Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Хоншүү 0 2672 863665 853265 2026-07-27T17:27:20Z Enkhsaihan2005 64429 863665 wikitext text/x-wiki {{Short description|Японы хамгийн том арал}} {{Инфобокс арал | name = Хоншүү | native_name = {{nobold|本州}} | native_name_link = Япон хэл | native_name_lang = ja | image = Satellite image of Honshu in May 2003.png | image_caption = Хоншүү арлын хиймэл дагуулын зураг | image_map = Japan honshu map.svg | location = {{ubl | [[Япон тэнгис]] (Умард, Баруун) | [[Номхон далай]] (Өмнөд, Зүүн) }} | coordinates = {{coord|36|N|138|E|region:JP_type:isle_scale:5000000|display=inline,title}} | archipelago = [[Японы олтриг]] | area_km2 = 227,960<ref name=honshu>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=uUNWAgAAQBAJ&pg=PA268 |page=268 |title=An Atlas of the World's Conifers: An Analysis of their Distribution, Biogeography, Diversity and Conservation Status |first1=Алжос |last1=Фаржон |first2=Денис |last2=Филер |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=9789004211810}}</ref> | length_km = 1300 | width_min_km = 50 | width_max_km = 230 | coastline_km = 10084 | rank = 7-д | highest_mount = [[Фүжи уул]] | elevation_m = 3776 | country = [[Япон]] | country_admin_divisions_title = [[Японы мужууд|Муж]] | country_admin_divisions = {{clist | title = Мужийн жагсаалт | [[Айчи]] | [[Акита муж|Акита]] | [[Аомори]] | [[Вакаяма муж|Вакаяма]] | [[Гифү]] | [[Гүнма]] | [[Ибараки муж|Ибараки]] | [[Иватэ муж|Иватэ]] | [[Ишикава муж|Ишикава]] | [[Канагава]] | [[Киото]] | [[Миэ муж|Миэ]] | [[Мияги муж|Мияги]] | [[Нагано муж|Нагано]] | [[Нара муж|Нара]] | [[Ниигата муж|Ниигата]] | [[Окаяма]] | [[Осака]] | [[Сайтама муж|Сайтама]] | [[Токио]] | [[Тоттори муж|Тоттори]] | [[Точиги муж|Точиги]] | [[Тояма муж|Тояма]] | [[Фүкүи муж|Фүкүи]] | [[Фүкүшима муж|Фүкүшима]] | [[Хёого]] | [[Хирошима]] | [[Чиба муж|Чиба]] | [[Шига]] | [[Шизүока муж|Шизүока]] | [[Шиманэ]] | [[Ямагата муж|Ямагата]] | [[Ямагүчи муж|Ямагүчи]] | [[Яманаши муж|Яманаши]] }} | country_largest_city = [[Токио]] | country_largest_city_population = 14,043,239<ref name = "metrostat">{{cite web |title=Tokyo Metropolis' Population overview – Reiwa 3 January 1 |url=https://www.metro.tokyo.lg.jp/tosei/hodohappyo/press/2021/08/30/03.html |publisher=[[Токио хотын захиргаа]] |access-date=2026-04-12 |language=ja}}</ref> | population = 104,000,000<ref name = "metrostat"/> | timezone1 = [[Японы Стандарт Цаг]] ([[UTC+9]]) | population_as_of = 2017 | density_km2 = 447 | ethnic_groups = [[Япончууд]] }} '''Хоншүү''' (本州) - [[Япон]] улсын гол 4 том арал болох [[Хоншүү]], [[Хоккайдо]], [[Кюүшүү]], [[Шикокү]] зэргийн дотор талбайн хэмжээгээр хамгийн том нь. ==Эшлэл== {{reflist|30em}} [[Ангилал:Азийн арал]] [[Ангилал:Японы арал]] [[Ангилал:Номхон далайн арал]] [[Ангилал:Хоншүү| ]] 20x85zmbrlzxs3plmnlu3ib6baa968z Дэлхий 0 3589 863766 863172 2026-07-28T07:53:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863766 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км<sup>3</sup> | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см<sup>3</sup> | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N<sub>2</sub>)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O<sub>2</sub>)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангар гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O<sub>3</sub>) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10<sup>24</sup> [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P<sub>2</sub>O<sub>5</sub> |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см<sup>3</sup> |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date = 2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10<sup>18</sup> [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] 4rx4yo05237hqg6swjvaarn8dy6loce Бали 0 6875 863822 854393 2026-07-28T11:02:12Z Enkhsaihan2005 64429 863822 wikitext text/x-wiki {{Short description|Индонезийн Бага Зондын арлууд дахь муж}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс суурин | name = Бали | native_name = Bali | translit_lang1 = Бусад | translit_lang1_type1 = [[Бали цагаан толгой|Бали]] | translit_lang1_info1 = ᬩᬮᬶ | type = [[Индонезийн мужууД|Муж]] | official_name = Бали муж<br />{{nobold|{{lang|id|Provinsi Bali}}}} | image_shield = Official_seal_of_the_Province_of_Bali.png | shield_link = Индонезийн сүлдүүд#Муж | image_flag = | shield_size = 110px | flag_size = | image_map = Bali in Indonesia (special marker).svg | map_alt = | map_caption = {{centre|{{Legend inline|#FFFDD0|outline=silver}} '''[[Индонез]]''' дэх {{Legend inline|#C41E3A|outline=red}} '''Бали'''}} | coordinates = {{coord|8|20|06|S|115|05|17|E|region:ID-BA_type:adm1st_scale:1000000|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Индонез}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1958 оны 8 сарын 14<ref>{{Cite web|url=http://www.dpr.go.id/jdih/index/id/1304|title=Pembentukan Daerah-daerah Tingkat I Bali, Nusa Tenggara Barat Dan Nusa Tenggara Timur|website=dpr.go.id|access-date=2026-04-13|archive-date=2020-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029171156/http://www.dpr.go.id/jdih/index/id/1304}}</ref> | subdivision_type2 = [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|Тойрог болон хотууд]] | subdivision_type1 = [[Индонезийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Бага Зондын арлууд]] | subdivision_name2 = {{Collapsible list | title = [[Балийн тойрог, хотын жагсаалт|Жагсаалт]] | frame_style = border:yes; padding:0 | list_style = text-align:left; display:yes | 1= [[Жембрана тойрог|Жембрана]] | 2= [[Табанан тойрог|Табанан]] | 3= [[Бадунг тойрог|Бадунг]] | 4= [[Гианьяр тойрог|Гианьяр]] | 5= [[Клункунг тойрог|Клункунг]] | 6= [[Бангли тойрог|Бангли]] | 7 = [[Карангасем тойрог|Карангасем]] | 8 = [[Булеленг тойрог|Булеленг]] | 9 = [[Денпасар]]}} | founder = | named_for = | seat_type = Нийслэл<br />{{nobold|ба хамгийн том хот}} | seat = [[Денпасар]] | government_footnotes = | governing_body = Бали мужийн захиргаа | leader_title = [[Балийн захирагч|Захирагч]] | leader_name = [[I Ваян Костер]] ([[Индонезийн Ардчилсан Тэмцлийн Нам|PDI-P]]) | leader_title2 = [[Балийн дэд захирагч|Дэд захирагч]] | leader_name2 = [[I Нёман Гири Праста]] | leader_title3 = [[Бүсийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Хууль тогтоох хурал]] | leader_name3 = [[Балигийн Бүсийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (DPRD) | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_total_km2 = 5590.15 | area_rank = [[Индонезийн мужууд|Индонезид 36-д]] | elevation_max_ft = 9944 | elevation_max_point = [[Агунг уул]] | population_total = 4461260 | population_as_of = 2024 оны тооцоо | population_footnotes = <ref name="Badan Pusat Statistik 2025">Badan Pusat Statistik, Jakarta, 28 February 2025, ''Provinsi Bali Dalam Angka 2025'' [Bali Province In Numbers 2025] (Katalog-BPS 1102001.51)</ref> | population_density_km2 = auto | population_demonym = Баличууд | demographics_type1 = Хүн ам зүй | demographics1_footnotes = <!-- for references: use<ref>tags --> | demographics1_title1 = [[Индонезийн ард түмэн|Үндэстний бүлгүүд]] {{nobold|(2010)}}<ref name="SUKU">{{cite web|url=https://www.bps.go.id/publication/2012/05/23/55eca38b7fe0830834605b35/kewarganegaraan-suku-bangsa-agama-dan-bahasa-sehari-hari-penduduk-indonesia.htm|title=Citizenship, Tribes, Religions, and Everyday Languages of the Indonesian Population|website=www.bps.go.id|pages=36–41|access-date=2026-04-13|format=pdf|archive-date=2021-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210325171828/https://www.bps.go.id/publication/2012/05/23/55eca38b7fe0830834605b35/kewarganegaraan-suku-bangsa-agama-dan-bahasa-sehari-hari-penduduk-indonesia.htm|url-status=live}}</ref> | timezone1 = [[Индонез дэх цаг|WITA]] | utc_offset1 = +08 | iso_code = ID-BA | website = {{URL|www.baliprov.go.id/|baliprov.go.id}} | demographics1_info1 = {{ublist |85.97% [[Баличууд]] |9.60% [[Жавачууд]] |4.43% [[Индонезийн ард түмэн|бусад]] |}} | demographics1_title2 = [[Индонез дахь шашин шүтлэг|Шашин шүтлэг]] {{nobold|(2024)}}<ref name="auto">{{Webarchiv|url=https://gis.dukcapil.kemendagri.go.id/peta/ |wayback=20220705211227 |text=Archive copy |archiv-bot=2026-04-21 22:59:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705211227/http://gis.dukcapil.kemendagri.go.id/peta/ |date=2022-07-05 }} (visual)</ref> | demographics1_info2 = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |86.40% [[Хиндүизм]] |10.28% [[Ислам]] {{Tree list}} * 2.62% [[Христийн шашин|Христ]] ** 1.76% [[Протестантизм]] ** 0.86% [[Католик]] {{Tree list/end}} |0.68% [[Буддизм]] |0.02% [[Индонез дахь шашин шүтлэг|бусад]]}} | demographics1_title3 = [[Индонезийн хэлнүүд|Хэлнүүд]]<ref>{{Cite web|url=https://www.bali.com/bali-languages-translation.html|title=Languages Spoken in Bali|last=bali.com|website=bali.com|language=en|access-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131222052007/https://www.bali.com/bali-languages-translation.html|archive-date=2013-12-22}}</ref> | demographics1_info3 = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |[[Индонез хэл|Индонез]] (албан ёсны) |[[Бали хэл|Бали]] (төрөлх) | [[Малай хэл]] | [[#Хэлнүүд|бусад]] }} | nicknames = {{lang|id|Pulau Dewata}}<br />"[[Хиндү Бурхад|Бурхадын]] Арал"<br/>{{lang|id|Pulau Seribu Pura}}<br/>"Мянган [[Балийн сүм|Сүмийн]] Арал"<ref>[https://guideyourtravel.com/nickname-bali-island-of-the-gods/ Nickname Bali Island Of The Gods] Guide Your Travel 2 March 2023</ref> | motto = {{nativename|ban|Bali Dwipa Jaya}}<br />{{Script/Bali|ᬩᬮᬶᬤ᭄ᬯᬷᬧᬚᬬ}}<br />"Ялагч Бали арал" | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | blank_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank_info = 2022 | blank1_name = &nbsp;- Нийт<ref name="bpsgdpdata2022">{{Cite web |author=Badan Pusat Statistik |author-link=Индонезийн статистикийн төв агентлаг |year=2023 |title=Produk Domestik Regional Bruto (Milyar Rupiah), 2022 |url=https://www.bps.go.id/id/statistics-table/3/WkdVMWRYVnBkMnBvVEhKSVkyWXhNblZtTjJSbmR6MDkjMw==/produk-domestik-regional-bruto-atas-dasar-harga-berlaku--menurut-provinsi--miliar-rupiah-.html?year=2022 |publisher=Badan Pusat Statistik |location=Жакарта |language=id}}</ref> | blank1_info = [[Индонез рупиа|Rp]] 245.2&nbsp;их наяд (19-д)<br />[[Америк доллар|$]] 16.5&nbsp;тэрбум<br />[[Int$]] 51.5&nbsp;тэрбум ([[Худалдан авах чадварын паритет|ХАЧП]]) | blank2_name = &nbsp;- Нэг хүнд ноогдох<ref name="bpspercapitadata">{{Cite web |author=Badan Pusat Statistik |author-link=Индонезийн статистикийн төв агентлаг |year=2023 |title=Produk Domestik Regional Bruto Per Kapita (Ribu Rupiah), 2022 |url=https://www.bps.go.id/id/statistics-table/3/YWtoQlRVZzNiMU5qU1VOSlRFeFZiRTR4VDJOTVVUMDkjMw==/produk-domestik-regional-bruto-per-kapita-atas-dasar-harga-berlaku-menurut-provinsi--ribu-rupiah-.html?year=2022 |publisher=Badan Pusat Statistik |location=Жакарта |language=id}}</ref> | blank2_info = [[Индонез рупиа|Rp]] 55.5&nbsp;сая (20-д)<br />[[Америк доллар|$]] 3,741<br />[[Int$]] 11,673&nbsp;([[Худалдан авах чадварын паритет|ХАЧП]]) | blank3_name = &nbsp;- Өсөлт<ref name="bappenas2022">{{Cite web |author=Badan Pembangunan Nasional |author-link=Үндэсний хөгжлийн төлөвлөлтийн яам (Индонез) |year=2023 |title=Capaian Indikator Utama Pembangunan |url=https://simreg.bappenas.go.id/home/pemantauan/lpe |publisher=Badan Pembangunan Nasional |location=Жакарта |language=id}}</ref> | blank3_info = {{Increase}} 4.84% | blank4_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] {{nobold|(2024)}} | blank4_info = {{increase}} 0.786<ref>{{Cite web|url=https://www.bps.go.id/id/pressrelease/2024/11/15/2296/indeks-pembangunan-manusia--ipm--indonesia-tahun-2024-mencapai-75-02--meningkat-0-63-poin-atau-0-85-persen-dibandingkan-tahun-sebelumnya-yang-sebesar-74-39-.html|title=Indeks Pembangunan Manusia 2024|publisher=[[Индонезийн статистикийн төв агентлаг]]|date=2024|language=id|access-date=2026-04-13}}</ref> (5-д) – <span style=color:#090>өндөр</span> | module = {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв | child = yes | official_name = Бали мужийн соёлын тогтоц: Субак систем Три Хита Карана гүн ухааны илрэлээр | criteria = {{UNESCO WHS type|(iii), (v), (vi)}}(iii), (v), (vi) | ID = 1194 | year = 2012 | area = {{convert|19,519.9|ha|acre|abbr=on}} | buffer_zone = {{convert|1,454.8|ha|acre|abbr=on}}}} | population_rank = [[Индонезийн мужууд|Индонезид 16-д]] | registration_plate = [[Индонезийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|DK]] }} '''Бали''' ({{IPA|id|'bali|lang}}; [[Бали хэл|Бали]]: {{script/Bali|ᬩᬮᬶ}}) нь [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн [[Индонез]] улсад харьяалагдах [[арал]]. Нийслэл [[Жакарта]] хотын орших [[Жава арал|Жава арлын]] дэргэд, зүүн талд нь оршино. Бали арлын оршин суугчид [[бали хэл]]ээр ярьдаг боловч телевиз, радиогийн нэвтрүүлэг зэрэг нь Индонез улсын албан ёсны хэл болох [[индонез хэл]]ийг ашигладаг, мөн хүүхэд багачууд нь бага сургуульд орохын өмнө индонез хэлийг тусгайлан заалгадаг тул настнуудаас бусад нь индонез хэлийг чөлөөтэй ашигладаг. == Түүх == Бали аралд эртнээс хүн амьдарч байсны ул мөр элбэг олддог бөгөөд [[4-р зуун]]д [[хинду шашин]]тнууд нүүдэллэж ирснээр арал нь хөгжил цэцэглэлийн замдаа оржээ. [[9-р зуун]]ы үеэс өөрийн гэсэн төр улсаа байгуулж байсан боловч түүхийн ихэнх хугацаанд хөрш зэргэлдээ орших Жава арлыг захирч байсан улсын нөлөөн дор оршиж ирсэн байна. [[1342]] онд [[Мажапахитын хаант улс]]ын довтолгоонд өртөн, эзэмшилд нь оржээ. 16-р зуунд Мажапахитын хаант улс нь исламын шашинтнуудын довтолгооны үр дүнд мөхөхөд Жава арлаас тусгаарлаж, [[Гергерийн хаант улс]]ыг байгуулан, зүүн тийш тэлэх исламын хүчний эсрэг сөрөн зогссон юм. [[17-р зуун]]д [[Голландын Ост-Инд компани]]ас эхлэн, европчууд тус бүс нутагт нэвтэрч эхэлсэн боловч өөрийн гэсэн онцлог бүтээгдэхүүн, ашигт малтмалгүй Бали арлыг чухалд тооцолгүй, эзлэхийг чармайгаагүй тул Бали арлынхан өөрсдийн засаг төрийг хадгалсаар иржээ. [[19-р зуун]]д [[империализм]]ын давалгаан дор [[Нидерланд]] улс Бали арлыг колоничилох бодлого явуулж эхлэн, [[1908]] онд тус арал дээр оршин тогтнож байсан Клунгкунгийн ханлигийг мөхөөж, арлын бүх нутгийг эзэлжээ. Тэд арлыг язгууртнуудаар дамжуулан захирч, усжуулалт, зам харилцааг хөгжүүлэн, хар тамхи, кофе тариалж, боолчлох ёсыг халж, сургууль соёл байгуулан, хүн ардыг хувцас өмсч сурган, орчин үеийн Европийн соёлыг нэвтрүүлсэн юм. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед тус арлыг Японы арми эзэлсэн бөгөөд дайны дараа дахиж эрх мэдлээ тогтоох гэсэн Голландын эсрэг хөдөлгөөн энд тэндгүй өрнөж, [[1949]] онд Индонез улс тусгаар тогтноход, дараа жил нь буюу [[1950]] онд Бали арал Индонезид нэгджээ. == Газарзүй == Арлын талбай нь 5,633км<sup>2</sup>. [[Бага Зондын арлууд]]ын баруун захын арал бөгөөд [[Их Зондын арлууд]]ад харьяалагдах Жава аралтай зэрэгцэж байрладаг.Баруун талд нь Балийн хоолойгоор тусгаарлагдсан [[Жава арал]], зүүн талд нь [[Ломбокын хоолой]]гоор тусгаарлагдсан [[Ломбок арал]] оршино. Бали арлын эргээс Жава арал харагддаг (Балийн хоолой нь хамгийн нарийн хэсгээрээ 3км өргөн) гэдэг. Балийн Хинду шашны ариун уул гэгдэх [[Агунг уул]] (3,142м өндөр) болон [[Батур уул]] зэрэг олон [[галт уул]]тай. Батур уулын орчимд [[халуун рашаан]] элбэгтэй. == Уур амьсгал == [[Халуун бүс]]т багтдаг бөгөөд борооны улирал (10-3 сар), хуурай улирал (4-9 сар) нь эрс тэс ялгаатай. === Газар тариалан === [[Зураг:Market of Bali ID.jpg|thumb|right|240px|Балигийн хүнсний зах]] [[Зураг:LandscapePuraBesakihBaliID.jpg|thumb|right|240px|Бесаки сүмийн байдал]] ; Усжуулалт : Тус арал нь эрт цагт цөл байсан гэдэг бөгөөд арлын төвд орших ууланд нуур байсан болловч ус нь бүгд хойд зүг рүү урсан одож, өмнөд хэсэг нь хуурай уур амьсгалтай байжээ. Тэрхүү нуурын усыг туннель ухан өмнө зүг рүү татаж, усны урсгалыг зохицуулах болсноор арлын өмнөд хэсэг ногоон ургамлаар бүрхэгдэж, дүр төрхөө өөрчилсөн юм. : Ийнхүү Бали арал нь газар тариалан эрхлэхэд тун тохиромжтой болжээ. Жишээ нь, жилд 2-3 удаа [[цагаан будаа]]ны ургац хурааж авдаг тул хоол хүнс элбэг дэлбэг. Тиймээс нутгийн тариачид өдөрт 5-6 цагийг л газар тариалангийн ажилдаа зарцуулан, үлдсэн цагаа уран зураг, сийлбэр, дуу хөгжим, бүжиг зэрэг урлагт зориулах боломжтой байдаг. Иймээс тус арал нь урлагийн арал хэмээн дэлхийд алдаршжээ. [[Бали бүжиг]], түүний аяыг тоглоход хэрэглэгддэг хөгжмийн зэмсэг [[гамелан]], [[кечак]] зэрэг нь ихээхэн алдартай. == Засаг захиргааны нэгж == Бали арал ба ойр орчмын жижиг арлууд нь Индонезийн засаг захиргааны нэгдүгээр зэргийн нэгж (Daerah Tingkat I) болох [[Бали муж]]ийг бүрдүүлнэ. == Аялал жуулчлал == Урлагийн арал гэдэг нэрээрээ дэлхийд эртнээс алдаршсан, мөн далайн эргийн наран шарлагын газрууд олноор байгуулагдсан тул жуулчдын тоогоор өдгөө дэлхийд дээгүүр орох хэмжээнд аялал жуулчлал хөгжжээ. Тус арлын төсвийн ихэнх хувийг аялал жуулчлалын салбар бүрдүүлдэг гэж хэлэхэд хилсдэхгүй. Балид мөн дэлхийн өнцөг булан бүрээс жилийн аль ч улиралд серфингчид цуглардаг. Гэвч жуулчид их цуглардаг, мөн исламын шашинтай, дэлхийн хамгийн том орон болох Индонезид орших, хинду шашинтны өлгий нутаг гэдэг утгаараа терроризмд өртөх магадлал өндөртэй. Үнэхээр ч 2002, 2005 онуудад томоохон алан хядах ажиллагаа явагдаж, жуулчид олноор өртөж байсан түүхтэй. === Дурсгалт газрууд === * Мужийн төв [[Денпасар]] * "Урлагийн тосгон" [[Убуд]] * "Модон сийлбэрийн тосгон" [[Мас]] * Боомт хотхон [[Сингаража]] * [[Агунг уул]] * [[Бесаки сүм]] * [[Тана Лот сүм]] === Резорт, наран шарлагын газрууд === * [[Кута]] * [[Санур]] * [[Жимбаран]] == Зам тээвэр == * [[Нгура Рай олон улсын нисэх онгоцны буудал]] арлын өмнөд хэсэгт байдаг. * Машин зам - Томоохон хотуудыг холбон, арлыг бүтэн тойрох машин зам бий. Нутгийн иргэдийн ихэнх нь мотоциклоор зорчдог. * Автобус - Жуулчдад зориулсан, сэрүүцүүлэгч бүхий автобус өдөр тутам үйлчилдэг. * Такси - Денпасарын орчимд тоолууртай таксинууд элбэг. Мөн хувийн таксинуудтай үнэ хөлсөө тохиролцоод үйлчлүүлж болдог. