онд "Love Yourself" нэртэй аялан тоглолтоороо дэлхийн том том стадиумуудад тоглолтоо хийсэн, BTS нь Wembley Stadium(London)-д тоглолтоо хийсэн хамгийн анхны К-Поп уран бүтээлч бөгөөд тус аялан тоглолтын орон орны тасалбарууд минут болон секундээр хэмжигдэн зарагдаж дууссан нь ямар том хамтлаг болохыг нь харуулах байх. Дурьдвал: Wembley, Citi Field, Rose Bowl, Soldier Field, Metlife Stadium. Мөн Billboard-д нэр дэвшсэн анхны К-Поп хамтлаг бөгөөд 3 жил дарааллан шагнал хүртсэн билээ. (Тус шагналд нэр дэвшсэн бусад уран бүтээлчид: Justin Bieber, Ariana Grande, Demi Lovato, Shawn Mendes зэрэг) BTS бол уг Awards-д оролцсон Цор Ганц Солонгос Уран Бүтээлчид бөгөөд 2 жил дарааллан оролцож, шагнал гардуулан, Lil Nas X-тэй хамтран "Old Town Road" дуун дээр performance үзүүлсэн. === 2019 он === 2019 оны Grammy шагнал гардуулах ёслолд урилгаар оролцсон бөгөөд олон алдартай уран бүтээлч нарт шагнал гардуулсан. Тэд 4-р сарын 12нд boy with luv гэх дуугаа Halsey тай хамтран эргэн ирэлт хийж, эхний 24 цагийн дотор 78 сая хүн үзэж youtube-д ахин шинэ рекорд тогтоосон юм. 2019 оны "Солонгос улсын хэн авч явдаг вэ?" судалгаанд 1000+ эдийн засаг, санхүү, улс төрийн шинжээчид оролцсон бөгөөд BTS-ийн нэг жилд Солонгос улсад оруулдаг эдийн засгийн нөлөө нь 5.6 триллион вон буюу 13.44 триллион төгрөг гэсэн тооцоо гарснаар уг жагсаалтын 8-рт бичигдсэн. Мөн Солонгосын хамгийн нөлөө бүхий алдартан хэмээх 1000 хүний дунд явуулсан санал асуулгад BTS 29.5%-н саналаар 1-р байранд орсон. Одоогоор BTS хамтлаг нь хамгийн шилдэг хамтлаг юм. Мөн бусад хамтлагууд BTS хамтлагт Америкийн зах зээлд орох үүд хаалгыг нээж өгсөнд мөн замыг нь засаж өгсөнд талархаж буйгаа илэрхиййлсээр байдаг. ==Гаргасан цомог== <!--Studio albums only. Everything else should go on the discography page.--> {{col-begin}} {{col-2}} '''Солонгос студийн цомог''' * ''Dark & Wild'' (2014) * ''Wings'' (2016) * ''Love Yourself: Tear'' (2018) * ''Map of the Soul: 7'' (2020) * ''Be'' (2020) * ''Arirang'' (2026){{col-2}} '''Япон студийн цомог''' * ''Wake Up'' (2014) * ''Youth'' (2016) * ''Face Yourself'' (2018) * ''Map of the Soul: 7 – The Journey'' (2020) {{col-end}} ==Кино== '''Баримтат кинонууд''' * ''Burn the Stage: The Movie'' (2018) * ''Love Yourself in Seoul'' (2019) * ''Bring the Soul: The Movie'' (2019) * ''Break the Silence: The Movie'' (2020) * ''BTS: Permission to Dance on Stage – LA'' (2022) * ''BTS: Yet to Come in Cinemas'' (2023) '''Онлайн нэвтрүүлэг''' * ''Run BTS'' (2015–одоо) * ''BTS In the Soop'' (2020–2021) == Ном == * ''Beyond the Story'' (2023) ==Аялан тоглолтууд== * The Red Bullet Tour (2014–2015)<ref>{{cite news|url=https://www.tvreport.co.kr/?c=news&m=newsview&idx=565549|script-title=ko:방탄소년단 첫 단독콘서트, 2분 만에 전석 매진...1회 추가 공연|date=September 11, 2014|work=TV Report|access-date=May 27, 2019|language=ko}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.mk.co.kr/star/musics/view/2014/10/1331260/|script-title=ko:=방탄소년단, 첫 콘서트 성황리 마쳐...후속 활동 돌입|date=October 20, 2014|work=Maeil Business|access-date=May 27, 2019|archive-url=https://archive.today/20240228193033/https://www.mk.co.kr/news/musics/6359539|archive-date=February 28, 2024|url-status=live|language=ko}}</ref> * Wake Up: Open Your Eyes Japan Tour (2015)<ref>{{Cite web|script-title=ko:방탄소년단, 일본 투어 콘서트 성황리에 종료.. '한국 콘서트도 곧'|url=http://tenasia.hankyung.com/archives/449475|access-date=August 3, 2015|archive-date=June 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630183844/http://tenasia.hankyung.com/archives/449475|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|script-title=ko:방탄소년단, 日 4개 도시 투어 성황리 마쳐|url=http://star.mk.co.kr/new/view.php?mc=ST&no=171313&year=2015|access-date=August 3, 2015|archive-date=June 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630235333/http://star.mk.co.kr/new/view.php?mc=ST&no=171313&year=2015|url-status=live|date=February 23, 2015 }}</ref><ref>{{Cite web|script-title=ja:防弾少年団1st Japan Tour 2015「Wake Up: Open Your Eyes」ライブ・ビューイング実施決定!! {{!}} プレスリリース {{!}} BARKS|url=http://www.barks.jp/pr/?id=6023|website=www.barks.jp| date=January 19, 2015 |access-date=August 3, 2015|archive-date=June 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630223300/http://www.barks.jp/pr/?id=6023|url-status=live}}</ref> * The Most Beautiful Moment in Life On Stage Tour (2015–2016)<ref>{{Cite news|url=https://entertain.naver.com/read?oid=312&aid=0000128323|script-title=ko:방탄소년단, 11월 콘서트 포스터 공개..가을 분위기 물씬|date=September 14, 2019|work=Ten Asia|access-date=May 27, 2019|language=ko|archive-url=https://archive.today/20240228190117/https://entertain.naver.com/read?oid=312&aid=0000128323|archive-date=February 28, 2024|url-status=live}}</ref> * The Wings Tour (2017)<ref>{{Cite web|title=BTS presents tearful, beautiful finale of 'Wings' tour in Seoul|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20171211000750|newspaper=[[The Korea Herald]]|last=Hong|first=Dam-young|date=December 11, 2017|access-date=June 30, 2022|archive-date=June 30, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630033048/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20171211000750|url-status=live}}</ref> * Love Yourself World Tour (2018–2019)<ref>{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8390251/bts-announce-new-tour-dates-full-list|title=BTS Announces World Tour With Stops In Six North American Cities|magazine=Billboard|last=Herman|first=Tamar|date=April 26, 2018|access-date=April 26, 2018|archive-date=June 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626022417/https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8390251/bts-announce-new-tour-dates-full-list|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8543647/bts-love-yourself-speak-tour-earnings|title=BTS Finish Love Yourself: Speak Yourself Tour With $116 Million|date=November 14, 2019|magazine=Billboard|access-date=November 16, 2019|archive-date=November 15, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115014310/https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8543647/bts-love-yourself-speak-tour-earnings|url-status=live}}</ref> * Map of the Soul Tour (2020; цуцлагдсан) * Permission to Dance on Stage (2021–2022) == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг]] [[Ангилал:Хөвгүүдийн хамтлаг]] dt9hb93j6tqava0huwta54hfeg1i15s 863540 863534 2026-07-26T16:19:07Z ~2026-41692-25 106297 /* Гишүүн: 7 */ Added content 863540 wikitext text/x-wiki {{Хамтлаг25 |name = BTS |background = group_or_band |зураг = BTS during a White House press conference May 31, 2022 (cropped).jpg |хэмжээ = 350 |landscape = yes |caption = 2022 оны 5 сарын 31нд Цагаан ордны хэвлэлийн бага хурлын үеэр |үндсэн_нэр = [[Солонгосоор|Сол:]] 방탄소년단 |бусад_нэр = {{plainlist| * Bangtan Boys * Bangtan Sonyeondan * Beyond the Scene }} |маягтай_бичих = BTS |бүрдсэн_газар = {{KOR2}} |дуулдаг_хэл = [[солонгос хэл|Солонгос]] , [[япон хэл|Япон]], [[англи хэл|Англи]] |зах_зээл = [[Өмнөд Солонгос]], [[Япон]], [[Америк]] болон дэлхийн олон оронд |урсгал = K-pop , Hip Hop, R&B , Dance |танил_үе = 2013 он - одоо |хот = [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]] |хөтөч = [[Big Hit Entertainment]]<br />Universal Music (Japan)<ref>{{cite web|url=https://www.universal-music.co.jp/bts/news/2017/03/23/|script-title=ja:シングル「血、汗、涙」を5月10日にリリース!|trans-title=The single "Blood, Sweat, Tears" will be released on May 10th!|date=March 23, 2017|publisher=[[Universal Music Japan]]|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324175800/http://www.universal-music.co.jp/bts/news/2017/03/23/|archive-date=March 24, 2017|url-status=live|access-date=March 24, 2017}}</ref><br />Columbia Records (US) |цахим_хаяг = {{url|bts.ibighit.com}} |гишүүн_тоо = (7) |гишүүн = [[Jin]] <br /> [[Suga]] <br /> [[J-Hope]] <br /> [[RM]] <br /> [[Jimin]] <br /> [[V]] <br /> [[Jungkook]] }} <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> '''Bangtan Boys''' ([[Солонгосоор|Сол:]] 방탄소년단 -> Бангтан-Сунёндан) буюу '''BTS''' нь долоон гишүүний бүрэлдэхүүнтэй [[Өмнөд Солонгос]]ын хөвгүүдийн хамтлаг юм. Тэд 2010 онд байгуулагдаж, 2013 онд [[Big Hit Entertainment]]-ийн удирдлаган дор дэбютээ хийсэн. Тус хамтлаг нь [[RM]], [[Jin]], [[Suga]], [[J-Hope]], [[Jimin]], [[V]], [[Jungkook]] гэсэн гишүүдээс бүрдэх ба бүх гишүүд хамтлагийнхаа дууны ая, үг, продюсерийн ажилд хамтарч ажилладаг. Анхандаа хип хоп хамтлаг байсан хэдий ч, жил ирэх тусам хөгжмийн хэв маяг нь хөгжсөөр, олон янзын төрлүүдээр уран бүтээлээ туурвидаг болсон. Ихэнхдээ хувийн болон нийгмийн сэдэв дээр төвлөрсөн тэдний дууны үг нь сэтгэцийн эрүүл мэнд, сургуулийн насны залуучуудын бэрхшээл, алдаа дутагдал, өөрийгөө хайрлах үзэл, хувь хүний үзэл санааны сэдвүүдийг хөндсөн байдаг. 2013 онд ''"2 Cool 4 Skool"'' хэмээх сингль цомгоороо дэбютээ хийж, 2014 онд ''"Dark & Wild"'' нэртэй анхны студийн цомог болон Япон хэл дээрх ''"Wake Up"'' цомгоо тус тус гаргасан. 2016 онд гаргасан хоёр дахь студийн цомог болох ''"Wings"'' нь Өмнөд Солонгостоо нэг сая хувь борлогдсон тэдний анхны цомог болжээ. 2017 онд тэд дэлхийн хөгжмийн зах зээлд гарснаар Солонгосын давалгааг АНУ-руу хөтөлж, олон тооны цомог борлуулалтын рекордыг эвдсэн байна. Тэд АНУ-ын '''Recording Industry Association''' (RIAA) холбооноос ''"Mic Drop"'' дуугаараа ''"Gold"'' гэрчилгээ авсан анхны Солонгос хамтлаг болсны зэрэгцээ 2018 онд ''"Love Yourself: Tear"'' студийн цомгоороо АНУ-ын [[Billboard 200]] чартыг тэргүүлсэн анхны Солонгос уран бүтээлчид болжээ. Тэд мөн 2 жилээс багагүй хугацаанд АНУ-д 4 цомгоороо 1-т жагсаж, [[The Beatles]] хамтлагаас хойш анх удаа уг амжилтанд хамгийн хурдан хугацаанд хүрсэн хамтлаг болсон юм. 2018 онд гаргасан ''"Love Yourself: Answer"'' цомог нь ''RIAA'' холбооноос ''"Platinum"'' гэрчилгээ хүртсэн анхны Солонгос цомог юм. 2020 онд ''"Dynamite"'', ''"Life Goes On"'', ''"Savage Love"'' дуунуудаараа ''"Billboard Global 200"'' болон [[Billboard Hot 100]] чартуудыг 3 удаа тэргүүлсэн анхны Солонгос уран бүтээлчид болсон. 2021 онд "Dynamite" дуугаараа [[Грэммийн шагнал|Грэмми]]-д нэр дэвшсэн анхны Солонгос уран бүтээлчид болж, дараах жилийн [[Грэммийн шагнал|Грэмми]]-д ''"Butter"'' дуугаараа дахин нэр дэвшиж, 2023 оны [[Грэммийн шагнал|Грэмми]]-д анх удаа 3 төрөлд нэр дэвшжээ. BTS нь 2023 оны байдлаар 40 сая гаруй цомог борлуулсан бөгөөд Өмнөд Солонгосын түүхэн дэх хамгийн их борлуулалттай уран бүтээлчид юм.<ref>{{cite news|url=https://www.edaily.co.kr/news/read?newsId=01092246635640080&mediaCodeNo=258|script-title=ko:빌보드 석권·매출 1조...'K팝 선봉장' BTS가 일군 기적들[BTS 10주년]①|last=Kim|first=Hyun-shik|date=June 9, 2023|publisher=EDaily|language=ko|trans-title=Sweeping Billboard, 1 trillion won in sales... The miracles accomplished by BTS, the leader of K-pop [BTS 10th anniversary]①|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608212206/https://www.edaily.co.kr/news/read?newsId=01092246635640080&mediaCodeNo=258|archive-date=June 8, 2023|url-status=live|access-date=June 10, 2022}}</ref> Тэдний '''Map of the Soul: 7''' цомог нь 4 сая хувь болон 5 сая хувь борлогдсон Өмнөд Солонгосын анхны цомог болж байжээ. 2019 оны ''"Love Yourself World Tour"''-ынхаа үеэр тэд ''Rose Bowl'', [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Wembley]] зэрэг дэлхийд томоороо алдартай цэнгэлдэх хүрээлэнд тоглолтынхоо тасалбарыг бүгдийг нь зарж чадсан анхны Ази уран бүтээлчид болж байсан юм. Олон улсын ''"Federation of the Phonographic"'' (IFPI) холбооноос 2020 болон 2021 онуудад тэднийг дэлхийн шилдэг уран бүтээлчид гэж нэрлэж байжээ. Хөгжмөөс гадна тэд 2017 онд [[UNICEF]] (НҮБ-н хүүхдийн сан)-тай хамтран '''"LOVE MYSELF"''' (Өөрийгөө хайрла) компанит ажлыг хэрэгжүүлж, [[UNICEF]]-ын Ерөнхий ассемблейн чуулганд 3 жил дарааллан илтгэл тавьж, Өмнөд Солонгос Улсын Ерөнхийлөгчөөс Соёлын гавьяаны одон хүртэн, гавьяаны одон хүртсэн хамгийн залуу уран бүтээлчид болсон байна. 2022 оны 6 сарын 14ны өдөр гишүүд цэргийн алба хаахын тулд хамтлагийн үйл ажиллагааг түр завсарлан гишүүн тус бүрийн соло үйл ажиллагааг эхлүүлэхээ зарлаж, 2025 оны 6 сараас хамтлагийн үйл ажиллагааг үргэлжлүүлж эхлэх төлөвлөгөөтэй байгаагаа зарласан юм.<ref>{{cite web |last1=Jin |first1=Yu Young |title=K-Pop in Uniform: All 7 BTS Members Are Doing Military Service |url=https://www.nytimes.com/2023/12/12/world/asia/bts-military-service-south-korea.html |website=[[The New York Times]] |access-date=December 13, 2023 |date=December 12, 2023 |archive-date=December 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213230600/https://www.nytimes.com/2023/12/12/world/asia/bts-military-service-south-korea.html |url-status=live }}</ref> 2022 оны 12 сараас эхлэн 2023 оны 12 сар гэхэд бүх гишүүд ээлж дараалан цэргийн албанд татагдаж, 2024 оны 11 сарын байдлаар хоёр гишүүн ([[Jin]], [[J-Hope]]) цэргийн албаа хааж дуусгаад байна. ==Нэр== BTS гэдэг нь '''B'''ang'''t'''an '''S'''onyeondan ([[Солонгосоор|Сол:]]방탄소년단) гэдэг үгний товчлол бөгөөд орчуулбал 'Сум нэвтэрдэггүй хөвгүүд' гэсэн утгатай. Энэ нь "Өсвөр насныхан руу бууны сум мэт чиглэсэн олон янзын хэвшмэл ойлголт, шүүмжлэл, хүлээлтийг хаах, тэдэнд бамбай болох" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{cite web|url=http://affinitymagazine.us/2016/05/29/its-about-time-you-know-why-bts-is-trending/|title=BTS Is Tackling Problems That Are Taboo|last=Trabasso|first=Giovanna|date=May 29, 2016|magazine=Affinity Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329161534/http://affinitymagazine.us/2016/05/29/its-about-time-you-know-why-bts-is-trending/|archive-date=March 29, 2019|url-status=live|access-date=September 4, 2019}}</ref> 2017 оны 7 сард тэд өөрсдийн шинэ брэнд нэрээ "'''B'''eyond '''T'''he '''S'''cene" гэж зарласан.<ref name="newname">{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=009&aid=0003973387|script-title=ko:방탄소년단, 팬클럽 아미와 연결된 새 BI 공개 "문을 열고 나아가는 청춘"|trans-title=BTS unveils new BI linked to fan club ARMY, "Youth who opens the door and moves forward"|last=Seong|first=Jeong-eun|date=July 5, 2017|publisher=Star Today|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812172014/http://entertain.naver.com/read?oid=009&aid=0003973387|archive-date=August 12, 2017|url-status=live|access-date=July 5, 2017|via=[[Naver]]}}</ref> Энэ нь тэдний нэрний утгыг өргөжүүлж, илүү өсөн дэвшсэн гэх санааг илэрхийлсэн байна.<ref name=":9">{{cite web|date=September 26, 2017|title=BTS Brand eXperience Design Renewal|url=https://www.behance.net/gallery/55324473/BTS-Brand-eXperience-Design-Renewal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011234847/https://www.behance.net/gallery/55324473/BTS-Brand-eXperience-Design-Renewal|archive-date=October 11, 2017|access-date=March 9, 2018|publisher=[[Behance]]}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> == Бүрэлдэхүүн == === Гишүүн: 7 === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="color:#fcf;"| ! colspan="2" style="text-align:center;"| Тайзны нэр ! colspan="2" style="text-align:center;"| Төрсөн нэр ! rowspan="2" style="text-align:center;"| Хамтлагт гүйцэтгэх үүрэг ! rowspan="2" style="text-align:center;"| Төрсөн өдөр, газар |- ! монгол ! анхдагч ! англи ! анхдагч |- | '''Жин ''' <!-- Нэрийг битгий өөрчлөөрэй --> || Jin / 진 || Kim Seokjin || 김석진 || Sub vocal/ туслах вокал, нүүр царай || {{birth date|1992|12|04}}<br />(31 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Куачонь]] |- | '''Шюга''' || SUGA / 슈가 || Min Yoongi || 민윤기 || гол реппер || {{birth date|1993|03|09}}<br />(31 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Дэгү]] |- | '''Жэй-хөүп''' || J-Hope / 제이홉 || Jung Hoseok || 정호석 || гол бүжигчин, туслах вокал, туслах реппер || {{birth date|1994|02|18}}<br />(30 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Куанжү]] |- | '''Ар Эм''' || RM / 알엠 || Kim Namjoon || 김남준 || '''ахлагч''', гол реппер || {{birth date|1994|09|12}}<br />(30 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} Илсань |- | '''Жимин''' || Jimin / 지민 || Park Jimin || 박지민 || гол бүжигчин, Lead vocal/ тэргүүлэх вокал || {{birth date|1995|10|13}}<br />(29 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Пүсань]] |- | '''Ви''' || V / 뷔 || Kim Taehyung || 김태형 || Sub vocal/ туслах вокал, нүүр царай || {{birth date|1995|12|30}}<br />(28 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Дэгү]] |- | '''Жонгүг''' || Jungkook / 정국 || Jeon Jungkook || 전정국 || '''center''', гол вокал, туслах бүжигчин, туслах реппер || {{birth date|1997|09|01}}<br />(27 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Пүсань]] |} ==Карьер== === 2010–2014 он: Бэлтгэл болон эхний жилүүд === <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> [[File:Bangtan Boys at the Incheon Music Center in September 2013 02.jpg|BTS 2013 онд [[Инчон]] Music Center-д үзүүлбэрээ үзүүлж байгаа нь.|thumb|alt=|left]] 2010 онд Big Hit Entertainment-ын гүйцэтгэх захирал [[Bang Si-hyuk]] тухайн үедээ олонд танигдаагүй ч сайн реп хийдэг байсан (underground rapper) [[RM]]-тай уулзаж, түүний реп хийж байгааг хараад анх BTS-ыг байгуулах талаар төлөвлөж эхэлсэн. BTS нь анхандаа [[YG Entertainment]]-ын ''"1TYM"'' хэмээх хамтлаг шиг хип хоп хамтлаг байхаар төлөвлөгдөж байсан ч,<ref name=":0">{{cite book |last=Song |first=Myeong-seon |date=2016 |title=힙합하다 1: 한국, 힙합 그리고 삶|trans-title=Let's Do Hiphop: Korea, Hiphop, and Life |language=ko |publisher=Annapurna |isbn=9791186559116}}</ref> оронд нь "Орчин үеийн залууст түшиг тулгуур хэрэгтэй үед нь мөрөө өгч чадар баатар хэрэгтэй" гэж [[Bang Si-hyuk]] шийдсэн байна.<ref>{{cite web |last1=Romano |first1=Aja |title=BTS, the band that changed K-pop, explained |url=https://www.vox.com/culture/2018/6/13/17426350/bts-history-members-explained |website=[[Vox (website)|Vox]] |access-date=January 17, 2019 |date=September 26, 2018}}</ref> Тус хамтлаг 2011 онд дэбютээ хийх ёстой байсан ч хойшлогдож, гишүүд ''2AM'' болон ''Lee Seung-gi'' зэрэг уран бүтээлчдийн хэд хэдэн дуунууд дээр хамтран ажиллаж, олон уран бүтээлчдийн арын бүжигчнээр ажиллан туршлага хуримтлуулсан.<ref>{{Cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=001&aid=0004699382|title=임정희 "美서 '아메리칸 아이돌' 나가래요|trans-title=Lim Jeong-hee Goes to US "American Idol"|first=Eun-jeong|last=Lee|work=Yonhap News|language=ko|access-date=December 21, 2018}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> Гишүүд [[Jin]], [[Suga]], [[J-Hope]], [[Jimin]], [[V]] нар [[Big Hit Entertainment]]-ээс зохион байгуулсан орон нутгийг хамарсан, улсын хэмжээний '''Hit it''' сонгон шалгаруулалтаар дамжуулан 2010 болон 2011 онуудад элссэн.<ref>{{Cite web|url=http://bangtan.tumblr.com/about|title=Click to view their profiles!|website=bangtan.tumblr.com|access-date=2016-07-01}}</ref> Хамтлагийн гишүүн [[Jungkook]] 7-р ангидаа '''Superstar K2''' сонгон шалгаруулалтад орсныхоо дараа хэд хэдэн компаниас урилга авсан, үүний дунд Big Hit байсан. Big Hit-ын урилгын хариуд татгалзсанаа хэлэх гэж Big Hit-ын төв байранд очоод [[RM]]-ыг хараад бодлоо өөрчилж, Big Hit-д орохоор шийдсэн гэсэн цуу яриа байдаг. [[RM]] нь ''Big Hit''-д орохоосоо өмнө аль хэдийн '''Runch Randa''' хэмээх тайзны нэрээр реппэрийн гараагаа эхэлсэн байсан ба реппэр ''Zico''-той хамтран хэд хэдэн дуун дээр ажиллаж байсан.<ref name="INTERVIEW Bangtan Boys">{{cite journal|title = [INTERVIEW] Bangtan Boys|journal = Cuvism Magazine|date = July 22, 2013|url = http://www.cuvismmag.com/b/interview/2922|accessdate = 20 March 2015|language = ko|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150627124641/http://cuvismmag.com/b/interview/2922|archivedate = 27 Зургадугаар сар 2015|url-status = bot: unknown}}</ref><ref>{{cite web|title=Jimin, Jungkook's Story|url=http://ize.co.kr/articleView.html?no=2013071113597216792&type=&|website=Ize Magazine|accessdate=6 June 2015|language=ko}}</ref> [[J-Hope]] '''Neuron''' хэмээх гудамжны бүжгийн хамтлагт байсан ба [[Куанжү]]-гийн бүжгийн наадмаас шагнал хүртсэнийхээ дараахан <ref>{{Cite web|url=https://btsdiary.com/facts/j-hope/|title=J-Hope|date=2014-01-18|website=btsdiary.com|language=en-US|access-date=2016-06-19}}</ref> [[Big Hit Entertainment]]-ээс зохион байгуулсан орон нутгийн ''"Hit it"'' сонгон шалгаруулалтанд орж тэнцсэн байна. <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> 2012 он гэхэд [[Jin]], [[Suga]], [[J-Hope]], [[RM]], [[Jimin]], [[V]], [[Jungkook]] гэсэн 7 гишүүн албан ёсоор бүрэлдэж, түүнээс өмнө фэнүүдтэйгээ холбоо барихын тулд ашиглах гэж 2011 оны 7 сард хувийн twitter хаягаа нээсэн байна. Дэбют хийхээс нь өмнө Big Hit-ээс гишүүн V-гын царайг олонд харуулахгүйн тулд нууцалдаг байсан нь хэтэрхий царайлаг болохоор өөр компанид алдчихаж магадгүй гэж айдаг байсан учраас гэж ч үздэг, зарим нь V хэтэрхий ичимхий байснаас болсон ч гэгддэг. <ref>{{Cite web|url=http://bangtan.tumblr.com/about|title=Click to view their profiles!|website=bangtan.tumblr.com|access-date=2016-07-01}}</ref> Дэбютээ хийхээс 6 сарын өмнө олон нийтийн вэбсайтууд болон ''Youtube'', ''SoundCloud'' дээрх ковер дуунуудаараа олны анхаарлыг татаж эхэлсэн юм.<ref>{{cite news|last1=박|first1=영웅|title=방시혁, 오디션 통해 힙합그룹 '방탄소년단' 제작|url=http://star.mt.co.kr/stview.php?no=2010090211500915414|access-date=April 22, 2017|work=Star News|language=ko|date=September 2, 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422124040/http://star.mt.co.kr/stview.php?no=2010090211500915414|archive-date=April 22, 2017}}</ref><ref>{{cite news|last1=백|first1=솔미|title='나는 래퍼다' 방시혁, 13년만에 랩 도전|url=http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201107130906421116|access-date=April 22, 2017|work=My Daily|language=ko|date=July 13, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422141636/http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201107130906421116|archive-date=April 22, 2017}}</ref> 2013 оны 6 сарын 12нд BTS анхны цомгоо 1980-90-ээд оны хуучны хип хоп төрхтэйгээр,<ref name="BTSReview">{{Cite book|title=BTS - The Review: A Comprehensive Look at the Music of BTS|last=Kim|first=Youngdae|publisher=RH Korea|year=2019|isbn=9788925565828|chapter=Review 01}}</ref> ''"2 Cool 4 Skool"'' нэртэйгээр гаргасан бөгөөд цомгийн гол дуу болох ''"No More Dream"'' нь Солонгосын чартад 124-р байранд ороод төд удалгүй жагсаалтаас хасагдсан юм. Тэд 6 сарын 13нд ''"No More Dream"'' дуугаараа ''"M Countdown"'' хөгжмийн нэвтрүүлгийн тайзан дээр анх удаа үзүүлбэрээ үзүүлсэн. Тэдний анхны цомгийн дууны үгэнд залуучуудыг гэх үл ойлголцол, өрөөсгөл хандлага, залуучуудын мөрөөдлийг нурааж буй нийгмийг шүүмжилж, залуучуудын ирээдүйн талаарх сэтгэлийн түгшүүр, сэтгэл гутрал зэргийг тусгасан байна.<ref name="BTSReview" /> Цомгийн үйлдвэрлэлийн явцад Suga, RM хоёр ''"No More Dream"'' дууныхаа үгийг 20 гаруй удаа дахин бичиж байсан. Тэдний анхны клип болох ''"No More Dream"'' MV нь [[YouTube]] дээр эхний 24 цагт 25,500 үзэлт авсан ба анхны цомог нь тухайн үедээ ердөө 24,000 хувь зарагдаж байжээ.<ref>Debut references: *{{cite news|url=http://bntnews.co.uk/app/news.php?nid=3882|title=New boy group Bulletproof Boy Scouts to hold a debut showcase on June 12|last1=Yun|first1=Chloe|date=June 13, 2013|work=BNT News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518090435/http://bntnews.co.uk/app/news.php?nid=3882|archive-date=May 18, 2015|url-status=live|access-date=September 28, 2019}} *{{cite news|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/38336/bts-releases-debut-video|title=[Video] BTS Asks about Your Dreams in 'No More Dream' MV|last1=Hong|first1=Grace Danbi|date=June 12, 2013|work=Mwave|access-date=May 9, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205172617/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/38336/bts-releases-debut-video|archive-date=February 5, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?PageNo=2&nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=25&hitYear=2013&termGbn=week|title=2013년 25주차 Digital Chart|website=Gaon Music Chart|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828194450/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?PageNo=2&nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=25&hitYear=2013&termGbn=week|archive-date=August 28, 2016|url-status=dead|access-date=October 27, 2018}}</ref> <!--24,441 (2013) + 13,040 (2014) + 14,633 (2015) + 25,212 (2016) + 33,008 (2017) + 35,557 (2018)--><ref>Cumulative sales for "2 Cool 4 Skool": *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2013&hitYear=2013&termGbn=year |title=Gaon Yearly Chart: 2013 (see #65) |website=Gaon Music Chart |language=ko |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202306/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2013&hitYear=2013&termGbn=year |archive-date=July 7, 2017}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=K&serviceGbn=&targetTime=2014&hitYear=2014&termGbn=year |title=Gaon Yearly Chart: 2014 (Domestic) (see #97) |website=Gaon Music Chart |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year |title=Gaon Yearly Chart: 2015 (see #96) |website=Gaon Music Chart |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2016&hitYear=2016&termGbn=year |title=Gaon 2016년 Album Chart (see #87) |website=Gaon Music Chart |access-date=October 17, 2017 |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2017&hitYear=2017&termGbn=year |title=Gaon 2017년 Album Chart (see #98) |website=Gaon Music Chart |access-date=January 12, 2018 |language=ko}} *{{cite news|language=ko|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=09&hitYear=2018&termGbn=month|title=2018년 09월 Album Chart|trans-title=September 2018 Album Chart|publisher=Gaon Music Chart|access-date=October 11, 2018}} </ref> <ref>*{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?PageNo=2&nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=25&hitYear=2013&termGbn=week|title=No More Dream|website=Gaon Music Chart|access-date=August 31, 2017}} *{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=25&hitYear=2013&termGbn=week|title=Gaon Download Chart June 9-June 15, 2013 (see #84)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=January 12, 2016}}</ref> Тэдний дараагийн дуу болох ''"We Are Bulletproof Pt. 2"'' дуу нь чартуудад жагсаж чадаагүй юм. 2013 оны 9 сард ''"O!RUL8,2?"'' хэмээх өргөтгөсөн цомгоо гол дуу болох ''"N.O"''-ын хамт гаргаж, тэр нь Солонгосын чартанд 92-р байранд бичигджээ.<ref>{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=38&hitYear=2013&termGbn=week|title=2013년 38주차 Digital Chart|website=Gaon Music Chart|archive-url=https://web.archive.org/web/20190116184957/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=38&hitYear=2013&termGbn=week|archive-date=January 16, 2019|url-status=live|access-date=October 27, 2018}}</ref> ''"O!RUL8,2?"'' цомог нь гарсан жилдээ анхны цомгоосоо 10,000-аар их буюу 34,000 хувь борлогдсон байна.<!--34,030 (2013) + 16,412 (2014) + 16,621 (2015) + 26,778 (2016) + 32,516 (2017) + 35,557 (2018)--><ref>Cumulative sales of "O!RUL8,2?": *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2013&hitYear=2013&termGbn=year |title=Gaon 2013년 Album Chart (see #55) |website=Gaon Music Chart |access-date=March 18, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202306/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2013&hitYear=2013&termGbn=year |archive-date=July 7, 2017 |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2014&hitYear=2014&termGbn=year |title=Gaon 2014년 Album Chart (see #92) |website=Gaon Music Chart |access-date=March 18, 2016 |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year |title=Gaon 2015년 Album Chart (see #87) |website=Gaon Music Chart |access-date=March 18, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202644/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year |archive-date=July 7, 2017 |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?termGbn=year&hitYear=2016&targetTime=2016&nationGbn=K |title=Gaon 2016년 Album Chart (see #83) |website=Gaon Music Chart |access-date=October 17, 2017 |language=ko}} *{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?termGbn=year&hitYear=2017&targetTime=2017&nationGbn=K|title=Gaon 2017년 Album Chart – 국내(Domestic) (see #99) |publisher=Gaon|language=ko|access-date=January 12, 2018}} *{{cite news|language=ko|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=09&hitYear=2018&termGbn=month|title=2018년 09월 Album Chart|trans-title=September 2018 Album Chart|publisher=Gaon Music Chart|access-date=October 11, 2018}} </ref> Хөгжмийн хувьд өмнөх ''"2 Cool 4 Skool"'' цомгийн нэгэн адил хүсэл тэмүүлэл гэсэн сэдвийг агуулж, дууны үгний хувьд мөрөөдөл болон аз жаргалыг түлхүү тусгаж өгч, мөн түүнийхээ хажуугаар боловсролын хатуу тогтолцоог хөндсөн байна.<ref>{{Cite book|title=BTS - The Review: A Comprehensive Look at the Music of BTS|last=Kim|first=Youngdae|publisher=RH Korea|year=2019|isbn=9788925565828|chapter=Review 02}}</ref> Тэр сардаа "'''Rookie King'''" хэмээх өөрсдийн телевизийн нэвтрүүлгээ ''"SBS M"'' сувгаар гаргасан.<ref>{{cite news|url=http://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=201308290100252680019119&servicedate=20130828|title=방탄소년단, '신인왕 채널방탄'으로 리얼 버라이어티 도전 |trans-title=Real Variety Challenge with 'Rookie King Channel Bangtan'|publisher=Sports Chosun|last=Lee|first=Jung-hyuk|date=August 28, 2013|access-date=July 20, 2018|language=ko}}</ref> 2013 оны төгсгөлд ''Melon Music Awards'', ''Golden Disc Awards'' болон ''Seoul Music Awards''-аас тус тус ''New Artist of the Year'' шагналыг авчээ.<ref>{{cite web|url=http://www.melon.com/melonaward/yearlyaward.htm|title=2013 Melon Music Awards|date=November 14, 2013|publisher=[[Melon (online music service)|Melon]]|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20191126124337/https://www.melon.com/melonaward/yearlyaward.htm|archive-date=November 26, 2019|url-status=live|access-date=February 22, 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://isplus.live.joins.com/award/29goldendisc/en/last_winner.aspx?#main_menu|title=The 28th Golden Disc Awards Winners|publisher=[[Ilgan Sports]]|website=isplus.live.joins.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224011714/http://isplus.live.joins.com/award/29goldendisc/en/last_winner.aspx?%23main_menu#main_menu|archive-date=February 24, 2018|url-status=dead|access-date=June 12, 2018}}</ref><ref>{{cite web|date=January 23, 2014|title=23rd Seoul Music Awards Winners|url=http://seoulmusicawards.com/history/winner|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180223195443/http://seoulmusicawards.com/history/winner|archive-date=February 23, 2018|access-date=|publisher=[[Seoul Music Awards]]}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> ===2014–2017=== ====''Skool Luv Affair'' болон анхны тоглолт==== <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> [[File:Troubadour 02.jpg|thumb|BTS анхны АНУ дахь тоглолтоо үнэ төлбөргүй хийсэн газар болох ''Troubadour'' шөнийн клубын гаднах байдал (2006 онд авсан зураг)]] Тэдний дараагийн цомог болох ''"Skool Luv Affair"'' нь 2014 оны 2 сард гарсан<ref name=sla>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8455612/bts-takeover-timeline-bbmas|title=How BTS Took Over the World: A Timeline of The Group's Biggest Career Moments|last=Herman|first=Tamar|date=May 14, 2018|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122080229/https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8455612/bts-takeover-timeline-bbmas|archive-date=January 22, 2021|url-status=live|access-date=July 20, 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ibighit.com/bts/eng/discography/detail/skool_luv_affair.html|title=Skool Luv Affair|work=BTS|publisher=[[Big Hit Music]]|access-date=July 20, 2022|archive-date=January 13, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113111417/https://ibighit.com/bts/eng/discography/detail/skool_luv_affair.html|url-status=live}}</ref> бөгөөд Солонгосын ''Gaon'' цомгийн жагсаалтыг тэргүүлж,<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=18&hitYear=2014&termGbn=week|script-title=ko:2014년 18주차 Album Chart|website=[[Gaon Music Chart]]|language=ko|trans-title=Album Chart – Week 18 of 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928055408/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=18&hitYear=2014&termGbn=week|archive-date=September 28, 2015|url-status=live|access-date=September 19, 2015|title=Circle Chart}}</ref> тэр ондоо 100,000 хувь борлуулагджээ. <!--100,906 (2014) + 26,147 (2015) + 38,781 (2016) + 42,953 (2017) + 42,884 (2018)--><ref>Cumulative sales of "Dark & Wild": *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2014&hitYear=2014&termGbn=year |title=Gaon Album Chart – 2014 (see #14)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=March 18, 2016 }} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year |title=Gaon Album Chart – 2015 (see #68)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=March 18, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202644/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year|archive-date=July 7, 2017 }} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2016&hitYear=2016&termGbn=year |title=Gaon Album Chart – 2016 (see #71)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=June 9, 2017 }} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2017&hitYear=2017&termGbn=year |title=Gaon Album Chart – 2017 (see #82)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=January 12, 2018 }} *{{cite news|language=ko|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=09&hitYear=2018&termGbn=month|title=2018년 09월 Album Chart|trans-title=September 2018 Album Chart|publisher=Gaon Music Chart|access-date=October 11, 2018}} </ref> Энэ үед мөн ''Billboard''-ын ''"World Albums Chart"''-д 3-т жагссан нь <ref name="sla" /><ref name="World chart">{{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=BTS|chart=World Albums}}|title=BTS Album & Song Chart History: World Albums|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=September 24, 2017}}</ref> BTS-ын хувьд хамгийн анхны удаа ''Billboard''-д жагссан явдал байлаа.<ref name="sla" /><ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/pro/sistars-soyu-junggigo-send-some-to-no-1-on-k-pop-hot-100/|url-access=subscription|title=SISTAR's Soyu & Junggigo Send 'Some' to No. 1 on K-Pop Hot 100|last=Benjamin|first=Jeff|date=February 21, 2014|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221054211/https://www.billboard.com/pro/sistars-soyu-junggigo-send-some-to-no-1-on-k-pop-hot-100/|archive-date=December 21, 2021|url-status=dead<!--to bypass subscrip-lock-->|access-date=June 17, 2022}}</ref> Тус цомогт нь багтсан ''"Boy in Luv"'' (상남자) дуу болон ''"Just One Day"'' (하루만) дуунууд нь Солонгосын чартад 45, 149-р байруудад тус тус оржээ. ''"Skool Luv Affair"''-ийг гаргасныхаа дараа Солонгосын хөгжмийн нэвтрүүлгүүдэд хэд хэдэн удаа оролцож,<ref name = "disc">{{cite web|url=https://www.hypable.com/bts-song-album-list-complete-guide/|title=BTS songs, albums list: A complete guide to every single tune in order|last=Field|first=Sonya|date=July 16, 2021|publisher=Hypable|access-date=July 20, 2022}}{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 3 сард нь [[Сөүл]]д анхны фэн уулзалтаа 3'000 хүнтэйгээр хийж, фэн клубынхаа (fandom гэж нэрийддэг) нэрээр '''A.R.M.Y.''' гэх нэрийг бий болгожээ.<ref>{{cite news|url=http://m.star.naver.com/bts/news/end?id=2612217|script-title=ko:방탄소년단, 3천 명 팬과 첫 번째 팬클럽 창단식|last=Kwon|first=Ji-young|date=March 31, 2014|publisher=OSEN|language=ko|trans-title=BTS Holds First Fan Club Inauguration Ceremony with 3000 Fans|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629022756/https://m.star.naver.com/bts/news/end?id=2612217|archive-date=June 29, 2019|url-status=dead|access-date=June 17, 2022|via=Naver Star}}</ref> Тэр оны 7 сард анхны тоглолтоо [[АНУ]]-ын Баруун Холливүүдэд байрлах ''"Troubadour"'' шөнийн клубт 200 үзэгчдэд үнэ төлбөргүйгээр зохион байгуулж,<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/news/6157532/bts-announces-free-surprise-los-angeles-concert|title=BTS Announces Free, Surprise L.A. Concert|last=Benjamin|first=Jeff|date=August 13, 2014|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518225830/https://www.billboard.com/articles/news/6157532/bts-announces-free-surprise-los-angeles-concert|archive-date=May 18, 2020|access-date=April 20, 2019|url-status=live}}</ref> 8 сард нь [[Лос-Анжелес|Лос Анжелес]]д зохион байгуулагдсан '''KCON''' хөгжмийн наадамд анх удаа оролцсон байна.<ref>{{cite news|url=https://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-girls-generation-bangtan-boys-headline-kcon-2014-20140521-story.html|title=K-Pop stars Girls' Generation, Bangtan Boys headline KCON 2014|last=Brown|first=August|date=May 22, 2014|newspaper=[[Los Angeles Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009221756/http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-girls-generation-bangtan-boys-headline-kcon-2014-20140521-story.html|archive-date=October 9, 2014|access-date=October 14, 2014|url-status=live}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> 2014 оны 8 сард тэд анхны студийн ''"Dark & Wild"'' цомгоо гаргасан нь Солонгосын цомгийн чартад 2-р байранд бичигдэж, нийт 200,000 гаруй хувь борлогдсон байна.<ref>Cumulative sales of "Dark & Wild": *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2014&hitYear=2014&termGbn=year|title=Gaon Album Chart – 2014 (see #14)|website=Gaon Music Chart|access-date=March 18, 2016}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year|title=Gaon Album Chart – 2015 (see #68)|website=Gaon Music Chart|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202644/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year|archive-date=July 7, 2017|url-status=dead|access-date=March 18, 2016}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&termGbn=year|title=Gaon Album Chart – 2016 (see #29)|website=Gaon Music Chart|access-date=June 9, 2017}} *{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=11&hitYear=2017&termGbn=month|title=2017년 11월 Album Chart|publisher=Gaon|language=ko|access-date=December 7, 2017}}</ref> Тус цомогт багтсан ''"Danger"'' дуу болон ''"War of Hormone"'' (호르몬 전쟁) дуунууд нь Солонгосын дууны чартад 58-р байр, 173-р байруудад тус тус орсон юм.<ref>{{Cite web|title=[Video] BTS Rages in the 'War of Hormone' MV|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/78799/bts-releases-mv|last=Hong|first=Grace Danbi|website=Mwave|access-date=October 25, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208071048/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/78799/bts-releases-mv|archive-date=December 8, 2015}}</ref> Цомгийн үйлдвэрлэлийн явцад тэд [[Лос-Анжелес|Лос Анжелес]]ын нэгэн гражид байрлах түр зуурын студидээ ''"Danger"'' дуугаа бичжээ.<ref>{{Cite web|url=http://enter.etoday.co.kr/view/news_view.php?varAtcId=18836|title=슈가, "방시혁PD, 미국은 전기 달라 사운드 더 좋다더라" [방탄소년단 기자간담회]|last=기사입력: August 19, 2014 16:35|date=August 19, 2014|website=비즈엔터|access-date=April 21, 2019}}</ref> Удалгүй тэд өөрсдийн анхны аялан тоглолтыг ''"Live Trilogy Episode II: The Red Bullet"'' нэртэйгээр эхлүүлж, 10 сараас 12 сар хүртэл [[Сөүл]], ''Кобе'', [[Токио]], [[Манила]], [[Сингапур]], [[Бангкок]] гэсэн зургаан хотод тоглолтоо зохион байгуулсан юм.<ref name="TRB II">{{cite news|url=https://news.sbs.co.kr/news/endPage.do?news_id=N1003147018|script-title=ko:방탄소년단, 홍콩 콘서트로 11개월 간 월드투어 '성황리 마무리' 출처|last=Lee|first=Jung-ah|date=August 31, 2015|publisher=SBS News|language=ko|trans-title=BTS, 11-month world tour 'successfully finished' with Hong Kong concert|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518144305/https://news.sbs.co.kr/news/endPage.do?news_id=N1003147018|archive-date=May 18, 2017|url-status=live|access-date=April 22, 2017}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> 2014 онд ''"No More Dream"'' дуугаа Япон хэл дээр дахин хоолойн бичлэг хийлгүүлж, 2014 оны 6 сард Японд гаргасан.<ref name="Japan Debut">{{cite news|url=http://news.kstyle.com/article.ksn?articleNo=1990114|title="日本デビュー決定"防弾少年団、初めての日本ショーケースを経て韓国カムバックへ…「2年目も今までのように突っ走るだけ|trans-title="Japan debut decision" BTS, "only dashes in the second year as well as up to now," the first time through the Japan showcase to Korea comeback ...|date=March 7, 2014|work=KStyle|access-date=July 20, 2017}}</ref> Тэдний Японы анхны студийн цомог болох ''"Wake Up"'' цомог нь 2014 оны 12 сард гарч, долоо хоног бүрийн ''"Oricon Albums Chart"'' жагсаалтын 3-т бичигдэж, 28,000 хувь зарагджээ.<ref name="oricon">*{{cite web|url=http://www.oricon.co.jp/prof/530375/rank/album/|website=[[Oricon|Oricon Style]]|publisher=Oricon|language=ja|script-title=ja:防弾少年団のアルバム売上ランキング|access-date=November 15, 2014}} *{{cite news|title=【オリコン】防弾少年団、アルバム初首位 自己最高売上もマーク|trans-title=【Oricon】 BTS, First in Album Ranking and their Highest Sales Mark|url=https://www.oricon.co.jp/news/2078320/full/|publisher=[[Oricon]]|date=September 13, 2016|access-date=May 13, 2018|language=ja}}</ref> Цомгийнхоо үйл ажиллагаатай холбогдуулан тэд 2015 оны 2 сард анхны Япон аялан тоглолтоо ''"Wake Up: Open Your Eyes"'' гэсэн нэртэйгээр эхлүүлж, 4 хотын 25,000 фэнүүдтэйгээр тоглолтоо хийсэн юм.<ref>{{Cite web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/87818/bts-wraps-up-concert-tour-in-japan-gathering-25000-fans|title=BTS Wraps Up Concert Tour in Japan Gathering 25,000 Fans|website=Mwave|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222111014/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/87818/bts-wraps-up-concert-tour-in-japan-gathering-25000-fans|archive-date=December 22, 2015|url-status=live|access-date=October 25, 2015}}</ref> 2014 оны 12 сард дууссан байсан ''"The Red Bullet"'' аялан тоглолт нь 2015 оны 6 сарын 6нд [[Малайз]] улсад дахин үргэлжилж, [[Австрали]], [[Хойд Америк]], [[Латин Америк]]т хийгдсээр 8 сард [[Хонконг]]т өндөрлөсөн. Тус аялан тоглолтыг нийт 13 орны 18 хотод 80,000 үзэгч үзжээ.<ref name = "TRB II" /><ref>{{cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/87064/video-bts-to-hold-second-exclusive-concert-in-seoul|title=BTS to Hold Second Exclusive Concert in Seoul|last=Hong|first=Grace Danbi|date=February 9, 2015|publisher=[[Mnet (TV channel)|Mwave]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106122508/http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/87064/video-bts-to-hold-second-exclusive-concert-in-seoul|archive-date=January 6, 2017|access-date=May 2, 2017|url-status=dead}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> ====Нээлт болон арилжааны амжилт==== <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> BTS нь "залуу нас"-ны гоо үзэсгэлэн хийгээд сэтгэлийн түгшүүрийг илэрхийлэхийг хүсч, түүнийгээ ''"花樣年華"'' (Солонгосоор: 화양연화 / ХваЯнЁнХва) хэмээн нэрлэн эхлүүлэхээр зорьж эхэлсэн. Энэ нь Англиар ''Hwa Yang Yeon Hwa'' бөгөөд фэнүүд хоорондоо товчлоод '''HYYH''' гэж их хэрэглэдэг. ''花樣年華'' гэдэг ханз нь "Амьдралын хамгийн үзэсгэлэнтэй мөч" гэсэн утгатай. Үүгээрээ тэд залуу нас бол амьдралын хамгийн үзэсгэлэнтэй мөч гэж тодорхойлсон байна.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://tenasia.hankyung.com/archives/510280|title={{!}} 방탄소년단이 말하는 '화양연화' (인터뷰①)텐아시아|last=재배포금지>|first=<ⓒ “텐아시아” 무단전재|date=April 28, 2015|website=텐아시아|language=ko-KR|access-date=September 4, 2019|archive-date=Долдугаар сар 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719081600/http://tenasia.hankyung.com/archives/510280|url-status=dead}}</ref> Тэдний гурав дахь цомог ''The Most Beautiful Moment in Life, Part 1'' нь 2015 оны 3-р сард гарч, Америкийн алдарт суваг ''Fuse''-ээс тус цомгийг ''"2015 оны хамгийн шилдэг 27 цомог"'' жагсаалтад багтааснаар тус жагсаалтанд орсон цорын ганц Солонгос цомог болсон байна.<ref>{{cite web|url=http://www.fuse.tv/2015/06/best-albums-2015-so-far#24|title=27 Best Albums We've Heard in 2015&nbsp;... So Far #24|date=June 2015|website=[[Fuse (TV channel)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625213652/http://www.fuse.tv/2015/06/best-albums-2015-so-far#24|archive-date=June 25, 2015|url-status=live|access-date=June 26, 2015}}</ref> Тус цомог өнөөдрийг хүртэл 415,000 гаруй хувь борлогдоод байна.<!--203,664 (2015) + 99,836 (2016) + 59,768 (2017) + 52,663 (2018)--><ref>Cumulative sales of "The Most Beautiful Moment In Life, Part 1": * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year|title=Gaon 2015년 Album Chart (see #6)|website=Gaon Music Chart|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202644/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year|archive-date=July 7, 2017|url-status=dead|access-date=March 18, 2016}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2016&hitYear=2016&termGbn=year|title=Gaon 2016년 Album Chart (see #22)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=October 17, 2017}} * {{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2017&hitYear=2017&termGbn=year|title=Gaon 2017년 Album Chart (see #60)|publisher=Gaon|language=ko|access-date=January 12, 2018}} * {{cite news|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=09&hitYear=2018&termGbn=month|title=2018년 09월 Album Chart|access-date=October 11, 2018|publisher=Gaon Music Chart|language=ko|trans-title=September 2018 Album Chart}}</ref> Тус цомгийн гол дуу болох ''I Need U'' нь BTS-ын анхны Солонгосын чартын эхний 5-т жагсаж чадсан дуу болсон<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=19&hitYear=2015&termGbn=week|title=I Need U|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=August 31, 2017}}</ref> бөгөөд 2015 оны 5 сарын 5-нд ''SBS MTV''-ын ''The Show'' хөгжмийн шоу нэвтрүүлгээс ''I Need U'' дуугаараа анх удаа ялалт авсан юм.<ref name="INU Wins">{{cite web|url=http://osen.mt.co.kr/article/G1110151107|title=방탄소년단, '쇼챔피언' 1위..벌써 5개 트로피|last=Mark|first=Jae-min|date=May 13, 2015|website=OSEN|language=ko|trans-title=BTS,'Show Champion', Number 1..5 Trophies|access-date=January 7, 2018}}</ref> Тус цомгийн хоёр дахь гол дуу болох ''Dope'' (Солонгосоор: 쩔어) дуу нь зөвхөн Солонгостоо 44-р байранд жагсаж байсан<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=28&hitYear=2015&termGbn=week|title=쩔어 (Dope)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=August 31, 2017}}</ref> бол '''Billboard'''-ийн ''World Digital Songs Chart'' жагсаалтанд 3-р байранд бичигдэж,<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/biz/charts/2015-07-11/world-digital-songs|title=World Digital Song|date=July 11, 2015|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171103235802/http://www.billboard.com/biz/charts/2015-07-11/world-digital-songs|archive-date=November 3, 2017|url-status=live|access-date=April 22, 2017}}</ref> тэр оныхоо 10-р сард Youtube дээр 100 сая гаруй үзэлттэй болсон BTS-ын анхны клип болжээ.<ref name="Dope 100mil">{{cite news|url=http://english.yonhapnews.co.kr/news/2016/10/25/0200000000AEN20161025005300315.html|title=BTS' 'Dope' music video hits over 100 million views|date=October 25, 2015|work=Yonhap News Agency|access-date=May 2, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161030095321/http://english.yonhapnews.co.kr/news/2016/10/25/0200000000AEN20161025005300315.html|archive-date=October 30, 2016|url-status=live}}</ref> 2015 оны 6-р сард ''Live Trilogy Episode II: The Red Bullet'' хэмээх өргөтгөсөн дэлхийн аялан тоглолтоо эхлүүлж, Ази, Далайн орнууд, Хойд Америк, Латин Америкийн хотуудаар тоглолтоо зохион байгуулсан.<ref name="TRB II" /> Тэдний дөрөв дэх Япон дуу нь Японд дэбютээ хийсний нэг жилийн ойг тохиолдуулж гаргасан ''For You'' хэмээх дуу бөгөөд уг дуу нь 6-р сарын 17-нд цацагдаж, Японы ''Oricon'' өдөр тутмын чартыг тэргүүлж, эхний өдөртөө 42,000 гаруй хувь борлогджээ.<ref name="For You Oricon">{{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/js/d/2015-06-18/|title=デイリー CDシングルランキング 2015年06月18日付|publisher=[[Oricon]]|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20150620105214/https://www.oricon.co.jp/rank/js/d/2015-06-18/|archive-date=June 20, 2015|url-status=dead|access-date=June 24, 2018}}</ref> Дараа нь 8-р сарын 15, 16-нд Японы ''Summer Sonic Festival''-д оролцсон байна.<ref>{{cite web|url=http://www.summersonic.com/2015/lineup/|title=SUMMER SONIC TOKYO LINE UP – SUMMER SONIC 2015|website=Summer Sonic|archive-url=https://web.archive.org/web/20150314181031/http://www.summersonic.com/2015/lineup/|archive-date=March 14, 2015|url-status=live|access-date=July 20, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/96992/bts-fan-meeting-in-japan-a-roaring-success|title=BTS Fan Meeting in Japan a Roaring Success|website=Mwave|archive-url=https://web.archive.org/web/20150824211118/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/96992/bts-fan-meeting-in-japan-a-roaring-success|archive-date=August 24, 2015|url-status=live|access-date=October 17, 2015}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> 11-р сард BTS гурав дахь аялан тоглолтын аянаа "The Most Beautiful Moment in Life: On Stage" нэртэйгээр эхлүүлж, Сөүл дахь тоглолтуудынхаа үеэр дөрөв дэх цомог болох ''The Most Beautiful Moment in Life, Part 2''-ынхаа гол дуу ''RUN''-ыг хамгийн анх удаа дуулж, тайзан дээр уг дууныхаа дэбютийг хийж байсан юм.<ref>{{Cite web|url=http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201510280801961138&ext=na|title=방탄소년단, 콘서트서 신곡 첫 공개…11월 30일 본격 컴백|website=www.mydaily.co.kr|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20151031180434/http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201510280801961138&ext=na|archive-date=October 31, 2015|url-status=live|access-date=October 29, 2015}}</ref> Энэхүү цомог нь Солонгосын Gaon чартын долоо хоног тутмын цомгийн жагсаалтыг тэргүүлж, мөн '''Billboard'''-ын ''World Albums'' чартыг тэргүүлснээр олон долоо хоногийн турш ''World Albums'' жагсаалтанд үлдэж чадсан анхны Солонгос уран бүтээлчид болж байжээ.<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=50&hitYear=2015&termGbn=week|title=Gaon Chart; The Most Beautiful Moment in Life, Part 2|date=December 5, 2015|website=Gaon Music Chart|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20151211012235/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=50&hitYear=2015&termGbn=week|archive-date=December 11, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/6835246/bts-most-beautiful-moment-in-life-pt-2-returns-no-1-world-albums|title=BTS' 'Most Beautiful Moment in Life, Pt. 2' Returns to #1 on World Albums|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623000816/http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/6835246/bts-most-beautiful-moment-in-life-pt-2-returns-no-1-world-albums|archive-date=June 23, 2016|url-status=live|access-date=June 19, 2016}}</ref> Түүнчлэн тэдний хувьд анхны '''Billboard 200''' жагсаалтанд орсон мөч нь энэ үед байсан бөгөөд тэд 171-р байранд жагсаж чадсан юм.<ref>{{Cite news|url=https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/6786050/bts-most-beautiful-moment-in-life-pt-2-billboard-200-charts|title=BTS Break Into Billboard 200 With 'The Most Beautiful Moment in Life, Pt. 2'|work=Billboard|access-date=January 23, 2018}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> === 2017 он === 2017 оны 2 сард "You never walk alone" цомгоо гаргасан бөгөөд энэ нь зарим рекордуудыг шинэчилсэн юм. Мөн 5 сард Billboard Music Awards- аас "Top Social Artist" шагналыг хүртсэнээр энэ ёслолоос шагнал авсан анхны Солонгос хамтлаг болжээ. Үүний дараа 9 сард "Love Yourself: Her" цомгоо гаргаснаар маш олон амжилтыг бий болгож, түүгээрээ олон рекордыг эвдсэн. Үүний нэг нь тэдний "Love Yourself: Her" цомгийн "DNA" дуу нь 24 цагийн дотор хамгийн их хандалт авсан дуу болсноос гадна хамгийн хурдан 100 сая хандалт хүрсэн дуу болсон юм. Мөн энэхүү цомгийн "Best of me" дууг "The Chainsmokers"-той хамтран гаргасан. Үүний дараагаар тэд AMA (American music awards)-д уригдаж, үзүүлбэрээ үзүүлсэн анхны К-Поп хамтлаг болсон. Энэ ёслолын үеэр олон алдартай хамтлаг, дуучид, жүжигчид тэдний болон тэдний фэнүүдийн талаар Twitter-т жиргэцгээж байсан юм. Тус оны MAMA (Mnet Asian Music Award)-аас Artist Of The Year (Оны шилдэг уран бүтээлч) шагналыг дахин авснаар тэд энэхүү шагналыг дараалан авсан анхны хамтлаг болж байгаа юм. === 2018 он === 2018 оны 5 сард гарсан "Love Yourself : Tear" цомог нь тэдний өмнөх амжилтуудыг шинэчлэн тогтоосон. Мөн 8 сард гарсан "Love Yourself : Answer" цомгийн гол дуу "IDOL" 24 цагт хамгийн их хандалт авсан дэлхийн рэкордыг шинэчлэн, хамгийн хурдан 100 сая хандалт авсан рэкордыг шинэчилсэн юм. Мөн тэд НҮБ-ын томоохон чуулган дээр үг хэлж илтгэл тавьсан анхны K-POP хамтлаг болсон. 2018 онд "Love Yourself" нэртэй аялан тоглолтоороо дэлхийн том том стадиумуудад тоглолтоо хийсэн, BTS нь Wembley Stadium(London)-д тоглолтоо хийсэн хамгийн анхны К-Поп уран бүтээлч бөгөөд тус аялан тоглолтын орон орны тасалбарууд минут болон секундээр хэмжигдэн зарагдаж дууссан нь ямар том хамтлаг болохыг нь харуулах байх. Дурьдвал: Wembley, Citi Field, Rose Bowl, Soldier Field, Metlife Stadium. Мөн Billboard-д нэр дэвшсэн анхны К-Поп хамтлаг бөгөөд 3 жил дарааллан шагнал хүртсэн билээ. (Тус шагналд нэр дэвшсэн бусад уран бүтээлчид: Justin Bieber, Ariana Grande, Demi Lovato, Shawn Mendes зэрэг) BTS бол уг Awards-д оролцсон Цор Ганц Солонгос Уран Бүтээлчид бөгөөд 2 жил дарааллан оролцож, шагнал гардуулан, Lil Nas X-тэй хамтран "Old Town Road" дуун дээр performance үзүүлсэн. === 2019 он === 2019 оны Grammy шагнал гардуулах ёслолд урилгаар оролцсон бөгөөд олон алдартай уран бүтээлч нарт шагнал гардуулсан. Тэд 4-р сарын 12нд boy with luv гэх дуугаа Halsey тай хамтран эргэн ирэлт хийж, эхний 24 цагийн дотор 78 сая хүн үзэж youtube-д ахин шинэ рекорд тогтоосон юм. 2019 оны "Солонгос улсын хэн авч явдаг вэ?" судалгаанд 1000+ эдийн засаг, санхүү, улс төрийн шинжээчид оролцсон бөгөөд BTS-ийн нэг жилд Солонгос улсад оруулдаг эдийн засгийн нөлөө нь 5.6 триллион вон буюу 13.44 триллион төгрөг гэсэн тооцоо гарснаар уг жагсаалтын 8-рт бичигдсэн. Мөн Солонгосын хамгийн нөлөө бүхий алдартан хэмээх 1000 хүний дунд явуулсан санал асуулгад BTS 29.5%-н саналаар 1-р байранд орсон. Одоогоор BTS хамтлаг нь хамгийн шилдэг хамтлаг юм. Мөн бусад хамтлагууд BTS хамтлагт Америкийн зах зээлд орох үүд хаалгыг нээж өгсөнд мөн замыг нь засаж өгсөнд талархаж буйгаа илэрхиййлсээр байдаг. ==Гаргасан цомог== <!--Studio albums only. Everything else should go on the discography page.--> {{col-begin}} {{col-2}} '''Солонгос студийн цомог''' * ''Dark & Wild'' (2014) * ''Wings'' (2016) * ''Love Yourself: Tear'' (2018) * ''Map of the Soul: 7'' (2020) * ''Be'' (2020) * ''Arirang'' (2026){{col-2}} '''Япон студийн цомог''' * ''Wake Up'' (2014) * ''Youth'' (2016) * ''Face Yourself'' (2018) * ''Map of the Soul: 7 – The Journey'' (2020) {{col-end}} ==Кино== '''Баримтат кинонууд''' * ''Burn the Stage: The Movie'' (2018) * ''Love Yourself in Seoul'' (2019) * ''Bring the Soul: The Movie'' (2019) * ''Break the Silence: The Movie'' (2020) * ''BTS: Permission to Dance on Stage – LA'' (2022) * ''BTS: Yet to Come in Cinemas'' (2023) '''Онлайн нэвтрүүлэг''' * ''Run BTS'' (2015–одоо) * ''BTS In the Soop'' (2020–2021) == Ном == * ''Beyond the Story'' (2023) ==Аялан тоглолтууд== * The Red Bullet Tour (2014–2015)<ref>{{cite news|url=https://www.tvreport.co.kr/?c=news&m=newsview&idx=565549|script-title=ko:방탄소년단 첫 단독콘서트, 2분 만에 전석 매진...1회 추가 공연|date=September 11, 2014|work=TV Report|access-date=May 27, 2019|language=ko}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.mk.co.kr/star/musics/view/2014/10/1331260/|script-title=ko:=방탄소년단, 첫 콘서트 성황리 마쳐...후속 활동 돌입|date=October 20, 2014|work=Maeil Business|access-date=May 27, 2019|archive-url=https://archive.today/20240228193033/https://www.mk.co.kr/news/musics/6359539|archive-date=February 28, 2024|url-status=live|language=ko}}</ref> * Wake Up: Open Your Eyes Japan Tour (2015)<ref>{{Cite web|script-title=ko:방탄소년단, 일본 투어 콘서트 성황리에 종료.. '한국 콘서트도 곧'|url=http://tenasia.hankyung.com/archives/449475|access-date=August 3, 2015|archive-date=June 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630183844/http://tenasia.hankyung.com/archives/449475|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|script-title=ko:방탄소년단, 日 4개 도시 투어 성황리 마쳐|url=http://star.mk.co.kr/new/view.php?mc=ST&no=171313&year=2015|access-date=August 3, 2015|archive-date=June 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630235333/http://star.mk.co.kr/new/view.php?mc=ST&no=171313&year=2015|url-status=live|date=February 23, 2015 }}</ref><ref>{{Cite web|script-title=ja:防弾少年団1st Japan Tour 2015「Wake Up: Open Your Eyes」ライブ・ビューイング実施決定!! {{!}} プレスリリース {{!}} BARKS|url=http://www.barks.jp/pr/?id=6023|website=www.barks.jp| date=January 19, 2015 |access-date=August 3, 2015|archive-date=June 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630223300/http://www.barks.jp/pr/?id=6023|url-status=live}}</ref> * The Most Beautiful Moment in Life On Stage Tour (2015–2016)<ref>{{Cite news|url=https://entertain.naver.com/read?oid=312&aid=0000128323|script-title=ko:방탄소년단, 11월 콘서트 포스터 공개..가을 분위기 물씬|date=September 14, 2019|work=Ten Asia|access-date=May 27, 2019|language=ko|archive-url=https://archive.today/20240228190117/https://entertain.naver.com/read?oid=312&aid=0000128323|archive-date=February 28, 2024|url-status=live}}</ref> * The Wings Tour (2017)<ref>{{Cite web|title=BTS presents tearful, beautiful finale of 'Wings' tour in Seoul|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20171211000750|newspaper=[[The Korea Herald]]|last=Hong|first=Dam-young|date=December 11, 2017|access-date=June 30, 2022|archive-date=June 30, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630033048/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20171211000750|url-status=live}}</ref> * Love Yourself World Tour (2018–2019)<ref>{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8390251/bts-announce-new-tour-dates-full-list|title=BTS Announces World Tour With Stops In Six North American Cities|magazine=Billboard|last=Herman|first=Tamar|date=April 26, 2018|access-date=April 26, 2018|archive-date=June 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626022417/https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8390251/bts-announce-new-tour-dates-full-list|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8543647/bts-love-yourself-speak-tour-earnings|title=BTS Finish Love Yourself: Speak Yourself Tour With $116 Million|date=November 14, 2019|magazine=Billboard|access-date=November 16, 2019|archive-date=November 15, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115014310/https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8543647/bts-love-yourself-speak-tour-earnings|url-status=live}}</ref> * Map of the Soul Tour (2020; цуцлагдсан) * Permission to Dance on Stage (2021–2022) == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг]] [[Ангилал:Хөвгүүдийн хамтлаг]] il53k10h83tnmisinda4njxqg2gbrcv 863541 863540 2026-07-26T16:22:06Z ~2026-41692-25 106297 /* Гишүүн: 7 */ Added content 863541 wikitext text/x-wiki {{Хамтлаг25 |name = BTS |background = group_or_band |зураг = BTS during a White House press conference May 31, 2022 (cropped).jpg |хэмжээ = 350 |landscape = yes |caption = 2022 оны 5 сарын 31нд Цагаан ордны хэвлэлийн бага хурлын үеэр |үндсэн_нэр = [[Солонгосоор|Сол:]] 방탄소년단 |бусад_нэр = {{plainlist| * Bangtan Boys * Bangtan Sonyeondan * Beyond the Scene }} |маягтай_бичих = BTS |бүрдсэн_газар = {{KOR2}} |дуулдаг_хэл = [[солонгос хэл|Солонгос]] , [[япон хэл|Япон]], [[англи хэл|Англи]] |зах_зээл = [[Өмнөд Солонгос]], [[Япон]], [[Америк]] болон дэлхийн олон оронд |урсгал = K-pop , Hip Hop, R&B , Dance |танил_үе = 2013 он - одоо |хот = [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]] |хөтөч = [[Big Hit Entertainment]]<br />Universal Music (Japan)<ref>{{cite web|url=https://www.universal-music.co.jp/bts/news/2017/03/23/|script-title=ja:シングル「血、汗、涙」を5月10日にリリース!|trans-title=The single "Blood, Sweat, Tears" will be released on May 10th!|date=March 23, 2017|publisher=[[Universal Music Japan]]|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324175800/http://www.universal-music.co.jp/bts/news/2017/03/23/|archive-date=March 24, 2017|url-status=live|access-date=March 24, 2017}}</ref><br />Columbia Records (US) |цахим_хаяг = {{url|bts.ibighit.com}} |гишүүн_тоо = (7) |гишүүн = [[Jin]] <br /> [[Suga]] <br /> [[J-Hope]] <br /> [[RM]] <br /> [[Jimin]] <br /> [[V]] <br /> [[Jungkook]] }} <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> '''Bangtan Boys''' ([[Солонгосоор|Сол:]] 방탄소년단 -> Бангтан-Сунёндан) буюу '''BTS''' нь долоон гишүүний бүрэлдэхүүнтэй [[Өмнөд Солонгос]]ын хөвгүүдийн хамтлаг юм. Тэд 2010 онд байгуулагдаж, 2013 онд [[Big Hit Entertainment]]-ийн удирдлаган дор дэбютээ хийсэн. Тус хамтлаг нь [[RM]], [[Jin]], [[Suga]], [[J-Hope]], [[Jimin]], [[V]], [[Jungkook]] гэсэн гишүүдээс бүрдэх ба бүх гишүүд хамтлагийнхаа дууны ая, үг, продюсерийн ажилд хамтарч ажилладаг. Анхандаа хип хоп хамтлаг байсан хэдий ч, жил ирэх тусам хөгжмийн хэв маяг нь хөгжсөөр, олон янзын төрлүүдээр уран бүтээлээ туурвидаг болсон. Ихэнхдээ хувийн болон нийгмийн сэдэв дээр төвлөрсөн тэдний дууны үг нь сэтгэцийн эрүүл мэнд, сургуулийн насны залуучуудын бэрхшээл, алдаа дутагдал, өөрийгөө хайрлах үзэл, хувь хүний үзэл санааны сэдвүүдийг хөндсөн байдаг. 2013 онд ''"2 Cool 4 Skool"'' хэмээх сингль цомгоороо дэбютээ хийж, 2014 онд ''"Dark & Wild"'' нэртэй анхны студийн цомог болон Япон хэл дээрх ''"Wake Up"'' цомгоо тус тус гаргасан. 2016 онд гаргасан хоёр дахь студийн цомог болох ''"Wings"'' нь Өмнөд Солонгостоо нэг сая хувь борлогдсон тэдний анхны цомог болжээ. 2017 онд тэд дэлхийн хөгжмийн зах зээлд гарснаар Солонгосын давалгааг АНУ-руу хөтөлж, олон тооны цомог борлуулалтын рекордыг эвдсэн байна. Тэд АНУ-ын '''Recording Industry Association''' (RIAA) холбооноос ''"Mic Drop"'' дуугаараа ''"Gold"'' гэрчилгээ авсан анхны Солонгос хамтлаг болсны зэрэгцээ 2018 онд ''"Love Yourself: Tear"'' студийн цомгоороо АНУ-ын [[Billboard 200]] чартыг тэргүүлсэн анхны Солонгос уран бүтээлчид болжээ. Тэд мөн 2 жилээс багагүй хугацаанд АНУ-д 4 цомгоороо 1-т жагсаж, [[The Beatles]] хамтлагаас хойш анх удаа уг амжилтанд хамгийн хурдан хугацаанд хүрсэн хамтлаг болсон юм. 2018 онд гаргасан ''"Love Yourself: Answer"'' цомог нь ''RIAA'' холбооноос ''"Platinum"'' гэрчилгээ хүртсэн анхны Солонгос цомог юм. 2020 онд ''"Dynamite"'', ''"Life Goes On"'', ''"Savage Love"'' дуунуудаараа ''"Billboard Global 200"'' болон [[Billboard Hot 100]] чартуудыг 3 удаа тэргүүлсэн анхны Солонгос уран бүтээлчид болсон. 2021 онд "Dynamite" дуугаараа [[Грэммийн шагнал|Грэмми]]-д нэр дэвшсэн анхны Солонгос уран бүтээлчид болж, дараах жилийн [[Грэммийн шагнал|Грэмми]]-д ''"Butter"'' дуугаараа дахин нэр дэвшиж, 2023 оны [[Грэммийн шагнал|Грэмми]]-д анх удаа 3 төрөлд нэр дэвшжээ. BTS нь 2023 оны байдлаар 40 сая гаруй цомог борлуулсан бөгөөд Өмнөд Солонгосын түүхэн дэх хамгийн их борлуулалттай уран бүтээлчид юм.<ref>{{cite news|url=https://www.edaily.co.kr/news/read?newsId=01092246635640080&mediaCodeNo=258|script-title=ko:빌보드 석권·매출 1조...'K팝 선봉장' BTS가 일군 기적들[BTS 10주년]①|last=Kim|first=Hyun-shik|date=June 9, 2023|publisher=EDaily|language=ko|trans-title=Sweeping Billboard, 1 trillion won in sales... The miracles accomplished by BTS, the leader of K-pop [BTS 10th anniversary]①|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608212206/https://www.edaily.co.kr/news/read?newsId=01092246635640080&mediaCodeNo=258|archive-date=June 8, 2023|url-status=live|access-date=June 10, 2022}}</ref> Тэдний '''Map of the Soul: 7''' цомог нь 4 сая хувь болон 5 сая хувь борлогдсон Өмнөд Солонгосын анхны цомог болж байжээ. 2019 оны ''"Love Yourself World Tour"''-ынхаа үеэр тэд ''Rose Bowl'', [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Wembley]] зэрэг дэлхийд томоороо алдартай цэнгэлдэх хүрээлэнд тоглолтынхоо тасалбарыг бүгдийг нь зарж чадсан анхны Ази уран бүтээлчид болж байсан юм. Олон улсын ''"Federation of the Phonographic"'' (IFPI) холбооноос 2020 болон 2021 онуудад тэднийг дэлхийн шилдэг уран бүтээлчид гэж нэрлэж байжээ. Хөгжмөөс гадна тэд 2017 онд [[UNICEF]] (НҮБ-н хүүхдийн сан)-тай хамтран '''"LOVE MYSELF"''' (Өөрийгөө хайрла) компанит ажлыг хэрэгжүүлж, [[UNICEF]]-ын Ерөнхий ассемблейн чуулганд 3 жил дарааллан илтгэл тавьж, Өмнөд Солонгос Улсын Ерөнхийлөгчөөс Соёлын гавьяаны одон хүртэн, гавьяаны одон хүртсэн хамгийн залуу уран бүтээлчид болсон байна. 2022 оны 6 сарын 14ны өдөр гишүүд цэргийн алба хаахын тулд хамтлагийн үйл ажиллагааг түр завсарлан гишүүн тус бүрийн соло үйл ажиллагааг эхлүүлэхээ зарлаж, 2025 оны 6 сараас хамтлагийн үйл ажиллагааг үргэлжлүүлж эхлэх төлөвлөгөөтэй байгаагаа зарласан юм.<ref>{{cite web |last1=Jin |first1=Yu Young |title=K-Pop in Uniform: All 7 BTS Members Are Doing Military Service |url=https://www.nytimes.com/2023/12/12/world/asia/bts-military-service-south-korea.html |website=[[The New York Times]] |access-date=December 13, 2023 |date=December 12, 2023 |archive-date=December 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213230600/https://www.nytimes.com/2023/12/12/world/asia/bts-military-service-south-korea.html |url-status=live }}</ref> 2022 оны 12 сараас эхлэн 2023 оны 12 сар гэхэд бүх гишүүд ээлж дараалан цэргийн албанд татагдаж, 2024 оны 11 сарын байдлаар хоёр гишүүн ([[Jin]], [[J-Hope]]) цэргийн албаа хааж дуусгаад байна. ==Нэр== BTS гэдэг нь '''B'''ang'''t'''an '''S'''onyeondan ([[Солонгосоор|Сол:]]방탄소년단) гэдэг үгний товчлол бөгөөд орчуулбал 'Сум нэвтэрдэггүй хөвгүүд' гэсэн утгатай. Энэ нь "Өсвөр насныхан руу бууны сум мэт чиглэсэн олон янзын хэвшмэл ойлголт, шүүмжлэл, хүлээлтийг хаах, тэдэнд бамбай болох" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{cite web|url=http://affinitymagazine.us/2016/05/29/its-about-time-you-know-why-bts-is-trending/|title=BTS Is Tackling Problems That Are Taboo|last=Trabasso|first=Giovanna|date=May 29, 2016|magazine=Affinity Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329161534/http://affinitymagazine.us/2016/05/29/its-about-time-you-know-why-bts-is-trending/|archive-date=March 29, 2019|url-status=live|access-date=September 4, 2019}}</ref> 2017 оны 7 сард тэд өөрсдийн шинэ брэнд нэрээ "'''B'''eyond '''T'''he '''S'''cene" гэж зарласан.<ref name="newname">{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=009&aid=0003973387|script-title=ko:방탄소년단, 팬클럽 아미와 연결된 새 BI 공개 "문을 열고 나아가는 청춘"|trans-title=BTS unveils new BI linked to fan club ARMY, "Youth who opens the door and moves forward"|last=Seong|first=Jeong-eun|date=July 5, 2017|publisher=Star Today|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812172014/http://entertain.naver.com/read?oid=009&aid=0003973387|archive-date=August 12, 2017|url-status=live|access-date=July 5, 2017|via=[[Naver]]}}</ref> Энэ нь тэдний нэрний утгыг өргөжүүлж, илүү өсөн дэвшсэн гэх санааг илэрхийлсэн байна.<ref name=":9">{{cite web|date=September 26, 2017|title=BTS Brand eXperience Design Renewal|url=https://www.behance.net/gallery/55324473/BTS-Brand-eXperience-Design-Renewal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011234847/https://www.behance.net/gallery/55324473/BTS-Brand-eXperience-Design-Renewal|archive-date=October 11, 2017|access-date=March 9, 2018|publisher=[[Behance]]}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> == Бүрэлдэхүүн == === Гишүүн: 7 === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="color:#fcf;"| ! colspan="2" style="text-align:center;"| Тайзны нэр ! colspan="2" style="text-align:center;"| Төрсөн нэр ! rowspan="2" style="text-align:center;"| Хамтлагт гүйцэтгэх үүрэг ! rowspan="2" style="text-align:center;"| Төрсөн өдөр, газар |- ! монгол ! анхдагч ! англи ! анхдагч |- | '''Жин ''' <!-- Нэрийг битгий өөрчлөөрэй --> || Jin / 진 || Kim Seokjin || 김석진 || Sub vocal/ туслах вокал, нүүр царай || {{birth date|1992|12|04}}<br />(33настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Куачонь]] |- | '''Шюга''' || SUGA / 슈가 || Min Yoongi || 민윤기 || гол реппер || {{birth date|1993|03|09}}<br />(33 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Дэгү]] |- | '''Жэй-хөүп''' || J-Hope / 제이홉 || Jung Hoseok || 정호석 || гол бүжигчин, туслах вокал, туслах реппер || {{birth date|1994|02|18}}<br />(32 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Куанжү]] |- | '''Ар Эм''' || RM / 알엠 || Kim Namjoon || 김남준 || '''ахлагч''', гол реппер || {{birth date|1994|09|12}}<br />(31 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} Илсань |- | '''Жимин''' || Jimin / 지민 || Park Jimin || 박지민 || гол бүжигчин, Lead vocal/ тэргүүлэх вокал || {{birth date|1995|10|13}}<br />(30 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Пүсань]] |- | '''Ви''' || V / 뷔 || Kim Taehyung || 김태형 || Sub vocal/ туслах вокал, нүүр царай || {{birth date|1995|12|30}}<br />(30 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Дэгү]] |- | '''Жонгүг''' || Jungkook / 정국 || Jeon Jungkook || 전정국 || '''center''', гол вокал, туслах бүжигчин, туслах реппер || {{birth date|1997|09|01}}<br />(28 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Пүсань]] |} ==Карьер== === 2010–2014 он: Бэлтгэл болон эхний жилүүд === <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> [[File:Bangtan Boys at the Incheon Music Center in September 2013 02.jpg|BTS 2013 онд [[Инчон]] Music Center-д үзүүлбэрээ үзүүлж байгаа нь.|thumb|alt=|left]] 2010 онд Big Hit Entertainment-ын гүйцэтгэх захирал [[Bang Si-hyuk]] тухайн үедээ олонд танигдаагүй ч сайн реп хийдэг байсан (underground rapper) [[RM]]-тай уулзаж, түүний реп хийж байгааг хараад анх BTS-ыг байгуулах талаар төлөвлөж эхэлсэн. BTS нь анхандаа [[YG Entertainment]]-ын ''"1TYM"'' хэмээх хамтлаг шиг хип хоп хамтлаг байхаар төлөвлөгдөж байсан ч,<ref name=":0">{{cite book |last=Song |first=Myeong-seon |date=2016 |title=힙합하다 1: 한국, 힙합 그리고 삶|trans-title=Let's Do Hiphop: Korea, Hiphop, and Life |language=ko |publisher=Annapurna |isbn=9791186559116}}</ref> оронд нь "Орчин үеийн залууст түшиг тулгуур хэрэгтэй үед нь мөрөө өгч чадар баатар хэрэгтэй" гэж [[Bang Si-hyuk]] шийдсэн байна.<ref>{{cite web |last1=Romano |first1=Aja |title=BTS, the band that changed K-pop, explained |url=https://www.vox.com/culture/2018/6/13/17426350/bts-history-members-explained |website=[[Vox (website)|Vox]] |access-date=January 17, 2019 |date=September 26, 2018}}</ref> Тус хамтлаг 2011 онд дэбютээ хийх ёстой байсан ч хойшлогдож, гишүүд ''2AM'' болон ''Lee Seung-gi'' зэрэг уран бүтээлчдийн хэд хэдэн дуунууд дээр хамтран ажиллаж, олон уран бүтээлчдийн арын бүжигчнээр ажиллан туршлага хуримтлуулсан.<ref>{{Cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=001&aid=0004699382|title=임정희 "美서 '아메리칸 아이돌' 나가래요|trans-title=Lim Jeong-hee Goes to US "American Idol"|first=Eun-jeong|last=Lee|work=Yonhap News|language=ko|access-date=December 21, 2018}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> Гишүүд [[Jin]], [[Suga]], [[J-Hope]], [[Jimin]], [[V]] нар [[Big Hit Entertainment]]-ээс зохион байгуулсан орон нутгийг хамарсан, улсын хэмжээний '''Hit it''' сонгон шалгаруулалтаар дамжуулан 2010 болон 2011 онуудад элссэн.