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bali}} {{Wikivoyage}} * [https://web.archive.org/web/20051210030800/http://www.socialcapitalgateway.org/bali.htm Pictures of Bali] * Pictures of: [https://web.archive.org/web/20070129074256/http://www.socialcapitalgateway.org/ubudstreets.htm Ubud],[https://web.archive.org/web/20071223194436/http://www.socialcapitalgateway.org/campuan.htm Campuan], [https://web.archive.org/web/20070224090152/http://www.socialcapitalgateway.org/hinduubud.htm Hindu Temples in Ubud], [http://www.socialcapitalgateway.org/yehpulu.htm Yeh Pulu]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [https://web.archive.org/web/20071223200915/http://www.socialcapitalgateway.org/kalibukbuk.htm Kalibukbuk],[http://www.socialcapitalgateway.org/uluwatu.htm Uluwatu]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},[https://web.archive.org/web/20071223200742/http://www.socialcapitalgateway.org/cremation.htm A Cremation Ceremony],[https://web.archive.org/web/20071223194442/http://www.socialcapitalgateway.org/ubudpalace.htm Ubud Palace] * [https://web.archive.org/web/20071116055405/http://www.surfedge.com/index.html Surfing of Bali] [[Ангилал:Бали| ]] [[Ангилал:Азийн арал]] [[Ангилал:Индонезийн арал]] [[Ангилал:Энэтхэгийн далайн арал]] [[Ангилал:Бали тэнгисийн арал]] [[Ангилал:Бага Зондын арлуудын арал]] [[Ангилал:Индонезийн муж]] 5yvsa9jl2kge2ni6olwud4voqvhmsa8 Индонез 0 8249 863797 863176 2026-07-28T10:34:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863797 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]<sup>*</sup>&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]<sup>*</sup> (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]<sup>*</sup> (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua Barat'') * [[Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km<sup>2</sup> 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км<sup>2</sup> талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-07-28 10:34:26 InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] o9hc4iv49esca11d7bbhzlpmdrhy4tm Израил 0 8276 863641 855359 2026-07-27T13:29:45Z ~2026-41820-19 106332 863641 wikitext text/x-wiki {{short description|Баруун Азийн улс}} {{Энэ гарчиг}}'''Израил гэдэг улс байхгүй. Палестинийг чөлөөл.''' ([[Еврей хэл|еврей.]] ‏יִשְׂרָאֵל‏‎, [[Араб хэл|араб.]] إِسْرَائِيل‎), албан ёсоор '''Израил Улс''' ([[Еврей хэл|еврей.]] ‏מְדִינַת יִשְׂרָאֵל‏‎ ''Медина́т Исраэ́ль'', [[Араб хэл|араб.]] دَوْلَة إِسْرَائِيل‎ ''Даула́т Исра’и́ль''),— [[Газар дундын тэнгис]]ийн зүүн эрэг дээр орших баруун [[Ази]]йн орон. Хойд талаараа [[Ливан]], зүүн хойд талаараа [[Сири]], зүүн талаараа [[Йордан]], баруун өмнөд талаараа [[Египет]] орнуудтай хиллэдэг бөгөөд өөрийн харьцангуй жижиг нутаг нь газар зүйн хувьд өөр өөр өвөрмөц онцлогтой. [[Баруун эрэг]] болон [[Газын зурвас]] ч мөн зэргэлдээ оршино. Израилын хүн амын ихэнх хувь нь [[Еврей үндэстэн]] бөгөөд дэлхийн цорын ганц еврей орон юм. Еврейчүүдээс гадна [[араб]]ын [[Ислам|Мусульманчууд]], [[Христийн шашин]]тнууд, Друзе, Самари зэрэг үндэстэн, шашинтнууд оршдог. Өнөөгийн Израил улс нь 3000 гаруй жилийн турш [[Иудаизм|Иудаизмын]] хамгийн чухал ухагдахуунуудын нэг "Израилын нутаг" (Eretz Yisrael)-аас үндэстэй юм. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] дараа [[Үндэстнүүдийн Лиг]] нь "Еврей үндэстэнд өөрсдийн гэсэн орон" бүтээх зорилгоор Британийн Палестин дахь мандатыг баталжээ. 1947 онд [[НҮБ]] нь Палестины мандатыг еврей, араб хоёр улсад хуваахыг баталсан байна. [[Арабын Барилдлага]] нь энэ төлөвлөгөөг эсэргүүцсэн боловч 1948 оны 5-р сарын 14-нд Еврейн түр засгийн газар Израилыг тусгаар тогтносныг мэдэгджээ. Дараа нь болсон [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайнд]] Израил ялалт байгуулснаар энэ улсын хил хязгаарыг [[НҮБ]]-ын хуваах төлөвлөгөөнд зааснаас ч илүүгээр сунган тэлжээ. Энэ явдлаас хойш зэргэлдээ орших олон араб оронтой мөргөлдөж, үр дүнд нь олон том дайн болсон бөгөөд энэ нь өнөө хүртэл үргэлжилсээр байна. Израил улс анх байгуулагдсанаас хойш, ялангуяа зэргэлдээ орших араб орнуудаас түүний хил хязгаар болон бүр оршин тогтнох эрх нь хүртэл зөрчилтэй тулгарч байна. Харин Израил нь [[Египет]], [[Йордан]] зэрэг орнуудтай энх тайвны гэрээ байгуулж, [[Палестин]]чуудтай бүр мөсөн зохицолдох хэлэлцээр явуулсаар байна. Израил нь төлөөллийн [[ардчилал]]тай бөгөөд [[парламент]]ын системтэй, сонгох эрх нь хүн бүрт оногдоно. Засгийн газрын тэргүүн нь ерөнхий сайд бөгөөд Израилын хууль тогтоох байгууллага нь [[Кнессет]]. [[ҮНБ]]-ээр тооцвол Израилын эдийн засаг нь дэлхийд 44-т орно. [[Хүний хөгжил]], [[хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөө]], эдийн засгийн өрсөлдөөнөөрөө Ойрх Дорнодын орнуудад дээгүүр жагсдаг. Улсын нийслэл ба засгийн газрын байрлах газар нь [[Иерусалим]] бол эдийн засгийн төв нь [[Тел-Авив]] юм. == Этимологи == [[Их Британи|Их Британийн]] захирах эрх (мандат)-ын үед энэ газрыг бүхэлд нь Палестин ([[Еврей хэл|еврей:]] פלשתינה) гэж нэрлэдэг байв. 1948 онд тусгаар тогтнолоо зарлсаны дараа улс нь албан ёсоор Израил улс ([[Еврей хэл|еврей:]] מְדִינַת יִשְׂרָאֵל‎, ''Medīnat Yisrā'el'' [mediˈnat jisʁaˈʔel]; [[Араб хэл|араб:]] دَوْلَة إِسْرَائِيل‎, ''Dawlat Isrāʼīl'', [dawlat ʔisraːˈʔiːl]) хэмээх нэрийг авсан. Дараа нь бусад хүмүүс Эрэц Исраэль, Эвэр, Сион, Жудеа гэх мэт түүхэн болон шашны нэршилүүд санал болгосон боловч түтгэлзүүлж, [[Давид Бен-Гурион|Давид Бен-Гурионы]] "Израиль" гэсэн нэр нь 6-3-ын харьцаатай дэмжигдсэн. Тусгаар тогтнолын эхний долоо хоногт засгийн газар нь Израилийн иргэндйг илэрхийлэхийн тулд "Израильчууд" гэсэн нэр томъёог сонгож, анх [[Израил улсын гадаад харилцааны яам|Гадаад харилцааны]] сайд Моше Шарет албан ёсоор хэрэглэсэн. == Түүх == {{main|Израилын түүх}} === Балар эртний түүх === 1,5 сая жилийн өмнө орчин цагийн Израилын газар нутаг дээр хүний амьдарч байсан мөрийг Галилей тэнгисийн хажууд байдаг Убейдиад олсон. Палеолитын бусад дурсгалт газрууд нь Табун, Кесем, Манотын агуй юм. Африкаас гадна олдсон орчин үеийн хүмүүсийн хамгийн эртний олдворуудыг 120,000 жилийн тэртээ одоогийн Израилийн хойд хэсэгт орших Схул, Кафзехаас олсон юм. МЭӨ 10-р мянганы орчимд Натуфийн соёл уг нутагт оршин тогтнож байжээ. === Эртний үе === Энэ газар нутгийн эртний үеийн түүх нь тодорхоогүй байна. Орчин үеийн археологийн судалгаа нь Торагийн Жошуагийн номонд гардаг еврейчүүдийн өвөг дээдэс нь Египетээс гарж Ханааныг эзэлсэн түүхийг үгүйсгэж, үүнийг еврейчуудийн үндэсний домог гэсэн. Хүрлийн зэвсгийн сүүлчийн үед (НТӨ 1550–1200) Ханааны ихэнх хэсэг нь Египетийн хаант улсад хүндэтгэл үзүүлж, хараат улс болов. Израильчуудын өвөг дээдсийг семит хэлтэй энэ нутгийн уугуул хүмүүс байсан гэж үздэг. [[Файл:City_of_David_-_King_David's_Palace_IMG_5815.JPG|thumb|[[Иерусалим|Иерусалимд]] оршдог том чулуун байгууламж]] [[Самуел]]ын дараа тэд өөрсдийн гэсэн хаантай болсон бөгөөд түүнийг Саул гэдэг байв. Тэрээр Израилчуудын удирдагч байлаа. Түүний дараа [[Давид хаан]] ширээнд суусан бөгөөд [[Израилын хаант улс|Израилын хаант улсыг]] МЭӨ 1000 оны үед байгуулан, нийслэлийг [[Иерусалим]] хэмээн зарлан тунхаглажээ. Түүний хүү [[Соломон]] хаан ширээнд суусан бөгөөд Иерусалим хот дахь анхны Ариун Сүмийг Бурханы алдарт зориулан барьсан байна. [[Соломон]] МЭӨ 928 онд насан өөд болсон бөгөөд түүнийг нас эцэслэсний дараа Хаант улс 2 хэсэг хуваагдан салж Хойд Хаант улсыг Израил хэмээж нийслэлийг Самари гэж зарласан бол, Өмнөд Хаант улсыг Иуда хэмээж нийслэл нь Иерусалим хэвээр үлдсэн юм. [[Ассири]]чууд МЭӨ 722 онд Израилыг эзлэн авж, ард иргэдийг нь цөллөгт явуулсан бол МЭӨ 586 онд [[Вавилони|Вавилонийн Эзэнт Гүрэн]] Иудаг эзлэн авж Вавилон руу цөлсөн. Гэвч Вавилон [[Перс|Персүүдэд]] эзлэгдсэний дараа Иудачуудыг нутагт нь буцааж хагас хараат байдалтай захирч байв. Үүний дараа Грек болон [[Ромын эзэнт гүрэн]] энэхүү дэглэмийг уламжлан захирч байлаа. МЭ 70 оны үед Ромын цэргүүд Иерусалим уруу дайран давшсаар Иерусалим хот болон Ариун сүмийг сүйтгэн шатаагаад явсан юм. Үүний дараа МЭ 132 Ромын цэргүүд дахин ирж еврейчүүдийг хайр найргүй хядсан бөгөөд энэ бүхний дараа маш цөөхөн тооны еврейчүүд үлдсэн юм. Бага тооны еврейчүүд Израилын нутагт амьдарч, бусад нь өөр улс орон луу дүрвэн амьдарч байв. Энэ дүрвэлт, дайжилтийг еврейчүүд '''Диаспора''' гэж нэрлэж байв. Олон еврейчүүд дахин [[Галил]] (Израилын нэгэн аймаг) уруу нүүсэн. МЭ 2-4 зууны үед еврей багш нар еврей номууд болох Мишна, Талмуд зэрэг чухал номуудыг дахин бичсэн. Одоогийн Израилын нутагт олон улс дайн дажин үймээн самууныг тарьж явсаар МЭ 635 онд Византын Эзэнт Гүрэн, дараа нь арабчууд эзлэн авч 1516 он хүртэл байсан бөгөөд үүний дараа Османы Эзэнт Гүрэн 20-р зууныг хүртэл ноёрхож байлаа. Израил улс газар нутаг, хүн ам багатай хэдий ч олон томоохон дайнд ялалт байгуулсаар ирсэн хүчирхэг улс юм. Еврей үндэстэн Нобелийн шагналтнаараа тэргүүлдэг ба Дэлхийн эдийн засгийг тэд атгаж байна. === 1917-1948 оны түүх === 1947 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын шийдвэрээр Палестиныг Араб, Еврей хоёр улс болгосон. Үүнийг нь арабчууд маш ихээр эсэргүүцэв. 1948 онд Израил улс тусгаар тогтнолоо зарласнаас ердөө хэдхэн хоногийн дараа арабын 5 улсын цэрэг Израил руу довтлон [[Палестины дайн|Израил-Арабын дайн]] эхэлжээ. == Хүн ам == {{Main|Израилын хүн ам|Израилчууд}} [[Файл:Israelpop.svg|thumb|Израилын хүн амын пирамид]] [[2021 он|2021 оны]] байдлаар Израилын хүн ам 9,344,900 орчим байсан бөгөөд үүнээс 74,2% нь [[еврей]] гэж бүртгэгдсэн байв.<ref name="population_stat2019">{{cite report|url=https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/DocLib/2019/134/11_19_134b.pdf|title=Israel's Independence Day 2019|date=6 May 2019|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=7 May 2019}}</ref> [[Арабчууд]] хүн амын 20.9%-ийг эзэлж байсан бол араб биш [[Христ итгэл|христийн]] шашинтнууд болон иргэний бүртгэлд шашин шүтлэггүй гэж бүртгэгдсэн хүмүүс 4.8%-ийг эзэлж байна. Сүүлийн арван жилийн хугацаанд [[Румын]], [[Тайланд]], [[Хятад]], [[Африк]], [[Өмнөд Америк|Өмнөд Америкийн]] олон тооны цагаач ажилчид Израилд суурьшсан. Тэдний олонх нь тус улсад хууль бусаар амьдардаг<ref>{{cite news|url=http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators|title=ISRAEL: Crackdown on illegal migrants and visa violators|newspaper=IRIN|date=14 July 2009}}</ref> тул бодит тоо баримт тодорхойгүй байгаа боловч 166,000-203,000 гэсэн тооцоо байдаг.<ref name="Adriana Kemp">Adriana Kemp, "Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel", ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004</ref> [[2012 он|2012 оны]] 6 сар гэхэд ойролцоогоор 60,000 Африк цагаачид Израилд нэвтэрсэн.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611|title=Israel rounds up African migrants for deportation|newspaper=Reuters|date=11 June 2012}}</ref> Израилчуудын 92 орчим хувь нь хот суурин газарт амьдардаг.<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/Land/Pages/THE%20LAND-%20Urban%20Life.aspx|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|title=The Land: Urban Life|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607003443/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/land/pages/the%20land-%20urban%20life.aspx|archive-date=7 June 2013}}</ref> [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага|ЭЗХАХБ-аас]] [[2016 он|2016 онд]] нийтэлсэн мэдээллээр израилчуудын дундаж наслалтыг 82.5 жил гэж тооцоолж, дэлхийд 6-т жагссан. [[Файл:Aliyah_1948-2015.png|thumb|1948–2015 оны хооронд Израил руу цагаачилсан хүмүүсийн тоо.]] Израил нь [[Еврей|еврей хүмүүсийн]] эх орон болж байгуулагдсан бөгөөд ихэвчлэн еврейн улс гэж нэрлэгддэг. Тус улсын [[Буцах тухай хууль (Израил)|Буцах тухай хууль]] нь бүх еврей болон еврей гаралтай хүмүүст [[Израилын иргэншлийн тухай хууль|Израилын иргэншилтэй]] байх эрхийг олгодог.<ref>{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/return.htm|publisher=Knesset|title=The Law of Return|access-date=14 August 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051127033448/http://www.irac.org/article_e.asp?artid=199|archive-date=27 November 2005}}</ref> Израил улсаас еврейчүүд гол төлөв [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Канад]] руу цагаачилдаг ([[Еврей хэл|еврей.]] ירידה‎) бөгөөд энэ үзэгдлийг хүн ам зүйчид нөлөө багатай гэж тодорхойлдог<ref>{{cite book|last=DellaPergola|first=Sergio|author-link=Sergio DellaPergola|contribution=Still Moving: Recent Jewish Migration in Comparative Perspective|editor=Daniel J. Elazar|editor2=Morton Weinfeld|title=The Global Context of Migration to Israel|orig-year=2000|year=2000|publisher=Transaction Publishers|location=New Brunswick, NJ|isbn=978-1-56000-428-8|pages=13–60}}</ref> боловч Израилын засгийн газрын яамд үүнийг Израилын ирээдүйн томоохон аюул заналхийлэл гэж үздэг.<ref>{{cite journal|last1=Gould|first1=Eric D.|last2=Moav|first2=Omer|year=2007|title=Israel's Brain Drain|journal=Israel Economic Review|volume=5|issue=1|pages=1–22|ssrn=2180400}}</ref><ref>{{cite news|last=Rettig Gur|first=Haviv|title=Officials to US to bring Israelis home|newspaper=The Jerusalem Post|date=6 April 2008|url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=97254|access-date=20 March 2012}}</ref> Хүн амын дөрөвний гурав нь еврейн олон янзын угсаатны бүлгүүдээс гаралтай. Израилын еврейчүүдийн 75 орчим хувь нь Израилд төрсөн, 16 хувь нь [[Европ]], [[Америк|Америк тивээс]], 7 хувь нь [[Ази]], [[Африк|Африкаас]] ирсэн цагаачид юм.<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_09&CYear=2017|title=Jews, by Continent of Origin, Continent of Birth & Period of Immigration|date=6 September 2017|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=19 September 2017}}</ref> [[Европ]], хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн еврейчүүд, тэдний Израилд төрсөн үр удам нь [[еврей]] гаралтай израилчуудын 50 орчим хувийг эзэлдэг. Арабын болон Исламын орнуудаас гарсан буюу дүрвэсэн еврейчүүд<ref>{{cite journal|url=http://muse.jhu.edu/journals/jss/summary/v015/15.1.goldberg.html|title=From Sephardi to Mizrahi and Back Again: Changing Meanings of "Sephardi" in Its Social Environments|journal=Jewish Social Studies|volume=15|issue=1|pages=165–188|year=2008|last1=Goldberg|first1=Harvey E.|doi=10.18647/2793/JJS-2008}}</ref> нь үлдсэн хэсгийн ихэнхийг бүрдүүлдэг.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/apr/03/israel-arab-jewish-mizrahi|title=The myth of the Mizrahim|work=The Guardian|date=3 April 2009|location=London}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jewcy.com/post/missing_mizrahim|title=Missing Mizrahim|date=31 August 2009}}</ref> [[Ногоон Шугам (Израил)|Ногоон шугамаас]] цааш Израилын нийт суурьшигчдын тоо 600,000 гаруй (Израилын еврей хүн амын ≈10%) байдаг.<ref>{{cite magazine|last=Gorenberg|first=Gershom|date=26 June 2017|title=Settlements: The Real Story|url=http://prospect.org/article/settlements-real-story|magazine=The American Prospect|access-date=25 August 2017}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] [[Баруун эрэг|Баруун эрэгт]] 399,300 израил хүн амьдарч байсан бөгөөд үүнд Израил улс байгуулагдахаас өмнө эсвэл [[Зургаан өдрийн дайн|Зургаан өдрийн дайны]] дараа [[Хеврон]], [[Гуш-Эцион]] зэрэг хотуудад шилжин суурьшигчид багтана. [[Баруун эрэг|Баруун эргийн]] суурингуудаас гадна [[Зүүн Иерусалим|Зүүн Иерусалимд]] 200,000 гаруй еврей, [[Голаны өндөрлөг|Голаны өндөрлөгт]] 22,000 еврей амьдардаг байв.<ref>{{Cite web|url=https://www.dailysabah.com/op-ed/2019/05/07/the-golan-heights-factor-and-the-future-of-destabilized-syria|title=The Golan Heights factor and the future of destabilized Syria|last=Beat|first=Maria|date=7 May 2019|website=Daily Sabah|access-date=9 May 2019}}</ref> [[Газын зурвас]] дахь [[Гуш-Катиф]] нэртэй сууринд ойролцоогоор 7800 израил хүн амьдарч байсан ч, засгийн газраас гаргасан төлөвлөгөөний дагуу [[2005 он|2005 онд]] нүүлгэн шилжүүлжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1|title=Settlements in the Gaza Strip|access-date=12 December 2007|website=Settlement Information|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1|archive-date=26 August 2013}}</ref> === Хот суурин газрууд === {{main|Израилын хотын жагсаалт}}{{wide image|Tel Aviv Panorama.jpg|1000px|Тел-Авивын дэлгэмэл зураг}}Израил улс үндсэн 4 хотын бүстэй: [[Гуш-Дан]] (Тел-Авив хотын бүс; 3,854,000 хүн ам), Иерусалим хотын бүс (1,253,900 хүн ам), [[Хайфа хотын бүс]] (924,400 хүн ам), [[Беэр-Шева хотын бүс]] (377,100 хүн ам).<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_25&CYear=2017|title=Localities, Population and Density per Sq. Km., by Metropolitan Area and Selected Localities|date=6 September 2017|publisher=Израилийн Статистикийн Төв Товчоо|access-date=19 September 2017}}</ref> Хүн ам, нутаг дэвсгэрийн хувьд Израилын хамгийн том хот нь [[Иерусалим]] бөгөөд 936,425 оршин суугчтай, 125 хавтгай дөрвөлжин км газар нутагтай. Израилын засгийн газрын [[Иерусалим|Иерусалимын]] талаарх статистик мэдээлэлд Израилын эзэлсэн [[Палестин|Палестины]] газар нутаг гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн Зүүн Иерусалимын хүн ам, газар нутгийг багтаадаг. 460,613, 285,316 хүн амтай [[Тел-Авив]], [[Хайфа]] хотууд нь Израилд [[Иерусалим|Иерусалимын]] дараа хэмжээгээрээ 2, 3-т ордог хотууд. Израил нь 100,000-аас дээш хүн амтай 16 хоттой. Нийтдээ Израил нь "хотын захиргаа" (эсвэл "хот") статустай болсон 77 сууринтай<ref>[http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_22&CYear=2018 2.22 Localities and Population, by Municipal Status and District], 2018</ref> бөгөөд 4 нь [[Баруун эрэг|Баруун эрэгт]] байрладаг.<ref>{{Cite web|url=https://www.science.co.il/municipal/Cities.php|title=List of Cities in Israel}}</ref> Өөр хоёр сууринд хотын статус олгохоор төлөвлөсөн: [[Негевийн цөл|Негевд]] баригдахаар төлөвлөгдсөн [[Касиф]] хот ба [[2015 он|2015 оноос]] хойш өргөжиж эхэлсэн [[Хариш]] хот.<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/as-harish-rises-some-wonder-if-it-can-break-suburban-mold/|title=New town Harish harbors hopes of being more than another Pleasantville|work=The Times of Israel|access-date=2 July 2018|date=25 August 2015}}</ref> {{Израилын хамгийн том хотууд}} == Засгийн газар ба улс төр == {{multiple image |total_width=260 |caption_align=center | image1 = Isaac Herzog.jpg | caption1 = [[Израилын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br />[[Ицхак Херцог]] | image2 = Yair Lapid (D1237-011).jpg | caption2 = [[Израил Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]<br />[[Яир Лапид]] }} [[Файл:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|thumb|[[Кнессет|Кнессетийн]] ордон, Израилын засгийн газар хуралддаг байр]] Израил нь [[Парламентын засаглалын систем|парламентын засаглалтай]] [[Бүгд Найрамдах Улс|бүгд найрамдах улс]], бүх нийтийн сонгуультай [[Ардчилал|ардчилсан улс]] юм. Парламентын олонхын дэмжлэг авсан парламентын гишүүн [[Израил Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайд]] болдог, тэр нь ихэвчлэн хамгийн олон суудалтай намын дарга байдаг. Ерөнхий сайд нь засгийн газрын тэргүүн юм.<ref>In 1996, direct elections for the prime minister were inaugurated, but the system was declared unsatisfactory and the old one reinstated. See {{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2683259.stm|work=BBC News|title=Israel's election process explained|access-date=31 March 2010|date=23 January 2003}}</ref> Израилыг [[Кнессет]] гэдэг 120 гишүүнтэй парламент удирддаг. Кнессетийн гишүүнчлэл нь [[Улс төрийн нам|улс төрийн намуудын]] пропорциональ төлөөлөл дээр суурилдаг,<ref>{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_beh.htm|publisher=The Knesset|access-date=8 August 2007|title=The Electoral System in Israel}}</ref> 3.25%-ийн сонгуулийн босготой ба бодит байдал дээр эвслийн засгийн газрууд байгуулагддаг. [[Баруун эрэг]] дэх Израилын оршин суугчид санал өгөх эрхтэй<ref>[https://www.foxnews.com/world/jewish-settlers-can-vote-in-israeli-elections-though-west-bank-is-officially-not-israel Jewish settlers can vote in Israeli elections, though West Bank is officially not Israel], Fox News, February 2015: "When Israelis go to the polls next month, tens of thousands of Jewish settlers in the West Bank will also be casting votes, even though they do not live on what is sovereign Israeli territory. This exception in a country that doesn't allow absentee voting for citizens living abroad is a telling reflection of Israel's somewhat ambiguous and highly contentious claim to the territory, which has been under military occupation for almost a half century."</ref> бөгөөд [[2015 оны Израилын парламентын сонгууль|2015 оны сонгуулийн]] дараа 120 гишүүний 10 (8%) нь Баруун эрэгт суурьшигчид байсан.<ref>[https://en.idi.org.il/articles/5199 The Social Composition of the 20th Knesset], Israeli Democracy Institute, 30 March 2015</ref> Парламентын [[Израилын сонгууль|сонгуулийг]] дөрвөн жилд нэг удаа товлодог боловч тогтворгүй эвсэл эсвэл Кнессетийн итгэлгүй байдал зэрэг нь засгийн газрыг эрт тараах боломжийг үүсгэдэг. [[Файл:Israel's_political_system.svg|thumb|309x309px|Израилын улс төрийн тогтолцоо]] [[Израилын үндсэн хуулиуд]] нь батлагдаагүй үндсэн хуулийн үүргийг гүйцэтгэдэг. [[2003 он|2003 оноос]] Кнессет эдгээр хуулиуд дээр үндэслэн албан ёсны Үндсэн хуулийг боловсруулж эхэлсэн.<ref>{{Harvard citation no brackets|Mazie|2006|p=34}}</ref> Израилын ерөнхийлөгч нь төрийн тэргүүн боловч ёслолын чанартай байдаг.<ref name="cia2">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2077.html|work=The World Factbook|title=Field Listing&nbsp;— Executive Branch|access-date=20 July 2007|date=19 June 2007|archive-date=22 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080422215126/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2077.html|url-status=dead}}</ref> Израил нь албан ёсны шашин шүтлэггүй<ref>{{cite book|title=Secularism on the Edge: Rethinking Church-State Relations in the United States, France, and Israel|chapter=Israel's Self-Restrained Secularism from the 1947 Status Quo Letter to the Present|chapter-url={{Google books|gThvBAAAQBAJ|page=PA167|keywords=|text=|plainurl=yes}}|pages=167–169|isbn=978-1-137-38115-6|year=2014|location=New York|publisher=Palgrave Macmillan|editor3-first=Aurora|last=Charbit|editor3-last=Nou|editor2-first=Sarah|editor2-last=Fainberg|editor1-first=Jacques|editor1-last=Berlinerblau|first=Denis|quote=The compromise, therefore, was to choose constructive ambiguity: as surprising as it may seem, there is no law that declares Judaism the official religion of Israel. However, there is no other law that declares Israel's neutrality toward all confessions. Judaism is not recognized as the official religion of the state, and even though the Jewish, Muslim and Christian clergy receive their salaries from the state, this fact does not make Israel a neutral state. This apparent pluralism cannot dissimulate the fact that Israel displays a clear and undoubtedly hierarchical pluralism in religious matters.&nbsp;... It is important to note that from a multicultural point of view, this self-restrained secularism allows Muslim law to be practiced in Israel for personal matters of the Muslim community. As surprising as it seems, if not paradoxical for a state in war, Israel is the only Western democratic country in which Sharia enjoys such an official status.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Sage Handbook of the Sociology of Religion|last=Sharot|first=Stephen|editor1-last=Beckford|editor1-first=James A.|editor2-last=Demerath|editor2-first=Jay|chapter=Judaism in Israel: Public Religion, Neo-Traditionalism, Messianism, and Ethno-Religious Conflict|publisher=Sage Publications|location=London and Thousand Oaks, CA|year=2007|isbn=978-1-4129-1195-5|pages=671–672|chapter-url={{Google books|vA8edg7bv0kC|page=PA671|keywords=|text=|plainurl=yes}}|quote=It is true that Jewish Israelis, and secular Israelis in particular, conceive of religion as shaped by a state-sponsored religious establishment. There is no formal state religion in Israel, but the state gives its official recognition and financial support to particular religious communities, Jewish, Islamic and Christian, whose religious authorities and courts are empowered to deal with matters of personal status and family law, such as marriage, divorce, and alimony, that are binding on all members of the communities.}}</ref><ref>{{cite book|title=Women in Zones of Conflict: Power and Resistance in Israel|last=Jacoby|first=Tami Amanda|publisher=McGill-Queen's University Press|location=Montreal, Quebec and Kingston, Ontario|year=2005|isbn=978-0-7735-2993-9|pages=53–54|url={{Google books|pr1LJNrlmuIC|page=PA53|keywords=|text=|plainurl=yes}}|quote=Although there is no official religion in Israel, there is also no clear separation between religion and state. In Israeli public life, tensions frequently arise among different streams of Judaism: Ultra-Orthodox, National-Religious, ''Mesorati'' (Conservative), Reconstructionist Progressive (Reform), and varying combinations of traditionalism and non-observance. Despite this variety in religious observances in society, Orthodox Judaism prevails institutionally over the other streams. This boundary is an historical consequence of the unique evolution of the relationship between Israel nationalism and state building.&nbsp;... Since the founding period, in order to defuse religious tensions, the State of Israel has adopted what is known as the 'status quo,' an unwritten agreement stipulating that no further changes would be made in the status of religion, and that conflict between the observant and non-observant sectors would be handled circumstantially. The 'status quo' has since pertained to the legal status of both religious and secular Jews in Israel. This situation was designed to appease the religious sector, and has been upheld indefinitely through the disproportionate power of religious political parties in all subsequent coalition governments.&nbsp;... On one hand, the Declaration of Independence adopted in 1948 explicitly guarantees freedom of religion. On the other, it simultaneously prevents the separation of religion and state in Israel.}}</ref> боловч Израил улсыг "еврей ба ардчилсан" гэж тодорхойлсон нь [[иудаизм]] шашинтай хүчтэй холбоо үүсгэснээс гадна төрийн хууль ба шашны хууль хоорондын зөрчилдөөнийг бий болгодог. Улс төрийн намуудын харилцан үйлчлэл нь төр ба шашны Их Британийн бүрэн эрхийн үед байсан тэнцвэрийг үүсгэдэг.<ref>{{cite journal|last=Englard|first=Izhak|date=Winter 1987|title=Law and Religion in Israel|journal=The American Journal of Comparative Law|volume=35|issue=1|pages=185–208|doi=10.2307/840166|jstor=840166|quote=The great political and ideological importance of religion in the state of Israel manifests itself in the manifold legal provisions concerned with religions phenomenon.&nbsp;... It is not a system of separation between state and religion as practiced in the U.S.A and several other countries of the world. In Israel a number of religious bodies exercise official functions; the religious law is applied in limited areas}}</ref> [[2018 он|2018 оны]] [[7 сарын 19|7 сарын 19-ний]] өдөр [[Кнессет|Израилын парламент]] Израил улсыг "Еврейчүүдийн Үндэстэн Улс", [[Еврей хэл|еврей хэлийг]] албан ёсны хэл гэж тодорхойлсон Үндсэн хуулийг батласан. Хуульд [[араб хэл]]д "онцгой статус" олгосон. Уг хуулиар [[Еврей|еврейчүүдэд]] үндэсний хувь заяагаа тодорхойлох онцгой эрхийг олгож, тус улсад еврейчүүдийн суурьшлыг хөгжүүлэх ажлыг "үндэсний ашиг сонирхол" гэж үзэж, засгийн газарт "энэхүү ашиг сонирхлыг хөхиүлэн дэмжих, урагшлуулах, хэрэгжүүлэх арга хэмжээ авах" боломжийг олгосон.<ref>{{cite news|title=Jewish nation state: Israel approves controversial bill|publisher=BBC|date=19 July 2018|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-44881554|access-date=20 July 2018}}</ref> === Засаг захиргааны хуваарь === {{Main|Израилын тойргууд}} {{Израил улсын засаг захиргааны хуваарь}} Израил улс нь ''мехозот'' ([[Еврей хэл|еврей.]] מחוזות) гэж нэрлэгддэг засаг захиргааны үндсэн зургаан тойрогт хуваагддаг - [[Израилын төв тойрог|Төв]], [[Хайфа тойрог|Хайфа]], [[Иерусалим тойрог|Иерусалим]], [[Израилын умард тойрог|Хойд]], [[Израилын өмнөд тойрог|Өмнөд]], [[Тел-Авив тойрог|Тел-Авив]] тойрог, мөн [[Баруун эрэг|Баруун эрэгт]] оршдог [[Иудей ба Самари тойрог|Иудей ба Самарийн]] бүс нутаг. Бүх [[Иудей ба Самари тойрог|Иудей ба Самарийн бүс нутаг]] болон [[Иерусалим тойрог|Иерусалим]], [[Израилын умард тойрог|Хойд]] тойргийн зарим хэсгийг Израилын нэг хэсэг гэж олон улсад хүлээн зөвшөөрдөггүй. тойргууд нь ''нафот'' ([[Еврей хэл|еврей.]] נפות) гэж нэрлэдэг арван таван дэд тойргуудад хуваадаг бөгөөд дэд-тойргууд нь тавин байгалийн бүсэд хуваагддаг.<ref>{{cite web|publisher=Central Bureau of Statistics|title=Introduction to the Tables: Geophysical Characteristics|url=http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc|format=doc|access-date=4 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20110221195435/http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc|archive-date=21 February 2011|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Тойрог ! rowspan="2" |Нийслэл ! rowspan="2" |Томоохон хот ! colspan="3" |Хүн ам<ref name="districts_pop">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_17&CYear=2017|title=Localities and Population, by Population Group, District, Sub-District and Natural Region|date=6 September 2017|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=19 September 2017}}</ref> |- !Еврейчүүд !Арабчууд !Нийт |- ![[Иерусалим тойрог|Иерусалим]] | colspan="2" |[[Иерусалим]] | style="text-align:right" |67% | style="text-align:right" |32% | style="text-align:right" |{{sort|1083300|1,083,300}} |- ![[Израилын умард тойрог|Хойд]] |[[Ноф-ха-Галиль]] |[[Назарет]] | style="text-align:right" |43% | style="text-align:right" |54% | style="text-align:right" |{{sort|1401300|1,401,300}} |- ![[Хайфа тойрог|Хайфа]] | colspan="2" |[[Хайфа]] | style="text-align:right" |68% | style="text-align:right" |26% | style="text-align:right" |{{sort|0996300|996,300}} |- ![[Израилын төв тойрог|Төв]] |[[Рамла]] |[[Ришон-ле-Цион]] | style="text-align:right" |88% | style="text-align:right" |8% | style="text-align:right" |{{sort|2115800|2,115,800}} |- ![[Тел-Авив тойрог|Тел-Авив]] | colspan="2" |[[Тел-Авив]] | style="text-align:right" |93% | style="text-align:right" |2% | style="text-align:right" |{{sort|1388400|1,388,400}} |- ![[Израилын өмнөд тойрог|Өмнөд]] |[[Беэр-Шева]] |[[Ашдод]] | style="text-align:right" |73% | style="text-align:right" |20% | style="text-align:right" |{{sort|1244200|1,244,200}} |- ![[Иудей ба Самари тойрог|Иудей ба Самари]] |[[Ариэль]] |[[Модиин-Иллит]] | style="text-align:right" |98% | style="text-align:right" |0% | style="text-align:right" |{{sort|0399300|399,300}} |} === Тусгай төрлийн суурин газар === * [[Нийтийн суурин]] * [[Еврей суурин]] * [[Кибуц]] * [[Мошав]] * [[Мошава]] === Гадаад харилцаа === {{Main|Израилын гадаад харилцаа|Израилыг хүлээн зөвшөөрсөн улсын жагсаалт}} [[Файл:Foreign_relations_of_Israel_Map_July_2011.PNG|thumb|{{legend|#0000ff|Дипломат харилцаа}}{{legend|#80ffff|Дипломат харилцаагаа зогсоосон}}{{legend|#00ff00|Хуучин дипломат харилцаа}}{{legend|#ff00ff|Дипломат харилцаагүй, гэхдээ хуучин худалдааны харилцаатай байсан}}{{legend|#ff8040|Дипломат харилцаагүй}}]] Израил улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд|НҮБ-ын 164 гишүүн орон]], мөн [[Ариун Сэнтий]], [[Косово]], [[Күүкийн арлууд]], [[Ниуэ]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. Дэлхийн өнцөг булан бүрт 107 [[Дипломат төлөөлөгч|дипломат төлөөлөгчийн газартай]];<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutTheMinistry/Pages/Israel-s%20Diplomatic%20Missions%20Abroad.aspx|title=Israel's Diplomatic Missions Abroad: Status of relations|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|access-date=25 April 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420071334/http://mfa.gov.il/MFA/AboutTheMinistry/Pages/Israel-s%20Diplomatic%20Missions%20Abroad.aspx|archive-date=20 April 2016}}</ref> Дипломат харилцаа холбоогүй ихэнх улсын дунд Исламын шашинт орнууд багтдаг.<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Opinion/Op-Ed-Contributors/Why-doesnt-the-Muslim-world-recognize-Israel#article=0QUFFOUZBN0YxODM3RDE5NDM4OUEyRkE5MjY1OEJCRDI=|title=Why Doesn't the Muslim World Recognize Israel?|author=Mohammed Mostafa Kamal|newspaper=[[The Jerusalem Post]]|date=21 July 2012|access-date=30 November 2015}}</ref> [[Арабын Барилдлага|Арабын барилдлагын]] цөөн хэдэн улс л Израилтай харилцаагаа хэвийн болгосон. [[Египет]], [[Йордан|Йордан улс]] тус тус [[Египет-Израилын энхийн гэрээ|1979]], [[Израил-Египетийн энхийн гэрээ|1994 онд]] энхийн гэрээ байгуулсан. 2020 оны сүүлээр Израил [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Арабын Нэгдсэн Эмират]], [[Бахрейн]] зэрэг Арабын дөрвөн улстай ([[Авраамын гэрээ]] гэж нэрлэдэг),<ref>{{Cite news|last=Liebermann|first=Oren|date=September 16, 2020|title=Two Gulf nations recognized Israel at the White House. Here's what's in it for all sides|work=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2020/09/15/politics/israel-uae-bahrain-white-house-analysis-intl/index.html}}</ref> 10-р сард [[Израил-Суданы энхийн гэрээ|Судан]],<ref>{{Cite web|last=Hansler|first=Jennifer|date=October 23, 2020|title=Trump announces that Israel and Sudan have agreed to normalize relations|url=https://www.cnn.com/2020/10/23/politics/trump-sudan-israel/index.html|access-date=2020-12-15|website=CNN}}</ref> 12-р сард [[Израил-Мароккогийн энхийн гэрээ|Мароккотой]] харилцаагаа хэвийн болгосон.<ref>{{Cite news|date=December 11, 2020|title=Morocco latest country to normalise ties with Israel in US-brokered deal|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-55266089|access-date=December 15, 2020}}</ref> Израил, Египетийн хооронд энхийн гэрээ байгуулагдсан ч египетчүүд Израилыг дайснаа гэж тооцдог.<ref>"Massive Israel protests hit universities" (Egyptian Mail, 16 March 2010) "According to most Egyptians, almost 31 years after a peace treaty was signed between Egypt and Israel, having normal ties between the two countries is still a potent accusation and Israel is largely considered to be an enemy country"</ref> Иран Израилтай дипломат харилцаатай байсан<ref>{{Harvard citation no brackets|Abadi|2004|pp=37–39, 47}}</ref> боловч Исламын хувьсгалын дараа Израилыг хүлээн зөвшөөрснөөсөө татгалзжээ.