<ref>{{Cite web|url=http://bangtan.tumblr.com/about|title=Click to view their profiles!|website=bangtan.tumblr.com|access-date=2016-07-01}}</ref> Хамтлагийн гишүүн [[Jungkook]] 7-р ангидаа '''Superstar K2''' сонгон шалгаруулалтад орсныхоо дараа хэд хэдэн компаниас урилга авсан, үүний дунд Big Hit байсан. Big Hit-ын урилгын хариуд татгалзсанаа хэлэх гэж Big Hit-ын төв байранд очоод [[RM]]-ыг хараад бодлоо өөрчилж, Big Hit-д орохоор шийдсэн гэсэн цуу яриа байдаг. [[RM]] нь ''Big Hit''-д орохоосоо өмнө аль хэдийн '''Runch Randa''' хэмээх тайзны нэрээр реппэрийн гараагаа эхэлсэн байсан ба реппэр ''Zico''-той хамтран хэд хэдэн дуун дээр ажиллаж байсан.<ref name="INTERVIEW Bangtan Boys">{{cite journal|title = [INTERVIEW] Bangtan Boys|journal = Cuvism Magazine|date = July 22, 2013|url = http://www.cuvismmag.com/b/interview/2922|accessdate = 20 March 2015|language = ko|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150627124641/http://cuvismmag.com/b/interview/2922|archivedate = 27 Зургадугаар сар 2015|url-status = bot: unknown}}</ref><ref>{{cite web|title=Jimin, Jungkook's Story|url=http://ize.co.kr/articleView.html?no=2013071113597216792&type=&|website=Ize Magazine|accessdate=6 June 2015|language=ko}}</ref> [[J-Hope]] '''Neuron''' хэмээх гудамжны бүжгийн хамтлагт байсан ба [[Куанжү]]-гийн бүжгийн наадмаас шагнал хүртсэнийхээ дараахан <ref>{{Cite web|url=https://btsdiary.com/facts/j-hope/|title=J-Hope|date=2014-01-18|website=btsdiary.com|language=en-US|access-date=2016-06-19}}</ref> [[Big Hit Entertainment]]-ээс зохион байгуулсан орон нутгийн ''"Hit it"'' сонгон шалгаруулалтанд орж тэнцсэн байна. <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> 2012 он гэхэд [[Jin]], [[Suga]], [[J-Hope]], [[RM]], [[Jimin]], [[V]], [[Jungkook]] гэсэн 7 гишүүн албан ёсоор бүрэлдэж, түүнээс өмнө фэнүүдтэйгээ холбоо барихын тулд ашиглах гэж 2011 оны 7 сард хувийн twitter хаягаа нээсэн байна. Дэбют хийхээс нь өмнө Big Hit-ээс гишүүн V-гын царайг олонд харуулахгүйн тулд нууцалдаг байсан нь хэтэрхий царайлаг болохоор өөр компанид алдчихаж магадгүй гэж айдаг байсан учраас гэж ч үздэг, зарим нь V хэтэрхий ичимхий байснаас болсон ч гэгддэг. <ref>{{Cite web|url=http://bangtan.tumblr.com/about|title=Click to view their profiles!|website=bangtan.tumblr.com|access-date=2016-07-01}}</ref> Дэбютээ хийхээс 6 сарын өмнө олон нийтийн вэбсайтууд болон ''Youtube'', ''SoundCloud'' дээрх ковер дуунуудаараа олны анхаарлыг татаж эхэлсэн юм.<ref>{{cite news|last1=박|first1=영웅|title=방시혁, 오디션 통해 힙합그룹 '방탄소년단' 제작|url=http://star.mt.co.kr/stview.php?no=2010090211500915414|access-date=April 22, 2017|work=Star News|language=ko|date=September 2, 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422124040/http://star.mt.co.kr/stview.php?no=2010090211500915414|archive-date=April 22, 2017}}</ref><ref>{{cite news|last1=백|first1=솔미|title='나는 래퍼다' 방시혁, 13년만에 랩 도전|url=http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201107130906421116|access-date=April 22, 2017|work=My Daily|language=ko|date=July 13, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422141636/http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201107130906421116|archive-date=April 22, 2017}}</ref> 2013 оны 6 сарын 12нд BTS анхны цомгоо 1980-90-ээд оны хуучны хип хоп төрхтэйгээр,<ref name="BTSReview">{{Cite book|title=BTS - The Review: A Comprehensive Look at the Music of BTS|last=Kim|first=Youngdae|publisher=RH Korea|year=2019|isbn=9788925565828|chapter=Review 01}}</ref> ''"2 Cool 4 Skool"'' нэртэйгээр гаргасан бөгөөд цомгийн гол дуу болох ''"No More Dream"'' нь Солонгосын чартад 124-р байранд ороод төд удалгүй жагсаалтаас хасагдсан юм. Тэд 6 сарын 13нд ''"No More Dream"'' дуугаараа ''"M Countdown"'' хөгжмийн нэвтрүүлгийн тайзан дээр анх удаа үзүүлбэрээ үзүүлсэн. Тэдний анхны цомгийн дууны үгэнд залуучуудыг гэх үл ойлголцол, өрөөсгөл хандлага, залуучуудын мөрөөдлийг нурааж буй нийгмийг шүүмжилж, залуучуудын ирээдүйн талаарх сэтгэлийн түгшүүр, сэтгэл гутрал зэргийг тусгасан байна.<ref name="BTSReview" /> Цомгийн үйлдвэрлэлийн явцад Suga, RM хоёр ''"No More Dream"'' дууныхаа үгийг 20 гаруй удаа дахин бичиж байсан. Тэдний анхны клип болох ''"No More Dream"'' MV нь [[YouTube]] дээр эхний 24 цагт 25,500 үзэлт авсан ба анхны цомог нь тухайн үедээ ердөө 24,000 хувь зарагдаж байжээ.<ref>Debut references: *{{cite news|url=http://bntnews.co.uk/app/news.php?nid=3882|title=New boy group Bulletproof Boy Scouts to hold a debut showcase on June 12|last1=Yun|first1=Chloe|date=June 13, 2013|work=BNT News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518090435/http://bntnews.co.uk/app/news.php?nid=3882|archive-date=May 18, 2015|url-status=live|access-date=September 28, 2019}} *{{cite news|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/38336/bts-releases-debut-video|title=[Video] BTS Asks about Your Dreams in 'No More Dream' MV|last1=Hong|first1=Grace Danbi|date=June 12, 2013|work=Mwave|access-date=May 9, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205172617/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/38336/bts-releases-debut-video|archive-date=February 5, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?PageNo=2&nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=25&hitYear=2013&termGbn=week|title=2013년 25주차 Digital Chart|website=Gaon Music Chart|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828194450/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?PageNo=2&nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=25&hitYear=2013&termGbn=week|archive-date=August 28, 2016|url-status=dead|access-date=October 27, 2018}}</ref> <!--24,441 (2013) + 13,040 (2014) + 14,633 (2015) + 25,212 (2016) + 33,008 (2017) + 35,557 (2018)--><ref>Cumulative sales for "2 Cool 4 Skool": *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2013&hitYear=2013&termGbn=year |title=Gaon Yearly Chart: 2013 (see #65) |website=Gaon Music Chart |language=ko |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202306/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2013&hitYear=2013&termGbn=year |archive-date=July 7, 2017}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=K&serviceGbn=&targetTime=2014&hitYear=2014&termGbn=year |title=Gaon Yearly Chart: 2014 (Domestic) (see #97) |website=Gaon Music Chart |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year |title=Gaon Yearly Chart: 2015 (see #96) |website=Gaon Music Chart |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2016&hitYear=2016&termGbn=year |title=Gaon 2016년 Album Chart (see #87) |website=Gaon Music Chart |access-date=October 17, 2017 |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2017&hitYear=2017&termGbn=year |title=Gaon 2017년 Album Chart (see #98) |website=Gaon Music Chart |access-date=January 12, 2018 |language=ko}} *{{cite news|language=ko|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=09&hitYear=2018&termGbn=month|title=2018년 09월 Album Chart|trans-title=September 2018 Album Chart|publisher=Gaon Music Chart|access-date=October 11, 2018}} </ref> <ref>*{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?PageNo=2&nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=25&hitYear=2013&termGbn=week|title=No More Dream|website=Gaon Music Chart|access-date=August 31, 2017}} *{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=25&hitYear=2013&termGbn=week|title=Gaon Download Chart June 9-June 15, 2013 (see #84)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=January 12, 2016}}</ref> Тэдний дараагийн дуу болох ''"We Are Bulletproof Pt. 2"'' дуу нь чартуудад жагсаж чадаагүй юм. 2013 оны 9 сард ''"O!RUL8,2?"'' хэмээх өргөтгөсөн цомгоо гол дуу болох ''"N.O"''-ын хамт гаргаж, тэр нь Солонгосын чартанд 92-р байранд бичигджээ.<ref>{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=38&hitYear=2013&termGbn=week|title=2013년 38주차 Digital Chart|website=Gaon Music Chart|archive-url=https://web.archive.org/web/20190116184957/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=38&hitYear=2013&termGbn=week|archive-date=January 16, 2019|url-status=live|access-date=October 27, 2018}}</ref> ''"O!RUL8,2?"'' цомог нь гарсан жилдээ анхны цомгоосоо 10,000-аар их буюу 34,000 хувь борлогдсон байна.<!--34,030 (2013) + 16,412 (2014) + 16,621 (2015) + 26,778 (2016) + 32,516 (2017) + 35,557 (2018)--><ref>Cumulative sales of "O!RUL8,2?": *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2013&hitYear=2013&termGbn=year |title=Gaon 2013년 Album Chart (see #55) |website=Gaon Music Chart |access-date=March 18, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202306/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2013&hitYear=2013&termGbn=year |archive-date=July 7, 2017 |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2014&hitYear=2014&termGbn=year |title=Gaon 2014년 Album Chart (see #92) |website=Gaon Music Chart |access-date=March 18, 2016 |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year |title=Gaon 2015년 Album Chart (see #87) |website=Gaon Music Chart |access-date=March 18, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202644/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year |archive-date=July 7, 2017 |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?termGbn=year&hitYear=2016&targetTime=2016&nationGbn=K |title=Gaon 2016년 Album Chart (see #83) |website=Gaon Music Chart |access-date=October 17, 2017 |language=ko}} *{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?termGbn=year&hitYear=2017&targetTime=2017&nationGbn=K|title=Gaon 2017년 Album Chart – 국내(Domestic) (see #99) |publisher=Gaon|language=ko|access-date=January 12, 2018}} *{{cite news|language=ko|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=09&hitYear=2018&termGbn=month|title=2018년 09월 Album Chart|trans-title=September 2018 Album Chart|publisher=Gaon Music Chart|access-date=October 11, 2018}} </ref> Хөгжмийн хувьд өмнөх ''"2 Cool 4 Skool"'' цомгийн нэгэн адил хүсэл тэмүүлэл гэсэн сэдвийг агуулж, дууны үгний хувьд мөрөөдөл болон аз жаргалыг түлхүү тусгаж өгч, мөн түүнийхээ хажуугаар боловсролын хатуу тогтолцоог хөндсөн байна.<ref>{{Cite book|title=BTS - The Review: A Comprehensive Look at the Music of BTS|last=Kim|first=Youngdae|publisher=RH Korea|year=2019|isbn=9788925565828|chapter=Review 02}}</ref> Тэр сардаа "'''Rookie King'''" хэмээх өөрсдийн телевизийн нэвтрүүлгээ ''"SBS M"'' сувгаар гаргасан.<ref>{{cite news|url=http://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=201308290100252680019119&servicedate=20130828|title=방탄소년단, '신인왕 채널방탄'으로 리얼 버라이어티 도전 |trans-title=Real Variety Challenge with 'Rookie King Channel Bangtan'|publisher=Sports Chosun|last=Lee|first=Jung-hyuk|date=August 28, 2013|access-date=July 20, 2018|language=ko}}</ref> 2013 оны төгсгөлд ''Melon Music Awards'', ''Golden Disc Awards'' болон ''Seoul Music Awards''-аас тус тус ''New Artist of the Year'' шагналыг авчээ.<ref>{{cite web|url=http://www.melon.com/melonaward/yearlyaward.htm|title=2013 Melon Music Awards|date=November 14, 2013|publisher=[[Melon (online music service)|Melon]]|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20191126124337/https://www.melon.com/melonaward/yearlyaward.htm|archive-date=November 26, 2019|url-status=live|access-date=February 22, 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://isplus.live.joins.com/award/29goldendisc/en/last_winner.aspx?#main_menu|title=The 28th Golden Disc Awards Winners|publisher=[[Ilgan Sports]]|website=isplus.live.joins.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224011714/http://isplus.live.joins.com/award/29goldendisc/en/last_winner.aspx?%23main_menu#main_menu|archive-date=February 24, 2018|url-status=dead|access-date=June 12, 2018}}</ref><ref>{{cite web|date=January 23, 2014|title=23rd Seoul Music Awards Winners|url=http://seoulmusicawards.com/history/winner|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180223195443/http://seoulmusicawards.com/history/winner|archive-date=February 23, 2018|access-date=|publisher=[[Seoul Music Awards]]}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> ===2014–2017=== ====''Skool Luv Affair'' болон анхны тоглолт==== <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> [[File:Troubadour 02.jpg|thumb|BTS анхны АНУ дахь тоглолтоо үнэ төлбөргүй хийсэн газар болох ''Troubadour'' шөнийн клубын гаднах байдал (2006 онд авсан зураг)]] Тэдний дараагийн цомог болох ''"Skool Luv Affair"'' нь 2014 оны 2 сард гарсан<ref name=sla>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8455612/bts-takeover-timeline-bbmas|title=How BTS Took Over the World: A Timeline of The Group's Biggest Career Moments|last=Herman|first=Tamar|date=May 14, 2018|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122080229/https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8455612/bts-takeover-timeline-bbmas|archive-date=January 22, 2021|url-status=live|access-date=July 20, 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ibighit.com/bts/eng/discography/detail/skool_luv_affair.html|title=Skool Luv Affair|work=BTS|publisher=[[Big Hit Music]]|access-date=July 20, 2022|archive-date=January 13, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113111417/https://ibighit.com/bts/eng/discography/detail/skool_luv_affair.html|url-status=live}}</ref> бөгөөд Солонгосын ''Gaon'' цомгийн жагсаалтыг тэргүүлж,<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=18&hitYear=2014&termGbn=week|script-title=ko:2014년 18주차 Album Chart|website=[[Gaon Music Chart]]|language=ko|trans-title=Album Chart – Week 18 of 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928055408/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=18&hitYear=2014&termGbn=week|archive-date=September 28, 2015|url-status=live|access-date=September 19, 2015|title=Circle Chart}}</ref> тэр ондоо 100,000 хувь борлуулагджээ. <!--100,906 (2014) + 26,147 (2015) + 38,781 (2016) + 42,953 (2017) + 42,884 (2018)--><ref>Cumulative sales of "Dark & Wild": *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2014&hitYear=2014&termGbn=year |title=Gaon Album Chart – 2014 (see #14)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=March 18, 2016 }} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year |title=Gaon Album Chart – 2015 (see #68)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=March 18, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202644/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year|archive-date=July 7, 2017 }} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2016&hitYear=2016&termGbn=year |title=Gaon Album Chart – 2016 (see #71)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=June 9, 2017 }} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2017&hitYear=2017&termGbn=year |title=Gaon Album Chart – 2017 (see #82)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=January 12, 2018 }} *{{cite news|language=ko|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=09&hitYear=2018&termGbn=month|title=2018년 09월 Album Chart|trans-title=September 2018 Album Chart|publisher=Gaon Music Chart|access-date=October 11, 2018}} </ref> Энэ үед мөн ''Billboard''-ын ''"World Albums Chart"''-д 3-т жагссан нь <ref name="sla" /><ref name="World chart">{{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=BTS|chart=World Albums}}|title=BTS Album & Song Chart History: World Albums|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=September 24, 2017}}</ref> BTS-ын хувьд хамгийн анхны удаа ''Billboard''-д жагссан явдал байлаа.<ref name="sla" /><ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/pro/sistars-soyu-junggigo-send-some-to-no-1-on-k-pop-hot-100/|url-access=subscription|title=SISTAR's Soyu & Junggigo Send 'Some' to No. 1 on K-Pop Hot 100|last=Benjamin|first=Jeff|date=February 21, 2014|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221054211/https://www.billboard.com/pro/sistars-soyu-junggigo-send-some-to-no-1-on-k-pop-hot-100/|archive-date=December 21, 2021|url-status=dead<!--to bypass subscrip-lock-->|access-date=June 17, 2022}}</ref> Тус цомогт нь багтсан ''"Boy in Luv"'' (상남자) дуу болон ''"Just One Day"'' (하루만) дуунууд нь Солонгосын чартад 45, 149-р байруудад тус тус оржээ. ''"Skool Luv Affair"''-ийг гаргасныхаа дараа Солонгосын хөгжмийн нэвтрүүлгүүдэд хэд хэдэн удаа оролцож,<ref name = "disc">{{cite web|url=https://www.hypable.com/bts-song-album-list-complete-guide/|title=BTS songs, albums list: A complete guide to every single tune in order|last=Field|first=Sonya|date=July 16, 2021|publisher=Hypable|access-date=July 20, 2022}}{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 3 сард нь [[Сөүл]]д анхны фэн уулзалтаа 3'000 хүнтэйгээр хийж, фэн клубынхаа (fandom гэж нэрийддэг) нэрээр '''A.R.M.Y.''' гэх нэрийг бий болгожээ.<ref>{{cite news|url=http://m.star.naver.com/bts/news/end?id=2612217|script-title=ko:방탄소년단, 3천 명 팬과 첫 번째 팬클럽 창단식|last=Kwon|first=Ji-young|date=March 31, 2014|publisher=OSEN|language=ko|trans-title=BTS Holds First Fan Club Inauguration Ceremony with 3000 Fans|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629022756/https://m.star.naver.com/bts/news/end?id=2612217|archive-date=June 29, 2019|url-status=dead|access-date=June 17, 2022|via=Naver Star}}</ref> Тэр оны 7 сард анхны тоглолтоо [[АНУ]]-ын Баруун Холливүүдэд байрлах ''"Troubadour"'' шөнийн клубт 200 үзэгчдэд үнэ төлбөргүйгээр зохион байгуулж,<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/news/6157532/bts-announces-free-surprise-los-angeles-concert|title=BTS Announces Free, Surprise L.A. Concert|last=Benjamin|first=Jeff|date=August 13, 2014|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518225830/https://www.billboard.com/articles/news/6157532/bts-announces-free-surprise-los-angeles-concert|archive-date=May 18, 2020|access-date=April 20, 2019|url-status=live}}</ref> 8 сард нь [[Лос-Анжелес|Лос Анжелес]]д зохион байгуулагдсан '''KCON''' хөгжмийн наадамд анх удаа оролцсон байна.<ref>{{cite news|url=https://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-girls-generation-bangtan-boys-headline-kcon-2014-20140521-story.html|title=K-Pop stars Girls' Generation, Bangtan Boys headline KCON 2014|last=Brown|first=August|date=May 22, 2014|newspaper=[[Los Angeles Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009221756/http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-girls-generation-bangtan-boys-headline-kcon-2014-20140521-story.html|archive-date=October 9, 2014|access-date=October 14, 2014|url-status=live}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> 2014 оны 8 сард тэд анхны студийн ''"Dark & Wild"'' цомгоо гаргасан нь Солонгосын цомгийн чартад 2-р байранд бичигдэж, нийт 200,000 гаруй хувь борлогдсон байна.<ref>Cumulative sales of "Dark & Wild": *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2014&hitYear=2014&termGbn=year|title=Gaon Album Chart – 2014 (see #14)|website=Gaon Music Chart|access-date=March 18, 2016}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year|title=Gaon Album Chart – 2015 (see #68)|website=Gaon Music Chart|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202644/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year|archive-date=July 7, 2017|url-status=dead|access-date=March 18, 2016}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&termGbn=year|title=Gaon Album Chart – 2016 (see #29)|website=Gaon Music Chart|access-date=June 9, 2017}} *{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=11&hitYear=2017&termGbn=month|title=2017년 11월 Album Chart|publisher=Gaon|language=ko|access-date=December 7, 2017}}</ref> Тус цомогт багтсан ''"Danger"'' дуу болон ''"War of Hormone"'' (호르몬 전쟁) дуунууд нь Солонгосын дууны чартад 58-р байр, 173-р байруудад тус тус орсон юм.<ref>{{Cite web|title=[Video] BTS Rages in the 'War of Hormone' MV|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/78799/bts-releases-mv|last=Hong|first=Grace Danbi|website=Mwave|access-date=October 25, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208071048/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/78799/bts-releases-mv|archive-date=December 8, 2015}}</ref> Цомгийн үйлдвэрлэлийн явцад тэд [[Лос-Анжелес|Лос Анжелес]]ын нэгэн гражид байрлах түр зуурын студидээ ''"Danger"'' дуугаа бичжээ.<ref>{{Cite web|url=http://enter.etoday.co.kr/view/news_view.php?varAtcId=18836|title=슈가, "방시혁PD, 미국은 전기 달라 사운드 더 좋다더라" [방탄소년단 기자간담회]|last=기사입력: August 19, 2014 16:35|date=August 19, 2014|website=비즈엔터|access-date=April 21, 2019}}</ref> Удалгүй тэд өөрсдийн анхны аялан тоглолтыг ''"Live Trilogy Episode II: The Red Bullet"'' нэртэйгээр эхлүүлж, 10 сараас 12 сар хүртэл [[Сөүл]], ''Кобе'', [[Токио]], [[Манила]], [[Сингапур]], [[Бангкок]] гэсэн зургаан хотод тоглолтоо зохион байгуулсан юм.<ref name="TRB II">{{cite news|url=https://news.sbs.co.kr/news/endPage.do?news_id=N1003147018|script-title=ko:방탄소년단, 홍콩 콘서트로 11개월 간 월드투어 '성황리 마무리' 출처|last=Lee|first=Jung-ah|date=August 31, 2015|publisher=SBS News|language=ko|trans-title=BTS, 11-month world tour 'successfully finished' with Hong Kong concert|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518144305/https://news.sbs.co.kr/news/endPage.do?news_id=N1003147018|archive-date=May 18, 2017|url-status=live|access-date=April 22, 2017}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> 2014 онд ''"No More Dream"'' дуугаа Япон хэл дээр дахин хоолойн бичлэг хийлгүүлж, 2014 оны 6 сард Японд гаргасан.<ref name="Japan Debut">{{cite news|url=http://news.kstyle.com/article.ksn?articleNo=1990114|title="日本デビュー決定"防弾少年団、初めての日本ショーケースを経て韓国カムバックへ…「2年目も今までのように突っ走るだけ|trans-title="Japan debut decision" BTS, "only dashes in the second year as well as up to now," the first time through the Japan showcase to Korea comeback ...|date=March 7, 2014|work=KStyle|access-date=July 20, 2017}}</ref> Тэдний Японы анхны студийн цомог болох ''"Wake Up"'' цомог нь 2014 оны 12 сард гарч, долоо хоног бүрийн ''"Oricon Albums Chart"'' жагсаалтын 3-т бичигдэж, 28,000 хувь зарагджээ.<ref name="oricon">*{{cite web|url=http://www.oricon.co.jp/prof/530375/rank/album/|website=[[Oricon|Oricon Style]]|publisher=Oricon|language=ja|script-title=ja:防弾少年団のアルバム売上ランキング|access-date=November 15, 2014}} *{{cite news|title=【オリコン】防弾少年団、アルバム初首位 自己最高売上もマーク|trans-title=【Oricon】 BTS, First in Album Ranking and their Highest Sales Mark|url=https://www.oricon.co.jp/news/2078320/full/|publisher=[[Oricon]]|date=September 13, 2016|access-date=May 13, 2018|language=ja}}</ref> Цомгийнхоо үйл ажиллагаатай холбогдуулан тэд 2015 оны 2 сард анхны Япон аялан тоглолтоо ''"Wake Up: Open Your Eyes"'' гэсэн нэртэйгээр эхлүүлж, 4 хотын 25,000 фэнүүдтэйгээр тоглолтоо хийсэн юм.<ref>{{Cite web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/87818/bts-wraps-up-concert-tour-in-japan-gathering-25000-fans|title=BTS Wraps Up Concert Tour in Japan Gathering 25,000 Fans|website=Mwave|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222111014/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/87818/bts-wraps-up-concert-tour-in-japan-gathering-25000-fans|archive-date=December 22, 2015|url-status=live|access-date=October 25, 2015}}</ref> 2014 оны 12 сард дууссан байсан ''"The Red Bullet"'' аялан тоглолт нь 2015 оны 6 сарын 6нд [[Малайз]] улсад дахин үргэлжилж, [[Австрали]], [[Хойд Америк]], [[Латин Америк]]т хийгдсээр 8 сард [[Хонконг]]т өндөрлөсөн. Тус аялан тоглолтыг нийт 13 орны 18 хотод 80,000 үзэгч үзжээ.<ref name = "TRB II" /><ref>{{cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/87064/video-bts-to-hold-second-exclusive-concert-in-seoul|title=BTS to Hold Second Exclusive Concert in Seoul|last=Hong|first=Grace Danbi|date=February 9, 2015|publisher=[[Mnet (TV channel)|Mwave]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106122508/http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/87064/video-bts-to-hold-second-exclusive-concert-in-seoul|archive-date=January 6, 2017|access-date=May 2, 2017|url-status=dead}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> ====Нээлт болон арилжааны амжилт==== <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> BTS нь "залуу нас"-ны гоо үзэсгэлэн хийгээд сэтгэлийн түгшүүрийг илэрхийлэхийг хүсч, түүнийгээ ''"花樣年華"'' (Солонгосоор: 화양연화 / ХваЯнЁнХва) хэмээн нэрлэн эхлүүлэхээр зорьж эхэлсэн. Энэ нь Англиар ''Hwa Yang Yeon Hwa'' бөгөөд фэнүүд хоорондоо товчлоод '''HYYH''' гэж их хэрэглэдэг. ''花樣年華'' гэдэг ханз нь "Амьдралын хамгийн үзэсгэлэнтэй мөч" гэсэн утгатай. Үүгээрээ тэд залуу нас бол амьдралын хамгийн үзэсгэлэнтэй мөч гэж тодорхойлсон байна.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://tenasia.hankyung.com/archives/510280|title={{!}} 방탄소년단이 말하는 '화양연화' (인터뷰①)텐아시아|last=재배포금지>|first=<ⓒ “텐아시아” 무단전재|date=April 28, 2015|website=텐아시아|language=ko-KR|access-date=September 4, 2019|archive-date=Долдугаар сар 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719081600/http://tenasia.hankyung.com/archives/510280|url-status=dead}}</ref> Тэдний гурав дахь цомог ''The Most Beautiful Moment in Life, Part 1'' нь 2015 оны 3-р сард гарч, Америкийн алдарт суваг ''Fuse''-ээс тус цомгийг ''"2015 оны хамгийн шилдэг 27 цомог"'' жагсаалтад багтааснаар тус жагсаалтанд орсон цорын ганц Солонгос цомог болсон байна.<ref>{{cite web|url=http://www.fuse.tv/2015/06/best-albums-2015-so-far#24|title=27 Best Albums We've Heard in 2015&nbsp;... So Far #24|date=June 2015|website=[[Fuse (TV channel)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625213652/http://www.fuse.tv/2015/06/best-albums-2015-so-far#24|archive-date=June 25, 2015|url-status=live|access-date=June 26, 2015}}</ref> Тус цомог өнөөдрийг хүртэл 415,000 гаруй хувь борлогдоод байна.<!--203,664 (2015) + 99,836 (2016) + 59,768 (2017) + 52,663 (2018)--><ref>Cumulative sales of "The Most Beautiful Moment In Life, Part 1": * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year|title=Gaon 2015년 Album Chart (see #6)|website=Gaon Music Chart|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202644/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year|archive-date=July 7, 2017|url-status=dead|access-date=March 18, 2016}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2016&hitYear=2016&termGbn=year|title=Gaon 2016년 Album Chart (see #22)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=October 17, 2017}} * {{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2017&hitYear=2017&termGbn=year|title=Gaon 2017년 Album Chart (see #60)|publisher=Gaon|language=ko|access-date=January 12, 2018}} * {{cite news|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=09&hitYear=2018&termGbn=month|title=2018년 09월 Album Chart|access-date=October 11, 2018|publisher=Gaon Music Chart|language=ko|trans-title=September 2018 Album Chart}}</ref> Тус цомгийн гол дуу болох ''I Need U'' нь BTS-ын анхны Солонгосын чартын эхний 5-т жагсаж чадсан дуу болсон<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=19&hitYear=2015&termGbn=week|title=I Need U|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=August 31, 2017}}</ref> бөгөөд 2015 оны 5 сарын 5-нд ''SBS MTV''-ын ''The Show'' хөгжмийн шоу нэвтрүүлгээс ''I Need U'' дуугаараа анх удаа ялалт авсан юм.<ref name="INU Wins">{{cite web|url=http://osen.mt.co.kr/article/G1110151107|title=방탄소년단, '쇼챔피언' 1위..벌써 5개 트로피|last=Mark|first=Jae-min|date=May 13, 2015|website=OSEN|language=ko|trans-title=BTS,'Show Champion', Number 1..5 Trophies|access-date=January 7, 2018}}</ref> Тус цомгийн хоёр дахь гол дуу болох ''Dope'' (Солонгосоор: 쩔어) дуу нь зөвхөн Солонгостоо 44-р байранд жагсаж байсан<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=28&hitYear=2015&termGbn=week|title=쩔어 (Dope)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=August 31, 2017}}</ref> бол '''Billboard'''-ийн ''World Digital Songs Chart'' жагсаалтанд 3-р байранд бичигдэж,<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/biz/charts/2015-07-11/world-digital-songs|title=World Digital Song|date=July 11, 2015|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171103235802/http://www.billboard.com/biz/charts/2015-07-11/world-digital-songs|archive-date=November 3, 2017|url-status=live|access-date=April 22, 2017}}</ref> тэр оныхоо 10-р сард Youtube дээр 100 сая гаруй үзэлттэй болсон BTS-ын анхны клип болжээ.<ref name="Dope 100mil">{{cite news|url=http://english.yonhapnews.co.kr/news/2016/10/25/0200000000AEN20161025005300315.html|title=BTS' 'Dope' music video hits over 100 million views|date=October 25, 2015|work=Yonhap News Agency|access-date=May 2, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161030095321/http://english.yonhapnews.co.kr/news/2016/10/25/0200000000AEN20161025005300315.html|archive-date=October 30, 2016|url-status=live}}</ref> 2015 оны 6-р сард ''Live Trilogy Episode II: The Red Bullet'' хэмээх өргөтгөсөн дэлхийн аялан тоглолтоо эхлүүлж, Ази, Далайн орнууд, Хойд Америк, Латин Америкийн хотуудаар тоглолтоо зохион байгуулсан.<ref name="TRB II" /> Тэдний дөрөв дэх Япон дуу нь Японд дэбютээ хийсний нэг жилийн ойг тохиолдуулж гаргасан ''For You'' хэмээх дуу бөгөөд уг дуу нь 6-р сарын 17-нд цацагдаж, Японы ''Oricon'' өдөр тутмын чартыг тэргүүлж, эхний өдөртөө 42,000 гаруй хувь борлогджээ.<ref name="For You Oricon">{{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/js/d/2015-06-18/|title=デイリー CDシングルランキング 2015年06月18日付|publisher=[[Oricon]]|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20150620105214/https://www.oricon.co.jp/rank/js/d/2015-06-18/|archive-date=June 20, 2015|url-status=dead|access-date=June 24, 2018}}</ref> Дараа нь 8-р сарын 15, 16-нд Японы ''Summer Sonic Festival''-д оролцсон байна.<ref>{{cite web|url=http://www.summersonic.com/2015/lineup/|title=SUMMER SONIC TOKYO LINE UP – SUMMER SONIC 2015|website=Summer Sonic|archive-url=https://web.archive.org/web/20150314181031/http://www.summersonic.com/2015/lineup/|archive-date=March 14, 2015|url-status=live|access-date=July 20, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/96992/bts-fan-meeting-in-japan-a-roaring-success|title=BTS Fan Meeting in Japan a Roaring Success|website=Mwave|archive-url=https://web.archive.org/web/20150824211118/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/96992/bts-fan-meeting-in-japan-a-roaring-success|archive-date=August 24, 2015|url-status=live|access-date=October 17, 2015}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> 11-р сард BTS гурав дахь аялан тоглолтын аянаа "The Most Beautiful Moment in Life: On Stage" нэртэйгээр эхлүүлж, Сөүл дахь тоглолтуудынхаа үеэр дөрөв дэх цомог болох ''The Most Beautiful Moment in Life, Part 2''-ынхаа гол дуу ''RUN''-ыг хамгийн анх удаа дуулж, тайзан дээр уг дууныхаа дэбютийг хийж байсан юм.<ref>{{Cite web|url=http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201510280801961138&ext=na|title=방탄소년단, 콘서트서 신곡 첫 공개…11월 30일 본격 컴백|website=www.mydaily.co.kr|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20151031180434/http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201510280801961138&ext=na|archive-date=October 31, 2015|url-status=live|access-date=October 29, 2015}}</ref> Энэхүү цомог нь Солонгосын Gaon чартын долоо хоног тутмын цомгийн жагсаалтыг тэргүүлж, мөн '''Billboard'''-ын ''World Albums'' чартыг тэргүүлснээр олон долоо хоногийн турш ''World Albums'' жагсаалтанд үлдэж чадсан анхны Солонгос уран бүтээлчид болж байжээ.<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=50&hitYear=2015&termGbn=week|title=Gaon Chart; The Most Beautiful Moment in Life, Part 2|date=December 5, 2015|website=Gaon Music Chart|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20151211012235/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=50&hitYear=2015&termGbn=week|archive-date=December 11, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/6835246/bts-most-beautiful-moment-in-life-pt-2-returns-no-1-world-albums|title=BTS' 'Most Beautiful Moment in Life, Pt. 2' Returns to #1 on World Albums|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623000816/http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/6835246/bts-most-beautiful-moment-in-life-pt-2-returns-no-1-world-albums|archive-date=June 23, 2016|url-status=live|access-date=June 19, 2016}}</ref> Түүнчлэн тэдний хувьд анхны '''Billboard 200''' жагсаалтанд орсон мөч нь энэ үед байсан бөгөөд тэд 171-р байранд жагсаж чадсан юм.<ref>{{Cite news|url=https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/6786050/bts-most-beautiful-moment-in-life-pt-2-billboard-200-charts|title=BTS Break Into Billboard 200 With 'The Most Beautiful Moment in Life, Pt. 2'|work=Billboard|access-date=January 23, 2018}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> === 2017 он === 2017 оны 2 сард "You never walk alone" цомгоо гаргасан бөгөөд энэ нь зарим рекордуудыг шинэчилсэн юм. Мөн 5 сард Billboard Music Awards- аас "Top Social Artist" шагналыг хүртсэнээр энэ ёслолоос шагнал авсан анхны Солонгос хамтлаг болжээ. Үүний дараа 9 сард "Love Yourself: Her" цомгоо гаргаснаар маш олон амжилтыг бий болгож, түүгээрээ олон рекордыг эвдсэн. Үүний нэг нь тэдний "Love Yourself: Her" цомгийн "DNA" дуу нь 24 цагийн дотор хамгийн их хандалт авсан дуу болсноос гадна хамгийн хурдан 100 сая хандалт хүрсэн дуу болсон юм. Мөн энэхүү цомгийн "Best of me" дууг "The Chainsmokers"-той хамтран гаргасан. Үүний дараагаар тэд AMA (American music awards)-д уригдаж, үзүүлбэрээ үзүүлсэн анхны К-Поп хамтлаг болсон. Энэ ёслолын үеэр олон алдартай хамтлаг, дуучид, жүжигчид тэдний болон тэдний фэнүүдийн талаар Twitter-т жиргэцгээж байсан юм. Тус оны MAMA (Mnet Asian Music Award)-аас Artist Of The Year (Оны шилдэг уран бүтээлч) шагналыг дахин авснаар тэд энэхүү шагналыг дараалан авсан анхны хамтлаг болж байгаа юм. === 2018 он === 2018 оны 5 сард гарсан "Love Yourself : Tear" цомог нь тэдний өмнөх амжилтуудыг шинэчлэн тогтоосон. Мөн 8 сард гарсан "Love Yourself : Answer" цомгийн гол дуу "IDOL" 24 цагт хамгийн их хандалт авсан дэлхийн рэкордыг шинэчлэн, хамгийн хурдан 100 сая хандалт авсан рэкордыг шинэчилсэн юм. Мөн тэд НҮБ-ын томоохон чуулган дээр үг хэлж илтгэл тавьсан анхны K-POP хамтлаг болсон. 2018 онд "Love Yourself" нэртэй аялан тоглолтоороо дэлхийн том том стадиумуудад тоглолтоо хийсэн, BTS нь Wembley Stadium(London)-д тоглолтоо хийсэн хамгийн анхны К-Поп уран бүтээлч бөгөөд тус аялан тоглолтын орон орны тасалбарууд минут болон секундээр хэмжигдэн зарагдаж дууссан нь ямар том хамтлаг болохыг нь харуулах байх. Дурьдвал: Wembley, Citi Field, Rose Bowl, Soldier Field, Metlife Stadium. Мөн Billboard-д нэр дэвшсэн анхны К-Поп хамтлаг бөгөөд 3 жил дарааллан шагнал хүртсэн билээ. (Тус шагналд нэр дэвшсэн бусад уран бүтээлчид: Justin Bieber, Ariana Grande, Demi Lovato, Shawn Mendes зэрэг) BTS бол уг Awards-д оролцсон Цор Ганц Солонгос Уран Бүтээлчид бөгөөд 2 жил дарааллан оролцож, шагнал гардуулан, Lil Nas X-тэй хамтран "Old Town Road" дуун дээр performance үзүүлсэн. === 2019 он === 2019 оны Grammy шагнал гардуулах ёслолд урилгаар оролцсон бөгөөд олон алдартай уран бүтээлч нарт шагнал гардуулсан. Тэд 4-р сарын 12нд boy with luv гэх дуугаа Halsey тай хамтран эргэн ирэлт хийж, эхний 24 цагийн дотор 78 сая хүн үзэж youtube-д ахин шинэ рекорд тогтоосон юм. 2019 оны "Солонгос улсын хэн авч явдаг вэ?" судалгаанд 1000+ эдийн засаг, санхүү, улс төрийн шинжээчид оролцсон бөгөөд BTS-ийн нэг жилд Солонгос улсад оруулдаг эдийн засгийн нөлөө нь 5.6 триллион вон буюу 13.44 триллион төгрөг гэсэн тооцоо гарснаар уг жагсаалтын 8-рт бичигдсэн. Мөн Солонгосын хамгийн нөлөө бүхий алдартан хэмээх 1000 хүний дунд явуулсан санал асуулгад BTS 29.5%-н саналаар 1-р байранд орсон. Одоогоор BTS хамтлаг нь хамгийн шилдэг хамтлаг юм. Мөн бусад хамтлагууд BTS хамтлагт Америкийн зах зээлд орох үүд хаалгыг нээж өгсөнд мөн замыг нь засаж өгсөнд талархаж буйгаа илэрхиййлсээр байдаг. ==Гаргасан цомог== <!--Studio albums only. Everything else should go on the discography page.--> {{col-begin}} {{col-2}} '''Солонгос студийн цомог''' * ''Dark & Wild'' (2014) * ''Wings'' (2016) * ''Love Yourself: Tear'' (2018) * ''Map of the Soul: 7'' (2020) * ''Be'' (2020) * ''Arirang'' (2026){{col-2}} '''Япон студийн цомог''' * ''Wake Up'' (2014) * ''Youth'' (2016) * ''Face Yourself'' (2018) * ''Map of the Soul: 7 – The Journey'' (2020) {{col-end}} ==Кино== '''Баримтат кинонууд''' * ''Burn the Stage: The Movie'' (2018) * ''Love Yourself in Seoul'' (2019) * ''Bring the Soul: The Movie'' (2019) * ''Break the Silence: The Movie'' (2020) * ''BTS: Permission to Dance on Stage – LA'' (2022) * ''BTS: Yet to Come in Cinemas'' (2023) '''Онлайн нэвтрүүлэг''' * ''Run BTS'' (2015–одоо) * ''BTS In the Soop'' (2020–2021) == Ном == * ''Beyond the Story'' (2023) ==Аялан тоглолтууд== * The Red Bullet Tour (2014–2015)<ref>{{cite news|url=https://www.tvreport.co.kr/?c=news&m=newsview&idx=565549|script-title=ko:방탄소년단 첫 단독콘서트, 2분 만에 전석 매진...1회 추가 공연|date=September 11, 2014|work=TV Report|access-date=May 27, 2019|language=ko}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.mk.co.kr/star/musics/view/2014/10/1331260/|script-title=ko:=방탄소년단, 첫 콘서트 성황리 마쳐...후속 활동 돌입|date=October 20, 2014|work=Maeil Business|access-date=May 27, 2019|archive-url=https://archive.today/20240228193033/https://www.mk.co.kr/news/musics/6359539|archive-date=February 28, 2024|url-status=live|language=ko}}</ref> * Wake Up: Open Your Eyes Japan Tour (2015)<ref>{{Cite web|script-title=ko:방탄소년단, 일본 투어 콘서트 성황리에 종료.. '한국 콘서트도 곧'|url=http://tenasia.hankyung.com/archives/449475|access-date=August 3, 2015|archive-date=June 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630183844/http://tenasia.hankyung.com/archives/449475|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|script-title=ko:방탄소년단, 日 4개 도시 투어 성황리 마쳐|url=http://star.mk.co.kr/new/view.php?mc=ST&no=171313&year=2015|access-date=August 3, 2015|archive-date=June 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630235333/http://star.mk.co.kr/new/view.php?mc=ST&no=171313&year=2015|url-status=live|date=February 23, 2015 }}</ref><ref>{{Cite web|script-title=ja:防弾少年団1st Japan Tour 2015「Wake Up: Open Your Eyes」ライブ・ビューイング実施決定!! {{!}} プレスリリース {{!}} BARKS|url=http://www.barks.jp/pr/?id=6023|website=www.barks.jp| date=January 19, 2015 |access-date=August 3, 2015|archive-date=June 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630223300/http://www.barks.jp/pr/?id=6023|url-status=live}}</ref> * The Most Beautiful Moment in Life On Stage Tour (2015–2016)<ref>{{Cite news|url=https://entertain.naver.com/read?oid=312&aid=0000128323|script-title=ko:방탄소년단, 11월 콘서트 포스터 공개..가을 분위기 물씬|date=September 14, 2019|work=Ten Asia|access-date=May 27, 2019|language=ko|archive-url=https://archive.today/20240228190117/https://entertain.naver.com/read?oid=312&aid=0000128323|archive-date=February 28, 2024|url-status=live}}</ref> * The Wings Tour (2017)<ref>{{Cite web|title=BTS presents tearful, beautiful finale of 'Wings' tour in Seoul|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20171211000750|newspaper=[[The Korea Herald]]|last=Hong|first=Dam-young|date=December 11, 2017|access-date=June 30, 2022|archive-date=June 30, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630033048/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20171211000750|url-status=live}}</ref> * Love Yourself World Tour (2018–2019)<ref>{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8390251/bts-announce-new-tour-dates-full-list|title=BTS Announces World Tour With Stops In Six North American Cities|magazine=Billboard|last=Herman|first=Tamar|date=April 26, 2018|access-date=April 26, 2018|archive-date=June 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626022417/https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8390251/bts-announce-new-tour-dates-full-list|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8543647/bts-love-yourself-speak-tour-earnings|title=BTS Finish Love Yourself: Speak Yourself Tour With $116 Million|date=November 14, 2019|magazine=Billboard|access-date=November 16, 2019|archive-date=November 15, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115014310/https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8543647/bts-love-yourself-speak-tour-earnings|url-status=live}}</ref> * Map of the Soul Tour (2020; цуцлагдсан) * Permission to Dance on Stage (2021–2022) == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг]] [[Ангилал:Хөвгүүдийн хамтлаг]] 64akkfblcy3f1wygk04hq324bsnoaym 863542 863541 2026-07-26T16:23:36Z ~2026-41692-25 106297 /* Гишүүн: 7 */ Fixed typo 863542 wikitext text/x-wiki {{Хамтлаг25 |name = BTS |background = group_or_band |зураг = BTS during a White House press conference May 31, 2022 (cropped).jpg |хэмжээ = 350 |landscape = yes |caption = 2022 оны 5 сарын 31нд Цагаан ордны хэвлэлийн бага хурлын үеэр |үндсэн_нэр = [[Солонгосоор|Сол:]] 방탄소년단 |бусад_нэр = {{plainlist| * Bangtan Boys * Bangtan Sonyeondan * Beyond the Scene }} |маягтай_бичих = BTS |бүрдсэн_газар = {{KOR2}} |дуулдаг_хэл = [[солонгос хэл|Солонгос]] , [[япон хэл|Япон]], [[англи хэл|Англи]] |зах_зээл = [[Өмнөд Солонгос]], [[Япон]], [[Америк]] болон дэлхийн олон оронд |урсгал = K-pop , Hip Hop, R&B , Dance |танил_үе = 2013 он - одоо |хот = [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]] |хөтөч = [[Big Hit Entertainment]]<br />Universal Music (Japan)<ref>{{cite web|url=https://www.universal-music.co.jp/bts/news/2017/03/23/|script-title=ja:シングル「血、汗、涙」を5月10日にリリース!|trans-title=The single "Blood, Sweat, Tears" will be released on May 10th!|date=March 23, 2017|publisher=[[Universal Music Japan]]|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324175800/http://www.universal-music.co.jp/bts/news/2017/03/23/|archive-date=March 24, 2017|url-status=live|access-date=March 24, 2017}}</ref><br />Columbia Records (US) |цахим_хаяг = {{url|bts.ibighit.com}} |гишүүн_тоо = (7) |гишүүн = [[Jin]] <br /> [[Suga]] <br /> [[J-Hope]] <br /> [[RM]] <br /> [[Jimin]] <br /> [[V]] <br /> [[Jungkook]] }} <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> '''Bangtan Boys''' ([[Солонгосоор|Сол:]] 방탄소년단 -> Бангтан-Сунёндан) буюу '''BTS''' нь долоон гишүүний бүрэлдэхүүнтэй [[Өмнөд Солонгос]]ын хөвгүүдийн хамтлаг юм. Тэд 2010 онд байгуулагдаж, 2013 онд [[Big Hit Entertainment]]-ийн удирдлаган дор дэбютээ хийсэн. Тус хамтлаг нь [[RM]], [[Jin]], [[Suga]], [[J-Hope]], [[Jimin]], [[V]], [[Jungkook]] гэсэн гишүүдээс бүрдэх ба бүх гишүүд хамтлагийнхаа дууны ая, үг, продюсерийн ажилд хамтарч ажилладаг. Анхандаа хип хоп хамтлаг байсан хэдий ч, жил ирэх тусам хөгжмийн хэв маяг нь хөгжсөөр, олон янзын төрлүүдээр уран бүтээлээ туурвидаг болсон. Ихэнхдээ хувийн болон нийгмийн сэдэв дээр төвлөрсөн тэдний дууны үг нь сэтгэцийн эрүүл мэнд, сургуулийн насны залуучуудын бэрхшээл, алдаа дутагдал, өөрийгөө хайрлах үзэл, хувь хүний үзэл санааны сэдвүүдийг хөндсөн байдаг. 2013 онд ''"2 Cool 4 Skool"'' хэмээх сингль цомгоороо дэбютээ хийж, 2014 онд ''"Dark & Wild"'' нэртэй анхны студийн цомог болон Япон хэл дээрх ''"Wake Up"'' цомгоо тус тус гаргасан. 2016 онд гаргасан хоёр дахь студийн цомог болох ''"Wings"'' нь Өмнөд Солонгостоо нэг сая хувь борлогдсон тэдний анхны цомог болжээ. 2017 онд тэд дэлхийн хөгжмийн зах зээлд гарснаар Солонгосын давалгааг АНУ-руу хөтөлж, олон тооны цомог борлуулалтын рекордыг эвдсэн байна. Тэд АНУ-ын '''Recording Industry Association''' (RIAA) холбооноос ''"Mic Drop"'' дуугаараа ''"Gold"'' гэрчилгээ авсан анхны Солонгос хамтлаг болсны зэрэгцээ 2018 онд ''"Love Yourself: Tear"'' студийн цомгоороо АНУ-ын [[Billboard 200]] чартыг тэргүүлсэн анхны Солонгос уран бүтээлчид болжээ. Тэд мөн 2 жилээс багагүй хугацаанд АНУ-д 4 цомгоороо 1-т жагсаж, [[The Beatles]] хамтлагаас хойш анх удаа уг амжилтанд хамгийн хурдан хугацаанд хүрсэн хамтлаг болсон юм. 2018 онд гаргасан ''"Love Yourself: Answer"'' цомог нь ''RIAA'' холбооноос ''"Platinum"'' гэрчилгээ хүртсэн анхны Солонгос цомог юм. 2020 онд ''"Dynamite"'', ''"Life Goes On"'', ''"Savage Love"'' дуунуудаараа ''"Billboard Global 200"'' болон [[Billboard Hot 100]] чартуудыг 3 удаа тэргүүлсэн анхны Солонгос уран бүтээлчид болсон. 2021 онд "Dynamite" дуугаараа [[Грэммийн шагнал|Грэмми]]-д нэр дэвшсэн анхны Солонгос уран бүтээлчид болж, дараах жилийн [[Грэммийн шагнал|Грэмми]]-д ''"Butter"'' дуугаараа дахин нэр дэвшиж, 2023 оны [[Грэммийн шагнал|Грэмми]]-д анх удаа 3 төрөлд нэр дэвшжээ. BTS нь 2023 оны байдлаар 40 сая гаруй цомог борлуулсан бөгөөд Өмнөд Солонгосын түүхэн дэх хамгийн их борлуулалттай уран бүтээлчид юм.<ref>{{cite news|url=https://www.edaily.co.kr/news/read?newsId=01092246635640080&mediaCodeNo=258|script-title=ko:빌보드 석권·매출 1조...'K팝 선봉장' BTS가 일군 기적들[BTS 10주년]①|last=Kim|first=Hyun-shik|date=June 9, 2023|publisher=EDaily|language=ko|trans-title=Sweeping Billboard, 1 trillion won in sales... The miracles accomplished by BTS, the leader of K-pop [BTS 10th anniversary]①|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608212206/https://www.edaily.co.kr/news/read?newsId=01092246635640080&mediaCodeNo=258|archive-date=June 8, 2023|url-status=live|access-date=June 10, 2022}}</ref> Тэдний '''Map of the Soul: 7''' цомог нь 4 сая хувь болон 5 сая хувь борлогдсон Өмнөд Солонгосын анхны цомог болж байжээ. 2019 оны ''"Love Yourself World Tour"''-ынхаа үеэр тэд ''Rose Bowl'', [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Wembley]] зэрэг дэлхийд томоороо алдартай цэнгэлдэх хүрээлэнд тоглолтынхоо тасалбарыг бүгдийг нь зарж чадсан анхны Ази уран бүтээлчид болж байсан юм. Олон улсын ''"Federation of the Phonographic"'' (IFPI) холбооноос 2020 болон 2021 онуудад тэднийг дэлхийн шилдэг уран бүтээлчид гэж нэрлэж байжээ. Хөгжмөөс гадна тэд 2017 онд [[UNICEF]] (НҮБ-н хүүхдийн сан)-тай хамтран '''"LOVE MYSELF"''' (Өөрийгөө хайрла) компанит ажлыг хэрэгжүүлж, [[UNICEF]]-ын Ерөнхий ассемблейн чуулганд 3 жил дарааллан илтгэл тавьж, Өмнөд Солонгос Улсын Ерөнхийлөгчөөс Соёлын гавьяаны одон хүртэн, гавьяаны одон хүртсэн хамгийн залуу уран бүтээлчид болсон байна. 2022 оны 6 сарын 14ны өдөр гишүүд цэргийн алба хаахын тулд хамтлагийн үйл ажиллагааг түр завсарлан гишүүн тус бүрийн соло үйл ажиллагааг эхлүүлэхээ зарлаж, 2025 оны 6 сараас хамтлагийн үйл ажиллагааг үргэлжлүүлж эхлэх төлөвлөгөөтэй байгаагаа зарласан юм.<ref>{{cite web |last1=Jin |first1=Yu Young |title=K-Pop in Uniform: All 7 BTS Members Are Doing Military Service |url=https://www.nytimes.com/2023/12/12/world/asia/bts-military-service-south-korea.html |website=[[The New York Times]] |access-date=December 13, 2023 |date=December 12, 2023 |archive-date=December 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213230600/https://www.nytimes.com/2023/12/12/world/asia/bts-military-service-south-korea.html |url-status=live }}</ref> 2022 оны 12 сараас эхлэн 2023 оны 12 сар гэхэд бүх гишүүд ээлж дараалан цэргийн албанд татагдаж, 2024 оны 11 сарын байдлаар хоёр гишүүн ([[Jin]], [[J-Hope]]) цэргийн албаа хааж дуусгаад байна. ==Нэр== BTS гэдэг нь '''B'''ang'''t'''an '''S'''onyeondan ([[Солонгосоор|Сол:]]방탄소년단) гэдэг үгний товчлол бөгөөд орчуулбал 'Сум нэвтэрдэггүй хөвгүүд' гэсэн утгатай. Энэ нь "Өсвөр насныхан руу бууны сум мэт чиглэсэн олон янзын хэвшмэл ойлголт, шүүмжлэл, хүлээлтийг хаах, тэдэнд бамбай болох" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{cite web|url=http://affinitymagazine.us/2016/05/29/its-about-time-you-know-why-bts-is-trending/|title=BTS Is Tackling Problems That Are Taboo|last=Trabasso|first=Giovanna|date=May 29, 2016|magazine=Affinity Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329161534/http://affinitymagazine.us/2016/05/29/its-about-time-you-know-why-bts-is-trending/|archive-date=March 29, 2019|url-status=live|access-date=September 4, 2019}}</ref> 2017 оны 7 сард тэд өөрсдийн шинэ брэнд нэрээ "'''B'''eyond '''T'''he '''S'''cene" гэж зарласан.<ref name="newname">{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=009&aid=0003973387|script-title=ko:방탄소년단, 팬클럽 아미와 연결된 새 BI 공개 "문을 열고 나아가는 청춘"|trans-title=BTS unveils new BI linked to fan club ARMY, "Youth who opens the door and moves forward"|last=Seong|first=Jeong-eun|date=July 5, 2017|publisher=Star Today|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812172014/http://entertain.naver.com/read?oid=009&aid=0003973387|archive-date=August 12, 2017|url-status=live|access-date=July 5, 2017|via=[[Naver]]}}</ref> Энэ нь тэдний нэрний утгыг өргөжүүлж, илүү өсөн дэвшсэн гэх санааг илэрхийлсэн байна.<ref name=":9">{{cite web|date=September 26, 2017|title=BTS Brand eXperience Design Renewal|url=https://www.behance.net/gallery/55324473/BTS-Brand-eXperience-Design-Renewal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011234847/https://www.behance.net/gallery/55324473/BTS-Brand-eXperience-Design-Renewal|archive-date=October 11, 2017|access-date=March 9, 2018|publisher=[[Behance]]}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> == Бүрэлдэхүүн == === Гишүүн: 7 === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="color:#fcf;"| ! colspan="2" style="text-align:center;"| Тайзны нэр ! colspan="2" style="text-align:center;"| Төрсөн нэр ! rowspan="2" style="text-align:center;"| Хамтлагт гүйцэтгэх үүрэг ! rowspan="2" style="text-align:center;"| Төрсөн өдөр, газар |- ! монгол ! анхдагч ! англи ! анхдагч |- | '''Жин ''' <!-- Нэрийг битгий өөрчлөөрэй --> || Jin / 진 || Kim Seokjin || 김석진 || Sub vocal/ туслах вокал, нүүр царай || {{birth date|1992|12|04}}<br />(33 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Куачонь]] |- | '''Шюга''' || SUGA / 슈가 || Min Yoongi || 민윤기 || гол реппер || {{birth date|1993|03|09}}<br />(33 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Дэгү]] |- | '''Жэй-хөүп''' || J-Hope / 제이홉 || Jung Hoseok || 정호석 || гол бүжигчин, туслах вокал, туслах реппер || {{birth date|1994|02|18}}<br />(32 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Куанжү]] |- | '''Ар Эм''' || RM / 알엠 || Kim Namjoon || 김남준 || '''ахлагч''', гол реппер || {{birth date|1994|09|12}}<br />(31 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} Илсань |- | '''Жимин''' || Jimin / 지민 || Park Jimin || 박지민 || гол бүжигчин, Lead vocal/ тэргүүлэх вокал || {{birth date|1995|10|13}}<br />(30 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Пүсань]] |- | '''Ви''' || V / 뷔 || Kim Taehyung || 김태형 || Sub vocal/ туслах вокал, нүүр царай || {{birth date|1995|12|30}}<br />(30 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Дэгү]] |- | '''Жонгүг''' || Jungkook / 정국 || Jeon Jungkook || 전정국 || '''center''', гол вокал, туслах бүжигчин, туслах реппер || {{birth date|1997|09|01}}<br />(28 настай)<br />{{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Пүсань]] |} ==Карьер== === 2010–2014 он: Бэлтгэл болон эхний жилүүд === <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> [[File:Bangtan Boys at the Incheon Music Center in September 2013 02.jpg|BTS 2013 онд [[Инчон]] Music Center-д үзүүлбэрээ үзүүлж байгаа нь.|thumb|alt=|left]] 2010 онд Big Hit Entertainment-ын гүйцэтгэх захирал [[Bang Si-hyuk]] тухайн үедээ олонд танигдаагүй ч сайн реп хийдэг байсан (underground rapper) [[RM]]-тай уулзаж, түүний реп хийж байгааг хараад анх BTS-ыг байгуулах талаар төлөвлөж эхэлсэн. BTS нь анхандаа [[YG Entertainment]]-ын ''"1TYM"'' хэмээх хамтлаг шиг хип хоп хамтлаг байхаар төлөвлөгдөж байсан ч,<ref name=":0">{{cite book |last=Song |first=Myeong-seon |date=2016 |title=힙합하다 1: 한국, 힙합 그리고 삶|trans-title=Let's Do Hiphop: Korea, Hiphop, and Life |language=ko |publisher=Annapurna |isbn=9791186559116}}</ref> оронд нь "Орчин үеийн залууст түшиг тулгуур хэрэгтэй үед нь мөрөө өгч чадар баатар хэрэгтэй" гэж [[Bang Si-hyuk]] шийдсэн байна.<ref>{{cite web |last1=Romano |first1=Aja |title=BTS, the band that changed K-pop, explained |url=https://www.vox.com/culture/2018/6/13/17426350/bts-history-members-explained |website=[[Vox (website)|Vox]] |access-date=January 17, 2019 |date=September 26, 2018}}</ref> Тус хамтлаг 2011 онд дэбютээ хийх ёстой байсан ч хойшлогдож, гишүүд ''2AM'' болон ''Lee Seung-gi'' зэрэг уран бүтээлчдийн хэд хэдэн дуунууд дээр хамтран ажиллаж, олон уран бүтээлчдийн арын бүжигчнээр ажиллан туршлага хуримтлуулсан.<ref>{{Cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=001&aid=0004699382|title=임정희 "美서 '아메리칸 아이돌' 나가래요|trans-title=Lim Jeong-hee Goes to US "American Idol"|first=Eun-jeong|last=Lee|work=Yonhap News|language=ko|access-date=December 21, 2018}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> Гишүүд [[Jin]], [[Suga]], [[J-Hope]], [[Jimin]], [[V]] нар [[Big Hit Entertainment]]-ээс зохион байгуулсан орон нутгийг хамарсан, улсын хэмжээний '''Hit it''' сонгон шалгаруулалтаар дамжуулан 2010 болон 2011 онуудад элссэн.<ref>{{Cite web|url=http://bangtan.tumblr.com/about|title=Click to view their profiles!|website=bangtan.tumblr.com|access-date=2016-07-01}}</ref> Хамтлагийн гишүүн [[Jungkook]] 7-р ангидаа '''Superstar K2''' сонгон шалгаруулалтад орсныхоо дараа хэд хэдэн компаниас урилга авсан, үүний дунд Big Hit байсан. Big Hit-ын урилгын хариуд татгалзсанаа хэлэх гэж Big Hit-ын төв байранд очоод [[RM]]-ыг хараад бодлоо өөрчилж, Big Hit-д орохоор шийдсэн гэсэн цуу яриа байдаг. [[RM]] нь ''Big Hit''-д орохоосоо өмнө аль хэдийн '''Runch Randa''' хэмээх тайзны нэрээр реппэрийн гараагаа эхэлсэн байсан ба реппэр ''Zico''-той хамтран хэд хэдэн дуун дээр ажиллаж байсан.<ref name="INTERVIEW Bangtan Boys">{{cite journal|title = [INTERVIEW] Bangtan Boys|journal = Cuvism Magazine|date = July 22, 2013|url = http://www.cuvismmag.com/b/interview/2922|accessdate = 20 March 2015|language = ko|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150627124641/http://cuvismmag.com/b/interview/2922|archivedate = 27 Зургадугаар сар 2015|url-status = bot: unknown}}</ref><ref>{{cite web|title=Jimin, Jungkook's Story|url=http://ize.co.kr/articleView.html?no=2013071113597216792&type=&|website=Ize Magazine|accessdate=6 June 2015|language=ko}}</ref> [[J-Hope]] '''Neuron''' хэмээх гудамжны бүжгийн хамтлагт байсан ба [[Куанжү]]-гийн бүжгийн наадмаас шагнал хүртсэнийхээ дараахан <ref>{{Cite web|url=https://btsdiary.com/facts/j-hope/|title=J-Hope|date=2014-01-18|website=btsdiary.com|language=en-US|access-date=2016-06-19}}</ref> [[Big Hit Entertainment]]-ээс зохион байгуулсан орон нутгийн ''"Hit it"'' сонгон шалгаруулалтанд орж тэнцсэн байна. <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> 2012 он гэхэд [[Jin]], [[Suga]], [[J-Hope]], [[RM]], [[Jimin]], [[V]], [[Jungkook]] гэсэн 7 гишүүн албан ёсоор бүрэлдэж, түүнээс өмнө фэнүүдтэйгээ холбоо барихын тулд ашиглах гэж 2011 оны 7 сард хувийн twitter хаягаа нээсэн байна. Дэбют хийхээс нь өмнө Big Hit-ээс гишүүн V-гын царайг олонд харуулахгүйн тулд нууцалдаг байсан нь хэтэрхий царайлаг болохоор өөр компанид алдчихаж магадгүй гэж айдаг байсан учраас гэж ч үздэг, зарим нь V хэтэрхий ичимхий байснаас болсон ч гэгддэг. <ref>{{Cite web|url=http://bangtan.tumblr.com/about|title=Click to view their profiles!|website=bangtan.tumblr.com|access-date=2016-07-01}}</ref> Дэбютээ хийхээс 6 сарын өмнө олон нийтийн вэбсайтууд болон ''Youtube'', ''SoundCloud'' дээрх ковер дуунуудаараа олны анхаарлыг татаж эхэлсэн юм.<ref>{{cite news|last1=박|first1=영웅|title=방시혁, 오디션 통해 힙합그룹 '방탄소년단' 제작|url=http://star.mt.co.kr/stview.php?no=2010090211500915414|access-date=April 22, 2017|work=Star News|language=ko|date=September 2, 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422124040/http://star.mt.co.kr/stview.php?no=2010090211500915414|archive-date=April 22, 2017}}</ref><ref>{{cite news|last1=백|first1=솔미|title='나는 래퍼다' 방시혁, 13년만에 랩 도전|url=http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201107130906421116|access-date=April 22, 2017|work=My Daily|language=ko|date=July 13, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422141636/http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201107130906421116|archive-date=April 22, 2017}}</ref> 2013 оны 6 сарын 12нд BTS анхны цомгоо 1980-90-ээд оны хуучны хип хоп төрхтэйгээр,<ref name="BTSReview">{{Cite book|title=BTS - The Review: A Comprehensive Look at the Music of BTS|last=Kim|first=Youngdae|publisher=RH Korea|year=2019|isbn=9788925565828|chapter=Review 01}}</ref> ''"2 Cool 4 Skool"'' нэртэйгээр гаргасан бөгөөд цомгийн гол дуу болох ''"No More Dream"'' нь Солонгосын чартад 124-р байранд ороод төд удалгүй жагсаалтаас хасагдсан юм. Тэд 6 сарын 13нд ''"No More Dream"'' дуугаараа ''"M Countdown"'' хөгжмийн нэвтрүүлгийн тайзан дээр анх удаа үзүүлбэрээ үзүүлсэн. Тэдний анхны цомгийн дууны үгэнд залуучуудыг гэх үл ойлголцол, өрөөсгөл хандлага, залуучуудын мөрөөдлийг нурааж буй нийгмийг шүүмжилж, залуучуудын ирээдүйн талаарх сэтгэлийн түгшүүр, сэтгэл гутрал зэргийг тусгасан байна.<ref name="BTSReview" /> Цомгийн үйлдвэрлэлийн явцад Suga, RM хоёр ''"No More Dream"'' дууныхаа үгийг 20 гаруй удаа дахин бичиж байсан. Тэдний анхны клип болох ''"No More Dream"'' MV нь [[YouTube]] дээр эхний 24 цагт 25,500 үзэлт авсан ба анхны цомог нь тухайн үедээ ердөө 24,000 хувь зарагдаж байжээ.<ref>Debut references: *{{cite news|url=http://bntnews.co.uk/app/news.php?nid=3882|title=New boy group Bulletproof Boy Scouts to hold a debut showcase on June 12|last1=Yun|first1=Chloe|date=June 13, 2013|work=BNT News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518090435/http://bntnews.co.uk/app/news.php?nid=3882|archive-date=May 18, 2015|url-status=live|access-date=September 28, 2019}} *{{cite news|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/38336/bts-releases-debut-video|title=[Video] BTS Asks about Your Dreams in 'No More Dream' MV|last1=Hong|first1=Grace Danbi|date=June 12, 2013|work=Mwave|access-date=May 9, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205172617/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/38336/bts-releases-debut-video|archive-date=February 5, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?PageNo=2&nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=25&hitYear=2013&termGbn=week|title=2013년 25주차 Digital Chart|website=Gaon Music Chart|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828194450/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?PageNo=2&nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=25&hitYear=2013&termGbn=week|archive-date=August 28, 2016|url-status=dead|access-date=October 27, 2018}}</ref> <!--24,441 (2013) + 13,040 (2014) + 14,633 (2015) + 25,212 (2016) + 33,008 (2017) + 35,557 (2018)--><ref>Cumulative sales for "2 Cool 4 Skool": *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2013&hitYear=2013&termGbn=year |title=Gaon Yearly Chart: 2013 (see #65) |website=Gaon Music Chart |language=ko |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202306/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2013&hitYear=2013&termGbn=year |archive-date=July 7, 2017}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=K&serviceGbn=&targetTime=2014&hitYear=2014&termGbn=year |title=Gaon Yearly Chart: 2014 (Domestic) (see #97) |website=Gaon Music Chart |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year |title=Gaon Yearly Chart: 2015 (see #96) |website=Gaon Music Chart |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2016&hitYear=2016&termGbn=year |title=Gaon 2016년 Album Chart (see #87) |website=Gaon Music Chart |access-date=October 17, 2017 |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2017&hitYear=2017&termGbn=year |title=Gaon 2017년 Album Chart (see #98) |website=Gaon Music Chart |access-date=January 12, 2018 |language=ko}} *{{cite news|language=ko|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=09&hitYear=2018&termGbn=month|title=2018년 09월 Album Chart|trans-title=September 2018 Album Chart|publisher=Gaon Music Chart|access-date=October 11, 2018}} </ref> <ref>*{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?PageNo=2&nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=25&hitYear=2013&termGbn=week|title=No More Dream|website=Gaon Music Chart|access-date=August 31, 2017}} *{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=25&hitYear=2013&termGbn=week|title=Gaon Download Chart June 9-June 15, 2013 (see #84)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=January 12, 2016}}</ref> Тэдний дараагийн дуу болох ''"We Are Bulletproof Pt. 2"'' дуу нь чартуудад жагсаж чадаагүй юм. 2013 оны 9 сард ''"O!RUL8,2?"'' хэмээх өргөтгөсөн цомгоо гол дуу болох ''"N.O"''-ын хамт гаргаж, тэр нь Солонгосын чартанд 92-р байранд бичигджээ.<ref>{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=38&hitYear=2013&termGbn=week|title=2013년 38주차 Digital Chart|website=Gaon Music Chart|archive-url=https://web.archive.org/web/20190116184957/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=38&hitYear=2013&termGbn=week|archive-date=January 16, 2019|url-status=live|access-date=October 27, 2018}}</ref> ''"O!RUL8,2?"'' цомог нь гарсан жилдээ анхны цомгоосоо 10,000-аар их буюу 34,000 хувь борлогдсон байна.<!--34,030 (2013) + 16,412 (2014) + 16,621 (2015) + 26,778 (2016) + 32,516 (2017) + 35,557 (2018)--><ref>Cumulative sales of "O!RUL8,2?": *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2013&hitYear=2013&termGbn=year |title=Gaon 2013년 Album Chart (see #55) |website=Gaon Music Chart |access-date=March 18, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202306/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2013&hitYear=2013&termGbn=year |archive-date=July 7, 2017 |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2014&hitYear=2014&termGbn=year |title=Gaon 2014년 Album Chart (see #92) |website=Gaon Music Chart |access-date=March 18, 2016 |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year |title=Gaon 2015년 Album Chart (see #87) |website=Gaon Music Chart |access-date=March 18, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202644/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year |archive-date=July 7, 2017 |language=ko}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?termGbn=year&hitYear=2016&targetTime=2016&nationGbn=K |title=Gaon 2016년 Album Chart (see #83) |website=Gaon Music Chart |access-date=October 17, 2017 |language=ko}} *{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?termGbn=year&hitYear=2017&targetTime=2017&nationGbn=K|title=Gaon 2017년 Album Chart – 국내(Domestic) (see #99) |publisher=Gaon|language=ko|access-date=January 12, 2018}} *{{cite news|language=ko|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=09&hitYear=2018&termGbn=month|title=2018년 09월 Album Chart|trans-title=September 2018 Album Chart|publisher=Gaon Music Chart|access-date=October 11, 2018}} </ref> Хөгжмийн хувьд өмнөх ''"2 Cool 4 Skool"'' цомгийн нэгэн адил хүсэл тэмүүлэл гэсэн сэдвийг агуулж, дууны үгний хувьд мөрөөдөл болон аз жаргалыг түлхүү тусгаж өгч, мөн түүнийхээ хажуугаар боловсролын хатуу тогтолцоог хөндсөн байна.<ref>{{Cite book|title=BTS - The Review: A Comprehensive Look at the Music of BTS|last=Kim|first=Youngdae|publisher=RH Korea|year=2019|isbn=9788925565828|chapter=Review 02}}</ref> Тэр сардаа "'''Rookie King'''" хэмээх өөрсдийн телевизийн нэвтрүүлгээ ''"SBS M"'' сувгаар гаргасан.<ref>{{cite news|url=http://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=201308290100252680019119&servicedate=20130828|title=방탄소년단, '신인왕 채널방탄'으로 리얼 버라이어티 도전 |trans-title=Real Variety Challenge with 'Rookie King Channel Bangtan'|publisher=Sports Chosun|last=Lee|first=Jung-hyuk|date=August 28, 2013|access-date=July 20, 2018|language=ko}}</ref> 2013 оны төгсгөлд ''Melon Music Awards'', ''Golden Disc Awards'' болон ''Seoul Music Awards''-аас тус тус ''New Artist of the Year'' шагналыг авчээ.<ref>{{cite web|url=http://www.melon.com/melonaward/yearlyaward.htm|title=2013 Melon Music Awards|date=November 14, 2013|publisher=[[Melon (online music service)|Melon]]|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20191126124337/https://www.melon.com/melonaward/yearlyaward.htm|archive-date=November 26, 2019|url-status=live|access-date=February 22, 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://isplus.live.joins.com/award/29goldendisc/en/last_winner.aspx?#main_menu|title=The 28th Golden Disc Awards Winners|publisher=[[Ilgan Sports]]|website=isplus.live.joins.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224011714/http://isplus.live.joins.com/award/29goldendisc/en/last_winner.aspx?%23main_menu#main_menu|archive-date=February 24, 2018|url-status=dead|access-date=June 12, 2018}}</ref><ref>{{cite web|date=January 23, 2014|title=23rd Seoul Music Awards Winners|url=http://seoulmusicawards.com/history/winner|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180223195443/http://seoulmusicawards.com/history/winner|archive-date=February 23, 2018|access-date=|publisher=[[Seoul Music Awards]]}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> ===2014–2017=== ====''Skool Luv Affair'' болон анхны тоглолт==== <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> [[File:Troubadour 02.jpg|thumb|BTS анхны АНУ дахь тоглолтоо үнэ төлбөргүй хийсэн газар болох ''Troubadour'' шөнийн клубын гаднах байдал (2006 онд авсан зураг)]] Тэдний дараагийн цомог болох ''"Skool Luv Affair"'' нь 2014 оны 2 сард гарсан<ref name=sla>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8455612/bts-takeover-timeline-bbmas|title=How BTS Took Over the World: A Timeline of The Group's Biggest Career Moments|last=Herman|first=Tamar|date=May 14, 2018|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122080229/https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8455612/bts-takeover-timeline-bbmas|archive-date=January 22, 2021|url-status=live|access-date=July 20, 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ibighit.com/bts/eng/discography/detail/skool_luv_affair.html|title=Skool Luv Affair|work=BTS|publisher=[[Big Hit Music]]|access-date=July 20, 2022|archive-date=January 13, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113111417/https://ibighit.com/bts/eng/discography/detail/skool_luv_affair.html|url-status=live}}</ref> бөгөөд Солонгосын ''Gaon'' цомгийн жагсаалтыг тэргүүлж,<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=18&hitYear=2014&termGbn=week|script-title=ko:2014년 18주차 Album Chart|website=[[Gaon Music Chart]]|language=ko|trans-title=Album Chart – Week 18 of 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928055408/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=18&hitYear=2014&termGbn=week|archive-date=September 28, 2015|url-status=live|access-date=September 19, 2015|title=Circle Chart}}</ref> тэр ондоо 100,000 хувь борлуулагджээ. <!--100,906 (2014) + 26,147 (2015) + 38,781 (2016) + 42,953 (2017) + 42,884 (2018)--><ref>Cumulative sales of "Dark & Wild": *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2014&hitYear=2014&termGbn=year |title=Gaon Album Chart – 2014 (see #14)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=March 18, 2016 }} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year |title=Gaon Album Chart – 2015 (see #68)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=March 18, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202644/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year|archive-date=July 7, 2017 }} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2016&hitYear=2016&termGbn=year |title=Gaon Album Chart – 2016 (see #71)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=June 9, 2017 }} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2017&hitYear=2017&termGbn=year |title=Gaon Album Chart – 2017 (see #82)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=January 12, 2018 }} *{{cite news|language=ko|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=09&hitYear=2018&termGbn=month|title=2018년 09월 Album Chart|trans-title=September 2018 Album Chart|publisher=Gaon Music Chart|access-date=October 11, 2018}} </ref> Энэ үед мөн ''Billboard''-ын ''"World Albums Chart"''-д 3-т жагссан нь <ref name="sla" /><ref name="World chart">{{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=BTS|chart=World Albums}}|title=BTS Album & Song Chart History: World Albums|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=September 24, 2017}}</ref> BTS-ын хувьд хамгийн анхны удаа ''Billboard''-д жагссан явдал байлаа.<ref name="sla" /><ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/pro/sistars-soyu-junggigo-send-some-to-no-1-on-k-pop-hot-100/|url-access=subscription|title=SISTAR's Soyu & Junggigo Send 'Some' to No. 1 on K-Pop Hot 100|last=Benjamin|first=Jeff|date=February 21, 2014|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221054211/https://www.billboard.com/pro/sistars-soyu-junggigo-send-some-to-no-1-on-k-pop-hot-100/|archive-date=December 21, 2021|url-status=dead<!--to bypass subscrip-lock-->|access-date=June 17, 2022}}</ref> Тус цомогт нь багтсан ''"Boy in Luv"'' (상남자) дуу болон ''"Just One Day"'' (하루만) дуунууд нь Солонгосын чартад 45, 149-р байруудад тус тус оржээ. ''"Skool Luv Affair"''-ийг гаргасныхаа дараа Солонгосын хөгжмийн нэвтрүүлгүүдэд хэд хэдэн удаа оролцож,<ref name = "disc">{{cite web|url=https://www.hypable.com/bts-song-album-list-complete-guide/|title=BTS songs, albums list: A complete guide to every single tune in order|last=Field|first=Sonya|date=July 16, 2021|publisher=Hypable|access-date=July 20, 2022}}{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 3 сард нь [[Сөүл]]д анхны фэн уулзалтаа 3'000 хүнтэйгээр хийж, фэн клубынхаа (fandom гэж нэрийддэг) нэрээр '''A.R.M.Y.''' гэх нэрийг бий болгожээ.<ref>{{cite news|url=http://m.star.naver.com/bts/news/end?id=2612217|script-title=ko:방탄소년단, 3천 명 팬과 첫 번째 팬클럽 창단식|last=Kwon|first=Ji-young|date=March 31, 2014|publisher=OSEN|language=ko|trans-title=BTS Holds First Fan Club Inauguration Ceremony with 3000 Fans|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629022756/https://m.star.naver.com/bts/news/end?id=2612217|archive-date=June 29, 2019|url-status=dead|access-date=June 17, 2022|via=Naver Star}}</ref> Тэр оны 7 сард анхны тоглолтоо [[АНУ]]-ын Баруун Холливүүдэд байрлах ''"Troubadour"'' шөнийн клубт 200 үзэгчдэд үнэ төлбөргүйгээр зохион байгуулж,<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/news/6157532/bts-announces-free-surprise-los-angeles-concert|title=BTS Announces Free, Surprise L.A. Concert|last=Benjamin|first=Jeff|date=August 13, 2014|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518225830/https://www.billboard.com/articles/news/6157532/bts-announces-free-surprise-los-angeles-concert|archive-date=May 18, 2020|access-date=April 20, 2019|url-status=live}}</ref> 8 сард нь [[Лос-Анжелес|Лос Анжелес]]д зохион байгуулагдсан '''KCON''' хөгжмийн наадамд анх удаа оролцсон байна.<ref>{{cite news|url=https://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-girls-generation-bangtan-boys-headline-kcon-2014-20140521-story.html|title=K-Pop stars Girls' Generation, Bangtan Boys headline KCON 2014|last=Brown|first=August|date=May 22, 2014|newspaper=[[Los Angeles Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009221756/http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-girls-generation-bangtan-boys-headline-kcon-2014-20140521-story.html|archive-date=October 9, 2014|access-date=October 14, 2014|url-status=live}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> 2014 оны 8 сард тэд анхны студийн ''"Dark & Wild"'' цомгоо гаргасан нь Солонгосын цомгийн чартад 2-р байранд бичигдэж, нийт 200,000 гаруй хувь борлогдсон байна.