<ref>{{Harvard citation no brackets|Abadi|2004|pp=47–49}}</ref> Израилын иргэд Дотоод хэргийн яамны зөвшөөрөлгүйгээр [[Сири]], [[Ливан]], [[Ирак]], [[Саудын Араб]], [[Йемен|Йеменд]] ([[Араб-Израилын дайн|1948 онд Араб-Израилын дайнд]] оролцсон орнууд) очих боломжгүй.<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFAHeb/MFAArchive/2004/horaot+din+israeli0304.htm|publisher=Israeli Ministry of Foreign Affairs|script-title=he:הוראות הדין הישראלי|year=2004|language=he|access-date=9 August 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701072212/http://www.mfa.gov.il/MFAHeb/MFAArchive/2004/horaot%2Bdin%2Bisraeli0304.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Газын дайн (2008-09)|2008-09 оны Газын дайны]] үр дүнд [[Мавритани]], [[Катар]], [[Боливи]], [[Венесуэл|Венесуэл улс]] Израилтай улс төр, эдийн засгийн харилцаагаа зогсоосон<ref name="al-jaz-eng">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2009/01/2009116151135307776.html|newspaper=Al Jazeera English|title=Qatar, Mauritania cut Israel ties|access-date=20 March 2012|date=17 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.radiomundial.com.ve/yvke/noticia.php?17621|publisher=YVKE Mundial Radio|title=Bolivia rompe relaciones diplomáticas con Israel y anuncia demanda por genocidio en Gaza|access-date=14 April 2010|date=14 January 2009|first=Abi|last=Abn|language=es|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110105210936/http://www.radiomundial.com.ve/yvke/noticia.php?17621|archive-date=5 January 2011}}</ref> ч Боливи [[2019 он|2019 онд]] харилцаагаа сэргээжээ.<ref>{{cite news|last1=Flores|first1=Paola|title=Bolivia to renew Israel ties after rupture under Morales|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/bolivia-renew-israel-ties-rupture-morales-67374746|access-date=15 December 2020|agency=[[ABC News]]|date=29 November 2019}}</ref> [[Хятад-Израилын харилцаа|Хятад]] улс Израил болон Арабын ертөнцтэй сайн харилцаатай байдаг.<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2018/07/israel-china-relations-innovation-infrastructure-investment/|title=Israel-China Relations: Innovation, Infrastructure, Investment|last=Kuo|first=Mercy A.|date=17 July 2018|website=The Diplomat}}</ref> [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] нь Израил улсыг хүлээн зөвшөөрсөн анхны хоёр улс бөгөөд ойролцоогоор нэгэн зэрэг хүлээн зөвшөөрснөө зарласан.<ref>{{Cite journal|jstor=2193961|title=The Recognition of Israel|journal=The American Journal of International Law|volume=42|issue=3|pages=620–627|last1=Brown|first1=Philip Marshall|doi=10.2307/2193961|year=1948}}</ref> [[Зургаан өдрийн дайн|Зургаан өдрийн дайны]] дараа 1967 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] Израилтай дипломат харилцаагаа тасалж, [[1991 он|1991 оны]] 10 сард харилцаагаа сэргээсэн.<ref>{{cite news|last=Yaakov|first=Saar|title=There Were Times (Hayu Zemanim)|page=30|language=he|publisher=Israel Hayom|date=18 October 2017}}</ref> АНУ Израилыг "нийтлэг ардчиллын үнэт зүйлс, шашны уялдаа холбоо, аюулгүй байдлын ашиг сонирхол" дээр үндэслэн "Ойрх Дорнод дахь хамгийн найдвартай түнш" гэж үздэг.<ref>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3581.htm|title=U.S. Relations With Israel Bureau of Near Eastern Affairs Fact Sheet March 10, 2014|website=U.S. Department of State|access-date=30 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA470003&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf|title=Israel: Background and Relations with the United States Updated|publisher=Defense Technical Information Center|access-date=19 October 2009|archive-date=5 Хоёрдугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110205011800/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA470003&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf|url-status=dead}}</ref> 1967 оноос хойш АНУ нь Гадаадын тусламжийн тухай хуулийн дагуу Израилд 68 тэрбум долларын цэргийн тусламж, 32 тэрбум долларын буцалтгүй тусламж үзүүлсэн<ref name="PNADR900">{{cite web|url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADT555.pdf|title=U.S. Overseas Loans and Grants|access-date=2021-05-01|archive-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208131018/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADT555.pdf|url-status=dead}}</ref> ба Израил нь 2003 он хүртэл АНУ-аас хамгийн их тусламж авсан улс юм.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s1297.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020131918/http://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s1297.pdf|url-status=dead|archive-date=20 October 2011|title=U.S. Government Foreign Grants and Credits by Type and Country: 2000 to 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/compendia/statab/cats/foreign_commerce_aid/foreign_aid.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071225192852/http://www.census.gov/compendia/statab/cats/foreign_commerce_aid/foreign_aid.html|url-status=dead|archive-date=25 December 2007|title=Foreign Aid}}</ref> 2007 он гэхэд [[Герман-Израилын харилцаа|Герман]] Израил улс болон [[Холокост|Холокостоос]] амьд үлдсэн хувь хүмүүст 25 тэрбум [[Евро|еврогийн]] нөхөн төлбөр төлсөн.<ref>{{cite web|url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33808.pdf|title=Congressional Research Service: Germany's Relations with Israel: Background and Implications for German Middle East Policy, Jan 19, 2007. (p. CRS-2)|access-date=29 September 2010|archive-date=6 Хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070206131300/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33808.pdf|url-status=dead}}</ref> [[Европын Холбоо|ЕХ]] болон түүний хөрш орнуудыг ойртуулах зорилготой Европын Холбооны Хөршийн Бодлогод Израил багтсан.<ref>{{cite news|url=https://euobserver.com/foreign/127874|title=EU to Revise Relations with Turbulent Neighbourhood|author=Eric Maurice|publisher=[[EUobserver]]|date=5 March 2015|access-date=1 December 2015}}</ref> [[Файл:President_Donald_Trump_and_Prime_Minister_Benjamin_Netanyahu_Joint_Press_Conference,_February_15,_2017_(01).jpg|left|thumb|АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп]], Израилын Ерөнхий сайд [[Биньямин Нетаньяху]] нар [[Цагаан ордон|Цагаан ордонд]] хийсэн хэвлэлийн бага хурлын үед, 2017 он.]] Турк Израил улстай 1991 он хүртэл бүрэн дипломат харилцаа тогтоогоогүй байсан ч<ref>{{Harvard citation no brackets|Abadi|2004|p=3}}. "However, it was not until 1991 that the two countries established full diplomatic relations."</ref> 1949 онд Израилыг хүлээн зөвшөөрснөөс хойш еврей улстай хамтран ажиллаж ирсэн. [[Газын дайн (2008-09)|2008-09 оны Газын дайны]] дараа Турк, Израилын харилцаа уналтад ороод байна.<ref>{{cite journal|last=Uzer|first=Umut|date=26 March 2013|title=Turkish-Israeli Relations: Their Rise and Fall|url=http://www.mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/turkish-israeli-relations-their-rise-and-fall|journal=Middle East Policy|volume=XX|issue=1|pages=97–110|doi=10.1111/mepo.12007|access-date=7 January 2017|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423054359/http://www.mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/turkish-israeli-relations-their-rise-and-fall|url-status=dead}}</ref> Израил, Туркийн харилцаа муудсанаас болж 1995 оноос хойш [[Грек-Израилын харилцаа]] сайжирч эхэлсэн.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11556442|title=Israel woos Greece after rift with Turkey|newspaper=BBC News|date=16 October 2010}}</ref> Хоёр улс батлан хамгаалах салбарын хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зурсан бөгөөд 2010 онд [[Израилын нисэх хүчин]] [[Грекийн нисэх хүчин|Грекийн нисэх хүчинтэй]] Увда баазад хамтарсан сургуулилт зохион байгуулж байсан. [[Азербайжан]] нь Израил улстай хоёр талын стратеги, эдийн засгийн харилцааг хөгжүүлж буй цөөн тооны Исламын шашинтай орнуудын нэг. Азербайжан улс Израилын газрын тосны хэрэгцээг хангадаг бөгөөд Израил нь Азербайжаны Зэвсэгт хүчнийг шинэчлэхэд тусалсан. Энэтхэг улс 1992 онд Израил улстай бүрэн дипломат [[Энэтхэг-Израилын харилцаа|харилцаа]] тогтоож, тэр цагаас хойш тус улстай цэрэг, технологи, соёлын хүчтэй түншлэлийг хөгжүүлж ирсэн.<ref>{{cite web|url=http://pakistanyouthmovement.com/Research-Reports/India%20Israel%20Ties.pdf|publisher=Jerusalem Institute for Western Defense|last=Kumar|first=Dinesh|title=India and Israel: Dawn of a New Era|access-date=19 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512233225/http://pakistanyouthmovement.com/Research-Reports/India%20Israel%20Ties.pdf|archive-date=12 May 2012}}</ref> Энэтхэг нь [[Израилын цэргийн тоног төхөөрөмжийн жагсаалт|Израилын цэргийн тоног төхөөрөмжийн]] хамгийн том захиалагч бөгөөд Израил нь Энэтхэгийн Оросын дараа хоёрдугаарт ордог цэргийн түнш юм.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-19/india/28119010_1_largest-ever-defence-deal-second-largest-defence-supplier-sensitive-technology-control-requirements|archive-url=https://archive.today/20120707084501/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-19/india/28119010_1_largest-ever-defence-deal-second-largest-defence-supplier-sensitive-technology-control-requirements|url-status=dead|archive-date=7 July 2012|title=India to hold wide-ranging strategic talks with US, Israel|date=19 January 2010|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=20 March 2012}}</ref> Этиоп нь улс төр, шашин шүтлэг, аюулгүй байдлын нийтлэг ашиг сонирхлын улмаас Израилын Африк дахь гол холбоотон юм.<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/15453225|title=Iran and Israel in Africa: A search for allies in a hostile world|newspaper=The Economist|date=4 February 2010|access-date=20 March 2012}}</ref> Израил улс Этиопт усжуулалтын төслийн талаар мэргэшсэн мэдлэг олгодог бөгөөд олон мянган этиоп еврейчүүд Израилд амьдардаг. Израил улс дэлхий даяар гамшгийн үед яаралтай тусламж, хүмүүнлэгийн хариу арга хэмжээ авч байсан түүхтэй.<ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/israel-news/.premium-1.653988|last=Pfeffer|first=Anshel|newspaper=Haaretz|title=The Downsides of Israel's Missions of Mercy Abroad|date=28 April 2015|access-date=22 November 2015|quote=And even when no Israelis are involved, few countries are as fast as Israel in mobilizing entire delegations to rush to the other side of the world. It has been proved time and again in recent years, after the earthquake in Haiti, the typhoon in the Philippines and the quake/tsunami/nuclear disaster in Japan. For a country of Israel's size and resources, without conveniently located aircraft carriers and overseas bases, it is quite an impressive achievement.}}</ref> 1955 онд Израил Бирмд гадаад тусламжийн хөтөлбөрөө хэрэгжүүлж эхэлсэн. Улмаар хөтөлбөрийн гол зорилго Африк руу шилжжээ.<ref name="Geldenhuys">{{cite book|url=https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld|url-access=registration|quote=israel international aid africa 1970.|title=Isolated States: A Comparative Analysis|author=Deon Geldenhuys|publisher=Cambridge University Press|year=1990|page=[https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/428 428]|isbn=978-0-521-40268-2}}</ref> Израилын хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа 1957 онд Израилын Олон улсын хөгжлийн хамтын ажиллагааны агентлаг болох [[Машав|Машавыг]] байгуулснаар албан ёсоор эхэлсэн.<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.il/MFA/mashav/AboutMASHAV/Pages/Background.aspx|title=About MASHAV|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|access-date=20 January 2017}}</ref> Үүний дараа Израилын гадаад тусламжийн хөтөлбөр Латин Америк руу чиглэсэн. 1970-аад оны сүүлчээс хойш Израилын гадаад тусламж аажмаар буурч эхэлсэн. Сүүлийн жилүүдэд Израил Африкт үзүүлэх тусламжаа сэргээхийг оролдож байна.<ref name="Yacobi">{{cite book|title=Israel and Africa: A Genealogy of Moral Geography|author=Haim Yacobi|publisher=Routledge|year=2016|pages=111–112}}</ref> 1985-2015 оны хооронд Израил улс ЦАХАЛ-ын эрэн хайх, аврах ангийн 24 төлөөлөгчийг 22 улсад илгээсэн.<ref>{{cite news|url=http://www.israeltoday.co.il/NewsItem/tabid/178/nid/26634/Default.aspx|date=20 May 2015|access-date=24 November 2015|newspaper=Israel Today|title=When catastrophe strikes the IDF is there to help}}</ref> Одоогийн байдлаар Израилын гадаад тусламж нь ЭЗХАХБ-ын орнуудын дунд доогуур байгаа бөгөөд [[Орлогын тэгш бус байдлын илтгэлцүүр|ОТББИ-ийхээ]] 0.1%-иас бага хувийг хөгжлийн тусламжид зарцуулж байна. НҮБ-аас 0.7% -ийн зорилт тавьсан байдаг юм. 2015 онд зургаан улс НҮБ-ын зорилтот түвшинд хүрсэн байв.<ref name="Quinn">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/global-development/2017/jan/04/uk-among-six-countries-hit-un-aid-spending-target-oecd|title=UK among six countries to hit 0.7% UN aid spending target|author=Ben Quinn|publisher=theguardian|year=2017}}</ref> Израил улс 2016 онд уг индексээр 46-р байранд орсон.<ref>{{cite report|date=October 2016|title=World Giving Index|url=https://www.cafonline.org/docs/default-source/about-us-publications/1950a_wgi_2016_report_web_v2_241016.pdf|publisher=Charities Aid Foundation|access-date=20 January 2017}}</ref> == Дайн самуун == Дэлхийн 2-р дайнд оросуудаас ч илүү хүнд бэрх нөхцөлийг туулсан ард түмэн бол еврей үндэстэн билээ. Дэлхийн 1-р дайнд ялагдсаны дараа Герман улс ихээхэн хэмжээний төлбөрт унаж ард иргэд үгүйрэн хоосорч, эдийн засаг сулран доройтож байхад гагцхүү еврейн гэр бүлүүд баян цатгалан байж, Германы эдийн засагт томоохон массыг эзэгнэж байсан нь үндсэрхэг үзэлт [[Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Нам]] буюу Нацист намынхныг ард түмэн дэмжихэд нэгэн түлхэц болсон байна. 1921 оноос нацист намын удирдагчаар [[Адольф Хитлер]] тодорч, 1933 он гэхэд Германы канцлер болон, улмаар өөрийн тоталитарыг байгуулсан нь 6 сая [[Еврей|еврейг]] аймаглан устгах ([[Холокост]]), 17 сая энгийн иргэнийг системчлэн хороох урьдчилсан нөхцөл болжээ. === Цэрэгжилт === Израил улсын оршин тогтнол нь өөрөө ардаасаа олон асуудал бэрхшээлийг дагуулж бий болсон бөгөөд 2 ч удаа арабын улс орнуудтай холбоотнуудын дэмжлэгтэйгээр байлдаж ялж ирсэн түүхтэй. Өдгөө тэд 18 нас хүрээд хуулийн дагуу доод тал нь 2-3 жил цэргийн алба хаах ёстой. Жилд 1 удаа анги нэгтгэлээрээ цуглаж хилийн манаанаас өгсүүлээд, байлдааны ажиллагаа хүртэл бүхий л цэргийн үйл ажиллагаануудаас аль нэгэнд нь оролцдог тул иргэн бүр нь нас, хүйс үл харгалзан бэлтгэл цэрэг, байлдааны чадавхтан байдаг аж. === Орчин үе === Тарж бутарсан еврейчүүд өөрсдийн гэсэн эх нутагтай болохыг хүсэж байв. 1880 оны үед еврей үндэстний Сионизм (Израил уруу буцах үзэл) үүсэв. 1948 оны 5 сарын 14-ний өдөр [[Их Британи]] Палестины бүс нутгийг удирдлагадаа байлгахаа больсон бөгөөд еврейчүүд өөрсдийн нутгаа эргүүлэн авч Израил гэх хуучин нэрээрээ улсаа дахин шинээр байгуулжээ. Израилд тухайн хүний их сургуулийн боловсрол армийн албаны түүхээс нь чухал байж чаддаггүй гэхэд хилсдэхгүй агаад ажилд орох ярилцлага бүр дээр асуудаг чухал асуултын нэг бол “Цэрэгт хаана алба хаасан бэ” гэдэг асуулт юм. Израилчууд цэргийн албаа хаачхаад дараа нь их, дээд сургуульд сурдаг агаад төгсөх үес 25 нас хүрнэ. Зарим нь эрдмийн зэрэгтэй, тэрчлэн олон залуус гэр бүлтэй болсон байдаг аж. Иймээс Израилд туршлага, үзэл бодол, ухаан суух нь харьцангуй залуу насанд ирдэг байна. Израил залуусын 45 хувь нь их, дээд сургуулийн боловсролтой болдог нь дэлхий дээр хамгийн өндөр хувь үзүүлэлт. == Газар зүй == Израил нь хойд талаараа [[Ливан]], [[Сири]], зүүн талаараа [[Йордан]], баруун өмнөд талаараа [[Египет]]тэй хиллэдэг. == Зүүлт == ===Тэмдэглэл=== {{Reflist|group=fn}} {{notelist}} ===Эшлэл=== {{reflist}} ===Эх сурвалж=== {{Refbegin|2}} * {{cite book |title=Israel's Quest for Recognition and Acceptance in Asia: Garrison State Diplomacy|last=Abadi|first=Jacob|isbn=978-0-7146-5576-5|publisher=Routledge|year=2004}} * {{cite book|title=The Original Story: God, Israel and the World|last1=Barton|first1=John|last2=Bowden|first2=Julie |author-link=John Barton (theologian)|isbn=978-0-8028-2900-9|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|year=2004}} * {{cite book | last = Bascomb | first = Neal | author-link = Neal Bascomb | title = Hunting Eichmann: How a Band of Survivors and a Young Spy Agency Chased Down the World's Most Notorious Nazi | year = 2009 | publisher = Houghton Mifflin Harcourt | location = Boston; New York |isbn=978-0-618-85867-5 | title-link = Hunting Eichmann }} * {{cite book |title=A History of the Jewish People |last=Ben-Sasson |first=Hayim |year=1985 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6}} * {{cite book|title=A History of Israel|last=Bregman|first=Ahron|isbn=978-0-333-67631-8|publisher=Palgrave Macmillan|year=2002|author-link=Ahron Bregman |url=https://archive.org/details/historyofisrael0000breg}} * {{cite book|title=World Music: The Rough Guide|last1=Broughton|first1=Simon|last2=Ellingham|first2=Mark|last3=Trillo|first3=Richard|isbn=978-1-85828-635-8|publisher=Rough Guides|year=1999 |url=https://archive.org/details/roughguidetoworl00simo}} * {{cite book|title=Holocaust City: The Making of a Jewish Ghetto|last=Cole|first=Tim|isbn=978-0-415-92968-4|year=2003|publisher=Routledge}} * {{cite book | last=Fischbach | first=Michael | title=Jewish Property Claims Against Arab Countries | publisher=Columbia University Press | year=2008 |isbn=978-0-231-51781-2 | url=https://books.google.com/books?id=38xyBIqKgkwC&pg=PA27 }} * {{cite book |last1=Faust |first1=Avraham |chapter=The Exodus Group |editor-last1=Levy |editor-first1=Thomas E. |editor-last2=Schneider |editor-first2=Thomas |editor-last3=Propp |editor-first3=William H. C. |title=Israel's Exodus in Transdisciplinary Perspective: Text, Archaeology, Culture, and Geoscience |date=28 March 2015 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-04768-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |last2=Silberman |first2=Neil Asher |title=The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Sacred Texts |date=6 March 2002 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-7432-2338-6 |language=en}} * {{cite book|last=Fraser|first=T.G.