<ref>Cumulative sales of "Dark & Wild": *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2014&hitYear=2014&termGbn=year|title=Gaon Album Chart – 2014 (see #14)|website=Gaon Music Chart|access-date=March 18, 2016}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year|title=Gaon Album Chart – 2015 (see #68)|website=Gaon Music Chart|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202644/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year|archive-date=July 7, 2017|url-status=dead|access-date=March 18, 2016}} *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&termGbn=year|title=Gaon Album Chart – 2016 (see #29)|website=Gaon Music Chart|access-date=June 9, 2017}} *{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=11&hitYear=2017&termGbn=month|title=2017년 11월 Album Chart|publisher=Gaon|language=ko|access-date=December 7, 2017}}</ref> Тус цомогт багтсан ''"Danger"'' дуу болон ''"War of Hormone"'' (호르몬 전쟁) дуунууд нь Солонгосын дууны чартад 58-р байр, 173-р байруудад тус тус орсон юм.<ref>{{Cite web|title=[Video] BTS Rages in the 'War of Hormone' MV|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/78799/bts-releases-mv|last=Hong|first=Grace Danbi|website=Mwave|access-date=October 25, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208071048/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/78799/bts-releases-mv|archive-date=December 8, 2015}}</ref> Цомгийн үйлдвэрлэлийн явцад тэд [[Лос-Анжелес|Лос Анжелес]]ын нэгэн гражид байрлах түр зуурын студидээ ''"Danger"'' дуугаа бичжээ.<ref>{{Cite web|url=http://enter.etoday.co.kr/view/news_view.php?varAtcId=18836|title=슈가, "방시혁PD, 미국은 전기 달라 사운드 더 좋다더라" [방탄소년단 기자간담회]|last=기사입력: August 19, 2014 16:35|date=August 19, 2014|website=비즈엔터|access-date=April 21, 2019}}</ref> Удалгүй тэд өөрсдийн анхны аялан тоглолтыг ''"Live Trilogy Episode II: The Red Bullet"'' нэртэйгээр эхлүүлж, 10 сараас 12 сар хүртэл [[Сөүл]], ''Кобе'', [[Токио]], [[Манила]], [[Сингапур]], [[Бангкок]] гэсэн зургаан хотод тоглолтоо зохион байгуулсан юм.<ref name="TRB II">{{cite news|url=https://news.sbs.co.kr/news/endPage.do?news_id=N1003147018|script-title=ko:방탄소년단, 홍콩 콘서트로 11개월 간 월드투어 '성황리 마무리' 출처|last=Lee|first=Jung-ah|date=August 31, 2015|publisher=SBS News|language=ko|trans-title=BTS, 11-month world tour 'successfully finished' with Hong Kong concert|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518144305/https://news.sbs.co.kr/news/endPage.do?news_id=N1003147018|archive-date=May 18, 2017|url-status=live|access-date=April 22, 2017}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> 2014 онд ''"No More Dream"'' дуугаа Япон хэл дээр дахин хоолойн бичлэг хийлгүүлж, 2014 оны 6 сард Японд гаргасан.<ref name="Japan Debut">{{cite news|url=http://news.kstyle.com/article.ksn?articleNo=1990114|title="日本デビュー決定"防弾少年団、初めての日本ショーケースを経て韓国カムバックへ…「2年目も今までのように突っ走るだけ|trans-title="Japan debut decision" BTS, "only dashes in the second year as well as up to now," the first time through the Japan showcase to Korea comeback ...|date=March 7, 2014|work=KStyle|access-date=July 20, 2017}}</ref> Тэдний Японы анхны студийн цомог болох ''"Wake Up"'' цомог нь 2014 оны 12 сард гарч, долоо хоног бүрийн ''"Oricon Albums Chart"'' жагсаалтын 3-т бичигдэж, 28,000 хувь зарагджээ.<ref name="oricon">*{{cite web|url=http://www.oricon.co.jp/prof/530375/rank/album/|website=[[Oricon|Oricon Style]]|publisher=Oricon|language=ja|script-title=ja:防弾少年団のアルバム売上ランキング|access-date=November 15, 2014}} *{{cite news|title=【オリコン】防弾少年団、アルバム初首位 自己最高売上もマーク|trans-title=【Oricon】 BTS, First in Album Ranking and their Highest Sales Mark|url=https://www.oricon.co.jp/news/2078320/full/|publisher=[[Oricon]]|date=September 13, 2016|access-date=May 13, 2018|language=ja}}</ref> Цомгийнхоо үйл ажиллагаатай холбогдуулан тэд 2015 оны 2 сард анхны Япон аялан тоглолтоо ''"Wake Up: Open Your Eyes"'' гэсэн нэртэйгээр эхлүүлж, 4 хотын 25,000 фэнүүдтэйгээр тоглолтоо хийсэн юм.<ref>{{Cite web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/87818/bts-wraps-up-concert-tour-in-japan-gathering-25000-fans|title=BTS Wraps Up Concert Tour in Japan Gathering 25,000 Fans|website=Mwave|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222111014/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/87818/bts-wraps-up-concert-tour-in-japan-gathering-25000-fans|archive-date=December 22, 2015|url-status=live|access-date=October 25, 2015}}</ref> 2014 оны 12 сард дууссан байсан ''"The Red Bullet"'' аялан тоглолт нь 2015 оны 6 сарын 6нд [[Малайз]] улсад дахин үргэлжилж, [[Австрали]], [[Хойд Америк]], [[Латин Америк]]т хийгдсээр 8 сард [[Хонконг]]т өндөрлөсөн. Тус аялан тоглолтыг нийт 13 орны 18 хотод 80,000 үзэгч үзжээ.<ref name = "TRB II" /><ref>{{cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/87064/video-bts-to-hold-second-exclusive-concert-in-seoul|title=BTS to Hold Second Exclusive Concert in Seoul|last=Hong|first=Grace Danbi|date=February 9, 2015|publisher=[[Mnet (TV channel)|Mwave]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106122508/http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/87064/video-bts-to-hold-second-exclusive-concert-in-seoul|archive-date=January 6, 2017|access-date=May 2, 2017|url-status=dead}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> ====Нээлт болон арилжааны амжилт==== <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> BTS нь "залуу нас"-ны гоо үзэсгэлэн хийгээд сэтгэлийн түгшүүрийг илэрхийлэхийг хүсч, түүнийгээ ''"花樣年華"'' (Солонгосоор: 화양연화 / ХваЯнЁнХва) хэмээн нэрлэн эхлүүлэхээр зорьж эхэлсэн. Энэ нь Англиар ''Hwa Yang Yeon Hwa'' бөгөөд фэнүүд хоорондоо товчлоод '''HYYH''' гэж их хэрэглэдэг. ''花樣年華'' гэдэг ханз нь "Амьдралын хамгийн үзэсгэлэнтэй мөч" гэсэн утгатай. Үүгээрээ тэд залуу нас бол амьдралын хамгийн үзэсгэлэнтэй мөч гэж тодорхойлсон байна.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://tenasia.hankyung.com/archives/510280|title={{!}} 방탄소년단이 말하는 '화양연화' (인터뷰①)텐아시아|last=재배포금지>|first=<ⓒ “텐아시아” 무단전재|date=April 28, 2015|website=텐아시아|language=ko-KR|access-date=September 4, 2019|archive-date=Долдугаар сар 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719081600/http://tenasia.hankyung.com/archives/510280|url-status=dead}}</ref> Тэдний гурав дахь цомог ''The Most Beautiful Moment in Life, Part 1'' нь 2015 оны 3-р сард гарч, Америкийн алдарт суваг ''Fuse''-ээс тус цомгийг ''"2015 оны хамгийн шилдэг 27 цомог"'' жагсаалтад багтааснаар тус жагсаалтанд орсон цорын ганц Солонгос цомог болсон байна.<ref>{{cite web|url=http://www.fuse.tv/2015/06/best-albums-2015-so-far#24|title=27 Best Albums We've Heard in 2015&nbsp;... So Far #24|date=June 2015|website=[[Fuse (TV channel)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625213652/http://www.fuse.tv/2015/06/best-albums-2015-so-far#24|archive-date=June 25, 2015|url-status=live|access-date=June 26, 2015}}</ref> Тус цомог өнөөдрийг хүртэл 415,000 гаруй хувь борлогдоод байна.<!--203,664 (2015) + 99,836 (2016) + 59,768 (2017) + 52,663 (2018)--><ref>Cumulative sales of "The Most Beautiful Moment In Life, Part 1": * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year|title=Gaon 2015년 Album Chart (see #6)|website=Gaon Music Chart|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202644/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2015&hitYear=2015&termGbn=year|archive-date=July 7, 2017|url-status=dead|access-date=March 18, 2016}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2016&hitYear=2016&termGbn=year|title=Gaon 2016년 Album Chart (see #22)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=October 17, 2017}} * {{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=2017&hitYear=2017&termGbn=year|title=Gaon 2017년 Album Chart (see #60)|publisher=Gaon|language=ko|access-date=January 12, 2018}} * {{cite news|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=09&hitYear=2018&termGbn=month|title=2018년 09월 Album Chart|access-date=October 11, 2018|publisher=Gaon Music Chart|language=ko|trans-title=September 2018 Album Chart}}</ref> Тус цомгийн гол дуу болох ''I Need U'' нь BTS-ын анхны Солонгосын чартын эхний 5-т жагсаж чадсан дуу болсон<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=19&hitYear=2015&termGbn=week|title=I Need U|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=August 31, 2017}}</ref> бөгөөд 2015 оны 5 сарын 5-нд ''SBS MTV''-ын ''The Show'' хөгжмийн шоу нэвтрүүлгээс ''I Need U'' дуугаараа анх удаа ялалт авсан юм.<ref name="INU Wins">{{cite web|url=http://osen.mt.co.kr/article/G1110151107|title=방탄소년단, '쇼챔피언' 1위..벌써 5개 트로피|last=Mark|first=Jae-min|date=May 13, 2015|website=OSEN|language=ko|trans-title=BTS,'Show Champion', Number 1..5 Trophies|access-date=January 7, 2018}}</ref> Тус цомгийн хоёр дахь гол дуу болох ''Dope'' (Солонгосоор: 쩔어) дуу нь зөвхөн Солонгостоо 44-р байранд жагсаж байсан<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=28&hitYear=2015&termGbn=week|title=쩔어 (Dope)|website=Gaon Music Chart|language=ko|access-date=August 31, 2017}}</ref> бол '''Billboard'''-ийн ''World Digital Songs Chart'' жагсаалтанд 3-р байранд бичигдэж,<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/biz/charts/2015-07-11/world-digital-songs|title=World Digital Song|date=July 11, 2015|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171103235802/http://www.billboard.com/biz/charts/2015-07-11/world-digital-songs|archive-date=November 3, 2017|url-status=live|access-date=April 22, 2017}}</ref> тэр оныхоо 10-р сард Youtube дээр 100 сая гаруй үзэлттэй болсон BTS-ын анхны клип болжээ.<ref name="Dope 100mil">{{cite news|url=http://english.yonhapnews.co.kr/news/2016/10/25/0200000000AEN20161025005300315.html|title=BTS' 'Dope' music video hits over 100 million views|date=October 25, 2015|work=Yonhap News Agency|access-date=May 2, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161030095321/http://english.yonhapnews.co.kr/news/2016/10/25/0200000000AEN20161025005300315.html|archive-date=October 30, 2016|url-status=live}}</ref> 2015 оны 6-р сард ''Live Trilogy Episode II: The Red Bullet'' хэмээх өргөтгөсөн дэлхийн аялан тоглолтоо эхлүүлж, Ази, Далайн орнууд, Хойд Америк, Латин Америкийн хотуудаар тоглолтоо зохион байгуулсан.<ref name="TRB II" /> Тэдний дөрөв дэх Япон дуу нь Японд дэбютээ хийсний нэг жилийн ойг тохиолдуулж гаргасан ''For You'' хэмээх дуу бөгөөд уг дуу нь 6-р сарын 17-нд цацагдаж, Японы ''Oricon'' өдөр тутмын чартыг тэргүүлж, эхний өдөртөө 42,000 гаруй хувь борлогджээ.<ref name="For You Oricon">{{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/js/d/2015-06-18/|title=デイリー CDシングルランキング 2015年06月18日付|publisher=[[Oricon]]|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20150620105214/https://www.oricon.co.jp/rank/js/d/2015-06-18/|archive-date=June 20, 2015|url-status=dead|access-date=June 24, 2018}}</ref> Дараа нь 8-р сарын 15, 16-нд Японы ''Summer Sonic Festival''-д оролцсон байна.<ref>{{cite web|url=http://www.summersonic.com/2015/lineup/|title=SUMMER SONIC TOKYO LINE UP – SUMMER SONIC 2015|website=Summer Sonic|archive-url=https://web.archive.org/web/20150314181031/http://www.summersonic.com/2015/lineup/|archive-date=March 14, 2015|url-status=live|access-date=July 20, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/96992/bts-fan-meeting-in-japan-a-roaring-success|title=BTS Fan Meeting in Japan a Roaring Success|website=Mwave|archive-url=https://web.archive.org/web/20150824211118/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/96992/bts-fan-meeting-in-japan-a-roaring-success|archive-date=August 24, 2015|url-status=live|access-date=October 17, 2015}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> 11-р сард BTS гурав дахь аялан тоглолтын аянаа "The Most Beautiful Moment in Life: On Stage" нэртэйгээр эхлүүлж, Сөүл дахь тоглолтуудынхаа үеэр дөрөв дэх цомог болох ''The Most Beautiful Moment in Life, Part 2''-ынхаа гол дуу ''RUN''-ыг хамгийн анх удаа дуулж, тайзан дээр уг дууныхаа дэбютийг хийж байсан юм.<ref>{{Cite web|url=http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201510280801961138&ext=na|title=방탄소년단, 콘서트서 신곡 첫 공개…11월 30일 본격 컴백|website=www.mydaily.co.kr|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20151031180434/http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201510280801961138&ext=na|archive-date=October 31, 2015|url-status=live|access-date=October 29, 2015}}</ref> Энэхүү цомог нь Солонгосын Gaon чартын долоо хоног тутмын цомгийн жагсаалтыг тэргүүлж, мөн '''Billboard'''-ын ''World Albums'' чартыг тэргүүлснээр олон долоо хоногийн турш ''World Albums'' жагсаалтанд үлдэж чадсан анхны Солонгос уран бүтээлчид болж байжээ.<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=50&hitYear=2015&termGbn=week|title=Gaon Chart; The Most Beautiful Moment in Life, Part 2|date=December 5, 2015|website=Gaon Music Chart|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20151211012235/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=50&hitYear=2015&termGbn=week|archive-date=December 11, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/6835246/bts-most-beautiful-moment-in-life-pt-2-returns-no-1-world-albums|title=BTS' 'Most Beautiful Moment in Life, Pt. 2' Returns to #1 on World Albums|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623000816/http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/6835246/bts-most-beautiful-moment-in-life-pt-2-returns-no-1-world-albums|archive-date=June 23, 2016|url-status=live|access-date=June 19, 2016}}</ref> Түүнчлэн тэдний хувьд анхны '''Billboard 200''' жагсаалтанд орсон мөч нь энэ үед байсан бөгөөд тэд 171-р байранд жагсаж чадсан юм.<ref>{{Cite news|url=https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/6786050/bts-most-beautiful-moment-in-life-pt-2-billboard-200-charts|title=BTS Break Into Billboard 200 With 'The Most Beautiful Moment in Life, Pt. 2'|work=Billboard|access-date=January 23, 2018}}</ref> <!-- Битгий өөрчлөөрэй гуйя. Зөвхөн нэмж болно --> === 2017 он === 2017 оны 2 сард "You never walk alone" цомгоо гаргасан бөгөөд энэ нь зарим рекордуудыг шинэчилсэн юм. Мөн 5 сард Billboard Music Awards- аас "Top Social Artist" шагналыг хүртсэнээр энэ ёслолоос шагнал авсан анхны Солонгос хамтлаг болжээ. Үүний дараа 9 сард "Love Yourself: Her" цомгоо гаргаснаар маш олон амжилтыг бий болгож, түүгээрээ олон рекордыг эвдсэн. Үүний нэг нь тэдний "Love Yourself: Her" цомгийн "DNA" дуу нь 24 цагийн дотор хамгийн их хандалт авсан дуу болсноос гадна хамгийн хурдан 100 сая хандалт хүрсэн дуу болсон юм. Мөн энэхүү цомгийн "Best of me" дууг "The Chainsmokers"-той хамтран гаргасан. Үүний дараагаар тэд AMA (American music awards)-д уригдаж, үзүүлбэрээ үзүүлсэн анхны К-Поп хамтлаг болсон. Энэ ёслолын үеэр олон алдартай хамтлаг, дуучид, жүжигчид тэдний болон тэдний фэнүүдийн талаар Twitter-т жиргэцгээж байсан юм. Тус оны MAMA (Mnet Asian Music Award)-аас Artist Of The Year (Оны шилдэг уран бүтээлч) шагналыг дахин авснаар тэд энэхүү шагналыг дараалан авсан анхны хамтлаг болж байгаа юм. === 2018 он === 2018 оны 5 сард гарсан "Love Yourself : Tear" цомог нь тэдний өмнөх амжилтуудыг шинэчлэн тогтоосон. Мөн 8 сард гарсан "Love Yourself : Answer" цомгийн гол дуу "IDOL" 24 цагт хамгийн их хандалт авсан дэлхийн рэкордыг шинэчлэн, хамгийн хурдан 100 сая хандалт авсан рэкордыг шинэчилсэн юм. Мөн тэд НҮБ-ын томоохон чуулган дээр үг хэлж илтгэл тавьсан анхны K-POP хамтлаг болсон. 2018 онд "Love Yourself" нэртэй аялан тоглолтоороо дэлхийн том том стадиумуудад тоглолтоо хийсэн, BTS нь Wembley Stadium(London)-д тоглолтоо хийсэн хамгийн анхны К-Поп уран бүтээлч бөгөөд тус аялан тоглолтын орон орны тасалбарууд минут болон секундээр хэмжигдэн зарагдаж дууссан нь ямар том хамтлаг болохыг нь харуулах байх. Дурьдвал: Wembley, Citi Field, Rose Bowl, Soldier Field, Metlife Stadium. Мөн Billboard-д нэр дэвшсэн анхны К-Поп хамтлаг бөгөөд 3 жил дарааллан шагнал хүртсэн билээ. (Тус шагналд нэр дэвшсэн бусад уран бүтээлчид: Justin Bieber, Ariana Grande, Demi Lovato, Shawn Mendes зэрэг) BTS бол уг Awards-д оролцсон Цор Ганц Солонгос Уран Бүтээлчид бөгөөд 2 жил дарааллан оролцож, шагнал гардуулан, Lil Nas X-тэй хамтран "Old Town Road" дуун дээр performance үзүүлсэн. === 2019 он === 2019 оны Grammy шагнал гардуулах ёслолд урилгаар оролцсон бөгөөд олон алдартай уран бүтээлч нарт шагнал гардуулсан. Тэд 4-р сарын 12нд boy with luv гэх дуугаа Halsey тай хамтран эргэн ирэлт хийж, эхний 24 цагийн дотор 78 сая хүн үзэж youtube-д ахин шинэ рекорд тогтоосон юм. 2019 оны "Солонгос улсын хэн авч явдаг вэ?" судалгаанд 1000+ эдийн засаг, санхүү, улс төрийн шинжээчид оролцсон бөгөөд BTS-ийн нэг жилд Солонгос улсад оруулдаг эдийн засгийн нөлөө нь 5.6 триллион вон буюу 13.44 триллион төгрөг гэсэн тооцоо гарснаар уг жагсаалтын 8-рт бичигдсэн. Мөн Солонгосын хамгийн нөлөө бүхий алдартан хэмээх 1000 хүний дунд явуулсан санал асуулгад BTS 29.5%-н саналаар 1-р байранд орсон. Одоогоор BTS хамтлаг нь хамгийн шилдэг хамтлаг юм. Мөн бусад хамтлагууд BTS хамтлагт Америкийн зах зээлд орох үүд хаалгыг нээж өгсөнд мөн замыг нь засаж өгсөнд талархаж буйгаа илэрхиййлсээр байдаг. ==Гаргасан цомог== <!--Studio albums only. Everything else should go on the discography page.--> {{col-begin}} {{col-2}} '''Солонгос студийн цомог''' * ''Dark & Wild'' (2014) * ''Wings'' (2016) * ''Love Yourself: Tear'' (2018) * ''Map of the Soul: 7'' (2020) * ''Be'' (2020) * ''Arirang'' (2026){{col-2}} '''Япон студийн цомог''' * ''Wake Up'' (2014) * ''Youth'' (2016) * ''Face Yourself'' (2018) * ''Map of the Soul: 7 – The Journey'' (2020) {{col-end}} ==Кино== '''Баримтат кинонууд''' * ''Burn the Stage: The Movie'' (2018) * ''Love Yourself in Seoul'' (2019) * ''Bring the Soul: The Movie'' (2019) * ''Break the Silence: The Movie'' (2020) * ''BTS: Permission to Dance on Stage – LA'' (2022) * ''BTS: Yet to Come in Cinemas'' (2023) '''Онлайн нэвтрүүлэг''' * ''Run BTS'' (2015–одоо) * ''BTS In the Soop'' (2020–2021) == Ном == * ''Beyond the Story'' (2023) ==Аялан тоглолтууд== * The Red Bullet Tour (2014–2015)<ref>{{cite news|url=https://www.tvreport.co.kr/?c=news&m=newsview&idx=565549|script-title=ko:방탄소년단 첫 단독콘서트, 2분 만에 전석 매진...1회 추가 공연|date=September 11, 2014|work=TV Report|access-date=May 27, 2019|language=ko}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.mk.co.kr/star/musics/view/2014/10/1331260/|script-title=ko:=방탄소년단, 첫 콘서트 성황리 마쳐...후속 활동 돌입|date=October 20, 2014|work=Maeil Business|access-date=May 27, 2019|archive-url=https://archive.today/20240228193033/https://www.mk.co.kr/news/musics/6359539|archive-date=February 28, 2024|url-status=live|language=ko}}</ref> * Wake Up: Open Your Eyes Japan Tour (2015)<ref>{{Cite web|script-title=ko:방탄소년단, 일본 투어 콘서트 성황리에 종료.. '한국 콘서트도 곧'|url=http://tenasia.hankyung.com/archives/449475|access-date=August 3, 2015|archive-date=June 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630183844/http://tenasia.hankyung.com/archives/449475|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|script-title=ko:방탄소년단, 日 4개 도시 투어 성황리 마쳐|url=http://star.mk.co.kr/new/view.php?mc=ST&no=171313&year=2015|access-date=August 3, 2015|archive-date=June 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630235333/http://star.mk.co.kr/new/view.php?mc=ST&no=171313&year=2015|url-status=live|date=February 23, 2015 }}</ref><ref>{{Cite web|script-title=ja:防弾少年団1st Japan Tour 2015「Wake Up: Open Your Eyes」ライブ・ビューイング実施決定!! {{!}} プレスリリース {{!}} BARKS|url=http://www.barks.jp/pr/?id=6023|website=www.barks.jp| date=January 19, 2015 |access-date=August 3, 2015|archive-date=June 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630223300/http://www.barks.jp/pr/?id=6023|url-status=live}}</ref> * The Most Beautiful Moment in Life On Stage Tour (2015–2016)<ref>{{Cite news|url=https://entertain.naver.com/read?oid=312&aid=0000128323|script-title=ko:방탄소년단, 11월 콘서트 포스터 공개..가을 분위기 물씬|date=September 14, 2019|work=Ten Asia|access-date=May 27, 2019|language=ko|archive-url=https://archive.today/20240228190117/https://entertain.naver.com/read?oid=312&aid=0000128323|archive-date=February 28, 2024|url-status=live}}</ref> * The Wings Tour (2017)<ref>{{Cite web|title=BTS presents tearful, beautiful finale of 'Wings' tour in Seoul|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20171211000750|newspaper=[[The Korea Herald]]|last=Hong|first=Dam-young|date=December 11, 2017|access-date=June 30, 2022|archive-date=June 30, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630033048/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20171211000750|url-status=live}}</ref> * Love Yourself World Tour (2018–2019)<ref>{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8390251/bts-announce-new-tour-dates-full-list|title=BTS Announces World Tour With Stops In Six North American Cities|magazine=Billboard|last=Herman|first=Tamar|date=April 26, 2018|access-date=April 26, 2018|archive-date=June 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626022417/https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8390251/bts-announce-new-tour-dates-full-list|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8543647/bts-love-yourself-speak-tour-earnings|title=BTS Finish Love Yourself: Speak Yourself Tour With $116 Million|date=November 14, 2019|magazine=Billboard|access-date=November 16, 2019|archive-date=November 15, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115014310/https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8543647/bts-love-yourself-speak-tour-earnings|url-status=live}}</ref> * Map of the Soul Tour (2020; цуцлагдсан) * Permission to Dance on Stage (2021–2022) == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг]] [[Ангилал:Хөвгүүдийн хамтлаг]] m98iwklwwllox93a24zxged5jm9xgdh 0 63433 863577 773643 2026-07-27T01:42:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 863577 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ramstedt2.jpg|thumb|Густав Рамстедт]] '''Густав Йон Рамстедт''' ([[Швед хэл|швед]]. ''Gustaf John Ramstedt''; 1873 оны 10-р сарын 22-нд [[Финланд|Финландын]] Таммисаари хотод төрсөн –1950 оны 11-р сарын 25-нд [[Хельсинки]] хотод нас барсан) Швед гаралтай нь [[Финланд]]<nowiki/>ын дипломатч болон хэл шинжээч байсан. Дорно болон [[Монгол судлал|Монгол судлаач]] эрдэмтэн юм. == Намтар == Густав Рамстедт [[Финланд]]<nowiki/>ын өмнөд хэсгийн Экенес буюу Таммисаари хотод 1873 онд төржээ. Тэрээр [[Хельсинкийн Их сургууль|Хельсинкийн их сургуулийг]] төгсөөд Турку хотын гимназид багшилжээ. Тэрээр Хельсинкийн их сургуульд Е.Н.Сетьялын удирдлаган дор Фин-Угор хэлийг судалсан байна. Улмаар тэр Алтайн хэлийг сонирхож, судлахаар Монгол руу судалгааны аялал хийсэн байна. Тэрээр 1904 онд оросын монголч эрдэмтэн [[Андрей Руднев]]<nowiki/>ын хамт Оросын хорооны Төв болон Зүүн Азийг судлах экспедицийн бүрэлдэхүүнд багтаж [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимагийн]] тал нутгаар аялжээ. 1911 онд [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургт]] айлчилсан Монголын төлөөлөгчид Хятадын бүрэлдэхүүнд Монголын автономит эрх олгох талаар Хаант Оросын засгийн газартай хэлэлцээ хийхэд зуучлагчаар ажиллахыг Рамстедтээс хүсчээ. Рамстедт Оросын Засгийн газарт монголчуудын сайн санааг ойлгуулж чадсаны үр дүнд Хятадын эсрэг Монголын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг дэмжих зорилгоор орчин үеийн 15000 винтовыг Монголд нийлүүлсэн гэдэг юм. 1912 онд Рамстедт [[Нийслэл хүрээ]]<nowiki/>нд байх үедээ Монголын удирдагчид болох [[Да лам Цэрэнчимэд]], Чин Ван [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж]], [[Хайсан гүн]] нартай уулзаж байжээ. Улмаар Монголын удирдагчид түүнээс оросуудтай хэлэлцээ хийхэд туслалцаа үзүүлэхийг хүссэн байна.  Рамстэдт Монголд хийсэн экспедицийн үеэр [[13-р Далай лам|13-р Далай ламын]] бүрэн эрхт төлөөлөгч [[Агваан Доржиев]] хэмээх буриад хүнтэй танилцан нөхөрлөж байжээ. Үүний улмаас Рамстэдт Төвөдийн [[Лхас]] хотод зочлох эрхээр шагнагдсан цөөхөн гадаадын иргэдийн нэг болсон ч цаашдын улс төрийн үйл явдал [[Төвөд]] рүү явахад нь саад болсон юм. Финланд улс 1917 онд тусгаар тогтнолоо заралсаны дараа тэрээр 1920-1929 онд Финландын [[Япон]] дахь анхны Хэргийг түр хамаарагч цолтой Элчин төлөөлөгчөөр ажилласан байна. Энэ үеэрээ [[Токиогийн Их Сургууль|Токиогийн Их сургуульд]] хэд хэдэн удаа лекц уншиж Японы хэл судлаач Кунио Янагита, Изуру Симура, Кёсукэ Киндаити болон Симпэй Огура нарт тодорхой нөлөө үзүүлсэн ажээ. [[Хельсинкийн Их сургууль|Хельсинкийн Их сургуульд]] 1917-1919 болон 1930-1934 онд багшилж байсан. Густав Рамстедт 1950 онд Хельсинки хотноо нас барсан юм. == Бүтээлүүд == == Мөн үзнэ үү == * [[Алтай хэлний язгуур|Алтайн язгуурын хэл]] * [[Зүүнгарын хаалга|Зүүнгарын Хаалга]] == Ашигласан материал == * Poppe, Николас. "Эмгэнэл: Густав Жон Рамстедт 1873-1950." ''Харвардын Сэтгүүл Азийн Судалгаа'' 14, дугаар 1/2 (1951): 315-22. * Хэлэн, Харри. ''Biliktu Baksi. Г. Й. Рамстедтийн судлаачын замнал Mémoires de la Société де la Finno-Ougrienne'',  дугаар 229, Vammala: Финно-Угрын Нийгэмлэг 1998. [[Ангилал:1873 онд төрсөн]] [[Ангилал:1950 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]] t9ltzs4sjbj6wy1bx31hd6pk5dcf9rz 0 65022 863574 863203 2026-07-27T01:09:30Z HorseBro the hemionus 100126 /* */ 863574 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Хотон нуурын тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | image = [[File:Khoton lake - panoramio.jpg|300px|]] | date = 1731 он | place = [[Хотон нуур]], өнөөгийн [[Баян-Өлгий аймаг]], Mонгол | territory = | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} Фурдан | strength1 = 20,000{{sfn|Perdue|2005|p=254}} | strength2 = 10,000{{sfn|Perdue|2005|p=254}} | casualties1 = тодорхойгүй | casualties2 = '''9,000:''' *4,000 алагдсан{{sfn|Altangerel|2017|p=588}} *5,000{{POW}}{{sfn|Altangerel|2017|p=588}}}} | caption = [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймгийн]] [[Хотон нуур]]ын харагдац. | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Хотон нуурын тулалдаан''' (монгол: ''Хотон нуурын тулалдаан'', хятад: ''和通泊之战'') нь 1731 онд өнөөгийн [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймгийн]] нутаг дахь [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] орчимд болсон цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэхүү тулалдаанд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] цэргийг [[Их Цэрэндондов]], [[Бага Цэрэндондов]] нар удирдсан бол [[Чин улс|Чин улсын]] цэргийг жанжин Фурдан захирч байв. Энэ нь олон арван жил үргэлжилсэн [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] нэг хэсэг болох Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайны үеэр болсон. Дайныг Чин улсын [[Найралт төв|Найралт Төв хаан]] Зүүнгарын хаан [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] эсрэг 1729 онд зарласан бөгөөд эцэст нь 1739 онд энхийн гэрээгээр дуусч, хоёр улсын хилийг тогтоосон юм. == Өмнөтгөл == 1727 онд Галданцэрэн хаaн өөрийн дүү [[Лувсансүр|Лувсансүрийг]] ялж, эцэг [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хаaны]] дарааx Зүүнгарын хаант улсын хаан болсон.{{sfn|Adle|2003|pp=150–151}} Тэрээр Чин улстай тогтмол алба, худалдааны харилцаа тогтоох сонирхолтой байсан ч 1728 онд Чин улс Зүүнгар–Төвдийн харилцааг таслах, мөн Лувсан Данзанг шилжүүлэн өгөхийг шаардсаныг Галданцэрэн хаaн хүлээн зөвшөөрөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|p=250}} 1729 онд Найралт Төв хаан Зүүнгарын эсрэг дайн зарлаж, Галданцэрэн хаан Төвдийн бослогод оролцсон,{{sfn|Perdue|2005|pp=250–251}} хил орчимд довтолгоо хийсэн зэрэг шалтгааныг дурдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=241}} Мөн [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнтэй]] холбоо тогтоохыг оролдсон боловч амжилтгүй болсон.{{sfn|Baabar|1999|p=88}} 1729 оны 4-р сард генерал Фурдан Хойд замын армийг, харин Юэ Жончи нийт 26,500 цэрэг, 324 офицертой Баруун замын армийг хариуцаж томилов. Чин улсын хоёр командлагчийг зургадугаар сар, долдугаар сард [[Или мөрөн]] рүү довтлохоор дайчилжээ. Гэвч Галдан Цэрэн хааны элч ирж, тэрээр Лубсан Данзаныг шилжүүлэн өгөхийг зөвшөөрсөн бөгөөд, энэ нь Найралт Төв хаантай Зүүнгартай энхийн хэлэлцээр хийхээр болсон тул Чин улсын армийг дайчлах ажлыг нэг жилээр хойшлуулж, Юэ Жончи, Фурдан нар 1731 оны 1-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] буцаж ирэв.{{sfn|Perdue|2005|p=252}} Чин улсын командлагчид Бээжинд ирсний дараа Зүүнгарууд Баркол, [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] руу довтлох ажиллагаа эхлүүлж, олон тооны морь хулгайлжээ. Зүүнгаруудыг Турфанаас хөөж гаргах үед тэд мөн Хөхнуур дахь Гасын давааг бүсэлсэн. Гэсэн хэдий ч Турфан дахь цэргүүд болон [[Дээд монголчууд|Дээд Монгол]] засагууд өөрсдийн байр сууриа хамгаалж чадсан.{{sfn|Perdue|2005|pp=252–253}} Турфан руу давтан довтлох замаар Чин улсын эзэн хаан Юэ Жончиг [[Өрөмч]] рүү гүн нэвтрэхийг зөвшөөрсөн.{{sfn|Perdue|2005|p=253}} Энэ үеэр Фурдан [[Ховд (хот)|Ховдруу]] довтлон, цайз байгуулж эхэлж байв. Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов нар 30,000 цэрэг удирдан Чин улсын армийн эсрэг тулалдаанд ердөө 20,000 цэрэг бүрэн хүчээрээ тулалдсан бөгөөд Фурдан нийт 10,000 цэрэгтэй хамт Ховд хотоос хөдөлжээ. Харин 7,300 Чин улсын цэрэг Зүүнгарын эсрэг хотыг хамгаалахаар үлджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} == Тулалдаан == 1731 оны 7-р сарын 20-нд Бага Цэрэндондов өөрийн 3,000 гаруй цэрэгтэй 2,000 цэрэгтэй Чин улсын арми руу довтолж, Чин улсыг зугтахад хүргэв. Чин улсын арми ухарч байгаа нь урхи болж, Зүүнгарын жижиг цэргүүд давтан довтолж, гол арми нь ууланд нуугдаж байв.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} 1731 оны 7-р сарын 23-нд Зүүнгарын нийт 20,000 цэрэгтэй арми ууланд байрлаж байсан байр сууриа орхин Хотон нуурын ойролцоо Чин улсын армийг бүсэлжээ. 4 хоногийн дараа буюу 7-р сарын 27-нд Фурдан тулалдаанаас зугтаж, Чин улс хүнд хохирол амсаж,{{sfn|Baabar|1999|p=88}} 4,000 цэрэг алагдаж, нийт 5,000 цэрэг [[Дайны олзлогдогч]] болжээ.{{sfn|Altangerel|2017|p=588}} == Үр дагавар == Фурдан Ховд руу зугтаж, дараа нь тулалдааны улмаас Фурдан [[цаазаар авах]] хүсэлт гаргасны дагуу Найралт Төв хаанд мэдэгдсэн. Гэсэн хэдий ч Найралт Төв хаан татгалзаж, Фурданыг өршөөжээ. Энэ нь Фурданыг 16,000 цэрэгтэй Ховдыг бэхлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} Үүний зэрэгцээ, Юэ Жончи Өрөмч хотыг амжилттай довтлон, Зүүнгарын цэргийг Өрөмч рүү чиглүүлэхийг оролдсон. Гэсэн хэдий ч Фурдан хэтэрхий хурдан ухарсан тул үр дүнгүй болсон бөгөөд{{sfn|Perdue|2005|p=254}} Найралт Төв хаан Юэ Жончигийн цэргийн бэлтгэл хийх хүсэлтийг хүлээн аваагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=332}} Юэ Жончи хожим Өрөмч хотыг эзэлж чадаагүй тул{{sfn|Perdue|2005|p=332}} Баркол руу явсан.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} Энэ нь Чин улсын эзэн хааныг цөхрөлд хүргэсэн бөгөөд тэрээр Зүүнгарын хаант улсын эсрэг үр дүнтэй арга хэмжээ авч чадаагүй бөгөөд түүний арми Зүүнгарын эсрэг хүнд ялагдал хүлээсэн бөгөөд эзэн хаан үүнийг өөрийгөө буруутгав.{{sfn|Perdue|2005|pp=254–255}} == Лавлагаа == [[Ангилал:18-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Ховд аймгийн түүх]] [[Ангилал:1731 он]] <references /> === Ном зүй === * {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahrayar |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast : from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} lqwh99qaq3x4x9yifp8kbopfivsfpy2 863575 863574 2026-07-27T01:09:52Z HorseBro the hemionus 100126 /* */ 863575 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Хотон нуурын тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | image = [[File:Khoton lake - panoramio.jpg|300px|]] | date = 1731 он | place = [[Хотон нуур]], өнөөгийн [[Баян-Өлгий аймаг]], Mонгол | territory = | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} Фурдан | strength1 = 20,000{{sfn|Perdue|2005|p=254}} | strength2 = 10,000{{sfn|Perdue|2005|p=254}} | casualties1 = тодорхойгүй | casualties2 = '''9,000:''' *4,000 алагдсан{{sfn|Altangerel|2017|p=588}} *5,000{{POW}}{{sfn|Altangerel|2017|p=588}} | caption = [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймгийн]] [[Хотон нуур]]ын харагдац. | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Хотон нуурын тулалдаан''' (монгол: ''Хотон нуурын тулалдаан'', хятад: ''和通泊之战'') нь 1731 онд өнөөгийн [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймгийн]] нутаг дахь [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] орчимд болсон цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэхүү тулалдаанд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] цэргийг [[Их Цэрэндондов]], [[Бага Цэрэндондов]] нар удирдсан бол [[Чин улс|Чин улсын]] цэргийг жанжин Фурдан захирч байв. Энэ нь олон арван жил үргэлжилсэн [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] нэг хэсэг болох Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайны үеэр болсон. Дайныг Чин улсын [[Найралт төв|Найралт Төв хаан]] Зүүнгарын хаан [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] эсрэг 1729 онд зарласан бөгөөд эцэст нь 1739 онд энхийн гэрээгээр дуусч, хоёр улсын хилийг тогтоосон юм. == Өмнөтгөл == 1727 онд Галданцэрэн хаaн өөрийн дүү [[Лувсансүр|Лувсансүрийг]] ялж, эцэг [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хаaны]] дарааx Зүүнгарын хаант улсын хаан болсон.{{sfn|Adle|2003|pp=150–151}} Тэрээр Чин улстай тогтмол алба, худалдааны харилцаа тогтоох сонирхолтой байсан ч 1728 онд Чин улс Зүүнгар–Төвдийн харилцааг таслах, мөн Лувсан Данзанг шилжүүлэн өгөхийг шаардсаныг Галданцэрэн хаaн хүлээн зөвшөөрөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|p=250}} 1729 онд Найралт Төв хаан Зүүнгарын эсрэг дайн зарлаж, Галданцэрэн хаан Төвдийн бослогод оролцсон,{{sfn|Perdue|2005|pp=250–251}} хил орчимд довтолгоо хийсэн зэрэг шалтгааныг дурдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=241}} Мөн [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнтэй]] холбоо тогтоохыг оролдсон боловч амжилтгүй болсон.{{sfn|Baabar|1999|p=88}} 1729 оны 4-р сард генерал Фурдан Хойд замын армийг, харин Юэ Жончи нийт 26,500 цэрэг, 324 офицертой Баруун замын армийг хариуцаж томилов. Чин улсын хоёр командлагчийг зургадугаар сар, долдугаар сард [[Или мөрөн]] рүү довтлохоор дайчилжээ. Гэвч Галдан Цэрэн хааны элч ирж, тэрээр Лубсан Данзаныг шилжүүлэн өгөхийг зөвшөөрсөн бөгөөд, энэ нь Найралт Төв хаантай Зүүнгартай энхийн хэлэлцээр хийхээр болсон тул Чин улсын армийг дайчлах ажлыг нэг жилээр хойшлуулж, Юэ Жончи, Фурдан нар 1731 оны 1-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] буцаж ирэв.{{sfn|Perdue|2005|p=252}} Чин улсын командлагчид Бээжинд ирсний дараа Зүүнгарууд Баркол, [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] руу довтлох ажиллагаа эхлүүлж, олон тооны морь хулгайлжээ. Зүүнгаруудыг Турфанаас хөөж гаргах үед тэд мөн Хөхнуур дахь Гасын давааг бүсэлсэн. Гэсэн хэдий ч Турфан дахь цэргүүд болон [[Дээд монголчууд|Дээд Монгол]] засагууд өөрсдийн байр сууриа хамгаалж чадсан.{{sfn|Perdue|2005|pp=252–253}} Турфан руу давтан довтлох замаар Чин улсын эзэн хаан Юэ Жончиг [[Өрөмч]] рүү гүн нэвтрэхийг зөвшөөрсөн.{{sfn|Perdue|2005|p=253}} Энэ үеэр Фурдан [[Ховд (хот)|Ховдруу]] довтлон, цайз байгуулж эхэлж байв. Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов нар 30,000 цэрэг удирдан Чин улсын армийн эсрэг тулалдаанд ердөө 20,000 цэрэг бүрэн хүчээрээ тулалдсан бөгөөд Фурдан нийт 10,000 цэрэгтэй хамт Ховд хотоос хөдөлжээ. Харин 7,300 Чин улсын цэрэг Зүүнгарын эсрэг хотыг хамгаалахаар үлджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} == Тулалдаан == 1731 оны 7-р сарын 20-нд Бага Цэрэндондов өөрийн 3,000 гаруй цэрэгтэй 2,000 цэрэгтэй Чин улсын арми руу довтолж, Чин улсыг зугтахад хүргэв. Чин улсын арми ухарч байгаа нь урхи болж, Зүүнгарын жижиг цэргүүд давтан довтолж, гол арми нь ууланд нуугдаж байв.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} 1731 оны 7-р сарын 23-нд Зүүнгарын нийт 20,000 цэрэгтэй арми ууланд байрлаж байсан байр сууриа орхин Хотон нуурын ойролцоо Чин улсын армийг бүсэлжээ. 4 хоногийн дараа буюу 7-р сарын 27-нд Фурдан тулалдаанаас зугтаж, Чин улс хүнд хохирол амсаж,{{sfn|Baabar|1999|p=88}} 4,000 цэрэг алагдаж, нийт 5,000 цэрэг [[Дайны олзлогдогч]] болжээ.{{sfn|Altangerel|2017|p=588}} == Үр дагавар == Фурдан Ховд руу зугтаж, дараа нь тулалдааны улмаас Фурдан [[цаазаар авах]] хүсэлт гаргасны дагуу Найралт Төв хаанд мэдэгдсэн. Гэсэн хэдий ч Найралт Төв хаан татгалзаж, Фурданыг өршөөжээ. Энэ нь Фурданыг 16,000 цэрэгтэй Ховдыг бэхлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} Үүний зэрэгцээ, Юэ Жончи Өрөмч хотыг амжилттай довтлон, Зүүнгарын цэргийг Өрөмч рүү чиглүүлэхийг оролдсон. Гэсэн хэдий ч Фурдан хэтэрхий хурдан ухарсан тул үр дүнгүй болсон бөгөөд{{sfn|Perdue|2005|p=254}} Найралт Төв хаан Юэ Жончигийн цэргийн бэлтгэл хийх хүсэлтийг хүлээн аваагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=332}} Юэ Жончи хожим Өрөмч хотыг эзэлж чадаагүй тул{{sfn|Perdue|2005|p=332}} Баркол руу явсан.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} Энэ нь Чин улсын эзэн хааныг цөхрөлд хүргэсэн бөгөөд тэрээр Зүүнгарын хаант улсын эсрэг үр дүнтэй арга хэмжээ авч чадаагүй бөгөөд түүний арми Зүүнгарын эсрэг хүнд ялагдал хүлээсэн бөгөөд эзэн хаан үүнийг өөрийгөө буруутгав.{{sfn|Perdue|2005|pp=254–255}} == Лавлагаа == [[Ангилал:18-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Ховд аймгийн түүх]] [[Ангилал:1731 он]] <references /> === Ном зүй === * {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahrayar |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast : from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} 4kkwjmkbi6823dfzh4quzb8wm3beyla 0 66614 863554 862754 2026-07-26T18:11:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863554 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] 7taepyciwch4f0hmzlhmqgq6w0lqnjr 14 69630 863359 590740 2026-07-26T13:58:00Z Enkhsaihan2005 64429 863359 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Paris|Парис}} [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Иль-де-Франсын департамент]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Иль-де-Франсын хот]] c8zanw4mjx2pykwa4den5v6te6d1l3v 14 69633 863480 590280 2026-07-26T15:07:29Z Enkhsaihan2005 64429 863480 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Île-de-France|Иль-де-Франс}} {{Cat main|Иль-де-Франс}} [[Ангилал:Францын муж|Иль-де-Франс]] kyqmcupqtyyucetq23zv8v0b7wzhstb 14 69931 863498 521306 2026-07-26T15:23:26Z Enkhsaihan2005 64429 863498 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Францын хүн суурингаар]] [[Ангилал:Хүн суурингаар]] [[Ангилал:Монлюсон|хүн]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн хүн| Монлюсон]] 0na210e5oonhk7wtabp1ofxvi4jpia8 14 69932 863313 590732 2026-07-26T13:37:11Z Enkhsaihan2005 64429 863313 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Montlucon}} [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын хот]] [[Ангилал:Алье (департамент)]] gaa0n52d6azxfwic48oaqx9q22zdegm 14 69934 863319 590283 2026-07-26T13:40:20Z Enkhsaihan2005 64429 863319 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Auvergne-Rhône-Alpes}} [[Ангилал:Францын муж]] ovnkpd4r3khycfsnkrj6i23xqok5vr0 863490 863319 2026-07-26T15:21:10Z Enkhsaihan2005 64429 863490 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Auvergne-Rhône-Alpes|Овернь-Рона-Альп}} {{Commons cat|Овернь-Рона-Альп}} [[Ангилал:Өмнөд Франц]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Францын муж]] s4dn0bty5rvmnx7ch00zawzqp3iw9zt 863492 863490 2026-07-26T15:22:17Z Enkhsaihan2005 64429 863492 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Овернь-Рона-Альп}} {{Commons cat|Auvergne-Rhône-Alpes|Овернь-Рона-Альп}} [[Ангилал:Өмнөд Франц]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Францын муж]] j7jka5n4a7skm0lqfxjvua0ho5gsw0e 14 69935 863501 607204 2026-07-26T15:23:59Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын хүн]] to [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн хүн]] without leaving a redirect 607204 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Францын хүн мужаар]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альп|хүн]] nzyq9ymzm52kozcgqwemow3funz73zr 14 70578 863482 590281 2026-07-26T15:12:20Z Enkhsaihan2005 64429 863482 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Normandy|Норманди}} {{Cat main|Норманди}} болон адил нэртэй Францын '''[[Норманди (муж)]]''' [[Ангилал:Францын түүхэн муж]] [[Ангилал:Францын муж]] rw5y1cr5yqdbnrrg59a9v9e2gmu5zt0 14 77757 863483 590282 2026-07-26T15:14:37Z Enkhsaihan2005 64429 863483 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Hauts-de-France|О-де-Франс}} {{catmore}} [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] nc28iomcvmh61oa6dxxh3b0h85n32ot 14 77760 863463 590798 2026-07-26T14:54:38Z Enkhsaihan2005 64429 863463 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Lille}} [[Ангилал:О-де-Франсын хот]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Нор (департамент)]] awdo5za20ivo0sggu03un4p3pc7argo 14 77771 863461 590799 2026-07-26T14:54:33Z Enkhsaihan2005 64429 863461 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Villeneuve-d'Ascq|Вильнёв-д’Аск}} [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:О-де-Франсын хот]] [[Ангилал:Нор (департамент)]] 3eo2wyducsg4b7cbo70zpd3l3sqgon4 14 78283 863504 552549 2026-07-26T15:24:33Z Enkhsaihan2005 64429 863504 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Тамирчин суурингаар]] [[Ангилал:Францын тамирчин суурингаар]] [[Ангилал:Лионы хүн|тамирчин]] [[Ангилал:Лионы спорт|тамирчин]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн тамирчин]] h499lf3s5dud83w3nrw8gey1c0xe2fb 14 78284 863500 607178 2026-07-26T15:23:42Z Enkhsaihan2005 64429 863500 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн спорт|тамирчин]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн хүн|тамирчин]] [[Ангилал:Францын тамирчин мужаар]] 3o5smtvm1xvro2y8ihysnrtmno53aic 863507 863500 2026-07-26T15:24:52Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын тамирчин]] to [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн тамирчин]] without leaving a redirect 863500 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн спорт|тамирчин]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн хүн|тамирчин]] [[Ангилал:Францын тамирчин мужаар]] 3o5smtvm1xvro2y8ihysnrtmno53aic 14 78285 863523 607189 2026-07-26T15:26:51Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын спорт]] to [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн спорт]] without leaving a redirect 607189 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Францын спорт мужаар]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альп|Спорт]] [[Ангилал:Спорт үндэстний засаг захиргааны дэд нэгжээр]] prua1qk2aw4xh2biqq3vgizwjxe576q 14 78287 863519 552553 2026-07-26T15:26:21Z Enkhsaihan2005 64429 863519 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sports in Lyon}} {{All Coordinates}} [[Ангилал:Лион|спорт]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн спорт суурингаар]] [[Ангилал:Францын спорт суурингаар]] [[Ангилал:Спорт суурингаар]] m8pc7o7x9cufsbblg7o1sd0fc388zee 14 78288 863521 552554 2026-07-26T15:26:32Z Enkhsaihan2005 64429 863521 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн спорт| суурингаар]] guwavv3p861kw22im5ocuo8059luxo1 863522 863521 2026-07-26T15:26:38Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын спорт суурингаар]] to [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн спорт суурингаар]] without leaving a redirect 863521 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн спорт| суурингаар]] guwavv3p861kw22im5ocuo8059luxo1 14 78289 863312 552555 2026-07-26T13:37:09Z Enkhsaihan2005 64429 863312 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Lyon}} [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын хот]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Метропол Лион]] sdahruitolyy4r04f6mwgt1x3jb7egv 14 78290 863300 590735 2026-07-26T13:35:10Z Enkhsaihan2005 64429 863300 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Métropole de Lyon}} [[Ангилал:Францын департамент|Лион]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын департамент|Лион]] gpidyym2qi6x0joa5rgabkzkqy6f22m 14 78291 863497 552557 2026-07-26T15:23:23Z Enkhsaihan2005 64429 863497 wikitext text/x-wiki {{commonscat|People of Lyon|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Лион|хүн]] [[Ангилал:Францын хүн суурингаар]] [[Ангилал:Хүн суурингаар]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн хүн| Лион]] aah4l9r59n0n6w003ax6k40p1u5yamm 14 78326 863329 590743 2026-07-26T13:43:38Z Enkhsaihan2005 64429 863329 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Marseille}} [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Прованс-Альп-Номин эргийн хот]] [[Ангилал:Буш-дю-Рон (департамент)]] 2rt9pufws784dljtx1nv2kllh74z9z5 14 78328 863320 590286 2026-07-26T13:40:55Z Enkhsaihan2005 64429 863320 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Provence-Alpes-Côte d'Azur}} [[Ангилал:Францын муж]] tk4sx8t9rhxxvvdihluzjflqrj7cpnf 863491 863320 2026-07-26T15:21:47Z Enkhsaihan2005 64429 863491 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Provence-Alpes-Côte d'Azur|Прованс-Альп-Номин эрэг}} {{catmain|Прованс-Альп-Номин эрэг}} {{DEFAULTSORT:Прованс-Альп-Номин эрэг}} [[Ангилал:Өмнөд Франц]] [[Ангилал:Францын муж]] r2a49b294lgshxtphb8hyn0qbabsue4 14 79179 863505 554854 2026-07-26T15:24:36Z Enkhsaihan2005 64429 863505 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Сент-Этьений хүн|тамирчин]] [[Ангилал:Сент-Этьений спорт|тамирчин]] [[Ангилал:Францын тамирчин суурингаар]] [[Ангилал:Тамирчин суурингаар]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн тамирчин]] 2kymmj7d6zfjwg5mpglplvelgbe6y8l 14 79180 863520 554855 2026-07-26T15:26:23Z Enkhsaihan2005 64429 863520 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sports in Saint-Étienne}} {{All Coordinates}} [[Ангилал:Сент-Этьен]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн спорт суурингаар]] [[Ангилал:Францын спорт суурингаар]] [[Ангилал:Спорт суурингаар]] rn0y9t61hckfjuxnssp1muygs5qphgw 14 79181 863314 590736 2026-07-26T13:37:14Z Enkhsaihan2005 64429 863314 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Saint-Étienne}} [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын хот]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Луар (департамент)]] 9gxkhdpznjgkaqlhzxyx5cwv2hbl7ig 14 79183 863499 554858 2026-07-26T15:23:29Z Enkhsaihan2005 64429 863499 wikitext text/x-wiki {{commonscat|People of Saint-Étienne|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Сент-Этьен|хүн]] [[Ангилал:Францын хүн суурингаар]] [[Ангилал:Хүн суурингаар]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн хүн| Сент-Этьен]] j1fyklte9it47hvvz59vo7yvp6i5o1s 14 79766 863477 590277 2026-07-26T15:03:19Z Enkhsaihan2005 64429 863477 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Bretagne}} [[Ангилал:Францын урьдын муж]] [[Ангилал:Францын муж]] p40l8cz24bkgs0c076dchv2z75eb1r0 14 79772 863402 590809 2026-07-26T14:12:25Z Enkhsaihan2005 64429 863402 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Rennes}} [[Ангилал:Бретанийн хот]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Иль-е-Вилен (департамент)]] a2kjpkvwd7f4q8fqe10sfxuv56ita0c 14 79782 863465 556415 2026-07-26T14:54:58Z Enkhsaihan2005 64429 863465 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Ланс, Па-де-Кале]] [[Ангилал:Францын хөлбөмбөгчин клубээр]] [[Ангилал:О-де-Франсын тамирчин]] 7eo0jmd9i7e75snicg41oa9sbgkji4u 14 79783 863462 590796 2026-07-26T14:54:36Z Enkhsaihan2005 64429 863462 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Lens (France)|Ланс}} [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:О-де-Франсын хот]] [[Ангилал:Па-де-Кале (департамент)]] qfcwxk0784kuzvqdcjeihks4q9yia6k 863466 863462 2026-07-26T14:55:06Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Ланс (Па-де-Кале)]] to [[Ангилал:Ланс, Па-де-Кале]] without leaving a redirect 863462 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Lens (France)|Ланс}} [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:О-де-Франсын хот]] [[Ангилал:Па-де-Кале (департамент)]] qfcwxk0784kuzvqdcjeihks4q9yia6k 14 79791 863401 590807 2026-07-26T14:12:22Z Enkhsaihan2005 64429 863401 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Lorient}} [[Ангилал:Бретанийн хот]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Морбиан (департамент)]] 768d6qnp1v3sw5wmdmuzxxba8cnifmz 14 80049 863330 590748 2026-07-26T13:43:40Z Enkhsaihan2005 64429 863330 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Nice}} [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Прованс-Альп-Номин эргийн хот]] [[Ангилал:Альп-Маритим (департамент)]] k7nrc8wtc4snapw4x05owoz5h0ygcuf 0 80295 863384 848903 2026-07-26T14:06:12Z Enkhsaihan2005 64429 863384 wikitext text/x-wiki {{Short description|Кариб дахь улс}} {{Distinguish|text=[[Бүгд Найрамдах Доминикан Улс]]}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Доминикийн Хамтын Нөхөрлөлийн Улс | common_name = Доминика | native_name = {{native name|en|Commonwealth of Dominica}} | image_flag = Flag of Dominica.svg | flag_type = [[Доминикийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Dominica.svg | coa_size = 95 | symbol_type = [[Доминикийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = "Apwé Bondyé, Sé latè"<ref>{{cite web|url=http://www.dominica.gov.dm/about-dominica/national-symbols/coat-of-arms|title=Coat of Arms – Government of the State of Dominica|website=www.dominica.gov.dm}}</ref> ([[Доминикийн Креол Франц хэл|Креол]]) <br /> "Post Deum terra est" ([[Латин хэл|Латин]]) <br />"Бурхны дараа Улс" | national_anthem = "[[Доминикийн төрийн дуулал|Isle of Beauty, Isle of Splendour]]"{{center|[[File:National Anthem of Dominica by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Dominica on the globe (Americas centered).svg | map_caption = {{map caption |location_color=улаанаар дугуйлсан |region=Баруун хагас |region_color=none}} | image_map2 = | map2_width = 250px | capital = [[Розо]] | coordinates = {{Coord|15|18|N|61|23|W|type:city(17,000)_region:DM}} | largest_city = capital | official_languages = [[Англи хэл]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/dominica/#people-and-society |author=CIA |title="Dominica" |access-date=7 July 2023 |archive-date=24 Нэгдүгээр сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124230138/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/dominica/#people-and-society |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://dominica.gov.dm/laws/chapters/chap1-01.pdf | author=Government of Dominica | title= "Constitution of Dominica"| quote = "Chapter 1:01 Section 8.2 "Every petition shall be in the English Language (p.22 of pdf) | access-date=7 July 2023}}</ref> | languages_type = [[Ардын хэл|Ардын<br />хэл]] | languages = [[Доминикийн Креол Франц хэл|Доминикийн Креол хэл]] | ethnic_groups = {{unbulleted list| {{nowrap|75% [[Афро-Доминикчууд|Африк]]}} | 19% Холимог | {{nowrap|4% [[Калинаго]]}} | 0.8% [[Цагаан Доминикчууд|Европ]] эсвэл бусад | 0.2% Хариулаагүй }} | ethnic_groups_year = 2014<ref name="WFB">{{cite web|url=http://www.caricomstats.org/Files/Publications/NCR%20Reports/Dominica.pdf|title=DOMINICA NATIONAL CENSUS REPORT 2000 ROUND OF POPULATION AND HOUSING CENSUS SUB-PROJECT|website=Caricomstats.org|access-date=29 August 2017|archive-date=5 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205005456/http://www.caricomstats.org/Files/Publications/NCR%20Reports/Dominica.pdf|url-status=dead}}</ref> | demonym = [[Доминикийн хүн ам|Доминикчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[давамгайлагч намын систем|ноёрхогч намын]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Доминикийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Чарльз Саварин]] | leader_title2 = [[Доминикийн ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Рузвельт Скеррит]] | leader_title3 = [[Доминикийн Хурлын танхимын дарга|Хурлын танхимын дарга]] | leader_name3 = [[Жозеф Айзек]] | legislature = [[Доминикийн Хурлын танхим]] | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Их Британи]]ас) | established_event1 = [[Вест Индийн Холбоот Улсууд]] | established_date1 = 3 сарын 1, 1967 | established_event2 = Бүрэн эрхт байдал ба үндсэн хууль | established_date2 = 11 сарын 3, 1978 | area_km2 = 750 | area_rank = 174 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 290 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 1.6 | population_estimate = {{UN_Population|Dominica}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 72,000<ref name="2011 census">{{cite web|url=http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf|title=2011 POPULATION AND HOUSING CENSUS|website=Dominica.gov.dm|access-date=29 August 2017|archive-date=8 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608104411/http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 186 | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 105 | population_density_sq_mi = 272 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 95 | GDP_PPP = $688 сая<ref name="imf2">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?sy=2018&ey=2022&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=35&pr1.y=10&c=311%2C343%2C361%2C321%2C362%2C364%2C328&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Dominica |publisher=International Monetary Fund }}</ref> | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_per_capita = $9,726<ref name=imf2/> | GDP_nominal = $485 сая<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_per_capita = $7,860<ref name=imf2/> | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.742 <!--number only--> | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 94 | currency = [[Зүүн Карибын доллар]] | currency_code = XCD | time_zone = [[Атлантын Стандарт Цаг|АСЦ]] | utc_offset = –4 | drives_on = зүүн | calling_code = [[Бүс нутгийн код 767|+1-767]] | cctld = [[.dm]] | footnote_a = <!--Orphaned: Rank based on 2005 UN estimate.--> | religion = {{vunblist |94.4% [[Христийн шашин|Христ]] |3.0% [[Доминика дахь шашин шүтлэг|Ардын шашин]] |1.7% [[Доминика дахь шашин шүтлэг|Бусад]] |0.9% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]]<ref>{{Cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/dominica/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020|title=Religions in Dominica &#124; PEW-GRF}}</ref>}} | religion_year = 2020 | today = }} '''Доминика Улс''' нь зүүн [[Кариб]]ын [[Бага Антил]] дахь [[арлын улс]] юм. Энэ улс нь ижил нэртэй арал дээр орших ба [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл]]ийн гишүүн улс болно. [[Албан ёсны хэл|Албан ёсны]] [[англи хэл]]ний хажуугаар ''Патва'' (''Патойс'') хэмээн нэрлэгдэх оршин суугчид нь [[Антилын креоль хэл|антилын креоль хэл]]ийг [[ярианы хэл]]ээр түгээмэл хэрэглэдэг. == Газар зүй == [[Зураг:Calibishie (Dominica).jpg|thumb|left|180px|Калибишийн эрэг]] [[Зураг:Smalltropicalwaterfall.jpg|thumb|left||180px|[[Хүрхрээ]]]] Доминика нь Францын Карибын арлуудын хооронд буюу [[далайн чанад дахь департмент]] [[Гваделуп]] умард талд нь, өмнө зүгт нь 25&nbsp;км-н зайтай департмент [[Мартиник]]ийн дунд оршдог. Ойролцоогоор баруун зүгт нь 250&nbsp;км-н зайд [[Венесуэл|Венесуэлийн]] оршин суугчгүй арал болох [[Авес (арал)|Авес]] арал бий. Энэ арлын хойд талын арлуудын бүлэг нь британийн хэллэгээр „Leeward Islands“-салхины нөмөр талын арлуудад харьяалагдах ч, герман болон бусад хэлнүүдэд [[Антилын салхин талын арлууд|салхин талын арал]] хэмээн нэрлэдэг. Доминикаг албан бусаар „the nature island“ (байгалийн арал) хэмээн нэрлэдэг бөгөөд учир нь энэ арал амьтан, ургамлын төрөл зүйлээр баялаг аж. Бага Антилын нэлээд хэдэн өндөр уулууд, 300 гаран гол, горхи мөн түүнчлэн олон тооны нуурууд нь энэ арал дээр байдаг. Уулс нь галт уулын гаралтай. Доминикагийн хамгийн өндөр уул [[Морн Дяблотен]] 1447&nbsp;метрийн өндөртэй бөгөөд Бага Антилдаа өндрөөрөө хоёрт ордог. Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн [[Морн Труа Питон]]д тус улсын үзэсгэлэнт газрууд байх учир 1997 онд [[дэлхийн өв]]д бүртгэн авчээ. Том хотуудын тоонд: # [[Розо]]: 16.074 оршин суугчтай # [[Портсмут (Доминика)|Портсмут]]: 3.633 оршин суугчтай # [[Берекуа]]: 3.195 оршин суугчтай # [[Мэригот (Доминика)|Мэригот]]: 2.669 оршин суугчтай == Уур амьсгал == [[Халуун орон|Халуун орны]] уур амьсгалтай, зүүн хойд зүгээс салхилах зөөлөн салхитай, их хэмжээгээр бороо орох ба энэ нь [[хар салхи]]ны улиралд буюу тавдугаар сараас арваннэгдүгээр сарын хооронд орох бөгөөд [[үер]] болон [[хөрсний нуралт|хөрс нураах]] онцгой аюултай. === Хуй салхи === * 1999 оны арваннэгдүгээр сард хар салхи [[Хар салхи Ленни|Ленни]] баруун эрэгт нь их хэмжээний хохирол учруулсан. * 2007 оны наймдугаар сард хар салхи [[2007 оны Атлантын хар салхины улирал#Хар салхи Дин|Дин]] мөн л ихээхэн хохирол учруулснаас гадна хамгийн багадаа хоёр хүний амь нас хохирчээ.<ref>[http://www.thedominican.net/articles/newsdesk24.htm ''Dominica Begins to Recover from Hurricane Dean''], thedominican.net, Meldung vom 18. August 2007, abgerufen am 21. Oktober 2017.</ref> * 2015 оны наймдугаар сард [[халуун орны хуй салхи]] [[2015 оны Атлантын хар салхины улирал#xалуун орны хуй салхи Эрика|Эрика]] 39 хүний аминд хүрчээ. ''Эрика'' хуй салхинаас үүссэн материалын хохирол түрүү жилийн [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий 90% тэнцэх хэмжээнд хүрсэн байна.<ref>[[Erlassjahr.de – Entwicklung braucht Entschuldung|Erlassjahr.de]]: {{Webarchiv|url=http://www.erlassjahr.de/granada-im-pariser-club.html |wayback=20151208104103 |text=''Grenada im Pariser Club'' |archiv-bot=2023-09-26 09:43:48 InternetArchiveBot }}, abgerufen am 4. Dezember 2015.</ref> * 2017 оны есдүгээр сарын 18-аас 19-нд шилжих шөнө [[хар салхи Мариа]] Доминика дээгүүр өнгөрөхдөө ихээхэн сүйрэл учруулав.<ref>International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies: [https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/IB25092017.pdf ''Dominica: Hurricane Maria − Information Bulletin no. 2''], 25. September 2017, abgerufen am 21. Oktober 2017 (PDF).</ref> Нийт 31 хүн энэ хар салхины улмаас амь насаа алдсан бол одоогийн байдлаар 34 хүн (2017 оны 11 сарын 19-ий мэдээлэл) сураггүй алга болсон байна.<ref>[http://sundominica.com/articles/hurricane-maria-the-missing-and-the-dead-4510/ ''Hurricane Maria: The missing and the dead''], The Sun Dominica, Meldung vom 28. November 2017, abgerufen am 12. Dezember 2017.</ref> Хар шуурга дөнгөж өнгөрөнгүүт олон хотуудад [[тонуул|хулгай, тонуул]] гарсан байдаг ба үүнд цагдаагийн ажилтнууд ч бас оролцсон байна<ref name="The Sun Dominica – Looting">[http://sundominica.com/articles/looting-4533/ Looting.] The Sun Dominica, 19. Dezember 2017, abgerufen am 3. Mai 2018 (englisch).</ref>. == Хүн ам == Доминика улс ойролцоогор 72.000 [[оршин суугч]]тай (2007 оны мэдээ).<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/do.html |title=CIA World Factbook: Dominica (англиар) |access-date=2018-09-28 |archive-date=2012-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504033715/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/do.html |url-status=dead }}</ref> Хүн амын хүчтэй шилжих хөдөлгөөний (ихэвчлэн [[Баруун Энэтхэгийн арлууд|Карибын арлын улсууд]], [[АНУ]], [[Канад]] руу) улмаас хүн амын өсөлтийн хувь ердөө 0,184 % байна. [[Хүн ам]]ын 80 % нь [[Ромын католик сүм|ромын католик]],<ref>[http://www.diplo.de/Dominica Länderinformationen des Auswärtigen Amtes zu Dominica]</ref> 15 % нь [[Протестант урсгал|протестант]], 5 % нь [[Эвангелийн-методист сүм|методист]], 3 % нь [[Пентекостын хөдөлгөөн|пентекост]], 3 % нь [[Адвентизм|адвентистууд]], 2 % нь [[Баптизм|баптистууд]], 2 % нь бусад шашин шүтдэг. Доминикагийн хүн ам дараах бүлгүүдээс бүрдэнэ: 86,8 % [[харууд]], 8,9 % [[мулатууд]], 2,9 % [[карибчууд]], 0,8 % [[европчууд]]. Доминика улсын харьяат иргэдийг „Доминикачууд“, харин [[Бүгд Найрамдах Доминикан Улс|Доминикан улсын]] харьяат иргэдийг „Доминиканчууд“ гэж нэрлэнэ. === Хүн амын өсөлт === {| class="wikitable" !Он !Хүн амын тоо |- |1950 | style="text-align:right"|51.100 |- |1960 | style="text-align:right"|60.011 |- |1970 | style="text-align:right"|71.073 |- |1980 | style="text-align:right"|75.314 |- |1990 | style="text-align:right"|70.926 |- |2000 | style="text-align:right"|69.676 |- |2010 | style="text-align:right"|71.440 |- |2017 | style="text-align:right"|73.925 |} Эх сурвалж: НҮБ<ref>{{Webarchiv|url=https://population.un.org/wpp/DataQuery/ |wayback=20200615001511 |text=World Population Prospects - Population Division - United Nations. |archiv-bot=2024-12-28 01:11:26 InternetArchiveBot }} Abgerufen am 28. Juli 2017.</ref> == Түүх == [[File:Agostino Brunias - Linen Market, Dominica - Google Art Project.jpg|thumb|right|Доминика, 1780 он]] Энэ улсын нутаг дэвсгэрт МЭӨ 5000-3100 оны хооронд хүн амьдарч байсан ул мөрийг нотлох баримтаар баталгаажуулсан байна. Удаан хугацааны туршид эхлээд [[Сибонеи соёл|Сибонеичүүд]] энэ арал дээр амьдарч байгаад, дараа нь ихэд амгалан [[Аравакчууд]] гарч ирснийг Карибын дайчид хөнөөн устгасан гэж үзсээр ирсэн байна. Доминикаг 1493 оны арваннэгдүгээр сарын 3-нд аялагч [[Христофер Колумб|Колумб]] хоёр дахь аяллаараа нээсэн ч, арал дээр буудаллаагүй ажээ. Колумб энэхүү арлыг [[Долоо хоногийн өдөр|долоо хоногийн өдрийн]] нэр болох [[Ням гараг|ням гаргийн]] нэрээр нэрлэжээ ([[Латин хэл|латинаар]] Доминика). Нутгийн уугуул иргэд нь Кариб эсвэл Канибаас ирсэн эдгээр хүмүүсээс ихэд айж байсан ба эндээс Каниба, Каннибал гэх үг нь эхлээд испани хэлэнд, дараа нь өөр хэлнүүдэд нэвтрэн оржээ. Эх газарт амьдрах Карибчуудыг угсаатан судлаачид одоо ч ийнхүү нэрших ба бусад бүлгүүд нь Арлын-Карибчууд гэх нэртэй болжээ. Арлын Карибчууд өөрсдийгөө Калинаго хэмээн нэрлэх ба тэд 1400 оноос 1700 оны хооронд тус арлыг хянаж байв. Тэдний тухай Каннибалчуудын дээрэм хэмээн домог болгон ярих айдас нь угтаа эмэгтэйчүүдийн хулгай байсан аж. 1796 онд Британичууд Сент Винсентийг эзлэн, нутгийн иргэдийг хөөн зайлуулсны дараа тэдний дутаан орогнох газар нь Доминика байсан байна. == Улс төр == Доминика нь 1978 оны арваннэгдүгээр сарын 3-нд [[Их Британи]]ас салан тусгаар тогтнов. Энэ улс нь [[нэг танхимын систем]] бүхий парламентын бүгд найрамдах засаглалтай ба нийт 30 гишүүн, таван жилийн [[сонгуулийн хугацаа]]тай юм. Гишүүдийн 21 нь сонгуулиар, 5 нь засгийн газрын тэргүүнээр, 4 нь сөрөг хүчнээс томилогдоно. Сонгууль өгөх эрх нь 18 насанд хүрсэн бүх иргэдэд байна. Сүүлийн сонгууль 2009 оны арванхоёрдугаар сарын 18-нд явагдсан бөгөөд үр дүн нь ''Dominica Labour Party'' 18 (2005 онд тус намаас 12 суудал авч байв), ''United Workers Party'' 3 (8), нам бус 0 (1), ''Dominica Freedom Party'' 0 (0) байв (мэдээ: 2009 оны 12 сарын 20).<ref>[https://www.thedominican.net/2009/12/dominicas-opposition-leader-ron-green.html Dominica’s Opposition Leader Ron Green looses seat in ballot recount] In: The Dominican.net. 19. Dezember 2009, abgerufen am 20. Dezember 2009 (englisch).</ref> Доминика нь [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл]], [[Карибын нийгэмлэг]], [[Зүүн Карибын улсуудын байгууллага]], [[Америкийн улсуудын байгууллага]], [[Латин Америкийн ба Карибын улсуудын нийгэмлэг]], [[жижиг арлын улсуудын холбоо]]ны гишүүнээс гадна [[Америкийн Боливариа холбоо]] гэх эдийн засгийн холбооны гишүүн улс юм. == Засаг захиргааны хуваарь == [[Зураг:Dominica parishes english.png|thumb|right|300px|Доминикагийн дүүргүүд]] Доминика нь арван засаг захиргааны дүүрэгт хуваагдана. Дараах хүснэгтэд байгаа оршин суугчдын тоо нь 2001 оны тавдугаар сарын 12-ны хүн амын тооллогын тоо болно. {| class="wikitable sortable" ! Д/д ! Дүүрэг ! Төв суурин ! Талбай<br />км² ! Оршин суугч<br />нийт ! Оршин суугч/<br />км² |- |style="text-align:right"| 1 || [[Сент Андру (Доминика)|Сент Андру]] || [[Уэсли (Доминика)|Уэсли]] ||style="text-align:right"| 179,6 ||style="text-align:right"| 10.240 ||style="text-align:right"| 57 |- |style="text-align:right"| 2 || [[Сент Дэвид (Доминика)|Сент Дэвид]] || [[Розали (Доминика)|Розали]] ||style="text-align:right"| 126,8 ||style="text-align:right"| 6.758 ||style="text-align:right"| 53 |- |style="text-align:right"| 3 || [[Сент Жорж (Доминика)|Сент Жорж]] ||[[Розо]]||style="text-align:right"| 53,5 ||style="text-align:right"| 19.825 ||style="text-align:right"| 371 |- |style="text-align:right"| 4 || [[Сент Жон (Доминика)|Сент Жон]]|| [[Портсмут (Доминика)|Портсмут]] ||style="text-align:right"| 58,5 ||style="text-align:right"| 5.327 ||style="text-align:right"| 91 |- |style="text-align:right"| 5 || [[Сент Жозеф (Доминика)|Сент Жозеф]] ||[[Сент Жозеф (суурин)|Сент Жозеф]]||style="text-align:right"| 120,1 ||style="text-align:right"| 5.765 ||style="text-align:right"| 48 |- |style="text-align:right"| 6 || [[Сент Люк]] ||[[Поинт-Мишель]]||style="text-align:right"| 11,1 ||style="text-align:right"| 1.571 ||style="text-align:right"| 142 |- |style="text-align:right"| 7 || [[Сент Марк (Доминика)|Сент Марк]]||[[Суфьер (Доминика)|Суфьер]] ||style="text-align:right"| 9,9 ||style="text-align:right"| 1.907 ||style="text-align:right"| 193 |- |style="text-align:right"| 8 || [[Сент Патрик (Доминика)|Сент Патрик]] || [[Берекуа]]||style="text-align:right"| 84,4 ||style="text-align:right"| 8.383 ||style="text-align:right"| 99 |- |style="text-align:right"| 9 || [[Сент Пол (Доминика)|Сент Пол]] || [[Понт Гасс]] ||style="text-align:right"| 67,4 ||style="text-align:right"| 8.397 ||style="text-align:right"| 125 |- |style="text-align:right"| 10 || [[Сент Петер (Доминика)|Сент Петер]] || [[Колиот]] ||style="text-align:right"| 27,7 ||style="text-align:right"| 1.452 ||style="text-align:right"| 52 |- class="sortbottom" style="background:#DDDDDD;" |&nbsp; || Доминика ||[[Розо]]||style="text-align:right"| 739 ||style="text-align:right"| 71.474 ||style="text-align:right"| 97 |} Эх сурвалж: Central Statistical Office of Dominica {{зай авах}} == Цахим холбоос == {{Commons|Dominica|Доминика}} {{Wiktionary}} * [http://www.dominica.gov.dm ''Government of the Commonwealth of Dominica''; Засгийн газрын албан ёсны цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Америкийн Боливарын Холбоо}} {{Хөтлөгч мөр Хойд Америкийн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} [[Ангилал:Доминика| ]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Антилын салхин талын арал]] [[Ангилал:Хойд Америкийн арал]] [[Ангилал:Карибын тэнгисийн арал]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Төв Америкийн орон]] 9gcfte3vvcoyvnb2chh27c3wq5cvzey 14 83254 863468 590742 2026-07-26T14:56:49Z Enkhsaihan2005 64429 863468 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Réunion}} [[Ангилал:Маскарены арлууд]] [[Ангилал:Франц далайн чанад дахь бүс нутгаар]] [[Ангилал:Франц арлаар]] [[Ангилал:Африк арлаар]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Францын муж]] 8dgi0ymgkp7hl5kc87rbpkwye9ypw2i 863474 863468 2026-07-26T15:01:09Z Enkhsaihan2005 64429 863474 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Réunion}} [[Ангилал:Маскарены арлууд]] [[Ангилал:Франц арлаар]] [[Ангилал:Африк арлаар]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] [[Ангилал:Франц далайн чанад дахь департамент]] [[Ангилал:Францын муж]] 06ucuw6rbw5cqhp8gijq5tlbyloaiah 863528 863474 2026-07-26T15:30:02Z Enkhsaihan2005 64429 863528 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Réunion}} {{DEFAULTSORT:Reunion}} [[Ангилал:Маскарены арлууд| Реюньон]] [[Ангилал:Энэтхэгийн далайн арлын улс]] [[Ангилал:Африкийн хараат нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Далайн чанад дахь Францын арал]] [[Ангилал:Францын далайн чанад дахь департамент]] [[Ангилал:Зүүн Африкийн улс]] [[Ангилал:Зүүн өмнөд Африкийн улс]] [[Ангилал:Галт уулын арал]] mfijz3cpayx4r7k7wel5rbohz743hpe 863529 863528 2026-07-26T15:30:09Z Enkhsaihan2005 64429 863529 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Réunion|Реюньон}} {{DEFAULTSORT:Реюньон}} [[Ангилал:Маскарены арлууд| Реюньон]] [[Ангилал:Энэтхэгийн далайн арлын улс]] [[Ангилал:Африкийн хараат нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Далайн чанад дахь Францын арал]] [[Ангилал:Францын далайн чанад дахь департамент]] [[Ангилал:Зүүн Африкийн улс]] [[Ангилал:Зүүн өмнөд Африкийн улс]] [[Ангилал:Галт уулын арал]] i7rsh0gl2mjss1vxyvwvksqs3csl76o 14 83946 863485 590285 2026-07-26T15:17:14Z Enkhsaihan2005 64429 863485 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Pays de la Loire|Пеи де ла Луар}} {{Cat main|Пеи де ла Луар}} [[Ангилал:Францын муж]] gpzd6x1l52y0kornwt0hmpkvbyvt0cm 14 86410 863448 693171 2026-07-26T14:49:40Z Enkhsaihan2005 64429 863448 wikitext text/x-wiki {{commonscat|People of Orléans|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Орлеан|хүн]] [[Ангилал:Францын хүн суурингаар]] [[Ангилал:Хүн суурингаар]] [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын хүн| ]] pflx4nvmp7qzn5s1s2pumxis37zui6b 863451 863448 2026-07-26T14:49:50Z Enkhsaihan2005 64429 863451 wikitext text/x-wiki {{commonscat|People of Orléans|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Орлеан|хүн]] [[Ангилал:Францын хүн суурингаар]] [[Ангилал:Хүн суурингаар]] [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын хүн]] golvtzu4c2nij4enifm9r7e0f892bfp 14 86411 863453 607208 2026-07-26T14:50:04Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Центр-Валь де Луарын хүн]] to [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын хүн]] without leaving a redirect 607208 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Төв-Вал де Луар|хүн]] [[Ангилал:Францын хүн мужаар]] m6mitsb4yiyvj8jzj4s1s5sdcupa6th 14 86413 863431 590812 2026-07-26T14:42:14Z Enkhsaihan2005 64429 863431 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Orléans}} [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын хот]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Луаре (департамент)]] nazhzqhxo4yywpdxje0rxxbw88d2ndt 14 87440 863479 590279 2026-07-26T15:06:57Z Enkhsaihan2005 64429 863479 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Grand Est|Гранд Эст}} {{Cat main|Гранд Эст}} [[Ангилал:Францын муж]] lyq6ikstwbpe2hqd6eu4fq9v2igr2tg 14 90754 863533 590048 2026-07-26T15:33:37Z Enkhsaihan2005 64429 863533 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Kyushu}} ::{{catmain}} [[Ангилал:Японы бүс нутаг]] 8iii0h1x80kfn7gis3vgepjlzoa1qn7 14 90793 863341 590757 2026-07-26T13:47:34Z Enkhsaihan2005 64429 863341 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Metz}} [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Гранд Эстийн хот]] [[Ангилал:Лотаринг суурингаар]] [[Ангилал:Мозель (департамент)]] 6vtl04222aecnj6sjysdp19ym5m7gbd 863344 863341 2026-07-26T13:49:10Z Enkhsaihan2005 64429 863344 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Metz}} [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Гранд Эстийн хот]] [[Ангилал:Мозель (департамент)]] 4hgzhtpid10wwy0b88t8o07e5fuaeff 0 90809 863263 674167 2026-07-26T13:16:23Z Enkhsaihan2005 64429 863263 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын соёл, түүхийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Лотаринг | native_name = {{nobold|''Louréne''}} {{small|([[Лотаринг хэл|Лотаринг]])}}<br>{{nobold|''Lottringe''}} {{small|([[Лотаринг Франк аялга|Лотаринг Франк]])}}<br>{{native name|de|Lothringen|parensize=85%}}<br> {{native name|lb|Loutrengen|parensize=85%}} | image_map = Carte Lorraine 2018.png | image_flag = Lorraine.svg | image_shield = Arms of Lorraine.svg | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Франц]] | subdivision_type1 = [[Францын мужууд|Захиргааны муж]] | subdivision_name1 = [[Гранд Эст]] | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Мец]] | area_total_km2 = 23547 | area_footnotes = | population_total = 2349816 | population_as_of = 2012 оны 1 сарын 1 | population_footnotes = | population_demonym = Лотарингчууд, Лорейнчууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €72.857 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €31,513 (2024) | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 4 | p1 = [[Вогез (департамент)|Вогез]] (88) | p2 = [[Мёз (департамент)|Мёз]] (55) | p3 = [[Мёрт-е-Мозель]] (54) | p4 = [[Мозель (департамент)|Мозель]] (57) | iso_code = FR-M }} '''Лотаринг''' буюу Лорейн (франц. Lorraine [lɔˈʁɛn], герман. Lothringen) нь [[Франц]]ын зүүн умард хэсэгт орших бүс нутаг юм. Энэхүү бүс нутаг нь [[Гранд Эст]] [[Муж (Франц)|мужийн]] төв хэсгийг бүрдүүлнэ. 