|title=The Arab-Israeli Conflict|url={{Google books|IBJrQgAACAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=12 May 2013|year=2004|publisher=Palgrave Macmillan Limited|isbn=978-1-4039-1338-8}} * {{cite book|title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War|last=Gelvin|first=James L.|author-link=James L. Gelvin|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0-521-85289-0}} * {{cite book|title=The Routledge Atlas Of The Arab–Israeli conflict|last=Gilbert|first=Martin|isbn=978-0-415-35900-9|year=2005|publisher=Routledge|edition=8th}} * {{cite book|title=The Climate of Israel: Observation, Research and Application|last=Goldreich|first=Yair|isbn=978-0-306-47445-3|year=2003|publisher=Springer}} * {{cite book|title=Warfare and the Third World|last1=Harkavy|first1=Robert E.|last2=Neuman|first2=Stephanie G.|year=2001|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-312-24012-7}} * {{cite book|title=Brassey's International Intelligence Yearbook|edition=2003|last=Henderson|first=Robert D'A.|publisher=Brassey's Inc.|year=2003|isbn=978-1-57488-550-7}} * {{cite book|title=The Jewish State|last=Herzl|first=Theodor|author-link=Theodor Herzl|publisher=American Zionist Emergency Council|year=1946|isbn=978-0-486-25849-2}} * {{cite book|title=Israel and the Palestinian Territories: The Rough Guide|last=Jacobs|first=Daniel|publisher=Rough Guides|edition=2nd revised|year=1998|isbn=978-1-85828-248-0 |url=https://archive.org/details/israelpalestinia00jaco}} * {{cite book|title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century|last=Kellerman|first=Aharon|year=1993|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-1295-4 |url-access=registration|url=https://archive.org/details/societysettlemen0000kell}} * {{cite book |last=Killebrew |first=Ann E. |title=Biblical Peoples and Ethnicity: An Archaeological Study of Egyptians, Canaanites, Philistines, and Early Israel, 1300-1100 B.C.E. |location=Atlanta, Georgia |publisher=Society of Biblical Literature |year=2005 |isbn=1-58983-097-0 |url=https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC}} * {{cite book|title=Theodor Herzl: From Assimilation to Zionism|last=Kornberg|first=Jacques|isbn=978-0-253-33203-5|publisher=Indiana University Press|year=1993}} * {{cite book|title=For the Land and the Lord: Jewish Fundamentalism in Israel|last=Lustick|first=Ian|isbn=978-0-87609-036-7|publisher=Council on Foreign Relations Press|year=1988 |url=https://archive.org/details/forlandlordjewis0000lust}} * {{cite book|title=Israel's Higher Law: Religion and Liberal Democracy in the Jewish State|last=Mazie|first=Steven|publisher=Lexington Books|year=2006|isbn=978-0-7391-1485-8}} * {{cite book |last=McNutt |first=Paula M. |date=1999 |title=Reconstructing the Society of Ancient Israel |url={{Google books|hd28MdGNyTYC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |publisher=Westminster John Knox |isbn=978-0-664-22265-9}} * {{cite book |last=Miller |first=Robert D. |date=2012 |orig-year=First published 2005 |title=Chieftains of the Highland Clans |url={{Google books|P35NAwAAQBAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |isbn=978-1-62032-208-6}} * {{cite book |last=Morris |first=Benny |author-link=Benny Morris |date=2008 |title=1948: A History of the First Arab–Israeli War |url={{Google books|J5jtAAAAMAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-14524-3}} * {{cite book|title=Triumph of the File: The Media's War in the Persian Gulf&nbsp;— A Global Perspective|last1=Mowlana|first1=Hamid|last2=Gerbner|first2=George|last3=Schiller|first3=Herbert I.|year=1992|publisher=Westview Press|isbn=978-0-8133-1610-9 |url=https://archive.org/details/triumphofimageme0000unse}} * {{citation|author-link=OECD|author=OECD|date=2011|title=Study on the Geographic Coverage of Israeli Data|publisher=OECD Statistics Directorate|url=https://www.oecd.org/els/48442642.pdf}} * {{cite book |last1=Redmount |first1=Carol A. |chapter=The Literary and Historical Character of the Exodus Narrative |editor-last1=Coogan |editor-first1=Michael D. |title=The Oxford History of the Biblical World |date=7 June 2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-988148-2 |language=en}} * {{cite journal|last=Roberts|first=Adam|author-link=Adam Roberts (scholar)|title=Prolonged Military Occupation: The Israeli-Occupied Territories Since 1967|journal=The American Journal of International Law|volume=84|issue=1|year=1990|pages= 44–103|doi=10.2307/2203016|jstor=2203016|s2cid=145514740|url=https://semanticscholar.org/paper/8aaa455b51d4c49285089a97a08496071e322877}} * {{cite book|title=A Historical Atlas of Israel|last=Romano|first=Amy|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2003|isbn=978-0-8239-3978-7 |url-access=registration|url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000roma_r5h5}} * {{cite book|title=The Economic Consequences of Zionism|last=Rosenzweig|first=Rafael|year=1997|publisher=Brill Academic Publishers|isbn=978-90-04-09147-4}} * {{cite book|title=Power Kills: Democracy As a Method of Nonviolence|last=Rummel|first=Rudolph J.|year=1997|publisher=Transaction Publishers|author-link=R. J. Rummel|isbn=978-0-7658-0523-2}} * {{cite book|title=Understanding Jewish History|last=Scharfstein|first=Sol|isbn=978-0-88125-545-4|year=1996|publisher=KTAV Publishing House}} * {{cite book|title=1967: Israel, the War, and the Year that Transformed the Middle East|last=Segev|first=Tom|isbn=978-0-8050-7057-6|year=2007|publisher=Henry Holt and Company}} * {{cite book |title=Palestine: A Guide |last=Shahin |first=Mariam |year=2005 |url=https://archive.org/details/palestine00mari |publisher=Interlink Books |via=[[Internet Archive]] |isbn=1-56656-557-X}} * {{cite book|title=The Land Beyond Promise: Israel, Likud and the Zionist Dream|last=Shindler|first=Colin |isbn=978-1-86064-774-1|year=2002|publisher=I.B.Tauris Publishers}} * {{cite book|title=Encyclopedia Judaica|last=Skolnik|first=Fred|isbn=978-0-02-865928-2|publisher=Macmillan|year=2007|volume=9|edition=2nd}} * {{cite book|title=Deterring America: Rogue States and the Proliferation of Weapons of Mass Destruction|isbn=978-0-521-86465-7|publisher=Cambridge University Press|year=2006|last=Smith|first=Derek |url=https://archive.org/details/deterringamerica0000smit}} * {{cite book|title=The Hope Fulfilled: The Rise of Modern Israel|last=Stein|first=Leslie|year=2003|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-275-97141-0 |url=https://archive.org/details/hopefulfilledris00lesl}} * {{cite book|title=The Arabs in Israel|last=Stendel|first=Ori|isbn=978-1-898723-23-3|year=1997|publisher=Sussex Academic Press |url=https://archive.org/details/arabsinisrael00sten}} * {{cite book|title=Critical Essays on Israeli Social Issues and Scholarship|last1=Stone|first1=Russell A.|last2=Zenner|first2=Walter P.|isbn=978-0-7914-1959-5|publisher=SUNY Press|year=1994}} * {{cite book|title=Culture and Customs of Israel|last=Torstrick|first=Rebecca L.|isbn=978-0-313-32091-0|year=2004|publisher=Greenwood Press}} {{Refend}} {{Ази}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Израил| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Иудаизм]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] [[Ангилал:1948 онд байгуулагдсан]] 9cmnr3oc51sg68uzq4jlafoutybce38 Жакарта 0 8648 863824 854544 2026-07-28T11:02:22Z Enkhsaihan2005 64429 863824 wikitext text/x-wiki {{Short description|Индонезийн де-факто нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар|Жакарта (салаа утга)}} {{Инфобокс суурин | name = Жакарта | native_name = Jakarta | other_name = | official_name = Жакартын Тусгай Нийслэлийн Нутаг<br />{{lang|id|{{nobold|Daerah Khusus Ibukota Jakarta}}}} | settlement_type = [[Индонезийн мужууд|Тусгай Нийслэлийн Нутаг]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 300 |border = infobox |perrow = 1/2/2/2 |caption_align = center |image1 = Jakarta CBD.jpg |caption1 = [[Жакартын Алтан гурвалжин]] |image2 = Bundaran Hotel Indonesia (2025).jpg |caption2 = [[Селамат Датанг хөшөө|Бундаран HI]] |image3 = Batavia City Hall (Jakarta History Museum) Fatahillah Square (2025) - img 03.jpg |caption3 = [[Жакартын хуучин хот]] |image4 = Jakarta Indonesia National-Museum-01.jpg |caption4 = [[Индонезийн үндэсний музей|Үндэсний музей]] |image5 = Museum Bahari02.jpg |caption5 = [[Далайн музей (Индонез)|Далайн музей]] |image6 = Istana Negara (30139691680).jpg |caption6 = [[Мердека ордон]] |image7 = Jakarta Indonesia National-Monument-02.jpg |caption7 = [[Үндэсний хөшөө (Индонез)|Монас]] }} | nickname = {{hlist|''Том [[Дуриан]]''|''Жавагийн [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]]''|''J-Town''<ref>{{Cite web|url=http://www.jetstarmag.com/story/a-day-on-the-j-town/1595/1/|title=A Day in J-Town|work=Jetstar Magazine|date=2012|access-date=2026-04-23|archive-date=2013-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130801063908/http://www.jetstarmag.com/story/a-day-on-the-j-town/1595/1}}</ref>}} | motto = {{native phrase|sa-Latn|Jaya Raya}}<br />"Ялсан ба Агуу" | anthem = Mars DKI Jakarta | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-frame-coord = {{coord}} | coordinates = {{Coord|format=dms|display=inline, title}} | image_seal = Coat of arms of Jakarta.svg | image_flag = | seal_size = 75px | seal_type = Сүлд | seal_link = Жакартын сүлд | image_blank_emblem = +Jakarta Logo.svg | blank_emblem_type = Тэмдэг | blank_emblem_size = 110px | pushpin_map = Индонез#Ази | pushpin_mapsize = 300px | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = Индонез дахь байршил##[[Ази]] дахь байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{INA}} | subdivision_type1 = [[Индонезийн бүс нутаг|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Жава]] | subdivision_type3 = Захиргааны хот, тойргууд | subdivision_name3 = {{Collapsible list |title = [[Жакарта дахь засаг захиргааны тойрог, хотуудын жагсаалт|Жагсаалт]] |frame_style = border:none; padding:0 |title_style = |list_style = text-align:left; display:none |1= [[Төв Жакарта]] |2= [[Умард Жакарта]] |3= [[Өмнөд Жакарта]] |4= [[Баруун Жакарта]] |5= [[Зүүн Жакарта]] |6= [[Мянган арал (Индонез)|Мянган арал]] }} | subdivision_type2 = [[Индонезийн их хотын бүсийн жагсаалт|Их хотын бүс]] | subdivision_name2 = [[Жакарта их хотын бүс|Их Жакарта]] | seat_type = Нийслэл | seat = Байхгүй{{Efn|Жакарта нь таван ''Kota Administrasi'' (захиргааны хот/хотын захиргаа) болон нэг ''Kabupaten Administrasi'' (захиргааны тойрог)-аас бүрддэг мужийн түвшний Нийслэлийн тусгай нутаг юм. Жакарта нь ''де-юре'' нийслэлгүй ч засгийн газрын олон барилга Төв Жакартад байрладаг.}} | established_title = Гарал үүсэл | established_date = МЭ 397 ([[Сунда Келапа]]) | established_title1 = Анх дурдсан | established_date1 = МЭ 358 ([[Тугу бичээс]]) | established_title2 = [[Сунда Келапагийн байлдан дагуулалт|Суурь]] | established_date2 = {{Start date and age|1527|06|22}}<ref name="kemendagri">{{Cite web|url=http://www.kemendagri.go.id/pages/profil-daerah/provinsi/detail/31/dki-jakarta|title=Provinsi – Kementerian Dalam Negeri – Republik Indonesia|trans-title=Аймаг – Дотоод хэргийн яам – Бүгд Найрамдах Индонез Улс|language=id|publisher=[[Дотоод хэргийн яам (Индонез)|Дотоод хэргийн яам]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130219073545/http://www.kemendagri.go.id/pages/profil-daerah/provinsi/detail/31/dki-jakarta|archive-date=2013-02-19|access-date=2026-04-23|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[Батавиа, Нидерландын Зүүн Энэтхэг|Батавиа]] | established_date3 = {{Start date and age|1619|05|30}} | established_title4 = [[Индонез дахь хотын статус|Хотын статус]] | established_date4 = {{Start date and age|1621|03|04}}<ref name="kemendagri"/> | established_title5 = [[Индонезийн муж|Мужийн статус]] | established_date5 = {{Start date and age|1961|08|28}}<ref name="kemendagri"/> | government_type = [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь#Нэгдүгээр зэрэг|Тусгай захиргааны бүс]] | governing_body = Жакарта мужийн засгийн газрын тусгай нийслэлийн бүс | leader_title = [[Жакартын захирагч|Захирагчийн үүрэг гүйцэтгэгч]] | leader_name = [[Прамоно Анунг]] | leader_title2 = [[Жакартын дэд захирагч|Дэд захирагч]] | leader_name2 = [[Рано Карно]] | leader_title3 = [[Бүсийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Хууль тогтоох байгууллага]] | leader_name3 = [[Жакартын бүсийн төлөөлөгчдийн танхим]] (DPRD) | total_type = Хотын нутаг | area_total_km2 = 662 | area_urban_km2 = 3,546 | area_metro_km2 = 7,076.31 | area_rank = [[Индонезийн муж|Индонезид 38-д]] | elevation_m = 8 | population_as_of = 2025 | population_total = 11,010,514 | population_rank = Индонезид [[Индонезийн муж|6-р]] муж<br />Индонезид [[Индонезийн хотын жагсаалт (хүн амаар)|1-т]] | population_density_km2 = auto | population_footnotes = <ref name="DisDukCapilJakarta" /> | population_urban = 35,386,000 | population_urban_footnotes = <ref name="Demog19th">{{Cite web|title=Demographia World Urban Areas|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|edition=19th annual|date=2023|access-date=2026-04-23}}</ref> | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 32,594,159 | population_density_metro_km2 = auto | population_metro_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://perkotaan.bpiw.pu.go.id/v2/metropolitan/3|title=Urban area development centre database|website=perkotaan.bpiw.pu.go.id|access-date=2026-04-23|archive-date=2020-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200206220012/http://perkotaan.bpiw.pu.go.id/v2/metropolitan/3|url-status=live}}</ref> | population_demonym = Жакартачууд | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2023)}} | demographics2_footnotes = <ref name="bpsdatagdp2023">{{Cite web|author=Statistics Indonesia|author-link=Индонезийн Статистикийн Төв Товчоо|year=2024|title=Regional Gross Domestic Product (Billion Rupiah), 2022–2023|url=https://www.bps.go.id/id/statistics-table/2/Mjg2IzI=/-seri-2010--produk-domestik-regional-bruto---milyar-rupiah-.html|publisher=Индонезийн Статистикийн Төв Товчоо (BPS)|location=Жакарта|language=id}}</ref><ref name="bpsdataperkapita2023">{{Cite web|author=Statistics Indonesia|author-link=Индонезийн Статистикийн Төв Товчоо|year=2024|title=[2010 Series] Gross Regional Domestic Product per Capita (Thousand Rupiah), 2022–2023|url=https://www.bps.go.id/id/statistics-table/2/Mjg4IzI=/-seri-2010--produk-domestik-regional-bruto-per-kapita--ribu-rupiah-.html|publisher=Индонезийн Статистикийн Төв Товчоо|location=Жакарта|language=id}}</ref> | demographics1_title3 = [[Индонезийн хэлнүүд|Хэл, аялга]] | demographics1_info3 = {{ubl|[[Индонез хэл|Индонез]] (албан ёсны)|[[Бетави хэл|Бетави]] ([[lingua franca]])}} | demographics2_title1 = [[Индонезийн мужууд|Тусгай бүс нутаг]] | demographics2_info1 = {{ubl|[[Индонез рупиа|Rp]] 3,442.98&nbsp;их наяд|[[Америк доллар|$]]225.88&nbsp;тэрбум|[[Int$]] 724.01&nbsp;тэрбум ([[Худалдан авах чадварын паритет|PPP]])}} | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = {{ubl|[[Индонез рупиа|Rp]] 322.62&nbsp;сая|[[Америк доллар|$]]21,166|[[Int$]] 67,842&nbsp;([[Худалдан авах чадварын паритет|PPP]])}} | demographics2_title3 = Их хот | demographics2_info3 = {{ubl|[[Индонез рупиа|Rp]] 6,404.70 их наяд|[[Америк доллар|$]]420.192 тэрбум|[[Int$]] 1.346 их наяд ([[Худалдан авах чадварын паритет|PPP]])}} | timezone = [[Индонез дахь цаг|WIB]] | utc_offset = +07:00 | postal_code_type = [[Индонез дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = {{ubl|10110–14540|19110–19130}} | registration_plate = B | blank5_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2024) | blank5_info = {{Increase}} 0.850<ref>{{Cite web|url=https://www.bps.go.id/id/pressrelease/2024/11/15/2296/indeks-pembangunan-manusia--ipm--indonesia-tahun-2024-mencapai-75-02--meningkat-0-63-poin-atau-0-85-persen-dibandingkan-tahun-sebelumnya-yang-sebesar-74-39-.html|title=Human Development Index 2024|publisher=[[Индонезийн Статистикийн Төв Товчоо]]|date=2024|language=id|access-date=2026-04-23}}</ref> (1-т) – <span style=color:#090>маш&nbsp;өндөр</span> | area_code = +62 21 | iso_code = ID-JK | website = {{Official URL}} }} '''Жакарта''', албан ёсоор '''Жакартын Тусгай Нийслэлийн Нутаг''' ({{langx|id|Daerah Khusus Ibukota Jakarta}}) нь [[Индонез]] улсын [[нийслэл]], улсынхаа хамгийн том, 10.2 сая хүнтэй [[хот]]. Жакарта хотын бөөгнөрлийг янз бүрээр тооцдогоос албан ёсных буюу 6,682.8 км² нутгийг хамрах "Жаботедабекжур" нутагт 2010 онд 28.3 сая хүн байна гэж тоологджээ. Жакартын газарт 4-р зууны үед суурин байсан. Түүхэндээ МЭӨ 397–1527 оны үеийг нь "Сунда Келапа" (''Sunda Kelapa''), 1527–1619 оныхыг "Жаякарта" (''Jayakarta''), 1619-1942 оныхыг "Батавиа" (''Batavia'') зэргээр нэрийдэж байв. Колонийн үеийн Батавиаг халсан "Жакарта" гэх нэр нь өмнөх Жаякарта гэдэг үгний хураагдсан хэллэг юмсанжээ. Сукарно-Хатта, Халим-Перданакусума гэх хоёр нисэх буудал, далайн Танжун боомтоор олон улстай холбогддог. [[АСЕАН]]-ы төв байр Жакартад байдаг. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location= Жакартын төв ([[Кемаёран]]) (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1924–одоо) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=36.9 |Feb record high C=35.8 |Mar record high C=36.0 |Apr record high C=35.9 |May record high C=36.1 |Jun record high C=36.3 |Jul record high C=35.6 |Aug record high C=35.6 |Sep record high C=37.1 |Oct record high C=37.9 |Nov record high C=37.1 |Dec record high C=36.7 |Jan record low C=20.6 |Feb record low C=20.6 |Mar record low C=20.6 |Apr record low C=20.6 |May record low C=21.1 |Jun record low C=19.4 |Jul record low C=19.4 |Aug record low C=19.4 |Sep record low C=18.9 |Oct record low C=20.6 |Nov record low C=20.0 |Dec record low C=19.4 |Jan high C = 31.0 |Feb high C = 30.8 |Mar high C = 32.1 |Apr high C = 32.8 |May high C = 33.2 |Jun high C = 32.9 |Jul high C = 32.7 |Aug high C = 33.0 |Sep high C = 33.4 |Oct high C = 33.4 |Nov high C = 32.8 |Dec high C = 32.0 |year high C = 32.5 |Jan mean C = 27.5 |Feb mean C = 27.3 |Mar mean C = 28.0 |Apr mean C = 28.4 |May mean C = 28.7 |Jun mean C = 28.4 |Jul mean C = 28.2 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 28.6 |Oct mean C = 28.8 |Nov mean C = 28.4 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 28.2 |Jan low C = 25.2 |Feb low C = 25.2 |Mar low C = 25.5 |Apr low C = 25.6 |May low C = 25.8 |Jun low C = 25.5 |Jul low C = 25.3 |Aug low C = 25.3 |Sep low C = 25.5 |Oct low C = 25.6 |Nov low C = 25.6 |Dec low C = 25.5 |year low C = 25.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 373.3 |Feb precipitation mm = 381.4 |Mar precipitation mm = 210.4 |Apr precipitation mm = 164.1 |May precipitation mm = 103.2 |Jun precipitation mm = 80.4 |Jul precipitation mm = 77.7 |Aug precipitation mm = 51.5 |Sep precipitation mm = 61.0 |Oct precipitation mm = 112.2 |Nov precipitation mm = 134.8 |Dec precipitation mm = 183.3 |year precipitation mm = 1933.3 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 17.5 |Feb precipitation days = 17.9 |Mar precipitation days = 14.1 |Apr precipitation days = 11.5 |May precipitation days = 8.2 |Jun precipitation days = 6.2 |Jul precipitation days = 4.8 |Aug precipitation days = 3.3 |Sep precipitation days = 4.0 |Oct precipitation days = 7.4 |Nov precipitation days = 10.4 |Dec precipitation days = 12.8 |year precipitation days = 118.1 |Jan humidity=85 |Feb humidity=85 |Mar humidity=83 |Apr humidity=82 |May humidity=82 |Jun humidity=81 |Jul humidity=78 |Aug humidity=76 |Sep humidity=75 |Oct humidity=77 |Nov humidity=81 |Dec humidity=82 |year humidity=81 |Jan sun = 139.5 |Feb sun = 138.3 |Mar sun = 189.1 |Apr sun = 216.0 |May sun = 220.1 |Jun sun = 219.0 |Jul sun = 229.4 |Aug sun = 235.6 |Sep sun = 225.0 |Oct sun = 207.7 |Nov sun = 180.0 |Dec sun = 148.8 |year sun = |Jand sun = 4.5 |Febd sun = 5.2 |Mard sun = 6.1 |Aprd sun = 7.2 |Mayd sun = 7.1 |Jund sun = 7.3 |Juld sun = 7.4 |Augd sun = 7.6 |Sepd sun = 7.5 |Octd sun = 6.7 |Novd sun = 6.0 |Decd sun = 4.8 |yeard sun = |source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]]<ref name=WMO>{{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20231019195817/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-5-WMO-Normals-9120/Indonesia/CSV/StasiunMeteorologiKemayoran_96745.csv |archive-date = 2023-10-19 |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-5-WMO-Normals-9120/Indonesia/CSV/StasiunMeteorologiKemayoran_96745.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 |work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = 2026-04-23}}</ref> |source 2=Sistema de Clasificación Bioclimática Mundial,<ref>{{cite web|url=http://www.globalbioclimatics.org/station/in-halim.htm|title=Indonesia – Halim Perdanakus|publisher=Centro de Investigaciones Fitosociológicas|access-date=26 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614155103/http://www.globalbioclimatics.org/station/in-halim.htm|archive-date=2021-06-14|url-status=live}}</ref> [[Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн]] (чийгшил),<ref>{{cite web|url=http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf|title=Stations Number 96745|publisher=Эрчим хүч, нийтийн аж ахуй, цаг уурын яам|access-date=2026-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116071752/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf|archive-date=2013-01-16}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (өдрийн нар 1889–1921)<ref name = DWD> {{cite web|url=https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_967450_kt.pdf|title=Klimatafel von Jakarta (Stadt, Obs.), West-Java / Indonesien|work=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world|publisher=Deutscher Wetterdienst|language=de|access-date = 2026-04-23}}</ref> }} == Засаг захиргааны хуваарь == Мөн Жакарта Дотроо 5 [[хот]] болж хуваагдана: * Төв Жакарта * Өрнө Жакарта * Өмнө Жакарта * Дорно Жакарта * Умар Жакарта *[[Файл:Jakarta.jpg|thumb| ]]Мянган арал == Зураг == [[Зураг:View of Jakarta from Monas.jpg|thumb|750px|center|]] [[Зураг:Jakarta City Skyline part 2.jpg|thumb|750px|center|]] == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20070214070511/http://www.jakarta.go.id/v21/home/default.asp?lg=2 Албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20051217212246/http://www.emp.pdx.edu/htliono/jkt.html Жакарта руу аялах тухай] * [https://web.archive.org/web/20081024233201/http://www.kbri-bangkok.com/about_indonesia/special_region_jakarta/special_region_jakarta_01.html Жакартын талаар] *{{commons|Jakarta|Жакарта}} == Зүүлт тайлбар == {{reflist}} {{Ü-links}} *<small>[[Англи хэл|англиар]]</small> Jakarta <span style="color:gray;">(Jakarta)</span> *<small>[[Араб хэл|арабаар]]</small> جاكرتا <span style="color:gray;">(jakarta) </span> *<small>[[Грек хэл|грекээр]]</small> Τζακάρτα <span style="color:gray;">(Tzakárta) </span> *<small>[[Орос хэл|оросоор]]</small> Джакарта <span style="color:gray;">(Džakarta)</span> *<small>[[Нидерланд хэл|нидерландаар]]</small> Jakarta <span style="color:gray;">(Jakarta) </span> {{Ü-Abstand}} *<small>[[Хинди хэл|хиндээр]]</small> जकार्ता <span style="color:gray;">(jakārtā) </span> *<small>[[Япон хэл|японоор]]</small> ジャカルタ <span style="color:gray;">(Jakaruta) </span> *<small>[[Солонгос хэл|солонгосоор]]</small> 자카르타 <span style="color:gray;">(Jakareuta)</span> *<small>[[Тай хэл|тай хэлээр]]</small> จาการ์ตา <span style="color:gray;">(jaa-gaa-dtaa) </span> *<small>[[Хятад хэл|хятадаар]]</small> 雅加達 <span style="color:gray;">(Yǎjiādá)</span> {{Ü-Abstand}} *<small><span style="color:gray;">нэрлэх —</span> </small> Жакарт *<small><span style="color:gray;">харъяалах —</span> </small> Жакартын *<small><span style="color:gray;">өгөх, орших —</span> </small> Жакартад *<small><span style="color:gray;">заах —</span> </small> Жакартыг {{Ü-Abstand}} *<small><span style="color:gray;">гарах —</span> </small> Жакартаас *<small><span style="color:gray;">үйлдэх —</span> </small> Жакартаар *<small><span style="color:gray;">хамтрах —</span> </small> Жакарттай *<small><span style="color:gray;">чиглэх —</span> </small> Жакарт руу {{Ü-rechts}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Азийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Жавагийн суурин]] [[Ангилал:Жакарта| ]] [[Ангилал:Саятан хот]] gr0yfhxvopv1s63qt7uju0d03apnbq3 Лорд Хау арал 0 10378 863740 853433 2026-07-28T05:27:23Z Enkhsaihan2005 64429 863740 wikitext text/x-wiki {{Short description|Тасманы тэнгис дэх Австралийн арал}} {{Инфобокс арал | name = Лорд Хау арал | image_name = | image_caption = Лорд Хау арлын далбаа | map_image = Lord Howe ISS006-E-5731.png | map_caption = Хиймэл дагуулын зураг; хойд хэсэг нь баруун дээд буланд | native_name = Lord Howe Island | native_name_link = Англи хэл | location = [[Тасманы тэнгис]] | coordinates = {{Coord|31|33|15|S|159|05|06|E|type:isle_scale:1500000_region:AU|display=inline,title}} | archipelago = | total_islands = 28 | major_islands = Лорд Хау арал, Адмиралтийн Групп, [[Рэббит арал]], Хонь шувууны арлууд, ба [[Болс-Пирамид]] | area_km2 = 14.55 | highest_mount = [[Гувер уул]] | elevation_m = 875 | country = [[Австрали]] | country_admin_divisions_title = Захиргааны хэлтэс | country_admin_divisions = [[Шинэ Өмнөд Уэльс]]ийн [[нэгтгээгүй нутаг дэвсгэр]]<br />[[Лорд Хоу арлын зөвлөл]] захирдаг<ref name=RegionalProfile>{{cite web|url=http://www.ausstats.abs.gov.au/ausstats/subscriber.nsf/0/B6FC650DDE89627CCA256EA00079B950/$File/13621_2004.pdf|title=Regional Statistics – New South Wales|publisher=Австралийн Статистикийн Товчоо|year=2004|access-date=2009-04-19|archive-date=2009-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226041115/http://www.ausstats.abs.gov.au/ausstats/subscriber.nsf/0/B6FC650DDE89627CCA256EA00079B950/$File/13621_2004.pdf|url-status=live}}</ref> | population = {{plainlist| *445 *Ямар ч үед жуулчдын тоо 400-ээр хязгаарлагддаг.}} | population_as_of = {{CensusAU|2021}} | population_footnotes = <ref name="Census2021">{{Census 2021 AUS|id=SAL12396|name=Lord Howe Island (State Suburb)|access-date=2026-04-15|quick=on}}</ref> | density_km2 = 30.58 | ethnic_groups = | timezone1 = LHST | utc_offset1 = +10:30 | timezone1_DST = LHDT | utc_offset1_DST = +11:00 | postal_code_type = [[Австрали дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 2898 | additional_info = | footnotes = {{Infobox designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = Лорд Хау арлын бүлэг | designation1_type = Байгалийн | designation1_criteria = vii, x | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/186 186] | designation1_free1name = Бүс нутаг | designation1_free1value = [[Далайн орнуудын Дэлхийн өвийн жагсаалт|Ази-Номхон далай]] | designation1_date = 1982 <small>(6-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])</small> }} }} '''Лорд Хау''' ({{lang-en|Lord Howe Island}}) нь [[Австрали]]йн эх газрын зүүн эргээс дорно зүгт 600 [[км]] зайд орших [[Номхон далай]]н жижиг арал юм. Уг арлыг 1788 онд Хенри Лижбирд Болл нээсэн бөгөөд ялтангуудыг цөлөх газруудын нэг болжээ. Өмнө нь огт хүн ирж байгаагүй бөгөөд [[Полинези]]йн аль ч арлынхан мэддэггүй байжээ. Арлын ойролцоох галт уулын үлдэгдэл хадыг анх нээсэн Боллын нэрээр буюу Боллын [[пирамид]] хэмээн нэрлэх болжээ. Харин арлыг анхны амбан захирагчийнх нь нэрээр нэрлэжээ. Лорд Хау арал хавирган [[сар]] хэлбэртэй, ойролцоогоор 10 км урт, 2 км өргөнтэй. 7 сая жилийн өмнө унтарсан асар том [[галт уул]]ын тогооны амсар нь өнөөгийн Хау арал гэж үздэг. [[Амьтан]], ургамлын аймгийн хувьд Австрали, [[Шинэ Гвиней]], [[Шинэ Каледон]]той төстэй нэг бүлэгт хамаарах бөгөөд халуун орны ширэнгэ ой бүрхсэн байдаг. Мөн зөвхөн уг арал ургах Хау [[дал мод]] ургадаг. Амьтан ургамлын гайхалтай өвөрмөц онцлогийг нь харгалзан үзэж, 1982 онд ЮНЕСКО дэлхийн өвүүдийн тоонд багтаажээ. == Цахим холбоос == {{Commons|Lord Howe Island}} *[http://lordhoweisland.info/ Lord Howe Island Tourism Association web site] (Regarded by local residents as the "Official" home page) *[http://environment.gov.au/heritage/places/world/lord-howe/index.html World heritage listing for Lord Howe Island] *[http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/aa/aa0109_full.html Lord Howe Island subtropical forests (World Wide Fund for Nature)] *[https://web.archive.org/web/20060824150231/http://fnpw.org.au/enews3/lhiPhasmid.htm Rodent eradication on Lord Howe Island (Foundation for National Parks & Wildlife)] *[https://web.archive.org/web/20110414022245/http://www.janeresture.com/lord_howe/index.htm Jane's Lord Howe Island Page] *[http://www.nmm.ac.uk/collections/explore/object.cfm?ID=G262%3A16%2F2 Chart of Lord Howe Island] by J. Stockdale from 1789, at the National Maritime Museum *[http://www.wikiscuba.com/wiki/index.php/Lord_Howe_Island Wikiscuba - Lord Howe Island]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20070301201740/http://volcano.und.nodak.edu/vwdocs/volc_images/australia/balls_pyramid/howe.html Maps] *[http://beetlespace.wz.cz/e_Lamprima_insularis.html Lamprima insularis - Lord Howe Island endemic species] == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Лорд Хау арал| ]] [[Ангилал:Австралийн тусгай хамгаалалттай газар нутаг]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арал]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын тусгай хамгаалалттай газар нутаг]] [[Ангилал:Галт уул]] [[Ангилал:Тасманы тэнгисийн арал]] [[Ангилал:Шинэ Өмнөд Уэльсийн арал]] 5tglfnbat9rk80360d7t6qjm2ix2yd2 Лоренц үндэсний хүрээлэн 0 10622 863787 682001 2026-07-28T08:55:29Z Enkhsaihan2005 64429 863787 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Лоренц үндэсний хүрээлэн |зураг =[[Зураг:LorentzNP-Freeport.jpg|250px]] |зургийн_тайлбар =байршил |улс ={{INA}} |төрөл =Байгалийн |шалгуур =viii, ix, x |ID =955 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =1999 |чуулган =23 |сунгалт = |аюул = }} '''Лоренц үндэсний хүрээлэн''' нь [[Индонез]]ийн [[Папуа муж]]ид орших бөгөөд хуучнаар [[Ириан Жаяа]] хэмээн нэрлэгддэг байсан [[Шинэ Гвиней]]н баруун хагаст оршдог. 25056 км² нутаг дэвсгэртэй уг хүрээлэн нь [[Зүүн өмнөд Ази]]йн хамгийн том үндэсний хүрээлэн юм. 1999 онд [[ЮНЕСКО]] уг хүрээлэнг [[дэлхийн өв]] гэж тэмдэглэсэн байна. Шинэ Гвинейн [[биологийн төрөл зүйл]]ийн гайхалтай баялаг сан бүхий уг хүрээлэн нь дэлхийн хамгийн олон төрөл зүйлийн [[амьтан]], [[ургамал]] агуулсан үндэсний хүрээлэнгүүдийн нэг юм. [[Ази]]-[[Номхон далай]]н бүс нутгийн [[экосистем]]ийн маш олон хэлбэрийг өөртөө агуулсан байдгаараа ихээхэн ач холбогдолтой. Далайн түвшнээс дээш 4884 м өргөгдсөн [[Пункак Жаяа]] уул нь [[Гималайн нуруу|Гималай]] болон [[Андын нуруу]]ны хооронд орших хамгийн өндөр оргил юм. Эндхийн уугуул ургамал, амьтны төрөл зүйлийн судалгаа өнөөг хүртэл бүрэн гүйцэд хийгдээгүй байна. 1909-1910 оны хооронд уг бүс нутагт аялал хийж, дэлхий нийтэд зарласан [[Нидерланд]]ын аялагч [[Хендрикус Албертус Лоренц]]ийн нэрээр уг хүрээлэнг нэрлэсэн байдаг. == Цахим холбоос == * [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=955 UNESCO Data on Lorentz] * [http://members.tripod.com/wwfsahul_cs/lorentz.htm WWF-Sahul Program in Lorentz National Park] * [http://www.indopacific.org/asmat.asp Indo-Pacific Conservation Alliance Project - Facilitating Community-Driven Conservation and Strengthening Local Cultural Institutions in the Greater Lorentz Lowlands] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын байгалийн цогцолборт газар]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв]] [[Ангилал:Индонезийн байгалийн цогцолборт газар]] [[Ангилал:Индонез дахь дэлхийн байгалийн өв]] [[Ангилал:Халуун орны чийглэг ойн бүс]] [[Ангилал:Папуа муж]] [[Ангилал:Шинэ Гвинейн газар зүй]] 4licark44yqcdgr5ehcnzjvypijtfd5 Наадам 0 12795 863791 857772 2026-07-28T09:00:02Z Baatar.b.90 106205 Comparison of activity differences in different regions 863791 wikitext text/x-wiki [[File:Naadam.jpg|thumb|Наадмын дэнж]] [[Зураг:Festiwal Naadam na stadionie narodowym w Ułan Bator 34.JPG|thumb|right|150px|2010 оны улсын наадмын нээлт. Наадамчин олон]] '''Наадам''' — [[монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] зуны дэлгэр баяр, гурван төрөлт үндэсний [[спортын тэмцээн]] юм. Наадмыг 2010 онд [[ЮНЕСКО]] «Хүн төрөлхтний соёлын биет бус өвийн жагсаалт»-д бүртгэн авчээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.monheritage.mn/mn/intangible/UnescoIchDetails.aspx?ItemID=14 |title=Archive copy |access-date=2016-06-12 |archive-date=2016-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160814234128/http://monheritage.mn/mn/Intangible/UnescoIchDetails.aspx?ItemID=14 |url-status=dead }}</ref> == Түүх == Монгол орны зун цаг эртнээс найр наадмын уламжлалтай байв. 13-р зууны [[Монголын нууц товчоо|Монголын Нууц Товчоон]]-д бичигдсэнээр наадам “хуран сар”-д (долоодугаар сар) болдог байсныг тэмдэглэсэн. Чингисийн чулууны бичигт [[Чингис хаан]] [[Сартуул улс]]ыг байлдан дагуулж буцах замд найрлахад [[Хасар]]ын хүү Есүнгэ 500 алд газар харвасныг тэмдэглэсэн. === Долоон хошуу даншиг наадам === Жил бүр тогтмол явагдах болсон нь 1639 онд Өндөр гэгээн [[Занабазар]]т зориулсан даншиг наадмаас эхэлсэн. [[Ширээт цагаан нуур|Ширээт цагаан нуурын]] орчим болсон уг наадамд Бөх лам барилдан түрүүлж, Бонхор донир гэгчийн морь магнайлсан нь тэмдэглэгдэн үлджээ. === Арван засгийн наадам === 1772 онд [[Хэнтийн нуруу|Хэнтий]] уулыг тахих их наадам болов. Үүнийг Арван засгийн наадам гэнэ. Алдаг оног хийдэг байсан Арван засгийн наадам 1912 оноос жил бүр хийгдэх төрийн наадам болов. 8-р [[Богд хаан]] нас барах хүртэл буюу 1925 он хүртэл Арван засгийн наадам төрийн наадам болж байжээ. Арван засгийн наадмыг нийт 125 удаа хийжээ. === Ардын төрийн наадам === [[Зураг:Naadam_rider_Mongolia.jpg|thumb|Хурдан морь, унаач хүүхэд]] 1922 оноос Цэргийн наадам тэмдэглэх болов. Бургас цавчих зэрэг цэргийн чадвар урлагийн үзүүлбэртэй тэр наадмыг Богдыг хаан ширээнд дахин залсан ба "Ардын" засаг тогтсоныг тэмдэглэж зуны тэргүүн сарын 6-нд наадахаар заасан байжээ. Тэр жилийн Цэргийн ба Арван засгийн наадамд хоюуланд нь [[Галсанхүүгийн Вандан]] аварга түрүүлсэн байна. [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] тогтсоны дараа хоёр наадмыг хамтруулах шийдвэр 1925 оны 5-р сарын 15-нд Засгийн газрын хуралдаанаас гарч, наадмын товыг 7-р сарын 11 гэж заажээ. Энэ үеэс "Ардын наадам" гэж байгаад Монгол Улс олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөнөөс буюу 1946 оноос хойш "Ардын хувсгал ялсны ой" гэж тодотгох болсон. 