1960 оноос 2015 оныг хүртэл энэ бүс нутаг нь [[Мец]] төвтэй бие даасан муж байв. Хүн ам нь 2 350 657 ( мужууд дотор 11 дүгээр байр). Нутаг дэвсгэр нь 23,547 км² бөгөөд Mёз (Маас) ба Moзель голууд урсдаг. Лотаринг бол Бельги, Люксембург, Герман гэсэн гурван гадаад улстай хиллэдэг Францын цорын ганц бүс нутаг юм. Лотаринг бүс нутгийн хүн амын ихэнх нь өөрийгөө Франц гэж тодорхойлдог. Гэвч Отто фон Бисмарк Франц-Пруссын дайны үр дүнгийн дагуу өнөөгийн Лотарингийн 1/3 хэсгийг Германд хавсаргаж байсан түүхтэй. Мозел гэж нэрлэгддэг маргаантай гурав дахь нь роман, герман аялгуу хоёулаа байдаг тул ангилахад хэцүү байдаг соёлтой байв. Эдгээр хүмүүс нь бүс нутгийн хойд хэсэгт амьдардаг. Францын Лоррейн муж (Лотарингия) нь Франц, Германы хоорондох нутаг дэвсгэрийн маргааны сэдэв олон зуун жил байсаар ирсэн бөгөөд энэ нь бүхэл бүтэн бүс нутгийн соёл, түүхэнд ихээхэн нөлөөлсөн юм. Орчин үеийн Лотаринг нь олон зуун жилийн түүх, тэр дундаа Германы эзлэн түрэмгийллийн үеэр олж авсан Франц, Германчуудын хамгийн сайн шинж чанарыг хослуулсан болно. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Lorraine}} {{Wikivoyage}} {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Францын урьдын муж]] [[Ангилал:2015 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Германы түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Лотаринг| ]] [[Ангилал:Герман-Францын харилцаа]] [[Ангилал:Гранд Эстийн газар зүй]] 55mw8vt9pfoiagb39dmrw0urbxkrgkn 14 90831 863478 590278 2026-07-26T15:03:53Z Enkhsaihan2005 64429 863478 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Bourgogne-Franche-Comté}} [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] cckuuvkffe8ftachul3ga6xajldem71 14 90844 863281 590274 2026-07-26T13:25:52Z Enkhsaihan2005 64429 863281 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Шинэ Аквитани|түүх]] [[Ангилал:Францын түүх мужаар]] e3yasohgtj8gn4cf91sj9x03il3lizk 863282 863281 2026-07-26T13:25:58Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Нувел-Аквитанийн түүх]] to [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн түүх]] without leaving a redirect 863281 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Шинэ Аквитани|түүх]] [[Ангилал:Францын түүх мужаар]] e3yasohgtj8gn4cf91sj9x03il3lizk 14 90845 863297 590275 2026-07-26T13:30:25Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Нувел-Аквитани]] to [[Ангилал:Шинэ Аквитани]] without leaving a redirect 590275 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Nouvelle-Aquitaine}} [[Ангилал:Франц мужаар]] phekua2ly6vrc52uw4jam8h0ajpjjzr 863487 863297 2026-07-26T15:18:53Z Enkhsaihan2005 64429 863487 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Nouvelle-Aquitaine|Шинэ Аквитани}} {{category main|Шинэ Аквитани}} [[Ангилал:Өмнөд Франц]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] 4jjko94hvu4gyonpymgbbbunobt695r 0 90948 863270 862843 2026-07-26T13:23:32Z Enkhsaihan2005 64429 863270 wikitext text/x-wiki {{short description|Францын захиргааны нэгж}} {{Инфобокс суурин | official_name = Шинэ Аквитани | native_name = {{resize|75%|{{native name|oc|Nòva Aquitània}}}}<br>{{resize|75%|{{native name|eu|Akitania Berria}}}}<br>{{resize|75%|{{native name|mis|paren=no|Novéle-Aguiéne}} ([[Пуатевин-Сентонже]])}} | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = Le chateau de La Roque en Perigord, vue d’ensemble N.E. en automne, commune de Meyrals, Dordogne, France.jpg | image_caption = [[Мераль]] дахь Рокийн цайз | image_flag = File:Flag Nouvelle Aquitaine.svg | flag_size = 120px | image_shield = File:BlasonNouvelleAquitaine.svg | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Франц}} | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Бордо]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 12 | p1= {{flag|Атлантын Пиреней}} (64) | p2 = {{flag|Вьенна|logo}} (86) | p3 = {{flag|Дээд Вьенна}} (87) | p4 = {{flag|Дордонь}} (24) | p5 = {{flag|Дө-Севр}} (79) | p6 = {{flag|Жиронд|logo}} (33) | p7 = {{flag|Коррез|logo}} (19) | p8 = {{flag|Крёз}} (23) | p9 = {{flag|Ланд}} (40) | p10 = {{flag|Ло-е-Гарон}} (47) | p11 = {{flag|Шарант}} (16) | p12 = {{flag|Шарант-Маритим|logo}} (17) | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Ален Руссе]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 84036 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 1st | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Шинэ Аквитанчууд | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-23}}</ref> |demographics1_title1 = Нийт |demographics1_info1 = €189.278 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох |demographics1_info2 = €31,700 | website = {{URL|nouvelle-aquitaine.fr}} | iso_code = FR-NAQ | blank1_name_sec2 = [[Албан ёсны хэл]] | blank1_info_sec2 = [[Франц хэл|Франц]] }} '''Шинэ Аквитани''' ({{lang-fr|Nouvelle-Aquitaine}} [{{IPA|nuvɛl akitɛn}}], {{lang-mn|'''Шинэ Аквитани'''}}) нь 2016 оны долоодугаар сарын 27-нд болсон орон нутгийн зөвлөлийн хурлын шийдвэрийг үндэслэн мөн оны аравдугаар сарын 1-ний өдрөөс хүчин төгөлдөр болсон [[Франц]]ын нэгэн шинэ [[Муж (Франц)|мужийн]] нэр юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://laregion-alpc.fr/la-region-choisit-son-nom-nouvelle-aquitaine/ |wayback=20160627213935 |text=''La région choisit son nom : Nouvelle-Aquitaine'' |archiv-bot=2019-05-04 11:53:20 InternetArchiveBot }} auf laregion-alpc.fr, abgerufen am 27. Juni 2016</ref> 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд үүсгэн байгуулагдсан тус муж нь эхлээд ''Аквитани-Лимузен-Пуату-Шаранта'' гэх нэртэй байсан ба энэ нь хуучин байсан [[Аквитани]], [[Лимузен]], [[Пуату-Шаранта]] мужуудын нэрийг цагаан толгойн үсгийн дарааллаар холбон нийлүүлснээр бий болжээ. Нувел-Аквитани нь нийт 84.061 км² нутаг дэвсгэртэй ба үүгээрээ тус улсын хамгийн том нутаг дэвсгэртэй мужид орох бол хүн амын тоогоороо (5.935.603 хүнтэй, 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-ний мэдээлэл) дөрөвдүгээрт эрэмбэлэгдэнэ. Мужийн төв нь [[Бордо|Бордо хот]]. == Хотууд == Нувел-Аквитани мужийн хамгийн олон хүн амтай хотуудын тоонд: {| class="wikitable sortable" |- ! Хот ! Хүн ам <br /><small>(Мэдээ: 2016)</small> ! Департамент |- | [[Бордо]] || style="text-align:right;"| 252,040 || [[Жиронд]] |- | [[Лимож]] || style="text-align:right;"| 132,660 || [[Дээд Вьенна|Дээд Вьенна]] |- | [[Пуатье]] || style="text-align:right;"| 87,961 || [[Вьенна (департамент)|Вьенна]] |- | [[По]] || style="text-align:right;"| 77,251 || [[Атлантын Пиреней]] |- | [[Ла-Рошель]] || style="text-align:right;"| 75,736 || [[Шарант-Маритим]] |- | [[Мериньяк]] || style="text-align:right;"| 70,317 || [[Жиронд]] |- | [[Пессак]] || style="text-align:right;"| 61,859 || [[Жиронд]] |- | [[Ниор]] || style="text-align:right;"| 59,005 || [[Дө-Севр]] |- | [[Байон]] || style="text-align:right;"| 50,589 || [[Атлантын Пиреней]] |- | [[Брив-ла-Гайард]] || style="text-align:right;"| 47,004 || [[Коррез]] |- |} == Зургийн цомог == <gallery mode="packed"> Dune à Boyardville.JPG| Baretous piemont Pyreneen.jpg| Castelnaud-la-Chapelle 2 Stevage.jpg| BordLac.jpg| 2009 Aubusson Creuse France 3820681551.jpg| </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Nouvelle-Aquitaine}} * [http://www.nouvelle-aquitaine.fr/ Нувел-Аквитани мужийн албан ёсны цахим хуудас] (францаар) == Эшлэл == <references /> {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Шинэ Аквитани| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] 98dtdnfzw5scl7dhcvjh0ymhwtx61h7 14 90964 863486 590669 2026-07-26T15:18:01Z Enkhsaihan2005 64429 863486 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Centre-Val de Loire|Төв-Вал де Луар}} {{cat main|Төв-Вал де Луар}} [[Ангилал:Францын муж]] cnfd2u23zme72x3owizp9q4p523gb5u 14 90989 863414 590729 2026-07-26T14:32:07Z Enkhsaihan2005 64429 863414 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Manche|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент|Манш]] [[Ангилал:Нормандийн департамент|Манш]] exmckoxff5oz61ieu3bmzgwd23lpgnk 14 90990 863416 590730 2026-07-26T14:32:17Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Норманди департаментаар]] to [[Ангилал:Нормандийн департамент]] without leaving a redirect 590730 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Норманди|!Департамент]] fz7k1ty04yhk4fnwjxck55l2oshmwuc 14 90992 863298 590733 2026-07-26T13:33:33Z Enkhsaihan2005 64429 863298 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Allier|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын департамент|Алье]] qbvl423e3y7d5p473jqsbk11peqjbde 14 90993 863306 590734 2026-07-26T13:36:08Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Овернь-Рона-Альп департаментаар]] to [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын департамент]] without leaving a redirect 590734 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Овернь-Рона-Альп|!Департамент]] 2aedrpu322qhfxt8ttm1ds5fif2omts 14 90994 863301 590738 2026-07-26T13:35:22Z Enkhsaihan2005 64429 863301 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Loire|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын департамент]] sbqi3l8vx86oesq73y8dziilw65dudr 14 90995 863304 590739 2026-07-26T13:35:50Z Enkhsaihan2005 64429 863304 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Haute-Savoie|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент|Савой #Дээд]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын департамент|Савой #Дээд]] cum8dn5ajjv4upmbcb57mdotzoe8x5q 14 90996 863363 590741 2026-07-26T13:58:26Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Иль-де-Франс департаментаар]] to [[Ангилал:Иль-де-Франсын департамент]] without leaving a redirect 590741 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Иль-де-Франс|!Департамент]] 2bfzbmlyhlomv376f7hyz9c0fuya12l 14 90997 863321 590744 2026-07-26T13:41:35Z Enkhsaihan2005 64429 863321 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Bouches-du-Rhône|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент|Буш-дю-Рон]] [[Ангилал:Прованс-Альп-Номин эргийн департамент|Буш-дю-Рон]] c0mqbhiv8faig4wdzh3tt2e8d9unkx2 14 90999 863323 590749 2026-07-26T13:41:47Z Enkhsaihan2005 64429 863323 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Alpes-Maritimes|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент|Альп-Маритим]] [[Ангилал:Прованс-Альп-Номин эргийн департамент|Альп-Маритим]] ehqln2w48tvi15jjcd1fu4awbsfmmy7 14 91000 863325 590750 2026-07-26T13:42:00Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Прованс-Альп-Номин эрэг департаментаар]] to [[Ангилал:Прованс-Альп-Номин эргийн департамент]] without leaving a redirect 590750 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Прованс-Альп-Номин эрэг|!департамент]] bjuic743mn7di6j87zioqp5u729ty7m 14 91001 863350 590752 2026-07-26T13:51:57Z Enkhsaihan2005 64429 863350 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sarthe|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Пеи де ла Луарын департамент]] 6yzeg0l6epreymnfzv0vwu6r1cg3554 14 91002 863351 590753 2026-07-26T13:53:04Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Пеи де ла Луар департаментаар]] to [[Ангилал:Пеи де ла Луарын департамент]] without leaving a redirect 590753 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Пеи де ла Луар|!департаментаар]] gniw2ylclxftoozxtzcc8ihuxi6fa4v 14 91003 863337 590755 2026-07-26T13:45:49Z Enkhsaihan2005 64429 863337 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Bas-Rhin|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Гранд Эстийн департамент|Райн #Доод]] [[Ангилал:Францын департамент|Райн #Доод]] [[Ангилал:Эльзасын департамент|Райн #Доод]] 0o2169qyl5ybide4un7umiw1eujcikx 14 91004 863339 590756 2026-07-26T13:46:44Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Гранд Эст департаментаар]] to [[Ангилал:Гранд Эстийн департамент]] without leaving a redirect 590756 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Гранд Эст|!департамент]] ii4lfh29t6b34fwf1qed4lokhjjvios 14 91005 863336 814482 2026-07-26T13:45:21Z Enkhsaihan2005 64429 863336 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Moselle}} [[Ангилал:Гранд Эстийн департамент]] [[Ангилал:Францын департамент]] b9b69hvtzi00wkhlfp12sgz8gmheoaj 14 91012 863375 590784 2026-07-26T14:01:26Z Enkhsaihan2005 64429 863375 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Gard|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Окситанийн департамент]] tsidvkw6l8me2p81tvgu5481k40hzei 14 91014 863376 590786 2026-07-26T14:01:36Z Enkhsaihan2005 64429 863376 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Pyrénées-Orientales|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент|Пиреней #Дорнод]] [[Ангилал:Окситанийн департамент|Пиреней #Дорнод]] dip836zja29bl28os5yg7awpqtczdrv 14 91015 863371 590788 2026-07-26T14:01:10Z Enkhsaihan2005 64429 863371 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Haute-Garonne|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент|Гарон]] [[Ангилал:Окситанийн департамент|Гарон]] tbhaqoz2gyu1lmgdqril32oqjntntqk 14 91017 863484 590794 2026-07-26T15:16:24Z Enkhsaihan2005 64429 863484 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Occitanie|Окситани}} {{Catmain}} [[File:Occitanie in France 2016.svg|thumb|150px|center|'''[[Окситани]]''' муж (2016 онд байгуулагдсан).]] {{-}} {{For|Том соёлын бүс нутгийн|Ангилал: Окситани}} [[Ангилал:Өмнөд Франц]] [[Ангилал:Окситани]] [[Ангилал:Францын муж]] 3t45w0sny007e7mme1261foejzgkrzs 14 91018 863456 590797 2026-07-26T14:52:26Z Enkhsaihan2005 64429 863456 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Pas-de-Calais|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент|Па-де-Кале]] [[Ангилал:О-де-Франсын департамент|Па-де-Кале]] ej4xb8eof53315b3pogazczhk9ztwze 14 91019 863454 590800 2026-07-26T14:52:08Z Enkhsaihan2005 64429 863454 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Nord|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент|Нор]] [[Ангилал:О-де-Франсын департамент|Нор]] kl514gcs6462por0a9t5j93rgbdw5d5 14 91020 863457 590802 2026-07-26T14:52:51Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:О-де-Франс департаментаар]] to [[Ангилал:О-де-Франсын департамент]] without leaving a redirect 590802 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:О-де-Франс|!Департамент]] m60egfnfgcb3mkusmdwjxjhkkujegg3 14 91021 863395 590808 2026-07-26T14:11:29Z Enkhsaihan2005 64429 863395 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Morbihan|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Бретанийн департамент]] [[Ангилал:Францын департамент]] 98pr263itfl08ucsw1oc2awiae0z3s5 14 91022 863397 590810 2026-07-26T14:11:34Z Enkhsaihan2005 64429 863397 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Ille-et-Vilaine|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Бретанийн департамент]] [[Ангилал:Францын департамент]] 53nwa1vvnifuaeb0rsy04j1psvtmpic 14 91023 863399 590811 2026-07-26T14:11:46Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Бретань департаментаар]] to [[Ангилал:Бретанийн департамент]] without leaving a redirect 590811 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Бретань|!Департамент]] 90jkp3ky9iko600050bnhyt4trv5vfa 14 91024 863427 590813 2026-07-26T14:40:26Z Enkhsaihan2005 64429 863427 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Loiret|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент|Луаре]] [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын департамент|Луаре]] 77hi3iwgd05sf8lc93fbsq935856taj 14 91025 863430 590814 2026-07-26T14:40:44Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Төв-Вал де Луар департаментаар]] to [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын департамент]] without leaving a redirect 590814 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Төв-Вал де Луар|!Департамент]] i8vm8zfo8tf7qy4u0bl524sbrj913oi 14 91029 863288 590827 2026-07-26T13:27:06Z Enkhsaihan2005 64429 863288 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн засаг захиргааны гишүүнчлэл|департамент]] 58v4qdy6068jjq61p5cx2vonz56ezm0 863289 863288 2026-07-26T13:27:15Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Нувел-Аквитанийн департамент]] to [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн департамент]] without leaving a redirect 863288 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн засаг захиргааны гишүүнчлэл|департамент]] 58v4qdy6068jjq61p5cx2vonz56ezm0 14 91030 863290 607225 2026-07-26T13:27:25Z Enkhsaihan2005 64429 863290 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Шинэ Аквитани|засаг захиргааны гишүүнчлэл]] [[Ангилал:Францын засаг захиргааны гишүүнчлэл мужаар]] k5pry8cz9lxidj6112l3v3nnkb5e9dd 863291 863290 2026-07-26T13:27:33Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Нувел-Аквитанийн засаг захиргааны гишүүнчлэл]] to [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн засаг захиргааны гишүүнчлэл]] without leaving a redirect 863290 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Шинэ Аквитани|засаг захиргааны гишүүнчлэл]] [[Ангилал:Францын засаг захиргааны гишүүнчлэл мужаар]] k5pry8cz9lxidj6112l3v3nnkb5e9dd 14 91031 863293 590829 2026-07-26T13:29:09Z Enkhsaihan2005 64429 863293 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Landes|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн департамент]] kt8v2r23qysimwgaw5vg6hyrp6041za 14 91036 863294 590841 2026-07-26T13:29:15Z Enkhsaihan2005 64429 863294 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Lot-et-Garonne|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн департамент]] tua03x7f5xg11g1bpzib9bb3vbo1t2d 14 91038 863373 590845 2026-07-26T14:01:19Z Enkhsaihan2005 64429 863373 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Aude|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Окситанийн департамент]] q9hr7773cfi6bcuxbkw7mqbhi7vtf89 14 91039 863374 590850 2026-07-26T14:01:23Z Enkhsaihan2005 64429 863374 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Hérault|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Окситанийн департамент]] i6lleriiwh3dlj1rsksyj8pp929psj0 14 91041 863372 590854 2026-07-26T14:01:17Z Enkhsaihan2005 64429 863372 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Lozère|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Окситанийн департамент]] h75zlf4lv257fzrwb8cawa1t8cyhwf2 14 92560 863424 614801 2026-07-26T14:37:19Z Enkhsaihan2005 64429 863424 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Bastia}} [[Ангилал:Дээд Корсика (департамент)‎]] [[Ангилал:Корсикагийн хот]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] 6j7brz9a48lup5ogw12b25b5jkamf28 14 92567 863508 597374 2026-07-26T15:25:12Z Enkhsaihan2005 64429 863508 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Францын спортын клуб суурингаар]] [[Ангилал:Спортын клуб суурингаар]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн спортын клуб]] [[Ангилал:Лионы спорт|клуб]] [[Ангилал:Лионы байгууллага|спортын клуб]] f48ffa9mux672jf77z5kl7bqttcm0yk 14 92570 863509 607196 2026-07-26T15:25:23Z Enkhsaihan2005 64429 863509 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн спорт|клуб]] [[Ангилал:Францын спортын клуб мужаар]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн байгууллага|спортын клуб]] c1xc8e110nueypzrkbs6nj0cimapg6t 863511 863509 2026-07-26T15:25:30Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын спортын клуб]] to [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн спортын клуб]] without leaving a redirect 863509 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн спорт|клуб]] [[Ангилал:Францын спортын клуб мужаар]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн байгууллага|спортын клуб]] c1xc8e110nueypzrkbs6nj0cimapg6t 14 92571 863525 597378 2026-07-26T15:27:12Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын байгууллага]] to [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн байгууллага]] without leaving a redirect 597378 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Францын байгууллага мужаар]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альп|байгууллага]] 6355ylyjg8mcqr0dp0vtrk4li4ksv4e 14 92574 863524 597381 2026-07-26T15:27:03Z Enkhsaihan2005 64429 863524 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Метропол Лион| байгууллага]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн байгууллага| Лион]] [[Ангилал:Францын байгууллага департаментаар]] iyl4m4r3v7t8fnqvp60t91thzno3xdu 14 96113 863464 607234 2026-07-26T14:54:40Z Enkhsaihan2005 64429 863464 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Roubaix}} [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:О-де-Франсын хот]] [[Ангилал:Нор (департамент)]] p7lruvbfdzah2vued046wn4qqj30lyc 14 96644 863349 610169 2026-07-26T13:51:53Z Enkhsaihan2005 64429 863349 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Maine-et-Loire|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Пеи де ла Луарын департамент]] nw7ob5pok0r2rkvp0ylfib731w00ap9 14 96645 863354 610170 2026-07-26T13:53:35Z Enkhsaihan2005 64429 863354 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Montsoreau}} [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Пеи де ла Луарын хот]] [[Ангилал:Мэн-е-Луар (департамент)]] idbhbz5nx4pwsiz2tboq36fvdtv2l87 14 97086 863410 611490 2026-07-26T14:20:46Z Enkhsaihan2005 64429 863410 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Auxerre}} [[Ангилал:Бургунд-Франш-Контегийн хот]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Йонна (департамент)]] qe9i7eawii9vrsl0ma9vb96r5azqngf 14 97088 863406 611492 2026-07-26T14:19:51Z Enkhsaihan2005 64429 863406 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Yonne|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Бургунд-Франш-Контегийн департамент]] 0s2kyozaagyoh0vd6507sbultqji43q 14 97089 863407 611493 2026-07-26T14:20:02Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Бургунд-Франш-Конте департаментаар]] to [[Ангилал:Бургунд-Франш-Контегийн департамент]] without leaving a redirect 611493 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Бургунд-Франш-Конте|!департаментаар]] 4w75qxzqjbwhi47j28tnbs2tzsnxq05 14 97100 863355 611511 2026-07-26T13:53:39Z Enkhsaihan2005 64429 863355 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Nantes}} [[Ангилал:Атлантын Луар (департамент)]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Пеи де ла Луарын хот]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] rcdtl9kn3cxrsqxp7p43yxo6amkdz2u 14 97101 863348 611512 2026-07-26T13:51:50Z Enkhsaihan2005 64429 863348 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Loire-Atlantique|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Пеи де ла Луарын департамент]] hp6j6uebrtvxm8nh53k94ja76k2u2h9 14 98196 863502 614231 2026-07-26T15:24:27Z Enkhsaihan2005 64429 863502 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Греноблийн спорт|тамирчин]] [[Ангилал:Греноблийн хүн|тамирчин]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн тамирчин]] [[Ангилал:Францын тамирчин суурингаар]] [[Ангилал:Тамирчин суурингаар]] lsp89l1feh57izyk636h50u2fy3qz21 14 98197 863495 614232 2026-07-26T15:23:17Z Enkhsaihan2005 64429 863495 wikitext text/x-wiki {{commonscat|People of Grenoble|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын хүн суурингаар]] [[Ангилал:Хүн суурингаар]] [[Ангилал:Гренобль|хүн]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн хүн| Гренобль]] pd8hck1yccbfjzbsxomodkn265b9esk 14 98198 863517 614233 2026-07-26T15:26:15Z Enkhsaihan2005 64429 863517 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sports in Grenoble}} [[Ангилал:Гренобль|спорт]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн спорт суурингаар]] [[Ангилал:Францын спорт суурингаар]] [[Ангилал:Спорт суурингаар]] f1z4tatoyk19l2u0xrbswbo72jxbaxm 14 98199 863310 614234 2026-07-26T13:37:01Z Enkhsaihan2005 64429 863310 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Grenoble}} [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын хот]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Изер (департамент)]] qrfvy3re5it99o6s0vwnuomtdngkrzz 14 98200 863299 614235 2026-07-26T13:34:48Z Enkhsaihan2005 64429 863299 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Isère|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын департамент]] 3kop6la6i6ari6mw96bgy8nj5hryk2m 14 98205 863440 614240 2026-07-26T14:47:24Z Enkhsaihan2005 64429 863440 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Турын спорт|тамирчин]] [[Ангилал:Турын хүн|тамирчин]] [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын тамирчин]] [[Ангилал:Францын тамирчин суурингаар]] [[Ангилал:Тамирчин суурингаар]] i5wipkiipu0je9btau3qqp9mnii0wjc 14 98206 863443 614241 2026-07-26T14:48:22Z Enkhsaihan2005 64429 863443 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын спорт|тамирчин]] [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын хүн|тамирчин]] [[Ангилал:Францын тамирчин мужаар]] jpjofjdu504700528ojcfbvaw9di6da 863444 863443 2026-07-26T14:48:34Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Центр-Валь де Луарын тамирчин]] to [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын тамирчин]] without leaving a redirect 863443 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын спорт|тамирчин]] [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын хүн|тамирчин]] [[Ангилал:Францын тамирчин мужаар]] jpjofjdu504700528ojcfbvaw9di6da 14 98207 863442 614242 2026-07-26T14:47:51Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Центр-Валь де Луарын спорт]] to [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын спорт]] without leaving a redirect 614242 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sports in Centre-Val de Loire|Центр-Валь де Луарын спорт}} [[Ангилал:Төв-Вал де Луар|спорт]] [[Ангилал:Францын спорт мужаар]] [[Ангилал:Спорт үндэстний засаг захиргааны дэд нэгжээр]] 6odary2np27mfpx966uej4nuzg6x9ms 14 98210 863377 614245 2026-07-26T14:02:24Z Enkhsaihan2005 64429 863377 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Montpellier}} [[Ангилал:Окситанийн хот]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Эро (департамент)]] jjs980oblx6ps9a0fp8txfey9izs1hu 14 98212 863449 693172 2026-07-26T14:49:43Z Enkhsaihan2005 64429 863449 wikitext text/x-wiki {{commonscat|People of Tours|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Тур|хүн]] [[Ангилал:Францын хүн суурингаар]] [[Ангилал:Хүн суурингаар]] [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын хүн| ]] m0lpwe8cwikxb5sravqp684op44de7p 863452 863449 2026-07-26T14:49:54Z Enkhsaihan2005 64429 863452 wikitext text/x-wiki {{commonscat|People of Tours|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Тур|хүн]] [[Ангилал:Францын хүн суурингаар]] [[Ангилал:Хүн суурингаар]] [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын хүн]] 2gm9f65ub8fb16r69t55f2uex6p6zws 14 98213 863438 614249 2026-07-26T14:46:44Z Enkhsaihan2005 64429 863438 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sports in Tours (France)|Sport in Tours}} [[Ангилал:Тур|спорт]] [[Ангилал:Францын спорт суурингаар]] [[Ангилал:Спорт суурингаар]] rcm59g1rxmfl37fdfxuiebgfgulws3i 14 98215 863432 614251 2026-07-26T14:42:21Z Enkhsaihan2005 64429 863432 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Tours (France)}} [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Эндр-е-Луар (департамент)]] [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын хот]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] l55hi7ib48x19sl92yj571m3fqspodx 14 98216 863429 614252 2026-07-26T14:40:35Z Enkhsaihan2005 64429 863429 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Indre-et-Loire|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын департамент]] 4vikp9w55mmgvjw4s3at66ex10wqrsx 14 98220 863327 614257 2026-07-26T13:43:15Z Enkhsaihan2005 64429 863327 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Istres}} [[Ангилал:Буш-дю-Рон (департамент)]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Прованс-Альп-Номин эргийн хот]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] gl3b701le2tebt12fg387t6i9qq79ij 14 98224 863400 614289 2026-07-26T14:12:19Z Enkhsaihan2005 64429 863400 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Guingamp}} [[Ангилал:Бретанийн хот]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Кот-д’Армор (департамент)]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] ltbg6ts3vqu89r1mvs82bq0qi4ai26q 14 98225 863398 614290 2026-07-26T14:11:36Z Enkhsaihan2005 64429 863398 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Côtes-d'Armor|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Бретанийн департамент]] [[Ангилал:Францын департамент]] k84axia6g98byqwmqsst80myr1b0vnk 14 98324 863469 614720 2026-07-26T14:57:08Z Enkhsaihan2005 64429 863469 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|French Guiana|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Франц далайн чанад дахь бүс нутгаар]] [[Ангилал:Өмнөд Америк]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Франц мужаар]] 74r58hgoklixce19mayd9bvarf6s7uv 863470 863469 2026-07-26T14:58:19Z Enkhsaihan2005 64429 863470 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|French Guiana|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Франц далайн чанад дахь департамент]] [[Ангилал:Өмнөд Америк]] 6ss7nisfriwldvbl37gdc558alkqbc4 863531 863470 2026-07-26T15:30:31Z Enkhsaihan2005 64429 863531 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|French Guiana|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын далайн чанад дахь департамент]] [[Ангилал:Өмнөд Америк]] gj7bq1g3i9a49w8o79578w3e8bq9ldn 14 98334 863460 614732 2026-07-26T14:54:31Z Enkhsaihan2005 64429 863460 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Valenciennes}} [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Нор (департамент)]] [[Ангилал:О-де-Франсын хот]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] 12mysdb0jh25m658owi89yz3mn9r0w4 14 98365 863343 627809 2026-07-26T13:47:43Z Enkhsaihan2005 64429 863343 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Reims}} [[Ангилал:Гранд Эстийн хот]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Марн (департамент)]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] fyavhfjpxtzn7fv3nm36mz137ig0eng 14 98372 863481 672654 2026-07-26T15:11:12Z Enkhsaihan2005 64429 863481 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Corsica|Корсика}} [[Ангилал:Францын түүхэн муж]] [[Ангилал:Тиррений тэнгис арал]] [[Ангилал:Газар дундын тэнгисийн арал]] [[Ангилал:Өмнөд Европ]] [[Ангилал:Өмнөд Франц]] 7yq30kr317jm82sz96l5reraa79i5gy 14 98377 863420 628552 2026-07-26T14:34:54Z Enkhsaihan2005 64429 863420 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Дээд Корсика}} {{Commons cat|Haute-Corse|Дээд Корсика}} [[Ангилал:Францын департамент|Корсика, Дээд]] [[Ангилал:Корсикагийн департамент]] 799ezzw4w26agg5148ib0qwv2ghgm14 14 101302 863328 624511 2026-07-26T13:43:17Z Enkhsaihan2005 64429 863328 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Cannes}} [[Ангилал:Прованс-Альп-Номин эргийн хот]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Альп-Маритим (департамент)]] t3uaqc00ne9nlfsaz5ltdkqkqe4d4a4 14 101314 863353 624547 2026-07-26T13:53:33Z Enkhsaihan2005 64429 863353 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Le Mans}} [[Ангилал:Сарта (департамент)]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Пеи де ла Луарын хот]] r9503zm8fks2p9uv0zgqztmg1ofct5r 14 101724 863409 625653 2026-07-26T14:20:43Z Enkhsaihan2005 64429 863409 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Dijon}} [[Ангилал:Бургунд-Франш-Контегийн хот]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Кот-д’Ор (департамент)]] 3eh1i8bb8o855h3kne08av0pb2lrhxx 14 101725 863404 625654 2026-07-26T14:19:46Z Enkhsaihan2005 64429 863404 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Côte-d'Or|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Бургунд-Франш-Контегийн департамент]] m9r4junuyhq7u3cgwo7b2x5lyf2hh8n 14 102123 863342 626339 2026-07-26T13:47:38Z Enkhsaihan2005 64429 863342 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Nancy, France|Нанси}} [[Ангилал:Гранд Эстийн хот]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Лотаринг суурингаар]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Мёрт-е-Мозель (департамент)]] 9fhzq6askc90ao06swc76ukbz4ay4se 863345 863342 2026-07-26T13:49:13Z Enkhsaihan2005 64429 863345 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Nancy, France|Нанси}} [[Ангилал:Гранд Эстийн хот]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Мёрт-е-Мозель (департамент)]] ao8r4e88huo0fy4ds926ytqffce3os6 14 102124 863334 626340 2026-07-26T13:45:15Z Enkhsaihan2005 64429 863334 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Meurthe-et-Moselle|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Гранд Эстийн департамент]] [[Ангилал:Францын департамент]] 12oviogd0bj2r84t9ghnkgui5g7cojm 14 102127 863352 626343 2026-07-26T13:53:31Z Enkhsaihan2005 64429 863352 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Angers}} [[Ангилал:Мэн-е-Луар (департамент)]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Пеи де ла Луарын хот]] tr5vyo216erle37owve8uchuer5ox16 14 102640 863408 627396 2026-07-26T14:20:41Z Enkhsaihan2005 64429 863408 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Gueugnon}} [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Бургунд-Франш-Контегийн хот]] [[Ангилал:Сон-е-Луар (департамент)]] 2mo46dtsxtqdx4vmcusc3n01qjnp7rf 14 102641 863405 627397 2026-07-26T14:19:48Z Enkhsaihan2005 64429 863405 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Saône-et-Loire|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Бургунд-Франш-Контегийн департамент]] evzskt7xewugcejdu44jip5pf02phz6 14 102748 863418 627753 2026-07-26T14:32:55Z Enkhsaihan2005 64429 863418 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Caen}} [[Ангилал:Кальвадос (департамент)‎]] [[Ангилал:Нормандийн хот]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] tcius90xcp40o5iew4r7bl1u8ne2kf8 14 102750 863413 627756 2026-07-26T14:31:55Z Enkhsaihan2005 64429 863413 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Calvados|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Нормандийн департамент]] fnttnrrupk5menqve6rdysecey46xoa 14 102756 863335 627810 2026-07-26T13:45:18Z Enkhsaihan2005 64429 863335 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Marne (department)|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Гранд Эстийн департамент]] [[Ангилал:Францын департамент]] 7ign3v79thw6lhrmhghcypuys7qfzzr 14 102782 863396 628122 2026-07-26T14:11:31Z Enkhsaihan2005 64429 863396 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Finistère|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Бретанийн департамент]] [[Ангилал:Францын департамент]] d4vsuwki3sodv3l7xfyficfgwax5h4u 14 102822 863503 628295 2026-07-26T15:24:29Z Enkhsaihan2005 64429 863503 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Францын хөлбөмбөгчин клубээр]] [[Ангилал:Клермон-Ферраны спорт]] [[Ангилал:Клермон-Ферраны хүн]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн тамирчин]] 4ig91qh7ftifd74uh7q0py9ior22zr7 14 102823 863518 628296 2026-07-26T15:26:18Z Enkhsaihan2005 64429 863518 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sports in Clermont-Ferrand}} [[Ангилал:Клермон-Ферран|спорт]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн спорт суурингаар]] [[Ангилал:Францын спорт суурингаар]] [[Ангилал:Спорт суурингаар]] 0105lgzfxf1mi0fqr1quk8jy3g5oi7z 14 102824 863311 628298 2026-07-26T13:37:06Z Enkhsaihan2005 64429 863311 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Clermont-Ferrand}} [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын хот]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Пюи-де-Дом (департамент)]] iz3hpaizlo9qh8t7ot8j61fxewtju46 14 102825 863302 628299 2026-07-26T13:35:24Z Enkhsaihan2005 64429 863302 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Puy-de-Dôme|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын департамент]] d5npiwxaxtrsfojs7tn048immn6kbye 14 102826 863496 628300 2026-07-26T15:23:20Z Enkhsaihan2005 64429 863496 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Клермон-Ферран|хүн]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн хүн| Клермон-Ферран]] [[Ангилал:Францын хүн суурингаар]] [[Ангилал:Хүн суурингаар]] o1z3xwt61naz9jfexnsc46axpzxl07e 14 102854 863272 628410 2026-07-26T13:24:14Z Enkhsaihan2005 64429 863272 wikitext text/x-wiki {{commonscat|People of Bordeaux|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Бордо|хүн]] [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн хүн| ]] [[Ангилал:Францын хүн суурингаар]] [[Ангилал:Хүн суурингаар]] 8sr69py2f7ybipqjdyoh3jd1fwp06j9 14 102855 863277 628411 2026-07-26T13:25:07Z Enkhsaihan2005 64429 863277 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Францын хүн мужаар]] [[Ангилал:Шинэ Аквитани|хүн]] 6i8lnjt2kj54d4bsxtqvodbloci45gc 863278 863277 2026-07-26T13:25:13Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Нувел-Аквитанийн хүн]] to [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн хүн]] without leaving a redirect 863277 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Францын хүн мужаар]] [[Ангилал:Шинэ Аквитани|хүн]] 6i8lnjt2kj54d4bsxtqvodbloci45gc 14 102856 863296 628412 2026-07-26T13:29:58Z Enkhsaihan2005 64429 863296 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Bordeaux}} [[Ангилал:Жиронда (департамент)]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] 9zbz0dt1umurejd3boykjwfvbyg55j1 14 102858 863292 628414 2026-07-26T13:28:21Z Enkhsaihan2005 64429 863292 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Gironde|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн департамент]] [[Ангилал:Франц департаментаар]] a0kcwe26p7n7afrnugktk5h91zyaed9 863295 863292 2026-07-26T13:29:25Z Enkhsaihan2005 64429 863295 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Gironde|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн департамент]] [[Ангилал:Францын департамент]] 6wijhkm28rt51uzclkfskq6g10jbz0e 14 102943 863423 628551 2026-07-26T14:37:16Z Enkhsaihan2005 64429 863423 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Ajaccio}} [[Ангилал:Өмнөд Корсика (департамент)]] [[Ангилал:Корсикагийн хот]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] kimko19jv77cpdqeqq3me8jjz0f6pfu 14 102944 863421 628553 2026-07-26T14:35:48Z Enkhsaihan2005 64429 863421 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Өмнөд Корсика}} {{Commons cat|Corse-du-Sud|Өмнөд Корсика}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Корсикагийн департамент]] sachdfo0z69kiham6bxue7sws4fv7ub 14 102947 863331 628557 2026-07-26T13:43:43Z Enkhsaihan2005 64429 863331 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Toulon}} [[Ангилал:Прованс-Альп-Номин эргийн хот]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Вар (департамент)]] tjoagig38wrqdo9de8xa6o9b9yfzfva 14 102948 863322 628558 2026-07-26T13:41:42Z Enkhsaihan2005 64429 863322 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Var (department)|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Прованс-Альп-Номин эргийн департамент]] jqhz9w2woo8g4g82mkf901d0dgjny9t 14 102959 863458 628574 2026-07-26T14:54:25Z Enkhsaihan2005 64429 863458 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Amiens}} [[Ангилал:О-де-Франсын хот]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Сомма (департамент)]] ank8hf6w1uy32e0c63f1jg4v9qx3lvo 14 102960 863455 628575 2026-07-26T14:52:22Z Enkhsaihan2005 64429 863455 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Somme (department)|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:О-де-Франсын департамент]] s4ednnfcf3ai1p9zqirw77rglkk2dxe 14 103169 863390 628971 2026-07-26T14:08:10Z Enkhsaihan2005 64429 863390 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Гваделуп|хүн]] [[Ангилал:Францын хүн мужаар]] [[Ангилал:Карибын хүн]] 3kxf4uie7v1fo9zi9yw9p5dafob580o 14 103170 863391 628972 2026-07-26T14:08:23Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Гваделупа]] to [[Ангилал:Гваделуп]] without leaving a redirect 628972 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Guadeloupe}} [[Ангилал:Америк арлын бүлгээр]] [[Ангилал:Арлын бүлгийн сэдэв]] [[Ангилал:Кариб]] [[Ангилал:Франц далайн чанад дахь бүс нутгаар]] [[Ангилал:Франц департаментаар]] [[Ангилал:Франц мужаар]] [[Ангилал:Франц арлын бүлгээр]] 54uenpfa0tuqgth8grpykk9g15elc8p 863392 863391 2026-07-26T14:09:03Z Enkhsaihan2005 64429 863392 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Guadeloupe}} [[Ангилал:Америк арлын бүлгээр]] [[Ангилал:Арлын бүлгийн сэдэв]] [[Ангилал:Кариб]] [[Ангилал:Франц далайн чанад дахь бүс нутгаар]] [[Ангилал:Франц]] [[Ангилал:Франц арлын бүлгээр]] efv7uufjzscuvkt5eerv0p7srz196ta 863393 863392 2026-07-26T14:09:15Z Enkhsaihan2005 64429 863393 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Guadeloupe}} [[Ангилал:Америк арлын бүлгээр]] [[Ангилал:Арлын бүлгийн сэдэв]] [[Ангилал:Кариб]] [[Ангилал:Франц далайн чанад дахь бүс нутгаар]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Франц арлын бүлгээр]] 1bk8znac7fasp5ka68fdrmyz6qwj96l 863473 863393 2026-07-26T15:01:02Z Enkhsaihan2005 64429 863473 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Guadeloupe}} [[Ангилал:Америк арлын бүлгээр]] [[Ангилал:Арлын бүлгийн сэдэв]] [[Ангилал:Кариб]] [[Ангилал:Франц далайн чанад дахь департамент]] [[Ангилал:Франц арлын бүлгээр]] 00o3dv524smkd61b4s3dmdoqrkbkuo2 863530 863473 2026-07-26T15:30:26Z Enkhsaihan2005 64429 863530 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Guadeloupe}} [[Ангилал:Америк арлын бүлгээр]] [[Ангилал:Арлын бүлгийн сэдэв]] [[Ангилал:Кариб]] [[Ангилал:Францын далайн чанад дахь департамент]] [[Ангилал:Франц арлын бүлгээр]] i9vwcz3o8i8u8uaf1r7zyan2zo9biat 14 103172 863388 628974 2026-07-26T14:07:57Z Enkhsaihan2005 64429 863388 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sports in Guadeloupe}} [[Ангилал:Гваделуп|спорт]] [[Ангилал:Карибын спорт]] [[Ангилал:Францын спорт далайн чанад дахь мужаар]] [[Ангилал:Францын спорт мужаар]] [[Ангилал:Спорт үндэстний засаг захиргааны дэд нэгжээр]] [[Ангилал:Францын спорт департаментаар]] 8dpui9letdf2xj3oo72rxeot5opj93w 14 103665 863326 631200 2026-07-26T13:43:13Z Enkhsaihan2005 64429 863326 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Arles}} [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Прованс-Альп-Номин эргийн хот]] [[Ангилал:Буш-дю-Рон (департамент)]] b344rffm5wimz567y0dk08uu4b38l3l 14 103700 863513 631303 2026-07-26T15:25:44Z Enkhsaihan2005 64429 863513 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Греноблийн спорт|арга хэмжээ]] [[Ангилал:Спортын арга хэмжээ суурингаар]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн спортын арга хэмжээ]] [[Ангилал:Францын спортын арга хэмжээ суурингаар]] 45uoqbqbzos9sqh4toyyb1yo4pkj498 14 103701 863514 631306 2026-07-26T15:25:52Z Enkhsaihan2005 64429 863514 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн спорт|арга хэмжээ]] [[Ангилал:Францын спортын арга хэмжээ мужаар]] fkmkytb683mzevpakfutmgpu2nw3s4n 863515 863514 2026-07-26T15:25:57Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын спортын арга хэмжээ]] to [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн спортын арга хэмжээ]] without leaving a redirect 863514 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн спорт|арга хэмжээ]] [[Ангилал:Францын спортын арга хэмжээ мужаар]] fkmkytb683mzevpakfutmgpu2nw3s4n 14 103770 863367 631558 2026-07-26T13:59:10Z Enkhsaihan2005 64429 863367 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Neuilly-sur-Seine}} [[Ангилал:О-де-Сен (департамент)]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Иль-де-Франсын хот]] jxew8coe5wa9wfrnkbavm3e2eftls35 14 103771 863358 631559 2026-07-26T13:57:52Z Enkhsaihan2005 64429 863358 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Hauts-de-Seine|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Иль-де-Франсын департамент]] [[Ангилал:Францын департамент]] ijvco9errr8f4pc0zacrtp2sc9uksld 14 104930 863369 635119 2026-07-26T13:59:16Z Enkhsaihan2005 64429 863369 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Évry-Courcouronnes}} [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Иль-де-Франсын хот]] [[Ангилал:Эсон (департамент)]] l4108arv5dzszsv2km2tvpht33v3uq5 14 104931 863361 635120 2026-07-26T13:58:07Z Enkhsaihan2005 64429 863361 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Essonne (department)|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Иль-де-Франсын департамент]] [[Ангилал:Францын департамент]] pwsiwi7df9ymp7czykfy4in59zztkns 14 104932 863446 635123 2026-07-26T14:49:04Z Enkhsaihan2005 64429 863446 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын хүн|засаг дарга]] [[Ангилал:Францын засаг дарга]] qzmevmkgsaq65r0n6xgul2krpenhexk 863447 863446 2026-07-26T14:49:11Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Центр-Валь де Луарын засаг дарга]] to [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын засаг дарга]] without leaving a redirect 863446 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын хүн|засаг дарга]] [[Ангилал:Францын засаг дарга]] qzmevmkgsaq65r0n6xgul2krpenhexk 0 105908 863558 862763 2026-07-26T19:02:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863558 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] fj7sbdw9h2yiknd8wv1qvjw1b9eqffh 2 106375 863612 639980 2026-07-27T06:42:17Z ~2026-41684-76 106320 863612 wikitext text/x-wiki Ц.Бааст нь 1949 онд Говь-Алтай аймгийн Төгрөг сумын нутаг “Дайргат” хэмээх газар малчин ард З.Цэрэндоржийн хоёр дахь хүү болон төржээ. Тэрээр 1968 онд хугацаат цэргийн албанд мордож, Ардын Армийн дугаар ангид хугацаат цэрэг, засварын механик-жолоочоор ажиллаж байлаа. Барилгын техникум, Намын дээд сургуульд мэргэжил, боловсрол эзэмшин Төв аймгийн Баянчандмань дахь сангийн аж ахуйн орлогч дарга, Зэвсэгт хүчний 232 дугаар ангийн захирагчаар ажиллаж байгаад гавьяаныхаа амралтад суусны дараа Хэнтий аймгийн Иргэдийн хурлын төлөөлөгч, Хурлын тэргүүлэгч, Дэлгэрхаан сумын Засаг даргаар тус тус ажиллаж байсан. Хурандаа Ц. Бааст нь Батлан хамгаалах, Зэвсэгт хүчний анги, байгууллагад ар тал, хөдөө аж ахуйн чиглэлээр 40 шахам жил ажиллаж, жинхэнэ “ар талын хүн” гэдгийг бататгах их ажил бүтээж, төрийн цагаан тугийг залах 9 шарга морьдыг зүслэн сонгосон нь одоо ч төрийн наадмын хамгийн хүндтэй ёслолыг гүйцэтгэж байна. Мөн сүргийн бүтцийг сайжруулан тус ангийн малыг 40 гаруй мянган толгойд хүргэж “Түмэн төлийн баяр” хийсэн. Ц. Бааст нь Үндэсний их баяр наадамд 1 түрүү, 16 айраг авсан амжилтаар 2002 онд “Монгол Улсын манлай уяач” цол хүртжээ. Түүний хөдөлмөр, бүтээлийг үнэлж Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Цэргийн гавьяаны одон, Тусгаар тогтнолын одон, Батлан хамгаалах яамны хүндэт тэмдэг, Зэвсэгт хүчний жанжин штабын хүндэт тэмдгээр тус тус шагнасан юм. 0l7662zgv54odyal2sedbuaa3tu4ldb 863613 863612 2026-07-27T06:47:00Z ~2026-41684-76 106320 863613 wikitext text/x-wiki Ц.Бааст нь 1949 онд Говь-Алтай аймгийн Төгрөг сумын нутаг “Дайргат” хэмээх газар малчин ард З.Цэрэндоржийн нэгдүгээр хүү болон төржээ. Тэрээр 1959 онд 10 настайдаа сургуульд орж, дунд сургуулиа төгсөөд Улаанбаатар хотын Барилгын техникумд элсэн орж, 1968 онд цэргийн албанд татагдсан. 1968 онд хугацаат цэргийн албанд мордож, Ардын Армийн дугаар ангид хугацаат цэрэг, засварын механик-жолоочоор ажиллаж байлаа. Намын дээд сургуульд мэргэжил, боловсрол эзэмшин Төв аймгийн Баянчандмань дахь сангийн аж ахуйн орлогч дарга, Зэвсэгт хүчний 232 дугаар ангийн захирагчаар ажиллаж байгаад гавьяаныхаа амралтад суусны дараа Хэнтий аймгийн Иргэдийн хурлын төлөөлөгч, Хурлын тэргүүлэгч, Дэлгэрхаан сумын Засаг даргаар тус тус ажиллаж байсан. Хурандаа Ц. Бааст нь Батлан хамгаалах, Зэвсэгт хүчний анги, байгууллагад ар тал, хөдөө аж ахуйн чиглэлээр 40 шахам жил ажиллаж, жинхэнэ “ар талын хүн” гэдгийг бататгах их ажил бүтээж, төрийн цагаан тугийг залах 9 шарга морьдыг зүслэн сонгосон нь одоо ч төрийн наадмын хамгийн хүндтэй ёслолыг гүйцэтгэж байна. Мөн сүргийн бүтцийг сайжруулан тус ангийн малыг 40 гаруй мянган толгойд хүргэж “Түмэн төлийн баяр” хийсэн. Ц. Бааст нь Үндэсний их баяр наадамд 1 түрүү, 16 айраг авсан амжилтаар 2002 онд “Монгол Улсын манлай уяач” цол хүртжээ. Түүний хөдөлмөр, бүтээлийг үнэлж Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Цэргийн гавьяаны одон, Тусгаар тогтнолын одон, Батлан хамгаалах яамны хүндэт тэмдэг, Зэвсэгт хүчний жанжин штабын хүндэт тэмдгээр тус тус шагнасан юм. suz4exsyiuugy9w0n8fyloql0omno5h 14 108011 863512 645775 2026-07-26T15:25:41Z Enkhsaihan2005 64429 863512 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Альбервилийн спорт|арга хэмжээ]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн спортын арга хэмжээ]] [[Ангилал:Францын спортын арга хэмжээ суурингаар]] [[Ангилал:Спортын арга хэмжээ суурингаар]] 5z3z9xsxw0ei2l8h0kxks76sdzuqujg 14 108012 863516 645776 2026-07-26T15:26:13Z Enkhsaihan2005 64429 863516 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sports in Albertville}} [[Ангилал:Альбервиль|спорт]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн спорт суурингаар]] [[Ангилал:Францын спорт суурингаар]] [[Ангилал:Спорт суурингаар]] 8re4qzpd6ao78ccpylafazuwinp5oyb 14 108013 863309 645777 2026-07-26T13:36:44Z Enkhsaihan2005 64429 863309 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Albertville}} [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын хот]] [[Ангилал:Савой (департамент)]] 4pegjyhndw9lu0e35kxqfps03rjuzzj 14 108014 863303 645778 2026-07-26T13:35:33Z Enkhsaihan2005 64429 863303 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Savoie|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын департамент]] o4qvydqg98k8bs7xdwn3cf563bwpwvg 14 108293 863364 646364 2026-07-26T13:59:04Z Enkhsaihan2005 64429 863364 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Versailles}} [[Ангилал:Ивелин (департамент)]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Иль-де-Франсын хот]] 9db45bjy3g4u0co3d1h7xkkh9m56yyp 14 108294 863357 646365 2026-07-26T13:57:49Z Enkhsaihan2005 64429 863357 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Yvelines|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Иль-де-Франсын департамент]] [[Ангилал:Францын департамент]] g6m442x44dn3a2y7b59hwqxq90qwv9q 0 109908 863253 784075 2026-07-26T12:14:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863253 wikitext text/x-wiki '''Найдансүрэнгийн Дариймаа''' нь Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, ахмад сэтгүүлч, сэтгүүл зүйн багш хүн юм == Намтар == Найдансүрэнгийн Дариймаа нь [[1942 он|1942]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Дундговь аймаг|Дундговь]] аймгийн [[Дэлгэрцогт сум|Дэлгэрцогт]] суманд мэндэлжээ. Сэтгүүлч, багш  Н.Дариймаа  дунд сургуулийн сурагч байх үеэсээ “Пионерийн үнэн” [[сонин]], “Залгамжлагч” сэтгүүлд шүлэг, өгүүллэг, туужаа хэвлүүлж байлаа. “Хурал яагаад тасрав” нэг бүлэгт жүжгээ [[Дундговь аймаг|Дундговь]] аймгийн Соёлын ордонд тоглуулж байв. * [[1960 он|1960]] оны сүүлчээр [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|МХЗЭ]]–ийн Төв Хорооны хүүхдийн хэвлэлийн нэгдсэн редакцид сурвалжлагч, хэлтсийн эрхлэгч, хариуцлагатай нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. * [[1986 он|1986]]-1990 онд “Спортын мэдээ” сонины эрхлэгчээр ажиллажээ. * [[1990 он|1990]] оны 7 сараас “[[Үнэн]]” сонинд хэлтсийн эрхлэгч, сурвалжлагчаар ажилласан байна. * [[1996 он|1996]] оноос “Амьдрах ухаан” сонинд утга зохиолын ажилтан хийж байгаад * [[1998 он|1998]] оноос [[Хэвлэлийн хүрээлэн|Хэвлэлийн Хүрээлэн]]<nowiki/>д мэдээллийн төвийн зохион байгуулагч, * [[2005 он|2005]] оноос [[Сэтгүүлч коллеж|“Сэтгүүлч” дээд сургуулийн]] багш, зөвлөх багшаар тус тус ажиллажээ. == Ном товхимол == Найдансүрэнгийн Дариймаа нь Монгол ёс зан заншил болоод сэтгүүл зүйн ном бүтээл туурвисан юм. Дундговь аймгийн Дэлгэрцогт сумын сүлд дууны үгийг зохиожээ. === Сэтгүүл зүйн номууд === * Сэтгүүлчийн мэргэжлийн ёс зүй * Сонины сэтгүүлч гэх мэт. === Бусад номууд === * 2018 онд "Эгзэгтэй насанд нь" ном * 2018 онд "Монгол айлын ширээний ном<ref>{{Cite book |last=Darijmaa |first=Najdansürengijn |title=Egzegtej nasand nj: shilzhiltijn nasny khüükhedtej khün dürt zokhiulaw |date=2018 |publisher=Cogtprint |isbn=978-99929-3-056-4 |location=Ulaanbaatar}}</ref> * 2018 онд "Монгол уламжлалт аж төрөх ёсон"<ref>{{Cite book |last=Darijmaa |first=Najdansürėngijn |title=Mongolyn ulamžlalt až töröh ëson: = Mongγol-un ulamǰilaltu aǰu törükü yosun |date=2018 |publisher="Cogtprint" HHK |isbn=978-99978-3-981-7 |location=Ulaanbaatar}}</ref> ном * "Монгол эрэгтэйн гарын ном"<ref>{{Cite book |last=Darijmaa |first=Najdansürengijn |title=Egzegtej nasand nj: shilzhiltijn nasny khüükhedtej khün dürt zokhiulaw |date=2018 |publisher=Cogtprint |isbn=978-99929-3-056-4 |location=Ulaanbaatar}}</ref> * "Монгол эмэгтэйн гарын ном"<ref>{{Cite book |last=Dariima |first=Naidansurengiin |title=Mongol emegtein garyn nom |date=2006 |publisher=Urlakh erdem khevleliin kompani |isbn=978-99929-817-9-5 |location=Ulaanbaatar}}</ref> * "Монгол хүүхдийн гарын ном" гэх мэт. == Цахим холбоос == *[https://www.24tsag.mn/a/29064 Сэтгүүл зүйн салбараас таван гавьяат төрлөө] *[https://web.archive.org/web/20210205233219/https://dnn.mn/%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D1%8C%D1%8F%D0%B0%D1%82-%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D1%88-%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B0%D0%B2%D1%8C%D1%8F%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B3-%D1%88%D0%B0%D0%B2%D1%8C-%D0%BD%D0%B0%D1%80/ ГАВЬЯАТ БАГШ Н.ДАРИЙМААГИЙН АВЬЯАСЛАГ ШАВЬ НАР] *[https://gerel.coo.mn/15426/ ТӨВ АЗИЙН НҮҮДЭЛЧИН МОНГОЛЧУУД ДЭЛХИЙН ХОВОРДОЖ БАЙГАА “АМЬТАД”- ЫН НЭГ]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://www.zindaa.mn/3m6p Сэтгүүлзүйн ахмад зүтгэлтнүүдэд ХҮНДЭТГЭЛ ҮЗҮҮЛЛЭЭ] *[https://www.zindaa.mn/43zc "Монголын шилдэг нийтлэл №66" номын нээлт маргааш болно] == Эх сурвалж == {{DEFAULTSORT:Дариймаа, Найдансүрэнгийн}} [[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Дэлгэрцогтын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Амьд хүн]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ do7xyy3n7j4u2amf4sk22y54svnea07 14 110290 863417 652680 2026-07-26T14:32:48Z Enkhsaihan2005 64429 863417 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Le Havre}} [[Ангилал:Сена-Маритим (департамент)]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Нормандийн хот]] i8d8oq9of6qpoy0778wvq516mb895gc 14 110292 863415 652681 2026-07-26T14:32:08Z Enkhsaihan2005 64429 863415 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Seine-Maritime|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Нормандийн департамент]] 7h5dyymh8dzp1gq08d811zcufxgpxvl 14 110573 863283 653208 2026-07-26T13:26:14Z Enkhsaihan2005 64429 863283 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sports in Bordeaux|Бордогийн спорт}} [[Ангилал:Бордо|спорт]] [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн спорт]] [[Ангилал:Францын спорт суурингаар]] [[Ангилал:Спорт суурингаар]] gcttxrsw0txbh19yx1pr862396j83xb 14 110574 863284 653209 2026-07-26T13:26:21Z Enkhsaihan2005 64429 863284 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Шинэ Аквитани|спорт]] [[Ангилал:Францын спорт мужаар]] [[Ангилал:Спорт үндэстний засаг захиргааны дэд нэгжээр]] c87azguf8nu81tcd70pnfu8zhfbeas7 863285 863284 2026-07-26T13:26:27Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Нувел-Аквитанийн спорт]] to [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн спорт]] without leaving a redirect 863284 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Шинэ Аквитани|спорт]] [[Ангилал:Францын спорт мужаар]] [[Ангилал:Спорт үндэстний засаг захиргааны дэд нэгжээр]] c87azguf8nu81tcd70pnfu8zhfbeas7 14 110575 863274 653210 2026-07-26T13:24:31Z Enkhsaihan2005 64429 863274 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Бордогийн спорт|тамирчин]] [[Ангилал:Бордогийн хүн|тамирчин]] [[Ангилал:Францын тамирчин суурингаар]] [[Ангилал:Тамирчин суурингаар]] [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн тамирчин]] j5q8l58w1676xgtxsw56wk30l798yak 14 110576 863275 653211 2026-07-26T13:24:42Z Enkhsaihan2005 64429 863275 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн спорт|тамирчин]] [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн хүн|тамирчин]] [[Ангилал:Францын тамирчин мужаар]] b0804xgohrowalwtd1ef6hwzn0f0f1w 863276 863275 2026-07-26T13:24:53Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Нувел-Аквитанийн тамирчин]] to [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн тамирчин]] without leaving a redirect 863275 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн спорт|тамирчин]] [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн хүн|тамирчин]] [[Ангилал:Францын тамирчин мужаар]] b0804xgohrowalwtd1ef6hwzn0f0f1w 14 111271 863340 655110 2026-07-26T13:47:21Z Enkhsaihan2005 64429 863340 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sedan}} [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Ардень (департамент)]] 57ak7nkcmzt7fxw61d2nd1w91rxwi9z 14 111272 863338 655111 2026-07-26T13:46:32Z Enkhsaihan2005 64429 863338 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Ardennes (department)|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Гранд Эстийн департамент]] [[Ангилал:Францын департамент]] q7h5964w4bwkoc5nobdql1hijhqamq7 14 112856 863365 659999 2026-07-26T13:59:07Z Enkhsaihan2005 64429 863365 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Créteil}} [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Иль-де-Франсын хот]] [[Ангилал:Валь-де-Марн (департамент)]] pbsd883fcdizam3gg8ozhult57thnrj 14 112857 863362 660000 2026-07-26T13:58:11Z Enkhsaihan2005 64429 863362 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Val-de-Marne|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Иль-де-Франсын департамент]] [[Ангилал:Францын департамент]] d2mlx359bnjidow25y86tib87qmb02r 0 113797 863268 830163 2026-07-26T13:21:33Z Enkhsaihan2005 64429 863268 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хэл | name = Баск хэл | nativename = {{lang|eu|euskara}} | states = [[Испани]], [[Франц]] | pronunciation = {{IPA|eu|eus̺ˈkaɾa}} | region = [[Баскийн Өөртөө Засах Нийгэмлэг|Баск Улс]] | ethnicity = [[Баскчууд|Баск]] | speakers = 806,000 | date = 2021 | ref = <ref name=basquetribune>{{cite web | url=https://basquetribune.com/the-basque-language-gains-speakers-but-no-surge-in-usage/ | title=The Basque Language Gains Speakers, but No Surge in Usage – Basque Tribune | access-date=2024-10-08 | archive-date=2023-12-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231230023936/https://basquetribune.com/the-basque-language-gains-speakers-but-no-surge-in-usage/ | url-status=dead }}</ref> | speakers2 = 434,000 [[Идэвхгүй яригч (хэл)|идэвхгүй хэрэглэгч]]<ref name="inkesta2016">{{in lang|fr}} {{Webarchiv|url=http://www.mintzaira.fr/fileadmin/documents/Aktualitateak/015_VI_ENQUETE_PB__Fr.pdf |wayback=20180821114111 |text=VI° Enquête Sociolinguistique en Euskal herria (Communauté Autonome d'Euskadi, Navarre et Pays Basque Nord) |archiv-bot=2024-10-19 04:08:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821114111/http://www.mintzaira.fr/fileadmin/documents/Aktualitateak/015_VI_ENQUETE_PB__Fr.pdf |date=2018-08-21 }} (2016).)</ref> | familycolor = Тусгаарлагдсан | family = [[Тусгаарлагдсан хэл]] | ancestor = [[Прото-Баск хэл|Прото-Баск]] | ancestor2 = [[Аквитани хэл|Аквитани]] | dia1 = [[Бискайя аялга|Бискайя]] | dia2 = [[Гипускоа аялга|Гипускоа]] | dia3 = [[Дээд Наварра аялга|Дээд Наварра]] | dia4 = [[Наварра-Лапурд аялга]] | dia5 = [[Зүүн Наварра аялга|Зүүн Наварра]] {{extinct}} | dia6 = [[Сулетин аялга|Сулетин (Суберуа)]] | dia7 = [[Баск хэлний Алава аялга|Алава]] {{extinct}} | dia8 = [[Баск хэлний Салазар аялга|Салазар]] {{extinct}} | script = {{plainlist| *[[Латин бичиг|Латин]] ([[Баск цагаан толгой]]) *[[Баск брайл үсэг]]}} | nation = {{plainlist| *{{flag|Испани}} :*{{flag|Баскийн Өөртөө засах орон}} :*{{flag|Наварра}} (Наваррын [[Наварра#Нутаг дэвсгэрийн хэл шинжлэлийн хуваагдал, эрх зүйн үр дагавар|Баск хэлээр ярьдаг бүс нутгийн]] албан ёсны)}} | minority = {{plainlist| *[[Франц]] :*[[Атлантын Пиреней (департамент)|Атлантын Пиреней]], [[Шинэ Аквитани]]}} | agency = [[Баск Хэлний Хааны Академи|Euskaltzaindia]] | iso1 = eu | iso2b = baq | iso2t = eus | iso3 = eus | lingua = 40-AAA-a | glotto = basq1248 | glottorefname = Basque | map = Euskalkiak.svg | mapscale = 0.8 | mapcaption = Баскийн бүдүүвчилсэн аялгын газрын зураг. Цайвар өнгөөр илэрхийлсэн аялга нь устаж үгүй болсон. | map2 = File:Basque % (most recent).svg | mapcaption2 = Баск хэлээр ярьдаг хүмүүс + мэддэг хүмүүс<ref>Өгөгдөл нь хамгийн сүүлийн үеийн мэдээлэл: * [[Алава]], [[Бискайя]] болон [[Гипускоа]] аймгийн мэдээлэл 2016 оноос (VI Mapa Sociolingüístico, 2016, Баск улсын засгийн газар) * [[Наварра|Наваррын]] мэдээлэл 2018 оноос (Datos sociolingüísticos de Navarra, 2018, Наваррын засгийн газар) * [[Лупард]], [[Доод Наварра]] болон [[Сул]]ийн мэдээлэл 2016 оноос ([https://www.mintzaira.fr/fr/la-langue-basque/situation-socio-linguistique.html L'enquête sociolinguistique de 2016], Mintzaira)</ref> {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#a02c2c|80–100%}}{{legend|#ff6600|50–80%}} {{Col-break}} {{legend|#ffd633|20–50%}}{{legend|#a2db7d|0–20%}} {{Col-break}} {{Col-end}} | notice = IPA }} '''Баск хэл''' ({{IPAc-en|b|æ|s|k|,_|b|ɑː|s|k}};<ref>{{Cite OED|Basque}}; US pronunciation: {{IPA|[bæsk]}}, British English pronunciation: {{IPA|[bask]}} or {{IPA|[bɑːsk]}}.</ref> {{lang|eu|Euskara}}) нь [[Баскийн Өөртөө Засах Нийгэмлэг|Баск Улсын]] болон [[Баскчууд|баскчуудын]] хэл. Хэл шинжлэлийн хувьд Баск хэл нь [[тусгаарлагдсан хэл]] юм. Баскийн ард түмэн Баск улсын уугуул иргэд бөгөөд тэнд голчлон оршин суудаг. Баск хэлээр нийт баскчуудын 28.4% (751.500) нь ярьдаг. Үүнээс 93.2% (700.300) нь Испанийн Баскад, үлдсэн 6.8% (51.200) нь Францад амьдардаг. == Жишээ == === Хүний Эрхийн Тунхаглал === {| |''Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu beharra dute.'' | |ɡis̻onemakume ɡus̻tiak as̺ke jajots̻en diɾa {{!}} duintas̺un eta es̺kubide berbeɾak ditus̻tela {{!}} eta es̻aɡueɾa eta konts̻ients̻ia dutenes̻ ɡeɾo {{!}} elkaren artean s̺enide leges̻ jokatu beara dute | |All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood. | |Хүн бүр төрж мэндлэхдээ эрх чөлөөтэй, адилхан нэр төртэй, ижил эрхтэй байдаг. Оюун ухаан нандин чанар заяасан хүн гэгч өөр хоорондоо ахан дүүгийн үзэл санаагаар харьцах учиртай. |} === ''Esklabu erremintaria'' === {| |'''''Esklabu erremintaria''''' ''Sartaldeko oihanetan gatibaturik'' ''Erromara ekarri zinduten, esklabua,'' ''erremintari ofizioa eman zizuten'' ''eta kateak egiten dituzu.'' ''Labetik ateratzen duzun burdin goria'' ''nahieran molda zenezake,'' ''ezpatak egin ditzakezu'' ''zure herritarrek kateak hauts ditzaten,'' ''baina zuk, esklabu horrek,'' ''kateak egiten dituzu, kate gehiago.'' |'''''IPA''''' {{IPA|[s̺artaldeko ojanetan ɡatibatuɾik}} {{IPA|eromaɾa ekari s̻induten es̺klabua}} {{IPA|eremintaɾi ofis̻ioa eman s̻is̻uten}} {{IPA|eta kateak eɡiten ditus̻u}} {{IPA|labetik ateɾats̻en dus̻un burdiɲ ɡoɾia}} {{IPA|najeɾan molda s̻enes̻ake}} {{IPA|es̻patak eɡin dits̻akes̻u}} {{IPA|s̻uɾe eritarek kateak auts̺ dits̻aten}} {{IPA|baɲa s̻uk es̺klabu orek}} {{IPA|kateak eɡiten ditus̻u kate ɡejaɡo]}} |'''The blacksmith slave''' Captive in the rainforests of the West they brought you to Rome, slave, they gave you the blacksmith work and you make chains. The incandescent iron you take out of the oven can be adapted as you wish, you could make swords so your people could break the chains, but you, o, slave, you make chains, more chains. |'''Дархан боол''' Барууны ширэнгэн ойд олзлогдож, Тэд чамайг Ромд боолоор авчирна Тэд чамд дарханы ажил өгч, чи гинж хийнэ. Чиний зуухнаас гаргаж авдаг улайсдаг төмрийг та хүссэнээрээ тохируулж болно, чи сэлэм хийж танай хүмүүс гинжийг эвдэж чадахаар байсан, гэхдээ чи боол чи гинж хийсээр л байх болно. |- | align="right" |[[:eu:Joseba Sarrionandia|Joseba Sarrionandia]] | align="right" |[[Joseba Sarrionandia]] | |} ==Эшлэл== <references /> ==Цахим холбоос== {{Commons category|Basque language|Баск хэл}} {{Wikisource1911Enc|Basques|Basque language}} {{wikivoyage|Basque_phrasebook|Basque phrasebook|Баск хэлний ярианы толь}} * {{official website|http://www.euskaltzaindia.net}} – Euskaltzaindia (Баск Хэлний Хааны Академи) * [https://web.archive.org/web/20140716231709/http://www.ei.ehu.es/ Euskara Institutua], Баск улсын их сургууль, UPV/EHU * [https://ahotsak.eus/english/ Ahotsak.eus - Баскийн аман архив] [[Ангилал:Баск хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Тусгаарлагдсан хэл]] [[Ангилал:Баск орон]] [[Ангилал:Испанийн хэл]] [[Ангилал:Францын хэл]] annyc5w2e52wilavs0duyy8yp6d4on8 0 118498 863271 799133 2026-07-26T13:24:02Z Enkhsaihan2005 64429 863271 wikitext text/x-wiki [[Файл:Reagan Mitterrand 1984 (cropped).jpg|thumb|Франсуа Миттеран (1984)]] '''Франсуа́ Мори́с Адрие́н Мари Миттера́н''' ([[франц]]. François Maurice Adrien Marie Mitterrand; 1916 оны 10 дугаар сарын 26-нд Шаранта мужийн Жарнак хотод төрсөн-1996 оны 1 дүгээр сарын 8-нд [[Парис]] хотод нас барсан) -францын төрийн зүтгэлтэн, социалист хөдөлгөөний нэг удирдагч. 1981-1995 онуудад Францын 21 дүгээр Ерөнхийлөгчөөр 14 жил ажиллаж (2 удаа 7 жилээр) Францын түүхэнд хамгийн удаан энэ албыг хашсан хүн юм. == Намтар == Франсуа Миттеран 1916 оны 10 дугаар сарын 26-нд Жарнак хотод (Шарента муж) Жозеф Миттеран, Ивон Лоррейн нарын гэр бүлд төржээ. Аав нь эхлээд инженер, дараа нь төмөр замын компанид агент, дараа нь цуу үйлдвэрлэл эрхэлдэг байжээ. Франсуа Миттеран 3 ах, 4 эгч дүүтэй байсан. Тэрээр Сорбонны Их сургууль, Улс төрийн ухааны сургуулийг эрхзүйч мэргэжлээр төгссөн. Дэлхийн Хоёрдугаар дайн эхлэхээс өмнө 1938 оны 4 дүгээр сард цэрэгт татагдаж байлдагч байсан бөгөөд Парис хот 1940 оны 6 дугаар сард 14-нд бууж өгөхөд дэлбэрсэн минд өртөж шархадаад эмнэлэгт хэвтсэн ажээ. Эмнэлэгт хэвтэж байхдаа германы талд олзлогдоод гурван удаа зугтахыг оролдож байжээ. Дараа нь "Францын эсэргүүцлийн хөдөлгөөнд нэгдсэн байна. 1943 оны 11 дугаар сарын дундуур германы нууц албаныхан Франсуа Морланыг (Миттеран энэ нэрээр нуугдаж байсан) баривчлахаар ажиллаж байхад тэрээр нөхдийнхөө тусламжтайгаар Британийн онгоцоор Лондон руу зугтаж чаджээ. 1943 оны 12 дугаар сард тэрээр Алжирт очиж, Шарль де Голльтой анх танилцсан боловч "Чөлөөт Франц"-д элсэхээс татгалзсан байна. 1944 оны 8 дугаар сард тэрээр Парисыг чөлөөлөх ажиллагаанд оролцсон. Миттеран де Голль генералтай зөрчилдсөний улмаас хуучин фронтын цэргүүдийн яамны Ерөнхий нарийн бичгийн даргын өндөр албан тушаалыг хашиж чадаагүй ч Жак Фоккартай хамт олзлогдогсдыг чөлөөлөх төлөвлөгөөг боловсруулахад оролцож явжээ. Тэрээр 1944 онд зүүний үзэлтэн дайчин эмэгтэй '''Даниэль Гуз'''-тай гэрэлсэн байна. Дайны дараа Миттеран улс төрд буцаж ирэв. Тэрээр "Ардчилсан социалист эсэргүүцлийн холбоо" төв бүлэгт элссэн байна. Коммунизмын эсрэг кампанит ажил явуулсны дараа тэрээр Ниеврийн тойргоос парламентад сонгогдож, 1947 оны 1 дүгээр сарын 22-нд Засгийн газарт хуучин фронтын цэргүүд болон дайны хохирогчдын асуудал эрхэлсэн сайдаар ажилласан байна. Тэрээр колончлолын лоббиг эсэргүүцэж, 1953 онд Энэтхэг-Хятадад дахь дайныг энхийн замаар шийдвэрлэхийг дэмжиж, Мароккогийн султан Мохаммед V баривчлагдсаны дараа Умард Африк дахь колоничлолын бодлогыг эсэргүүцэн Жозеф Ланиэлийн танхимаас гарсан байна. 1958 оны 5 дугаар сарын 13-ны төрийн эргэлтийн дараа 5 дугаар сарын 28-нд Бүгд Найрамдах Улсыг Батлан ​​хамгаалах үйл ажиллагааны хорооны уриалгаар зохион байгуулагдсан фашисмын эсрэг жагсаалд оролцов. Де Голль Тав дахь Бүгд Найрамдах Улсыг тунхагласны дараа Миттеран ерөнхийлөгчийн хувийн эрх мэдлийн тогтсон шинэ дэглэм болон 1958 оны Үндсэн хуулийг шүүмжилж, бүх нийтийн санал асуулгаар үүний эсрэг санал өгөхийг уриалж байжээ. 1965 онд тэрээр Ардчилсан ба социалист зүүний хүчний холбоог (АСЗХХ) байгуулж, өөрийгөө генерал де Голлийн зүүний гол өрсөлдөгч гэж үзжээ. 1965 оны арванхоёрдугаар сард тэрээр анх удаа Ерөнхийлөгчийн сонгуульд оролцож эхний Миттеран бараг 32 хувийн санал авч, хоёр дахь шатны санал хураалт явуулахад 44% авч өрсөлдөгч де Голльд ялагдсан байна. Гэсэн хэдий ч Миттеранд социалист хөдөлгөөнийг дахин зохион байгуулж, шинэ нам байгуулсан байна. Тэргүүн нарийн бичгийн даргын хувьд тэрээр 1971 оны 6-р сарын 16-наас 1981 он хүртэл Социалист намыг удирдаж байжээ. Социалист нам 1972 оны 6 дугаар сард Социалист Интернационалд элссэний дараа тэрээр тус байгууллагын таван дэд ерөнхийлөгчийн нэгээр сонгогджээ. Энэ хугацаанд социалистууд дэлхийн 2-р дайнаас хойш анх удаа зүүн жигүүрт хүчирхэг Коммунист намыг ардаа орхиж чадсан юм. 1972 онд тэрээр зүүний хүчний хамтарсан Засгийн газрын хөтөлбөрт ФКН-ын Жорж Маршаис, Зүүний радикал хөдөлгөөнөөс Роберт Фабре нартай гарын үсэг зурав. 