1951, 1961, 1971, 1981 оны наадам Ардын хувьсгал ялсны тэгш ой тохиосон учир их ач холбогдол өгч тэмдэглэж байсан. === Үндэсний их баяр наадам === 1990 оноос хойш [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]], [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] хоёр гол улс төрийн намууд наадмын тодотгол дээр сөргөлдөх болсон. 1996 оны УИХ-ын сонгуульд Ардчилсан хүчин ялснаар тэр жилийн наадам Монголын тулгар төр байгуулагдсны 790 жилийн ой гэж тэмдэглэгдэв. 2006 онд «[[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаны 800 жилийн ой» болгон тэмдэглэсэн. 2015 оны байдлаар [[Хүннү]] улс нэгдсэн оноос эхлэн наадмын тодотголыг албан ёсоор «Тулгар төрийн 2224 жил, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 809 жил, Ардын хувьсгалын 94 жилийн ойн Үндэсний их баяр наадам» гэдэг урт нэртэй тэмдэглэх болсон байв. == Тэмцээн уралдаан == Бөх барилдах, морь уралдуулах, нум сум харвахыг дээр үеэс «Эрийн гурван наадам» хэмээн холбож нэрлэх болсон. Одоо "шагай харвах" төрөл нэмэгдээд дөрвөн төрлөөр нааддаг болоод байна. === Бөх барилдаан === [[Зураг:Mongolian_wrestling_Bukh_during_the_Naadam.jpg|thumb|right|Төв цэнгэлдэх хүрээлэн. Улсын наадмын бөх барилдаан.]] Монголчууд хүүхдүүдээ бага наснаас нь бөх барилдаж өсгөдөг уламжлалтай байсан. Бөхийн барилдаан газар нутаг бүр адилгүй байна. Үүнийг ялгавал: * [[буриад бөх]] ([[буриад]]ад үүсч хөгжиж буй, буриад аялгуугаар «бүхэ барилдаан» гэнэ) * [[бух ноололдоон]] (дундад зууны [[ойрад]]ын дунд дэлгэрч байсан, одоогийн барилдаануудад зай тавьж мөхсөн барилдаан) * [[Үндэсний бөх|Халх бөх]] (Монголд «[[үндэсний бөх]]» гэдэг; дундад зууны [[халх]]ад үүсч хөгжсөн, одоо Монгол Улсын үндсэн барилдаан) * [[Үзэмчин бөх]] (эртнээс [[үзэмчин]]д хөгжиж дэлгэрсэн, «үзэмчин бөх», «зангиат бөхийн барилдаан» гэж бас хэлнэ) * халимаг бөх (дүрэм нь бух ноололдооноос гаралтай, өмсгөл нь чөлөөт бөхөөс авсан шинээр хөгжиж буй барилдаан) === Морин уралдаан === [[Зураг:Naadam Festival 2.jpg|thumb|Хурдан морины уралдааны бариа]] Монголчууд эртнээс морийг гаршуулж аж ахуйдаа өргөнөөр хэрэглэж ирсэн тул моринд эрэмгий, морины нуруун дээр сандайлж дэлхийд мөрөө тамгалсан ард түмэн билээ. Хурдан морийг эрхэмлэх бөгөөд "Сайн морь эзний чимэг, сайн эхнэр гэрийн чимэг"<ref name="зүйрүг">Монгол ардын зүйр цэцэн үг</ref> гэж хэлдэг. Хурдан морийг нас насаар нь уралдуулдаг уламжлалтай: Үүнд * [[Даага]] - 2 настай * [[Шүдлэн]] - 3 настай * [[Хязаалан]] - 4 настай * [[Соёолон]] - 5 настай * [[Азарга]] - 7-оос дээш настай буюу Нас гүйцсэн * [[Их нас]] (Бүдүүн морь) - 7-оос дээш настай буюу Нас гүйцсэн Мөн: * Жороо морь - сайхан явдалтай морины уралдаан. Монгол нутгийн адуу холд тэсвэртэй бөгөөд нас насаар нь ялгаж 10-30 км газар уралдуулдаг. === Сур харваа === [[Зураг:Mongolian_bow_and_arrow_championship_mens.jpg|thumb|right|Улсын наадам. Сур харваа.]] Монголчууд эртнээс ан гөрөө хийх, дайтахад дадсан, «Эрхийдээ эрчтэй»<ref>Эрхий мэргэн - монгол ардын үлгэр</ref> мэргэн харваачид билээ. Өдгөө энэ нь эгнүүлэн тавьсан сурыг алсын зайнаас нум сумаар онож харвах спорт болон өвлөгджээ. Хэд хэдэн янз байна: * Буриад харваа * [[Сур харваа|Халх харваа]] (Үндэсний сур харваа) * Урианхай харваа === Шагай харваа === Монголчууд малынхаа үр шимийг хүртэн ирсэн түүхтэй. Сүү сааль, үс ноос, яс мах гээд бүгдийг хаялгүй ашиглаж ирсэний нэг нь шагай юм. Шагайн наадгайны олон зүйлээс шагайн харваа энэ цагт наадмын нэгэн төрөл болжээ. Дотроо хэдэн янз байна: * Боржигин харваа * Халх харваа * Урианхай харваа == Газар газрын наадам == === Монгол наадам === Монгол оронд зун цаг ирж, жил бүрийн долоодугаар, наймдугаар сар наадмын цаг, есдүгээр сар хурим найрын цаг болно. [[Монгол улс|Монгол Улс]]ад наадмыг зохион байгуулах комисс улс, аймаг, сумын наадмаа тус бүр зохион байгуулж ард түмэн цуглан баярладаг. Монгол Улсын наадам засаг захиргааны зохион байгуулалтай цол, зэрэг, чимэг нь уялдсан хууль дүрэмтэй байдаг. ==== Улсын наадам ==== [[Зураг:Naadamceremony2006.jpg|thumb|right|Төв цэнгэлдэх хүрээлэн. 2006 оны Улсын наадмын нээлтийн тоглолт.]] Улсын баяр Наадам жил бүрийн 7-р сарын 11-13-ны хооронд нийслэл Улаанбаатарт болно. Үүнд: {|class="wikitable" |- | ||'''Тэмцээн '''||'''Явагдах газар '''|| '''Огноо''' || '''Уралдаан, шат''' || width=150px | '''Өрсөлдөгч''' |- |rowspan=2 | 1|| rowspan=2 | Үндэсний бөх || rowspan=2 | [[Төв цэнгэлдэх хүрээлэн]] || 7-р сарын 11 || 1-2-ийн даваа || rowspan=2 | 512 бөх (9 даваа), их ойн жил 1024 бөх (10 даваа) |- | 7-р сарын 12 || 3-9-ийн даваа |- |rowspan=6 | 2|| rowspan=6 | Хурдан морь || rowspan=6 | [[Хүй долоон худаг]]|| rowspan="2" | 7-р сарын 10 || Шүдлэнгийн уралдаан || rowspan=6 | Нас бүрд 100-600 хурдан хүлэг |- | Дааганы уралдаан |- | rowspan=2 | 7-р сарын 11 || Азарганы уралдаан |- | Их насны морины уралдаан |- | rowspan=2 | 7-р сарын 12 || Соёлонгийн уралдаан |- | Хязаалангийн уралдаан |- |rowspan=5 | 3|| rowspan=5 | Сур харваа || rowspan=5 | Сурын талбай || 7-р сарын 7 || Урианхай сурын харваа || rowspan=5 | |- | 7-р сарын 8 || Буриад сурын харваа |- | 7-р сарын 9 || Хүүхдийн харваа |- | 7-р сарын 11 || Үндэсний сурын хана харваа |- | 7-р сарын 12 || Үндэсний сурын хасаа харваа |- |rowspan=3 | 4|| rowspan=3 | Шагай харваа || rowspan=3 | Шагайн асар || 7-р сарын 10 || Хэсгийн харваа || rowspan=3 | |- | 7-р сарын 11 || Хагас шигшээ харваа |- | 7-р сарын 12 || Шигшээ харваа |} Улсын наадмыг 7-р сарын 11-ны өдрийн 11:00 цагт Монгол Улсын Ерөнхийлөгч нээж үг хэлдэг. /Үндэсний Их баяр Наадмын тухай хууль/ Улсын наадмын хүрээнд Төрийн далбааг хүндэтгэх ёслол, Төрийн тугийг цэнгүүлэх ёслол, Цэргийн ёслолын жагсаал, Дээлтэй монгол наадам, Уяачдын наадам, Урлагийн тоглолт, Тэмцээн уралдаанд шалгарсан бөх, морь, харваачдад улсын цол чимэг олгох, шан гардуулах ёслол болдог. 7-р сарын 11-13-ны өдрүүд орон даяар мөрдөх бүх нийтийн амралтын өдөр байна. [[Зураг:Mongolia Naadam 15.JPG|thumb|Төв аймаг. Угтаалцайдам сум.]] ==== Аймгийн наадам ==== Монгол Улсын 21 аймаг 7-р сард орон нутгийн удирдлагын шийдвэрээр 2-3 өдөр товлож наадам хийдэг. Бөх барилдана, морь уралдана, сур харвана. Тэргүүлсэн бөх, морь, харваачдад аймгийн хэмжээний цол зэрэг гардуулж, бай шагнал өгдөг. ==== Сумын наадам ==== Монгол Улсын 330 сум жил бүрийн 7-р сард нутгийн удирдлагын шийдвэрээр 1-2 өдөр товлож сумын наадам хийдэг. Түрүүлж үзүүрлэсэн бөх, айрагдсан хурдан морь, байр эзэлсэн харваачдад сумын цол зэрэг, бай шан өгдөг. === Бусад наадам === [[Хятад улс|Хятад улс дахь]] Монголчууд зун намрын дэлгэр цагт наадам хийнэ. Үүнээс хамгийн өргөн дэлгэр наадам [[Өвөр Монгол]]<nowiki/>д болдог.'''БНХАУ-ын Наадам''' болон '''Монгол Улсын Наадам''' нь хоёулаа монгол үндэстний уламжлалт баяр наадмаас үүсэлтэй бөгөөд бөх, хурдан морь, сурын харваа зэрэг '''"эрийн гурван наадам"'''-ыг гол агуулгаа болгодог. Эдгээр нь нүүдэлчдийн соёл, монгол үндэстний спортын уламжлалыг илэрхийлдэг бөгөөд түүхэн гарал, баяр ёслолын хэлбэр, соёлын агуулгын хувьд олон ижил төстэй шинжтэй. Харин улс орон, нийгмийн хөгжлийн ялгаатай нөхцөлөөс шалтгаалан өнөөдөр өөр өөр онцлогтой болжээ. БНХАУ дахь Наадам нь Монгол үндэстний уламжлалт баяр, улсын хэмжээний биет бус соёлын өвийн нэг хэсэг бөгөөд соёлын өвийг хамгаалах, нийтийн биеийн тамир, аялал жуулчлалыг хөгжүүлэхэд түлхүү чиглэдэг. Харин Монгол Улсын Наадам нь Үндэсний их баяр наадамтай нягт холбоотой бөгөөд улсын хамгийн чухал үндэсний баяр болж, үндэсний бахархал, уламжлалт спорт, үндэсний бэлгэ тэмдгийг илүү тодотгон илэрхийлдэг. Ерөнхийдөө хоёр улсын Наадам нь ижил соёлын өвийг хадгалан уламжилж ирсэн боловч орчин үеийн хөгжлийн явцад өөр өөрийн онцлог, чиг хандлагыг бүрдүүлсэн байна. [[Үзэмчин]] барилдаан нь Монгол улсад хөгжсөн Үндэсний бөхийн зодог шуудгаас өөр буюу хатуу ширэн зодог, хэлхгэр туухуу өмдтэй, малгайгүй. Цээж задгай байдгаараа адил. Найр наадамд олон түрүүлсэн бөхөд зангиа олгодог. Зангиагаа тайлахгүй барилдана. [[Орос]]ын монголчууд буюу [[буриад]]ууд хоёр жилд нэг удаа олон улсын урлаг спортын [[Алтаргана наадам]], [[халимаг]]ууд зарим жил бөх барилдаан зохиодог. Европод анх Польш дахь Монгол Улсын Элчин сайдын Яамын санаачилга дэмжлэгээр Польшид оршин сууж байсан монголчууд дунд 2005 оны 7-р сард албан ёсоор "Монгол наадам" зохион байгуулсан. Энэ нь түүчээлсээр Европын олон хотуудад оршин сууж буй монголчууд цугларч Наадам зохион байгуулдаг уламжлал тогтоод байна Америк, Өмнөд Солонгос зэрэг олон оронд ажиллаж амьдрахаар гарсан монголчууд тухайн нутагтаа зун цагт цуглан бэсрэг наадам зохиодог. Монгол туургатны наадам анх бөх барилдаанаар эхэлсэн бол [[шатар]], [[бокс]], урлаг, сайхан бүсгүй шалгаруулах тэмцээнээр хүрээгээ тэлсэн. Тус наадамд Монгол улс, Өвөр Монгол орон, [[Буриад орон]], [[Халимаг орон]], [[Тува орон|Тува орноос]] оролцдог бөгөөд наадмыг өөр өөр оронд, спортын төрөл бүр тусдаа ээлжлэн зохион явуулдаг. Социалист БНМАУ-ын үед 1960-1990 оны хооронд олон төрлийн спорт оролцсон Бүх ард түмний спартакиад наадам зохиогдож байсан. 1990 оноос хойш Монголд Өндөр гэгээн Занабазарын мэндэлсний ой, Монголын нууц товчооны 750 жилийн ой гэх мэт даншиг наадам болсон. == Цахим холбоос == {{commonscat|Naadam|Наадам}} * [https://web.archive.org/web/20160712015932/http://news.gogo.mn/r/89632 Эрийн гурван наадам Хүннү гүрний үеэс улбаатай] * [http://www.24tsag.mn/content/60019.shtml Эрийн гурван наадмын түүх] * [https://web.archive.org/web/20161107142937/http://news.gogo.mn/r/90545 Монгол ёсон: Эрийн гурван наадмын тухай] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Үндэсний баярын өдөр]] [[Ангилал:Монголын баяр]] [[Ангилал:Эрийн гурван наадам| ]] [[Ангилал:Монголын спорт|!]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын баяр ёслолын өдөр]] [[Ангилал:Монголын биет бус соёлын өв]] 5wl1eayolbca1sbbscmxww4q2brxhn2 Төв Калимантан 0 18886 863833 820879 2026-07-28T11:03:40Z Enkhsaihan2005 64429 863833 wikitext text/x-wiki {{short description|Индонезийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Төв Калимантан | native_name = {{lang|id|Kalimantan Tengah}} | official_name = Төв Калимантан муж<br>''{{nobold|Provinsi Kalimantan Tengah}}'' | type = [[Индонезийн мужууд|Муж]] | nickname = Буми Тамбун бунгаи | image_shield = Coat of arms of Central Kalimantan.svg | image_flag = <!-- Flag was removed (vectorised) as per a [[Wikipedia talk:WikiProject Indonesia/Archive 9#Province infobox photos.svg..|consensus]] at WikiProject Indonesia --> | shield_size = 75px | flag_size = | image_map = Central Kalimantan in Indonesia.svg | map_alt = | map_caption = {{Legend inline|#FFFDD0|outline=silver}} '''[[Индонез]]''' дахь {{Legend inline|#C41E3A|outline=red}} '''Төв Калимантан''' | image_map1 = {{hidden begin|title=OpenStreetMap|ta1=center}}{{Infobox mapframe|frame-width=250|zoom=8}}{{hidden end}} | coordinates = {{coord|2|13|S|113|55|E|region:ID_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 7 сарын 2, 1958 | motto = ''Isen Mulang'' ([[Нгажу хэл|Нгажу]])<br/>Хэзээ ч няцахгүй | founder = | named_for = | seat_type = Нийслэл<br/>{{nobold|ба хамгийн том хот}} | seat = [[Паланкарая]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = [[Сугианто Сабран]] ([[Индонезийн Ардчилсан Тэмцлийн Нам|ИАТН]]) | governing_body = Төв Калимантан мужийн захиргаа | leader_title2 = Дэд захирагч | leader_name2 = Эди Пратово | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 153443.91 | area_rank = [[Индонезийн мужууд|1-р байр]] | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_max_ft = 7546 | elevation_max_point = Букитрая | population_total = 2809700 | population_as_of = 2024 оны тооцоо | population_footnotes = <ref name="Badan Pusat Statistik 2024">Badan Pusat Statistik, Jakarta, 2024-02-28, ''Provinsi Kalimantan Tengah Dalam Angka 2024'' (Katalog-BPS 1102001.62)</ref> | population_density_km2 = auto | population_note = | demographics_type1 = Хүн ам | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite book |last1=Leo Suryadinata |title=Индонезийн хүн ам: Өөрчлөгдөж буй улс төрийн дүр төрх дэх үндэс угсаа ба шашин шүтлэг |last2=Эви Нурвидя Арифин |last3=Арис Ананта |publisher=Зүүн Өмнөд Ази судлалын хүрээлэн |year=2003 |location=Сингапур}}</ref> | demographics1_title1 = [[Индонезийн ард түмэн|Угсаатны бүлгүүд]] | demographics1_info1 = {{nowrap|46% [[Даяак үндэстэн|Даяакчууд]]{{br}}22% [[Жава үндэстэн|Жавачууд]]{{br}}21% [[Банжар ястан|Банжарчууд]]{{br}}3.9% [[Малай үндэстэн|Малайчууд]]{{br}}1.9% [[Мадура ястан|Мадурачууд]]{{br}}4.8% бусад}}<ref name="sensusSuku2010">{{Cite book |last1=Арис Ананта |title=Индонезийн угсаатны хүн ам зүй |last2=Эви Нурвидя Арифин |last3=М.Сайри Хасбулла |last4=Нур Буди Хандаяни |last5=Агус Прамоно |date=2015 |publisher=Зүүн Өмнөд Ази судлалын хүрээлэн |location=Сингапур |language=en}}</ref> | demographics1_title2 = [[Индонез дэх шашин шүтлэг|Шашин]] (2021)<ref name="KalTeng">{{Cite book |last=BPS Provinsi Kalimantan Tengah/BPS-Төв Калимантан мужийн статистик |url=https://kalteng.bps.go.id/publication/2018/08/16/ceed046d35684aefde786f04/provinsi-kalimantan-tengah-dalam-angka-2018.html |title=Provinsi Kalimantan Tengah Dalam Angka 2018/Төв Калимантан муж 2018 оны тоогоор |publisher=BPS Provinsi Kalimantan Tengah/BPS-Төв Калимантан мужийн статистик |language=id,en |access-date=2024-11-08 |via=BPS Төв Калимантан}}</ref> | demographics1_info2 = {{nowrap|74.11% [[Ислам]]<br/>16.67% [[Протестант урсгал|Протестант]]<br/>5.84% [[Хиндуизм]]/[[Кахаринган]]<br/>3.23% [[Католик]]<br/>0.11% [[Буддын шашин|Буддизм]]<br/>0.1% бусад}}<ref name=KalTeng/><ref name="DUKCAPIL">{{cite web|url=https://gis.dukcapil.kemendagri.go.id/peta/|title=Visualisasi Data Kependuduakan - Kementerian Dalam Negeri 2020|website=www.dukcapil.kemendagri.go.id|accessdate=2024-11-08|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705211227/http://gis.dukcapil.kemendagri.go.id/peta/|url-status=dead}}</ref> | demographics1_title3 = [[Индонезийн хэлнүүд|Хэлнүүд]] | demographics1_info3 = [[Индонез хэл]] <small>(албан ёсны)</small><br/>[[Нгажу хэл|Нгажу]]<br/>[[Банжар хэл|Банжар]]<br/>[[Мааньян хэл|Мааньян]] | timezone1 = [[Индонез дэх цаг|Баруун Индонезийн цаг]] | utc_offset1 = +7 | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | area_code_type = | footnotes = | blank_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank_info = 2022 | blank1_name = &nbsp;- Нийт<ref name="bpsgdpdata2022">{{Cite web |author=Badan Pusat Statistik |author-link=Индонезийн статистикийн алба |year=2023 |title=Produk Domestik Regional Bruto (Milyar Rupiah), 2022 |url=https://www.bps.go.id/id/statistics-table/3/WkdVMWRYVnBkMnBvVEhKSVkyWXhNblZtTjJSbmR6MDkjMw==/produk-domestik-regional-bruto-atas-dasar-harga-berlaku--menurut-provinsi--miliar-rupiah-.html?year=2022 |publisher=Badan Pusat Statistik |location=Жакарта |language=id}}</ref> | blank1_info = [[Индонез рупиа|Rp]] 199.9&nbsp;их наяд <br>[[америк доллар|$]] 13.5&nbsp;тэрбум<br>[[Олон улсын доллар|ОУ$]] 42.0&nbsp;тэрбум ([[Худалдан авах чадварын паритет|ХАЧП]]) | blank2_name = &nbsp;- Нэг хүнд ноогдох<ref name="bpspercapitadata">{{Cite web |author=Badan Pusat Statistik |author-link=Индонезийн статистикийн алба |year=2023 |title=Produk Domestik Regional Bruto Per Kapita (Ribu Rupiah), 2022 |url=https://www.bps.go.id/id/statistics-table/3/YWtoQlRVZzNiMU5qU1VOSlRFeFZiRTR4VDJOTVVUMDkjMw==/produk-domestik-regional-bruto-per-kapita-atas-dasar-harga-berlaku-menurut-provinsi--ribu-rupiah-.html?year=2022 |publisher=Badan Pusat Statistik |location=Жакарта |language=id}}</ref> | blank2_info = [[Индонез рупиа|Rp]] 72.9&nbsp;сая <br>[[америк доллар|$]] 4,913<br>[[Олон улсын доллар|ОУ$]] 15,329&nbsp;([[Худалдан авах чадварын паритет|ХАЧП]]) | blank3_name = &nbsp;- Өсөлт<ref name="bappenas2022">{{Cite web |author=Badan Pembangunan Nasional |author-link=Үндэсний хөгжлийн төлөвлөлтийн яам (Индонез) |year=2023 |title=Capaian Indikator Utama Pembangunan |url=https://simreg.bappenas.go.id/home/pemantauan/lpe |publisher=Badan Pembangunan Nasional |location=Жакарта |language=id}}</ref> | blank3_info = {{Increase}} 6.45% | blank4_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] | blank4_info = {{increase}} 0.722 ([[Индонезийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|9-д]]) – <span style=color:#090>өндөр</span> | website = {{url|http://www.kalteng.go.id/|kalteng.go.id}} }} '''Төв Калимантан''' ({{lang-id|'''Kalimantan Tengah''', товчоор '''Kalteng'''}}) нь [[Борнео]] арлын [[Индонез]]ийн хэсэг буюу [[Калимантан]]д орших 4 мужийн нэг юм. Мужийн нийслэл нь [[Паланкарая]]. 2007 оны тооллогоор 1.9 сая хүн амтай. 1990 - 2000 онд мужийн хүн ам жил бүр дунджаар 2.7% өсч, тэр үедээ Индонезийн хамгийн их өсөлттэй мужид тооцогдож байв. Төв Калимантаны хүн амын ихэнхийг Борнео арлын уугуул оршин суугчид болох [[Даяак үндэстэн|Даяакчууд]] эзэлдэг. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{Индонезийн мужууд}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Төв Калимантан| ]] pcde1pmnspzbzle4cijx2v3xyir6p2t Улаанбаатар өртөө 0 20192 863655 863070 2026-07-27T14:07:51Z Onarakusai 104822 863655 wikitext text/x-wiki {{coord|47|54|30|N|106|53|02|E|display=title}} [[Зураг:Ulaanbaatar Railway Station.jpg|thumb|Улаанбаатар өртөө]] [[Зураг:Oulan bator aux abords de la gare (3).JPG|thumb|Төмөр замын тавцан]] '''Улаанбаатар өртөө''' нь [[Монгол Улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм<ref>[http://parovoz.com/history/electrification/1969-71.php Stations of Mongolia on paravoz.com]</ref>. Тус өртөө нь Монголын орон нутгийн болон олон улсын төмөр замын төв, хамгийн том өртөө болно. [[Транс-Монголын төмөр зам]] уг өртөөгөөр дайран өнгөрдөг. == Түүх == Дэлхийн 2-р дайны дараа Зөвлөлтийн дэмжлэгтэйгээр Монголын дотор төмөр замын барилгын ажил өрнөсөн. 