1974 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд социалистууд, коммунистууд болон зүүний радикалуудын нэгдсэн нэр дэвшигчийн хувьд тэрээр дахин ялалт байгуулахад ойртож, эхний шатанд 11 сая (43.25%) саналаар нэгдүгээр байр эзэлсэн. Хоёрдугаарт тэрээр 13 сая санал (49.2%) цуглуулсан боловч Жискар д'Эстэнд тун бага саналаар ялагдсан юм. == Ерөнхийлөгчийн анхны хугацаа == 1981 оны 1 дүгээр сарын 24-нд Кретей хотод болсон Социалист намын ээлжит бус их хурлаар түүнийг 110 зүйл бүхий хөтөлбөр хэрэгжүүлэхээр дараагийн Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшүүлэв. Эхний шатанд коммунистууд болон радикал зүүнийхэн өөрсдийн нэр дэвшигчдээ тодруулсан ч Миттеран зүүнийхний дунд социалистуудын манлайлалыг баталгаажуулж, 25.86 хувийн саналаар хоёрдугаарт оржээ. Хоёр дахь шатанд бүх зүүний үзэлтнүүдийн дэмжлэгтэйгээр тэрээр 51.75 хувийн саналаар Ерөнхийлөгчийн сонгуульд тэрээр ялалт байгуулжээ. Миттераны дор байгуулагдсан Пьер Моруа-гийн анхны социалист Засгийн газар дөрвөн коммунист сайдын оролцоотойгоор төрийн эрх мэдлийг үндэсний болгох, төвлөрлийг сааруулах замаар зүүний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхийг оролдсон (Дефферийн хууль), долоо хоногийн ажлын цагийг 39 цаг болгон бууруулах, тэтгэврийн насыг 60 нас хүртэл бууруулах, тансаг хэрэглээ болон 5 долоо хоногийн амралтад татвар ногдуулах, хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 15 хувиар нэмэгдүүлэх, хоёр, гурав дахь хүүхдийн нийгмийн халамжийг нэмэгдүүлэх, шинэ технологийг төрөөс дэмжих, цаазаар авах ялыг халах, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг либералчлах тухай байжээ. Миттераны үед 1981 оны 10 дугаар сарын 29-нд Франц руу цагаачлахыг ихээхэн хөнгөвчилсөн хууль батлагдсан бөгөөд энэ нь зөвхөн нэг жилээс дээш хугацаагаар хорих ялаар шийтгүүлсэн тохиолдолд цагаачдыг албадан гаргахыг зөвшөөрсөн юм. 1982 онд 100 мянга орчим цагаачид Францад оршин суух зөвшөөрөл, түүнчлэн хэд хэдэн эрх (аж ахуйн нэгжийн ажилчдын зөвлөлд сонгогдох, олон нийтийн байгууллага байгуулах эрх гэх мэт) авсан байна. 1982 онд Польшийн "Эв нэгдэлийн" Үйлдвэрчний Эвлэлийг дэмжих хөтөлбөрт оролцсон байна. == Ерөнхийлөгчийн хоёр дахь хугацаа == 1988 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн эхний шатанд Социалистууд болон Радикал зүүний хөдөлгөөний дэмжлэг авсан Миттеран 34.11 хувийн саналаар тэргүүлжээ. Хоёр дахь шатанд түүнийг коммунистууд дэмжсэн (өөрийн нэр дэвшигч нь 1981 оныхоос 2 дахин бага санал авсан) бөгөөд 16.7 сая (54.01%) санал авч хоёр дахь долоон жилийн хугацаагаар Жак Ширакийг ардаа орхиж дахин сонгогдсон юм. 5 дугаар сарын 10-нд социалист Мишель Рокардын удирдлаган дор Засгийн газраа байгуулав. Миттеран Үндэсний Ассемблейг хугацаанаас нь өмнө тараасны дараа социалистууд парламентад харьцангуй олонхи болж чадсан. 1991 оны хавар Миттеран тус улсын түүхэнд анх удаа эмэгтэй Эдит Крессоныг Засгийн газрын тэргүүний албан тушаалд томилсон юм. Нас барахынхаа өмнөхөн 1995 оны Зул сарын баяраар тэрээр охин Мазарины хамт Египетэд айлчилсан. Миттеран 1996 оны 1 дүгээр сарын 8-нд түрүү булчирхайн хорт хавдраар нас баржээ. Ерөнхийлөгчийг нас барсны дараа тус улсад үндэсний гашуудал зарласан байна. Миттеран ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байхдаа өвчнөө нуун дарагдуулсан. Түүнийг нас барсны дараа тэрээр ерөнхийлөгчөөр ажилласан арван дөрвөн жилийн турш түрүү булчирхайн хорт хавдраар өвчилж, сүүлийн саруудад бараг л чадваргүй болсон нь тодорхой болсон. Шаренте мужийн Жарнак хотын оршуулгын газарт нутаглуулжээ. {{DEFAULTSORT:Миттеран, Франсуа}} [[Ангилал:1916 онд төрсөн]] [[Ангилал:1996 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн хүн]] [[Ангилал:Францын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Францын хууль зүйн сайд]] [[Ангилал:Францын дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Францын Үндэсний Чуулганы гишүүн]] [[Ангилал:Францын өмгөөлөгч]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:20-р зууны эрх зүйч]] [[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан (хүзүүний гинжтэй)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Францын Үндэсний Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Угаалгын одон шагналтан (өргөмжит хүлэг баатрын их загалмай)]] [[Ангилал:Викториа Хатан Хааны Гинж одон шагналтан]] [[Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Заан одон шагналтан]] [[Ангилал:Шонхрын одон шагналтан (одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Финландын Цагаан Сарнай одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Эрх чөлөөний одон шагналтан (колланэ)]] [[Ангилал:Инфант Дом Энрике гинжит одон шагналтан]] [[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан]] [[Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Серафимов одон шагналтан]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Польшийн Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Белградын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Карлын шагналтан]] [[Ангилал:Францын эсэргүүцлийн хөдөлгөөний тэмцэгч]] [[Ангилал:Гданьск Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Германы эргэн нэгдэлтийн хүн]] eo94x38knybr4o2zp6xi9k21b39spds 14 120519 863459 693108 2026-07-26T14:54:28Z Enkhsaihan2005 64429 863459 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Boulogne-sur-Mer}} [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:О-де-Франсын хот]] [[Ангилал:Па-де-Кале (департамент)]] 5rv5bxdbppab36vvhbsn8cuxgku4e10 14 120525 863441 693165 2026-07-26T14:47:29Z Enkhsaihan2005 64429 863441 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Шаторугийн спорт]] [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын тамирчин]] [[Ангилал:Францын хөлбөмбөгчин клубээр]] [[Ангилал:Шаторугийн хүн]] h0un31hlq0senzc3fper4wzeft107hl 14 120526 863439 693166 2026-07-26T14:46:55Z Enkhsaihan2005 64429 863439 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Шатору|спорт]] [[Ангилал:Францын спорт суурингаар]] [[Ангилал:Спорт суурингаар]] tkqh7u5gvoysqxmu5sv5wlxu9rr35ab 14 120527 863433 693167 2026-07-26T14:42:24Z Enkhsaihan2005 64429 863433 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Châteauroux}} [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Эндр (департамент)]] [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын хот]] [[Ангилал:Франц суурингаар]] ozh9gnuxpj55ir2gorkthh2ukotfxk4 14 120528 863428 693168 2026-07-26T14:40:33Z Enkhsaihan2005 64429 863428 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Indre (department)|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын департамент]] no222jjgn6ggcv0pqxg93yjznuj7qpc 14 120529 863450 693170 2026-07-26T14:49:45Z Enkhsaihan2005 64429 863450 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Шатору|хүн]] [[Ангилал:Францын хүн суурингаар]] [[Ангилал:Хүн суурингаар]] [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын хүн]] lmqwxz23w61lff3w7sslu4qysbzo3dp 14 120571 863368 693236 2026-07-26T13:59:13Z Enkhsaihan2005 64429 863368 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Saint-Ouen-sur-Seine|Сент-Уэн-сюр-Сен}} [[Ангилал:Франц суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Иль-де-Франсын хот]] [[Ангилал:Сен-Сен-Дени (департамент)]] 4zuz9qgeeq2li0e1bj9dob1yndk64br 14 120572 863360 693237 2026-07-26T13:58:05Z Enkhsaihan2005 64429 863360 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Seine-Saint-Denis|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Иль-де-Франсын департамент]] [[Ангилал:Францын департамент]] iv8rtxftira7j984216dcjfmgt4tisc 0 123208 863383 736924 2026-07-26T14:06:06Z Enkhsaihan2005 64429 863383 wikitext text/x-wiki [[Файл:Manet by Nadar.jpg|thumb|Эдуард Мане]] '''Эдуард Мане''' (франц. Édouard Manet [edwaʁ manɛ]; 1832 оны 1-р сарын 23-нд Парис хотод төрсөн- 1883 оны 4-р сарын 30-нд Парис хотноо нас барсан) -францын уран зураач, импрессионизм урсгалыг үндэслэгчдийн нэг. == Намтар == Эдуард Мане Парисын Сен-Жермен-де Пре дүүргийн Бонапартын гудамжийн 5-р байранд төржээ. Эцэг нь Огюст Мане, Хууль зүйн яамны газрын дарга, эх нь Эжени-Дезире Фурнье гэж францын дипломатын охин байжээ. Түүнийг 1839 онд сургуульд анх өгсөн ч сурах ямар нэгэн сонирхол үзүүлэхгүй байсан тул эцэг нь Роллены коллежид шилжүүлэн /1844-1848/ оруулсан боловч мөн ялгаагүй ямар нэг онцгой авьяас илрээгүй байна. Мане зураач болохыг маш их хүсч байсан ч эцэг нь хүүгээ хуульч болгох зорилго тавьж түүний урлагийн боловсролыг эрс эсэргүүцэж байжээ. Гэсэн хэдий ч нагац ах [[Эдмон-Эдуард Фурнье]] хүүгийн урлагт сонирхолтой байгааг ойлгон дэмжиж, түүнд уран зургийн тусгай лекц уншихыг зөвлөсөн бөгөөд тэр хүүг бүртгүүлж, сургалтын төлбөрийг төлсөн юм. Хүүг музейд байнга дагуулж явдаг Эдмон ахынхаа ачаар Эдуард хүү [[Лувр]]<nowiki/>ыг өөртөө нээж улмаар энэ бүхэн түүний бүтээлч амьдралд шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн байна. 1848 онд сургуулиа төгсөөд залуу Манегийн зураач болох төлөвлөгөө нь эцгийнхээ хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Иймд 1847 онд Мане тэнгисийн цэргийн сургуульд орохоор шийдсэн боловч элсэлтийн шалгалтанд бүдэрч унахад (Манегийн ерөнхий боловсролын дутуу мэдлэг нөлөөлсөн) хүржээ. Гэсэн хэдий ч дахин шалгалтанд бэлтгэхийн тулд түүнийг "[[Ле Хавр ба Гваделуп]]" дарвуулт хөлөг онгоцоор сургалтын аялалд явахыг зөвшөөрөв. Аяллын үеэр тэр Бразилд очсон байна. Халуун орны чамин үзэмж, өнгөний баялаг байдал нь Манэ-гийн уран зургийн урлагийг судлах хүслийг улам өдөөж - Халуун орнуудын чамин үзэмж, байгалийн өнгөний баялаг байдал нь Манегийн уран зургийн урлагийг судлах хүслийг улам бадрааж - Эдуард уг аялалаас олон тооны зураг, тойм зураг, судалгаа авчирсан байна. Тэрээр ихэвчлэн усан онгоцны багийн гишүүдийг загвар болгож байжээ. Энэ аяллаасаа Манэ төрөл төрөгсөддөө олон тооны захидал үлдээсэн бөгөөд тэр захидалдаа Риогийн багт наадам, Бразил эмэгтэйчүүдийн чамин гоо үзэсгэлэнгийн талаархи сэтгэгдлээ ихэд дүрсэлэн бичсэн байв. Нөгөө талаар тэрээр боолчлол, Франц дахь хаант засаглалыг сэргээж болзошгүйг шүүмжлэлтэй үнэлэхэд их нөлөөлжээ. 1849 оны 7-р сард [[Парис|Парист]] аялалаас буцаж ирснийхээ дараа Мане Тэнгисийн цэргийн сургуульд шалгалт өгөх гэж дахин оролдсонгүй. Энэ удаад аав нь аялалаас авчирсан олон тооны зургийг үзээд түүнийг үнэлж, хүүгийнхээ урлагийн мэргэжлээр явахад эргэлзэхээ больж, [[Парисын дүрслэх урлагийн сургууль]]<nowiki/>д орохыг зөвлөжээ. Хуучин зураг зурах хүсэл сонирхол нь Манег олон тооны аялалд хийхэд хүргэсэн. Тэрээр Голландын музейд удаа дараа зочилж, [[Франс Халс]]<nowiki/>ын зургуудыг биширдэг байв. 1853 онд тэрээр Францын уран бүтээлчдийн [[Итали]] руу хийдэг уламжлалт аялал хийж, [[Венец]], [[Флоренц]] руу аялжээ. Тэр үед Эрт ба Өндөр сэргэн мандалтын үеийн мастеруудын уран зураг залууд нөлөө үзүүлж эхэлсэн. Ялангуяа испаний зураач [[Диего Веласкес|Диего Веласкесын]] зурагнууд түүнд хамгийн их сэтгэгдэл төрүүлсэн гэж үздэг. 1856-1858 онд Манэ ирээдүйтэй зураач гэж алдаршиж, түүнийг янз бүрийн уран зургийн салонуудад урьж, Парисын нийгмийн хамгийн дээд хүрээнийхэнтэй танилцаж эхэлжээ. Энэ үеэр Манэ Францын яруу найрагч [[Шарль Бодлер|Шарль Бодлертэй]] онцгой дотно харилцаатай болжээ. 1859 онд Манэ урлагийн боловсролоо бүрэн дуусгасан гэж үзээд Парисын нэр хүндтэй жил бүрийн үзэсгэлэнг "Парисын салон"-д зургуудаа дэлгэхээр шийджээ. Зураач "Абсент дуртай архичин" хэмээх бодитой (Бодлерийн бүтээлтэй төстэй) зурагт их найдвар тавьж байсан боловч тухайн үед түүний зургийг шүүгчид ойлгоогүй байна. 1870 оны Парисын бүслэлтийн үед бүгд найрамдах үзэлтэй тэрээр нийслэлд үлдэж улмаар импресионист зураачидтай илүү ойртсон байна. [[Файл:Édouard_Manet_-_Le_Déjeuner_sur_l'herbe.jpg|thumb|"Өвсөн дээрх өглөөний цай" Э.Манэ]] Эдуард Манэ 1873 онд шинэ урлантай болсоны дараагаар "Аяга шар айрагны ард" (франц. Le Bon Bock) зургаа зурж, алдаршсан бөгөөд бараг 15 жилийн дараа анх удаа асар их амжилтанд хүрсэн. Гэсэн хэдий ч энэ нь Манэ-г загварлаг оппортунист зураач болгон хувиргахад хүргээгүй байна. 1877 оноос эхлэн Манэ натюрморт, хөрөг зураг зурах хүсэлтэй байгаа нь харагддаг. Ялангуяа Веласкесийн бүтээлийн нөлөө маш тод харагдаж байв. Аажмаар зураач танигдаж эхэлж 1879 оноос хойш урлаг судлаачдын нүдэн дэх түүний авьая билиг тодорч, түүний зургуудыг салонууд хүлээн авдаг болжээ. 1883 оны 4-р сарын 19-нд Эдуард Манэ зүүн хөлөө тайруулах хүнд хагалгаанд орсон бөгөөд 11 хоногийн дараа 4-р сарын 30-нд тэрээр нас баржээ. Түүний оршуулганд Парисын бүх урлагийн хүрээний хүмүүс цугларсан гэдэг. {{DEFAULTSORT:Мане, Эдуард}} [[Ангилал:1832 онд төрсөн]] [[Ангилал:1883 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:Парисын уран зураач]] [[Ангилал:Францын уран зураач]] [[Ангилал:19-р зууны уран зураач]] [[Ангилал:Импрессионизмын уран зураач]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь)]] [[Ангилал:Францын Мексик дэх хөндлөнгийн оролцоо]] pyd5qkwh48p82zotr3awn323yh4qw7g 0 123933 863494 737036 2026-07-26T15:23:13Z Enkhsaihan2005 64429 863494 wikitext text/x-wiki [[Файл:Georges Pompidou 1969 (cropped).jpg|thumb|Жорж Помпиду]] '''Жорж Жан Раймоон Помпиду''' ([[Франц хэл|франц]]. Georges Jean Raymond Pompidou; 1911 оны 7-р сарын 5-нд Францын Канталь департаментын Монбудифт төрсөн- 1974 оны 4-р сарын 2-нд Парист нас барсан) - францын төрийн зүтгэлтэн, 1962-1968 онд Ерөнхий сайд, 1969-1974 онд Францын 19 дахь Ерөнхийлөгч (5 дахь Бүгд Найрамдах улсын) байсан. Түүний Ерөнхий сайд болон ерөнхийлөгчийн албан тушаал хашиж байх үеэр Францын эдийн засгийн сэргэлт, техникийн шинэчлэл, түүнчлэн Европын бүтцийн цаашдын хөгжил дэвшил гарсан байна. == Намтар == Түүний эцэг Леон Помпиду (1887-1969), эх Мари Луиза Шаваньяк (1886-1945) нар тариачин гаралтай багш нар байсан. Тэрээр Альби хотод бакалаврын зэрэг авсан. 1931 онд тэрээр Парисын Энгийн дээд /багшийн/ сургуульд (франц. École normale supérieure) элсэн орохоос өмнө Их Луис лицейд ахлах сургуулийн бэлтгэл ангид суралцжээ. Тэнд түүнтэй хамт Сенегалын ирээдүйн ерөнхийлөгч Леопольд Сенгор сурч байв. 1934 онд тэрээр филологийн чиглэлээр уралдаанд 1-р байр эзэлж, эхлээд Марсельд, дараа нь Парис хотод IV Хенри хааны лицейд багшаар ажиллаж эхэлсэн байна. 1935 оны 10-р сарын 29-нд тэрээр Клод Кауртай (1912-2007) гэрлэжээ. Тэд хүүхэдгүй байсан бөгөөд 1942 онд Ален хэмээх хүүг өргөж авчээ. Ален Помпиду одоо Европын патентын хорооны даргаар ажиллаж байна. Дайны өмнө ч Помпидугийн гэр бүл урлагийн бүтээлийн асар их цуглуулгатай байжээ. Жоржийн гэр бүл насан туршдаа бие биедээ маш их холбоотой байсан бөгөөд дараа нь ерөнхийлөгчийн алба хаших үед тэд удаан хугацаанд салдаггүй байжээ. Дэлхийн 2-р дайн эхэлснээр Помпиду багшийнхаа үйл ажиллагааг орхиж армид (141-р Альпийн явган цэргийн анги) явсан. 1940 онд Францыг ялагдах хүртэл тэрээр дэслэгч цолтой алба хааж, дараа нь Францын Эсэргүүцлийн хөдөлгөөнд оролцсон байна. Францыг чөлөөлсний дараа Помпиду анх генерал [[Шарль де Голль]]<nowiki/>той хамтран ажиллаж, 1945 онд Түр засгийн газарт (боловсролын зөвлөх), дараа нь Төрийн зөвлөл, аялал жуулчлалын хороонд ажиллаж байв. Помпиду Энгийн дээд сургуульд хамт сурч байсан эдийн засагч Гастон Палевскитэй холбоо тогтоосныхоо ачаар Засгийн газарт оржээ. {{DEFAULTSORT:Помпиду, Жорж}} [[Ангилал:1911 онд төрсөн]] [[Ангилал:1974 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн хүн]] [[Ангилал:Францын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Францын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Андоррын хамтын ван]] [[Ангилал:Угаалгын одон шагналтан (өргөмжит хүлэг баатрын их загалмай)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Нассаугийн Ордны Алтан Арслан одонгийн хүлэг баатар шагналтан]] [[Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Францын Үндэсний Чуулганы гишүүн]] [[Ангилал:Паневропын холбооны гишүүн]] [[Ангилал:Францын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] lcyz53i3h93mbgadbj3lt6euxcdiiln 0 126518 863493 802943 2026-07-26T15:23:06Z Enkhsaihan2005 64429 863493 wikitext text/x-wiki [[Файл:Valéry Giscard d’Estaing 1978(3).jpg|thumb|Валери Жискар д'Эстен]] '''Валери Жискар д'Эстен''' ([[Франц хэл|франц]]. ''Valéry René Marie Georges Giscard d’Éstaing''; 1926 оны 2-р сарын 2-нд Германы Кобленц хотод төрсөн -2020 оны 12 дугаар сарын 20-нд Францын Отон хотод нас барсан) Францын улс төрийн зүтгэлтэн, 1974-1981 онд Франц улсын 20 дахь Ерөнхийлөгч. == Намтар == Ирээдүйд Ерөнхийлөгч болох хүү Францад эзлэгдсэн Германы нутаг дэвсгэр дэх Кобленц хотод чинээлэг язгууртан, санхүүгийн байцаагч Эдмон Жискар д'Эстэн (1894-1982)-ий гэр бүлд төржээ. Эх нь Марта Барду (1901-2003) гэж улс төрийн зүтгэлтнүүд, дипломатуудын удамтай хүн байжээ. Валери сургуульд сайн суралцаж, 15 настайдаа буюу 1941 онд философи, анхан шатны математикийн чиглэлээр бүрэн дунд боловсролын хоёр давхар диплом (фр. ''baccalauréat'') зэрэг авч байсан ажээ. Тэрээр 18 настайдаа 1944 оны 8-р сард [[Парис]] хотыг чөлөөлөх ажиллагаанд оролцож, эзлэгдсэн нутаг дэвсгэрт [[Шарль де Голль|генерал де Голлийн]] иргэний төлөөлөгч Александр Пародигийн хамгаалалтыг хариуцаж байжээ. Үүний дараа тэрээр сургуульдаа буцаж оролгүй генерал Жан де Латтр де Тассиньигийн Францын 1-р армид элсэн оржээ. 1944 оны 8-р сард Парис хотыг чөлөөлөх ажиллагаанд оролцсон бөгөөд 1945 оны долдугаар сарын 14-нд генерал Шарль де Голлийн өмнө болсон цэргийн ёслолын жагсаалд оролцсон байна. 1945 оны 9-р сарын 1-нд тэрээр сургуульдаа буцаж орж 1946 оны 7-р сард тэрээр Францын хамгийн нэр хүндтэй шинжлэх ухааны байгууллагуудын нэг болох Дээд Политехникийн сургуульд шалгалтаа амжилттай өгсөн (385-аас 6-р байранд орсон) байна. 1948 онд тэрээр шинээр байгуулагдсан Үндэсний удирдлагын сургуульд үргэлжлүүлэн суралцаж, улмаар улс төрийн карьераа эхлүүлсэн ажээ. 1952 оноос Санхүүгийн Хяналтын Ерөнхий газар ажиллаж эхэлсэн. 1955 онд Ерөнхий сайд [[Эдгар Фор|Эдгар Форын]] ажлын албаны орлогч дарга болсон. 1956-1958 онуудад НҮБ-д дахь францын төлөөлөлгчдийн бүрэлдэхүүнд орж байсан. 1959 онд Сангийн яамны орлогч сайдын албан тушаалд очсон. 1962-1974 онуудад хэд хэдэн Засгийн газрын бүрэлдэхүүнд Эдийн засгийн бөгөөд Сангийн сайдын алба хашсан. == Ерөнхийлөгч == 1974 оны 5-р сард болсон ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үеэр Жискар д'Эстен эхний шатанд [[Франсуа Миттеран|Франсуа Миттеранд]] (43.3% ба 32.9% тус тус) ялагдаж, хоёр дахь шатанд (50.6%, 49.3%) ялалт байгуулжээ. Тавдугаар сарын 24-нд албан тушаалаа хүлээж авснаар тэрээр Европын орнуудын хамгийн залуу удирдагчдын нэг болсон (48 настай). Тэрээр 1981 оны 5-р сарын 24 хүртэл энэ албан тушаалыг долоон жил хашсан байна. == Гэр бүл == 1952 онд Анн Эймон Жискар д’Эстен (төрөхдөө Соваж де Брант гэж алдартай Вангийн удмын гаралтай)-тэй гэрэлсэн. Тэд 4 хүүхэд төрүүлсэн. Валери-Анн (1953), Анри (1956), Луи (1958), Жасинта (1960-2018). {{DEFAULTSORT:Жискар д'Эстен, Валери}} [[Ангилал:1926 онд төрсөн]] [[Ангилал:2020 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн хүн]] [[Ангилал:Францын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Францын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Францын сангийн сайд]] [[Ангилал:Францын Үндэсний Чуулганы гишүүн]] [[Ангилал:Европын парламент дахь Францын гишүүн]] [[Ангилал:Францын эсэргүүцлийн хөдөлгөөний тэмцэгч]] [[Ангилал:Андоррын хамтын ван]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Заан одон шагналтан]] [[Ангилал:Инфант Дом Энрике гинжит одон шагналтан]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Польшийн Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Гэгээн Иаковын Сэлэм одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Гэгээн Иаковын Сэлэм одон шагналтан (хүзүүний гинжтэй)]] [[Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:III Карлосын одон шагналтан]] [[Ангилал:Аврагч одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Баден-Вюртемберг Муж Улсын Гавьяаны одон шагналтан]] [[Ангилал:Серафимов одон шагналтан]] [[Ангилал:Угаалгын одон шагналтан (өргөмжит хүлэг баатрын их загалмай)]] [[Ангилал:Финландын Цагаан Сарнай одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмайн тусгай зэрэглэл)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Хүрэл Од Медаль шагналтан]] [[Ангилал:Өмнөдийн Загалмай Үндэсний одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Карлын шагналтан]] [[Ангилал:Мальтын одонгийн рыцарь]] [[Ангилал:Нассаугийн Ордны Алтан Арслан одонгийн хүлэг баатар шагналтан]] [[Ангилал:Францын Үндэсний Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Францын Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Мон Пелерин нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (Франц)]] [[Ангилал:Пеннсилванийн их сургуулийн хүндэт доктор]] 9nquad265r3rb92iosuewxpimda6q4c 0 126742 863567 826629 2026-07-26T20:52:07Z Mongolia MGL 106304 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 863567 wikitext text/x-wiki [[Файл:First Chinese Japanese war map of battles Ja.png|thumb]] '''Хятад-Японы нэгдүгээр дайн''' (хятад. 甲午戰爭, хялбар. 甲午战争, пиньинь ''Jiǎwǔ zhànzhēng''; япон. 日清戦争 ''Нисинсенсо:''; солон. 청일 전쟁^?, 淸日戰爭^?) —Солонгост эрх мэдлээ тогтоох зорилготой [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] эсрэг [[Япон]] улсын хийсэн дайн. Японы хуурай газар, тэнгисийн цэргийн хүчин зургаан сар гаруй тасралтгүй амжилт үзүүлсний дараа мөн Вэйхайвэй боомтыг алдсаны улмаас Чин улсын засгийн газар 1895 оны 2-р сард энх тайвны төлөө шүүхэд нэхэмжлэл гаргасан. Энэ дайн нь Чин гүрний цэргийн хүчээ шинэчлэх, тусгаар тогтнолд нь заналхийлсэн аюулаас хамгаалах оролдлого Японы Мэйжиг амжилттай сэргээсэнтэй харьцуулахад бүтэлгүйтсэнийг харуулсан. Зүүн Ази дахь бүс нутгийн ноёрхол анх удаа Хятадаас Япон руу шилжсэн. Чин гүрний нэр хүнд Хятад дахь сонгодог уламжлалын хамт томоохон цохилт болсон. Солонгос улсыг цутгасан улсын хувьд гутамшигтайгаар алдсан нь урьд өмнө хэзээ ч байгаагүй олон нийтийн дургүйцлийг төрүүлэв. Хятад доторх ялагдал нь 1911 оны [[Цагаагчин гахай жилийн хувьсгал|Шиньхайн хувьсгалаар]] өндөрлөсөн бөгөөд [[Сунь Ятсен]], Канг Ювэй тэргүүтэй хүмүүс улс төрийн үймээн самууныг бий болгосон. ==Суурь== Хоёр зууны дараа 1854 онд Канагавагийн конвенцоор тус улс худалдаанд нээлттэй болсноор 1868 онд Мэйжийн шинэчлэлээр, Шогун вант улс нуран унасны дараах жилүүдэд Эдогийн үеийн шогунуудын дор Японы өөрийгөө тусгаарлах бодлого зогссон. Шинээр байгуулагдсан Мэйжигийн засгийн газар Япон улсыг нэгтгэн төвлөрүүлж, орчин үетэй хөл нийлүүлэх шинэчлэлийг эхлүүлсэн байна. Япончууд барууны урлаг, шинжлэх ухааныг сурч, өөртөө шингээх зорилгоор дэлхийн өнцөг булан бүрт төлөөлөгчид, оюутнуудаа илгээж, Япон улсыг барууны гүрнүүдтэй эн зэрэгцүүлэх зорилготой байжээ. Эдгээр шинэчлэл нь Япон улсыг феодалын нийгмээс орчин үеийн аж үйлдвэржсэн улс болгон өөрчилсөн юм. Мөн энэ хугацаанд Чин гүрэн цэрэг, улс төрийн сургаалын аль алинд нь шинэчлэл хийж эхэлсэн боловч төдийлөн амжилтад хүрээгүй. == Дайны оршил == '''Ким Ок Гюны хэрэг''' 1894 оны 3-р сарын 28-нд Японыг дэмжигч Солонгосын хувьсгалч Ким Ок Гюн Шанхайд алагджээ. Ким 1884 оны төрийн эргэлтэд оролцсоныхоо дараа Япон руу зугтсан бөгөөд Япончууд түүнийг шилжүүлэн өгөхийг хүссэн Солонгосын шаардлагыг эсэргүүцсэн байна. Японы олон идэвхтэн түүнийг Солонгосын шинэчлэлд ирээдүйн үүрэг гүйцэтгэх боломжтой гэж үзсэн; Гэсэн хэдий ч Мэйжигийн засгийн газрын удирдагчид илүү болгоомжтой байсан. Хэсэг хугацааны дараа тэд түүнийг Бонин (Огасавара) арлууд руу цөлөв. Эцэст нь түүнийг Шанхай руу уруу татсан бөгөөд тэнд Солонгос хүн Хон Жонг-у олон улсын суурин дахь Японы дэн буудалд өрөөндөө алагдсан юм. Их эргэлзсэний эцэст Шанхай дахь Их Британийн эрх баригчид цогцсыг шилжүүлэн өгөхийг хориглох дүрэм үйлчилдэггүй гэж дүгнэж, цогцсыг нь Хятадын эрх баригчдад шилжүүлжээ. Дараа нь түүний цогцсыг Хятадын байлдааны хөлөг онгоцонд аваачиж, Солонгос руу буцаан илгээж, Солонгосын эрх баригчид түүнийг огтолж, бусад босогчид, урвагчдад сэрэмжлүүлэг болгон Солонгосын бүх мужуудад байрлуулсан байна. Токиод Японы засгийн газар үүнийг хэрцгий доромжлол гэж үзэв. Ким Ок Гюныг хэрцгийгээр хөнөөсөн үйлдлийг Ли Хунжан урвасан, Японы нэр төр, нэр хүндийг унагасан явдал хэмээн дүрсэлсэн байна. Хятадын эрх баригчид алуурчны эсрэг ял тулгахаас татгалзсан ч Кимийн зэрэмдэглэсэн цогцсыг дагалдан Солонгост буцаж ирэхийг зөвшөөрч, түүнд шагнал, хүндэтгэл үзүүлжээ. Кимийн амийг хөнөөсөн нь Японы Солонгос дэмжигчдийнхээ өмнө хүлээсэн үүрэг амлалтад эргэлзээ төрүүлсэн юм. Токиогийн цагдаа нар 1884 оны бослогын бусад удирдагчдын нэг Пак Юн Хиог алах гэсэн өмнөх оролдлогыг мөн онд таслан зогсоосон юм. Солонгос алуурчин гэж сэжиглэгдсэн хоёр этгээд Солонгосын төлөөлөгчийн газраас орогнол хүлээн авсан нь дипломат дургүйцлийг хүргэсэн юм. Хэдийгээр Японы засгийн газар Кимийн аллагыг нэн даруй өөрт ашигтайгаар ашиглаж болох байсан ч Ким Хятадын нутаг дэвсгэрт нас барсан тул цогцсыг эмчлэх нь түүний эрх мэдлээс гадуур байсан гэж дүгнэжээ. Гэсэн хэдий ч олон япончууд Хятадын дэмжлэгтэй үйлдлүүдийг Японы эсрэг чиглүүлсэн гэж үзсэн тул солонгос хүнийг цочирдуулан хөнөөсөн нь Японы үзэл бодлыг өдөөсөн юм. Япончуудын хувьд, Хятадууд Шанхайд Британийн эрх баригчид баривчилж, улмаар гэрээний үүргийн дагуу хятадуудад шилжүүлэн өгсөн алуурчны сэжигтнийг суллахдаа олон улсын хуулийг үл тоомсорлож буйгаа харуулсан юм. Үндсэрхэг үзэлтнүүд тэр дороо Хятадтай дайн зарлаж эхлэв. == Үйл явдлын өрнөл == 1894 оны 6-р сарын 1: Донхак босогчдын арми Сөүл рүү хөдөллөв. Солонгосын засгийн газар бослогыг дарахын тулд Чин улсын засгийн газраас тусламж хүсчээ. 1894 оны 6-р сарын 6: Донхакийн бослогыг дарахын тулд 2465 орчим хятад цэргийг Солонгос руу зөөв. Японд мэдэгдэл хийгээгүй тул Хятад улсад Солонгост хөндлөнгөөс оролцохын өмнө бие биедээ мэдэгдэх ёстой гэж Тиенциний конвенцийг зөрчсөн гэж мэдэгдэв. [[Хятад|Хятад улс]] хөндлөнгөөс оролцохыг Японд мэдэгдэж, зөвшөөрсөн гэж Хятад улс баталж байна. 1894 оны 6-р сарын 8: Японы 4000 орчим цэрэг, 500 тэнгисийн явган цэргийн анхны анхны газар нь Жемулпод (Инчонд) буув. 1894 оны 6-р сарын 11: Донхакийн бослогын үеэр гал зогсоов. 1894 оны 6-р сарын 13: Японы засгийн газар солонгос дахь Японы цэргийн командлагч Отори Кэйсүкэг бослого эцэслэсэн ч Солонгост аль болох удаан үлдэхийг уриалав. 1894 оны 6-р сарын 16: Японы Гадаад хэргийн сайд Муцу Мунемицү Чин улсын Японд суугаа элчин сайд Ван Фэнзаотай уулзаж, Солонгосын ирээдүйн статусын талаар ярилцав. Ван хэлэхдээ, бослогыг дарсны дараа Чин улсын засгийн газар Солонгосоос гарах бодолтой байгаа бөгөөд Япон ч мөн адил арга хэмжээ авна гэж найдаж байна. Гэсэн хэдий ч Хятад улс Солонгос дахь Хятадын тэргүүлэх байр суурийг сахихын тулд оршин суугчаа үлдээв. 1894 оны 6-р сарын 22: Японы нэмэлт цэргүүд Солонгост ирэв. Японы Ерөнхий сайд Ито Хиробуми, Чин гүрэн цэргийн бэлтгэл хийж байгаа болохоор "дайн хийхээс өөр бодлого байхгүй" байх гэж Мацуката Масаёшид хэлжээ. Муцү Оторид Японы шаардлагын дагуу Солонгосын засгийн газарт шахалт үзүүлэхийг уриалав. 1894 оны 6-р сарын 26: Отори Солонгосын хаан Гожон-д шинэчлэлийн багц санал дэвшүүлэв. Гожонгийн засгийн газар уг саналыг няцааж, оронд нь цэргээ гаргахыг шаардаж байна. 1894 оны 7-р сарын 7: Хятадад суугаа Их Британийн Элчин сайдын зохион байгуулсан тохиролцоо Хятад, Японы хооронд зуучлах ажиллагаа бүтэлгүйтэв. 1894 оны 7-р сарын 19: Японы эзэн хааны тэнгисийн цэргийн флотын бараг бүх хөлөг онгоцуудаас бүрдсэн Японы нэгдсэн флот байгуулагдав. Муцу Оторид Солонгосын засгийн газрыг шинэчлэлийн хөтөлбөр хэрэгжүүлэхийг албадахын тулд шаардлагатай бүх арга хэмжээг авахыг уриалав. 1894 оны 7-р сарын 23: Японы цэргүүд Сөүлийг эзэлж, Гожонг бариж, Японыг дэмжигч шинэ засгийн газар байгуулснаар Хятад-Солонгосын бүх гэрээг цуцалж, Японы эзэнт гүрний армид Чин гүрний Бэйянгийн армийг Солонгосоос хөөн гаргах эрхийг олгосон. 1894 оны 7-р сарын 25: Дайны анхны тулаан: Пундогийн тулаан / Хото-оки кайсен == Дайны тунхаглал == 1894 оны 8-р сарын 1-нд Хятад, Японы хооронд албан ёсоор дайн зарлав. Хоёр үндэстний удирдагчдын дайн зарлахдаа өгсөн үндэслэл, хэл яриа, өнгө аяс нь эрс ялгаатай байв. Мэйжи хааны нэрээр гаргасан Японы дайны тунхаглал нь "Үндэстнүүдийн гэр бүл", "Үндэстнүүдийн хууль" гэх мэт хэллэгүүдийг ашиглан олон улсын хамтын нийгэмлэгт ядаж нэг нүдээ хандуулсан бололтой. Олон улсын гэрээний нэмэлт ишлэл. Энэ нь бусад үндэстнүүдтэй адил тэгш дипломат харилцаа тогтоохоос татгалзаж, үүний оронд Хятадын эзэн хаанд вассал хэмээн хүндэтгэл үзүүлэхийг шаардаж байсан Хятадын гадаад харилцааны хандлагаас эрс ялгаатай байв. Хөрш орнууддаа хандах Хятадын уламжлалт арга барилын дагуу Хятадын дайн зарлахад эртний санаатайгаар довтолж, маш ихээр довтолж байсан "одой" гэж орчуулагддаг Вожен гэдэг нэр томъёог олон удаа хэрэглэснээс болж япончуудыг үл тоомсорлож буйг таамаглаж болно. Япончуудын хувьд доромжилсон нэр томъёо. Харь үндэстнийг дүрслэхдээ доромжлолыг ингэж ашигласан нь тухайн үеийн Хятадын албан ёсны баримт бичигт ер бусын зүйл байсангүй - тэр үеийн Хятадын эзэнт гүрнүүд болон тухайн үеийн Гэрээний гүрний хоорондох маргааны гол үндэс нь өмнө нь хятад үсгийг байнга хэрэглэдэг байсан явдал байв.夷 ('Yi'... энэ нь шууд утгаараа 'варвар' гэсэн утгатай), өөрөөр нэрлэгдэх 'Гадаад чөтгөрүүд' гэж нэрлэгддэг хүмүүсийг ихэвчлэн Гэрээний боомтуудыг эзэлж буй эрх мэдлийг тодорхойлдог. Хятадын эзэнт гүрний албан тушаалтнууд "И" (夷) гэсэн нэр томъёог ашигласан нь үнэн хэрэгтээ Гэрээний гүрнүүд маш их өдөөн хатгасан гэж үзсэн тул 1858 онд Тяньцины гэрээ гэгддэг хамтын багц хэлэлцээрт хар тамхины 2-р дайныг зогсоохыг тодорхой хориглосон байдаг. Хятадын эзэн хааны шүүх "И" гэсэн нэр томъёог дайсагнагч гүрнүүдийн албан тушаалтан, субьект, иргэнд хэрэглэхээс татгалзсан тул гарын үсэг зурсан талууд Сяньфэнгийн эзэн хааны төлөөлөгчдөөс энэхүү тусгай шаардлагыг гаргаж авах шаардлагатай гэж үзжээ. Харин Тянцины гэрээнээс хойш өнгөрсөн гучин таван жилийн хугацаанд Хятадын эзэн хаадын хэл хөрш Японтой харьцуулахад бараг өөрчлөгдөөгүй юм. === Тунхаглалын дараа === 8-р сарын 4 гэхэд Солонгост үлдсэн Хятадын арми хойд зүгийн [[Пёньян]] хот руу ухарч, тэднийг Хятадаас илгээсэн цэргүүд угтан авав. 13,000-15,000 хамгаалагчид Японы давшилтыг шалгах гэж найдаж хотыг хамгаалалтын засвар хийсэн. 9-р сарын 15-нд Японы эзэн хааны арми хэд хэдэн талаас Пёньян хотод цугларав. Япончууд хот руу довтолж, эцэст нь хятадуудыг ар талаас нь довтолж ялав; хамгаалагчид бууж өгсөн. Шөнөдөө их хэмжээний бороо орсныг далимдуулан үлдсэн Хятадын цэргүүд Пёньянаас зугтан зүүн хойд зүгт эргийн Уйжу хотыг чиглэн хөдөлжээ. Хятадууд 2000 хүн алагдаж, 4000 орчим хүн шархадсан бол Япончууд нийт 102 хүн алагдаж, 433 хүн шархдаж, 33 хүн сураггүй алга болжээ. Есдүгээр сарын 16-ны өглөө эрт Японы арми бүхэлдээ Пхеньян руу орж ирэв. Шаньдун мужаас гаралтай Цин Хуй лалын шашинт жанжин Зуо Баогуй 1894 онд Пёньян хотод байлдааны ажиллагаа явуулж, хотыг хамгаалж байхдаа Японы их бууны суманд өртөж нас баржээ. Түүнд зориулсан дурсгалын цогцолбор босгосон. === Вэйхайвэйгийн уналт === Дараа нь Хятадын флот Вэйхайвэй бэхлэлтийн ард ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Японы хуурай замын цэргүүд тэнгисийн цэргийн хүчинтэй хамтран боомтын хамгаалалтыг давж гарсан нь гайхшруулав. Вэйхайвэйгийн тулалдаан нь 1895 оны 1-р сарын 20-ноос 2-р сарын 12-ны хооронд хуурай газар болон тэнгисийн цэргийн томоохон байлдааны ажиллагаа явагдсан 23 хоногийн бүслэлт юм. Японы командлагч хүчээ Шаньдун хойг дээгүүр давхиж, Вэйхайвэйгийн хуурай талд хүрч, бүслэлт эцэст нь япончуудын хувьд амжилттай болсон. 1895 оны 2-р сарын 12-нд Вэйхайвэй унасны дараа өвлийн хатуу ширүүн нөхцөл байдал хөнгөвчирсний дараа Японы цэргүүд Манжуурын өмнөд хэсэг, Хятадын хойд хэсэг рүү цааш шахжээ. 1895 оны 3-р сар гэхэд Япончууд Бээжинд ойртож буй тэнгисийг захирдаг бэхэлсэн постууд байгуулжээ. Хэдийгээр энэ нь сүүлчийн томоохон тулаан байсан ч дараа нь олон тооны мөргөлдөөн гарах болно. Инкоугийн тулалдаан 1895 оны 3-р сарын 5-нд Манжуурын Инкоу боомт хотын гадна болжээ. == Дайны төгсгөл == === Шимоносэкигийн гэрээ === 1895 оны 4-р сарын 17-нд Шимоносекийн энхийн гэрээнд гарын үсэг зурав. Хятад улс Солонгосын бүрэн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч, Ляодун хойг, Тайвань, Пэнху арлуудыг "мөнхийн" Японд шилжүүлэв. Энэхүү гэрээнд "Сенкаку/Дяоюйдао" гэгддэг маргаантай арлуудыг нэрлээгүй боловч Япон улс 1895 онд эдгээр хүн амгүй арлуудыг Окинава мужид нэгтгэсэн. Нэмж дурдахад Хятад улс Японд дайны нөхөн төлбөр болгон 200 сая таел (8,000,000 кг / 17,600,000 фунт) мөнгө төлөх ёстой байв. Чин улсын засгийн газар мөн худалдааны гэрээнд гарын үсэг зурж, Японы хөлөг онгоцууд Хөх мөрөн дээр ажиллах, гэрээний боомтуудад үйлдвэрлэлийн үйлдвэр ажиллуулах, гадаад худалдаанд дахин дөрвөн боомт нээхийг зөвшөөрсөн. Хэдхэн хоногийн дотор Орос, Герман, Франц гурвалсан интервенц хийж, дахин 30 сая тайл мөнгө (450 сая иентэй тэнцэхүйц) мөнгө өгч Японыг Ляодун хойгоос татгалзахад хүргэв. Дайны дараа Чин улсын засгийн газар 200 сая Купин таел буюу 311 072 865 [[иен]] төлсөн нь тэдний дайны сан ердөө 250 000 000 иен байсан тул дайн Японд цэвэр ашиг болсон байна. === Японы Тайваний түрэмгийлэл === Арлыг Японд шилжүүлэн өгөхийг Хятадын оршин суугчид маш их дургүйцсэн тул эзлэн авахын тулд томоохон цэргийн хүч шаардлагатай болжээ. Дараа нь бараг хоёр жилийн турш гашуун партизаны эсэргүүцлийг Японы цэргүүдэд санал болгосон бөгөөд түүнийг дарахын тулд томоохон хүч буюу 100,000 гаруй цэрэг шаардлагатай гэж тухайн үед мэдэгджээ. Энэ нь арлыг дайран өнгөрөхдөө дайны хамгийн аймшигт хэрцгийг үйлдсэн байлдан дагуулагчдын нэг их харгислалгүйгээр бүтсэнгүй. Тэдэнд ихээхэн өдөөн хатгалга байсан нь дамжиггүй. Тэд дайснуудын отолтод байнга өртөж, тулалдаанд болон өвчний улмаас алдсан хохирол нь Манжийн кампанит ажлын туршид Японы бүх армийн алдагдлаас хамаагүй давж байв. Гэвч тэдний өшөөг ихэвчлэн гэм зэмгүй тосгоны иргэдээс авдаг байв. Эрэгтэй, эмэгтэй, хүүхдүүдийг харгис хэрцгийгээр хөнөөж, эсвэл хязгаарлагдмал хүсэл тачаал, хүчингийн золиос болсон. Үүний үр дүнд үндсэн эсэргүүцлийг бүрэн дарсны дараа өшөө авалтын дайныг үргэлжлүүлж байсан олон мянган хөдөлмөрч, амар амгалан тариачдыг гэр орноосоо хөөж, дараачийн жилүүдийн эвлэрэл, сайн засаглалыг үзэн ядах мэдрэмжийг төрүүлэв. - Кембрижийн орчин үеийн түүх, 12-р боть Тайвань дахь Чин улсын хэд хэдэн албан тушаалтан Шимоносэкигийн гэрээгээр Тайванийг Японд өгөхийг эсэргүүцэхээр шийдэж, 5-р сарын 23-нд тус арлыг тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Формоса улс хэмээн тунхаглав. 5-р сарын 29-нд адмирал Мотонори Кабаямагийн удирдсан Японы арми Тайванийн хойд хэсэгт газардсан бөгөөд таван сарын кампанит ажлын үр дүнд Бүгд найрамдахчуудын хүчийг бут цохиж, арлын гол хотуудыг эзлэв. 1895 оны 10-р сарын 21-нд Бүгд найрамдах намын хоёр дахь ерөнхийлөгч Лю Юнфу зугтаж, Бүгд найрамдах улсын нийслэл Тайнань бууж өгснөөр кампанит ажил үр дүнтэй дуусав. == Үр дагавар == Дайны үеийн Японы амжилт нь 20 жилийн өмнө эхлүүлсэн шинэчлэл, үйлдвэржилтийн үр дүн байв. Барууны маягийн армитай болсноос хойш Японы тактик, бэлтгэл сургуулилт давуу байдгийг дайн харуулав. Японы эзэн хааны арми, Японы эзэн хааны тэнгисийн цэргийн хүчин алсын хараа, тэсвэр тэвчээр, стратеги, зохион байгуулалтын хүчээр Хятадууд олон тооны ялагдал хүлээв. Японы нэр хүнд дэлхий нийтийн өмнө өсч, ялалт нь Мэйжигийн сэргээн босголтын амжилтыг харуулсан юм. Хятад дахь Тайвань, Пескадор, Ляотун хойг ноёрхсоны хариуд Япон улс багахан хэмжээний амь нас, эрдэнэсийн хохирол амссан. Тусгаарлах бодлогоо орхиж, барууны орнуудаас дэвшилтэт бодлогод суралцсан шийдвэрүүд нь Азийн бусад орнуудад үлгэр дуурайл болсон. Дайны үр дүнд Япон барууны гүрнүүдтэй эн тэнцүү статустай болж, түүний ялалт нь Япон улсыг Азид ноёрхогч гүрэн болгож, төмөр зэрэг нэн шаардлагатай хэд хэдэн нөөцийг олж авсан бөгөөд тэднийг үргэлжлүүлэн шинэчлэж, өргөжүүлэв. Энэ нь мөн Японы түрэмгийлэл, Ази дахь цэргийн тэлэх амбицыг нэмэгдүүлсэн. Япон улс гэрээнээс ихээхэн ашиг хүртэж байсан тул Хятад руу довтлохыг үргэлжлүүлэх Японы амбицыг өдөөж, Хятадын үндэсний хямралыг урьд өмнө байгаагүй ноцтой болгосон. Хагас колоничлолын зэрэг нь ихээхэн гүнзгийрсэн. Япон ялсны дараа бусад империалист гүрнүүд ч Хятадаас ашиг хүртэх боломжтой гэж бодож байв. Дараа нь тэд дараагийн хэдэн жилд Хятадыг хувааж эхлэв. Хятадын хувьд энэ дайн нь Чин улсын засгийн газар болон төрийн бодлогод авлигын түвшин өндөр байгааг харуулсан. Хэдийгээр Чингийн шүүх Бэйян флотод зориулсан орчин үеийн хөлөг онгоцонд их хэмжээний хөрөнгө оруулалт хийсэн ч Чин улсын институцийн сул тал нь тэнгисийн цэргийн үр дүнтэй хүчийг хөгжүүлэх боломжийг олгосонгүй. Уламжлал ёсоор бол Хятад улс Япон улсыг Хятадын соёлын салбарын нэг хэсэг гэж үздэг байв. Хятад 19-р зуунд Европын гүрнүүдэд ялагдсан ч Азийн хүчирхэг гүрний гарт ялагдсан нь сэтгэл зүйн гашуун цохилт болсон. Харийнхныг үзэн ядах сэтгэл, түгшүүр ихэсч, таван жилийн дараа Ихэтуанийн бослого болж өндөрлөв. Манжийн ард түмэн Хятад-Японы нэгдүгээр дайн, боксчдын бослогын үеэр тулалдаанд маш их хохирол амссан. Дараа нь Бээжин болон Хятадын зүүн хойд хэсэгт маш их зовлон зүдгүүр, хүнд байдалд орсон. Япон зорьсон зүйлдээ хүрч, Солонгост үзүүлэх Хятадын нөлөөг зогсоосон боловч санхүүгийн нөхөн төлбөрөө нэмэгдүүлэхийн тулд Ляодун хойгийг (Порт Артурыг) орхихоос өөр аргагүйд хүрсэн. Европын гүрнүүд, тэр дундаа [[Оросын Холбооны Улс|Орос улс]] гэрээний бусад заалтыг эсэргүүцээгүй боловч Япон улс дэлхийн энэ хэсэгт өөрийн гэсэн амбицтай байсан тул Порт Артурыг авах ёсгүй гэж үзсэн. Орос Герман Франц улсууд, Японд дипломат шахалт үзүүлэхэд нэгдэхийг ятгасны үр дүнд 1895 оны 4-р сарын 23-нд Гурвалсан интервенц болов. Солонгос улс өөрийгөө Солонгосын эзэнт гүрэн хэмээн тунхаглаж, Чин гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав. 1894-1896 онд Японы ивээн тэтгэсэн Габогийн шинэчлэл Солонгосыг өөрчилсөн. Хууль ёсны боолчлолыг бүх хэлбэрээр устгаж, Янбан анги бүх онцгой эрх ямбаа алдаж, гадуурхагдсан хүмүүсийг устгасан; хуулийн тэгш байдлыг тунхагласан; нийгмийн гарал үүслийн өмнө тэгш боломж бий болж, бага насны гэрлэлтийг цуцалсан; Хангул хэлийг төрийн бичиг баримтад ашиглах, сургуулиудад солонгосын түүхийг таниулах, хятадын хуанлиг Григорийн тоололоор сольж, боловсролыг өргөжүүлэх, шинэ сурах бичиг зохиох зэрэг ажлыг хийжээ. Хэдийгээр Япон Солонгост үзүүлэх Хятадын нөлөөг арилгаж чадсан ч Орос улс эхний үр шимийг нь хүртэх болов. 1895 онд Оросыг дэмжигч түшмэл Солонгосын хааныг Оросын төлөөлөгчдөөс огцруулахыг оролдсон бөгөөд дараа нь хоёр дахь оролдлого нь амжилттай болсон. Ийнхүү хаан Сөүл дэх Оросын төлөөлөгчдөөс нэг жил хаан суув. 1894 онд Японд олгогдсон Сөүл-Инчон төмөр зам барих концессийг хүчингүй болгож, Орост олгов. Оросын харгалзагч нар хааныг Оросын төлөөлөгчийн газраас гарсны дараа ч ордонд нь хамгаалж байв. Гадаадын гүрнүүд Хятадаас төмөр замд буулт хийхийг шаардсан тул Хятад улс ялагдал хүлээснээр тус улсад төмөр замын бүтээн байгуулалт нэмэгдэх болов. 1898 онд Орос улс Ляодун хойгийг 25 жилийн хугацаатай түрээслэх гэрээ байгуулж, Порт Артурт тэнгисийн цэргийн станц байгуулах ажлыг үргэлжлүүлэв. Хэдийгээр энэ нь япончуудын уурыг хүргэсэн ч тэд Манжуураас илүүтэй Солонгос дахь Оросын түрэмгийллийн талаар санаа зовж байв. Франц, Герман, Англи зэрэг бусад гүрнүүд Хятадын нөхцөл байдлыг далимдуулан ялзарч буй Чин гүрний зардлаар газар нутаг, боомт, худалдааны хөнгөлөлт эдлэв. Чиндаог Герман, Гуанжоуванийг Франц, Вэйхайвэй ба Шинэ нутаг дэвсгэрийг Британи эзэмшиж байжээ. Орос, Японы хоорондох хурцадмал байдал Хятад-Японы нэгдүгээр дайны дараах жилүүдэд нэмэгджээ. [[Ихэтуанийн бослого|Ихэтуанийн]] бослогын үеэр бослогыг дарж, дарахын тулд найман улсын ​​бүрэлдэхүүнтэй олон улсын хүчийг илгээсэн; Орос улс Манжуур руу цэргээ оруулан тэр хүчний нэг хэсэг болгон. Боксчдыг дарсны дараа Оросын засгийн газар энэ газрыг чөлөөлөхийг зөвшөөрөв. Гэсэн хэдий ч 1903 он гэхэд Манжуур дахь цэргийнхээ тоог бодитоор нэмэгдүүлжээ. Хоёр улсын хооронд (1901-1904) тус тусын нөлөөллийн хүрээг харилцан хүлээн зөвшөөрөх хэлэлцээрийг (Манжуурыг Орос, Солонгосыг Япон), Оросууд санаатайгаар удаа дараа зогсоож байсан. Тэд өөрсдийгөө ямар ч буулт хийхгүй байх хангалттай хүчтэй бөгөөд итгэлтэй гэдгээ мэдэрч, Япон Европын гүрний эсрэг дайн хийхгүй гэдэгт итгэж байв. Мөн Орос улс Алс Дорнод дахь ашиг сонирхлоо улам өргөжүүлэхийн тулд Манжуурыг трамплин болгон ашиглах санаатай байсан. 1903 онд Оросын цэргүүд Ённампод цайз барьж эхэлсэн боловч Японы эсэргүүцлийн дараа зогссон байна. 1902 онд Япон Их Британитай холбоо байгуулж, гэрээнд зааснаар Япон улс Алс Дорнодод дайн хийж, гуравдагч гүрэн Японы эсрэг тулалдаанд орвол [[Их Британи]] япончуудад тусламж үзүүлнэ гэж заасан байдаг. Энэ нь Герман эсвэл Францыг Оросын эсрэг хийх аливаа дайнд цэргийн оролцоотойгоор хөндлөнгөөс оролцохоос урьдчилан сэргийлэх шалгалт байв. Япон Гурвалсан интервенцийг дахин давтахаас урьдчилан сэргийлэхийг хичээж, Порт Артураас салгав. Их Британи энэ холбоонд элсэх болсон шалтгаан нь Номхон далайн бүс нутагт Оросын тэлэлтийн тархалтыг шалгах, бусад бүс нутагт Британийн анхаарлыг бэхжүүлэх, Номхон далайд тэнгисийн цэргийн хүчирхэг холбоотонтой болох явдал байв. Япон, Оросын хоорондын хурцадмал байдал нь Орос улс буулт хийх хүсэлгүй, Солонгос Оросын эрхшээлд орж, улмаар Японы ашиг сонирхлыг зөрчиж, зөрчиж байгаагийн үр дүн байв. Эцэст нь Япон арга хэмжээ авахаас өөр аргагүй болов. Энэ нь 1904-05 оны [[Орос-Японы дайн|Орос]]-Японы дайнд хүргэх шийдвэрлэх хүчин зүйл, хурдасгуур болов. == Цахим холбоос == <nowiki>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Sino-Japanese_War</nowiki> [[Ангилал:1894 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:19-р зууны Солонгосын түүх]] [[Ангилал:19-р зууны дайн]] [[Ангилал:Манжуурын түүх]] [[Ангилал:Мэйжийн эрин]] [[Ангилал:Солонгос-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Тайванийн түүх]] [[Ангилал:Хятад-Солонгосын харилцаа]] [[Ангилал:Хятад-Японы нэгдүгээр дайн]] [[Ангилал:Хятад-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Хятадын түүхэн дэх дайн]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Японы Хаант Улс]] [[Ангилал:Японы Хаант Улсын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Японы колоничлолын түүх]] 68th9zrxodgsh66d8aaji01ohz979b0 0 141413 863627 855686 2026-07-27T10:55:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 863627 wikitext text/x-wiki [[Файл:Червоний корпус КНУ DSC 7984 Володимирська вул., 60.jpg|thumb|353x353px]] '''Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн Үндсэний их сургууль''' ([[Украин хэл|украин.]] ''Київський національний університет імені Тараса Шевченка,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Taras Shevchenko National University of Kyiv,'' [[Латин хэл|лат.]] ''Universitas Kioviensis'') — [[Киев]] хотод орших [[Украин]]ы ууган болон томоохон дээд боловсролын байгууллагын нэг. 2009 онд бие даасан судалгааны статустай болсон. == Түүх == [[Файл:Київський національний університет імені Тараса Шевченка.png|thumb]] Оросын [[I Николай]] хааны зарлигаар 1833 оны 11-р сарын 8-нд ''Гэгээн Владимирын нэрэмжит Киев хотын Эзэн хааны их сургууль'' нэртэйгээр байгуулах шийдвэр гарсан. Тус сургуулийн нээлт 1834 оны 7-р сарын 15-нд (Төлөөлөгчидтэй тэнцэх хунтайж Владимирын дурсгалын өдөр) болсон. 1834 оны 8-р сарын 28-нд их сургуульд хичээлүүд эхэлж, лекцүүд орос хэл дээр явагджээ. Нэр нь түүхэн явцад дараах байдлаар өөрчлөгдсөн. Үүнд: * 1916 он - Гэгээн Владимирын нэрэмжит Киевийн их сургууль. * 1920 он - М.П.Драгомановын нэрэмжит Ардын боловсролын дээд сургууль * 1926 он - М.П.Драгомановын нэрэмжит Киевийн Ардын боловсролын дээд сургууль * 1933 он - Киевийн Улсын их сургууль * 1939 он — Т.Г.Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн Улсын их сургууль * 1959 он - Лениний одонт Т.Г.Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн Улсын их сургууль. * 1984 он - Лениний болон Октябрийн хувьсгалын одонт Т.Г.Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн Улсын их сургууль. * 1994 он - Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн их сургууль. * 1999 он - Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн Үндэсний их сургууль. 1834 онд тус их сургууль нь зөвхөн нэг факультеттай - философи, түүх, филологи, физик-математик гэсэн хоёр тэнхимтэй байсан бөгөөд тэнд 62 оюутан суралцдаг байв. 1835 онд хуулийн факультет, 1841 онд анагаах ухааны факультетууд нээгдэв (дараа нь анагаах ухааны факультет салж, одоогийн Киевийн анагаах ухааны их сургууль болсон). 1850 онд философийн факультетийг түүх, филологи, физик-математик гэж хуваасан. Тус их сургууль нь 1918 он хүртэл эдгээр дөрвөн факультетын нэг хэсэг болж ажилласан. 1845-1846 онд Украины нэрт зохиолч, зураач [[Тарас Шевченко]] тус их сургуульд археологийн судалгааны ажилд зураачаар ажиллаж байжээ. == Өнөөдөр == Тарас Шевченкогийн Киевийн Үндэсний Их Сургууль нь олон салбарыг хамарсан боловсрол, шинжлэх ухааны цогцолбор юм. Энэ нь хүмүүнлэг, байгалийн ухааны 14 факультет, 7 боловсролын хүрээлэнгээс бүрддэг бөгөөд ойролцоогоор 25,000 оюутан суралцдаг. Тус их сургууль нь мөн физик, математикийн лицей, мэдээлэл, тооцооллын төв, хэвлэл, хэвлэх төв, хэд хэдэн одон орны ажиглалтын төв, номын сан, Фомин Ботаникийн цэцэрлэг, Канив байгалийн нөөц газартай. Тус их сургууль нь 70 байгалийн ухаан, нийгмийн ухаан, хүмүүнлэгийн ухаан, 153 мэргэжлээр суурь болон хэрэглээний чиглэлээр мэргэжилтэн бэлтгэж, давтан сургадаг. 2011 оны зуны байдлаар бакалавр, нарийн мэргэжлийн болон магистрын зэрэгт элсэлт авч эхэлсэн. Тус их сургууль нь 2000 гаруй багш, ажилтан, 1000 судлаачтай бөгөөд багш нарын 80 гаруй хувь нь дээд боловсролтой, 24 хувь нь докторын зэрэгтэй. == Тэнхимүүд == * Газарзүй; * Эдийн засаг; * Мэдээллийн технологи (2013 онд байгуулагдсан); * Түүх; * Компьютерийн шинжлэх ухаан ба кибернетик; * Механик ба математик; * Сэтгэл судлал (2008 онд байгуулагдсан); * Радиофизик, электроник, компьютерийн системийн факультет (өмнө нь 1952 онд байгуулагдсан Радиофизикийн факультет); * Нийгэм судлал (2008 онд байгуулагдсан); * Физик (1864 онд байгуулагдсан Физик, математикийн тэнхимээс 1940 онд байгуулагдсан); * Философи; * Хими (1901 онд байгуулагдсан тэнхимээс 1933 онд шинээр байгуулагдсан). == Их сургуулийн ректорууд == * Цих, Владимир Францович (үүрэг гүйцэтгэгч 1833—1834, ректор 1836—1837) * Максимович, Михаил Александрович (1834—1835) * Неволин, Константин Алексеевич (1837—1843) * Фёдоров, Василий Фёдорович (1843—1847) * Траутфеттер, Рудольф Эрнестович (1847—1859) * Матвеев, Александр Павлович (1865—1871, 1875—1878) * Бунге, Николай Христианович (1859—1862, 1871—1875, 1878—1880) * Иванишев, Николай Дмитриевич (1862—1865) * Митюков, Каллиник Андреевич (1865) * Феофилактов, Константин Матвеевич (1880—1881) * Рахманинов, Иван Иванович (1881—1883) * Ренненкампф, Николай Карлович (1883—1887) * Фортинский, Феодор Яковлевич (1890—1902) * Бобрецкий, Николай Васильевич (1903—1905) * Цытович, Николай Мартинианович (1905—1917) * Де-Метц, Георгий Георгиевич (1917) * Садовень, Алексей Андреевич (1917—1918) * Спекторский, Евгений Васильевич (1918—1919) * Грунский, Николай Кузьмич (1919—1920) * Щербина, Константин Моисеевич (1920) * Лобода, Николай Иванович (1921—1924) * Карпеко, Александр Александрович (1924—1925) * Семко-Козачук, Семён Михайлович (1926—1929) * Артемский, Андрей Яковлевич (1929—1930) * Грищенко, Никита Минович (1930—1932) * Мельников, Дмитрий Фёдорович (1933—1934) * Левик, Рувим Самойлович (1934) * Кушнарёв, Михаил Андреевич (1934—1936) * Зюльков, Фёдор Иванович (1936—1937) * Давыдов, Иван Демьянович (1937) * Чупис, Николай Максимович (1937—1938) * Русько, Алексей Никитич (1938—1944) * Штеппа, Константин Феодосьевич (1941—1942) * Бондарчук, Владимир Гаврилович (1944—1951) * Голик, Александр Захарович (1951—1955) * Швец, Иван Трофимович (1955—1969) * Белый, Михаил Ульянович (1970—1985) * Скопенко, Виктор Васильевич (1985—2008) * Литвин, Владимир Михайлович (үүрэг гүйцэтгэгч 11.04.2008 — 05.05.2008) * Губерский, Леонид Васильевич (6.05.2008—27.10.2008, 30.10.2020—29.04.2021 үүрэг гүйцэтг; 28.10.2008—29.10.2020 — ректор) * Бугров, Владимир Анатольевич (30.04.2021-нээс ) [[Ангилал:Украины их сургууль]] idbeiuar3junzhk2fsbwp0a6h037bta 863630 863627 2026-07-27T11:13:43Z Avirmed Batsaikhan 53733 863630 wikitext text/x-wiki [[Файл:Червоний корпус КНУ DSC 7984 Володимирська вул., 60.jpg|thumb|353x353px]] '''Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн Үндсэний их сургууль''' ([[Украин хэл|украин.]] ''Київський національний університет імені Тараса Шевченка,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Taras Shevchenko National University of Kyiv,'' [[Латин хэл|лат.]] ''Universitas Kioviensis'') — [[Киев]] хотод орших [[Украин]]ы ууган болон томоохон дээд боловсролын байгууллагын нэг. 2009 онд бие даасан судалгааны статустай болсон. == Түүх == [[Файл:Київський національний університет імені Тараса Шевченка.png|thumb]] Оросын [[I Николай]] хааны зарлигаар 1833 оны 11-р сарын 8-нд ''Гэгээн Владимирын нэрэмжит Киев хотын Эзэн хааны их сургууль'' нэртэйгээр байгуулах шийдвэр гарсан. Тус сургуулийн нээлт 1834 оны 7-р сарын 15-нд (Төлөөлөгчидтэй тэнцэх хунтайж Владимирын дурсгалын өдөр) болсон. 1834 оны 8-р сарын 28-нд их сургуульд хичээлүүд эхэлж, лекцүүд орос хэл дээр явагджээ. Нэр нь түүхэн явцад дараах байдлаар өөрчлөгдсөн. Үүнд: * 1916 он - Гэгээн Владимирын нэрэмжит Киевийн их сургууль. * 1920 он - М.П.Драгомановын нэрэмжит Ардын боловсролын дээд сургууль * 1926 он - М.П.Драгомановын нэрэмжит Киевийн Ардын боловсролын дээд сургууль * 1933 он - Киевийн Улсын их сургууль * 1939 он — Т.Г.Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн Улсын их сургууль * 1959 он - Лениний одонт Т.Г.Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн Улсын их сургууль. * 1984 он - Лениний болон Октябрийн хувьсгалын одонт Т.Г.Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн Улсын их сургууль. * 1994 он - Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн их сургууль. * 1999 он - Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн Үндэсний их сургууль. 1834 онд тус их сургууль нь зөвхөн нэг факультеттай - философи, түүх, филологи, физик-математик гэсэн хоёр тэнхимтэй байсан бөгөөд тэнд 62 оюутан суралцдаг байв. 1835 онд хуулийн факультет, 1841 онд анагаах ухааны факультетууд нээгдэв (дараа нь анагаах ухааны факультет салж, одоогийн Киевийн анагаах ухааны их сургууль болсон). 1850 онд философийн факультетийг түүх, филологи, физик-математик гэж хуваасан. Тус их сургууль нь 1918 он хүртэл эдгээр дөрвөн факультетын нэг хэсэг болж ажилласан. 1845-1846 онд Украины нэрт зохиолч, зураач [[Тарас Шевченко]] тус их сургуульд археологийн судалгааны ажилд зураачаар ажиллаж байжээ. == Өнөөдөр == Тарас Шевченкогийн Киевийн Үндэсний Их Сургууль нь олон салбарыг хамарсан боловсрол, шинжлэх ухааны цогцолбор юм. Энэ нь хүмүүнлэг, байгалийн ухааны 14 факультет, 7 боловсролын хүрээлэнгээс бүрддэг бөгөөд ойролцоогоор 25,000 оюутан суралцдаг. Тус их сургууль нь мөн физик, математикийн лицей, мэдээлэл, тооцооллын төв, хэвлэл, хэвлэх төв, хэд хэдэн одон орны ажиглалтын төв, номын сан, Фомин Ботаникийн цэцэрлэг, Канив байгалийн нөөц газартай. Тус их сургууль нь 70 байгалийн ухаан, нийгмийн ухаан, хүмүүнлэгийн ухаан, 153 мэргэжлээр суурь болон хэрэглээний чиглэлээр мэргэжилтэн бэлтгэж, давтан сургадаг. 2011 оны зуны байдлаар бакалавр, нарийн мэргэжлийн болон магистрын зэрэгт элсэлт авч эхэлсэн. Тус их сургууль нь 2000 гаруй багш, ажилтан, 1000 судлаачтай бөгөөд багш нарын 80 гаруй хувь нь дээд боловсролтой, 24 хувь нь докторын зэрэгтэй. == Тэнхимүүд == * Газарзүй; * Эдийн засаг; * Мэдээллийн технологи (2013 онд байгуулагдсан); * Түүх; * Компьютерийн шинжлэх ухаан ба кибернетик; * Механик ба математик; * Сэтгэл судлал (2008 онд байгуулагдсан); * Радиофизик, электроник, компьютерийн системийн факультет (өмнө нь 1952 онд байгуулагдсан Радиофизикийн факультет); * Нийгэм судлал (2008 онд байгуулагдсан); * Физик (1864 онд байгуулагдсан Физик, математикийн тэнхимээс 1940 онд байгуулагдсан); * Философи; * Хими (1901 онд байгуулагдсан тэнхимээс 1933 онд шинээр байгуулагдсан). == Их сургуулийн ректорууд == # [[Михайло Максимович]] (1834—1835) # Володимир Цих (1836—1837) # Костянтин Неволин (1837—1843) # Василь Федоров (1843—1847) # Рудольф Траутфеттер (1847—1859) # Микола Бунге (1859—1862, 1871—1875, 1878—1880) # Микола Иванишев (1862—1865&#x20;рр.) # Каллиник Митюков (1865) # Олександр Матвеев (1865—1871, 1875—1878) # Костянтин Феофилактов (1880—1881) # Иван Рахманинов (1881—1883) # Микола Ренненкампф (1883—1890) # Фёдир Фортинський (1890—1902) # Микола Бобрецький (1903—1905) # Микола Цитович (1905—1917) # Георгий Де-Метц (1917) # Олексий Садовень (1917—1918) # Евген Спекторський (1918—1919) # Микола Грунський (1919—1920) # Костянтин Щербина (1920) # Микола Лобода (1921—1924) # Олександр Карпеко (1924—1925) # Семен Семко-Казачук (1926—1929) # Андрей Артемський (1929—1930) # Микита Грищенко (1930—1932) # Дмитро Мельников (1933—1934) # Рувим Левик (08.1934-10.1934) # Михайло Кушнарьов (1934—1936) # Фёдор Зюльков (1936—1937) # Иван Давидов (1937) # Микола Чупис (1937—1938) # Олексий Русько (1938—1944) # Костянтин Штеппа (1941—1942) # Володимир Бондарчук (1944—1951) # Олександр Голик (1951—1955) # Иван Швець (1955—1969) # Михайло Белий (1970—1985) # Виктор Скопенко (1985—2008) # [[Леонид Губерський]] (2008—2021) # [[Володимир Бугров]] (2021—2026) [[Ангилал:Украины их сургууль]] pbq7w67fddjeyflnlzc50jttnhhx2e0 0 141521 863632 826198 2026-07-27T11:44:55Z CommonsDelinker 211 Jeddah_Waterfront_2025_(cropped).jpg файлыг коммонсд [[c:User:Gbawden|Gbawden]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Jeddah Waterfront 2025 (cropped).jpg|]]. 863632 wikitext text/x-wiki '''Жидда''' ([[Араб хэл|араб]]. جدة, [[Англи хэл|англи.]] ''Jeddah''‎) — [[Саудын Араб]] улсын баруун хэсэгт орших хоёр дахь том хот бөгөөд «эдийн засгийн нийслэл» гэгддэг, [[Улаан тэнгис|Улаан тэнгисийн]] эрэг дээрх боомт юм. Мекка захиргааны тойргийн хамгийн том хот. == Түүх == Археологичдын үзэж буйгаар Жидда хотыг МЭӨ 6-р зууны сүүлчээр Марибын хүмүүс байгуулжээ. Лалын гурав дахь халиф Усман ибн Аффан 647 онд Хаж мөргөл үйлдэж буй мөргөлчдийг хүлээн авах гол цэг болгох хүртэл энэ хот хэдэн зуун жилийн турш загас агнуурын жижиг боомт хэвээр байсан. Тэр цагаас хойш Жидда хот [[Улаан тэнгис|Улаан тэнгисийн]] эрэг дээрх томоохон боомт, худалдааны төв болон эрчимтэй хөгжиж эхэлсэн. 1497 онд [[Васко да Гама|Васко да Гамагийн]] аялал [[Энэтхэгийн далай|Энэтхэгийн далайг]] португалчуудад нээж өгсөн нь тус бүс нутгийн мусульман мужуудын элитүүдийн дунд айдас төрүүлсэн байна. Энэтхэгийн далай дахь лалын шашинтнуудын худалдааны гол боомт Жиддаг бэхжүүлэхэд их хэмжээний хөрөнгө зарцуулсан бөгөөд энэ нь 1517 онд Португалын далайн аялагчид хот руу дайран орж зүрхлэхгүй байх үед үр дүнгээ өгч, бүс нутаг дахь мусульманчуудын хөлөг онгоцыг бөмбөгдөж, устгахаар хязгаарлагдаж байжээ. == Хүн ам == Жидда бол Саудын Арабын нийслэл [[Эр-Рияд]] хотын дараа орох хоёр дахь том хот юм. 2009 оны байдлаар тус хот 3.6 сая хүн амтай байсан бол нийслэл хот 5 сая орчим хүн амтай байжээ. Хотын оршин суугчдын ердөө 45% нь Саудын Арабын иргэд, үлдсэн хэсэг нь Египет, Филиппин, Пакистан, Судан, Этиоп, Энэтхэг, Бангладеш зэрэг улсаас түр хугацаагаар ажиллаж байгаа гадаадын иргэд байдаг ажээ. Энэ хотод хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн орнуудаас, гол төлөв Хойд Кавказаас ирсэн хэдэн мянган хүн амьдардаг. Хотын Саудын Арабын оршин суугчдын 90% нь суннит шашинтнууд, 10% нь шийтүүд байдаг. Гадаадын иргэдийн 3/4 нь лалын шашинтнууд, үлдсэн нь Хинду, Христийн шашинтнууд байдаг. Хотын хүн амын бараг 65% нь эрэгтэйчүүд. Энэ нь гадаад ажилчдын 90 гаруй хувь нь эрэгтэйчүүд байгаатай холбоотой юм. [[Ангилал:Саудын Арабын суурин]] bq0ys54o0d85bu7bzskppweed2ur2xa 14 142267 863387 829789 2026-07-26T14:07:55Z Enkhsaihan2005 64429 863387 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Culture of Guadeloupe|Гваделупын соёл}} [[Ангилал:Гваделуп|Соёл]] [[Ангилал:Францын далайн чанад дахь бүс нутгийн соёл]] [[Ангилал:Карибын соёл]] [[Ангилал:Соёл арлаар]] j4b1eh64pqwo7o3girscmobaoicwjb9 0 144974 863379 846784 2026-07-26T14:03:59Z Enkhsaihan2005 64429 863379 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын засаг захиргааны нэгж}} [[File:France départementale.svg|thumb|Францын департаментуудын газрын зураг]] '''Францын департаментууд''' ({{langx|fr|département}}, {{IPA|fr|depaʁtəmɑ̃|pron|LL-Q150 (fra)-Poslovitch-département.wav}}) [[Францын засаг захиргааны хуваарь|Францын засаг захиргааны хуваарийн]] бөгөөд [[Францын мужууд|мужууд]] ба [[Францын коммунууд|коммунуудын]] хооронд, үндэсний түвшнээс доогуур орших засгийн газрын гурван түвшний нэгж юм. Францад 101 департамент байгаа ба үүний 96 нь [[Европын Франц]]ад, 5 нь [[Францын далай чанад дахь департамент, мужууд|далайн чанад дахь департамент]]. [[Францын хувьсгал|Францын хувьсгалын]] үеэр департаментууд албан ёсоор франц цагаан толгойн үсгийн дарааллаар дугаарласан байна. 2023 оны байдлаар департаментууд дотроо 333 [[Францын аррондиссементууд|аррондиссемент]], 2054 [[Францын картонууд|картонд]] хуваагдана.<ref>{{Cite web|title=Code officiel géographique au 1er janvier 2021 {{!}} Insee|url=https://www.insee.fr/fr/information/5057840|access-date=2021-11-09|website=insee.fr}}</ref> Департаментын удирдах гол байгууллагыг 6 жилийн хугацаагаар сонгодог Ерөнхий Зөвлөл ([[Франц хэл|франц.]] ''Conseil Général'') юм. 1982 оноос Ерөнхий Зөвлөлийг ерөнхийлөгч удирддаг байна. Департаментын засаг захиргааны төвийг «префектур» гэнэ. == Францын департаментуудын жагсаалт == {| class="wikitable sortable" !№ !Департамент !Хүн ам. (2012) !Газар нутаг, км² !Кантонууд !Коммуны тоо !Префектур !Бүс нутгийн нэр |- !01 |[[Эн]] (''Ain)'' | align="right" |612191 | align="right" |5762 | align="right" |23 | align="right" |419 |Бурк-ан-Брес |Овернь — Рона — Альп |- !02 |Эна (''Aisne'') | align="right" |540888 | align="right" |7369 | align="right" |21 | align="right" |816 |Лан |О-де-Франс |- !03 |Алье (''Allier'') | align="right" |342911 | align="right" |7340 | align="right" |19 | align="right" |320 |Мулен |Овернь — Рона — Альп |- !04 |Дээд Провансын Альп (''Alpes-de-Haute-Provence)'' | align="right" |161241 | align="right" |6925 | align="right" |15 | align="right" |200 |Динь-ле-Бен |[[Прованс-Альп-Номин эрэг]] |- !05 |[[Дээд Альп]] (''Hautes-Alpes)'' | align="right" |139554 | align="right" |5549 | align="right" |15 | align="right" |172 |Гап |[[Прованс-Альп-Номин эрэг]] |- !06 |Далайн эргийн Альп (''Alpes-Maritimes)'' | align="right" |1082014 | align="right" |4299 | align="right" |27 | align="right" |163 |[[Ницца]] |[[Прованс-Альп-Номин эрэг]] |- !07 |Ардеш (''Ardèche'') | align="right" |318407 | align="right" |5529 | align="right" |17 | align="right" |339 |Прива |Овернь — Рона — Альп |- !08 |Арденн (''Ardennes)'' | align="right" |282778 | align="right" |5229 | align="right" |19 | align="right" |463 |Шарлевиль-Мезьер |Гранд-Эст |- !09 |Арьеж (''Ariège)'' | align="right" |152366 | align="right" |4890 | align="right" |13 | align="right" |332 |Фуа |Окситания |- !10 |Об (''Aube'') | align="right" |305606 | align="right" |6004 | align="right" |17 | align="right" |433 |Труа |Гранд-Эст |- !11 |Од (''Aude'') | align="right" |362339 | align="right" |6139 | align="right" |19 | align="right" |438 |Каркасон |Окситани |- !12 |Авейрон (''Aveyron)'' | align="right" |276229 | align="right" |8735 | align="right" |23 | align="right" |304 |Родез |Окситани |- !13 |Буш-дю-Рон буюу Рон голын эх (''Bouches-du-Rhône)'' | align="right" |1984784 | align="right" |5087 | align="right" |29 | align="right" |119 |[[Марсель]] |[[Прованс-Альп-Номин эрэг]] |- !14 |[[Кальвадос]] (''Calvados'') | align="right" |687854 | align="right" |5548 | align="right" |25 | align="right" |705 |Кан |[[Норманди]] |- !15 |Канталь (''Cantal)'' | align="right" |147415 | align="right" |5726 | align="right" |15 | align="right" |260 |Орийак |Овернь — Рона — Альпы |- !16 |Шарант (''Charente)'' | align="right" |353657 | align="right" |5956 | align="right" |19 | align="right" |404 |Ангулем |[[Аквитани|Шинэ Аквитани]] |- !17 |Далайн эргийн Шарант (''Charente-Maritime'') | align="right" |628733 | align="right" |6864 | align="right" |27 | align="right" |472 |Ла-Рошель |[[Аквитани|Шинэ Аквитани]] |- !18 |Шер (''Cher'') | align="right" |311897 | align="right" |7235 | align="right" |19 | align="right" |290 |Бурж |[[Францын Төв муж|Төв]] |- !19 |Коррез (''Corrèze)'' | align="right" |241247 | align="right" |5857 | align="right" |19 | align="right" |286 |Тюль |Аквитани |- !2A |Доод Корсик (''Corse-du-Sud'' ) | align="right" |145429 | align="right" |4014 | align="right" |11 | align="right" |124 |Аяччо |[[Корсика]] |- !2B |Дээд Корсик (''Haute-Corse)'' | align="right" |170828 | align="right" |4666 | align="right" |15 | align="right" |236 |Басти |Корсика |- !21 |Кот-д’Ор буюу Алтан эрэг (''Côte-d’Or)'' | align="right" |527403 | align="right" |8763 | align="right" |23 | align="right" |706 |Дижон |Бургундия — Франш-Конте |- !22 |Кот-д’Армор буюу далаын эрэг (''Côtes-d’Armor)'' | align="right" |595531 | align="right" |6878 | align="right" |27 | align="right" |373 |Сен-Бриё |[[Бретань]] |- !23 |Крёз (''Creuse)'' | align="right" |121517 | align="right" |5565 | align="right" |15 | align="right" |260 |Гере |[[Аквитани|Шинэ Аквитани]] |- !24 |Дордонь (''Dordogne)'' | align="right" |416384 | align="right" |9060 | align="right" |25 | align="right" |557 |Перигё |[[Аквитани|Шинэ Аквитани]] |- !25 |Дубь (''Doubs'') | align="right" |531062 | align="right" |5234 | align="right" |19 | align="right" |593 |Безансон |Бургунди — Франш-Конте |- !26 |Дром (''Drôme'') | align="right" |491334 | align="right" |6530 | align="right" |19 | align="right" |369 |Валанс |Овернь — Рона — Альпы |- !27 |Эөр (''Eure'') | align="right" |591616 | align="right" |6040 | align="right" |23 | align="right" |675 |Эврё |Норманди |- !28 |Эөр ба Луар (''Eure-et-Loir'') | align="right" |432107 | align="right" |5880 | align="right" |15 | align="right" |401 |Шартр |[[Францын Төв муж|Төв]] |- !29 |Финистэр (''Finistère)'' | align="right" |901293 | align="right" |6733 | align="right" |27 | align="right" |283 |Кемпер |[[Бретань]] |- !30 |Гар (''Gard'') | align="right" |725618 | align="right" |5853 | align="right" |23 | align="right" |353 |Ним |Окситани |- !31 |Дээд Гаронн (''Haute-Garonne)'' | align="right" |1279349 | align="right" |6309 | align="right" |27 | align="right" |589 |[[Тулуз]] |Окситани |- !32 |Жэр (''Gers'') | align="right" |189530 | align="right" |6257 | align="right" |17 | align="right" |463 |Ош |Окситани |- !33 |Жиронд (''Gironde)'' | align="right" |1483712 | align="right" |10 725 | align="right" |33 | align="right" |542 |[[Бордо]] |Аквитани |- !34 |Эро (''Hérault)'' | align="right" |1077627 | align="right" |6101 | align="right" |25 | align="right" |343 |Монпелье |Окситани |- !35 |Иль ба Вилейн (''Ille-et-Vilaine)'' | align="right" |1007901 | align="right" |6775 | align="right" |27 | align="right" |353 |Ренн |[[Бретань]] |- !36 |Эндр (''Indre'') | align="right" |228692 | align="right" |6791 | align="right" |13 | align="right" |247 |Шатору |[[Францын Төв муж|Төв]] |- !37 |Эндр ба Луар (''Indre-et-Loire'') | align="right" |596937 | align="right" |6127 | align="right" |19 | align="right" |277 |Тур |[[Францын Төв муж|Төв]] |- !38 |Изэр (''Isère'') | align="right" |1224993 | align="right" |7431 | align="right" |29 | align="right" |532 |[[Гренобль]] |Овернь — Рона — Альп |- !39 |Юра (''Jura'') | align="right" |260932 | align="right" |4999 | align="right" |17 | align="right" |544 |Лон-ле-Сонье |Бургунди — Франш-Конте |- !40 |Ланд (''Landes'',) | align="right" |392884 | align="right" |9243 | align="right" |15 | align="right" |331 |Мон-де-Марсан |[[Аквитани|Шинэ Аквитани]] |- !41 |Луар ба Шер | align="right" |331656 | align="right" |6343 | align="right" |15 | align="right" |291 |Блуа |[[Францын Төв муж|Төв]] |- !42 |Луар | align="right" |753763 | align="right" |4781 | align="right" |21 | align="right" |327 |Сент-Этьен |Овернь — Рона — Альп |- !43 |Дээд Луар | align="right" |225686 | align="right" |4977 | align="right" |19 | align="right" |260 |Ле-Пюи-ан-Веле |Овернь — Рона — Альпы |- !44 |Атлантын Луар | align="right" |1313321 | align="right" |6815 | align="right" |31 | align="right" |221 |Нант |Пеи-де-ла-Луар |- !45 |Луаре́ (''Loiret'') | align="right" |662297 | align="right" |6775 | align="right" |21 | align="right" |334 |Орлеан |[[Францын Төв муж|Төв]] |- !46 |Ло (''Lot)'' | align="right" |174346 | align="right" |5217 | align="right" |17 | align="right" |340 |Каор |Окситани |- !47 |Ло ба Гаронн (''Lot-et-Garonne)'' | align="right" |332119 | align="right" |5361 | align="right" |21 | align="right" |319 |Ажен |[[Аквитани|Шинэ Аквитани]] |- !48 |Лозер | align="right" |76889 | align="right" |5167 | align="right" |13 | align="right" |185 |Манд |Окситани |- !49 |Мен ба Луар | align="right" |795557 | align="right" |7166 | align="right" |21 | align="right" |357 |Анже |Пеи-де-ла-Луар |- !50 |Манш | align="right" |499340 | align="right" |5938 | align="right" |27 | align="right" |601 |Сен-Ло |Норманди |- !51 |Марна | align="right" |568750 | align="right" |8162 | align="right" |23 | align="right" |620 |Шалон-ан-Шампань |Гранд-Эст |- !52 |Дээд Марна | align="right" |182136 | align="right" |6211 | align="right" |17 | align="right" |437 |Шомон |Гранд-Эст |- !53 |Майен (''Mayenne'') | align="right" |307453 | align="right" |5175 | align="right" |17 | align="right" |261 |Лаваль |Пеи-де-ла-Луар |- !54 |Мёрт ба Мозель (''Meurthe-et-Moselle'') | align="right" |733266 | align="right" |5246 | align="right" |23 | align="right" |594 |Нанси |Гранд-Эст |- !55 |Мёз (''Meuse'') | align="right" |192800 | align="right" |6211 | align="right" |17 | align="right" |501 |Бар-ле-Дюк |Гранд-Эст |- !56 |Морбиан | align="right" |732372 | align="right" |6823 | align="right" |21 | align="right" |261 |Ванн |[[Бретань]] |- !57 |Мозель | align="right" |1046468 | align="right" |6216 | align="right" |27 | align="right" |730 |Мец |Гранд-Эст |- !58 |Ньевр | align="right" |216786 | align="right" |6817 | align="right" |17 | align="right" |312 |Невер |Бургунди — Франш-Конте |- !59 |Нор (''Nord)'' | align="right" |2587128 | align="right" |5743 | align="right" |41 | align="right" |650 |Лилль (''Lille)'' |О-де-Франс |- !60 |Уаз (''Oise)'' | align="right" |810300 | align="right" |5860 | align="right" |21 | align="right" |692 |Бове |О-де-Франс |- !61 |Орн (''Orne'') | align="right" |290015 | align="right" |6103 | align="right" |21 | align="right" |495 |Алансон |Норманди |- !62 |Па-де-Калt (''Pas-de-Calais'') | align="right" |1463628 | align="right" |6671 | align="right" |39 | align="right" |895 |Аррас |О-де-Франс |- !63 |Пюи-де-Дом | align="right" |638092 | align="right" |7970 | align="right" |31 | align="right" |470 |Клермон-Ферран |Овернь — Рона — Альп |- !64 |Атлантын Пиренеи (''Pyrénées-Atlantiques)'' | align="right" |660871 | align="right" |7645 | align="right" |27 | align="right" |547 |По |[[Аквитани|Шинэ Аквитани]] |- !65 |Дээд Пиренеи | align="right" |228854 | align="right" |4464 | align="right" |17 | align="right" |474 |Тарб |Окситани |- !66 |Зүүн Пиренеи | align="right" |457793 | align="right" |4116 | align="right" |17 | align="right" |226 |Перпиньян |Окситани |- !67 |Доод Рейн | align="right" |1104667 | align="right" |4755 | align="right" |23 | align="right" |527 |Страсбург |Гранд-Эст |- !68 |Дээд Рейн | align="right" |755202 | align="right" |3525 | align="right" |17 | align="right" |377 |Кольмар |Гранд-Эст |- !69 |Рон (''Rhône)'' | align="right" |1762866 | align="right" |3249 | align="right" |13 | align="right" |287 |[[Лион]] |Овернь — Рона — Альп |- !70 |Дээд Сон (''Haute-Saône'') | align="right" |239750 | align="right" |5360 | align="right" |17 | align="right" |545 |Везуль |Бургунди — Франш-Конте |- !71 |Сон ба Луар | align="right" |555039 | align="right" |8575 | align="right" |29 | align="right" |572 |Макон |Бургунди — Франш-Конте |- !72 |Сарта | align="right" |567382 | align="right" |6206 | align="right" |21 | align="right" |370 |Ле-Ман |Пеи-де-ла-Луар |- !73 |Савойя | align="right" |421105 | align="right" |6028 | align="right" |19 | align="right" |304 |Шамбери |Овернь — Рона — Альп |- !74 |Дээд Савойя | align="right" |756501 | align="right" |4388 | align="right" |17 | align="right" |294 |Анси |Овернь — Рона — Альп |- !75 |Парис | align="right" |2240621 | align="right" |105 | align="right" |0 | align="right" |1 |[[Парис]] |[[Иль-де-Франс]] |- !76 |Далайн эрэг дахь Сена | align="right" |1253931 | align="right" |6278 | align="right" |35 | align="right" |745 |Руан |Норманди |- !77 |Сена ба Марна | align="right" |1353946 | align="right" |5915 | align="right" |23 | align="right" |513 |Мелён |[[Иль-де-Франс]] |- !78 |Ивелин | align="right" |1412356 | align="right" |2284 | align="right" |21 | align="right" |262 |Версаль |[[Иль-де-Франс]] |- !79 |Дё-Севр | align="right" |371583 | align="right" |5999 | align="right" |17 | align="right" |303 |Ньор |[[Аквитани|Шинэ Аквитани]] |- !80 |Сомма | align="right" |571154 | align="right" |6170 | align="right" |23 | align="right" |782 |Амьен |О-де-Франс |- !81 |Тарн | align="right" |378947 | align="right" |5758 | align="right" |23 | align="right" |323 |Альби |Окситани |- !82 |Тарн ба Гаронн | align="right" |246971 | align="right" |3718 | align="right" |15 | align="right" |195 |Монтобан |Окситани |- !83 |Вар | align="right" |1021669 | align="right" |5973 | align="right" |23 | align="right" |153 |Тулон |[[Прованс-Альп-Номин эрэг|Прованс — Альп — Номин эрэг]] |- !84 |Воклюз | align="right" |546314 | align="right" |3567 | align="right" |17 | align="right" |151 |Авиньон |[[Прованс-Альп-Номин эрэг|Прованс — Альп — Номин эрэг]] |- !85 |Вандэ (''Vendée)'' | align="right" |648901 | align="right" |6720 | align="right" |17 | align="right" |282 |Ла-Рош-сюр-Йон |Пеи-де-ла-Луар |- !86 |Вьенна | align="right" |430018 | align="right" |6990 | align="right" |19 | align="right" |281 |Пуатье |[[Аквитани]] |- !87 |Дээд Вьенна | align="right" |375869 | align="right" |5520 | align="right" |21 | align="right" |201 |Лимож |[[Аквитани]] |- !88 |Вогез | align="right" |377282 | align="right" |5874 | align="right" |17 | align="right" |514 |Эпиналь |Гранд-Эст |- !89 |Йонна | align="right" |341902 | align="right" |7427 | align="right" |21 | align="right" |455 |Осер |Бургунди — Франш-Конте |- !90 |Бельфор нутаг (''Territoire de Belfort'') | align="right" |143940 | align="right" |609 | align="right" |9 | align="right" |102 |Бельфор |Бургундия — Франш-Конте |- !91 |Эсон | align="right" |1237507 | align="right" |1804 | align="right" |21 | align="right" |196 |Эври |[[Иль-де-Франс]] |- !92 |О-де-Сен | align="right" |1586434 | align="right" |176 | align="right" |23 | align="right" |36 |Нантер |[[Иль-де-Франс]] |- !93 |Сен-Сен-Дени | align="right" |1538726 | align="right" |236 | align="right" |21 | align="right" |40 |Бобиньи |[[Иль-де-Франс]] |- !94 |Валь-де-Марн | align="right" |1341831 | align="right" |245 | align="right" |25 | align="right" |47 |Кретей |[[Иль-де-Франс]] |- !95 |Валь-д’Уаз | align="right" |1187081 | align="right" |1246 | align="right" |21 | align="right" |185 |Понтуаз |[[Иль-де-Франс]] |- !971 |Гваделуп | align="right" |403314 | align="right" |1628 | align="right" |21 | align="right" |32 |Бас-Тер |Гваделуп |- !972 |Мартиника | align="right" |388364 | align="right" |1128 | align="right" |0 | align="right" |22 |Фор-де-Франс |Мартиника |- !973 |Гвиана | align="right" |239648 | align="right" |86 504 | align="right" |0 | align="right" |34 |Кайенна |Гвиана |- !974 |[[Реюньон]] | align="right" |833944 | align="right" |2512 | align="right" |25 | align="right" |24 |Сен-Дени |[[Реюньон]] |- !976 |Майотт (''Mayotte)'' | align="right" |217091 | align="right" |376 | align="right" |13 | align="right" |17 |Мамузу |Майотта |} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Францын департаментууд| ]] [[Ангилал:Францын хуваариудын жагсаалт|Департамент]] cwv6ic1npqz1vjmcibixh0pv9dv0r8s 10 145390 863269 850067 2026-07-26T13:22:13Z Enkhsaihan2005 64429 863269 wikitext text/x-wiki {{Image label begin|image=France base map 18 regions.png|width={{{width|400}}}|float={{{float|right}}}|padding=15px}} <!-- ===== ФРАНЦЫН МУЖУУД ===== -->{{Image label small|x=0.55|y=0.161|scale={{{width|400}}}|text =[[О-де-Франс|О-де-<br />Франс]]}} {{Image label small|x=0.37|y=0.26|scale={{{width|400}}}| text= [[Норманди]]}} {{Image label small|x=0.555|y=0.275|scale={{{width|400}}}|text =[[Иль-де-Франс|Иль-де-<br>Франс]]}} {{Image label small|x=0.71|y=0.284|scale={{{width|400}}}| text= [[Гранд Эст]]}} {{Image label small|x=0.668|y=0.409|scale={{{width|400}}}|text=[[Бургунд-Франш-Конте|Бургунд-<br>Франш-<br>Конте]]}} {{Image label small|x=0.467|y=0.388|scale={{{width|400}}}|text=[[Төв-Вал де Луар|Төв-<br>Вал де Луар]]}} {{Image label small|x=0.33|y=0.39|scale={{{width|400}}}|text =[[Пеи де ла Луар|Пеи де <br>ла Луар]]}} {{Image label small|x=0.24|y=0.336|scale={{{width|400}}}|text =[[Бретань]]}} {{Image label small|x=0.392|y=0.57|scale={{{width|400}}}|text =[[Шинэ Аквитани|Шинэ<br />Аквитани]]}} {{Image label small|x=0.63|y=0.562|scale={{{width|400}}}|text=[[Овернь-Рона-Альп|Овернь-<br>Рона-Альп]]}} {{Image label small|x=0.528|y=0.73|scale={{{width|400}}}|text =[[Окситани (муж)|Окситани]]}} {{Image label small|x=0.742|y=0.688|scale={{{width|400}}}|text=[[Прованс-Альп-Номин эрэг|Прованс-<br>Альп-<br>Номин эрэг]]}} {{Image label small|x=0.945| y=0.87| scale={{{width|400}}}|text=[[Корсика]]}}<!-- ===== DOM/TOM ===== --> {{Image label small|x=0.06|y=0.65|scale={{{width|400}}}|text=[[Францын Гвиана]]}} {{Image label small|x=0.02|y=0.33|scale={{{width|400}}}|text=[[Гваделуп]]}} {{Image label small|x=0.02|y=0.426|scale={{{width|400}}}|text=[[Мартиник]]}} {{Image label small|x=0.69|y=0.94|scale={{{width|400}}}|text=[[Майотт]]}} {{Image label small|x=0.81|y=0.94|scale={{{width|400}}}|text=[[Реюньон]]}}<!-- ===== БУСАД УЛСУУД===== -->{{Image label small|x=0.66| y=0.11|scale={{{width|400}}}| text=[[Бельги|<i style="color: #48A3B5">Бельги</i>]] }} {{Image label small|x=0.756|y=0.184|scale={{{width|400}}}| text=[[Люксембург|<i style="color: #48A3B5">Люксембург</i>]] }} {{Image label small|x=0.92|y=0.228| scale={{{width|400}}}| text=[[Герман|<i style="color: #48A3B5">Герман</i>]] }} {{Image label small|x=0.86|y=0.45|scale={{{width|400}}}| text=[[Швейцар|<i style="color: #48A3B5">Швейцар</i>]] }} {{Image label small|x=0.90|y=0.40|scale={{{width|400}}}| text=[[Лихтенштайн|<i style="color: #48A3B5">Лихтенштайн</i>]] }} {{Image label small|x=0.93|y=0.615|scale={{{width|400}}}| text=[[Итали|<i style="color: #48A3B5">Итали</i>]] }} {{Image label small|x=0.90|y=0.72|scale={{{width|400}}}| text=[[Монако|<i style="color: #48A3B5">Монако</i>]] }} {{Image label small|x=0.25|y=0.07|scale={{{width|400}}}| text=[[Их Британи|<i style="color: #48A3B5">Их Британи</i>]] }} {{Image label small|x=0.49| y=0.86|scale={{{width|400}}}| text=[[Андорра|<i style="color: #48A3B5;">Андорра</i>]] }} {{Image label small|x=0.25| y=0.83|scale={{{width|400}}}| text=[[Бразил|<i style="color: #48A3B5;">Бразил</i>]] }} {{Image label small|x=0.015| y=0.75|scale={{{width|400}}}| text=[[Суринам|<i style="color: #48A3B5;">Суринам</i>]] }} {{Image label small|x=0.36|y=0.875|scale={{{width|400}}}| text=[[Испани|<i style="color: #48A3B5">Испани</i>]] }}<!-- ===== ТЭНГИС - ДАЛАЙ - Г.М ===== -->{{Image label small|x=0.28|y=0.16|scale={{{width|400}}}| text=[[Ла Маншийн хоолой|<i style="color: #48A3B5">Ла Маншийн<br />хоолой</i>]] }} {{Image label small|x=0.18|y=0.45|scale={{{width|400}}}| text=[[Бискайн булан|<i style="color: #48A3B5">Бискайн<br/>булан</i>]] }} {{Image label small|x=0.93|y=0.75|scale={{{width|400}}}| text=[[Лигурийн тэнгис|<i style="color: #48A3B5">Лигурийн<br/>тэнгис</i>]] }} {{Image label small|x=0.650|y=0.814|scale={{{width|400}}}| text=[[Газар дундын тэнгис|<i style="color: #48A3B5">Газар дундын<br/>тэнгис</i>]] }} {{Image label end}}<noinclude> {{Documentation|Template:Image label begin/doc}} [[Ангилал:Загварууд:Газрын зургууд]] </noinclude> oq559cq8g6j1kfhwh0n47nfzd69jlnw 0 145401 863261 860505 2026-07-26T13:08:31Z HorseBro the hemionus 100126 863261 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Ямышевын бүслэлт | place = [[Павлодар муж]], Казахстан | partof = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date = 1716 | result = Зүүнгарын ялалт * Бухгольцын экспедиц бүтэлгүйтэв * Оросын цэргийн хэрэгсэл дээрэмдэв <ref name="auto1">{{Cite book |last=Chulkov |first=Mikhail |title=Историческое описание Российской коммерции при всех портах и границах от древних времён до ныне настоящего |publisher=Универ. тип. |year=1785 |volume=3 |location=М. |pages=447 |language=ru |trans-title=Historical Description of Russian Commerce at All Ports and Borders from Ancient Times to the Present}}</ref> * Ямышевын цайзыг сүйтгэв<ref name="auto1" /> | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] | commander2 = {{flag icon|Оросын царьт улс}} Бухгольц | strength1 = 10,000<ref name="auto" /> | strength2 = Үл мэдэгдэх | casualties1 = Үл мэдэгдэх | casualties2 = '''3,000:''' * 2,300 хүн өлсгөлөн эсвэл өвчний улмаас<ref name="auto1" /> * 700{{POW}}<ref name="auto1" /> | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн}} }} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:CS1 Орос-хэлний эх сурвалж (ru)]] it2ywisu0a7ihd89qr4qy8d1s1umduw 863317 863261 2026-07-26T13:38:40Z HorseBro the hemionus 100126 863317 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Ямышевын бүслэлт | place = [[Павлодар муж]], Казахстан | partof = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date = 1716 | result = Зүүнгарын ялалт * Бухгольцын экспедиц бүтэлгүйтэв * Оросын цэргийн хэрэгсэл дээрэмдэв * Ямышевын цайзыг сүйтгэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] | commander2 = {{flag icon|Оросын царьт улс}} Бухгольц | strength1 = 10,000<ref name="auto" /> | strength2 = Үл мэдэгдэх | casualties1 = Үл мэдэгдэх | casualties2 = '''3,000:''' * 2,300 хүн өлсгөлөн эсвэл өвчний улмаас<ref name="auto1" /> * 700{{POW}}<ref name="auto1" /> | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн}} }} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:CS1 Орос-хэлний эх сурвалж (ru)]] d4u5hznh1ydgxhqqvx3qf2oytsgw9y0 863318 863317 2026-07-26T13:38:57Z HorseBro the hemionus 100126 863318 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Ямышевын бүслэлт | place = [[Павлодар муж]], Казахстан | partof = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date = 1716 | result = Зүүнгарын ялалт * Бухгольцын экспедиц бүтэлгүйтэв * Оросын цэргийн хэрэгсэл дээрэмдэв * Ямышевын цайзыг сүйтгэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] | commander2 = {{flag icon|Оросын царьт улс}} Бухгольц | strength1 = 10,000 | strength2 = Үл мэдэгдэх | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн}} }} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:CS1 Орос-хэлний эх сурвалж (ru)]] 92t6dexeghwyh0z42mx0zto60jfqxm9 863333 863318 2026-07-26T13:44:37Z HorseBro the hemionus 100126 863333 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Ямышевын бүслэлт | place = [[Павлодар муж]], Казахстан | partof = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date = 1716 | result = Зүүнгарын ялалт * Бухгольцын экспедиц бүтэлгүйтэв * Оросын цэргийн хэрэгсэл дээрэмдэв * Ямышевын цайзыг сүйтгэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] | commander2 = {{flag icon|Оросын царьт улс}} Бухгольц | strength1 = 10,000 | strength2 = Үл мэдэгдэх | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн}} }}'''Ямышевын бүслэлт''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] нутаг руу гүн хийсэн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] цэргийн экспедицийн үеэр [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарууд Оросын байгуулсан бэхлэлтийг бүслэн авчээ. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:CS1 Орос-хэлний эх сурвалж (ru)]] sa22dhp826xyvdozdhoicq53sf1x09j 863366 863333 2026-07-26T13:59:09Z HorseBro the hemionus 100126 863366 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Ямышевын бүслэлт | place = [[Павлодар муж]], Казахстан | partof = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date = 1716 | result = Зүүнгарын ялалт * Бухгольцын экспедиц бүтэлгүйтэв * Ямышевын цайзыг сүйтгээд устгагдсан | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] | commander2 = {{flag icon|Оросын царьт улс}} Бухгольц | strength1 = 10,000 | strength2 = 2,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн}} }} '''Ямышевын бүслэлт''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] нутаг руу гүн хийсэн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] цэргийн экспедицийн үеэр [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарууд Оросын байгуулсан бэхлэлтийг бүслэн авчээ. 1713 онд Сибирийн захирагч [[Матвей Гагарин]] Оросын хаан [[I Пётр|I Пётрт]] Бухар худалдаачдаас худалдаж авсан алтны талаар мэдэгдсэн бөгөөд Оросуудад [[Амударья]] мөрний эрэг дээрх "Эскель" гэх Ярканд хотын ойролцоох алтны талаар ярьсан гэж мэдээлэгдсэн. Оросын царьт улс [[Шведийн эзэнт гүрэн|Шведийн эзэнт гүрний]] эсрэг [[Умардын их дайн|тулалдахад]] алт хэрэгтэй байсан тул Бухгольц 2,000 цэрэгтэй [[Эрчис мөрөн]] руу аялж, Яркандыг эзлэхийн тулд янз бүрийн цайз барьж, алт хайх экспедицийг гэж тушаав. Гэвч [[Их Цэрэндондов]] уг цайзыг бүслэн авч, өлсгөлөн, өвчний улмаас Оросуудыг ухарч, 2-р сарын 9-нд цайзыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=211-212}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:CS1 Орос-хэлний эх сурвалж (ru)]] pl5ryooyklrvuiwsrd7omk4ymxr8y5e 0 145409 863260 863248 2026-07-26T13:05:29Z HorseBro the hemionus 100126 863260 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улс ба Оросын царьт улсын хилийн мөргөлдөөнүүд}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн | place = [[Енисей мөрөн]], [[Эрчис мөрөн]], [[Зайсан нуур]], Бия гол, Катун гол, Өмнөд Сибирь, Орос болон Зүүн хойд Казахстан | date = 17-оос 18-р зуунд | image = Renat map.jpg | caption = Шведийн олзлогдогч [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]]ын [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутгийн]] газрын зураг | result = Зүүнгарын ялалт{{efn|Оросын стратегийн зорилтууд бүтэлгүйтсэн.}}{{sfn|Perdue|2005|p=212}}{{sfn|Perdue|2005|p=213}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{tree list}} *{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Сэнгэ хунтайж]]''' *{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]''' **{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дугар зайсан]] **{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] **{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]{{tree list/end}} | commander2 = {{tree list}} *{{flag icon|Оросын царьт улс}} '''[[Алексей Михайлович]]''' **{{flag icon|Оросын царьт улс}} Родион Кольцов{{POW}} *{{flag icon|Оросын царьт улс}} '''[[I Пётр]]''' **{{flag icon|Оросын царьт улс}} Матвей Гагарин ***{{flag icon|Оросын царьт улс}} Бухгольц{{Зугтсан}} ****{{flag icon|Швед}} [[Йохан Густав Ренат]]{{POW}} ****{{flag icon|Оросын царьт улс}} Маркел Трубников{{POW}} ***{{flag icon|Оросын царьт улс}} Лихарев{{Зугтсан}} {{tree list/end}} | territory = Зүүнгар–Оросын хилийг [[Енисей мөрөн]] болон [[Эрчис мөрөн]] дээр тогтоосон.{{sfn|Rene|1970|p=532}} | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн}} }} '''Зүүнгар-Оросын мөргөлдөөн'''{{Efn|Зүүнгарүүд болон Оросууд хэзээ ч бүрэн хэмжээний дайн хийгээгүй тул эдгээр нь зөвхөн хилийн мөргөлдөөнүүдийн цуврал байсан юм.}} нь 17-оос 18-р зууны үед [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] хооронд болсон хилийн мөргөлдөөн, цэргийн экспедиц, дипломат хэлэлцээ, харилцааны цогц үйл явц юм. Эдгээр мөргөлдөөн нь [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн]] болон [[Сибирь|Өмнөд Сибирийн]] бүсэд өрнөж, хоёр улсын хил, нөлөөний хүрээ, мөн Енисейн [[Киргизүүд]] зэрэг хил орчмын ард түмний харьяаллын асуудлыг шийдвэрлэхэд чиглэж байв. Зүүнгар, Орос хоёр бүрэн хэмжээний дайн явуулаагүй боловч хэдэн арван жилийн турш тасралтгүй үргэлжилсэн хилийн мөргөлдөөн нь хоёр улсын харилцаанд чухал байр суурь эзэлжээ. Мөргөлдөөний эхэн үед [[Сэнгэ хунтайж]] Енисейн сав газарт Зүүнгарын нөлөөг бэхжүүлж, эзэлж, [[Красноярск|Красноярскт]] довтолсон бол [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] үед хоёр улсын харилцаа тодорхой хугацаанд тайван шинжтэй болов. Харин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] үед Оросын өмнөд зүг рүү тэлэх оролдлого, Өмнөд Сибирьт цайз барих, Ямышев, [[Зайсан нуур]] орчмын цэргийн экспедицүүдтэй холбоотойгоор харилцаа дахин хурцдаж, Зүүнгарын цэрэг [[Ямышевын бүслэлт]] болон [[Зайсан нуурын тулалдаан|Зайсан нуурын тулалдаанд]] оросын давшилтыг няцаасан юм. Үүний зэрэгцээ хоёр тал элч солилцох, худалдааны асуудлыг зохицуулах, хил орчмын хүн амын харьяаллыг тогтоох талаар олон удаагийн хэлэлцээ хийж байжээ. Эдгээр мөргөлдөөний үр дүнд Оросын царьт улс [[Төв Ази]] руу шууд цэргийн давшилт хийх оролдлогоо түр хугацаанд зогсоож, Зүүнгарын Хаант Улс өмнөд Сибирь дэх байр сууриа хадгалан, Енисей болон Эрчис мөрний чиглэлд хоёр улсын нөлөөний хил хязгаар аажмаар бүрэлдэн тогтсон байна. Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн нь Зүүнгарын Хаант Улсын гадаад бодлого, Оросын Сибирь дахь тэлэлт, мөн Төв Азийн олон улсын харилцааны түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг. == Өмнөтгөл == 1579 онд [[Казак]]{{Efn|Энэ хуудсанд Слав гаралтай Казакууд болон Түрэг гаралтай Казакуудын аль алиных нь тухай дурдсан байна. Төөрөгдөлд орохоос зайлсхийхийн тулд Славийн гаралтай казакууд к үсэгтэй, харин бидний мэдэх Түрэг гаралтай казахууд х үсэгтэй гэдгийг санаарай.}} атаман [[Ермак Тимофеевич]] [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] төлөө Сибирийн нутгийг эзлэн авч, [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] цаашдын нутгийг эзлэн авчээ. Удалгүй тэрээр Ермак Тимофеевич Оросын хаан [[IV Иван|Иваны]] хамт нас барж, Оросыг улс төрийн үймээн самуун руу түлхэв.{{sfn|Baabar|1999|p=75}} Хожим нь 1613 онд Иван хааныг [[Михаил Романов]] залгамжилж, Романовын гүрнийг байгуулсан. Үүний зэрэгцээ, 17-р зууны эхээр казакууд Сибирийн гүн рүү нүүж, Оросын цэргийн баазуудыг байгуулснаар,{{sfn|Baabar|1999|p=75}} Оросын Сибирийг эзлэн түрэмгийлэх ажиллагаа эхэлсэн. 1607 онд Оросууд [[Ойрадууд|Ойрадуудтай]] анх [[Томск]] хотод харилцаагаа эхлүүлжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=76}} 1614 онд Ойрадууд [[Томь гол|Томь голын]] эргэн тойронд Абин, Шор нар амьдардаг Кузнецкийн сав газрыг эзэлж, тэнд уул уурхай, төмөр боловсруулах ажил эрхэлж байжээ. Ойрадууд мөн Эрчис мөрний дунд болон дээд хэсгийн дагуух бүх давстай нууруудыг эзэмших эрхтэй болсон.{{sfn|Adle|2003|p=177}} 1616 онд Оросууд Ойрадууд руу элч илгээж, Ойрадуудын "царь"-ийг{{Efn|Царь гэх үг [[Хаан]] гэх адил утгатай боловч зөвхөн Чингис хааны удамд олгодог цол учир Ойрадуудын ашиглагдаг [[Тайш]] гэх цол гэсэн утгатай болно}} [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] [[Далайбаатар тайш]], түүний ахлах зөвлөхүүдийг [[Хошууд|Хошуудын]] ноён [[Цоохор]], [[Торгууд|Торгуудын]] ноён [[Хо өрлөг]] гэж мэдээлсэн.{{sfn|Adle|2003|p=144}} Оросын элч нар мөн онд [[Хотгойд]]–[[Халх|Халхын]] [[Алтан хан аймаг|Алтан хан]] болох [[Шолой убаши хунтайж|Шолой]] [[Шолой убаши хунтайж|убаши хунтайжид]] айлчилсан бөгөөд тэрээр Ойрадуудын эсрэг эвсэл байгуулах санал тавьсан боловч Оросууд 1620 онд татгалзсан байна.{{Sfn|Adle|2003|pp=144-145}} Энэ нь [[Халх]], [[Казахууд|Казахуудын]] хоорондох дайны үеэр Ойрадуудын эсрэг тулалдаж, Ойрадуудыг Сибирь дэх Оросын цайзууд руу гүн ухарахад хүргэсэн юм. Хожим нь 1623 онд Ойрадууд Шолой убаши хунтайжийг алж, Ойрадууд тусгаар тогтносон юм.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Кузнецкийн сав нутагт амьдарч байсан энгийн иргэд ойрадуудад алба гувчуур төлөх, ажиллахаас татгалзжээ. Энэ нь ойрадууд 1622 онд Кузнецкийг бүслэхэд хүргэсэн боловч хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{sfn|Adle|2003|p=177}} 1628 онд Казакууд анх Монголчуудтай тулгарсан бөгөөд тэд казакуудыг өмнө зүг рүү тэлэхээс сэргийлжээ. Энэ нь Казакуудыг [[Саха]] руу цааш нүүхэд хүргэсэн бөгөөд 1636 он гэхэд Казакууд [[Амар мөрөн]] болон [[Агнуурын тэнгис|Агнуурын тэнгист]] хүрчээ.{{sfn|Baabar|1999|p=75}} 1634 онд [[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархулын]] хүү, [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эмил голын дээд хэсэг, [[Тарвагатайн нуруу]]ны өмнөд хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар аймгийг]] байгуулжээ.{{Efn|Зүүнгарын Хаант Улс зөвхөн [[Галдан]] ''"Бошигт хаан"'' цол хүртснээр байгуулагдсан.{{sfn|Perdue|2005|p=104}}}} Тэрээр Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоож, тэдэнд давсны уурхайд нэвтрэх, өөрийн нутаг дэвсгэрт суурьших боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Баабарын хэлснээр Эрдэнэбаатар хунтайж анх 1643 онд Орос руу алба гувчуур илгээсэн байна. 1646 онд Эрдэнэбаатар хунтайж хожим нь Сибирьт худалдаа эрхэлдэг худалдаачдаа гаалийн татвараас чөлөөлөх зөвшөөрөл авчээ. 1650 онд дахин алба гувчуур илгээжээ. Эрдэнэбаатар хунтайжийн үед Ойрадууд Томск хотод нийт 5 удаа айлчилж, 17 удаа аялал хийжээ. [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] хан [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] удирдсан Халхууд Оросын нутаг дэвсгэрт [[Сэлэнгийн суурингийн бүслэлт|довтлоход]] Оросууд Халхууд болон Ойрадуудыг өөрөөр харж эхэлсэн. Баабарын хэлснээр Оросууд Ойрадуудыг холбоотнуудаа гэж үздэг бөгөөд Оросуудтай сайн дураараа нэгдэх боломжтой гэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=76}} Гэсэн хэдий ч Эрдэнэбаатар хунтайжын хүү [[Сэнгэ хунтайж]] Оросууд болон Халхууд руу довтолсон тул Зүүнгар болон Оросуудын харилцаа тасарчээ. == Мөргөлдөөний явц == === Сэнгэ хунтайж Красноярскыг бүсэлсэн нь === {{Main|Зүүнгарын Енисейг эзэлсэн нь}}{{Инфобокс дайн | conflict = Красноярскийн бүслэлт | place = [[Красноярск]] | partof = [[Зүүнгарын Енисейг эзэлсэн нь]] | image = Yenisei River, Siberia, captured by Envisat ESA230187.jpg | caption = [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] үзэмж | date = 1667 | result = Зүүнгарын ялалт * Зүүгарүүд [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийг]] эрхшээлдээ оруулав * [[Красноярск]] хот сүйрэв | combatant1 = {{tree list}} *{{Flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} **[[Енисейн киргиз]] **[[Түбин]] {{tree list/end}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хутайж]] | commander2 = {{flag icon|Оросын царьт улс}} Алексей Сумароков<br>{{flag icon|Оросын царьт улс}} Родион Кольцов{{POW}} | casualties1 = Бага | casualties2 = Хүнд }} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс дотоод зөрчилдөөнд автаж, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] Зүүнгарын эв нэгдлийг сэргээж чадсан. Сэнгэ хунтайж цагаач [[Телеут|Телеутүүдийг]] шилжүүлэн өгөхийг Оросуудаас шаардаж эхэлсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=74}} Быконягийн хэлснээр 1663, 1665 оны Оросын элчин сайдын яамдууд зөвхөн зүүн эргийн [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] зарим хэсэгт Оросын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөх тохиролцоонд хүрсэн бол зарим нь аль хэдийн Зүүнгарын харьяанд орсон байжээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}} 1666 онд Сэнгэ хунтайж Оросын Телеутүүдийг шилжүүлж чадаагүйд дургүйцлээ илэрхийлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=75}} Хожим нь Сэнгэ хунтайж [[Хотгойд|Хотгойдыг]] ялахын тулд Дээд [[Енисей мөрөн|Енисей]] рүү довтлов. Сэнгэ хунтайж Хотгойдыг ялж, тэдний удирдагч [[Эрэнчинлувсан]] тайшийг олзлон авч чадсан бөгөөд энэ нь Сибирийн Киргизүүдийг Зүүнгаруудад дагаар ороход хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=82}} Дараа нь Сэнгэ Красноярск руу элч илгээж, Оросуудаас Красноярск хотын ойролцоо байх Киргиз хүн амыг нүүлгэн шилжүүлэхийг шаарджээ. Красноярскийн воевод{{Efn|Захирагч гэж орчуулагдана.}} эдгээр шаардлагыг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд Ойрадын Оросын дүүргүүдэд хийсэн дайралтын шийтгэл болгон элчин сайд нарыг шоронд хорьсон. Элчин сайд нарыг воевод барьцаалагдсан тухай мэдээг хүлээн авсны дараа Сэнгэ хунтайж Ойрад–Киргиз–[[Түбин|Түбийн]]{{Efn|[[Тувачууд|Тува үндэстэнтэй]] бүү андуураарай}} цэргүүдээс бүрдсэн армиар оросууд руу довтлов. Засаг дарга Алексей Сумароков тусламжийн хүч илгээсэн боловч тулалдаанд ялагдсан бөгөөд Атаман Родион Кольцов олзлогджээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}} Тэр дараа нь Красноярскийг бүслэн, воеводуудаас барьцаалагдсан хүмүүс болон Киргизийн хүн амыг суллахыг шаарджээ. Оросын тохиролцооны дараа бүслэлтийг эцэст нь цуцалжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=82-83}} Оросын өргөдөлд дурдсанаар, уг халдлагын улмаас Красноярскийн цэргийн болон энгийн иргэдэд ихээхэн хохирол учирч, олон оршин суугч алагдаж, шархадсан эсвэл олзлогдсон бол зэвсэг, морь, малыг булаан авч явжээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}} Мөн 1667 онд Сэнгэ [[Томск|Томскийн]] элч Павел Кулвинскид Енисей Киргизүүдийн эрх мэдлийг авах эрхээ зарлаж, Красноярскийн ойролцоо амьдардаг Киргиз нүүдэлчдийг шилжүүлэн өгөхийг дахин шаарджээ. Эс тэгвээс тэрээр Томск руу дайрахаар сүрдүүлжээ. Оросын элчин сайд Сэнгэ хунтайжийн хүсэлтийг эрс татгалзсан байна. 1667 оноос хойш Енисей Киргизүүдийн дийлэнх нь алман төлж, зөвхөн Зүүнгаруудад захирагдаж эхэлсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=83}} === Галдан болон Оросын царьт улстай найрсаг харилцаагаа богино хугацааны сэргээлт === {{Main|Галдан бошигт хаан}} [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал. ]] Хожим нь Сэнгэ хунтайжийг түүний эцэг нэгтэй ах Цэцэн тайж, Зодов баатар нар хөнөөжээ. Галдан ламын цолоо орхиж, өшөөгөө авж, эцэст нь Зүүнгарын хаант улсын анхны хаан болжээ. Галдан Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Нерчинскийн гэрээнээс өмнө Монголчууд Манж Чин улс болон Оросуудад газар нутгаа алдсан байв. Баабар Монгол бол хадан цохионы завсар хавчуулагдсан нялх халиу байсан боловч нялх халиу эсэргүүцсээр байсан гэжээ. Баабар мөн [[Цэвээнравдан хаан]] Оросуудыг хойд хил дээр няцаахаар шийдсэн гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=77}} === Өмнөд Сибирийн төлөөх Цэвээнравдан хаан болон Оросийн хоорондох мөргөлдөөн === [[Файл:Modern illustration of Tsewang Rabtan Khan.png|thumb|[[Цэвээнравдан хаан]]|208x208px]] [[Файл:Inconnu_d'après_J.-M._Nattier,_Portrait_de_Pierre_Ier_(musée_de_l’Ermitage).jpg|thumb|272x272px|[[Оросын царьт улс|Оросын хаант улсын]] [[Оросын эзэн хаан|эзэн хаан]] [[I Пётр|I Пётрын]] хөрөг]][[Цэвээнравдан хаан]] авга ах [[Галдан бошигт хаан|Галдангийнхаа]] залгамжлагч болсны дараа 1698–1699 онд [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|казахууд руу шууд довтолсон]] бөгөөд казахууд баруун тийш гарах замыг нь хааж, Оросын суурингууд Зүүнгарын хувьд ноцтой аюул заналхийлэл болж байв. 1715 он хүртэл Зүүнгарууд өмнө зүг рүү нүүж эхлэхдээ Оросуудтай мөргөлдөж байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=210-211}} ==== Энх тайван харилцаа тогтоох оролдлого ==== Цэвээнравдан 1700 онд Оросуудтай энх тайвны харилцаа тогтооход илүү их сонирхолтой байв. Зүүнгарын вассалууд болох Киргизүүдийн эсрэг Оросууд тэмцэж байгаад Цэвээнравдан хаан санаа зовж байв. Асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд 1701 онд тэрээр Цэвээнравдан хааны элч Абдул-эрх зайсан [[Тобольск|Тобольскоор]] дамжин [[Москва]] руу явсан байв.{{sfn|Boronin|2002|p=109-110}} Түүний элч Зүүнгарын хаан Цэвээнравдан Орост мэдэгдсэнээр, хэрэв Киргизүүд Оросын эсрэг үйлдлээрээ буруутай нь тогтоогдвол Ойрадууд Киргизийн ноёдыг Сибирийн эрх баригчдад хүлээлгэн өгөхөд бэлэн байна гэжээ. Гэсэн хэдий ч энэ нь эерэг үр дүнд хүрсэн. Томскийн хэлмэрч Афанасий Кожевниковыг Киргизийн томчууд дээр ирсэн Цэвээнравдан хааны төлөөлөгч Ноён Хешегтэй хэлэлцээр хийхээр илгээжээ. Тэрээр хэлэлцээрийн үеэр Ойрадуудаас "Киргизийн ноёдыг тайвшруулахыг" шаардаж, өмнөд Сибирийн хотууд руу барьцаа илгээхийг тушаах үүрэг хүлээсэн. Ойрадын элч А. Кожевниковтой хэлэлцээр хийхээс татгалзсан байна. Абдул-эрх зайсан Москвад энэ мэдээг авчирсан.{{sfn|Boronin|2002|p=110}} 1701 оны сүүлээр Оросын хоорондох зөрчилдөөн болон тэдний ирээдүйн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд [[Хулж хот|Хулжаас]] Киргизийн томчууд руу Арамжав зайсаныг илгээв. Үүний дараа Арамжав зайсан Киргизийн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд Оросын элч нарыг илгээхээр Красноярск, [[Томск]], Кузнецк руу элч илгээв.{{sfn|Boronin|2002|p=111}} Оросын эрх баригчдын эрх мэдэлгүй Оросын элч нар Арамжав зайсан болон Киргизийн ноёдтой гэрээ байгуулав. Энэхүү гэрээ нь Оросын Сибирийн иргэдээс алман цуглуулахыг баталгаажуулсан. Ойрадууд Киргизийн Кыштымын есөн волостоос хааны сан хөмрөгт ясакийг хязгаарлалтгүйгээр цуглуулахыг зөвшөөрсөн бөгөөд тэд "өмнө нь төлөгдөөгүй ясакийг цөөн тооны булга, сүүлээр төлдөг" байв. Хожим нь Б.Синявин уг гэрээнд гарын үсэг зурахыг зөвшөөрөөгүй бөгөөд хууль бус гэж үзсэн гэж Москвад мэдэгджээ. Тиймээс уг гэрээ Оросын талд хууль ёсонд танигдаагүй байсан.{{sfn|Boronin|2002|p=112}} Кузнецкийн эрх баригчид дараагийн бодлогодоо үүнийг баримтлаагүй. Арамжав зайсан болон Красноярскийн элч нарын байгуулсан ижил төстэй гэрээг мөн адил нөхцөл байдлаас шалтгаалан хүлээн зөвшөөрөөгүй. Арамжав зайсаны дипломат хүчин чармайлт бүтэлгүйтсэн. Үүний дараа Арамжав зайсан Хулж хотод түүнд өгсөн зааврын дагуу Енисей Киргизүүд болон тэдний киштимүүдийг Зүүнгарын дотоод бүс нутагт нүүлгэн шилжүүлэх бэлтгэл ажлыг эхлүүлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=113}} 1703 онд Енисей Киргизүүдийг нүүлгэн шилжүүлэхээр Дугар зайсан, Сандаг зайсан, Чомбол зайсан нарын командлагчдын хамт 2,000 Зүүнгарын армийг Киргизийн нутаг руу илгээжээ.{{sfn|Boronin|2002|p=114}} Оросын Киргизүүдийн эсрэг хийсэн аян дайны дараа Зүүнгарууд Оросуудыг Киргизийн нутгийг бүрэн эрхшээлдээ оруулж, Дээд Енисей дэх нөлөөгөө хадгалахыг зогсоож чадахгүй нь Цэвээнравданд тодорхой болсон. Зүүнгарын эрх баригчид үлдсэн Киргизүүд болон тэдний киштимүүдийг нүүдэлчдийн отог руугаа буцаахаар шийджээ. 1706 онд Енисей Киргизүүд Зүүнгарын дотоод хэсэг рүү дахин нэг томоохон нүүдэл хийжээ. Цэвээнравдан хааны тушаалаар Енисей Киргизүүд Казахуудын нүүдэлчдийн отогуудтай хиллэдэг Чу гол дээр шинэ нүүдэлчдийн отог хүлээн авчээ.{{sfn|Boronin|2002|p=116}} ==== Шинээр гарсан мөргөлдөөнүүд ==== Зүүнгарын нүүдэлчдийн отрядуудад зориулж Дээд Обь бүс нутгийг эзлэх Цэвээнравданы төлөвлөгөөний аюул заналхийлж болзошгүй тул Оросууд Өмнөд Сибирийг колоничлох ажлыг хурдасгаж эхлэв. 1709 оны зун Бияа, Катун голуудын ойролцоо Бикатунскийн цайзыг барьж дуусгасан. 1710 онд Дугар зайсан тэргүүтэй Зүүнгарууд 4,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй отрядын удирдлага дор Бикатунскийн цайзыг шатаасан боловч хожим нь Бийскийн цайз нэртэйгээр арай өөр газарт дахин барьсан.{{Sfn|Boronin|2002|p=144}} Дараа нь Зүүнгарууд Бияа болон Катун голуудын хоорондох Бакан гэх өөр нэг цайзыг сүйтгэж, Бараба, Кузнецк рүү дайрч, нутгийн иргэдээс алба гувчуур авчээ. 1713 онд [[I Пётр]] Сибирийн захирагч Матвей Гагаринд эдгээр мөргөлдөөнийг зогсоох хэлэлцээр хийхийг тушаав.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}} 1713 оны зун Гагарин хожим нь Цэвээнравдан хаанд элч илгээж, Оросууд болон Зүүнгарууд Сибирийн ард түмэнд давхар алба гувчуур үзүүлж байгаатай холбогдуулан, мөн Бараба Татарууд Оросын харьяат бөгөөд Зүүнгарын Сибирьт ногдуулдаг татварыг зогсоохыг шаардсан мэдэгдэл хүргүүлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=144}} Цэвээнравдан хаан Сибирь дэх Оросын эрхийг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд цайзуудыг нь устгахыг тушаасан тул татгалзсан.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}}{{quote|''"Бараба ард түмэн, түүний хунтайж нар удаан хугацаанд ясак төлдөг хүмүүс байсан ч түүний улс хол, Тара хот Барабын ойролцоо байсан бөгөөд ясакийг Бараба ард түмнээс [оросууд] хүчээр булаан авсан"''|[[Цэвээнравдан хаан]].{{sfn|Boronin|2002|p=145}}}} [[Файл:Omsk russia.jpg|thumb|Зүүнгарын [[Ямышевын бүслэлт|бүслэлтийн]] дараа байгуулагдсан [[Омск]] хотыг харах байдал.]] [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] [[алт]] байгаа гэж Хаанд мэдээлсэн гэх мэдээлэл гарснаас хойш хоёр улсын хооронд хурцадмал байдал нэмэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}} Сибирийн захирагч Матвей Гагарин Бухарчуудаас дээж худалдаж авсан бөгөөд тэд Сибирийн захирагчид Эркет [Яркент]-д томоохон алтны уурхайнууд байгааг хэлсэн. Үүний тулд I Пётр [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] голын дагуу аялж, Зүүнгарын нутагт цайз барьж, дараа нь Яркентийг эзлэн авч, алт хайхыг тушаажээ. Учир нь Оросууд [[Умардын их дайн|Умардын их дайны]] төлөө санхүүжүүлэхийн тулд алт ихээр хүсч байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=211-212}} 1714 оны 3-р сард Зүүнгарын элч Эрх-тусам, Гэндэндондог нарыг Бараба Татаруудыг мөлжиж байгааг зөвтгөх, хэрэв Оросууд Өмнөд Сибирийн хүн амаас алба гувчуур цуглуулж, өмнө зүг рүү тэлэлтээ үргэлжлүүлбэл дайн зарлахыг шаардах зорилгоор Тобольск руу илгээв.{{Sfn|Boronin|2002|p=145}} 1715 оны 7-р сард Иван Бухгольц Тобсолкоос хоёр мянган цэрэгтэй экспедицийг удирдаж, 10-р сард Ямыш нуурт цайз барихаар ирэв. Сибирийн захирагч Матвей Гагарин Цэвээнравдан хаанд тэд зөвхөн нөхөрсөг санаатай бөгөөд хэрэв тэд саад болохгүй бол түүнийг дэмжинэ гэж батлан ​​хэлэв.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} 1716 оны 1-р сард Бухгольцын өмнөөс найрсаг санаагаа мэдэгдэхээр Ямыш цайзаас Маркел Трубников гэгч Оросын командлагч найман цэрэгтэй хамт илгээгдсэн боловч тэднийг [[Их Цэрэндондов]] олзолж, хожим нь казахуудад хулгайлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=146}} Удалгүй Цэвээнравданы дүү, шилдэг жанжин Их Цэрэндондов 10,000 цэрэгтэйгээр Оросын цайзыг [[Ямышевын бүслэлт|бүслэн]] авч, цайз руу оров. Ямыш цайз 1716 оны 2-р сарын 9-нд сүйрчээ. Оросууд удалгүй ухарч, [[Омск]] хотыг байгуулав.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} Хожим нь Их Цэрэндондов Енисей мөрний сав газрыг эзлэн авч, аян дайн эхлүүлсэн боловч Орос улс Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт тэлэх оролдлогоо үргэлжлүүлсээр байв.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Оросын элч Хөхнуур нуурын эргэн тойрноос цуглуулсан алтны дээжийг үзүүлэхээр [[Санкт-Петербург]] руу буцаж ирэв. Цэвээнравдан татгалзсан боловч Оросууд 1718 онд Ямыш цайзыг Семипалатинск болгон дахин барихдаа үл тоомсорлов. 1719 онд Лихаревын удирдсан өөр нэг экспедиц Зайсан нуур дээр барилга барихаар Зүүнгарын нутаг дэвсгэр рүү дахин довтлов.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} 1719 оны 6-р сарын сүүлээр Лихарев Цэвээнравдан хаанд элч илгээж, тэд Зүүнгарын цэргүүдээс [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] голыг судлахад саад учруулж буй үйлдлээ зогсоохыг шаарджээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=146}} 1720 оны хавар Галданцэрэнгийн удирдлаган дор 10,000 Зүүнгарын арми [[Зайсан нуурын тулалдаан|Зайсан нуурын тулалдаанд]] оросуудыг няцаав.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Мөн онд Эрчисээс Енисей хүртэл Зүүнгар–Оросын хилийг тогтоосон.{{sfn|Baabar|1999|p=84}}{{sfn|Rene|1970|p=532}} == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite journal |last=Boronin |first=Oleg V. |date=2002 |title=Двоеданничество в Сибири XVII - 60-е гг. XIX в. |trans-title=Dual Subordination in Siberia from the 17th to the 1860s |journal=Двоеданничество В Сибири XVII - 60-е Гг. XIX В. |language=ru |volume= |issue= |pages=}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye. I. |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |publisher=Ye. I. Kyachinov |year=1999 |edition=2nd |location=Elista |publication-date=1999 |language=ru |trans-title=Narrative of the Oirat Galdan Boshughtu Khan}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}} *{{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite journal |last=Umitbaev |first=Timur |date=2019 |title=Dzungars at the well of Krasnoyarsk, 1667 year. |journal=The development of Prenisius Siberia: Education and Pedagogy |volume=47 |issue=91}} [[Ангилал:Оросын царьт улсын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Оросын түүхэн дэх дайн]] [[Ангилал:18-р зууны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:17-р зууны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] i6aexa2kye5vgyj4sd423okz0tdhnmu 863572 863260 2026-07-27T01:06:45Z HorseBro the hemionus 100126 /* */ 863572 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улс ба Оросын царьт улсын хилийн мөргөлдөөнүүд}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн | place = [[Енисей мөрөн]], [[Эрчис мөрөн]], [[Зайсан нуур]], Бия гол, Катун гол, Өмнөд Сибирь, Орос болон Зүүн хойд Казахстан | date = 17-оос 18-р зуунд | image = Renat map.jpg | caption = Шведийн олзлогдогч [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]]ын [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутгийн]] газрын зураг | result = Зүүнгарын ялалт{{efn|Оросын стратегийн зорилтууд бүтэлгүйтсэн.}}{{sfn|Perdue|2005|p=212, 213}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{tree list}} *{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Сэнгэ хунтайж]]''' *{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]''' **{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дугар зайсан]] **{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] **{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]{{tree list/end}} | commander2 = {{tree list}} *{{flag icon|Оросын царьт улс}} '''[[Алексей Михайлович]]''' **{{flag icon|Оросын царьт улс}} Родион Кольцов{{POW}} *{{flag icon|Оросын царьт улс}} '''[[I Пётр]]''' **{{flag icon|Оросын царьт улс}} Матвей Гагарин ***{{flag icon|Оросын царьт улс}} Бухгольц{{Зугтсан}} ****{{flag icon|Швед}} [[Йохан Густав Ренат]]{{POW}} ****{{flag icon|Оросын царьт улс}} Маркел Трубников{{POW}} ***{{flag icon|Оросын царьт улс}} Лихарев{{Зугтсан}} {{tree list/end}} | territory = Зүүнгар–Оросын хилийг [[Енисей мөрөн]] болон [[Эрчис мөрөн]] дээр тогтоосон.{{sfn|Rene|1970|p=532}} | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн}} }} '''Зүүнгар-Оросын мөргөлдөөн'''{{Efn|Зүүнгарүүд болон Оросууд хэзээ ч бүрэн хэмжээний дайн хийгээгүй тул эдгээр нь зөвхөн хилийн мөргөлдөөнүүдийн цуврал байсан юм.}} нь 17-оос 18-р зууны үед [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] хооронд болсон хилийн мөргөлдөөн, цэргийн экспедиц, дипломат хэлэлцээ, харилцааны цогц үйл явц юм. Эдгээр мөргөлдөөн нь [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн]] болон [[Сибирь|Өмнөд Сибирийн]] бүсэд өрнөж, хоёр улсын хил, нөлөөний хүрээ, мөн Енисейн [[Киргизүүд]] зэрэг хил орчмын ард түмний харьяаллын асуудлыг шийдвэрлэхэд чиглэж байв. Зүүнгар, Орос хоёр бүрэн хэмжээний дайн явуулаагүй боловч хэдэн арван жилийн турш тасралтгүй үргэлжилсэн хилийн мөргөлдөөн нь хоёр улсын харилцаанд чухал байр суурь эзэлжээ. Мөргөлдөөний эхэн үед [[Сэнгэ хунтайж]] Енисейн сав газарт Зүүнгарын нөлөөг бэхжүүлж, эзэлж, [[Красноярск|Красноярскт]] довтолсон бол [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] үед хоёр улсын харилцаа тодорхой хугацаанд тайван шинжтэй болов. Харин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] үед Оросын өмнөд зүг рүү тэлэх оролдлого, Өмнөд Сибирьт цайз барих, Ямышев, [[Зайсан нуур]] орчмын цэргийн экспедицүүдтэй холбоотойгоор харилцаа дахин хурцдаж, Зүүнгарын цэрэг [[Ямышевын бүслэлт]] болон [[Зайсан нуурын тулалдаан|Зайсан нуурын тулалдаанд]] оросын давшилтыг няцаасан юм. Үүний зэрэгцээ хоёр тал элч солилцох, худалдааны асуудлыг зохицуулах, хил орчмын хүн амын харьяаллыг тогтоох талаар олон удаагийн хэлэлцээ хийж байжээ. Эдгээр мөргөлдөөний үр дүнд Оросын царьт улс [[Төв Ази]] руу шууд цэргийн давшилт хийх оролдлогоо түр хугацаанд зогсоож, Зүүнгарын Хаант Улс өмнөд Сибирь дэх байр сууриа хадгалан, Енисей болон Эрчис мөрний чиглэлд хоёр улсын нөлөөний хил хязгаар аажмаар бүрэлдэн тогтсон байна. Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн нь Зүүнгарын Хаант Улсын гадаад бодлого, Оросын Сибирь дахь тэлэлт, мөн Төв Азийн олон улсын харилцааны түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг. == Өмнөтгөл == 1579 онд [[Казак]]{{Efn|Энэ хуудсанд Слав гаралтай Казакууд болон Түрэг гаралтай Казакуудын аль алиных нь тухай дурдсан байна. Төөрөгдөлд орохоос зайлсхийхийн тулд Славийн гаралтай казакууд к үсэгтэй, харин бидний мэдэх Түрэг гаралтай казахууд х үсэгтэй гэдгийг санаарай.}} атаман [[Ермак Тимофеевич]] [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] төлөө Сибирийн нутгийг эзлэн авч, [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] цаашдын нутгийг эзлэн авчээ. Удалгүй тэрээр Ермак Тимофеевич Оросын хаан [[IV Иван|Иваны]] хамт нас барж, Оросыг улс төрийн үймээн самуун руу түлхэв.{{sfn|Baabar|1999|p=75}} Хожим нь 1613 онд Иван хааныг [[Михаил Романов]] залгамжилж, Романовын гүрнийг байгуулсан. Үүний зэрэгцээ, 17-р зууны эхээр казакууд Сибирийн гүн рүү нүүж, Оросын цэргийн баазуудыг байгуулснаар,{{sfn|Baabar|1999|p=75}} Оросын Сибирийг эзлэн түрэмгийлэх ажиллагаа эхэлсэн. 1607 онд Оросууд [[Ойрадууд|Ойрадуудтай]] анх [[Томск]] хотод харилцаагаа эхлүүлжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=76}} 1614 онд Ойрадууд [[Томь гол|Томь голын]] эргэн тойронд Абин, Шор нар амьдардаг Кузнецкийн сав газрыг эзэлж, тэнд уул уурхай, төмөр боловсруулах ажил эрхэлж байжээ. Ойрадууд мөн Эрчис мөрний дунд болон дээд хэсгийн дагуух бүх давстай нууруудыг эзэмших эрхтэй болсон.{{sfn|Adle|2003|p=177}} 1616 онд Оросууд Ойрадууд руу элч илгээж, Ойрадуудын "царь"-ийг{{Efn|Царь гэх үг [[Хаан]] гэх адил утгатай боловч зөвхөн Чингис хааны удамд олгодог цол учир Ойрадуудын ашиглагдаг [[Тайш]] гэх цол гэсэн утгатай болно}} [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] [[Далайбаатар тайш]], түүний ахлах зөвлөхүүдийг [[Хошууд|Хошуудын]] ноён [[Цоохор]], [[Торгууд|Торгуудын]] ноён [[Хо өрлөг]] гэж мэдээлсэн.{{sfn|Adle|2003|p=144}} Оросын элч нар мөн онд [[Хотгойд]]–[[Халх|Халхын]] [[Алтан хан аймаг|Алтан хан]] болох [[Шолой убаши хунтайж|Шолой]] [[Шолой убаши хунтайж|убаши хунтайжид]] айлчилсан бөгөөд тэрээр Ойрадуудын эсрэг эвсэл байгуулах санал тавьсан боловч Оросууд 1620 онд татгалзсан байна.{{Sfn|Adle|2003|pp=144-145}} Энэ нь [[Халх]], [[Казахууд|Казахуудын]] хоорондох дайны үеэр Ойрадуудын эсрэг тулалдаж, Ойрадуудыг Сибирь дэх Оросын цайзууд руу гүн ухарахад хүргэсэн юм. Хожим нь 1623 онд Ойрадууд Шолой убаши хунтайжийг алж, Ойрадууд тусгаар тогтносон юм.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Кузнецкийн сав нутагт амьдарч байсан энгийн иргэд ойрадуудад алба гувчуур төлөх, ажиллахаас татгалзжээ. Энэ нь ойрадууд 1622 онд Кузнецкийг бүслэхэд хүргэсэн боловч хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{sfn|Adle|2003|p=177}} 1628 онд Казакууд анх Монголчуудтай тулгарсан бөгөөд тэд казакуудыг өмнө зүг рүү тэлэхээс сэргийлжээ. Энэ нь Казакуудыг [[Саха]] руу цааш нүүхэд хүргэсэн бөгөөд 1636 он гэхэд Казакууд [[Амар мөрөн]] болон [[Агнуурын тэнгис|Агнуурын тэнгист]] хүрчээ.{{sfn|Baabar|1999|p=75}} 1634 онд [[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархулын]] хүү, [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эмил голын дээд хэсэг, [[Тарвагатайн нуруу]]ны өмнөд хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар аймгийг]] байгуулжээ.{{Efn|Зүүнгарын Хаант Улс зөвхөн [[Галдан]] ''"Бошигт хаан"'' цол хүртснээр байгуулагдсан.{{sfn|Perdue|2005|p=104}}}} Тэрээр Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоож, тэдэнд давсны уурхайд нэвтрэх, өөрийн нутаг дэвсгэрт суурьших боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Баабарын хэлснээр Эрдэнэбаатар хунтайж анх 1643 онд Орос руу алба гувчуур илгээсэн байна. 1646 онд Эрдэнэбаатар хунтайж хожим нь Сибирьт худалдаа эрхэлдэг худалдаачдаа гаалийн татвараас чөлөөлөх зөвшөөрөл авчээ. 1650 онд дахин алба гувчуур илгээжээ. Эрдэнэбаатар хунтайжийн үед Ойрадууд Томск хотод нийт 5 удаа айлчилж, 17 удаа аялал хийжээ. [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] хан [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] удирдсан Халхууд Оросын нутаг дэвсгэрт [[Сэлэнгийн суурингийн бүслэлт|довтлоход]] Оросууд Халхууд болон Ойрадуудыг өөрөөр харж эхэлсэн. Баабарын хэлснээр Оросууд Ойрадуудыг холбоотнуудаа гэж үздэг бөгөөд Оросуудтай сайн дураараа нэгдэх боломжтой гэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=76}} Гэсэн хэдий ч Эрдэнэбаатар хунтайжын хүү [[Сэнгэ хунтайж]] Оросууд болон Халхууд руу довтолсон тул Зүүнгар болон Оросуудын харилцаа тасарчээ. == Мөргөлдөөний явц == === Сэнгэ хунтайж Красноярскыг бүсэлсэн нь === {{Main|Зүүнгарын Енисейг эзэлсэн нь}}{{Инфобокс дайн | conflict = Красноярскийн бүслэлт | place = [[Красноярск]] | partof = [[Зүүнгарын Енисейг эзэлсэн нь]] | image = Yenisei River, Siberia, captured by Envisat ESA230187.jpg | caption = [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] үзэмж | date = 1667 | result = Зүүнгарын ялалт * Зүүгарүүд [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийг]] эрхшээлдээ оруулав * [[Красноярск]] хот сүйрэв | combatant1 = {{tree list}} *{{Flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} **[[Енисейн киргиз]] **[[Түбин]] {{tree list/end}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хутайж]] | commander2 = {{flag icon|Оросын царьт улс}} Алексей Сумароков<br>{{flag icon|Оросын царьт улс}} Родион Кольцов{{POW}} | casualties1 = Бага | casualties2 = Хүнд }} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс дотоод зөрчилдөөнд автаж, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] Зүүнгарын эв нэгдлийг сэргээж чадсан. Сэнгэ хунтайж цагаач [[Телеут|Телеутүүдийг]] шилжүүлэн өгөхийг Оросуудаас шаардаж эхэлсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=74}} Быконягийн хэлснээр 1663, 1665 оны Оросын элчин сайдын яамдууд зөвхөн зүүн эргийн [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] зарим хэсэгт Оросын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөх тохиролцоонд хүрсэн бол зарим нь аль хэдийн Зүүнгарын харьяанд орсон байжээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}} 1666 онд Сэнгэ хунтайж Оросын Телеутүүдийг шилжүүлж чадаагүйд дургүйцлээ илэрхийлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=75}} Хожим нь Сэнгэ хунтайж [[Хотгойд|Хотгойдыг]] ялахын тулд Дээд [[Енисей мөрөн|Енисей]] рүү довтлов. Сэнгэ хунтайж Хотгойдыг ялж, тэдний удирдагч [[Эрэнчинлувсан]] тайшийг олзлон авч чадсан бөгөөд энэ нь Сибирийн Киргизүүдийг Зүүнгаруудад дагаар ороход хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=82}} Дараа нь Сэнгэ Красноярск руу элч илгээж, Оросуудаас Красноярск хотын ойролцоо байх Киргиз хүн амыг нүүлгэн шилжүүлэхийг шаарджээ. Красноярскийн воевод{{Efn|Захирагч гэж орчуулагдана.}} эдгээр шаардлагыг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд Ойрадын Оросын дүүргүүдэд хийсэн дайралтын шийтгэл болгон элчин сайд нарыг шоронд хорьсон. Элчин сайд нарыг воевод барьцаалагдсан тухай мэдээг хүлээн авсны дараа Сэнгэ хунтайж Ойрад–Киргиз–[[Түбин|Түбийн]]{{Efn|[[Тувачууд|Тува үндэстэнтэй]] бүү андуураарай}} цэргүүдээс бүрдсэн армиар оросууд руу довтлов. Засаг дарга Алексей Сумароков тусламжийн хүч илгээсэн боловч тулалдаанд ялагдсан бөгөөд Атаман Родион Кольцов олзлогджээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}} Тэр дараа нь Красноярскийг бүслэн, воеводуудаас барьцаалагдсан хүмүүс болон Киргизийн хүн амыг суллахыг шаарджээ. Оросын тохиролцооны дараа бүслэлтийг эцэст нь цуцалжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=82-83}} Оросын өргөдөлд дурдсанаар, уг халдлагын улмаас Красноярскийн цэргийн болон энгийн иргэдэд ихээхэн хохирол учирч, олон оршин суугч алагдаж, шархадсан эсвэл олзлогдсон бол зэвсэг, морь, малыг булаан авч явжээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}} Мөн 1667 онд Сэнгэ [[Томск|Томскийн]] элч Павел Кулвинскид Енисей Киргизүүдийн эрх мэдлийг авах эрхээ зарлаж, Красноярскийн ойролцоо амьдардаг Киргиз нүүдэлчдийг шилжүүлэн өгөхийг дахин шаарджээ. Эс тэгвээс тэрээр Томск руу дайрахаар сүрдүүлжээ. Оросын элчин сайд Сэнгэ хунтайжийн хүсэлтийг эрс татгалзсан байна. 1667 оноос хойш Енисей Киргизүүдийн дийлэнх нь алман төлж, зөвхөн Зүүнгаруудад захирагдаж эхэлсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=83}} === Галдан болон Оросын царьт улстай найрсаг харилцаагаа богино хугацааны сэргээлт === {{Main|Галдан бошигт хаан}} [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал. ]] Хожим нь Сэнгэ хунтайжийг түүний эцэг нэгтэй ах Цэцэн тайж, Зодов баатар нар хөнөөжээ. Галдан ламын цолоо орхиж, өшөөгөө авж, эцэст нь Зүүнгарын хаант улсын анхны хаан болжээ. Галдан Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Нерчинскийн гэрээнээс өмнө Монголчууд Манж Чин улс болон Оросуудад газар нутгаа алдсан байв. Баабар Монгол бол хадан цохионы завсар хавчуулагдсан нялх халиу байсан боловч нялх халиу эсэргүүцсээр байсан гэжээ. Баабар мөн [[Цэвээнравдан хаан]] Оросуудыг хойд хил дээр няцаахаар шийдсэн гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=77}} === Өмнөд Сибирийн төлөөх Цэвээнравдан хаан болон Оросийн хоорондох мөргөлдөөн === [[Файл:Modern illustration of Tsewang Rabtan Khan.png|thumb|[[Цэвээнравдан хаан]]|208x208px]] [[Файл:Inconnu_d'après_J.-M._Nattier,_Portrait_de_Pierre_Ier_(musée_de_l’Ermitage).jpg|thumb|272x272px|[[Оросын царьт улс|Оросын хаант улсын]] [[Оросын эзэн хаан|эзэн хаан]] [[I Пётр|I Пётрын]] хөрөг]][[Цэвээнравдан хаан]] авга ах [[Галдан бошигт хаан|Галдангийнхаа]] залгамжлагч болсны дараа 1698–1699 онд [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|казахууд руу шууд довтолсон]] бөгөөд казахууд баруун тийш гарах замыг нь хааж, Оросын суурингууд Зүүнгарын хувьд ноцтой аюул заналхийлэл болж байв. 1715 он хүртэл Зүүнгарууд өмнө зүг рүү нүүж эхлэхдээ Оросуудтай мөргөлдөж байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=210-211}} ==== Энх тайван харилцаа тогтоох оролдлого ==== Цэвээнравдан 1700 онд Оросуудтай энх тайвны харилцаа тогтооход илүү их сонирхолтой байв. Зүүнгарын вассалууд болох Киргизүүдийн эсрэг Оросууд тэмцэж байгаад Цэвээнравдан хаан санаа зовж байв. Асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд 1701 онд тэрээр Цэвээнравдан хааны элч Абдул-эрх зайсан [[Тобольск|Тобольскоор]] дамжин [[Москва]] руу явсан байв.{{sfn|Boronin|2002|p=109-110}} Түүний элч Зүүнгарын хаан Цэвээнравдан Орост мэдэгдсэнээр, хэрэв Киргизүүд Оросын эсрэг үйлдлээрээ буруутай нь тогтоогдвол Ойрадууд Киргизийн ноёдыг Сибирийн эрх баригчдад хүлээлгэн өгөхөд бэлэн байна гэжээ. Гэсэн хэдий ч энэ нь эерэг үр дүнд хүрсэн. Томскийн хэлмэрч Афанасий Кожевниковыг Киргизийн томчууд дээр ирсэн Цэвээнравдан хааны төлөөлөгч Ноён Хешегтэй хэлэлцээр хийхээр илгээжээ. Тэрээр хэлэлцээрийн үеэр Ойрадуудаас "Киргизийн ноёдыг тайвшруулахыг" шаардаж, өмнөд Сибирийн хотууд руу барьцаа илгээхийг тушаах үүрэг хүлээсэн. Ойрадын элч А. Кожевниковтой хэлэлцээр хийхээс татгалзсан байна. Абдул-эрх зайсан Москвад энэ мэдээг авчирсан.{{sfn|Boronin|2002|p=110}} 1701 оны сүүлээр Оросын хоорондох зөрчилдөөн болон тэдний ирээдүйн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд [[Хулж хот|Хулжаас]] Киргизийн томчууд руу Арамжав зайсаныг илгээв. Үүний дараа Арамжав зайсан Киргизийн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд Оросын элч нарыг илгээхээр Красноярск, [[Томск]], Кузнецк руу элч илгээв.{{sfn|Boronin|2002|p=111}} Оросын эрх баригчдын эрх мэдэлгүй Оросын элч нар Арамжав зайсан болон Киргизийн ноёдтой гэрээ байгуулав. Энэхүү гэрээ нь Оросын Сибирийн иргэдээс алман цуглуулахыг баталгаажуулсан. Ойрадууд Киргизийн Кыштымын есөн волостоос хааны сан хөмрөгт ясакийг хязгаарлалтгүйгээр цуглуулахыг зөвшөөрсөн бөгөөд тэд "өмнө нь төлөгдөөгүй ясакийг цөөн тооны булга, сүүлээр төлдөг" байв. Хожим нь Б.Синявин уг гэрээнд гарын үсэг зурахыг зөвшөөрөөгүй бөгөөд хууль бус гэж үзсэн гэж Москвад мэдэгджээ. Тиймээс уг гэрээ Оросын талд хууль ёсонд танигдаагүй байсан.{{sfn|Boronin|2002|p=112}} Кузнецкийн эрх баригчид дараагийн бодлогодоо үүнийг баримтлаагүй. Арамжав зайсан болон Красноярскийн элч нарын байгуулсан ижил төстэй гэрээг мөн адил нөхцөл байдлаас шалтгаалан хүлээн зөвшөөрөөгүй. Арамжав зайсаны дипломат хүчин чармайлт бүтэлгүйтсэн. Үүний дараа Арамжав зайсан Хулж хотод түүнд өгсөн зааврын дагуу Енисей Киргизүүд болон тэдний киштимүүдийг Зүүнгарын дотоод бүс нутагт нүүлгэн шилжүүлэх бэлтгэл ажлыг эхлүүлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=113}} 1703 онд Енисей Киргизүүдийг нүүлгэн шилжүүлэхээр Дугар зайсан, Сандаг зайсан, Чомбол зайсан нарын командлагчдын хамт 2,000 Зүүнгарын армийг Киргизийн нутаг руу илгээжээ.{{sfn|Boronin|2002|p=114}} Оросын Киргизүүдийн эсрэг хийсэн аян дайны дараа Зүүнгарууд Оросуудыг Киргизийн нутгийг бүрэн эрхшээлдээ оруулж, Дээд Енисей дэх нөлөөгөө хадгалахыг зогсоож чадахгүй нь Цэвээнравданд тодорхой болсон. Зүүнгарын эрх баригчид үлдсэн Киргизүүд болон тэдний киштимүүдийг нүүдэлчдийн отог руугаа буцаахаар шийджээ. 1706 онд Енисей Киргизүүд Зүүнгарын дотоод хэсэг рүү дахин нэг томоохон нүүдэл хийжээ. Цэвээнравдан хааны тушаалаар Енисей Киргизүүд Казахуудын нүүдэлчдийн отогуудтай хиллэдэг Чу гол дээр шинэ нүүдэлчдийн отог хүлээн авчээ.{{sfn|Boronin|2002|p=116}} ==== Шинээр гарсан мөргөлдөөнүүд ==== Зүүнгарын нүүдэлчдийн отрядуудад зориулж Дээд Обь бүс нутгийг эзлэх Цэвээнравданы төлөвлөгөөний аюул заналхийлж болзошгүй тул Оросууд Өмнөд Сибирийг колоничлох ажлыг хурдасгаж эхлэв. 1709 оны зун Бияа, Катун голуудын ойролцоо Бикатунскийн цайзыг барьж дуусгасан. 1710 онд Дугар зайсан тэргүүтэй Зүүнгарууд 4,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй отрядын удирдлага дор Бикатунскийн цайзыг шатаасан боловч хожим нь Бийскийн цайз нэртэйгээр арай өөр газарт дахин барьсан.{{Sfn|Boronin|2002|p=144}} Дараа нь Зүүнгарууд Бияа болон Катун голуудын хоорондох Бакан гэх өөр нэг цайзыг сүйтгэж, Бараба, Кузнецк рүү дайрч, нутгийн иргэдээс алба гувчуур авчээ. 1713 онд [[I Пётр]] Сибирийн захирагч Матвей Гагаринд эдгээр мөргөлдөөнийг зогсоох хэлэлцээр хийхийг тушаав.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}} 1713 оны зун Гагарин хожим нь Цэвээнравдан хаанд элч илгээж, Оросууд болон Зүүнгарууд Сибирийн ард түмэнд давхар алба гувчуур үзүүлж байгаатай холбогдуулан, мөн Бараба Татарууд Оросын харьяат бөгөөд Зүүнгарын Сибирьт ногдуулдаг татварыг зогсоохыг шаардсан мэдэгдэл хүргүүлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=144}} Цэвээнравдан хаан Сибирь дэх Оросын эрхийг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд цайзуудыг нь устгахыг тушаасан тул татгалзсан.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}}{{quote|''"Бараба ард түмэн, түүний хунтайж нар удаан хугацаанд ясак төлдөг хүмүүс байсан ч түүний улс хол, Тара хот Барабын ойролцоо байсан бөгөөд ясакийг Бараба ард түмнээс [оросууд] хүчээр булаан авсан"''|[[Цэвээнравдан хаан]].{{sfn|Boronin|2002|p=145}}}} [[Файл:Omsk russia.jpg|thumb|Зүүнгарын [[Ямышевын бүслэлт|бүслэлтийн]] дараа байгуулагдсан [[Омск]] хотыг харах байдал.]] [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] [[алт]] байгаа гэж Хаанд мэдээлсэн гэх мэдээлэл гарснаас хойш хоёр улсын хооронд хурцадмал байдал нэмэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}} Сибирийн захирагч Матвей Гагарин Бухарчуудаас дээж худалдаж авсан бөгөөд тэд Сибирийн захирагчид Эркет [Яркент]-д томоохон алтны уурхайнууд байгааг хэлсэн. Үүний тулд I Пётр [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] голын дагуу аялж, Зүүнгарын нутагт цайз барьж, дараа нь Яркентийг эзлэн авч, алт хайхыг тушаажээ. Учир нь Оросууд [[Умардын их дайн|Умардын их дайны]] төлөө санхүүжүүлэхийн тулд алт ихээр хүсч байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=211-212}} 1714 оны 3-р сард Зүүнгарын элч Эрх-тусам, Гэндэндондог нарыг Бараба Татаруудыг мөлжиж байгааг зөвтгөх, хэрэв Оросууд Өмнөд Сибирийн хүн амаас алба гувчуур цуглуулж, өмнө зүг рүү тэлэлтээ үргэлжлүүлбэл дайн зарлахыг шаардах зорилгоор Тобольск руу илгээв.{{Sfn|Boronin|2002|p=145}} 1715 оны 7-р сард Иван Бухгольц Тобсолкоос хоёр мянган цэрэгтэй экспедицийг удирдаж, 10-р сард Ямыш нуурт цайз барихаар ирэв. Сибирийн захирагч Матвей Гагарин Цэвээнравдан хаанд тэд зөвхөн нөхөрсөг санаатай бөгөөд хэрэв тэд саад болохгүй бол түүнийг дэмжинэ гэж батлан ​​хэлэв.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} 1716 оны 1-р сард Бухгольцын өмнөөс найрсаг санаагаа мэдэгдэхээр Ямыш цайзаас Маркел Трубников гэгч Оросын командлагч найман цэрэгтэй хамт илгээгдсэн боловч тэднийг [[Их Цэрэндондов]] олзолж, хожим нь казахуудад хулгайлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=146}} Удалгүй Цэвээнравданы дүү, шилдэг жанжин Их Цэрэндондов 10,000 цэрэгтэйгээр Оросын цайзыг [[Ямышевын бүслэлт|бүслэн]] авч, цайз руу оров. Ямыш цайз 1716 оны 2-р сарын 9-нд сүйрчээ. Оросууд удалгүй ухарч, [[Омск]] хотыг байгуулав.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} Хожим нь Их Цэрэндондов Енисей мөрний сав газрыг эзлэн авч, аян дайн эхлүүлсэн боловч Орос улс Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт тэлэх оролдлогоо үргэлжлүүлсээр байв.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Оросын элч Хөхнуур нуурын эргэн тойрноос цуглуулсан алтны дээжийг үзүүлэхээр [[Санкт-Петербург]] руу буцаж ирэв. Цэвээнравдан татгалзсан боловч Оросууд 1718 онд Ямыш цайзыг Семипалатинск болгон дахин барихдаа үл тоомсорлов. 1719 онд Лихаревын удирдсан өөр нэг экспедиц Зайсан нуур дээр барилга барихаар Зүүнгарын нутаг дэвсгэр рүү дахин довтлов.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} 1719 оны 6-р сарын сүүлээр Лихарев Цэвээнравдан хаанд элч илгээж, тэд Зүүнгарын цэргүүдээс [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] голыг судлахад саад учруулж буй үйлдлээ зогсоохыг шаарджээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=146}} 1720 оны хавар Галданцэрэнгийн удирдлаган дор 10,000 Зүүнгарын арми [[Зайсан нуурын тулалдаан|Зайсан нуурын тулалдаанд]] оросуудыг няцаав.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Мөн онд Эрчисээс Енисей хүртэл Зүүнгар–Оросын хилийг тогтоосон.{{sfn|Baabar|1999|p=84}}{{sfn|Rene|1970|p=532}} == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite journal |last=Boronin |first=Oleg V. |date=2002 |title=Двоеданничество в Сибири XVII - 60-е гг. XIX в. |trans-title=Dual Subordination in Siberia from the 17th to the 1860s |journal=Двоеданничество В Сибири XVII - 60-е Гг. XIX В. |language=ru |volume= |issue= |pages=}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye. I. |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |publisher=Ye. I. Kyachinov |year=1999 |edition=2nd |location=Elista |publication-date=1999 |language=ru |trans-title=Narrative of the Oirat Galdan Boshughtu Khan}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}} *{{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite journal |last=Umitbaev |first=Timur |date=2019 |title=Dzungars at the well of Krasnoyarsk, 1667 year. |journal=The development of Prenisius Siberia: Education and Pedagogy |volume=47 |issue=91}} [[Ангилал:Оросын царьт улсын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Оросын түүхэн дэх дайн]] [[Ангилал:18-р зууны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:17-р зууны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] byzdtu622w1o4xvyxotrz1w3znyt94k 0 145951 863262 856346 2026-07-26T13:11:29Z HorseBro the hemionus 100126 863262 wikitext text/x-wiki 13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно: {{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}} {{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}} {{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}} {{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style="background:#FCE883"|border=1px solid #AAA}} == Их Монгол Улс == Энэ хэсэгт [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 1187 | [[Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан]] | [[Чингис хаан|Чингис хааны]] цэргүүд | [[Жамух|Жамухын]] цэргүүд | style="background:#F88"|[[Чингис хаан|Чингис хааны]] ялагдал |- | 1204 | [[Саарь хээртийн байлдаан]] | [[Чингис хаан|Чингис хааны]] цэргүүд | [[Жамух|Жамухын]] цэргүүд | style="background:#AF9"|[[Чингис хаан|Чингис хааны]] ялалт |- | 1201–1308 | [[Монголчууд Сибирийг дайлсан нь]] | [[Их Монгол Улс]] | Сибирийн янз бүрийн овог аймгууд | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1205–1210, 1217, 1222–1233 | [[Монголчууд Тангудыг дайлсан нь]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Тангуд улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1211–1234 | [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Алтан улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1216–1218 | [[Монголчууд Хар Киданыг байлдан дагуулсан нь]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Хар Кидан]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1219–1258 | [[Монголчууд Перс болон Месопотамийг байлдан дагуулсан нь]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Хорезмын эзэнт улс]], [[Аббасидын Халифат Улс]], [[Низари Исмаили улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1219–1221 | [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Хорезмын эзэнт улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1218 | Монголын эзэнт гүрний эсрэг анхны [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] бослого | [[Их Монгол Улс]] | [[Киргизүүд]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1220–1223 | [[Монголчууд Кумани улсыг байлдан дагуулсан нь]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Кипчакууд]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1220–1238 | [[Монголчуудын Гүрж рүү хийсэн аян дайн]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Гүржийн хаант улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1220-1231 | [[Монголчуудын Азербайжан рүү хийсэн аян дайн]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Элдигузидууд]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1221–1327 | [[Энэтхэгт хийсэн монгол довтолгоонууд]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Делийн султант улс]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- | 1223–1240 | [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Киевийн Вант Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1223–1236 | [[Монголчуудын Волга Болгар руу хийсэн довтолгоо]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Волга Болгар]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1231–1259 | [[Монголчуудын Солонгос руу хийсэн довтолгоон]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Гуулин улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1240–1241 | [[Монголчуудын Төвөд рүү хийсэн довтолгоо]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Төвөд]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1235–1279 | [[Монголчууд Сүн улсыг байлдан дагуулсан нь]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Сүн улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1237–1253 | [[Чечен-Ингушд хийсэн Монголын эзэнт гүрний довтолгоо]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Чечен]]<br/>[[Ингушетия]]<br/>[[Ossetians]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- |1220–1240-өөд он |[[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт]] | [[Их Монгол Улс]] | Европын янз бүрийн орнууд | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1258 |[[Монголчууд Багдадыг эзэлсэн нь]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Аббасидын Халифат Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1260 | [[Монгол-Мамлюкийн дайнууд]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Мамлюк]] | style="background:#BBF"|Тодорхойгүй |- | 1261 | Монголын эзэнт гүрний эсрэг хоёр дахь [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] бослого | [[Их Монгол Улс]] | [[Киргизүүд]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1274 | [[Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгоо]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Камакура]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- | 1264 | [[Сахалин руу хийсэн монгол довтолгоонууд]] | [[Их Монгол Улс]] | Сахалин [[Айну хүмүүс|Айну]] | style="background:#AF9"|Ялалт |} == Юань Улс == Энэ хэсэгт [[Юань Улс|Юань Улсын]] оролцсон дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 1260–1264 | [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл]] | [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] цэргүүд | [[Аригбуха хаан|Аригбуха хааны]] цэргүүд | style="background:#AF9"|[[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] ялалт |- | 1268–1301 | [[Хайду-Хубилай нарын хаан ширээний төлөөх тэмцэл]] | [[Юань Улс]]<br/>[[Ил Хаант Улс]] | [[Цагаадайн Улс]]<br/>[[Алтан Орд]] | style="background:#BBF"|Тодорхойгүй |- | 1270–1273 | [[Самбёолчогийн бослого]] | [[Юань Улс]] | Самбёолчогийн цэргүүд | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1277–1278 | [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн анх дахь довтолгоо]] | [[Юань Улс]] | [[Паганын эзэнт гүрэн]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1282–1284 | Чампа руу хийсэн Монголын довтолгоо | [[Юань Улс]] | [[Чампа]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- | 1285 | [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Хоёрдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]] | [[Юань Улс]] | [[Тран гүрэн]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- | 1287–1288 | [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Гуравдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]] | [[Юань Улс]] | [[Тран гүрэн]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- | 1287–1288 | [[Монголчуудын Жава руу хийсэн довтолгоо]] | [[Юань Улс]] | [[Сингасарийн хаант улс]]<Br>[[Мажапахит династи]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- |1300–1301 | [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн хоёр дахь довтолгоо]] | [[Юань Улс]] | [[Мьинсайн Вант Улс]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- | 1314–1318 | [[Эсэнбуг-Аюурбарвадагийн дайн]] | [[Юань Улс]]<br/>[[Ил Хаант Улс]] | [[Цагаадайн Улс]]<br/>[[Алтан Орд]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1328–1332 | [[Хоёр нийслэлийн дайн]] | Ханбалигийн цэргүүд | Шандугийн цэргүүд | style="background:#AF9"| Ханбалигийн ялалт |- | 1351–1368 | [[Улаан алчууртны бослого]] | [[Юань Улс]] | [[Улаан алчууртны бослого|Улаан алчууртны цэргүүд]] | style="background:#F88"|Ялагдал * [[Юань Улс|Юань Улсын]] мөхөл |} == Эзэнт гүрний дараах Монгол == Энэ хэсэгт [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] зэрэг [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлэх болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 1381–1382 | [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Умард Юань-ын ялагдал |- |1387 | [[Мин улсын Урианхайн эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Урианхай]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Урианхайн ялагдал |- |1388 |[[Буйр нуурын тулаан]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Умард Юань-ын ялагдал |- |1388–1690 |[[Ойрад–Халхын дайнууд]] |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Монголын улсуудын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- | 1452, 1455, 1457 | [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} | Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Умард Юань-ын ялалт |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1479–1510 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Монголыг нэгтгэсэн нь{{sfn|Adle|2003|p=153}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] цэргүүд |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] янз бүрийн тайш | style="background:#FCE883" |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] ялалт |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Умард Юань-ын ялалт |- |1500–1507 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоонууд |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Умард Юань-ын ялагдал |- |1513 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#BBF" |Тодорхойгүй |- |1514 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#BBF" |Тодорхойгүй |- |1517 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Умард Юань-ын ялагдал |- |1529 ||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Түмэдийн ялалт |- |1530 ||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Түмэдийн ялалт |- |1542 ||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Түмэдийн ялалт |- |1550 |Бээжингийн бүслэлт |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Түмэдийн ялалт *Бээжингийн захын хорооллууд Их цагаан хэрмийн завсрыг нэвтэлсний улмаас шатжээ |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |{{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}<br>[[Моголистан]] |{{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |{{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1590-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |{{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |- | 1598–1599 | [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]] |{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |{{flag|Бухарын хант улс}} | style="background:#AF9" |Ойрад–Казахын ялалт |- |Хожуу 16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]] | style="background:#AF9" |Түмэдийн ялалт{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- | 17-р зууны эхэн үе | Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag|Ногай улс}} | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1600–1635 |[[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Цахар–Хожуу Алтан улсын дайн]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]] |{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]] | style="background:#F88" |Цахарын ялагдал |- |1604 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1608 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9" |Анхандаа Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}<br>Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |- |1609 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |{{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |- |1616 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |{{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |- |1619 | [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Гуаннин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]] |{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]] | style="background:#F88" |Цахарын ялагдал |- |1620 |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Халхын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1620–1621 |Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag|Ногай улс}} | style="background:#AF9" |Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}} |- |1623 |Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн ||{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1625 |Хорчин–Хожуу Алтан улсын [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] эсрэг довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]] | [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]] | style="background:#AF9" |Хорчин–Хожуу Алтан улсын ялалт |- |1625–1630 |Хошуудын иргэний дайн |{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд |{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд *{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд *{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд | style="background:#FCE883"|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}} |- |1626–1627 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |{{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |- |1627 | [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]] | [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]] | style="background:#AF9" |Хорчины ялалт |- |1627 | [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Түмэд рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]] | [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]] | style="background:#AF9" |Цахарын ялалт |- |1628 |Зуу Хотын тулаан{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] Бусад Монголчуудын холбоо | style="background:#AF9" |Бусад Монголчуудын ялалт |- |1629 | [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Бээжин рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]] | [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Цахарын ялалт |- |1631 | [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]] | [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]] | style="background:#AF9" |Хорчины ялалт |- |1632 |[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] Лигдэн хааны эсрэг хийсэн аян дайн |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]] |{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]] | style="background:#F88" |Цахарын ялагдал |- |1688 | Оросын Буриадыг байлдан дагуулсан нь |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Буриад]] |{{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#F88" |Буриадын ялагдал |- |} == Хошуудын хант улс == Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 1637–1641 | [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]] | {{flag|Хошуудын хант улс}}<br/>{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Хошууд–Зүүнгарын ялалт |- | 1644 | Хошууд–Бутаны анхны дайн | {{flag|Хошуудын хант улс}} | [[Бутан]] | style="background:#F88"|Хошуудын ялагдал |- | 1648 | Хошууд–Бутаны хоердох дайн | {{flag|Хошуудын хант улс}} | [[Бутан]] | style="background:#F88"|Хошуудын ялагдал |- | 1717 | [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | style="background:#F88"|Хошуудын ялагдал |} ==Зүүнгарын Хаант Улс== Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 17-оос 18-р зуунд | [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1635–1741 | [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1637–1641 | [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгар–Хошуудын ялалт |- | 1665–1667 | [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}}<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1653–1661 | Зүүнгарын залгамжлалын дайн | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд | style="background:#FCE883"|Сэнгэ хунтайжын ялалт |- | 1670–1671<br>1676 | Галдан хаан ширээнд заларсан нь | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1677 | Очирт–Галданы дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]] | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1678–1680 | [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1681–1684 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1687–1688 | [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1690-1697 | [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1693–1705 | [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} | [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} |- | 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} |- | 1709–1710 | [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1714 | Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} |- | 1714–1720 | [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1715–1716 | [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1716 | [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} |- | 1717 | [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}} |- | 1717 | [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1718 | Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1718 | [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1719–1720 | [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1720 | [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1723–1730 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1727 | Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд | style="background:#FCE883"|Галданцэрэний ялалт |- | 1729–1739 | [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#BBF"|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}} |- | 1732 | Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} |- | 1732 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> |- | 1734 | Ахмад Жузын бослого<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> |- | 1735 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} |- | 1739–1741 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1745 | [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Кокандын хант улс]] |- | 1749–1753 | [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#FCE883"|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт |- | 1753–1754 | Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд<br>{{flag|Казахын ханлиг}} |{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөд]] | style="background:#FCE883"|[[Даваач|Даваачын]] ялалт |- | 1754 | Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9"|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} |- | 1755 | [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1755–1757 | [[Амарсанаагийн бослого]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- |1756–1757 |[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгар–Казахын ялалт |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== * {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} * {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{citation |first=Li |last=Narangoa |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=9780231160704}} * {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} [[Ангилал:Монголын дайн]] [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Мөнх хаан]] [[Ангилал:Хүлэгү хаан]] [[Ангилал:Хубилай хаан]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Солонгосын түүх]] dhq026r7k70lll0rv2561er744q1ni9 10 146454 863394 856920 2026-07-26T14:09:19Z Onarakusai 104822 863394 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Транс-Монголын төмөр зам |title = [[Транс-Монголын төмөр зам]] |state = autocollapse |bodyclass = hlist |titlestyle = background:transparent; border-left:3em solid white; border-right:3em solid white; |list1 = (Эрхүү<<) [[Улаан-Үд өртөө|Улаан-Үд]] - [[Заудинский өртөө|Заудинский]] - [[Медведчиково өртөө|Медведчиково]] - [[Саянтуй өртөө|Саянтуй]] - [[Шалуты өртөө|Шалуты]] - [[Убукун өртөө|Убукун]] - [[Загастай өртөө|Загастай]] - [[Тамча өртөө|Тамча]] - [[Наушки өртөө|Наушки]] - ({{Flagicon|RUS}} хил [[File:Flag of Mongolia.svg|25px|border]]) - [[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]] - [[Шаамар 1 өртөө|Шаамар 1]] - [[Шаамар 2 өртөө|Шаамар 2]] (>>Шарын гол) - [[Дулаан өртөө|Дулаан]] - [[Ерөө өртөө|Ерөө]] - [[Орхон өртөө|Орхон]] - [[Энхтал өртөө|Энхтал]] - [[Бүрэнтолгой өртөө|Бүрэнтолгой]] - [[Дархан 1 өртөө|Дархан 1]] - [[Дархан 2 өртөө|Дархан 2]] - [[Километр 132 өртөө|Километр 132]] - [[Цайдам өртөө|Цайдам]] - [[Километр 152 өртөө|Километр 152]] - [[Салхит өртөө|Салхит]] (>>Эрдэнэт) - [[Километр 168 өртөө|Километр 168]] - [[Километр 179 өртөө|Километр 179]] - [[Километр 196 өртөө|Километр 196]] - [[Баруунхараа өртөө|Баруунхараа]] - [[Бэрх өртөө|Бэрх]] - [[Зүүнхараа өртөө|Зүүнхараа]] - [[Орхироо өртөө|Орхироо]] - [[Километр 246 өртөө|Километр 246]] - [[Үнэгт өртөө|Үнэгт]] - [[Нарст өртөө|Нарст]] - [[Түнх өртөө|Түнх]] - [[Километр 284 өртөө|Километр 284]] - [[Километр 290 өртөө|Километр 290]] - [[Шатанга өртөө|Шатанга]] - [[Баянбуурал өртөө|Баянбуурал]] - [[Километр 306 өртөө|Километр 306]] - [[Мандал өртөө|Мандал]] - [[Километр 324 өртөө|Километр 324]] - [[Ногоонтолгой өртөө|Ногоонтолгой]] - [[Партизан өртөө|Партизан]] - [[Километр 347 өртөө|Километр 347]] - [[Рашаант өртөө|Рашаант]] - [[Гарам өртөө|Гарам]] - [[Даваа өртөө|Даваа]] - [[Эмээлт өртөө|Эмээлт]] - [[Толгойт өртөө|Толгойт]] (>>Сонгино) - [[Таван шар өртөө|Таван шар]] - [[Барс-2 өртөө|Барс-2]] - [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] - [[Дунд гол өртөө|Дунд гол]] - [[Нарантуул зах өртөө|Нарантуул зах]] - [[Жанжин клуб өртөө|Жанжин клуб]] - [[Амгалан өртөө|Амгалан]] - [[Туул өртөө|Туул]] - [[Хонхор өртөө|Хонхор]]( - Налайх) - [[Бумбат өртөө|Бумбат]] - [[Баян өртөө|Баян]] - [[Хайрхан өртөө|Хайрхан]] - [[Хоолт өртөө|Хоолт]] - [[Цагаан хяр өртөө|Цагаан хяр]] - [[Чулуут өртөө|Чулуут]] - [[Хангай өртөө|Хангай]] - [[Багахангай өртөө|Багахангай]] (>>Багануур) - [[Мааньт өртөө|Мааньт]] - [[Агуйт өртөө|Агуйт]] - [[Наран Элгэн өртөө|Наран Элгэн]] - [[Оорцог-Энгэр өртөө|Оорцог-Энгэр]] - [[Километр 621 өртөө|Километр 621]] - [[Чойр өртөө|Чойр]] - [[Шивээ Овоо өртөө|Шивээ Овоо]] - [[Шивээ Говь өртөө|Шивээ Говь]] - [[Өлзийт өртөө| Өлзийт]] - [[Олон Овоо өртөө|Олон Овоо]] - [[Цомог өртөө|Цомог]] - [[Айраг өртөө|Айраг]] (>>Бор-Өндөр) - [[Километр 764 өртөө|Километр 764]] - [[Алтганы гол өртөө|Алтганы гол]] - [[№ 31 өртөө|№ 31]] - [[№ 32 өртөө|№ 32]] - [[Улхын Овоо өртөө|Улхын Овоо]] - [[№ 34 өртөө|№ 34]] - [[Сүмбэт өртөө|Сүмбэт]] - [[№ 36 өртөө|№ 36]] - [[Сайншанд өртөө|Сайншанд]] (>>Зүүнбаян) - [[№ 38 өртөө|№ 38]] - [[№ 39 өртөө|№ 39]] - [[Түшлэг өртөө|Түшлэг]] - [[№ 41 өртөө|№ 41]] - [[№ 42 өртөө|№ 42]] - [[Өргөн өртөө|Өргөн]] - [[№ 44 өртөө|№ 44]] - [[№ 45 өртөө|№ 45]] - [[Долоодын хөндий өртөө|Долоодын хөндий]] - [[Улаан-Уул өртөө|Улаан-Уул]] - [[Номт өртөө|Номт]] - [[№ 1012 өртөө|№ 1012]] - [[Цагаан хад өртөө|Цагаан хад]] - [[№ 50 өртөө|№ 50]] - [[Сумангийн зоо өртөө|Сумангийн зоо]] - [[Авгын гол өртөө|Авгын гол]] - [[Километр 1049 өртөө|Километр 1049]] - [[Нартын хошуу өртөө|Нартын хошуу]] - [[Шаргын овоо өртөө|Шаргын овоо]] - [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]] - [[Улсын урд хил өртөө|Улсын урд хил]] - ([[File:Flag of Mongolia.svg|25px|border]] хил {{Flagicon|CHN}}) - [[Эрээн хот өртөө|Эрээн хот]] (>>Бээжин) |group2 = Дархан - Шарын гол |list2 = [[Дархан 2 өртөө|Дархан 2]] - [[Километр 27 өртөө|Километр 27]] - [[Километр 42 өртөө|Километр 42]] - [[Километр 52 өртөө|Километр 52]] - [[Шарын гол өртөө|Шарын гол]] |group3 = Салхит - Эрдэнэт |list3 = [[Салхит өртөө|Салхит]] - [[Номгон өртөө|Номгон]] - [[Хөтөл өртөө|Хөтөл]] - [[Бэлэндалай өртөө|Бэлэндалай]] - [[Орхонтуул өртөө|Орхонтуул]] - [[Километр 91 өртөө|Километр 91]] - [[Километр 97 өртөө|Километр 97]] - [[Километр 109 өртөө|Километр 109]] - [[Хангал өртөө|Хангал]] - [[Улаантолгой өртөө|Улаантолгой]] - [[Эрдэнэт өртөө|Эрдэнэт]] |group4 = Толгойт - Сонгино |list4 = [[Толгойт өртөө|Толгойт]] - [[Сонсголон өртөө|Сонсголон]] - [[Сонгино өртөө|Сонгино]] |group5 = Хонхор - Налайх |list5 = [[Хонхор өртөө|Хонхор]] - [[Налайх өртөө|Налайх]] |group6 = Багахангай - Багануур |list6 = [[Багахангай өртөө|Багахангай]] - [[Булагтай өртөө|Булагтай]] - [[Километр 53 өртөө|Километр 53]] - [[Гүнгалуут өртөө|Гүнгалуут]] - [[Багануур өртөө|Багануур]] |group7 = Айраг - Бор-Өндөр |list7 = [[Айраг өртөө|Айраг]] - [[Километр 32 өртөө|Километр 32]] - [[Бор-Өндөр өртөө|Бор-Өндөр]] |group8 = Сайншанд - Бор-Өндөр |list8 = [[Сайншанд өртөө|Сайншанд]] - [[Километр 25 өртөө|Километр 25]] - [[Зүүнбаян өртөө|Зүүнбаян]] }} p3ye5jyk48wbhbf38n9jc4yyg1af1kl 0 147148 863539 862517 2026-07-26T16:04:05Z Barsaa12 106125 863539 wikitext text/x-wiki [[File:Triangle of everything - Stellar Evolution.png | thumb|upright=1.35|Хэд хэдэн огторгуйн биетийн масс-радиусын хамаарлыг харуулсан график ба тэдгээрийн хувьсал]] '''Одны хувьсал''' гэдэг нь од амьдралынхаа туршид хэрхэн өөрчлөгдөн хөгжиж, улмаар шинэ од үүсэх нөхцөлийг бүрдүүлдэг үйл явц юм. [[Од]]ны массаас хамааран түүний амьдралын хугацаа хамгийн их масстай оддын хувьд хэдхэн сая жил, хамгийн бага [[масс]]тай оддын хувьд хэдэн их наяд жил хүртэл үргэлжилж болно. Энэ нь орчлон ертөнцийн өнөөгийн наснаас ч хавьгүй урт хугацаа юм. Хүснэгтэд оддын амьдралын хугацаа тэдгээрийн массаас хэрхэн хамаардаг болохыг харуулсан байна. Бүх одод таталцлын нөлөөгөөр агшиж буй хий, тоосны үүлнээс үүсдэг бөгөөд эдгээрийг [[мананцар]] эсвэл [[молекулт үүл]] гэж нэрлэдэг. Хэдэн сая жилийн туршид эдгээр [[эх одод]] тэнцвэрийн төлөвт орж, [[үндсэн дарааллын од]] болдог. Од амьдралынхаа ихэнх хугацаанд [[цөмийн хайлалтын]] урвалаас энерги авдаг. Эхэндээ энерги нь үндсэн дарааллын одны цөмд [[устөрөгчийн атомууд]] нэгдэн [[гелий]] үүсгэх цөмийн хайлалтын урвалаар бий болдог. Дараа нь цөм дэх ихэнх [[Устөрөгч]] гелий болон хувирснаар Нартай төстэй одод цөмийг хүрээлсэн бөмбөрцөг хэлбэрийн бүрхүүлд устөрөгчийн хайлалтын урвал явуулж эхэлдэг. Үүний үр дүнд од аажмаар томорч, эхлээд [[дэд аварга]], дараа нь [[улаан аварга од]]ны үе шатанд шилжинэ. Нарны массын дор хаяж талтай тэнцэх хэмжээний масстай одод цөмдөө гелийн хайлалтын урвалаар энерги үүсгэж чаддаг. Харин түүнээс илүү их масстай одод улам хүнд элементүүдийг олон давхар бүрхүүлд дараалан нэгтгэн энерги ялгаруулдаг. Нартай төстэй од цөмийн түлшээ бүрэн шавхсаны дараа цөм нь агшин [[цагаан одой од]] болж, гаднах давхаргууд нь [[гарагийн мананцар]] хэлбэрээр сансарт тархан цацагддаг. Харин Нарнаас арав буюу түүнээс олон дахин их масстай оддын идэвхгүй болсон [[төмрийн цөм]] агшиж сүйрсний улмаас [[супернова]] дэлбэрэлт болж, эцэстээ маш өндөр нягттай [[нейтрон од]] эсвэл [[хар нүх]] үүсдэг. Орчлон ертөнцийн нас одоогоор хамгийн жижиг [[улаан одой од]]дын амьдралын мөчлөг дуусчихсан байх хэмжээнд хүрээгүй байгаа ч онолын загваруудаас үзэхэд тэд устөрөгчийн түлшээ бүрэн шавхахаасаа өмнө аажмаар илүү тод, халуун болж, эцэст нь бага масстай цагаан одой од болон хувирдаг. [[Ангилал:Одон орон]] sclutcg2u1oxt4z7zg3xw4xuoppjwo2 0 147391 863475 863107 2026-07-26T15:02:08Z Tsatsralaa 106136 863475 wikitext text/x-wiki Ципепофол (Олон улсын өмчийн бус нэр INN, АНУ-ын баталсан ерөнхий нэр USAN), мөн ciprofol гэж нэрлэгддэг бөгөөд хөгжүүлэлтийн код нэр нь HSK3486, Cypredo худалдааны нэрээр худалдаалагддаг. Энэ нь пропофолтой холбоотой ерөнхий мэдээ алдуулагч бөгөөд мэдээ алдуулалт болон тайвшруулалт (седаци)-д хэрэглэгддэг. Энэ эмийг судсаар дуслаар (венийн инфузи) хийж хэрэглэдэг. Энэ нь GABAₐ рецепторын эерэг аллостерик зохицуулагч бөгөөд богино хугацаанд үйлчилдэг, өндөр сонгомол чанартай эм юм. Ципепофол нь пропофол эсвэл фоспропофол зэрэг бусад фенолын уламжлалт эмүүдээс 4–6 дахин илүү хүчтэй үйлчилдэг. 2026 оны 5-р сард Ципепофол нь АНУ-ын Хүнс, Эмийн Захиргаа (FDA)-наас зөвшөөрөгдсөн. Энэ эмийг БНХАУ-ын Сычуань мужийн Чэндү хотод байрладаг Haisco PharmaceuticalGroup үйлдвэрлэдэг. Ципепофол нь Австрали болон Хятадад I болон II үе шатны клиник туршилтууд-д хамрагдсан. Эдгээр эхний үеийн судалгаануудаар Ципепофол нь пропофолтой ижил түвшний үр нөлөөтэй бөгөөд гаж нөлөө харьцангуй бага байсан гэж тогтоогдсон. Физик шинж чанар Ципепофол нь 2,6-дисубституцитай алкилфенол бөгөөд хоёр дахь нүүрстөрөгчийн атом дээр циклопропилэтил бүлэг агуулсан, оптик идэвхтэй нэгдэл юм. Энэхүү циклопропил бүлэг нь молекулын стерик нөлөөг нэмэгдүүлж, мөн стереосонгомол (stereoselective) шинжийг бий болгодог бөгөөд энэ нь түүний мэдээ алдуулах шинж чанарт нөлөөлдөг. Эдгээр шинж чанарууд нь пропофолтой харьцуулахад Ципепофолийн мэдээ алдуулах хүчийг нэмэгдүүлдэг гэж үздэг. nf19n6xoo63exulhpyyf8y1wdt8imz7 863476 863475 2026-07-26T15:02:32Z Tsatsralaa 106136 863476 wikitext text/x-wiki Ципепофол (Олон улсын өмчийн бус нэр INN, АНУ-ын баталсан ерөнхий нэр USAN), мөн ciprofol гэж нэрлэгддэг бөгөөд хөгжүүлэлтийн код нэр нь HSK3486, Cypredo худалдааны нэрээр худалдаалагддаг. Энэ нь пропофолтой холбоотой ерөнхий мэдээ алдуулагч бөгөөд мэдээ алдуулалт болон тайвшруулалт (седаци)-д хэрэглэгддэг. Энэ эмийг судсаар дуслаар (венийн инфузи) хийж хэрэглэдэг. Энэ нь GABAₐ рецепторын эерэг аллостерик зохицуулагч бөгөөд богино хугацаанд үйлчилдэг, өндөр сонгомол чанартай эм юм. Ципепофол нь пропофол эсвэл фоспропофол зэрэг бусад фенолын уламжлалт эмүүдээс 4–6 дахин илүү хүчтэй үйлчилдэг. 2026 оны 5-р сард Ципепофол нь АНУ-ын Хүнс, Эмийн Захиргаа (FDA)-наас зөвшөөрөгдсөн. Энэ эмийг БНХАУ-ын Сычуань мужийн Чэндү хотод байрладаг Haisco PharmaceuticalGroup үйлдвэрлэдэг. Ципепофол нь Австрали болон Хятадад I болон II үе шатны клиник туршилтууд-д хамрагдсан. Эдгээр эхний үеийн судалгаануудаар Ципепофол нь пропофолтой ижил түвшний үр нөлөөтэй бөгөөд гаж нөлөө харьцангуй бага байсан гэж тогтоогдсон. Физик шинж чанар Ципепофол нь 2,6-дисубституцитай алкилфенол бөгөөд хоёр дахь нүүрстөрөгчийн атом дээр циклопропилэтил бүлэг агуулсан, оптик идэвхтэй нэгдэл юм. Энэхүү циклопропил бүлэг нь молекулын стерик нөлөөг нэмэгдүүлж, мөн стереосонгомол (stereoselective) шинжийг бий болгодог бөгөөд энэ нь түүний мэдээ алдуулах шинж чанарт нөлөөлдөг. Эдгээр шинж чанарууд нь пропофолтой харьцуулахад Ципепофолийн мэдээ алдуулах хүчийг нэмэгдүүлдэг гэж үздэг. 83myaoa24ovojqids23ay7mdgdjf7hz 0 147393 863548 863121 2026-07-26T17:29:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863548 wikitext text/x-wiki [[File:Trans_woman_power_symbol.svg|thumb|Трансфеминизм хөдөлгөөнийг төлөөлөхөд ашигладаг бэлгэдэл]] '''Трансфеминизм''' буюу '''транс-феминизм''' нь трансжендер эмэгтэйчүүдэд чиглэсэн, трансжендер судалгаагаар үндэслэсэн [[Феминизм|феминизмийн]] нэг салбар юм. <ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/transbodiestrans0000unse/page/620 |title=Trans bodies, trans selves : a resource for the transgender community |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199325351 |editor-last=Erickson-Schroth |editor-first=Laura |location=[S.l.] |page=[https://archive.org/details/transbodiestrans0000unse/page/620 620]}}</ref> Трансфеминизм нь трансмисогини ба патриархын транс эмэгтэйчүүдэд үзүүлэх нөлөөнд анхаарлаа төвлөрүүлдэг хөдөлгөөн. Энэ нь квир онолын (queer theory) өргөн хүрээтэй салбарт холбоотой. Энэ нэр томьёог Эми Кояама ''Трансфеминист тунхаглалдаа'' ISNA-тай хамт түгээн дэлгэрүүлсэн. <ref>{{Cite web |last=Emi Koyama |title=The transfeminist manifesto - Introduction |url=https://eminism.org/readings/pdf-rdg/tfmanifesto.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20040401071911/http://www.eminism.org/readings/pdf-rdg/tfmanifesto.pdf |archive-date=2004-04-01 |access-date=2026-07-25 |url-status=bot: unknown }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFEmi_Koyama">Emi Koyama. <span class="cs1-format">(PDF)</span>. Archived from [https://eminism.org/readings/pdf-rdg/tfmanifesto.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on April 1, 2004.</cite></ref> Трансфеминизм нь хүйсийн үл нийцэл, эршүүд ба эмэгтэйлэг байдлын тухай ойлголтууд, мөн хүйсийн хувьд олон янзын хувь хүмүүсийн хүйсийн хоёртын ялгааг хадгалах тухай ойлголтуудыг тодорхойлдог. Трансфеминистууд хүйсийн тохиролцоог трансжендер болон хүйсийн хувьд тохироогүй хүмүүсийн эсрэг хүчирхийллийн замаар хадгалагддаг хяналтын механизм гэж үздэг бөгөөд энэ нь эцгийн эрхт байдал ба трансмизогинигийн үндэс суурь болдог. <ref>{{Cite journal |last=Draper |first=Suzanne C. |last2=Chapple |first2=Reshawna |date=April 25, 2023 |title=Resistance as a Foundational Commons: Intersectionality, Transfeminism, and the Future of Critical Feminisms |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/08861099231165788 |journal=Affilia |volume=38 |issue=4 |pages=585–596 |doi=10.1177/08861099231165788 |s2cid=258340922 |url-access=subscription |via=CrossRef}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDraperChapple2023">Draper, Suzanne C.; Chapple, Reshawna (April 25, 2023). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/08861099231165788 "Resistance as a Foundational Commons: Intersectionality, Transfeminism, and the Future of Critical Feminisms"]</span>. ''Affilia''. '''38''' (4): <span class="nowrap">585–</span>596. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1177/08861099231165788|10.1177/08861099231165788]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:258340922 258340922] &#x2013; via CrossRef.</cite></ref> <ref>{{Cite book |last=Hereth |first=Blake |url=https://books.google.com/books?id=2zKtDwAAQBAJ&dq=Transfeminism+and+patriarchy&pg=PT287 |title=The Lost Sheep in Philosophy of Religion: New Perspectives on Disability, Gender, Race, and Animals |last2=Timpe |first2=Kevin |date=September 4, 2019 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-66355-0 |via=Google Books}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHerethTimpe2019">Hereth, Blake; Timpe, Kevin (September 4, 2019). [https://books.google.com/books?id=2zKtDwAAQBAJ&dq=Transfeminism+and+patriarchy&pg=PT287 ''The Lost Sheep in Philosophy of Religion: New Perspectives on Disability, Gender, Race, and Animals'']. Routledge. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-429-66355-0|<bdi>978-0-429-66355-0</bdi>]] &#x2013; via Google Books.</cite></ref> Трансфеминист тактикууд 1990-ээд онд трансжендер хүмүүсийг Квер бахархлын жагсаалд оролцуулаагүйн хариуд Трансжендер аюул заналхийлэл <ref name="Enke-2018">{{Cite journal |last=Enke |first=Finn |date=February 1, 2018 |title=Collective Memory and the Transfeminist 1970s: Toward a Less Plausible History |url=https://read.dukeupress.edu/tsq/article-abstract/5/1/9/133890 |journal=Transgender Studies Quarterly |volume=5 |issue=1 |pages=9–29 |doi=10.1215/23289252-4291502 |url-access=subscription |access-date=}}</ref> зэрэг бүлгүүдээс гарч ирсэн. Тус бүлэглэл нь трансжендер хүмүүсийн эсрэг хүчирхийлэл, тухайлбал трансжендер эр Брэндон Тинаг хөнөөж, хүчиндсэн хэрэгт анхаарлаа хандуулж, шууд арга хэмжээ авч зохион байгуулагдсан. Трансжендер Менац нь хүйсийн олон янз байдлыг анагаах ухаан болон сэтгэцийн анагаах ухааны үүднээс авч үзэхийг эсэргүүцэн жагсаал, суулт зохион байгуулсан. <ref>{{Cite book |last=Scott |first=Bonnie Kime |url=https://books.google.com/books?id=C4w9DAAAQBAJ&dq=The+Transexual+Menace+Hermaphrodites+with+attitude&pg=PA389 |title=Women in Culture: An Intersectional Anthology for Gender and Women's Studies |last2=Cayleff |first2=Susan E. |last3=Donadey |first3=Anne |last4=Lara |first4=Irene |date=May 24, 2016 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-12071-1 |via=Google Books}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFScottCayleffDonadeyLara2016">Scott, Bonnie Kime; Cayleff, Susan E.; Donadey, Anne; Lara, Irene (May 24, 2016). [https://books.google.com/books?id=C4w9DAAAQBAJ&dq=The+Transexual+Menace+Hermaphrodites+with+attitude&pg=PA389 ''Women in Culture: An Intersectional Anthology for Gender and Women's Studies'']. John Wiley & Sons. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-119-12071-1|<bdi>978-1-119-12071-1</bdi>]] &#x2013; via Google Books.</cite></ref> Трансжендер хүмүүсийг феминизмийн эхний давалгаанаас хассан бөгөөд лесбиян болон бусад бүх хүмүүсийг " квир " гэж үздэг байв. Феминизмийн хоёр дахь давалгаа (second-wave feminism)-ын үед зарим феминистүүдийн дунд ЛГБК (queer) хүмүүсийг хүлээн зөвшөөрөх хандлага илүү нэмэгдсэн. Гэвч транссексуал байдал нь ихээхэн гадуурхагдаж, бүр "өвчин" гэж тодорхойлогддог байсан.[1] Энэ нь ижил хүйстнүүдийн эрхийг дэмждэг байсан зарим феминистүүдийн дунд ч түгээмэл байжээ. Гурав болон дөрөв дэх давалгааны феминизм нь ерөнхийдөө трансжендер хүмүүсийг хүлээн зөвшөөрч, трансжендер эрх чөлөөг эмэгтэйчүүдийн эрх чөлөөний ерөнхий нэг хэсэг гэж үздэг. <ref name="Enke-2018"/> <ref>{{Cite web |last=Ruth Pearce |date=2012 |title=Inadvertent Praxis: What Can "Genderfork" Tell Us about Trans Feminism? |url=http://academinist.org/wp-content/uploads/2010/06/MP0304_06Genderfork.pdf |issn=1939-330X}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRuth_Pearce2012">Ruth Pearce (2012). [http://academinist.org/wp-content/uploads/2010/06/MP0304_06Genderfork.pdf "Inadvertent Praxis: What Can "Genderfork" Tell Us about Trans Feminism?"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[Олон улсын стандарт цувралын дугаар (ISSN)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1939-330X 1939-330X].</cite></ref> <ref>{{Cite journal |last=Mann |first=Susan Archer |last2=Huffman |first2=Douglas J. |date=January 22, 2005 |title=The Decentering of Second Wave Feminism and the Rise of the Third Wave |url=http://guilfordjournals.com/doi/10.1521/siso.69.1.56.56799 |journal=Science & Society |volume=69 |issue=1 |pages=56–91 |doi=10.1521/siso.69.1.56.56799 |url-access=subscription |via=CrossRef}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMannHuffman2005">Mann, Susan Archer; Huffman, Douglas J. (January 22, 2005). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[http://guilfordjournals.com/doi/10.1521/siso.69.1.56.56799 "The Decentering of Second Wave Feminism and the Rise of the Third Wave"]</span>. ''Science & Society''. '''69''' (1): <span class="nowrap">56–</span>91. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1521/siso.69.1.56.56799|10.1521/siso.69.1.56.56799]] &#x2013; via CrossRef.</cite></ref> 2006 онд трансфеминизмийн тухай анхны ном болох Trans/Forming Feminisms: Transfeminist Voices Speak Out хэвлэгдсэн. Уг номыг Криста Скотт-Диксон редакторлан эмхэтгэж, Sumach Press хэвлэлийн газраас гаргажээ. Трансфеминизмыг мөн ерөнхийд нь "трансжендер улс төрөөс үүдэлтэй феминизмд хандах хандлага" гэж тодорхойлсон байдаг. <ref name="scott-dixon">{{Cite book |url=http://www.sumachpress.com/transfem.htm |title=Trans/forming feminisms : trans/feminist voices speak out |date=2006 |publisher=Sumach Press |isbn=9781894549615 |editor-last=Scott-Dixon |editor-first=Krista |location=Toronto |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326080040/http://www.sumachpress.com/transfem.htm |archive-date=March 26, 2009}}</ref> ndr7511ftsay0cm9y7yasvawytpxhk7 0 147408 863489 863225 2026-07-26T15:20:44Z Tsatsralaa 106136 863489 wikitext text/x-wiki Поликапролактон (PCL) нь ойролцоогоор 60°C хайлах температуртай, -60°C орчим шилжилтийн температуртай, синтетик, хагас талст бүтэцтэй, биологийн задралд ордог полиэстер юм. PCL-ийг органик эсвэл металл катализатор ашиглан ε-капролактоны цагираг нээх полимержилтийн урвалаар гарган авдаг. Поликапролактоны хамгийн түгээмэл үйлдвэрлэлийн хэрэглээ нь тусгай зориулалтын полиуретан үйлдвэрлэхэд байдаг. Полиуретанд оруулан хэрэглэхэд PCL нь ус, тос, уусгагч болон хлорын нөлөөнд маш сайн тэсвэртэй чанарыг олгодог. Энэ полимерийг бусад давирхайд (resins) боловсруулалтын шинж чанар болон эцсийн бүтээгдэхүүний шинж чанарыг, тухайлбал цохилтын эсэргүүцлийг сайжруулах зорилгоор нэмэлт болгон өргөн хэрэглэдэг. PCL нь олон төрлийн бусад полимертэй сайн нийцдэг тул цардуултай (starch) хольж өртгийг бууруулан, биологийн задралыг нэмэгдүүлэх боломжтой. Мөн поливинил хлорид (PVC)-д полимер хуванцаржуулагч (polymeric plasticizer) болгон нэмж хэрэглэдэг. PCL нь биологийн нийцтэй байдал (biocompatibility) болон хүний биед удаан хугацаанд задардаг шинж чанараараа биоанагаахын салбарт ихээхэн анхаарал татсан. Үүнийг урт хугацааны суулгацын төхөөрөмж, эм дамжуулах систем, мөн эдийн инженерчлэлийн тулгуур бүтэц (tissue engineering scaffolds) үйлдвэрлэхэд ашигладаг. 1yphjb66r1q2koc26x4vqefs031atru 0 147417 863252 2026-07-26T12:09:08Z Khatantyuul Emily 101491 Хуудас үүсгэв: "Эсгүй уургийн нийлэгжилт Эсгүй уургийн нийлэгжилт гэдэг нь бүхэл бүтэн амьд эсээс гадуур биологийн механизм ашиглан байгалийн үйл ажиллагааны уургийг зохиомлоор үйлдвэрлэх явдал юм. Нарийн төвөгтэй генетикийн мэдээллийг хэвийн хуулбарлаж, орчуулахы..." 863252 wikitext text/x-wiki Эсгүй уургийн нийлэгжилт Эсгүй уургийн нийлэгжилт гэдэг нь бүхэл бүтэн амьд эсээс гадуур биологийн механизм ашиглан байгалийн үйл ажиллагааны уургийг зохиомлоор үйлдвэрлэх явдал юм. Нарийн төвөгтэй генетикийн мэдээллийг хэвийн хуулбарлаж, орчуулахын тулд зөвхөн өндөр төвөгтэй, бүрэн бүтэн биологийн эсүүдэд найдахын оронд мэргэшсэн судлаачид идэвхтэй рибосом, түүхий амин хүчил, тодорхой фермент, нягт энергийн молекул зэрэг байгалийн уургийн нийлэгжилтэд шаардлагатай биомолекулын чухал бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг зохиомлоор гаргаж аваад, өндөр хяналттай лабораторийн орчинд сайтар холино. Энэхүү түүхий биохимийн хандны шингэнд синтетик гадны ДНХ эсвэл элч РНХ-г физик байдлаар нэмэхэд молекулын механизм нь эсийн бүрэн амьдрах чадвар эсвэл байгалийн биологийн өсөлтийг идэвхтэй байлгах хүнд ердийн хязгаарлалтгүйгээр хүссэн зорилтот уургийг бүрэн байгалийн жамаар үйлдвэрлэж эхэлдэг. Энэхүү бүрэн нээлттэй биохимийн систем нь нарийн транскрипц болон орчуулгын молекулын процессыг маш өндөр туршилтын хяналттай болгож, ажиллаж буй эрдэмтдэд химийн урвалыг идэвхтэйгээр нүдээр хянах, хүрээлэн буй орчны шингэнийг маш амархан удирдах боломжийг олгодог. Дэвшилтэт эсгүй системүүд нь амьд эсийг шууд устгах өндөр хортой синтетик уургийг хурдан үйлдвэрлэх, нарийн төвөгтэй байгалийн бус синтетик амин хүчлээр дүүргэсэн хиймэл уургийг үр дүнтэй синтезлэх, бүрэн шинэ туршилтын генетикийн хэлхээг хурдан шалгахад шинжлэх ухааны хувьд маш их ашиг тустай. 0hobea4pocby5uzghr12wgm7rx47agr 0 147418 863254 2026-07-26T12:14:38Z Khatantyuul Emily 101491 Хуудас үүсгэв: "Хөндлөн нөлөөллийн шинжилгээ Хөндлөн нөлөөллийн шинжилгээ гэдэг нь Теодор Ж. Гордон, Олаф Хелмер нарын 1966 онд үйл явдлуудын хоорондын хамаарал нь үр дүнд хүрсэн үйл явдлуудад хэрхэн нөлөөлж, ирээдүйн тодорхойгүй байдлыг бууруулахад туслах зорилгоор бо..." 863254 wikitext text/x-wiki Хөндлөн нөлөөллийн шинжилгээ Хөндлөн нөлөөллийн шинжилгээ гэдэг нь Теодор Ж. Гордон, Олаф Хелмер нарын 1966 онд үйл явдлуудын хоорондын хамаарал нь үр дүнд хүрсэн үйл явдлуудад хэрхэн нөлөөлж, ирээдүйн тодорхойгүй байдлыг бууруулахад туслах зорилгоор боловсруулсан арга зүй юм. Төв Тагнуулын Газар (ТТГ) 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхээр өөр өөр хүчин зүйл, хувьсагчууд ирээдүйн шийдвэрт хэрхэн нөлөөлөхийг урьдчилан таамаглах аналитик арга техник болгон энэ арга зүйд сонирхолтой болсон. 1970-аад оны дунд үед футурологчид тодорхой үйл явдлын магадлалыг урьдчилан таамаглах, холбогдох үйл явдлууд бие биедээ хэрхэн нөлөөлж байгааг тодорхойлох хэрэгсэл болгон энэ аргыг илүү олон тоогоор ашиглаж эхэлсэн. 2006 он гэхэд хөндлөн нөлөөллийн шинжилгээ нь бизнес, олон нийт, мөн футурологчид болон тагнуулын шинжээчдэд ашиглагддаг хэд хэдэн холбогдох арга зүй болж хөгжсөн. Хөгжил Хөндлөн нөлөөллийн шинжилгээний үндсэн зарчим нь 1960-аад оны сүүл үеэс эхлэлтэй боловч анхны үйл явц нь харьцангуй энгийн бөгөөд тоглоомын загвар дээр суурилсан байв. Эцэст нь хөндлөн нөлөөллийн шинжилгээний зарчмуудыг хэрэгжүүлэх дэвшилтэт техник, арга зүй, хөтөлбөрүүдийг боловсруулсан бөгөөд үндсэн аргыг одоо ирээдүйн судалгааны төвүүд, бизнесийн орчин, тагнуулын нийгэмлэгт ашиглаж байна. l2fwdu28xx3ja1hn069vk20d2uyt3o5 0 147419 863255 2026-07-26T12:19:28Z Khatantyuul Emily 101491 Хуудас үүсгэв: "Шалтгаан давхаргат шинжилгээ Шалтгаан давхаргат шинжилгээ (ШДШ) нь янз бүрийн танин мэдэхүйн хэлбэрүүдийг нэгтгэсэн, өөр ирээдүйн орон зайг бий болгосон, дөрвөн давхаргаас бүрддэг ирээдүйн судалгааны онол юм: литани, нийгмийн/бүтцийн, ертөнцийг үзэх үз..." 863255 wikitext text/x-wiki Шалтгаан давхаргат шинжилгээ Шалтгаан давхаргат шинжилгээ (ШДШ) нь янз бүрийн танин мэдэхүйн хэлбэрүүдийг нэгтгэсэн, өөр ирээдүйн орон зайг бий болгосон, дөрвөн давхаргаас бүрддэг ирээдүйн судалгааны онол юм: литани, нийгмийн/бүтцийн, ертөнцийг үзэх үзэл, домог/метафор. Энэ аргыг Пакистан-Австралийн ирээдүйн судалгааны судлаач Сохайл Инаятулла бүтээсэн. Хураангуй Шалтгаан давхаргат шинжилгээ (ШДШ) нь эмпирик, тайлбарлах, шүүмжлэлт, үйл ажиллагааны суралцах судалгааны хэлбэрүүдийг нэгтгэхийг эрмэлздэг онол, арга юм. Энэ аргад урьдчилсан мэдээ, хувь хүмүүсийн эдгээр урьдчилсан мэдээнд өгч буй утга, ашигласан шүүмжлэлт таамаглал, эдгээрийн үндэслэсэн өгүүлэмж, үр дүнд нь үүссэн үйлдэл, оролцоог бүгдийг нь ШДШ-д үнэлж, судалдаг. Энэ нь гадаад материаллаг ертөнц болон дотоод сэтгэл зүйн ертөнцийн аль алинд нь үнэн юм. Аргын хувьд түүний ашиг тус нь ирээдүйг өөрөө урьдчилан таамаглахад биш, харин шинжилгээ хийх, өөр ирээдүйг бий болгоход зориулсан хувиргах орон зайг бий болгоход оршино. Энэ нь мөн илүү бат бөх, үр ашигтай, илүү гүнзгий, хүртээмжтэй, урт хугацааны бодлого, стратеги боловсруулахад ашигтай юм. CLA хүрээ нь нарийн төвөгтэй болон огтлолцол бүхий асуудлуудын давхаргыг гүнзгий ойлгоход тусалдаг. Дотоод ажил нь зөвхөн тусгал судлаачдад хөтлөхөөс гадна танин мэдэхүйн анхаарал төвлөрлийг баталгаажуулдаг. qt4fzv6qljkn9sj6g74eg9x4s4egpru 0 147420 863256 2026-07-26T12:24:53Z Khatantyuul Emily 101491 Хуудас үүсгэв: "Ирээдүйн семинар Ирээдүйн семинар нь 1970-аад онд Роберт Юнгк, Рюдигер Лутц, Норберт Р. Мюллерт нарын боловсруулсан ирээдүйн техник юм. Энэ нь хэсэг бүлэг хүмүүст нийгмийн асуудлын шинэ санаа эсвэл шийдлийг боловсруулах боломжийг олгодог. Ирээдүйн семина..." 863256 wikitext text/x-wiki Ирээдүйн семинар Ирээдүйн семинар нь 1970-аад онд Роберт Юнгк, Рюдигер Лутц, Норберт Р. Мюллерт нарын боловсруулсан ирээдүйн техник юм. Энэ нь хэсэг бүлэг хүмүүст нийгмийн асуудлын шинэ санаа эсвэл шийдлийг боловсруулах боломжийг олгодог. Ирээдүйн семинар нь бүтээлч шийдвэр гаргах үйл явцын талаар бага туршлагатай оролцогчдод, жишээлбэл, хүүхэд, залуучуудад тохиромжтой. Гэсэн хэдий ч энэ нь олон оролцогч талуудын оролцоог шаарддаг аливаа төрлийн нарийн төвөгтэй асуудалд хэрэгтэй арга юм. Ирээдүйн семинарын арга нь сургагдсан модераторуудын эрчимтэй бэлтгэл, дэмжлэгийг шаарддаг. Үүнийг орон зайн төлөвлөлтөд иргэдийг төлөвлөлтийн үйл явцад татан оролцуулах, програм хангамжийн инженерчлэлд ирээдүйн нийтлэг алсын харааг бий болгох, эрүүл мэндийн салбарт нарийн төвөгтэй, олон талт асуудлыг шийдвэрлэхэд ашигладаг. Энэ арга нь Нээлттэй орон зайн технологи, Ирээдүйн хайлт, БарКэмп эсвэл Unconferences-тэй төстэй. Ирээдүйн семинарыг мөн үйл ажиллагааны судалгааны арга болгон ашиглаж болно. ofmfi47gon78w422uqcoqj6vrq7b3o0 0 147421 863264 2026-07-26T13:18:45Z B.Anir03 106038 Хуудас үүсгэв: "Критикал дизайн нь дизайны уран сэтгэмж болон таамаглалд суурилсан дизайны санаануудыг ашиглан, өдөр тутмын амьдралд эд зүйлс ямар үүрэг гүйцэтгэдэг тухай хүмүүсийн тогтсон ойлголт, таамаглалыг сорьдог дизайны арга барил юм. Энэ нь бүтээгдэхүүний диз..." 863264 wikitext text/x-wiki Критикал дизайн нь дизайны уран сэтгэмж болон таамаглалд суурилсан дизайны санаануудыг ашиглан, өдөр тутмын амьдралд эд зүйлс ямар үүрэг гүйцэтгэдэг тухай хүмүүсийн тогтсон ойлголт, таамаглалыг сорьдог дизайны арга барил юм. Энэ нь бүтээгдэхүүний дизайнтай төстэй үүрэгтэй боловч тухайн объектийн арилжааны зориулалт эсвэл бодит хэрэглээний ашиг тусыг голчилдоггүй. Харин нийгэм, соёл, ёс зүйн асуудлуудын талаарх хүмүүсийн ойлголтыг нэмэгдүүлж, шүүмжлэлтэй өнцөг санал болгох эсвэл хэлэлцүүлэг өрнүүлэхэд голлон ашиглагддаг. Критикал дизайныг Anthony Dunne болон Fiona Raby нар өөрсдийн Dunne & Raby студиараа дамжуулан өргөн хүрээнд түгээн дэлгэрүүлсэн. Критикал дизайн нь ирээдүйн боломжит дүр төрхийг бодит мэтээр материалжуулан харуулж, хүмүүсийн дунд тодорхой нэгэн хариу үйлдэл, эргэцүүллийг төрүүлэх зорилготой байдаг. "Критикал дизайн бол шүүмжлэлтэй сэтгэлгээг материаллаг хэлбэрт хөрвүүлсэн зүйл юм. Энэ нь үгээр бус, дизайнаар дамжуулан сэтгэж, дизайны хэл болон бүтэц ашиглан хүмүүстэй харилцах тухай ойлголт юм." Заримдаа үүнийг Шүүмжлэлийн онол эсвэл Франкфуртын сургууль-тай андуурдаг ч эдгээр нь хоорондоо холбоогүй ойлголтууд юм. == Тодорхойлолт == Критикал дизайны бүтээл нь үзэгчдийн урьдчилан тогтсон ойлголт, хүлээлтийг сорьж, тухайн объект, түүний хэрэглээ болон хүрээлэн буй соёлын талаар шинэ өнцгөөс эргэцүүлэн бодоход хүргэдэг. Үүний эсрэг ойлголт нь баталгаажуулах дизайн бөгөөд энэ нь одоо байгаа тогтолцоо, үнэт зүйлс, хэвшмэл ойлголтыг бататгаж, дэмждэг дизайн юм. Критикал дизайны төсөл амжилттай болохын тулд үзэгч нь оюун санааны хувьд идэвхтэй оролцож, хүлээгдэж буй энгийн ойлголтоос давж сэтгэхэд бэлэн байх шаардлагатай. Хошигнол нь критикал дизайнд чухал үүрэгтэй байдаг боловч элэглэл хийх нь түүний гол зорилго биш юм. 5w7doze7f7azhpspwxqx84xr7sx3rsj 863308 863264 2026-07-26T13:36:23Z B.Anir03 106038 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1358017583|Critical design]]" 863308 wikitext text/x-wiki Критикал дизайн нь дизайны уран сэтгэмж болон таамаглалд суурилсан дизайны санаануудыг ашиглан, өдөр тутмын амьдралд эд зүйлс ямар үүрэг гүйцэтгэдэг тухай хүмүүсийн тогтсон ойлголт, таамаглалыг сорьдог дизайны арга барил юм. Энэ нь бүтээгдэхүүний дизайнтай төстэй үүрэгтэй боловч тухайн объектийн арилжааны зориулалт эсвэл бодит хэрэглээний ашиг тусыг голчилдоггүй. Харин нийгэм, соёл, ёс зүйн асуудлуудын талаарх хүмүүсийн ойлголтыг нэмэгдүүлж, шүүмжлэлтэй өнцөг санал болгох эсвэл хэлэлцүүлэг өрнүүлэхэд голлон ашиглагддаг. Критикал дизайныг Anthony Dunne болон Fiona Raby нар өөрсдийн Dunne & Raby студиараа дамжуулан өргөн хүрээнд түгээн дэлгэрүүлсэн. Критикал дизайн нь ирээдүйн боломжит дүр төрхийг бодит мэтээр материалжуулан харуулж, хүмүүсийн дунд тодорхой нэгэн хариу үйлдэл, эргэцүүллийг төрүүлэх зорилготой байдаг. "Критикал дизайн бол шүүмжлэлтэй сэтгэлгээг материаллаг хэлбэрт хөрвүүлсэн зүйл юм. Энэ нь үгээр бус, дизайнаар дамжуулан сэтгэж, дизайны хэл болон бүтэц ашиглан хүмүүстэй харилцах тухай ойлголт юм." Заримдаа үүнийг Шүүмжлэлийн онол эсвэл Франкфуртын сургууль-тай андуурдаг ч эдгээр нь хоорондоо холбоогүй ойлголтууд юм. == Тодорхойлолт == Критикал дизайны бүтээл нь үзэгчдийн урьдчилан тогтсон ойлголт, хүлээлтийг сорьж, тухайн объект, түүний хэрэглээ болон хүрээлэн буй соёлын талаар шинэ өнцгөөс эргэцүүлэн бодоход хүргэдэг. Үүний эсрэг ойлголт нь баталгаажуулах дизайн бөгөөд энэ нь одоо байгаа тогтолцоо, үнэт зүйлс, хэвшмэл ойлголтыг бататгаж, дэмждэг дизайн юм. Критикал дизайны төсөл амжилттай болохын тулд үзэгч нь оюун санааны хувьд идэвхтэй оролцож, хүлээгдэж буй энгийн ойлголтоос давж сэтгэхэд бэлэн байх шаардлагатай. Хошигнол нь критикал дизайнд чухал үүрэгтэй байдаг боловч элэглэл хийх нь түүний гол зорилго биш юм. fn741686wyki0p3mkyf1zt1yc4rw5ej 863315 863308 2026-07-26T13:38:21Z B.Anir03 106038 Хуудсыг хоослов 863315 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 863324 863315 2026-07-26T13:41:57Z B.Anir03 106038 863324 wikitext text/x-wiki Критикал дизайн нь дизайны уран сэтгэмж болон таамаглалд суурилсан дизайны санаануудыг ашиглан, өдөр тутмын амьдралд эд зүйлс ямар үүрэг гүйцэтгэдэг тухай хүмүүсийн тогтсон ойлголт, таамаглалыг сорьдог дизайны арга барил юм. Энэ нь бүтээгдэхүүний дизайнтай төстэй үүрэгтэй боловч тухайн объектийн арилжааны зориулалт эсвэл бодит хэрэглээний ашиг тусыг голчилдоггүй. Харин нийгэм, соёл, ёс зүйн асуудлуудын талаарх хүмүүсийн ойлголтыг нэмэгдүүлж, шүүмжлэлтэй өнцөг санал болгох эсвэл хэлэлцүүлэг өрнүүлэхэд голлон ашиглагддаг. Критикал дизайныг Anthony Dunne болон Fiona Raby нар өөрсдийн Dunne & Raby студиараа дамжуулан өргөн хүрээнд түгээн дэлгэрүүлсэн. Критикал дизайн нь ирээдүйн боломжит дүр төрхийг бодит мэтээр материалжуулан харуулж, хүмүүсийн дунд тодорхой нэгэн хариу үйлдэл, эргэцүүллийг төрүүлэх зорилготой байдаг. "Критикал дизайн бол шүүмжлэлтэй сэтгэлгээг материаллаг хэлбэрт хөрвүүлсэн зүйл юм. Энэ нь үгээр бус, дизайнаар дамжуулан сэтгэж, дизайны хэл болон бүтэц ашиглан хүмүүстэй харилцах тухай ойлголт юм." Заримдаа үүнийг Шүүмжлэлийн онол эсвэл Франкфуртын сургууль-тай андуурдаг ч эдгээр нь хоорондоо холбоогүй ойлголтууд юм. == Тодорхойлолт == Критикал дизайны бүтээл нь үзэгчдийн урьдчилан тогтсон ойлголт, хүлээлтийг сорьж, тухайн объект, түүний хэрэглээ болон хүрээлэн буй соёлын талаар шинэ өнцгөөс эргэцүүлэн бодоход хүргэдэг. Үүний эсрэг ойлголт нь баталгаажуулах дизайн бөгөөд энэ нь одоо байгаа тогтолцоо, үнэт зүйлс, хэвшмэл ойлголтыг бататгаж, дэмждэг дизайн юм. Критикал дизайны төсөл амжилттай болохын тулд үзэгч нь оюун санааны хувьд идэвхтэй оролцож, хүлээгдэж буй энгийн ойлголтоос давж сэтгэхэд бэлэн байх шаардлагатай. Хошигнол нь критикал дизайнд чухал үүрэгтэй байдаг боловч элэглэл хийх нь түүний гол зорилго биш юм. 5w7doze7f7azhpspwxqx84xr7sx3rsj 0 147422 863305 2026-07-26T13:35:52Z B.Anir03 106038 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1358017583|Critical design]]" 863305 wikitext text/x-wiki Критикал дизайн нь дизайны уран сэтгэмж болон таамаглалд суурилсан дизайны санаануудыг ашиглан, өдөр тутмын амьдралд эд зүйлс ямар үүрэг гүйцэтгэдэг тухай хүмүүсийн тогтсон ойлголт, таамаглалыг сорьдог дизайны арга барил юм. Энэ нь бүтээгдэхүүний дизайнтай төстэй үүрэгтэй боловч тухайн объектийн арилжааны зориулалт эсвэл бодит хэрэглээний ашиг тусыг голчилдоггүй. Харин нийгэм, соёл, ёс зүйн асуудлуудын талаарх хүмүүсийн ойлголтыг нэмэгдүүлж, шүүмжлэлтэй өнцөг санал болгох эсвэл хэлэлцүүлэг өрнүүлэхэд голлон ашиглагддаг. Критикал дизайныг Anthony Dunne болон Fiona Raby нар өөрсдийн Dunne & Raby студиараа дамжуулан өргөн хүрээнд түгээн дэлгэрүүлсэн. Критикал дизайн нь ирээдүйн боломжит дүр төрхийг бодит мэтээр материалжуулан харуулж, хүмүүсийн дунд тодорхой нэгэн хариу үйлдэл, эргэцүүллийг төрүүлэх зорилготой байдаг. "Критикал дизайн бол шүүмжлэлтэй сэтгэлгээг материаллаг хэлбэрт хөрвүүлсэн зүйл юм. Энэ нь үгээр бус, дизайнаар дамжуулан сэтгэж, дизайны хэл болон бүтэц ашиглан хүмүүстэй харилцах тухай ойлголт юм." Заримдаа үүнийг Шүүмжлэлийн онол эсвэл Франкфуртын сургууль-тай андуурдаг ч эдгээр нь хоорондоо холбоогүй ойлголтууд юм. == Тодорхойлолт == Критикал дизайны бүтээл нь үзэгчдийн урьдчилан тогтсон ойлголт, хүлээлтийг сорьж, тухайн объект, түүний хэрэглээ болон хүрээлэн буй соёлын талаар шинэ өнцгөөс эргэцүүлэн бодоход хүргэдэг. Үүний эсрэг ойлголт нь баталгаажуулах дизайн бөгөөд энэ нь одоо байгаа тогтолцоо, үнэт зүйлс, хэвшмэл ойлголтыг бататгаж, дэмждэг дизайн юм. Критикал дизайны төсөл амжилттай болохын тулд үзэгч нь оюун санааны хувьд идэвхтэй оролцож, хүлээгдэж буй энгийн ойлголтоос давж сэтгэхэд бэлэн байх шаардлагатай. Хошигнол нь критикал дизайнд чухал үүрэгтэй байдаг боловч элэглэл хийх нь түүний гол зорилго биш юм. fn741686wyki0p3mkyf1zt1yc4rw5ej 0 147423 863307 2026-07-26T13:36:13Z ~2026-41415-48 106295 Мрр 863307 wikitext text/x-wiki Ооо olazl2aai4wo7z91ofbe1ot29u09ofd 14 147424 863316 2026-07-26T13:38:35Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Франц]]ын [[Овернь-Рона-Альп]]ын хот. [[Ангилал:Францын хот мужаар|Овернь-Рона-Альп]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын суурин]]" 863316 wikitext text/x-wiki [[Франц]]ын [[Овернь-Рона-Альп]]ын хот. [[Ангилал:Францын хот мужаар|Овернь-Рона-Альп]] [[Ангилал:Овернь-Рона-Альпын суурин]] 99lu1j1l9e34t4x8cw6wmzpjmp287cy 14 147425 863332 2026-07-26T13:44:08Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Прованс-Альп-Номин эргийн суурин]]" 863332 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Прованс-Альп-Номин эргийн суурин]] pocgd1yk1hi022tha33tfsw9r0qmrfg 14 147426 863346 2026-07-26T13:49:33Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Гранд Эстийн суурин]]" 863346 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Гранд Эстийн суурин]] 4ya8g1w500sbkib4exv5ndwnxmfufbi 0 147427 863347 2026-07-26T13:50:53Z Puuuujiikaaa 106106 Хуудас үүсгэв: " Полиэфиримид (PEI) нь өндөр гүйцэтгэлтэй PEEK хуванцартай төстэй шинж чанартай, аморф, хув өнгөтэй-тунгалаг термопластик материал юм. PEI-г PEEK-тэй харьцуулахад PEI нь ерөнхийдөө үнэ өртөг багатай боловч цохилтын бат бэх чанар бага, тасралтгүй ажиллах температ..." 863347 wikitext text/x-wiki Полиэфиримид (PEI) нь өндөр гүйцэтгэлтэй PEEK хуванцартай төстэй шинж чанартай, аморф, хув өнгөтэй-тунгалаг термопластик материал юм. PEI-г PEEK-тэй харьцуулахад PEI нь ерөнхийдөө үнэ өртөг багатай боловч цохилтын бат бэх чанар бага, тасралтгүй ажиллах температурын хязгаар нь илүү нарийсдаг. PEI-г арилжааны хэмжээнд “Ultem” худалдааны нэрээр үйлдвэрлэдэг. Энэ материал нь өндөр диэлектрик бат бэх, байгалийн гал тэсвэрлэх чанартай бөгөөд утаа ялгаралт багатай, мөн өндөр температурт ч тогтвортой байдаг маш сайн механик бат бэх чанартай. Полиэфиримидийн нягт нь ойролцоогоор 1.27 г/см³ бөгөөд шилжилтийн температур нь ойролцоогоор 215°C байдаг тул өндөр дулааны ачааллын нөхцөлд хэмжээсийн тогтвортой байдлаа хадгалдаг. Энэ полимер нь орчны нөлөөллийг тэсвэрлэх өндөр чадвартай бөгөөд давтан дулааны мөчлөг болон уурын нөлөөнд өртсөний дараа ч механик шинж чанараа хадгалдаг. Дулаан тэсвэрлэх чанар, химийн тогтвортой байдал, хатуулгийн ачаар PEI-г өндөр температурт ажилладаг цахилгаан, электроник эд анги, машины мотор доторх хэсгүүд, нисэх онгоцны дотоод тавилга, мөн байнга ариутгал шаарддаг эмнэлгийн тоног төхөөрөмжид өргөн ашигладаг. a6fn887s0ha4n36rcqbfusdlvd6it44 14 147428 863356 2026-07-26T13:53:55Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Пеи де ла Луарын суурин]]" 863356 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Пеи де ла Луарын суурин]] 7k73njbszt9tl3ejf46ls2y6bdwhzt0 14 147429 863370 2026-07-26T13:59:31Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Иль-де-Франсын суурин]]" 863370 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Иль-де-Франсын суурин]] nqogd6n2ok7llk5ld0r2tk197im52rw 14 147430 863378 2026-07-26T14:02:36Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Окситанийн суурин]]" 863378 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Окситанийн суурин]] fnxjn14f9159emg643t48iiyygun8tr 0 147431 863389 2026-07-26T14:08:02Z Onarakusai 104822 Хуудас үүсгэв: "{{coord|43|39|18|N|111|58|49|E|display=title}} [[Зураг:202408 At Erlian Railway Station 01.jpg|thumb|Эрээн хот өртөө]] [[Зураг:202408 At Erlian Railway Station 04.jpg|thumb|Төмөр замын тавцан]] '''Эрээн хот өртөө''' нь [[Хятад]]ын нийслэл [[Эрээн хот]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. [[Монгол]]-[[Хятад|Хятадын]] хил дээрх га..." 863389 wikitext text/x-wiki {{coord|43|39|18|N|111|58|49|E|display=title}} [[Зураг:202408 At Erlian Railway Station 01.jpg|thumb|Эрээн хот өртөө]] [[Зураг:202408 At Erlian Railway Station 04.jpg|thumb|Төмөр замын тавцан]] '''Эрээн хот өртөө''' нь [[Хятад]]ын нийслэл [[Эрээн хот]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. [[Монгол]]-[[Хятад|Хятадын]] хил дээрх гарцын цэг (хилийн нөгөө талд [[Замын-Үүд өртөө]] байдаг). == Түүх == Эрээнхотын өртөө 1955 оны 1-р сарын 3-нд Жининг-Эренхотын төмөр зам нээгдсэнээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн. Нээгдсэн даруйдаа уг өртөө нь Монгол, Зөвлөлт Холбоот Улстай олон улсын төмөр замын тээврийн үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн<ref name="histo1">{{cite web|title=中国正北方的边境火车站 二连浩特火车站的历史|url=https://www.toutiao.com/i6408766715680784898/|publisher=头条日报|date=2017-04-14}}</ref>. 1965 онд Хятад-Зөвлөлтийн харилцаа задарсны дараа Жининг-Эренхотын төмөр замыг өргөн царигаас стандарт цариг болгон өөрчилсөн. Ийнхүү Эрээнхотын өртөө нь олон улсын төмөр замын тээврийн шилжүүлэн ачих өртөө болж хувирсан бөгөөд дотоодын зорчигч болон ачаа тээвэрлэлтийг зохицуулах стандарт царигтай ирэх/буцах талбай, цуваажуулалтын талбайг нэмж, импорт, экспортын барааг хүлээлгэн өгөх, шилжүүлэн ачих, олон улсын зорчигч тээврийн галт тэрэгний цуваагаар шилжүүлэн ачих ажлыг хийжээ. 1984 онд тус өртөөг өргөн хүрээнд өргөтгөж, нэвтрүүлэх хүчин чадал, цуваажуулалт, шилжүүлэн ачих хүчин чадлыг 1960-аад онтой харьцуулахад хоёр дахин нэмэгдүүлсэн.<ref name="histo1"/> 1991 оны 6-р сарын 12-нд Эрээнхот өртөө болон Замын-Үүд өртөөний хоорондох хоёр царигтай төмөр зам болох хилийн хоёр боомт Замын-Үүд өртөөнд холбогдсон. 2004 онд тус өртөө ачааны талбайгаа өргөтгөж, Азийн хамгийн том задгай ачааны талбай, дугуй солих депо байгуулсан<ref name="bogie">{{cite news|title=从戈壁小口岸到绿色大通道——二连浩特的建设发展|url=http://gb.cri.cn/27824/2009/09/25/1845s2632777.htm|publisher=CRI|date=2009-09-25|accessdate=2017-12-10|archive-date=2017-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210124057/http://gb.cri.cn/27824/2009/09/25/1845s2632777.htm|dead-url=no}} {{Wayback|url=http://gb.cri.cn/27824/2009/09/25/1845s2632777.htm |date=20171210124057 }}</ref>. 2022 оны 6-р сард Эрээнхот боомтын өргөтгөл, шинэчлэлийн төсөл албан ёсоор эхэлсэн бөгөөд үүнд өргөн царигтай болон стандарт царигийн ирэх, явах талбай, маневрлах талбайг өргөтгөх, шинэчлэх, холбогдох төслүүд багтсан бөгөөд үүнд голчлон инженерчлэл, дохиолол, харилцаа холбоо, эрчим хүч, мэдээлэл, барилга байгууламж барих ажил багтсан болно<ref>{{cite web |title=中蒙边境最大陆路口岸扩能改造完成 |url=https://www.peoplerail.com/rail/show-1811-497530-1.html |website=人民铁道网 |publisher=人民铁道报 |accessdate=2022-08-20 |date=2022-08-20}}</ref>. Энэ бол өртөөний дөрөв дэх том хэмжээний өргөтгөл, шинэчлэл юм. 8-р сарын 11-нд Эрээнхот боомтод өргөн царигтай болон стандарт царигийн галт тэрэг ирэх, явах 12 шугамыг шинээр болон шинэчлэн ашиглалтад оруулсан. Засварын дараа өргөн царигтай болон стандарт царигийн галт тэрэг ирэх, явах шугамын тоо 30 болж нэмэгдсэн; Шинээр баригдсан Эрээнхот өртөөний диспетчерийн болон командлалын төв нь өргөн царигтай талбай, стандарт царигтай талбай, дугуй солих агуулах, хилийн шалган нэвтрүүлэх талбай зэрэгт "нэг дор дөрвөн ярд" төвлөрсөн удирдлага, тээврийн зохион байгуулалтын горимыг хэрэгжүүлэх болно. Эрээнхот боомтын чингэлэг ачилтын хүчин чадал 20%-иар нэмэгдэх төлөвтэй байна<ref>{{cite web |title=中蒙最大陆路口岸扩能改造完成 国际联运干线运能大幅提升 |url=http://ydyl.china.com.cn/2022-08/12/content_78368970.htm |website=中国网 |publisher=中国新闻网 |accessdate=2022-08-20 |date=2022-08-12 |archive-date=2022-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820072718/http://ydyl.china.com.cn/2022-08/12/content_78368970.htm |dead-url=no }} {{Wayback|url=http://ydyl.china.com.cn/2022-08/12/content_78368970.htm |date=20220820072718 }}</ref>. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="center"| [[Транс-Монголын төмөр зам]] !align="center"| >> |- |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''21, 22'' |align="center"| - |- |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''[[:zh:K23/24次列车|23, 24]]'' |align="center"| [[Жу Рихэ өртөө|Жу Рихэ]]<br /><small>[[Бээжин өртөө|Бээжин]] муж</small> |- |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''33, 34'' |align="center"| [[Жу Рихэ өртөө|Жу Рихэ]]<br /><small>[[Хөх хот өртөө|Хөх хот]] муж</small> |} == Эшлэл == <references/> == Холбоотой хуудас == {{commonscat|Erlian Railway Station|Эрээн хот өртөө}} * [[Хятадын төмөр зам компани]] * {{ill|Жинин-Эрээн хот төмөр зам|zh|集二铁路}} * [[Транс-Монголын төмөр зам]] {{Жинин-Эрээн хот төмөр зам}} {{Транс-Монголын төмөр зам}} [[Ангилал:Азийн өртөө]] [[Ангилал:1955 онд байгуулагдсан]] {{transport-stub}} 0tmauhegxpl47x7xxi0xtcs2qb6m9t4 14 147432 863403 2026-07-26T14:12:37Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Бретанийн суурин]]" 863403 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Бретанийн суурин]] 2mgke6rgaet9k90km0gpyfxp41jwjv3 14 147433 863411 2026-07-26T14:20:56Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Бургунд-Франш-Контегийн суурин]]" 863411 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Бургунд-Франш-Контегийн суурин]] 71jzy6dzabg46nwro7438enwb3e1eaw 14 147434 863412 2026-07-26T14:29:34Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commonscat}} [[Ангилал:Бургунд-Франш-Конте]]" 863412 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Ангилал:Бургунд-Франш-Конте]] dp0dolufn1tvb0eig3h8jaw1sjc28on 14 147435 863419 2026-07-26T14:33:11Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Нормандийн суурин]]" 863419 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Нормандийн суурин]] ig18z1cg12ew419yck9k5efau2zph6u 14 147436 863422 2026-07-26T14:36:38Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Корсикагийн газар зүй]] [[Ангилал:Корсика]]" 863422 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Корсикагийн газар зүй]] [[Ангилал:Корсика]] 5b2f1feyy19ysawqolj2h9h4fbqi699 14 147437 863425 2026-07-26T14:37:35Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Корсикагийн суурин]]" 863425 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Корсикагийн суурин]] 54vq1ozrkyiiker0iof0w1ab5glyuqn 14 147438 863426 2026-07-26T14:38:15Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Populated places in Corsica|Корсикагийн суурин}} [[Ангилал:Корсикагийн газар зүй]]" 863426 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Populated places in Corsica|Корсикагийн суурин}} [[Ангилал:Корсикагийн газар зүй]] kju2k6ie7az40y1m4s9o6coh7m0evuy 14 147439 863434 2026-07-26T14:42:47Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Төв-Вал де Луарын суурин]]" 863434 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын суурин]] o18579mmkmdmi9tdpbyxbzw4p0dva04 0 147440 863435 2026-07-26T14:43:10Z B.Anir03 106038 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1268911963|Exploratory engineering]]" 863435 wikitext text/x-wiki Хайгуулын инженерчлэл нь '''К. Эрик Дрекслер'''-ийн нэр томьёолсон нэр томьёо бөгөөд одоогийн технологи, аргачлалаар хэрэгжүүлэх боломжгүй боловч тухайн таамагласан системийн үйл ажиллагааны нарийн тодорхойлогдсон хүрээнд шинжлэх ухааны хувьд боломжтой гэж үзэгдэх системүүдийн дэлгэрэнгүй таамаг загваруудыг зохион бүтээж, шинжлэх үйл явцыг тодорхойлдог. Энэ нь ихэвчлэн цаасан эсвэл видео прототип, эсвэл (өнөө үед илүү түгээмэл) туршилтын баталгаа байхгүй нөхцөлд холбогдох шинжлэх ухааныг мэддэг хүмүүст аль болох үнэмшилтэй харагдах компьютерын симуляцийн үр дүнд хүргэдэг. '''Протошинжлэх ухаан'''-тай зүйрлэвэл үүнийг '''протоинженерчлэлийн''' нэг хэлбэр гэж үзэж болно. '''Хэрэглээ''' Генетикийн өөрчлөлт, уур амьсгалын өөрчлөлт, молекулын инженерчлэл, мөн мега хэмжээст инженерчлэл зэрэг салбаруудад үр дүнг урьдчилан таамаглахын хүндрэл болон зайлшгүй шаардлагын улмаас биоёс зүй, уур амьсгалын инженерчлэл, таамаглалын молекулын нанотехнологи зэрэг зэрэгцээ салбарууд таамаглалуудыг боловсруулж, судлах, хязгааруудыг тодорхойлох, мөн хүлээгдэж буй технологийн асуудлуудын боломжит шийдлүүдийг илэрхийлэх зорилгоор бий болдог. Хайгуулын инженерчлэлийг дэмжигчид ийм төрлийн асуудлуудад энэ нь тохиромжтой анхны хандлага гэж үздэг. [[Ангилал:Нанотехнологи]] [[Ангилал:Техникийн мэргэжлийн салбар]] i2876i7dp5qo35lxjnisa4wii9juaks 14 147441 863436 2026-07-26T14:44:05Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Populated places in Centre-Val de Loire|Төв-Вал де Луарын суурин}} [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын газар зүй]]" 863436 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Populated places in Centre-Val de Loire|Төв-Вал де Луарын суурин}} [[Ангилал:Төв-Вал де Луарын газар зүй]] 0e9ckqs5hz5ckaghm7z0leniqigsn3m 14 147442 863437 2026-07-26T14:45:15Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Geography of Centre-Val de Loire|Төв-Вал де Луарын газар зүй}} [[Ангилал:Төв-Вал де Луар]] [[Ангилал:Францын газар зүй мужаар|Төв]] {{France by region category navigation}}" 863437 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Geography of Centre-Val de Loire|Төв-Вал де Луарын газар зүй}} [[Ангилал:Төв-Вал де Луар]] [[Ангилал:Францын газар зүй мужаар|Төв]] {{France by region category navigation}} tiupz9ir0s90i62m54t9bhrjw9e4igs 14 147443 863467 2026-07-26T14:55:59Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:О-де-Франсын суурин]]" 863467 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:О-де-Франсын суурин]] 6ily9r2jvy71o9j19uw0zwmsuvaw47k 0 147444 863471 2026-07-26T14:59:23Z B.Anir03 106038 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1324092655|Technology scouting]]" 863471 wikitext text/x-wiki '''Технологийн тандалт''' Технологийн тандалт нь технологийн менежментийн нэг бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд үүнд: (1) шинээр гарч ирж буй технологиудыг тодорхойлох, (2) технологитой холбоотой мэдээллийг байгууллагад дамжуулах, мөн (3) технологиудыг олж авах үйл ажиллагааг дэмжих зэрэг багтана. Энэ нь стратегийн зорилгоор гаднын технологиуд болон одоо байгаа байгууллагын дотоод хэрэгцээ шаардлагын хооронд урт хугацааны, харилцан үйлчлэлтэй уялдуулах үйл явцын эхлэл болдог. Энэхүү уялдуулалтыг технологийн замын зураглалын тусламжтайгаар мөн дэмжиж болно. Технологийн тандалтыг мөн өрсөлдөөний тагнуулын нэг хэсэг гэж үздэг бөгөөд байгууллагууд үүнийг өрсөлдөөний стратегийн хэрэгсэл болгон ашигладаг. Мөн үүнийг технологийн урьдчилан таамаглалын нэг арга, эсвэл илүү өргөн хүрээнд байгууллагын ирээдүйг төлөвлөхийн нэг бүрэлдэхүүн хэсэг гэж үзэж болно. Технологийн тандалтыг мөн нээлттэй инновацын хандлагын нэг бүрэлдэхүүн хэсэг болгон хэрэгжүүлж болно. Технологийн тандалтыг орчин үеийн технологийн менежментийн тогтолцооны зайлшгүй чухал бүрэлдэхүүн хэсэг гэж үздэг. Технологийн тандалт хариуцагч нь тухайн компанийн ажилтан эсвэл шинэ мэдлэгийг олж авах, дотоодын хил хязгаарыг даван холбох зорилгоор байгууллагын хил дамнасан үйл ажиллагаанд оролцдог гаднын зөвлөх байж болно. Тэднийг технологийн тандалтын ажилд хагас цагаар эсвэл бүтэн цагаар томилж болно. Технологийн тандалт хариуцагчид тавигддаг хүсэмжит шинж чанарууд нь технологийн мэдээллийн зуучлагчтай холбогддог шинж чанаруудтай төстэй байдаг. [[Ангилал:Техникийн үр дагаврын үнэлгээ]] [[Ангилал:Технологийн хувьсал]] [[Ангилал:Стратегийн менежмент]] tgbqzefb53x43tz7y1px61gwgarm6xg 14 147445 863472 2026-07-26T15:00:06Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Overseas departments of France|Франц далайн чанад дахь департамент}} [[Ангилал:Францын далайн чанад дахь бүс нутаг| Департамент]] [[Ангилал:Францын департамент|+Далайн чанад дахь]] [[Ангилал:Францын муж|+Далайн чанад дахь]] Ангилал:Европын Холбооны алслагдсан..." 863472 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Overseas departments of France|Франц далайн чанад дахь департамент}} [[Ангилал:Францын далайн чанад дахь бүс нутаг| Департамент]] [[Ангилал:Францын департамент|+Далайн чанад дахь]] [[Ангилал:Францын муж|+Далайн чанад дахь]] [[Ангилал:Европын Холбооны алслагдсан бүс нутаг]] 2kr6cfmroxg06j6eaq0kuxgvmquh7k9 863532 863472 2026-07-26T15:30:39Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Франц далайн чанад дахь департамент]] to [[Ангилал:Францын далайн чанад дахь департамент]] without leaving a redirect 863472 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Overseas departments of France|Франц далайн чанад дахь департамент}} [[Ангилал:Францын далайн чанад дахь бүс нутаг| Департамент]] [[Ангилал:Францын департамент|+Далайн чанад дахь]] [[Ангилал:Францын муж|+Далайн чанад дахь]] [[Ангилал:Европын Холбооны алслагдсан бүс нутаг]] 2kr6cfmroxg06j6eaq0kuxgvmquh7k9 14 147446 863488 2026-07-26T15:19:53Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Окситани]] [[Ангилал:Францын газар зүй, түүх, соёлын бүс нутаг]]" 863488 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Окситани]] [[Ангилал:Францын газар зүй, түүх, соёлын бүс нутаг]] ayqll72yq4wa892tvkqmgue0rfi7rll 0 147447 863510 2026-07-26T15:25:28Z Д.Төгөлдөр 106097 Хуудас үүсгэв: "==Полиэфир эфир кетон (ПИЙК)== Полиэфир эфир кетон (ПИЙК) нь полиарилетеркетон (ПАЕК) гэр бүлийн өнгөгүй органик термопластик полимер бөгөөд инженерүүд хэрэглэдэг байна. Анх эзэн хааны химийн үйлдвэрүүд (ИКИ) танилцуулж дараа нь Виктрэкс компани 1980 аад оны..." 863510 wikitext text/x-wiki ==Полиэфир эфир кетон (ПИЙК)== Полиэфир эфир кетон (ПИЙК) нь полиарилетеркетон (ПАЕК) гэр бүлийн өнгөгүй органик термопластик полимер бөгөөд инженерүүд хэрэглэдэг байна. Анх эзэн хааны химийн үйлдвэрүүд (ИКИ) танилцуулж дараа нь Виктрэкс компани 1980 аад оны эхээр танилцуулжээ. ПИЙК нь маш сайн механик, химийн эсэргүүцэх, өндөр температурт хадгалагддаг шинж чанартай хагас талст термопластик юм. Янгийн модуль нь 3.6 ГПа, сунах хүч нь 90 ээс 100 МПа байна. ПИЙК шил болон хувирах температур нь 143°C ба 343°С д хайлна. Зарим анги ажиллахад амар 250°С температуртай байдаг. Дулаан дамжуулах нь өрөөний температур, хатуу температур хоёрын дунд шууд өсдөг. Мөн дулааны доройтлын эсрэг маш сайн байдаг ба органик болон усны дайралтны өөдөөс адил тэсвэртэй. Харин галоген, хүчтэй Бронстэд болон Льюисийн хүчилд их өртдөг ба галогенжүүлсэн нэгдэл, үнэрт нүүрсустөрөгчидэд өндөр температурт дайрагддаг. ПИЙК өрөөний температурд төвлөрсөн хүхрийн хүчилд бүтэн уусдаг. Уусах үйл явц нь харьцангуй их хугацаа зарцуулдаг. Хэрэв полимер нь гадаргуу-талбай-эзлэхүүний харьцаатай бол хурдан уусна. 7hmg1k0dv9trlxni5mhcmf9xqow80u0 0 147448 863526 2026-07-26T15:27:59Z Д.Төгөлдөр 106097 Хуудас үүсгэв: "==Тархинд эм хүргэх нано хэсгүүд.== Тархинд нано хэсгээр эм хүргэх нь нано хэсэг ашиглан цус-тархины хориг(ЦТХ) -оор эмний молекул зөөх арга зам юм. Тэд эмний бүтээгдхүүн тархинд ЦТХ оор дамжин мэдрэлийн эмгэгүүдийг эмчлэх гэж хүргэдэг байна. Паркинсоны өвч..." 863526 wikitext text/x-wiki ==Тархинд эм хүргэх нано хэсгүүд.== Тархинд нано хэсгээр эм хүргэх нь нано хэсэг ашиглан цус-тархины хориг(ЦТХ) -оор эмний молекул зөөх арга зам юм. Тэд эмний бүтээгдхүүн тархинд ЦТХ оор дамжин мэдрэлийн эмгэгүүдийг эмчлэх гэж хүргэдэг байна. Паркинсоны өвчин, Альцгеймерийн өвчин, шизофрени, сэтгэл гутрал болон тархины хавдар бүгд мэдрэлийн эмгэгт багтана. Энэ төв мэдрэлийн тогтолцоо(ТМТ) ны эмгэггүүдийн эмчилгээг олоход хэцүү байх шалтгаан нь тэднийг ЦТХ -оор үр дүнтэй хүргэж чаддаггүйгээс хамаарна. Антибиотик, хорт хавдрын эсрэг бодисууд болон олон төрлийн ТМТ идэвхтэй эм, ялангуяа нейропептидүүд ЦТХ -г ганцаараа давж чадахгүйн жишээ болно. Нано хэсгүүдээр зөөвөрлөх системийн тусламжтайгаар зарим эмнүүд ЦТХ -г гаталж чаддаг болж, доогуур түвшний хорыг гаргаж биед байх сөрөг нөлөөг багасгаж чадсаныг судалгаа нотолжээ. Хор нь эм зүйд маш чухал сэдэв юм. Яагаад гэвэл өндөр түвшний хор биед байх нь өвчтөний бусад эрхтэнүүдэд нөлөөлж тэдний үйл ажиллагааг бусниулдаг байна. Мөн, ЦТХ нь тархинд эм хүргэхэд физиологийн орь ганц саад биш юм. Биеээр эм зөөхөд бусад биологийн хүчин зүйлс хаана очих, юу хиихэд нь нөлөөлдөг байна. И 33x1cbm6ppqwpscmmhwwua2qz6ed16z 863527 863526 2026-07-26T15:28:26Z Д.Төгөлдөр 106097 Removed N 863527 wikitext text/x-wiki ==Тархинд эм хүргэх нано хэсгүүд.== Тархинд нано хэсгээр эм хүргэх нь нано хэсэг ашиглан цус-тархины хориг(ЦТХ) -оор эмний молекул зөөх арга зам юм. Тэд эмний бүтээгдхүүн тархинд ЦТХ оор дамжин мэдрэлийн эмгэгүүдийг эмчлэх гэж хүргэдэг байна. Паркинсоны өвчин, Альцгеймерийн өвчин, шизофрени, сэтгэл гутрал болон тархины хавдар бүгд мэдрэлийн эмгэгт багтана. Энэ төв мэдрэлийн тогтолцоо(ТМТ) ны эмгэггүүдийн эмчилгээг олоход хэцүү байх шалтгаан нь тэднийг ЦТХ -оор үр дүнтэй хүргэж чаддаггүйгээс хамаарна. Антибиотик, хорт хавдрын эсрэг бодисууд болон олон төрлийн ТМТ идэвхтэй эм, ялангуяа нейропептидүүд ЦТХ -г ганцаараа давж чадахгүйн жишээ болно. Нано хэсгүүдээр зөөвөрлөх системийн тусламжтайгаар зарим эмнүүд ЦТХ -г гаталж чаддаг болж, доогуур түвшний хорыг гаргаж биед байх сөрөг нөлөөг багасгаж чадсаныг судалгаа нотолжээ. Хор нь эм зүйд маш чухал сэдэв юм. Яагаад гэвэл өндөр түвшний хор биед байх нь өвчтөний бусад эрхтэнүүдэд нөлөөлж тэдний үйл ажиллагааг бусниулдаг байна. Мөн, ЦТХ нь тархинд эм хүргэхэд физиологийн орь ганц саад биш юм. Биеээр эм зөөхөд бусад биологийн хүчин зүйлс хаана очих, юу хиихэд нь нөлөөлдөг байна. if42zg6x6jn5091ouf1jbi99opdtp8l 0 147449 863537 2026-07-26T15:56:38Z Barsaa12 106125 Хуудас үүсгэв: "==Өдөөлтөд хариу үйлдэл үзүүлэгч эм хүргэлтийн систем== Ердийн эм хүргэлтийн систем нь тунгийн хэмжээг нарийн хянах, эмийг тодорхой зорилтот хэсэгт хүргэх, мөн эд эсэд нэвтрэх чадварын хувьд хязгаарлагдмал байдаг. Уламжлалт эм хүргэх аргууд нь эмчилгээн..." 863537 wikitext text/x-wiki ==Өдөөлтөд хариу үйлдэл үзүүлэгч эм хүргэлтийн систем== Ердийн эм хүргэлтийн систем нь тунгийн хэмжээг нарийн хянах, эмийг тодорхой зорилтот хэсэгт хүргэх, мөн эд эсэд нэвтрэх чадварын хувьд хязгаарлагдмал байдаг. Уламжлалт эм хүргэх аргууд нь эмчилгээний үр нөлөөг дээд хэмжээнд хадгалж, эмийн хорт нөлөөг бууруулахад төдийлөн хангалттай биш байдаг. Амаар болон тарилгын замаар хэрэглэдэг олон эм нь удаан хугацаанд ялгаруулах механизмгүй тул эмчилгээний шаардлагатай үр нөлөөг бий болгохын тулд илүү өндөр тунг илүү олон удаа хэрэглэх шаардлагатай болдог. Үүний улмаас эм хүргэлтийн системийн судалгаа, хөгжүүлэлтийн салбар эдгээр хязгаарлалтыг даван туулж, өвчтөнд үзүүлэх эмчилгээний үр дүнг сайжруулахад ихээхэн анхаарал хандуулж байна. Энэхүү өргөн хүрээтэй салбарын нэгэн чухал чиглэл болох өдөөлтөд хариу үйлдэл үзүүлэгч эм хүргэлтийн систем нь гаднын болон дотоод өдөөгчид хариу үйлдэл үзүүлдэг материалд тулгуурлан эмийн ялгарлыг нарийн зохицуулах, тунгийн хяналтыг сайжруулах, мөн эмийг зорилтот хэсэгт илүү өндөр нарийвчлалтай хүргэх боломжийг олгодог. fs71g1qve6y66kcc1wbfy7365kb9gmg 0 147450 863549 2026-07-26T17:37:57Z Barsaa12 106125 Created blank page 863549 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 863550 863549 2026-07-26T17:38:24Z Quinlan83 70998 Requesting deletion 863550 wikitext text/x-wiki {{delete|Empty page}} 6lxnxpp3pbi2o5ekjkkl95cozjhksbw 863551 863550 2026-07-26T17:39:13Z Barsaa12 106125 863551 wikitext text/x-wiki Өдөөлтөд хариу үйлдэл үзүүлэгч эм хүргэлтийн систем Ердийн эм хүргэлтийн систем нь тунгийн хэмжээг нарийн хянах, эмийг тодорхой зорилтот хэсэгт хүргэх, мөн эд эсэд нэвтрэх чадварын хувьд хязгаарлагдмал байдаг. Уламжлалт эм хүргэх аргууд нь эмчилгээний үр нөлөөг дээд хэмжээнд хадгалж, эмийн хорт нөлөөг бууруулахад төдийлөн хангалттай биш байдаг. Амаар болон тарилгын замаар хэрэглэдэг олон эм нь удаан хугацаанд ялгаруулах механизмгүй тул эмчилгээний шаардлагатай үр нөлөөг бий болгохын тулд илүү өндөр тунг илүү олон удаа хэрэглэх шаардлагатай болдог. Үүний улмаас эм хүргэлтийн системийн судалгаа, хөгжүүлэлтийн салбар эдгээр хязгаарлалтыг даван туулж, өвчтөнд үзүүлэх эмчилгээний үр дүнг сайжруулахад ихээхэн анхаарал хандуулж байна. Энэхүү өргөн хүрээтэй салбарын нэгэн чухал чиглэл болох өдөөлтөд хариу үйлдэл үзүүлэгч эм хүргэлтийн систем нь гаднын болон дотоод өдөөгчид хариу үйлдэл үзүүлдэг материалд тулгуурлан эмийн ялгарлыг нарийн зохицуулах, тунгийн хяналтыг сайжруулах, мөн эмийг зорилтот хэсэгт илүү өндөр нарийвчлалтай хүргэх боломжийг олгодог. nliluu4l6utpfs67wjmqehpp4t0kylr 863552 863551 2026-07-26T17:39:40Z Barsaa12 106125 863552 wikitext text/x-wiki ==Өдөөлтөд хариу үйлдэл үзүүлэгч эм хүргэлтийн систем== Ердийн эм хүргэлтийн систем нь тунгийн хэмжээг нарийн хянах, эмийг тодорхой зорилтот хэсэгт хүргэх, мөн эд эсэд нэвтрэх чадварын хувьд хязгаарлагдмал байдаг. Уламжлалт эм хүргэх аргууд нь эмчилгээний үр нөлөөг дээд хэмжээнд хадгалж, эмийн хорт нөлөөг бууруулахад төдийлөн хангалттай биш байдаг. Амаар болон тарилгын замаар хэрэглэдэг олон эм нь удаан хугацаанд ялгаруулах механизмгүй тул эмчилгээний шаардлагатай үр нөлөөг бий болгохын тулд илүү өндөр тунг илүү олон удаа хэрэглэх шаардлагатай болдог. Үүний улмаас эм хүргэлтийн системийн судалгаа, хөгжүүлэлтийн салбар эдгээр хязгаарлалтыг даван туулж, өвчтөнд үзүүлэх эмчилгээний үр дүнг сайжруулахад ихээхэн анхаарал хандуулж байна. Энэхүү өргөн хүрээтэй салбарын нэгэн чухал чиглэл болох өдөөлтөд хариу үйлдэл үзүүлэгч эм хүргэлтийн систем нь гаднын болон дотоод өдөөгчид хариу үйлдэл үзүүлдэг материалд тулгуурлан эмийн ялгарлыг нарийн зохицуулах, тунгийн хяналтыг сайжруулах, мөн эмийг зорилтот хэсэгт илүү өндөр нарийвчлалтай хүргэх боломжийг олгодог. fs71g1qve6y66kcc1wbfy7365kb9gmg 0 147451 863569 2026-07-26T22:18:45Z Barsaa12 106125 Хуудас үүсгэв: "Полиоксиметилен (POM) нь ацеталь, полиацеталь, полиформальдегид гэсэн нэрээр мөн танигдсан инженерийн термопластик бөгөөд өндөр хөшүүн чанар, бага үрэлт, маш сайн хэмжээсийн тогтвортой байдал шаарддаг нарийвчлалтай эд ангийг үйлдвэрлэхэд ашиглагддаг. Б..." 863569 wikitext text/x-wiki Полиоксиметилен (POM) нь ацеталь, полиацеталь, полиформальдегид гэсэн нэрээр мөн танигдсан инженерийн термопластик бөгөөд өндөр хөшүүн чанар, бага үрэлт, маш сайн хэмжээсийн тогтвортой байдал шаарддаг нарийвчлалтай эд ангийг үйлдвэрлэхэд ашиглагддаг. Богино гинжит POM (гинжний урт нь 8–100 давтагдах нэгж) нь параформальдегид нэрээр илүү түгээмэл танигдсан байдаг. Бусад олон нийлэг полимерийн нэгэн адил полиоксиметиленийг өөр өөр химийн компаниуд бага зэрэг ялгаатай найрлагаар үйлдвэрлэж, Delrin, Kocetal, Ultraform, Celcon, Hostaform зэрэг худалдааны нэрээр борлуулдаг. POM нь өндөр бат бэх, хатуулагтай бөгөөд -40 °C хүртэл хөшүүн чанараа хадгалдгаараа онцлогтой. Өндөр талстлаг бүтэцтэй тул төрөлхийн тунгалаг бус цагаан өнгөтэй боловч төрөл бүрийн өнгөөр үйлдвэрлэх боломжтой. POM-ийн нягт 1.410–1.420 г/см³ байдаг. POM-ийг ихэвчлэн бага үрэлт, элэгдэлд өндөр тэсвэртэй байдал, хэмжээсийн тогтвортой байдал шаарддаг хэрэглээнд ашигладаг. Энэхүү материалыг автомашины болон хэрэглээний электроникийн үйлдвэрүүдэд өргөн хэрэглэдэг. Түүний түгээмэл хэрэглээнд инжекцийн шахмал хэвээр үйлдвэрлэсэн жижиг араа, нүдний шилний хүрээ, бөмбөлгөн холхивч, цанын бэхэлгээ, бэхэлгээний эд анги, бууны иш, хутганы бариул, цоожны систем зэрэг багтана. POM нь мөхлөг, мөн саваа болон хавтан зэрэг ашиглахад бэлэн хэлбэрээр нийлүүлэгддэг. Энэ материалыг дулаан, даралтын нөлөөгөөр хүссэн хэлбэрт оруулахын зэрэгцээ шахмал (extrusion) болон үлээлгэн хэвлэх (blow molding) аргаар боловсруулах боломжтой. hi6cqlgo0urc6cz4j908bfxdg6znw6p 0 147452 863573 2026-07-27T01:08:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Бадамцэрэнгийн Нагнайдорж''' (1946 оны 9-р сарын 18-нд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Баянчандмань сум|Баянчандмань сумын]] “Эх сүж” хэмээх газар төрсөн-) Монгол Улсын Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн, кино найруулагч. == Намтар == 1963 онд 5-р арван жилийн дунд сургууль т..." 863573 wikitext text/x-wiki '''Бадамцэрэнгийн Нагнайдорж''' (1946 оны 9-р сарын 18-нд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Баянчандмань сум|Баянчандмань сумын]] “Эх сүж” хэмээх газар төрсөн-) Монгол Улсын Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн, кино найруулагч. == Намтар == 1963 онд 5-р арван жилийн дунд сургууль төгсөөд ажлын гараагаа 1964 оны 8-р сарын 1-нээс Монголкино үйлдвэрийн гэрэлтүүлэх цехэд гэрэлтүүлэгчээр эхлэн ажиллаж байгаад 1966 оноос нэрт найруулагч Дэжидийн Жигжидийн туслахаар орж ажиллаж байгаад 1969-1974 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Москвад хотын [[Бүх Оросын Кино урлагийн улсын дээд сургууль|Бүх Холбоотын Кино Урлагийн улсын дээд сургуулийг]] И.В.Таланкины удирдлаганд найруулагчийн мэргэжлээр сурч төгссөн. 1974 онд ирээд [[Монгол кино үйлдвэр|Монголкино үйлдвэрт]] найруулагчаар тасралтгүй ажилласаар 1999 оноос "Харцага" КУДС болон Радио, телевизийн дээд сургуульд багшилж олон шавь төрүүлжээ. Б.Нагнайдорж уран сайхны “Солонгын таван өнгө” /1978/, “[[Хүний сайхан сэтгэл]]” /1980/, ”Байлдааны даалгавар” /1985/, “[[Хачин хүн]]” Б.Балжиннямтай хамт /1989/, ”Нүцгэн уулын бэлд” /1993/, “Өв” /1993/ кинонуудыг бие даан найруулж 1982 онд “Хуучин сүм” киноны Баттөрийн дүрд тоглосноос гадна “[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]”, ”[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]]” кинонуудад ерөнхий найруулагч Б.Балжиннямын удирдлаганд туслах найруулагчаар ажилласан юм.  Түүний Монгол кино үйлдвэрт ажиллах хугацаандаа баримтат, орчуулгын олон киног найруулж түмэнд хүргэснийг одоо ч гэсэн амтархан үзсээр байна. Тэрээр 1965 он "Хүний мөр" уурхайчин залуу, 1974 он "Хөдөөгийн баясгалан" бригадын дарга, 1977 он "Хөх ногооны униар" конторт шатар тоглогч, 1982 он "Хуучин сүм" Баттөр, 1992 он "Мөнх тэнгэрийн хүчин дор" Вангин чансаны элч зэрэг дүрүүд бүтээсэн юм. Б.Нагнайдоржын хөдөлмөр бүтээлийг төр засгаас өндрөөр үнэлж Монгол улсын Соёлын тэргүүний ажилтан, Алтан гадас одон, Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, ойн медалиалууд мөн 2012 онд Монгол Улсын Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн цолоор шагнасан юм. d2k87mmob2sxkrxafrt4jqrb0k431yr 0 147453 863576 2026-07-27T01:38:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Лувсандоржийн Дуламжав''' (1932 онд Хөвсгөл аймгийн Тариалан суманд төрсөн- ) -Монголын кино жүжигчин. Монголын бүжгийн урлагийн нэгэн үеийн төлөөлөгч. == Намтар == Түүнийг өргөж авсан эцэг нь өөр хүнтэй гэр бүл болсон учир Лувсандорж ахынхаа гар дээр ирж ах..." 863576 wikitext text/x-wiki '''Лувсандоржийн Дуламжав''' (1932 онд Хөвсгөл аймгийн Тариалан суманд төрсөн- ) -Монголын кино жүжигчин. Монголын бүжгийн урлагийн нэгэн үеийн төлөөлөгч. == Намтар == Түүнийг өргөж авсан эцэг нь өөр хүнтэй гэр бүл болсон учир Лувсандорж ахынхаа гар дээр ирж ахаараа овоглох болжээ. Лувсандорж ах нь 1941 онд Цэргийн Ерөнхий сургуулийг төгсөж Тамсаг булагт томилолтоор явахад нь цуг дагаж явсан байна. 1945 оны Чөлөөлөх дайны фронтод цэрэг, ард түмний урам зоригийг сэргээх урлаг соёлоор үйлчлэх Ансамблийн бүрэлдэхүүнд оролцон Монгол Зөвлөлтийн дайчдад урлагын үзүүлбэрээр үйлчилж, Өвөр Монгол, Хятадын ард түмэнд тоглож явсан юм. Тэрээр 1944-1951 он хүртэл Цэргийн ансамбльд, 1951 оноос 1963 он хүртэл Улсын Хөгжимт Драмын театрт бүжигчнээр тус тус ажилласан. 1963-1983 онд Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн театрт балетийн бүжигчнээр тасралтгүй 39 жил ажиллажээ. 1944-1963 онд Цэргийн болон Хөгжимт Драмын театрт бүжигчнээр ажиллаж байх хугацаандаа Лувсангомбын дэглэсэн "Дөрвөд", "Шилбүүрт", "Эрвээхэй", "Тогооч", "Крымын Татар" болон "Цанатай Хятад", "Янсандо", "Чардааш", "Испани Залуучууд", Халх, Буриад, Үзэмчин, Молдав, Болгар зэрэг бүжигт гоцлон тоглож байсан төдийгүй "Эрвээхэй" гэдэг бүжигт анх удаа хуруун дээр гарч тоглосон юм. Л.Дуламжав ард түмний талархлыг хүлээсэн олон жүжиг киноны гол ба туслах дүрийг бүтээсэн юм. * 1962 он "[[Түмний нэг]]" Цэрмаа * 1965 он "[[Хүний мөр]]" Цэрмаа * 1973 он "[[Чимгээгийн төрсөн өдөр]]" Ханд * 1980 он "[[Хүний сайхан сэтгэл]]" Долгор авгай * 1984 он "[[Тань руу нүүж явна]]" Дулам * 1990 он "[[Тод магнай]]" Мятавын хөгшин, "Тунгалаг тамир", Японы уран бүтээлчдийн "Цагаан морь" эдгээр киноны гол ба туслах дүрүүдийг Дуламжав гуай бүтээжээ. tlurk7wdnurqtvi9z36oyb9nsqjvg0m 0 147454 863579 2026-07-27T02:17:50Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Хятадын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Шилингол Лигийн Дуолун хошууны хойд хэсэгт орших Хуйзон сүм (Монголоор: ᠬᠥᠬᠡ ᠰᠦᠮ᠎ᠡ) нь Өвөр Монголын хамгийн өндөр зэрэглэлийн, хамгийн хүчирхэг, хамгийн олон тооны Төвдийн Буддын шашны сүм юм. 2001 онд үндэсний..." 863579 wikitext text/x-wiki Хятадын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Шилингол Лигийн Дуолун хошууны хойд хэсэгт орших Хуйзон сүм (Монголоор: ᠬᠥᠬᠡ ᠰᠦᠮ᠎ᠡ) нь Өвөр Монголын хамгийн өндөр зэрэглэлийн, хамгийн хүчирхэг, хамгийн олон тооны Төвдийн Буддын шашны сүм юм. 2001 онд үндэсний гол соёлын дурсгалт зүйлсийг хамгаалах нэгжийн тав дахь бүлэгт багтсан.<ref>{{Citation |title=汇宗寺 |date=2026-07-02 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E6%B1%87%E5%AE%97%E5%AF%BA&oldid=93285692 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-27 |language=zh}}</ref> 8wnhj8jtmem0n6o15xh1c5t6eak6j7o 0 147455 863580 2026-07-27T02:28:18Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "Иван Михайлович Губкин (1871 оны 9-р сарын 21, Владимир мужийн Поздняково – 1939 оны 4-р сарын 21, Москва) – Зөвлөлтийн газрын тосны геологийн зохион байгуулагч. ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн академич (1929), ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн дэд ерөнхийлөгч (1936), ЗХ..." 863580 wikitext text/x-wiki Иван Михайлович Губкин (1871 оны 9-р сарын 21, Владимир мужийн Поздняково – 1939 оны 4-р сарын 21, Москва) – Зөвлөлтийн газрын тосны геологийн зохион байгуулагч. ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн академич (1929), ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн дэд ерөнхийлөгч (1936), ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Азербайжан дахь салбарын дарга (1936–1939). n1rp0y3di4d9wyn3sjexchnzks5eqrv 863583 863580 2026-07-27T02:50:41Z Avirmed Batsaikhan 53733 863583 wikitext text/x-wiki [[Файл:1937-Gubkin.jpg|thumb]] '''Иван Губкин''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Ива́н Миха́йлович Гу́бкин,'' 1871 оны 9-р сарын 21-нд Оросын эзэнт улсын Владимир мужийн Поздняково тосгонд төрсөн– 1939 оны 4-р сарын 21-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод нас барсан) – Зөвлөлтийн газрын тосны геологийн зохион байгуулагч. ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн академич (1929), ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн дэд ерөнхийлөгч (1936), ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Азербайжан дахь салбарын дарга (1936–1939). == Намтар == 1880 онд тэрээр тосгоны сургуульд суралцаж төгсөөд 1887 оны 8-р сард шалгалт өгч, тосгоны удирдлагын зардлаар Киржачийн багшийн семинарт элсэж, 1890 онд төгсөөд тосгонд багшилсан. 1895 оны 8-р сард тэрээр боловсролоо үргэлжлүүлэхээр Санкт-Петербург руу явж Багшийн дээд сургуульд өөрийн зардлаар суралцаад 1898 оны 5-р сард төгссөн байна. 1903-1910 онд Санкт-Петербургийн Уул уурхайн дээд сургуульд суралцаж, 40 насандаа онц дүнтэй төгссөн байна. 1913 онд тэрээр Оросын Худалдаа, аж үйлдвэрийн яамны Геологийн хороонд туслах геологичоор томилогдож, улмаар геологич, улсын зөвлөлийн гишүүнээр дэвшжээ. 1913-1917 онд тэрээр Азербайжаны Абшерон хойгийг судалж, Азербайжаны шаварлаг галт уулс болон Хойд Кавказын газрын тосны ордуудыг судалжээ. Геологийн хорооны ажилтны хувьд 1917 оноос 1918 оны 3-р сар хүртэл Оросын Түр засгийн газрын Худалдаа, аж үйлдвэрийн яамнаас АНУ-д газрын тосны орд, газрын тосны үйлдвэрлэлийг судлахаар томилогджээ. 1920 оноос тэрээр профессор, 1921 онд Коммунист намын гишүүн, 1922 оноос Москвагийн Уул уурхайн академийн ректор байв. 1929 оны 1-р сарын 12-нд тэрээр ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Физик, математикийн шинжлэх ухааны тэнхим буюу "техникийн шинжлэх ухаан"-ын академичээр сонгогджээ. Энэ үед тэрээр 36 өгүүлэл, илтгэл хэвлүүлжээ. 1930 оноос тэрээр Москвагийн Газрын тосны хүрээлэнгийн Геологи, газрын тосны ордын тэнхимийн ректор, эрхлэгчээр ажиллаж байжээ. 1931 онд тэрээр Хүнд үйлдвэрлэлийн Ардын комиссарын газрын Геологийн ерөнхий газрын дарга болсон бөгөөд энэ нь Геологийн хайгуулын ерөнхий холбоо (Союзгеологоразведка) нэртэй болжээ. 1934 онд тэрээр ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Чулуужсан түлшний хүрээлэнг байгуулж, 1939 он хүртэл захирлаар нь ажиллаж байжээ. Тэрээр 1939 оны 4-р сарын 21-нд Москва хотод 68 насандаа өвчнөөр нас барсан. ks923lokbyep1bk11795m4cqaxxz39o 0 147456 863581 2026-07-27T02:29:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Тюменийн газрын тос''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Тюменская нефть'') 1950-1970-аад онд [[Баруун Сибирийн тэгш тал|Баруун Сибирийн]] газрын тос, байгалийн хийн сав газарт нээгдсэн Оросын хамгийн том газрын тос, байгалийн хийн нөөц газар бөгөөд бөгөөд ЗХУ-ын орлогын дийлэ..." 863581 wikitext text/x-wiki '''Тюменийн газрын тос''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Тюменская нефть'') 1950-1970-аад онд [[Баруун Сибирийн тэгш тал|Баруун Сибирийн]] газрын тос, байгалийн хийн сав газарт нээгдсэн Оросын хамгийн том газрын тос, байгалийн хийн нөөц газар бөгөөд бөгөөд ЗХУ-ын орлогын дийлэнх хэсэг, Оросын нүүрсустөрөгчийн экспортоос олсон орлогын гуравны хоёрыг бүрдүүлдэг байна. Баруун Сибирийн газрын тосны геологийн хайгуул 20-р зууны 1903 онд эхлэлтэй гэдэг. Геологичид Баруун Сибирийн газрын тос, байгалийн хийн нөөцийн талаар санал зөрөлдөж байсан ч 1932 онд ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Урал-Кузбассын чуулган дээр нэр хүндтэй академич [[Иван Губкин]] энэ сав газарт газрын тосны хайгуул хийх хэтийн төлөвийн шинжлэх ухааны үндэслэлийг анх тодорхой танилцуулсан. 1935 онд энд идэвхтэй геофизикийн хайгуулын ажил эхэлсэн бөгөөд 1937 оноос системчилсэн өрөмдлөг эхэлж, олон тооны газрын тос, байгалийн хийн илрэлүүд илэрсэн байна. Зөвлөлтийн Аугаа их эх орны дайны үеэр ажил тасалдсан боловч дайн дууссаны дараа хайгуулын ажил дахин эхэлсэн байна. 1950-иад оны эхээр Зөвлөлт улс дайны сүйрлээс сэргээх ажил эхэлсэн. Таван жилийн төлөвлөгөөнд улс орон даяар томоохон аж үйлдвэрийн байгууламжуудыг сэргээн босгох, барих ажлыг тусгасан байв. Азербайжан, Татарстан, Башкортостаны газрын тосны ордууд өсөн нэмэгдэж буй эдийн засгийн хэрэгцээг хангаж хүрэхгүй байв. Газрын тос нь амин чухал ач холбогдолтой байв. Тиймээс засгийн газар Баруун Сибирьт шинэ түлш, эрчим хүчний бааз байгуулахаар шийджээ. Энэ нь нэг сая хагас хавтгай дөрвөлжин километр талбайд геологийн хайгуулын ажлыг мэдэгдэхүйц нэмэгдүүлэх шаардлагатай болжээ. Эхний шатанд ажлыг хурдасгахын тулд Новосибирск, Кемерово, Томск мужуудын геологичдын үйлдвэрлэл, судалгааны багийг [[Тюмень муж|Тюмень]] [[Тюмень муж|муж]] руу илгээв. Улс орон даяар эдийн засгийн хүч нь ихээхэн хамааралтай байсан шинэ эрчим хүчний баазын суурийг тавихад оролцсон. 1957 онд өрөмдлөгийн хэмжээ 1955 онтой харьцуулахад хоёр дахин нэмэгдэж, дараа жил нь дахин 50% -иар нэмэгджээ. Геологичид газрын тос олох найдвараа хадгалж, алслагдсан тайга, намагтай, хүн амгүй газарт гүн гүнзгий нэвтэрч байв. 1959 оны хавар Конда голын дээд хэсэгт өрөмдлөг эхэлсэн. 1960 онд 2P дугаар худгаас анхны газрын тос олборлосон. Гэсэн хэдий ч өдөрт ердөө 1.5 тонн олборлож байжээ. Дараагийн 7P дугаар худаг нь илүү бүтээмжтэй болж, өдөрт 12 тонн хүртэл олборлож байжээ. 1960 оны 6-р сарын 21-нд энд анх удаа жинхэнэ газрын тосны оргилуур оргилж, өдөрт бараг 400 тонн олборложээ. Тюменийн газрын тосны түүхэн дэх эргэлтийн цэг бол 1965 оны 6-р сарын 22-нд Самотлорын газрын тосны ордыг нээсэн явдал байв. Хайгуулын худаг нь өмнө нь байгаагүй их хэмжээний газрын тосны урсгал гаргаж авсан бөгөөд өдөрт мянга гаруй тонн газрын тос гаргадаг байв. Усан сангийн даралт маш өндөр байсан бөгөөд газрын тос гүнээс маш хүчтэй оргилж, ган хоолойг халаадаг байв. Нэвтрэхийн аргагүй намаг газраар хүрээлэгдсэн Самотлор нь дэлхийн зургаа дахь том газрын тосны орд бөгөөд хөгжлийн явцад Орос улсад 245 тэрбум долларын орлого оруулсан бол хөгжлийн болон ашиглалтын зардал 27 тэрбум доллараас хэтрээгүй байна. 1965 онд Виктор Муравленкогийн удирдлага дор "Главтюменнефтегаз" байгуулагдсан бөгөөд тэрээр газрын тосны нөөцийг хөгжүүлэхэд зөвхөн өрөмдлөг хийхээс гадна мөнх цэвдэг, намагтай нөхцөлд үйлдвэрлэлийн болон нийгмийн дэд бүтцийг бий болгоход үндсэндээ шинэ арга барил, шинэ технологийг ашигласан. Тюменийн газрын тосны үйлдвэрлэлийн хөгжилд Алексей Кортунов (1957-1972 онд Главгазыг удирдсан) болон 1961-1973 онд Тюмень мужийн намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, 1973-1984 онд ЗХУ-ын газрын тос, хийн үйлдвэрийн барилгын сайдаар ажиллаж байсан Борис Щербина нар гол үүрэг гүйцэтгэсэн ажээ. == Дэд бүтэц == Тус бүс нутаг өндөр мэргэшсэн боловсон хүчнийг татаж эхэлсэн. Газрын тос, байгалийн хийн ажилчдын шинэ хотуудыг барьж, Хар тэнгисийн эрэг дээр тэдний амралт зугаалгын зориулалтаар эрүүл мэндийн амралтын газруудыг барьсан. Баруун Сибирийн газрын тос, байгалийн хийн сав газарт газрын тос, байгалийн хийг үр ашигтай тээвэрлэхийн тулд газрын тос, байгалийн хийн хоолойн сүлжээг байгуулж, талбайг боловсруулах үйлдвэрүүд болон хэрэглэгчидтэй холбосон. Эдгээрийн эхнийх нь 987 км урт Шайм-Тюмень (1965) болон Усть-Балык-Омскийн газрын тосны хоолойнууд байсан бөгөөд барилгын ажил 1964 онд эхэлж, 1967 онд дууссан. Сургут-Полоцкийн экспортод чиглэсэн газрын тосны хоолойн барилгын төсөл гэж зарласан. Ерөнхийдөө Баруун Сибирийн газрын тосны ордуудыг хөгжүүлэх, Новый Уренгой хотыг барих, гол хийн хоолойн системийг бий болгох зэрэг нь чухал ач холбогдолтой байв. Одоогийн байдлаар Югра, Ямал зэрэг Тюмень муж Орос улсын газрын тосны 55%, байгалийн хийн 85%-ийг үйлдвэрлэдэг байна. qf425z6k6qlyllre6kezpvtgzc54tjh 0 147457 863582 2026-07-27T02:49:59Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Алтай муж нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсын Шинжаан Уйгурын Өөртөө Засах Орны Или Казах Өөртөө Засах Оронгийн харьяа муж юм. Нийт 117,800 хавтгай дөрвөлжин километр талбайг хамардаг бөгөөд Шинжааны нийт нутаг дэвсгэрийн 7%-ийг эзэлдэг бөгөөд нийт хүн ам н..." 863582 wikitext text/x-wiki Алтай муж нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсын Шинжаан Уйгурын Өөртөө Засах Орны Или Казах Өөртөө Засах Оронгийн харьяа муж юм. Нийт 117,800 хавтгай дөрвөлжин километр талбайг хамардаг бөгөөд Шинжааны нийт нутаг дэвсгэрийн 7%-ийг эзэлдэг бөгөөд нийт хүн ам нь 671,600 хүн амтай. Тус мужийн захиргааны алба нь Алтай хотын Жифан замын 341 тоотод байрладаг. Тус мужийн хүн ам 603,000 бөгөөд үүний 53 орчим хувийг казахууд, 40 орчим хувийг хан хятадууд эзэлдэг.<ref>{{Citation |title=阿勒泰地区 |date=2026-07-13 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E9%98%BF%E5%8B%92%E6%B3%B0%E5%9C%B0%E5%8C%BA&oldid=93445241 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-27 |language=zh}}</ref> dc101vra8wrnw37mxzm1m6o4znoiwq2 0 147458 863584 2026-07-27T02:57:30Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Хунгиргаоле хот нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Шилингол Лигийн Абага Хошууны харьяа суурин газрын түвшний засаг захиргааны нэгж юм.<ref>{{Citation |title=洪格尔高勒镇 |date=2020-05-16 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E6%B4%AA%E6%A0%BC%E5%B0%94%E9%AB%98%E5%8B%92%..." 863584 wikitext text/x-wiki Хунгиргаоле хот нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Шилингол Лигийн Абага Хошууны харьяа суурин газрын түвшний засаг захиргааны нэгж юм.<ref>{{Citation |title=洪格尔高勒镇 |date=2020-05-16 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E6%B4%AA%E6%A0%BC%E5%B0%94%E9%AB%98%E5%8B%92%E9%95%87&oldid=59673508 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-27 |language=zh}}</ref> 5fheeepjwq9j30qwonxvgcrs69s42r4 0 147459 863585 2026-07-27T03:01:07Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Шишань сүм гэгддэг Янду сүм нь ӨМӨЗО-ны Шилингол лигийн Абага хошууны Хонггергаол хотод байрладаг. Энэ бол Түвдийн Буддын шашны Гэлүгпа сүм юм.<ref>{{Citation |title=杨都庙 |date=2026-07-02 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E6%9D%A8%E9%83%BD%E5%BA%99&oldid=93285799 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07..." 863585 wikitext text/x-wiki Шишань сүм гэгддэг Янду сүм нь ӨМӨЗО-ны Шилингол лигийн Абага хошууны Хонггергаол хотод байрладаг. Энэ бол Түвдийн Буддын шашны Гэлүгпа сүм юм.<ref>{{Citation |title=杨都庙 |date=2026-07-02 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E6%9D%A8%E9%83%BD%E5%BA%99&oldid=93285799 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-27 |language=zh}}</ref> sa6q8rsx94ry80ucx7200a8q47n6l71 0 147460 863586 2026-07-27T03:05:22Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Бадагеле сүм нь Хятадын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Баотоу хотын Шигуай дүүргийн Жихулунту Суму хотод, Баотоу хотоос зүүн хойд зүгт 54 километрийн зайд байрладаг. Энэ нь Гэлүгпа Төвдийн Буддын шашны хийд бөгөөд Өвөр Монголын хамгийн том Төвдийн Будды..." 863586 wikitext text/x-wiki Бадагеле сүм нь Хятадын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Баотоу хотын Шигуай дүүргийн Жихулунту Суму хотод, Баотоу хотоос зүүн хойд зүгт 54 километрийн зайд байрладаг. Энэ нь Гэлүгпа Төвдийн Буддын шашны хийд бөгөөд Өвөр Монголын хамгийн том Төвдийн Буддын шашны хийд юм. Энэ нь Өвөр Монголын цорын ганц цэвэр Төвдийн хэв маягийн архитектурын цогцолбор гэгддэг бөгөөд олон тооны өндөр зэрэглэлийн Буддын шашны эрдэмтдийг төрүүлсэн тул "Зүүн Төвд" гэж хүндэтгэдэг. 1996 оны 11-р сарын 20-нд БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлөөс Үндэсний Түлхүүр Соёлын Үнэт Эдлэлийг Хамгаалах Нэгжийн дөрөв дэх бүлэг болгон томилогдсон.<ref>{{Citation |title=五當召 |date=2026-07-02 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E4%BA%94%E7%95%B6%E5%8F%AC&oldid=93285035 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-27 |language=zh}}</ref> ap45amydh0yryh6p2irr48glizqafu8 0 147461 863587 2026-07-27T03:09:33Z Гэгээнжаргал 106104 Хуудас үүсгэв: " '''Фторжуулсан этилен пропилен (FEP) нь гексафторпропилен болон тетрафторэтиленийн сополимер юм. Энэ нь политетрафторэтилен (PTFE) давирхайнуудаас голчлон шахмал хэлбэрт оруулах  болон шураг шахаж гаргах ердийн аргуудыг ашиглан хайлуулж боловсруулж болд..." 863587 wikitext text/x-wiki '''Фторжуулсан этилен пропилен (FEP) нь гексафторпропилен болон тетрафторэтиленийн сополимер юм. Энэ нь политетрафторэтилен (PTFE) давирхайнуудаас голчлон шахмал хэлбэрт оруулах  болон шураг шахаж гаргах ердийн аргуудыг ашиглан хайлуулж боловсруулж болдгоороо ялгаатай. FEP-ийг DuPont компани зохион бүтээсэн бөгөөд Teflon FEP зэрэг янз бүрийн худалдааны нэрээр худалдаалагддаг.''' '''Найрлагын хувьд FEP нь PTFE болон перфторэфир (PFA) давирхайнуудтай маш төстэй бөгөөд үрэлт багатай, урвалд ордоггүй, цахилгаан тусгаарлалт сайтай зэрэг шинж чанаруудыг агуулдаг. Гэсэн хэдий ч FEP нь PTFE-ээс арай зөөлөн, ойролцоогоор 260°C орчим бага хайлах цэгтэй ба нарны гэрэл, хэт ягаан туяанд тэсвэртэй байхаас гадна өндөр оптик тунгалаг чанартай байдаг.''' '''Бүрэн фторжуулсан нүүрстөрөгчийн бүтэцтэй учраас FEP нь бараг бүх үйлдвэрлэлийн уусгагч болон идэмхий бодисуудад тэсвэртэй . FEP-ийг сансар судлал болон цэргийн зориулалттай тоног төхөөрөмжийн утас тусгаарлагч, химийн боловсруулалтад ашигладаг уян хоолой, насос болон хоолойн доторлогоонд өргөнөөр ашигладаг.''' plghi99597c3dy5wesffn4w55in5ftx 0 147462 863588 2026-07-27T03:40:24Z Tsogzolmaa1 106142 Хуудас үүсгэв: " == Формал систем == '''Формал систем''' (эсвэл '''дедукцийн систем''') нь аксиомуудаас дүгнэлтийн дүрмийг ашиглан теоремуудыг гарган авахад хэрэглэгддэг аксиоматик системийн хийсвэр бүтэц, албан ёсны загварчлал юм. 1921 онд '''Дэвид Хилберт''' математикийн мэдлэ..." 863588 wikitext text/x-wiki == Формал систем == '''Формал систем''' (эсвэл '''дедукцийн систем''') нь аксиомуудаас дүгнэлтийн дүрмийг ашиглан теоремуудыг гарган авахад хэрэглэгддэг аксиоматик системийн хийсвэр бүтэц, албан ёсны загварчлал юм. 1921 онд '''Дэвид Хилберт''' математикийн мэдлэгийн үндэс болгон формал системийг ашиглах санааг дэвшүүлсэн. Гэвч 1931 онд '''Курт Гёдель''' суурь арифметикийг илэрхийлэх хангалттай хүчин чадалтай, аливаа зөрчилгүй формал систем өөрийн бүрэн байдлыг өөрөө баталж чаддаггүйг нотолсон. Энэ нь Хилбертийн дэвшүүлсэн хөтөлбөр анхны хэлбэрээрээ хэрэгжих боломжгүй болохыг харуулсан юм. '''Формализм''' гэсэн нэр томьёог заримдаа '''формал систем'''-тэй ижил утгаар хэрэглэдэг боловч, мөн тодорхой тэмдэглэгээний хэв маягийг илэрхийлэхэд ашигладаг. Үүний нэг жишээ нь Пол Диракийн '''bra–ket''' тэмдэглэгээ юм. == Үндсэн ойлголтууд == Энэ зураг нь формал хэлнээс бүтээж болох '''синтаксийн нэгжүүдийг''' харуулдаг. Тэмдэг болон тэмдэгтийн мөрүүдийг ерөнхийд нь '''утгагүй илэрхийлэл''' болон '''зөв бүтэцтэй томьёо''' гэж ангилж болно. Формал хэлийг түүний зөв бүтэцтэй томьёонуудын олонлогтой адилтган үзэж болох бөгөөд эдгээр нь цаашдаа '''теорем''' болон '''теорем биш томьёо''' гэсэн хоёр ангилалд хуваагдана. == Формал системийн үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүд == Формал систем нь хамгийн багадаа дараах бүрэлдэхүүн хэсгүүдээс бүрдэнэ. * '''Формал хэл''' – Цагаан толгойн тэмдэгтүүдээс бүрдэх, формал дүрэм (үүсгэх дүрэм буюу байгуулах дүрэм)-ийн дагуу үүссэн '''зөв бүтэцтэй томьёонуудын''' олонлог юм. * '''Дедукцийн систем''' (эсвэл баталгааны систем) – Аксиомуудаас дүгнэлтийн дүрмийг ашиглан '''теорем''' гарган авах дүрэм, аргачлалын цогц юм. Аксиом болон теорем хоёулаа формал хэлний нэг хэсэгт тооцогдоно. ay5bwmc4ahz7dh5rfkmhw5uxax1psog 0 147463 863589 2026-07-27T03:54:44Z ~2026-41671-76 106314 Хуудас үүсгэв: " [[File:Washington conversations on international organization, Dumbarton Oaks, Washington, D.C., USA (August 1944).jpg|thumb|325px|Бага хурлын оролцогчид]] Дамбартон Оуксын бага хурал, албан ёсоор Олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлын байгууллагын тухай Вашингтоны хэлэлцээ нь хожим Нэгдсэн Үндэстний Байгуулла..." 863589 wikitext text/x-wiki [[File:Washington conversations on international organization, Dumbarton Oaks, Washington, D.C., USA (August 1944).jpg|thumb|325px|Бага хурлын оролцогчид]] Дамбартон Оуксын бага хурал, албан ёсоор Олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлын байгууллагын тухай Вашингтоны хэлэлцээ нь хожим Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага (НҮБ) болох "олон улсын ерөнхий байгууллага" байгуулах санал боловсруулж, хэлэлцэн тохиролцсон олон улсын бага хурал байв. Тус бага хурлыг Дөрвөн цагдаа хэмээн нэрлэгддэг Америкийн Нэгдсэн Улс, Их Британи, Зөвлөлт Холбоот Улс, Бүгд Найрамдах Хятад Улс удирдан зохион байгуулжээ. Бага хурал 1944 оны 8 дугаар сарын 21-нээс 10 дугаар сарын 7 хүртэл АНУ-ын Вашингтон хот дахь Дамбартон Оукс эдлэнд болсон юм. ==Тойм== Дамбартон Оуксын бага хурал нь **1943 оны Москвагийн тунхаглалын** 4 дүгээр зүйлд тусгагдсан, Дайны дараах үед Үндэстнүүдийн Лигийг залгамжлах олон улсын байгууллага байгуулах шаардлагыг хэрэгжүүлэхэд чиглэсэн анхны чухал алхам байв. Тус бага хурлаар **Дөрвөн цагдаа** болох **Бүгд Найрамдах Хятад Улс, Зөвлөлт Холбоот Улс, Америкийн Нэгдсэн Улс, Их Британи**-ийн төлөөлөгчид дэлхийн энх тайван, аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах байгууллага байгуулах саналуудыг хэлэлцэн боловсруулжээ. Төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд Их Британийн Гадаад хэргийн яамны Байнгын дэд төрийн нарийн бичгийн дарга **Сэр Александр Кадоган**, АНУ дахь Зөвлөлтийн Элчин сайд **Андрей Громыко**, АНУ дахь Хятадын Элчин сайд **Гу Вэйжүн (Веллингтон Ку)**, АНУ-ын Төрийн дэд нарийн бичгийн дарга **Эдвард Стеттиниус Жуниор** нар багтаж байсан бөгөөд тус бүр өөрсдийн төлөөлөгчдийг ахалж байв. Бага хурлын эхний хагасын дараа Кадоган Лондон руу буцсанаар Их Британийн Вашингтон дахь Элчин сайд **Эдвард Вуд, Галифаксын 1-р эрл** төлөөлөгчдийг удирдах болсон юм. Бага хурлыг **Эдвард Стеттиниус Жуниор** даргалсан бөгөөд АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга **Корделл Халл** нээлтийн үгийг хэлжээ. gd2fxlt6mh3dgwsn5a2xtbfbqrks842 863590 863589 2026-07-27T03:56:46Z ~2026-41671-76 106314 863590 wikitext text/x-wiki [[File:Washington conversations on international organization, Dumbarton Oaks, Washington, D.C., USA (August 1944).jpg|thumb|325px|Бага хурлын оролцогчид]] Дамбартон Оуксын бага хурал, албан ёсоор Олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлын байгууллагын тухай Вашингтоны хэлэлцээ нь хожим Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага (НҮБ) болох "олон улсын ерөнхий байгууллага" байгуулах санал боловсруулж, хэлэлцэн тохиролцсон олон улсын бага хурал байв. Тус бага хурлыг Дөрвөн цагдаа хэмээн нэрлэгддэг Америкийн Нэгдсэн Улс, Их Британи, Зөвлөлт Холбоот Улс, Бүгд Найрамдах Хятад Улс удирдан зохион байгуулжээ. Бага хурал 1944 оны 8 дугаар сарын 21-нээс 10 дугаар сарын 7 хүртэл АНУ-ын Вашингтон хот дахь Дамбартон Оукс эдлэнд болсон юм. ==Тойм== Дамбартон Оуксын бага хурал нь "1943 оны Москвагийн тунхаглалын" 4 дүгээр зүйлд тусгагдсан, Дайны дараах үед Үндэстнүүдийн Лигийг залгамжлах олон улсын байгууллага байгуулах шаардлагыг хэрэгжүүлэхэд чиглэсэн анхны чухал алхам байв. Тус бага хурлаар "Дөрвөн цагдаа" болох "Бүгд Найрамдах Хятад Улс, Зөвлөлт Холбоот Улс, Америкийн Нэгдсэн Улс, Их Британи"-ийн төлөөлөгчид дэлхийн энх тайван, аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах байгууллага байгуулах саналуудыг хэлэлцэн боловсруулжээ. Төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд Их Британийн Гадаад хэргийн яамны Байнгын дэд төрийн нарийн бичгийн дарга "Сэр Александр Кадоган", АНУ дахь Зөвлөлтийн Элчин сайд "Андрей Громыко", АНУ дахь Хятадын Элчин сайд "Гу Вэйжүн (Веллингтон Ку)", АНУ-ын Төрийн дэд нарийн бичгийн дарга "Эдвард Стеттиниус Жуниор" нар багтаж байсан бөгөөд тус бүр өөрсдийн төлөөлөгчдийг ахалж байв. Бага хурлын эхний хагасын дараа Кадоган Лондон руу буцсанаар Их Британийн Вашингтон дахь Элчин сайд "Эдвард Вуд, Галифаксын 1-р эрл" төлөөлөгчдийг удирдах болсон юм. Бага хурлыг "Эдвард Стеттиниус Жуниор" даргалсан бөгөөд АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга "Корделл Халл" нээлтийн үгийг хэлжээ. slp60vfpj15bq6enknjsw39dnxij5jj 0 147464 863591 2026-07-27T04:17:52Z ~2026-41671-76 106314 Хуудас үүсгэв: " [[File:Iron oxide nanocube.jpg|thumb|upright=1.2|[[Дамжуулах электрон микроскопи]] Төмрийн оксидын зураг[[Нано бөөм]]. Тасархай хүрээний дотор тогтмол байрласан цэгүүд нь төмөр (Fe) атомын багануудыг илэрхийлнэ.Зүүн талын оруулсан зураг нь харгалзах[[электрон дифракцийн дүрс]]-и..." 863591 wikitext text/x-wiki [[File:Iron oxide nanocube.jpg|thumb|upright=1.2|[[Дамжуулах электрон микроскопи]] Төмрийн оксидын зураг[[Нано бөөм]]. Тасархай хүрээний дотор тогтмол байрласан цэгүүд нь төмөр (Fe) атомын багануудыг илэрхийлнэ.Зүүн талын оруулсан зураг нь харгалзах[[электрон дифракцийн дүрс]]-ийг үзүүлж байна.. Хэмжээсийн шугам: 10 нм.]] [[File:Self-assembly of iron oxide nanocrystals2.jpg|upright=1.2|thumb|Төмрийн оксидын нано бөөмсийг органик уусгагчид жигд тараан байрлуулж ([[Толуол]]). Уусгагч ууршсаны дараа тэдгээр нь өөрөө угсрагдаж(зүүн болон баруун талын хэсгүүд) микрометрийн хэмжээтэй болгон[[Мезокристалл]]s (төв) эсвэл олон давхаргат бүтэц (баруун). Зүүн талын зураг дахь цэг бүр нь дээрх зурагт үзүүлсэн уламжлалт "атомын" талстыг илэрхийлнэ. Хэмжээсийн шугам: зүүнд 100 нм, төвд 25 мкм, баруунд 50 нм.<ref name=r1 />]] Нано бөөмсийг хамгийн багадаа нэг хэмжээс нь "1-100 нанометр (нм)" хооронд байдаг бөөмс гэж ангилдаг. Тэдгээрийн маш жижиг хэмжээ нь макро хэмжээний материалд ажиглагддаггүй өвөрмөц шинж чанарыг бий болгодог. "Өөрөө угсралт" гэдэг нь жижиг нэгжүүд өөрөө аяндаа зохион байгуулагдан илүү том, эмх цэгцтэй бүтэц үүсгэх үйл явц юм. Нано бөөмсийн хувьд энэхүү аяндаа угсрах үзэгдэл нь бөөмсүүдийн хоорондын харилцан үйлчлэлийн үр дүнд үүсдэг бөгөөд системийг термодинамикийн тэнцвэрт байдалд хүргэж, чөлөөт энергийг нь багасгах зорилготой байдаг. Өөрөө угсралтын термодинамикийн тодорхойлолтыг профессор "Николас А. Котов" дэвшүүлсэн. Тэрээр өөрөө угсралтыг системийн бүрэлдэхүүн хэсгүүд хоорондоо болон системийн хил хязгаартай харьцуулахад санамсаргүй бус орон зайн байрлалтай болох үйл явц гэж тодорхойлсон. Энэхүү тодорхойлолт нь өөрөө угсралтын явцад үүсдэг масс болон энергийн урсгалыг мөн авч үзэх боломжийг олгодог.Энэ үйл явц нь бүх хэмжээний түвшинд явагдах боломжтой бөгөөд "статик өөрөө угсралт" болон "динамик өөрөө угсралт" гэсэн хоёр үндсэн хэлбэртэй. Статик өөрөө угсралт нь нано бөөмсүүдийн хоорондын харилцан үйлчлэлийг ашиглан системийн чөлөөт энергийг хамгийн бага утгад хүргэдэг. Уусмал дотор энэ нь бөөмсүүдийн санамсаргүй хөдөлгөөн болон тэдгээрийн холбогдох хэсгүүдийн харилцан таталцлын үр дүнд бий болдог. Харин динамик өөрөө угсралтын үед системийг тэнцвэрт байдалд хүргэхгүй байхын тулд гаднаас тасралтгүй энерги нийлүүлж, таталцлын болон түлхэлцлийн хүчийг тэнцвэржүүлдэг. Жижиг хэмжээний роботын бөөгнөрлийг удирдан зохион байгуулахад соронзон орон, цахилгаан орон, хэт авианы орон, гэрлийн орон зэрэг гаднын энергийн эх үүсвэрийг ашиглаж ирсэн. Статик өөрөө угсралт нь бөөмсүүдийн санамсаргүй химийн харилцан үйлчлэлээс хамаардаг тул динамик өөрөө угсралтаас нэлээд удаан явагддаг. Өөрөө угсралтыг хоёр аргаар чиглүүлж болно. Нэгдүгээрт, бөөмсийн дотоод шинж чанарыг өөрчлөх замаар, тухайлбал харилцан үйлчлэлийн чиглэл эсвэл бөөмсийн хэлбэрийг өөрчилж болно. Хоёрдугаарт, гаднын нөлөөллийг ашиглан, өөр өөр төрлийн орны үйлчлэлийг дангаар нь эсвэл хослуулан хэрэглэж, бүтцийн үндсэн нэгжүүдийг хүссэн байдлаар зохион байгуулж болно. Үүнийг зөв хэрэгжүүлэхийн тулд маш өндөр түвшний нарийвчлал, хяналт шаардлагатай байдаг. Иймээс молекул болон молекулын бөөгнөрлийг урьдчилан төлөвлөсөн, нарийн бүтэц болгон энгийн бөгөөд үр ашигтайгаар зохион байгуулах аргыг хөгжүүлэх нь чухал ач холбогдолтой юм. nevhdd9du1qgr2elcu43ab5ryagwg92 863592 863591 2026-07-27T04:18:56Z ~2026-41671-76 106314 863592 wikitext text/x-wiki [[File:Iron oxide nanocube.jpg|thumb|upright=1.2|[[Дамжуулах электрон микроскопи]] Төмрийн оксидын зураг[[Нано бөөм]]. Тасархай хүрээний дотор тогтмол байрласан цэгүүд нь төмөр (Fe) атомын багануудыг илэрхийлнэ.Зүүн талын оруулсан зураг нь харгалзах[[электрон дифракцийн дүрс]]-ийг үзүүлж байна.. Хэмжээсийн шугам: 10 нм.]] [[File:Self-assembly of iron oxide nanocrystals2.jpg|upright=1.2|thumb|Төмрийн оксидын нано бөөмсийг органик уусгагчид жигд тараан байрлуулж ([[Толуол]]). Уусгагч ууршсаны дараа тэдгээр нь өөрөө угсрагдаж(зүүн болон баруун талын хэсгүүд) микрометрийн хэмжээтэй болгон[[Мезокристалл]](төв) эсвэл олон давхаргат бүтэц (баруун). Зүүн талын зураг дахь цэг бүр нь дээрх зурагт үзүүлсэн уламжлалт "атомын" талстыг илэрхийлнэ. Хэмжээсийн шугам: зүүнд 100 нм, төвд 25 мкм, баруунд 50 нм.]] Нано бөөмсийг хамгийн багадаа нэг хэмжээс нь "1-100 нанометр (нм)" хооронд байдаг бөөмс гэж ангилдаг. Тэдгээрийн маш жижиг хэмжээ нь макро хэмжээний материалд ажиглагддаггүй өвөрмөц шинж чанарыг бий болгодог. "Өөрөө угсралт" гэдэг нь жижиг нэгжүүд өөрөө аяндаа зохион байгуулагдан илүү том, эмх цэгцтэй бүтэц үүсгэх үйл явц юм. Нано бөөмсийн хувьд энэхүү аяндаа угсрах үзэгдэл нь бөөмсүүдийн хоорондын харилцан үйлчлэлийн үр дүнд үүсдэг бөгөөд системийг термодинамикийн тэнцвэрт байдалд хүргэж, чөлөөт энергийг нь багасгах зорилготой байдаг. Өөрөө угсралтын термодинамикийн тодорхойлолтыг профессор "Николас А. Котов" дэвшүүлсэн. Тэрээр өөрөө угсралтыг системийн бүрэлдэхүүн хэсгүүд хоорондоо болон системийн хил хязгаартай харьцуулахад санамсаргүй бус орон зайн байрлалтай болох үйл явц гэж тодорхойлсон. Энэхүү тодорхойлолт нь өөрөө угсралтын явцад үүсдэг масс болон энергийн урсгалыг мөн авч үзэх боломжийг олгодог.Энэ үйл явц нь бүх хэмжээний түвшинд явагдах боломжтой бөгөөд "статик өөрөө угсралт" болон "динамик өөрөө угсралт" гэсэн хоёр үндсэн хэлбэртэй. Статик өөрөө угсралт нь нано бөөмсүүдийн хоорондын харилцан үйлчлэлийг ашиглан системийн чөлөөт энергийг хамгийн бага утгад хүргэдэг. Уусмал дотор энэ нь бөөмсүүдийн санамсаргүй хөдөлгөөн болон тэдгээрийн холбогдох хэсгүүдийн харилцан таталцлын үр дүнд бий болдог. Харин динамик өөрөө угсралтын үед системийг тэнцвэрт байдалд хүргэхгүй байхын тулд гаднаас тасралтгүй энерги нийлүүлж, таталцлын болон түлхэлцлийн хүчийг тэнцвэржүүлдэг. Жижиг хэмжээний роботын бөөгнөрлийг удирдан зохион байгуулахад соронзон орон, цахилгаан орон, хэт авианы орон, гэрлийн орон зэрэг гаднын энергийн эх үүсвэрийг ашиглаж ирсэн. Статик өөрөө угсралт нь бөөмсүүдийн санамсаргүй химийн харилцан үйлчлэлээс хамаардаг тул динамик өөрөө угсралтаас нэлээд удаан явагддаг. Өөрөө угсралтыг хоёр аргаар чиглүүлж болно. Нэгдүгээрт, бөөмсийн дотоод шинж чанарыг өөрчлөх замаар, тухайлбал харилцан үйлчлэлийн чиглэл эсвэл бөөмсийн хэлбэрийг өөрчилж болно. Хоёрдугаарт, гаднын нөлөөллийг ашиглан, өөр өөр төрлийн орны үйлчлэлийг дангаар нь эсвэл хослуулан хэрэглэж, бүтцийн үндсэн нэгжүүдийг хүссэн байдлаар зохион байгуулж болно. Үүнийг зөв хэрэгжүүлэхийн тулд маш өндөр түвшний нарийвчлал, хяналт шаардлагатай байдаг. Иймээс молекул болон молекулын бөөгнөрлийг урьдчилан төлөвлөсөн, нарийн бүтэц болгон энгийн бөгөөд үр ашигтайгаар зохион байгуулах аргыг хөгжүүлэх нь чухал ач холбогдолтой юм. anc8gsfvtmwoxksrlacuoccb2uzzcc8 863593 863592 2026-07-27T04:20:18Z ~2026-41671-76 106314 863593 wikitext text/x-wiki [[File:Iron oxide nanocube.jpg|thumb|upright=1.2|Дамжуулах электрон микроскопи төмрийн оксидын зураг Нано бөөм. Тасархай хүрээний дотор тогтмол байрласан цэгүүд нь төмөр (Fe) атомын багануудыг илэрхийлнэ.Зүүн талын оруулсан зураг нь харгалзах электрон дифракцийн дүрсийг үзүүлж байна.. Хэмжээсийн шугам: 10 нм.]] [[File:Self-assembly of iron oxide nanocrystals2.jpg|upright=1.2|thumb|Төмрийн оксидын нано бөөмсийг органик уусгагчид жигд тараан байрлуулж (Толуол). Уусгагч ууршсаны дараа тэдгээр нь өөрөө угсрагдаж(зүүн болон баруун талын хэсгүүд) микрометрийн хэмжээтэй болгон Мезокристалл(төв) эсвэл олон давхаргат бүтэц (баруун). Зүүн талын зураг дахь цэг бүр нь дээрх зурагт үзүүлсэн уламжлалт "атомын" талстыг илэрхийлнэ. Хэмжээсийн шугам: зүүнд 100 нм, төвд 25 мкм, баруунд 50 нм.]] Нано бөөмсийг хамгийн багадаа нэг хэмжээс нь "1-100 нанометр (нм)" хооронд байдаг бөөмс гэж ангилдаг. Тэдгээрийн маш жижиг хэмжээ нь макро хэмжээний материалд ажиглагддаггүй өвөрмөц шинж чанарыг бий болгодог. "Өөрөө угсралт" гэдэг нь жижиг нэгжүүд өөрөө аяндаа зохион байгуулагдан илүү том, эмх цэгцтэй бүтэц үүсгэх үйл явц юм. Нано бөөмсийн хувьд энэхүү аяндаа угсрах үзэгдэл нь бөөмсүүдийн хоорондын харилцан үйлчлэлийн үр дүнд үүсдэг бөгөөд системийг термодинамикийн тэнцвэрт байдалд хүргэж, чөлөөт энергийг нь багасгах зорилготой байдаг. Өөрөө угсралтын термодинамикийн тодорхойлолтыг профессор "Николас А. Котов" дэвшүүлсэн. Тэрээр өөрөө угсралтыг системийн бүрэлдэхүүн хэсгүүд хоорондоо болон системийн хил хязгаартай харьцуулахад санамсаргүй бус орон зайн байрлалтай болох үйл явц гэж тодорхойлсон. Энэхүү тодорхойлолт нь өөрөө угсралтын явцад үүсдэг масс болон энергийн урсгалыг мөн авч үзэх боломжийг олгодог.Энэ үйл явц нь бүх хэмжээний түвшинд явагдах боломжтой бөгөөд "статик өөрөө угсралт" болон "динамик өөрөө угсралт" гэсэн хоёр үндсэн хэлбэртэй. Статик өөрөө угсралт нь нано бөөмсүүдийн хоорондын харилцан үйлчлэлийг ашиглан системийн чөлөөт энергийг хамгийн бага утгад хүргэдэг. Уусмал дотор энэ нь бөөмсүүдийн санамсаргүй хөдөлгөөн болон тэдгээрийн холбогдох хэсгүүдийн харилцан таталцлын үр дүнд бий болдог. Харин динамик өөрөө угсралтын үед системийг тэнцвэрт байдалд хүргэхгүй байхын тулд гаднаас тасралтгүй энерги нийлүүлж, таталцлын болон түлхэлцлийн хүчийг тэнцвэржүүлдэг. Жижиг хэмжээний роботын бөөгнөрлийг удирдан зохион байгуулахад соронзон орон, цахилгаан орон, хэт авианы орон, гэрлийн орон зэрэг гаднын энергийн эх үүсвэрийг ашиглаж ирсэн. Статик өөрөө угсралт нь бөөмсүүдийн санамсаргүй химийн харилцан үйлчлэлээс хамаардаг тул динамик өөрөө угсралтаас нэлээд удаан явагддаг. Өөрөө угсралтыг хоёр аргаар чиглүүлж болно. Нэгдүгээрт, бөөмсийн дотоод шинж чанарыг өөрчлөх замаар, тухайлбал харилцан үйлчлэлийн чиглэл эсвэл бөөмсийн хэлбэрийг өөрчилж болно. Хоёрдугаарт, гаднын нөлөөллийг ашиглан, өөр өөр төрлийн орны үйлчлэлийг дангаар нь эсвэл хослуулан хэрэглэж, бүтцийн үндсэн нэгжүүдийг хүссэн байдлаар зохион байгуулж болно. Үүнийг зөв хэрэгжүүлэхийн тулд маш өндөр түвшний нарийвчлал, хяналт шаардлагатай байдаг. Иймээс молекул болон молекулын бөөгнөрлийг урьдчилан төлөвлөсөн, нарийн бүтэц болгон энгийн бөгөөд үр ашигтайгаар зохион байгуулах аргыг хөгжүүлэх нь чухал ач холбогдолтой юм. 8uw3ycy0064or0yfpj41dp0jipn6q9p 0 147465 863594 2026-07-27T04:40:54Z Чингүнжав99 98142 Орчуулга хийсэн 863594 wikitext text/x-wiki == '''Технологийн замын зураглал''' == Технологийн замын зураглал нь ойрын болон урт хугацааны зорилгуудыг технологийн тодорхой шийдлүүдтэй нийцүүлэх замаар стратеги болон урт хугацааны төлөвлөлтийг дэмждэг уян хатан төлөвлөлтийн хэрэгсэл юм.[1][2] Энэ нь шинэ бүтээгдэхүүн эсвэл үйл явцад хэрэглэгддэг төлөвлөгөө бөгөөд тохиромжтой шинээр гарч ирж буй технологийг тодорхойлохын тулд технологийн таамаглал эсвэл технологийн хайгуул (scouting)-ыг ашиглаж болно.[3] Энэ нь инновацын эхний тодорхойгүй үе шатыг (fuzzy front-end) удирдахад тусалдаг өргөн хэрэглэгддэг арга юм.[4] Түүнчлэн замын зураглал хийх арга нь компаниудад хямралт, тогтворгүй орчинд даван туулж үлдэхэд туслахаас гадна санхүүгийн бус зорилгуудыг тусган, илүү тогтвортой хөгжилд чиглэсэн цогц байдлаар төлөвлөхөд тусална гэж үздэг.[5] Энд замын зураглалыг тогтолцооны өөрчлөлтийг хөнгөвчлөхийн тулд байгууллагын ирээдүйг таамаглах бусад аргуудтай хослуулан ашиглаж болно.[6]<ref>{{Citation |title=Technology roadmap |date=2025-09-01 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Technology_roadmap&oldid=1308911336 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> Замын зураглал боловсруулах нь үндсэн гурван зорилготой.[3] Нэгдүгээрт, шаардлагатай хэрэгцээний багц болон тэдгээрийг шийдвэрлэхэд шаардлагатай технологиудын талаар нэгдсэн зөвшилцөлд хүрэхэд тусалдаг. Хоёрдугаарт, технологийн дэвшлийг таамаглах механизмыг бүрдүүлдэг. Гуравдугаарт, технологийн хөгжлийг төлөвлөх, зохицуулах хүрээ (framework)-ийг хангадаг.[7] Үүнээс гадна энэ нь шинэ салбаруудын хувьсал болон өсөлтийг зураглах аналитик хэрэгсэл болж чаддаг.<ref>{{Citation |title=Technology roadmap |date=2025-09-01 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Technology_roadmap&oldid=1308911336 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> tryftlnmliryybodruswkcv8pd81w4v 863595 863594 2026-07-27T04:41:17Z Чингүнжав99 98142 Чингүнжав99 moved page [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаd]] to [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаТехнологийн замын зураглал]] 863594 wikitext text/x-wiki == '''Технологийн замын зураглал''' == Технологийн замын зураглал нь ойрын болон урт хугацааны зорилгуудыг технологийн тодорхой шийдлүүдтэй нийцүүлэх замаар стратеги болон урт хугацааны төлөвлөлтийг дэмждэг уян хатан төлөвлөлтийн хэрэгсэл юм.[1][2] Энэ нь шинэ бүтээгдэхүүн эсвэл үйл явцад хэрэглэгддэг төлөвлөгөө бөгөөд тохиромжтой шинээр гарч ирж буй технологийг тодорхойлохын тулд технологийн таамаглал эсвэл технологийн хайгуул (scouting)-ыг ашиглаж болно.[3] Энэ нь инновацын эхний тодорхойгүй үе шатыг (fuzzy front-end) удирдахад тусалдаг өргөн хэрэглэгддэг арга юм.[4] Түүнчлэн замын зураглал хийх арга нь компаниудад хямралт, тогтворгүй орчинд даван туулж үлдэхэд туслахаас гадна санхүүгийн бус зорилгуудыг тусган, илүү тогтвортой хөгжилд чиглэсэн цогц байдлаар төлөвлөхөд тусална гэж үздэг.[5] Энд замын зураглалыг тогтолцооны өөрчлөлтийг хөнгөвчлөхийн тулд байгууллагын ирээдүйг таамаглах бусад аргуудтай хослуулан ашиглаж болно.[6]<ref>{{Citation |title=Technology roadmap |date=2025-09-01 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Technology_roadmap&oldid=1308911336 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> Замын зураглал боловсруулах нь үндсэн гурван зорилготой.[3] Нэгдүгээрт, шаардлагатай хэрэгцээний багц болон тэдгээрийг шийдвэрлэхэд шаардлагатай технологиудын талаар нэгдсэн зөвшилцөлд хүрэхэд тусалдаг. Хоёрдугаарт, технологийн дэвшлийг таамаглах механизмыг бүрдүүлдэг. Гуравдугаарт, технологийн хөгжлийг төлөвлөх, зохицуулах хүрээ (framework)-ийг хангадаг.[7] Үүнээс гадна энэ нь шинэ салбаруудын хувьсал болон өсөлтийг зураглах аналитик хэрэгсэл болж чаддаг.<ref>{{Citation |title=Technology roadmap |date=2025-09-01 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Technology_roadmap&oldid=1308911336 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> tryftlnmliryybodruswkcv8pd81w4v 0 147466 863596 2026-07-27T04:41:17Z Чингүнжав99 98142 Чингүнжав99 moved page [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаd]] to [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаТехнологийн замын зураглал]] 863596 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаТехнологийн замын зураглал]] ksjdnihgcljtm6r395u8ozag6lndjl7 0 147467 863597 2026-07-27T04:49:42Z Чингүнжав99 98142 Орчуулга хийсэн 863597 wikitext text/x-wiki == '''Технологийн таамаглал''' == Технологийн таамаглал нь ашигтай технологийн машин, төхөөрөмж, горим эсвэл аргуудын ирээдүйн шинж чанарыг урьдчилан таамаглахыг зорьдог. Судлаачид өнгөрсөн туршлага болон одоогийн технологийн хөгжилд үндэслэн технологийн таамаглалыг боловсруулдаг. Бусад таамаглалуудын нэгэн адил технологийн таамаглал нь төрийн болон хувийн хэвшлийн байгууллагуудад оновчтой шийдвэр гаргахад тусалдаг. Таамаглагч нь ирээдүйн боломж болон заналхийллийг шинжилснээр хамгийн их ашиг тусыг хүртэхийн тулд шийдвэрээ сайжруулах боломжтой.[1]<ref>{{Citation |title=Technology forecasting |date=2026-06-07 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Technology_forecasting&oldid=1358258993 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> Өнөөдөр ихэнх улс орнууд нийгэм, эдийн засгийн асар их өөрчлөлтүүдийг туулж байгаа бөгөөд эдгээр нь технологийн хөгжлөөс ихээхэн хамаарч байна. Эдгээр өөрчлөлтүүдийг шинжилснээр засгийн газар болон эдийн засгийн байгууллагууд ирээдүйн хөгжлийн төлөвлөгөөгөө гаргах боломжтой. Гэсэн хэдий ч түүхэн бүх өгөгдлийг технологийн таамаглалд ашиглах боломжгүй тул таамаглагчид мөн шинжээчдийн судалгаа, дүгнэлтээс дэвшилтэт технологи болон тоон загварчлалыг нэвтрүүлэх шаардлагатай байдаг.[2]<ref>{{Citation |title=Technology forecasting |date=2026-06-07 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Technology_forecasting&oldid=1358258993 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> '''Түүх''' Технологийн таамаглал нь зуу гаруй жилийн турш оршин тогтнож ирсэн боловч Дэлхийн II дайн хүртэл бие даасан салбар болон хөгжөөгүй байв. Учир нь Америкийн засгийн газар дайны дараа цэргийн салбартай холбоотой технологийн хөгжлийн чиг хандлагыг тодорхойлж эхэлсэн юм. 1945 онд АНУ-ын Армийн Агаарын Цэргийн Хүчин “Toward New Horizons” (Шинэ хаяа хязгаар руу) нэртэй тайлан гаргасан бөгөөд уг тайланд технологийн хөгжлийг авч үзэж, ирээдүйн судалгааны чухлыг хэлэлцжээ. Энэхүү тайлан нь орчин үеийн технологийн таамаглалын эхлэл болсон юм.<ref>{{Citation |title=Technology forecasting |date=2026-06-07 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Technology_forecasting&oldid=1358258993 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> 7dk3w842xbyxgjsy74witikzzpx4c4w 863598 863597 2026-07-27T04:50:02Z Чингүнжав99 98142 Чингүнжав99 moved page [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаt]] to [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаТехнологийн таамаглал]] 863597 wikitext text/x-wiki == '''Технологийн таамаглал''' == Технологийн таамаглал нь ашигтай технологийн машин, төхөөрөмж, горим эсвэл аргуудын ирээдүйн шинж чанарыг урьдчилан таамаглахыг зорьдог. Судлаачид өнгөрсөн туршлага болон одоогийн технологийн хөгжилд үндэслэн технологийн таамаглалыг боловсруулдаг. Бусад таамаглалуудын нэгэн адил технологийн таамаглал нь төрийн болон хувийн хэвшлийн байгууллагуудад оновчтой шийдвэр гаргахад тусалдаг. Таамаглагч нь ирээдүйн боломж болон заналхийллийг шинжилснээр хамгийн их ашиг тусыг хүртэхийн тулд шийдвэрээ сайжруулах боломжтой.[1]<ref>{{Citation |title=Technology forecasting |date=2026-06-07 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Technology_forecasting&oldid=1358258993 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> Өнөөдөр ихэнх улс орнууд нийгэм, эдийн засгийн асар их өөрчлөлтүүдийг туулж байгаа бөгөөд эдгээр нь технологийн хөгжлөөс ихээхэн хамаарч байна. Эдгээр өөрчлөлтүүдийг шинжилснээр засгийн газар болон эдийн засгийн байгууллагууд ирээдүйн хөгжлийн төлөвлөгөөгөө гаргах боломжтой. Гэсэн хэдий ч түүхэн бүх өгөгдлийг технологийн таамаглалд ашиглах боломжгүй тул таамаглагчид мөн шинжээчдийн судалгаа, дүгнэлтээс дэвшилтэт технологи болон тоон загварчлалыг нэвтрүүлэх шаардлагатай байдаг.[2]<ref>{{Citation |title=Technology forecasting |date=2026-06-07 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Technology_forecasting&oldid=1358258993 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> '''Түүх''' Технологийн таамаглал нь зуу гаруй жилийн турш оршин тогтнож ирсэн боловч Дэлхийн II дайн хүртэл бие даасан салбар болон хөгжөөгүй байв. Учир нь Америкийн засгийн газар дайны дараа цэргийн салбартай холбоотой технологийн хөгжлийн чиг хандлагыг тодорхойлж эхэлсэн юм. 1945 онд АНУ-ын Армийн Агаарын Цэргийн Хүчин “Toward New Horizons” (Шинэ хаяа хязгаар руу) нэртэй тайлан гаргасан бөгөөд уг тайланд технологийн хөгжлийг авч үзэж, ирээдүйн судалгааны чухлыг хэлэлцжээ. Энэхүү тайлан нь орчин үеийн технологийн таамаглалын эхлэл болсон юм.<ref>{{Citation |title=Technology forecasting |date=2026-06-07 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Technology_forecasting&oldid=1358258993 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> 7dk3w842xbyxgjsy74witikzzpx4c4w 863635 863598 2026-07-27T11:51:08Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаТехнологийн таамаглал]] to [[Технологийн таамаглал]] 863597 wikitext text/x-wiki == '''Технологийн таамаглал''' == Технологийн таамаглал нь ашигтай технологийн машин, төхөөрөмж, горим эсвэл аргуудын ирээдүйн шинж чанарыг урьдчилан таамаглахыг зорьдог. Судлаачид өнгөрсөн туршлага болон одоогийн технологийн хөгжилд үндэслэн технологийн таамаглалыг боловсруулдаг. Бусад таамаглалуудын нэгэн адил технологийн таамаглал нь төрийн болон хувийн хэвшлийн байгууллагуудад оновчтой шийдвэр гаргахад тусалдаг. Таамаглагч нь ирээдүйн боломж болон заналхийллийг шинжилснээр хамгийн их ашиг тусыг хүртэхийн тулд шийдвэрээ сайжруулах боломжтой.[1]<ref>{{Citation |title=Technology forecasting |date=2026-06-07 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Technology_forecasting&oldid=1358258993 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> Өнөөдөр ихэнх улс орнууд нийгэм, эдийн засгийн асар их өөрчлөлтүүдийг туулж байгаа бөгөөд эдгээр нь технологийн хөгжлөөс ихээхэн хамаарч байна. Эдгээр өөрчлөлтүүдийг шинжилснээр засгийн газар болон эдийн засгийн байгууллагууд ирээдүйн хөгжлийн төлөвлөгөөгөө гаргах боломжтой. Гэсэн хэдий ч түүхэн бүх өгөгдлийг технологийн таамаглалд ашиглах боломжгүй тул таамаглагчид мөн шинжээчдийн судалгаа, дүгнэлтээс дэвшилтэт технологи болон тоон загварчлалыг нэвтрүүлэх шаардлагатай байдаг.[2]<ref>{{Citation |title=Technology forecasting |date=2026-06-07 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Technology_forecasting&oldid=1358258993 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> '''Түүх''' Технологийн таамаглал нь зуу гаруй жилийн турш оршин тогтнож ирсэн боловч Дэлхийн II дайн хүртэл бие даасан салбар болон хөгжөөгүй байв. Учир нь Америкийн засгийн газар дайны дараа цэргийн салбартай холбоотой технологийн хөгжлийн чиг хандлагыг тодорхойлж эхэлсэн юм. 1945 онд АНУ-ын Армийн Агаарын Цэргийн Хүчин “Toward New Horizons” (Шинэ хаяа хязгаар руу) нэртэй тайлан гаргасан бөгөөд уг тайланд технологийн хөгжлийг авч үзэж, ирээдүйн судалгааны чухлыг хэлэлцжээ. Энэхүү тайлан нь орчин үеийн технологийн таамаглалын эхлэл болсон юм.<ref>{{Citation |title=Technology forecasting |date=2026-06-07 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Technology_forecasting&oldid=1358258993 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> 7dk3w842xbyxgjsy74witikzzpx4c4w 0 147468 863599 2026-07-27T04:50:02Z Чингүнжав99 98142 Чингүнжав99 moved page [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаt]] to [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаТехнологийн таамаглал]] 863599 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаТехнологийн таамаглал]] 9e613hlb72zc3zpjdwnverneys46jd7 0 147469 863600 2026-07-27T04:58:59Z Чингүнжав99 98142 Орчуулга хийсэн 863600 wikitext text/x-wiki == Машин Оюун Ухааны Судалгааны Хүрээлэн == Машин Оюун Ухааны Судалгааны Хүрээлэн (MIRI) буюу хуучнаар Хиймэл Оюун Ухааны Сингулярчлалын Хүрээлэн (SIAI) нь 2005 оноос хойш хиймэл оюун ухаанаас үүдэн гарч болзошгүй оршин тогтнохуйн эрсдэлийг тодорхойлох, удирдах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж буй ашгийн бус судалгааны байгууллага юм. MIRI-ийн судалгааны ажил нь системийн дизайнд “хүн төрөлхтөнд ээлтэй хиймэл оюун ухаан” бий болгох арга барил болон технологийн хөгжлийн хурдыг таамаглахад голлон чиглэж ирсэн.<ref>{{Citation |title=Machine Intelligence Research Institute |date=2026-07-17 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Machine_Intelligence_Research_Institute&oldid=1364523180 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> Түүх 2000 онд Элиэзер Юдковский Брайан болон Сабин Аткинс нарын санхүүжилтээр Хиймэл Оюун Ухааны Сингулярчлалын Хүрээлэнг үүсгэн байгуулжээ. Тус хүрээлэн нь анх хиймэл оюун ухааны (AI) хөгжлийг хурдасгах зорилготой байв. Гэвч Юдковский ирээдүйд хөгжүүлэгдэх хиймэл оюун ухааны системүүд хэт өндөр түвшний оюун ухаантай болж, хүн төрөлхтөнд аюул учруулж болзошгүй гэж санаа зовж эхэлжээ. 2005 онд тус хүрээлэн Атланта хотоос Силикон хөндий рүү нүүж, тухайн үед энэ салбарын эрдэмтдийн дунд ихээхэн үл тоомсорлогдож байсан эдгээр эрсдэлийг тодорхойлох, удирдах арга замд анхаарлаа хандуулж эхэлсэн байна.<ref>{{Citation |title=Machine Intelligence Research Institute |date=2026-07-17 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Machine_Intelligence_Research_Institute&oldid=1364523180 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> 2006 оноос эхлэн тус хүрээлэн хиймэл оюун ухааны ирээдүй, тэр дундаа түүнээс үүдэж болзошгүй эрсдэлийн талаар хэлэлцэх “Сингулярчлалын дээд хэмжээний уулзалт” (Singularity Summit)-ыг зохион байгуулж эхэлжээ. Энэхүү арга хэмжээг эхэндээ Стэнфордын их сургуультай хамтран, Питер Тиэлийн санхүүжилтээр зохион байгуулж байв. San Francisco Chronicle сонин анхны бага хурлыг “технологийн нөлөөгөөр бий болсон трансхуманизм хэмээх философийн Сан-Францискогийн булангийн бүс дэх олон нийтэд ил болсон анхны томоохон арга хэмжээ” хэмээн тодорхойлжээ.<ref>{{Citation |title=Machine Intelligence Research Institute |date=2026-07-17 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Machine_Intelligence_Research_Institute&oldid=1364523180 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> iri2p4tvw5s8q4nn35zulgtlums0b3o 863601 863600 2026-07-27T04:59:17Z Чингүнжав99 98142 Чингүнжав99 moved page [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаm]] to [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаМашин Оюун Ухааны Судалгааны Хүрээлэн]] 863600 wikitext text/x-wiki == Машин Оюун Ухааны Судалгааны Хүрээлэн == Машин Оюун Ухааны Судалгааны Хүрээлэн (MIRI) буюу хуучнаар Хиймэл Оюун Ухааны Сингулярчлалын Хүрээлэн (SIAI) нь 2005 оноос хойш хиймэл оюун ухаанаас үүдэн гарч болзошгүй оршин тогтнохуйн эрсдэлийг тодорхойлох, удирдах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж буй ашгийн бус судалгааны байгууллага юм. MIRI-ийн судалгааны ажил нь системийн дизайнд “хүн төрөлхтөнд ээлтэй хиймэл оюун ухаан” бий болгох арга барил болон технологийн хөгжлийн хурдыг таамаглахад голлон чиглэж ирсэн.<ref>{{Citation |title=Machine Intelligence Research Institute |date=2026-07-17 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Machine_Intelligence_Research_Institute&oldid=1364523180 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> Түүх 2000 онд Элиэзер Юдковский Брайан болон Сабин Аткинс нарын санхүүжилтээр Хиймэл Оюун Ухааны Сингулярчлалын Хүрээлэнг үүсгэн байгуулжээ. Тус хүрээлэн нь анх хиймэл оюун ухааны (AI) хөгжлийг хурдасгах зорилготой байв. Гэвч Юдковский ирээдүйд хөгжүүлэгдэх хиймэл оюун ухааны системүүд хэт өндөр түвшний оюун ухаантай болж, хүн төрөлхтөнд аюул учруулж болзошгүй гэж санаа зовж эхэлжээ. 2005 онд тус хүрээлэн Атланта хотоос Силикон хөндий рүү нүүж, тухайн үед энэ салбарын эрдэмтдийн дунд ихээхэн үл тоомсорлогдож байсан эдгээр эрсдэлийг тодорхойлох, удирдах арга замд анхаарлаа хандуулж эхэлсэн байна.<ref>{{Citation |title=Machine Intelligence Research Institute |date=2026-07-17 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Machine_Intelligence_Research_Institute&oldid=1364523180 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> 2006 оноос эхлэн тус хүрээлэн хиймэл оюун ухааны ирээдүй, тэр дундаа түүнээс үүдэж болзошгүй эрсдэлийн талаар хэлэлцэх “Сингулярчлалын дээд хэмжээний уулзалт” (Singularity Summit)-ыг зохион байгуулж эхэлжээ. Энэхүү арга хэмжээг эхэндээ Стэнфордын их сургуультай хамтран, Питер Тиэлийн санхүүжилтээр зохион байгуулж байв. San Francisco Chronicle сонин анхны бага хурлыг “технологийн нөлөөгөөр бий болсон трансхуманизм хэмээх философийн Сан-Францискогийн булангийн бүс дэх олон нийтэд ил болсон анхны томоохон арга хэмжээ” хэмээн тодорхойлжээ.<ref>{{Citation |title=Machine Intelligence Research Institute |date=2026-07-17 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Machine_Intelligence_Research_Institute&oldid=1364523180 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> iri2p4tvw5s8q4nn35zulgtlums0b3o 863633 863601 2026-07-27T11:50:21Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаМашин Оюун Ухааны Судалгааны Хүрээлэн]] to [[Машин Оюун Ухааны Судалгааны Хүрээлэн]] 863600 wikitext text/x-wiki == Машин Оюун Ухааны Судалгааны Хүрээлэн == Машин Оюун Ухааны Судалгааны Хүрээлэн (MIRI) буюу хуучнаар Хиймэл Оюун Ухааны Сингулярчлалын Хүрээлэн (SIAI) нь 2005 оноос хойш хиймэл оюун ухаанаас үүдэн гарч болзошгүй оршин тогтнохуйн эрсдэлийг тодорхойлох, удирдах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж буй ашгийн бус судалгааны байгууллага юм. MIRI-ийн судалгааны ажил нь системийн дизайнд “хүн төрөлхтөнд ээлтэй хиймэл оюун ухаан” бий болгох арга барил болон технологийн хөгжлийн хурдыг таамаглахад голлон чиглэж ирсэн.<ref>{{Citation |title=Machine Intelligence Research Institute |date=2026-07-17 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Machine_Intelligence_Research_Institute&oldid=1364523180 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> Түүх 2000 онд Элиэзер Юдковский Брайан болон Сабин Аткинс нарын санхүүжилтээр Хиймэл Оюун Ухааны Сингулярчлалын Хүрээлэнг үүсгэн байгуулжээ. Тус хүрээлэн нь анх хиймэл оюун ухааны (AI) хөгжлийг хурдасгах зорилготой байв. Гэвч Юдковский ирээдүйд хөгжүүлэгдэх хиймэл оюун ухааны системүүд хэт өндөр түвшний оюун ухаантай болж, хүн төрөлхтөнд аюул учруулж болзошгүй гэж санаа зовж эхэлжээ. 2005 онд тус хүрээлэн Атланта хотоос Силикон хөндий рүү нүүж, тухайн үед энэ салбарын эрдэмтдийн дунд ихээхэн үл тоомсорлогдож байсан эдгээр эрсдэлийг тодорхойлох, удирдах арга замд анхаарлаа хандуулж эхэлсэн байна.<ref>{{Citation |title=Machine Intelligence Research Institute |date=2026-07-17 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Machine_Intelligence_Research_Institute&oldid=1364523180 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> 2006 оноос эхлэн тус хүрээлэн хиймэл оюун ухааны ирээдүй, тэр дундаа түүнээс үүдэж болзошгүй эрсдэлийн талаар хэлэлцэх “Сингулярчлалын дээд хэмжээний уулзалт” (Singularity Summit)-ыг зохион байгуулж эхэлжээ. Энэхүү арга хэмжээг эхэндээ Стэнфордын их сургуультай хамтран, Питер Тиэлийн санхүүжилтээр зохион байгуулж байв. San Francisco Chronicle сонин анхны бага хурлыг “технологийн нөлөөгөөр бий болсон трансхуманизм хэмээх философийн Сан-Францискогийн булангийн бүс дэх олон нийтэд ил болсон анхны томоохон арга хэмжээ” хэмээн тодорхойлжээ.<ref>{{Citation |title=Machine Intelligence Research Institute |date=2026-07-17 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Machine_Intelligence_Research_Institute&oldid=1364523180 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> iri2p4tvw5s8q4nn35zulgtlums0b3o 0 147470 863602 2026-07-27T04:59:17Z Чингүнжав99 98142 Чингүнжав99 moved page [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаm]] to [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаМашин Оюун Ухааны Судалгааны Хүрээлэн]] 863602 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаМашин Оюун Ухааны Судалгааны Хүрээлэн]] cwjiimz0ph7a1367g22l5ka7gkmoo1t 0 147471 863603 2026-07-27T05:14:58Z TuguRuben 106162 Хуудас үүсгэв: "Трендийн шинжилгээ Трендийн шинжилгээ нь мэдээлэл цуглуулж, түүнээс хэв маяг, хандлагыг илрүүлэх арга юм. Зарим шинжлэх ухааны салбарт энэ нэр томьёо илүү нарийн, албан ёсны утгатай хэрэглэгддэг. Трендийн шинжилгээг ихэвчлэн ирээдүйн үйл явдлыг таамагл..." 863603 wikitext text/x-wiki Трендийн шинжилгээ Трендийн шинжилгээ нь мэдээлэл цуглуулж, түүнээс хэв маяг, хандлагыг илрүүлэх арга юм. Зарим шинжлэх ухааны салбарт энэ нэр томьёо илүү нарийн, албан ёсны утгатай хэрэглэгддэг. Трендийн шинжилгээг ихэвчлэн ирээдүйн үйл явдлыг таамаглахад ашигладаг боловч өнгөрсөн үеийн тодорхойгүй үйл явдлыг үнэлэхэд мөн хэрэглэж болно. Жишээлбэл, тухайн үеийн хаадын дундаж хаанчилсан хугацаанд үндэслэн хоёр он цагийн хооронд ойролцоогоор хэдэн эртний хаан ноёрхсон байж болохыг тооцоолох боломжтой. Төслийн удирдлага Төслийн удирдлагад трендийн шинжилгээ нь өмнөх үр дүнг ашиглан ирээдүйн үр дүнг урьдчилан таамаглах математик арга юм. Үүнийг төсвийн зардал болон ажлын хуваарийн гүйцэтгэлийн зөрүүг хянах замаар хэрэгжүүлдэг. Энэ хүрээнд трендийн шинжилгээ нь төслийн чанарын хяналтын хэрэгсэл болдог. Статистик Статистикийн шинжлэх ухаанд трендийн шинжилгээ нь хугацааны цуваа өгөгдөлд орших, санамсаргүй хэлбэлзлээр хэсэгчлэн эсвэл бараг бүрэн далдлагдсан үндсэн хандлагыг илрүүлэх аргуудыг хэлдэг. Хэрэв трендийг шугаман гэж үзэж болох бол түүнийг регрессийн шинжилгээний аргаар тооцоолж болно. f0v0t88ooy5l1uvyox0r3x7m45zei8x 863604 863603 2026-07-27T05:16:34Z TuguRuben 106162 863604 wikitext text/x-wiki '''Трендийн шинжилгээ''' нь мэдээлэл цуглуулж, түүнээс хэв маяг, хандлагыг илрүүлэх арга юм. Зарим шинжлэх ухааны салбарт энэ нэр томьёо илүү нарийн, албан ёсны утгатай хэрэглэгддэг. Трендийн шинжилгээг ихэвчлэн ирээдүйн үйл явдлыг таамаглахад ашигладаг боловч өнгөрсөн үеийн тодорхойгүй үйл явдлыг үнэлэхэд мөн хэрэглэж болно. Жишээлбэл, тухайн үеийн хаадын дундаж хаанчилсан хугацаанд үндэслэн хоёр он цагийн хооронд ойролцоогоор хэдэн эртний хаан ноёрхсон байж болохыг тооцоолох боломжтой. '''Төслийн удирдлага''' Төслийн удирдлагад трендийн шинжилгээ нь өмнөх үр дүнг ашиглан ирээдүйн үр дүнг урьдчилан таамаглах математик арга юм. Үүнийг төсвийн зардал болон ажлын хуваарийн гүйцэтгэлийн зөрүүг хянах замаар хэрэгжүүлдэг. Энэ хүрээнд трендийн шинжилгээ нь төслийн чанарын хяналтын хэрэгсэл болдог. '''Статистик''' Статистикийн шинжлэх ухаанд трендийн шинжилгээ нь хугацааны цуваа өгөгдөлд орших, санамсаргүй хэлбэлзлээр хэсэгчлэн эсвэл бараг бүрэн далдлагдсан үндсэн хандлагыг илрүүлэх аргуудыг хэлдэг. Хэрэв трендийг шугаман гэж үзэж болох бол түүнийг регрессийн шинжилгээний аргаар тооцоолж болно. bj1n0pqfo6knbcv599bu0s289m8g0nm 0 147472 863605 2026-07-27T05:19:39Z TuguRuben 106162 Хуудас үүсгэв: "Трендийн шинжилгээ нь мэдээлэл цуглуулж, түүнээс хэв маяг, хандлагыг илрүүлэх арга юм. Зарим шинжлэх ухааны салбарт энэ нэр томьёо илүү нарийн, албан ёсны утгатай хэрэглэгддэг. Трендийн шинжилгээг ихэвчлэн ирээдүйн үйл явдлыг таамаглахад ашигладаг бол..." 863605 wikitext text/x-wiki Трендийн шинжилгээ нь мэдээлэл цуглуулж, түүнээс хэв маяг, хандлагыг илрүүлэх арга юм. Зарим шинжлэх ухааны салбарт энэ нэр томьёо илүү нарийн, албан ёсны утгатай хэрэглэгддэг. Трендийн шинжилгээг ихэвчлэн ирээдүйн үйл явдлыг таамаглахад ашигладаг боловч өнгөрсөн үеийн тодорхойгүй үйл явдлыг үнэлэхэд мөн хэрэглэж болно. Жишээлбэл, тухайн үеийн хаадын дундаж хаанчилсан хугацаанд үндэслэн хоёр он цагийн хооронд ойролцоогоор хэдэн эртний хаан ноёрхсон байж болохыг тооцоолох боломжтой. '''Төслийн удирдлага''' Төслийн удирдлагад трендийн шинжилгээ нь өмнөх үр дүнг ашиглан ирээдүйн үр дүнг урьдчилан таамаглах математик арга юм. Үүнийг төсвийн зардал болон ажлын хуваарийн гүйцэтгэлийн зөрүүг хянах замаар хэрэгжүүлдэг. Энэ хүрээнд трендийн шинжилгээ нь төслийн чанарын хяналтын хэрэгсэл болдог. '''Статистик''' Статистикийн шинжлэх ухаанд трендийн шинжилгээ нь хугацааны цуваа өгөгдөлд орших, санамсаргүй хэлбэлзлээр хэсэгчлэн эсвэл бараг бүрэн далдлагдсан үндсэн хандлагыг илрүүлэх аргуудыг хэлдэг. Хэрэв трендийг шугаман гэж үзэж болох бол түүнийг регрессийн шинжилгээний аргаар тооцоолж болно. 54ilge13ji3a7lho7d9e3iczypcvv6c 0 147473 863606 2026-07-27T05:21:55Z TuguRuben 106162 Хуудас үүсгэв: "Дизайны уран төсөөлөл нь боломжит ирээдүйг судлах, шүүмжлэн эргэцүүлэх зорилготой дизайны арга барил юм. Энэ нь зохиомол бөгөөд ихэвчлэн бодрол төрүүлэхүйц ирээдүйн нөхцөл байдлыг тусгайлан бүтээсэн эд зүйл, загварын тусламжтайгаар дүрслэн харуулдаг...." 863606 wikitext text/x-wiki Дизайны уран төсөөлөл нь боломжит ирээдүйг судлах, шүүмжлэн эргэцүүлэх зорилготой дизайны арга барил юм. Энэ нь зохиомол бөгөөд ихэвчлэн бодрол төрүүлэхүйц ирээдүйн нөхцөл байдлыг тусгайлан бүтээсэн эд зүйл, загварын тусламжтайгаар дүрслэн харуулдаг. Энэхүү арга нь ирээдүйн талаар хэлэлцүүлэг өрнүүлэх, шинэ санаа бий болгоход дэмжлэг үзүүлдэг. Ирээдүй судлаач Скотт Смитийн тодорхойлсноор дизайны уран төсөөлөл нь хүмүүсийн өмнө нь ярилцаж байгаагүй ирээдүйн талаар утга учиртай хэлэлцэх боломжийг бүрдүүлдэг. Шинэ ирээдүйн төсөөллийг бий болгосноор дизайны уран төсөөлөл нь инновацын хөгжлийг дэмждэг. Зохиолч Брюс Стерлинг үүнийг "өөрчлөлтийг бодит мэтээр хүлээн зөвшөөрүүлэхийн тулд зохиомол ертөнцөд прототипийг зориудаар ашиглах арга" хэмээн тодорхойлсон байдаг. Судлаач Жозеф Линдли болон Пол Коултон нар дизайны уран төсөөллийг дараах байдлаар тодорхойлжээ. Өгүүлэмж бүхий зохиомол ертөнцийг бүтээдэг. Тэрхүү ертөнцөд ямар нэгэн шинэ санаа эсвэл бүтээгдэхүүний загварыг туршдаг. Ингэснээр тухайн сэдвийн талаар хэлэлцэх, санал солилцох орон зайг бүрдүүлдэг. 6gyoarf3ir5bdjvz0ujvo2fxn4tfo29 863608 863606 2026-07-27T05:25:05Z TuguRuben 106162 863608 wikitext text/x-wiki Дизайны уран төсөөлөл нь боломжит ирээдүйг судлах, шүүмжлэн эргэцүүлэх зорилготой дизайны арга барил юм. Энэ нь зохиомол бөгөөд ихэвчлэн бодрол төрүүлэхүйц ирээдүйн нөхцөл байдлыг тусгайлан бүтээсэн эд зүйл, загварын тусламжтайгаар дүрслэн харуулдаг. Энэхүү арга нь ирээдүйн талаар хэлэлцүүлэг өрнүүлэх, шинэ санаа бий болгоход дэмжлэг үзүүлдэг. Ирээдүй судлаач Скотт Смитийн тодорхойлсноор дизайны уран төсөөлөл нь хүмүүсийн өмнө нь ярилцаж байгаагүй ирээдүйн талаар утга учиртай хэлэлцэх боломжийг бүрдүүлдэг. Шинэ ирээдүйн төсөөллийг бий болгосноор дизайны уран төсөөлөл нь инновацын хөгжлийг дэмждэг. Зохиолч Брюс Стерлинг үүнийг "өөрчлөлтийг бодит мэтээр хүлээн зөвшөөрүүлэхийн тулд зохиомол ертөнцөд прототипийг зориудаар ашиглах арга" хэмээн тодорхойлсон байдаг. Судлаач Жозеф Линдли болон Пол Коултон нар дизайны уран төсөөллийг дараах байдлаар тодорхойлжээ. Өгүүлэмж бүхий зохиомол ертөнцийг бүтээдэг. Тэрхүү ертөнцөд ямар нэгэн шинэ санаа эсвэл бүтээгдэхүүний загварыг туршдаг. Ингэснээр тухайн сэдвийн талаар хэлэлцэх, санал солилцох орон зайг бүрдүүлдэг. 1nnwkebrjhmz656z9q3i8gdk5jx10ny 863609 863608 2026-07-27T05:26:10Z TuguRuben 106162 863609 wikitext text/x-wiki Дизайны уран төсөөлөл нь боломжит ирээдүйг судлах, шүүмжлэн эргэцүүлэх зорилготой дизайны арга барил юм. Энэ нь зохиомол бөгөөд ихэвчлэн бодрол төрүүлэхүйц ирээдүйн нөхцөл байдлыг тусгайлан бүтээсэн эд зүйл, загварын тусламжтайгаар дүрслэн харуулдаг. Энэхүү арга нь ирээдүйн талаар хэлэлцүүлэг өрнүүлэх, шинэ санаа бий болгоход дэмжлэг үзүүлдэг. Ирээдүй судлаач Скотт Смитийн тодорхойлсноор дизайны уран төсөөлөл нь хүмүүсийн өмнө нь ярилцаж байгаагүй ирээдүйн талаар утга учиртай хэлэлцэх боломжийг бүрдүүлдэг. Шинэ ирээдүйн төсөөллийг бий болгосноор дизайны уран төсөөлөл нь инновацын хөгжлийг дэмждэг. Зохиолч Брюс Стерлинг үүнийг "өөрчлөлтийг бодит мэтээр хүлээн зөвшөөрүүлэхийн тулд зохиомол ертөнцөд прототипийг зориудаар ашиглах арга" хэмээн тодорхойлсон байдаг. Судлаач Жозеф Линдли болон Пол Коултон нар дизайны уран төсөөллийг дараах байдлаар тодорхойлжээ. 1.Өгүүлэмж бүхий зохиомол ертөнцийг бүтээдэг. 2.Тэрхүү ертөнцөд ямар нэгэн шинэ санаа эсвэл бүтээгдэхүүний загварыг туршдаг. 3.Ингэснээр тухайн сэдвийн талаар хэлэлцэх, санал солилцох орон зайг бүрдүүлдэг. ku2fa3ixolajgdka4qhxvanexzk09r1 0 147474 863610 2026-07-27T05:32:30Z TuguRuben 106162 Хуудас үүсгэв: " Backcasting нь эхлээд хүрэхийг хүсэж буй ирээдүйн зорилго, нөхцөл байдлыг тодорхойлж, дараа нь түүнд хүрэхийн тулд өнөөдрөөс эхлэн ямар бодлого, хөтөлбөр, арга хэмжээ хэрэгжүүлэх шаардлагатайг урвуу дарааллаар төлөвлөх арга юм. Энэ аргын үндсэн зарчмыг Кана..." 863610 wikitext text/x-wiki Backcasting нь эхлээд хүрэхийг хүсэж буй ирээдүйн зорилго, нөхцөл байдлыг тодорхойлж, дараа нь түүнд хүрэхийн тулд өнөөдрөөс эхлэн ямар бодлого, хөтөлбөр, арга хэмжээ хэрэгжүүлэх шаардлагатайг урвуу дарааллаар төлөвлөх арга юм. Энэ аргын үндсэн зарчмыг Канадын Ватерлоогийн их сургуулийн судлаач Жон Б. Робинсон 1990 онд танилцуулсан. Backcasting-ийн гол асуулт нь: > "Хэрэв бид тодорхой нэг зорилгод хүрэхийг хүсэж байвал өнөөдрөөс эхлэн ямар арга хэмжээ авах ёстой вэ?" Forecasting нь өнөөгийн чиг хандлагад тулгуурлан ирээдүйг төсөөлдөг бол Backcasting нь эсрэг чиглэлээр ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл, эхлээд хүсэж буй ирээдүйгээ тодорхойлж, дараа нь түүнд хүрэх алхмуудыг төлөвлөдөг. Иймээс энэ арга нь өнөөгийн нөхцөл байдлыг шууд үргэлжлүүлэхээс илүүтэйгээр зорилгод чиглэсэн төлөвлөлтийг хэрэгжүүлдэг. Статистик болон өгөгдлийн шинжилгээнд Backcasting-ийг Forecasting-ийн эсрэг ойлголт гэж үздэг. Forecasting – Үл хамаарах хувьсагчийн мэдэгдэж буй утгыг ашиглан хамаарах хувьсагчийн ирээдүйн (үл мэдэгдэх) утгыг тооцоолох арга. Backcasting – Хамаарах хувьсагчийн мэдэгдэж буй утгыг тайлбарлахын тулд өнгөрсөн үед байсан байж болох үл хамаарах хувьсагчийн үл мэдэгдэх утгыг тооцоолох арга. 56qh6lhn8ejihlyqnv030696pvxtd3x 12 147475 863611 2026-07-27T05:47:42Z ~2026-41804-09 106319 Blyat 863611 wikitext text/x-wiki Joel Liu Enjun a 2j3b945eelhuuyu6nt7urbrgmrnbqxm 0 147476 863614 2026-07-27T07:20:33Z Erebus14789 106212 Хуудас үүсгэв: "Ван Хонг (1991 онд төрсөн) нь Гуанши мужийн Пинл гүнлигийн уугуул бөгөөд Хятадын математикч, Нью-Йоркийн Их Сургуулийн Математикийн Шинжлэх Ухааны Курант хүрээлэнгийн профессор, Францын Нийгмийн Шинжлэх Ухааны Дээд Сургууль -ийн математикийн профессор юм..." 863614 wikitext text/x-wiki Ван Хонг (1991 онд төрсөн) нь Гуанши мужийн Пинл гүнлигийн уугуул бөгөөд Хятадын математикч, Нью-Йоркийн Их Сургуулийн Математикийн Шинжлэх Ухааны Курант хүрээлэнгийн профессор, Францын Нийгмийн Шинжлэх Ухааны Дээд Сургууль -ийн математикийн профессор юм. Түүний судалгааны чиглэлд Фурьегийн шинжилгээ, геометрийн хэмжүүрийн онол, холбогдох асуудлууд багтдаг. 2022 онд тэрээр Мариам Мирзаханигийн нэрэмжит Шинэ Хязгаарын Шагнал хүртсэн. 2024 онд тэрээр гурван хэмжээст орон зайд Гуагу олонлогийн таамаглалын нээлттэй бодлогыг бодох тухай өгүүлэл хэвлүүлжээ. 2026 онд тэрээр Филдсийн медалиар шагнуулж, энэхүү шагналыг хүртсэн анхны Хятадын иргэн, дэлхийн гурав дахь эмэгтэй болжээ.<ref>{{Citation |title=王虹 (數學家) |date=2026-07-27 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8E%8B%E8%99%B9_(%E6%95%B8%E5%AD%B8%E5%AE%B6)&oldid=93662646 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-27 |language=zh}}</ref> errbl1wiwb3sc1rlo5hvqmhj2x28nhi 0 147477 863615 2026-07-27T07:37:17Z Erebus14789 106212 Хуудас үүсгэв: "Сизи овог нь Чин гүрний үед Сизи овог аймагт зохион байгуулагдсан Монгол овог юм.<ref>{{Citation |title=四子部落 |date=2025-11-15 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E5%9B%9B%E5%AD%90%E9%83%A8%E8%90%BD&oldid=90008456 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-27 |language=zh}}</ref> Чингис хааны ах Жочикасарын 15 дахь үеийн..." 863615 wikitext text/x-wiki Сизи овог нь Чин гүрний үед Сизи овог аймагт зохион байгуулагдсан Монгол овог юм.<ref>{{Citation |title=四子部落 |date=2025-11-15 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E5%9B%9B%E5%AD%90%E9%83%A8%E8%90%BD&oldid=90008456 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-27 |language=zh}}</ref> Чингис хааны ах Жочикасарын 15 дахь үеийн үр удам Ноян Тайн үед тэд Хөлөнбуйр болон түүний хойд хэсэгт нүүдэлчин байжээ. Жан Мугийн "Монголын нүүдэлчдийн тухай тэмдэглэл"-д: "Ноян Тай... дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд хамгийн том нь Мэргэн Хэшүүчи гэдэг Сэнгэ; хоёр дахь нь Дархан Тайжи гэдэг Соном; гурав дахь нь Буктайжи гэдэг Омбу; дөрөв дэх нь Мэргэн Тайжи гэдэг Иржаб байв." Эдгээр дөрвөн хүү тусдаа амьдардаг байсан тул Монгол хэлэнд "Дорбэт" гэж нэрлэгддэг Сизи овог гэж нэрлэгддэг. Сизи овог болон Айнагагийн Дорбэт овог нь ижил удам угсаатай бөгөөд Боржигит овогт харьяалагддаг боловч "Дорбэт" гэдэг нэр нь Ноян Тайн дөрвөн хүүгээс гаралтай。<ref>{{Citation |title=四子部落 |date=2025-11-15 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E5%9B%9B%E5%AD%90%E9%83%A8%E8%90%BD&oldid=90008456 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-27 |language=zh}}</ref> 7hqhz0fkw6gxkwxw902pkj2tn2hj49g 0 147478 863616 2026-07-27T07:40:35Z Erebus14789 106212 Хуудас үүсгэв: "Маомин'ань (Монголоор: ᠮᠤᠤᠮᠢᠩᠭᠠᠨ), мөн Маомин'ань гэж орчуулагддаг бөгөөд энэ нь "муу мянган өрх" гэсэн утгатай. Энэ нь Мин болон Чин гүрний эхэн үеийн Монгол овог аймаг бөгөөд хожим нь Маомин'ань туг нэртэйгээр байгуулагдсан.<ref>{{Citation |title=茂明安部 |date=2025-1..." 863616 wikitext text/x-wiki Маомин'ань (Монголоор: ᠮᠤᠤᠮᠢᠩᠭᠠᠨ), мөн Маомин'ань гэж орчуулагддаг бөгөөд энэ нь "муу мянган өрх" гэсэн утгатай. Энэ нь Мин болон Чин гүрний эхэн үеийн Монгол овог аймаг бөгөөд хожим нь Маомин'ань туг нэртэйгээр байгуулагдсан.<ref>{{Citation |title=茂明安部 |date=2025-11-15 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E8%8C%82%E6%98%8E%E5%AE%89%E9%83%A8&oldid=90008429 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-27 |language=zh}}</ref> ahy3z8tx4xnzhr1kxxz0yu1ppfhx0h9 0 147479 863617 2026-07-27T07:43:57Z Erebus14789 106212 Хуудас үүсгэв: "Нерча гол буюу Чин гүрний үед Нерчао гол буюу Нерчинск гол гэгддэг нь Оросын нутаг дэвсгэрт орших гол юм. Энэ нь Шилка голын зүүн цутгал бөгөөд нийт урт нь 580 километр, ус зайлуулах талбай нь 27,500 хавтгай дөрвөлжин километр юм. Гол нь 10-р сараас 4-р сар хүртэл..." 863617 wikitext text/x-wiki Нерча гол буюу Чин гүрний үед Нерчао гол буюу Нерчинск гол гэгддэг нь Оросын нутаг дэвсгэрт орших гол юм. Энэ нь Шилка голын зүүн цутгал бөгөөд нийт урт нь 580 километр, ус зайлуулах талбай нь 27,500 хавтгай дөрвөлжин километр юм. Гол нь 10-р сараас 4-р сар хүртэл хөлддөг бөгөөд голын эрэг дээрх Нерчинск (Нерчинск) хот тэнд байрладаг.<ref>{{Citation |title=尼布楚河 |date=2026-04-22 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E5%B0%BC%E5%B8%83%E6%A5%9A%E6%B2%B3&oldid=92372786 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-27 |language=zh}}</ref> 8rahij2g7e3lfhk9az4muc88lq11sj0 0 147480 863618 2026-07-27T07:48:18Z Erebus14789 106212 Хуудас үүсгэв: "Урад овог аймаг буюу Вулат буюу Урад гэж орчуулагддаг нь Мин, Чин гүрний үеийн Монгол овог аймаг байв. Энэ нэр нь чадварлаг гар урлал гэсэн утгатай "Ура" гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд "Тэ" нь монгол хэлний олон тооны дагавар юм.<ref>{{Citation |title=乌喇特部 |date=2025-12-15 |url..." 863618 wikitext text/x-wiki Урад овог аймаг буюу Вулат буюу Урад гэж орчуулагддаг нь Мин, Чин гүрний үеийн Монгол овог аймаг байв. Энэ нэр нь чадварлаг гар урлал гэсэн утгатай "Ура" гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд "Тэ" нь монгол хэлний олон тооны дагавар юм.<ref>{{Citation |title=乌喇特部 |date=2025-12-15 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E4%B9%8C%E5%96%87%E7%89%B9%E9%83%A8&oldid=90689123 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-27 |language=zh}}</ref> 58jznft8hfoopovh1d647z4dj6cr0gf 0 147481 863631 2026-07-27T11:27:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Mikhail A. Maksimovich.jpeg|thumb|Михайло Максимович]] '''Максимович Михайло Александрович''' ([[Украин хэл|укр.]] ''Максимо́вич Миха́йло Олекса́ндрович,'' 1804 оны 9-р сарын 15-нд одоогийн Полтава мужийн Бохуславец хотын Тымкивщина тосгонд төрсөн - 1873 оны 11-р сарын 22-нд одо..." 863631 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mikhail A. Maksimovich.jpeg|thumb|Михайло Максимович]] '''Максимович Михайло Александрович''' ([[Украин хэл|укр.]] ''Максимо́вич Миха́йло Олекса́ндрович,'' 1804 оны 9-р сарын 15-нд одоогийн Полтава мужийн Бохуславец хотын Тымкивщина тосгонд төрсөн - 1873 оны 11-р сарын 22-нд одоогийн Канев дүүргийн Прохоровкагийн ойролцоох Михайлова Гора тосгонд нас барсан) - Украины нэрт эрдэмтэн, профессор, нэвтэрхий толь бичигч, ардын аман зохиолч, түүхч, филологич, угсаатны зүйч, ургамал судлаач, яруу найрагч, архивч болон байгаль судлаач, Переяслав мужийн Старшин язгууртны гэр бүлийн хэвлэн нийтлэгч-редактор. Түүхэн зохиолч Несторын нэрэмжит Түүхийн нийгэмлэгийн гишүүн бөгөөд гэрийн ургамал судлалыг үндэслэгчид болох Тимковскийн казак язгууртнуудын удам. [[Файл:Coin of Ukraine Maksymovych R.jpg|thumb|Дурсгалын зоос, 2009 он.]] Михайло Максимовичийг орчин үеийн Украины түүх судлалын үндэслэгч гэж үздэг - түүний ачаар "Жижиг Оросын үндэстний өгүүлэмж нь Украины үндэсний өгүүлэмж болж хувирсан" (С. Плохий). Эзэн хааны Гэгээн Владимирын их сургуулийн (өнөөгийн - Тарас Шевченкогийн нэрэмжит [[Киевийн Үндэсний их сургууль]]) анхны ректор. cb6ijt2itqfdrmoqpl7mu0twb1q87zf 0 147482 863634 2026-07-27T11:50:21Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаМашин Оюун Ухааны Судалгааны Хүрээлэн]] to [[Машин Оюун Ухааны Судалгааны Хүрээлэн]] 863634 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Машин Оюун Ухааны Судалгааны Хүрээлэн]] kaflnlk0cb6izem1twr79gicfxssyf6 0 147483 863636 2026-07-27T11:51:08Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаТехнологийн таамаглал]] to [[Технологийн таамаглал]] 863636 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Технологийн таамаглал]] 33z7fhr4qu8duy9hwb3bop9rq4yknny