1949 оны 11-р сард хил дээрх Наушкигаас Улаанбаатар хүртэлх шугам баригдаж дуусч, Улаанбаатар өртөө нэгэн зэрэг нээгдсэн. 1956 онд уг шугамыг Хятадын хил дээрх Замын-Үүд хүртэл сунгаж, Хятадын Эрээн хоттой холбосон. Ингэснээр Оросын Транссибирийн төмөр замыг Хятадтай холбосон [[Транс-Монголын төмөр зам|Монголын Транссибирийн төмөр зам]] баригдаж дууссан. 2014 онд энэ нь хотын тээврийг сайжруулах зорилготой "{{ill|Улаанбаатар төмөр замын автобус|ru|Улан-Баторская городская железная дорога|en|Ulaanbaatar Railbus}}"-ны зогсоол болж, хотын тээврийн төвийн үүрэг гүйцэтгэсэн. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="center"| [[Транс-Монголын төмөр зам]] !align="center"| >> |- |align="center"| [[Зүүн-Хара өртөө|Зүүн-Хара]]<br /><small>[[Эрхүү өртөө|Эрхүү]] муж</small> |align="center"| ''305, 306''<ref>{{Cite web |url=https://www.rzd.ru/ru/9280/page/9000?id=15 |title=Международные поезда {{!}} Пассажирам |archive-date=2022-01-26 |access-date=2025-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126201555/https://www.rzd.ru/ru/9280/page/9000?id=15 |url-status=live }}</ref> |align="center"| - |- |align="center"| - |align="center"| ''21, 22'' |align="center"| [[Чойр өртөө|Чойр]]<br /><small>[[Эрээн хот өртөө|Эрээн хот]] муж</small> |- |align="center"| - |align="center"| ''[[:zh:K23/24次列车|23, 24]]'' |align="center"| [[Чойр өртөө|Чойр]]<br /><small>[[Бээжин өртөө|Бээжин]] муж</small> |- |align="center"| - |align="center"| ''33, 34'' |align="center"| [[Чойр өртөө|Чойр]]<br /><small>[[Хөх хот өртөө|Хөх хот]] муж</small> |- |align="center"| [[Толгойт өртөө|Толгойт]]<br /><small>[[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]] муж</small> |align="center"| ''263, 264'' |align="center"| - |- |align="center"| [[Толгойт өртөө|Толгойт]]<br /><small>[[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]] муж</small> |align="center"| ''271, 272'' |align="center"| - |- |align="center"| [[Толгойт өртөө|Толгойт]]<br /><small>[[Дархан 2 өртөө|Дархан 2]] муж</small> |align="center"| ''273, 274'' |align="center"| - |- |align="center"| - |align="center"| ''275, 276'' |align="center"| [[Амгалан өртөө|Амгалан]]<br /><small>[[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]] муж</small> |- |align="center"| - |align="center"| ''285, 286'' |align="center"| [[Амгалан өртөө|Амгалан]]<br /><small>[[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]] муж</small> |- |align="center"| [[Толгойт өртөө|Толгойт]]<br /><small>[[Эрдэнэт өртөө|Эрдэнэт]] муж</small> |align="center"| ''273/312, 274/311'' |align="center"| - |- |align="center"| [[Барс-2 өртөө|Барс-2]]<br /><small>[[Толгойт өртөө|Толгойт]] муж</small> |align="center"| ''{{ill|Улаанбаатар төмөр замын автобус|ru|Улан-Баторская городская железная дорога|en|Ulaanbaatar Railbus}}'' |align="center"| [[Дунд гол өртөө|Дунд гол]]<br /><small>[[Амгалан өртөө|Амгалан]] муж</small> |} == Эшлэл == <references/> == Холбоотой хуудас == {{commonscat}} * [[Улаанбаатар төмөр зам]] {{Транс-Монголын төмөр зам}} [[Ангилал:Азийн өртөө]] [[Ангилал:Улаанбаатарын өртөө]] [[Ангилал:Улаанбаатарын тээвэр]] [[Ангилал:1949 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Баянгол дүүрэг]] {{Mongolia-stub}} {{transport-stub}} dg3udu549b86gbg6qziysvrttwz10zz Гэрэл зураг 0 22326 863752 863169 2026-07-28T06:14:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863752 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-07-28 06:14:30 InternetArchiveBot }}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] a3tm4cswnb6fu2mlkbico4lmyfc1ryg Атеизм 0 24173 863695 863128 2026-07-28T01:37:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863695 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-07-28 01:37:18 InternetArchiveBot }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] ct83en9kf8kzl1fgyehcs54my101927 Готланд 0 27455 863675 853203 2026-07-27T17:31:37Z Enkhsaihan2005 64429 863675 wikitext text/x-wiki {{short description|Шведийн арал ба түүхэн муж}} {{Инфобокс арал | name = Готланд | image_name = Gotlands vapen.svg | image_caption = Сүлд | image_size = 100px | map_image = Sweden Gotland location map modified.svg | map_caption = | native_name = | native_name_link = | nickname = | location = [[Балтын тэнгис]] <!-- | settlement_type = [[Шведийн мужууд|Түүхэн муж]] --> | coordinates = {{Coord|57|30|N|18|30|E|region:SE_type:isle_scale:2500000|display=inline,title}} | archipelago = Слите олтриг | total_islands = 14 том + хэд хэдэн жижиг арал | major_islands = Готланд, [[Форё]], [[Готска Сандён]], [[Стура Карлсё]], [[Лилла Карлсё]], [[Фуриллен]] | length_km = 125 | width_km = 52 | coastline_km = 800 | coastline_footnotes = &nbsp;(Форёг оруулан) | highest_mount = Lojsta hed | elevation_m = 82 | country = [[Швед]] | country_admin_divisions_title = Тойрог | country_admin_divisions = [[Готланд тойрог]] | country_admin_divisions_title_1 = Хамтрал | country_admin_divisions_1 = [[Готланд хамтрал]] | country_largest_city = [[Висби]] | country_largest_city_population = 23,600<ref name="Gotlandisiffror"/> | population = 61,029<ref name="population"/><ref>{{cite web |url=https://www.statistikdatabasen.scb.se/pxweb/sv/ssd/START__BE__BE0101__BE0101A/FolkmangdDistrikt/table/tableViewLayout1/ |title=Folkmängd 31 december; ålder |website=Statistikdatabasen |access-date=2026-04-12 }}</ref> | population_as_of = 2023 | density_km2 = 18.4 | ethnic_groups = | additional_info = | module = {{Designation list | embed = yes | designation1 = Ramsar | designation1_offname = Готланд, зүүн эрэг | designation1_date = 1974 оны 12 сарын 5 | designation1_number = 21<ref>{{Cite web|title=Готланд, зүүн эрэг|website=[[Рамсарын конвенц|Рамсар]] газрын мэдээллийн систем|url=https://rsis.ramsar.org/ris/21|access-date=2026-04-12|archive-date=2018-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528052013/https://rsis.ramsar.org/ris/21|url-status=live}}</ref>}} }} '''Готланд''' ([[Швед хэл|шве.]] {{Audio|sv-Gotland.ogg|''Gotland''}}) бол [[Швед]] улсын харьяа хамгийн том арал төдийгүй [[Балтын тэнгис]]ийн хамгийн том [[арал]] юм. == Зураг == <gallery> File:Topographic map of Gotland.svg|Байр зүйн зураг File:Sweden Gotland location map modified.svg|Швед дэх байршил File:Gotland Landsat2000.jpeg|Огторгуйгаас авсан зураг </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Gotland|Готланд}} == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Готланд| ]] [[Ангилал:Европын арал]] [[Ангилал:Балтын тэнгисийн арал]] [[Ангилал:Готланд лений арал]] [[Ангилал:Шведийн муж]] bbtd8bxxglsioad3qrnxouk0l906lz5 Төв Жава 0 28533 863832 575175 2026-07-28T11:03:36Z Enkhsaihan2005 64429 863832 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaCentralJava.png|thumb|Ногоон нь Төв Жава]] '''Өрнө Жава''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Jawa Tengah'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|муж]]ийн нэг. [[Жава]] аралд байрладаг, 30.4 сая хүнтэй. Төв нь [[Семаран]] ( ''Semarang'') хот. Хүн амын 98% нь [[Жава үндэстэн]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url = | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Central Java|Төв Жава}} [[Ангилал:Төв Жава| ]] [[Ангилал:Индонезийн муж]] tk8h5ww2uc2hhbj84u65l69spavng24 Бантен 0 28536 863823 704372 2026-07-28T11:02:15Z Enkhsaihan2005 64429 863823 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaBanten.png|thumb|Ногоон нь Бантен]] '''Бантен''' ([[индонез хэл|индонезээр]] ''Banten'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|муж]]ийн нэг. [[Жава]] аралд байрладаг, 10.6 сая хүнтэй. Төв нь [[Серан]] ( ''Serang'') хот. Хүн амын 47% нь [[Бантен ястан]], 23% нь [[Сунда үндэстэн]], 12% нь [[Жава үндэстэн]], 11% нь [[Бетави ястан]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url = | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} [[Ангилал:Бантен| ]] [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Жавагийн газар зүй]] [[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]] mi9xkpx9gj1gs90loflge7cobiltkfx Зүүн Жава 0 28538 863827 786623 2026-07-28T11:03:11Z Enkhsaihan2005 64429 863827 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaEastJava.png|thumb|Ногоон нь Дорнод Жава]] '''Дорнод Жава''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Jawa Timur'', [[Жава хэл|жавагаар]] ''Jawa Wétan'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонез#Орон нутаг|муж]]ийн нэг. [[Жава]] аралд байрладаг, 37.5 сая хүнтэй. Төв нь [[Сурабая]] ( ''Surabaya'') хот. Хүн амын 79% нь [[Жава үндэстэн]], 18% нь [[Мадура ястан]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url = | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Жава (арал)]] [[Ангилал:Зүүн Жава| ]] 6sdw4qpys4jfvqc9201ueu7a00qslzv Баруун Калимантан 0 28539 863800 786634 2026-07-28T10:52:24Z Enkhsaihan2005 64429 863800 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaWestKalimantan.png|thumb|Ногоон нь Өрнөд Калимантан]] '''Өрнөд Калимантан''' ([[индонез хэл|индонезээр]] ''Kalimantan Barat'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|муж]]ийн нэг. [[Калимантан]] аралд байрладаг, 4.4 сая хүнтэй. Төв нь [[Понтианак]] ( ''Pontianak''). Хүн амын 34% нь [[Даяк ястан]], 34% нь [[Малай үндэстэн]], 10% нь [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 9% нь [[Жава үндэстэн|Жава]] үндэстэн.<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url = | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Баруун Калимантан| ]] pg9ruxa9wyflmbix8zjbq2ksbk1ir7r Өмнөд Калимантан 0 28540 863828 698542 2026-07-28T11:03:15Z Enkhsaihan2005 64429 863828 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaSouthKalimantan.png|thumb|Ногоон нь Өмнөд Калимантан]] '''Өмнөд Калимантан''' ([[индонез хэл|индонезээр]] ''Kalimantan Selatan'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|муж]]ийн нэг. [[Калимантан]] аралд байрладаг, 3.6 сая хүнтэй. Төв нь [[Банжармасин]] ( ''Banjarmasin'') хот. Хүн амын 76% нь [[Банжар ястан]], 13% нь [[Жава үндэстэн]], 12% нь [[Буги ястан]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url = | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{stub}} {{DEFAULTSORT:Калимантан, Өмнөд}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Өмнөд Калимантан| ]] px0appsk96kx4s1fwamsvxc9qeoyd8s Лампунг 0 28541 863829 698539 2026-07-28T11:03:18Z Enkhsaihan2005 64429 863829 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaLampung.png|thumb|Ногоон нь Лампунг]] '''Лампунг''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Lampung'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонез#Орон нутаг|муж]]ийн нэг. [[Суматра]] аралд байрладаг, 7.6 сая хүнтэй. Төв нь [[Бандар Лампунг]] ( ''Bandar Lampung'') хот. Хүн амын 62% нь [[Жава үндэстэн]], 10% нь [[Лампунг (ястан)|Лампунг ястан]], 9% нь [[Сунда үндэстэн]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url = | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра]] [[Ангилал:Лампунг| ]] ckfintkljktfxecss4bdv8y8kmswz3u Өмнөд Суматра 0 28542 863835 698426 2026-07-28T11:03:46Z Enkhsaihan2005 64429 863835 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaSouthSumatra.png|thumb|Ногоон нь Өмнөд Суматра]] '''Өмнөд Суматра''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Sumatera Selatan'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|муж]]ийн нэг. [[Суматра]] аралд байрладаг, 7.4 сая хүнтэй. Төв нь [[Палембан]] ( ''Palembang'') хот. Хүн амын 31% нь [[Малай үндэстэн]], 27% нь [[Жава үндэстэн]], 6% нь [[Комерин ястан]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url = | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра]] [[Ангилал:Өмнөд Суматра| ]] a26ceue620xi4g87am01jlpwgcy6y8s Жамби 0 28543 863825 698529 2026-07-28T11:02:24Z Enkhsaihan2005 64429 863825 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaJambi.png|thumb|Ногоон нь Жамби]] '''Жамби''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Jambi'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонез#Орон нутаг|муж]]ийн нэг. [[Суматра]] аралд байрладаг, 3.1 сая хүнтэй. Төв нь [[Жамби хот]]. Хүн амын 38% нь [[Малай үндэстэн]], 28% нь [[Жава үндэстэн]], 10% нь [[Керинчи ястан]], 5% [[Минанкабау ястан]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url = | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра]] [[Ангилал:Жамби| ]] ecr1gt7ybhil33apnckvyfah5l5izdj Риау 0 28544 863830 698543 2026-07-28T11:03:21Z Enkhsaihan2005 64429 863830 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaRiau.png|thumb|Ногоон нь Риау]] '''Риау''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Riau'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонез#Орон нутаг|муж]]ийн нэг. [[Суматра]] аралд байрладаг, 5.5 сая хүнтэй. Төв нь [[Пеканбару]] (''Pekanbaru'') хот. Хүн амын 38% нь [[Малай үндэстэн]], 25% нь [[Жава үндэстэн]], 11% нь [[Минанкабау ястан]], 7% [[Батак ястан]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url = | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра]] [[Ангилал:Риау| ]] sunnm85g51nfnmuha17xj3dk6pi7xaa Хойд Суматра 0 28545 863814 786632 2026-07-28T10:59:35Z Enkhsaihan2005 64429 863814 wikitext text/x-wiki [[File:Indonesia, North Sumatra.png|thumb|Ногоон нь Умард Суматра]] '''Умард Суматра''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Sumatera Utara'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонез#Орон нутаг|муж]]ийн нэг. [[Суматра]] аралд байрладаг, 13.0 сая хүнтэй. Төв нь [[Медан]] ( ''Medan'') хот. Хүн амын 42% нь [[Батак ястан]], 33% нь [[Жава үндэстэн]], 6% нь [[Ниас ястан]].<ref>{{cite book| last =| first =| publisher = Institute of Southeast Asian Studies| title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape| date =| year = 2003| url =| accessdate =}}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра]] [[Ангилал:Хойд Суматра| ]] j5vnax3kfe91tlegzii9h1h8qksbleo Баруун Суматра 0 28546 863818 786617 2026-07-28T11:00:51Z Enkhsaihan2005 64429 863818 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaWestSumatra.png|thumb|Ногоон нь Өрнөд Суматра]] '''Өрнөд Суматра''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Sumatera Barat'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|муж]]ийн нэг. [[Суматра]] аралд байрладаг, 4.8 сая хүнтэй. Төв нь [[Падан]] ( ''Padang'') [[хот]]. Хүн амын 88% нь [[Минанкабау ястан]], 4% нь [[Батак ястан]], 4% нь [[Жава үндэстэн]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url = | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{stub}} {{DEFAULTSORT:Суматра, Өрнөд}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра]] [[Ангилал:Баруун Суматра| ]] d8ckfybqat6tlrwicxlzp6qhhk1adi6 Аче 0 28547 863821 698527 2026-07-28T11:02:04Z Enkhsaihan2005 64429 863821 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaAceh.png|thumb|Ногоон нь Аче]] [[File:Aceh Sultanate-ru.svg|thumb|Ачегийн султант улс]] '''Аче''' (Ачех; [[Индонез хэл|индонезээр]] ''Aceh'', ачегаар ''Acèh'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|муж]]ийн нэг. [[Суматра]] аралд байрладаг, 4.5 сая хүнтэй. Төв нь [[Банда Аче]] ( ''Banda Aceh''). Хүн амын 79% нь [[Аче ястан]], 12% нь [[Гайо ястан]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url = | accessdate = }}</ref> 18 [[хошуу]] (''кабубатен''), 5 [[хот]] (''кота'') болж хуваагддаг. ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Аче| ]] [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра]] [[Ангилал:Өөртөө засах захиргааны нэгж]] 0jbzcwuazi8cm7qfhj6lk6fk6axenay Риау арлуудын муж 0 28592 863831 704349 2026-07-28T11:03:24Z Enkhsaihan2005 64429 863831 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaRiauIslands.png|thumb|Улаан бүс доторх Риау арлуудын муж]] '''Риау арлуудын муж''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Kepulauan Riau'') — [[Индонез]] улсын 34 [[Индонез#Орон нутаг|муж]]ийн нэг. 1.7 сая хүнтэй.<ref name="bps2010">[http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf Central Bureau of Statistics: ''Census 2010''], retrieved 17 January 2011</ref> Төв нь [[Танжун Пинан]] ( ''Tanjung Pinang'') хот. Хүн амын 35% нь [[Малай үндэстэн]], 22% нь [[Жава үндэстэн]], 9% нь [[Хятад үндэстэн]], 9% нь [[Минанкабау ястан]], 8% нь [[Батак ястан]].<ref>{{cite book | last = | first = | publisher=http://epaper.kompas.com | title =Kepulauan Riau, Keberagaman Identitas dalam Kesatuan Kultur | date =February 6 | year =2009 | url = | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Кепулауан Риау| ]] [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:2002 онд байгуулагдсан]] 3ccwabml5ncnuz8lgacc7wubcz4677h Баруун Сулавеси 0 28593 863811 786639 2026-07-28T10:58:47Z Enkhsaihan2005 64429 863811 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaWestSulawesi.png|thumb|Ногоон нь Өрнөд Сулавеси]] '''Өрнөд Сулавеси''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Sulawesi Barat'') — [[Индонез]] улсын 34 [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|муж]]ийн нэг. [[Сулавеси]] аралд байрладаг, 1.2 сая хүнтэй.<ref>{{Cite web |url=http://lokalnews.fajar.co.id/read/102408/29/warga-miskin-sulbar-171356-jiwa |title=fajar.co.id |access-date=2012-11-27 |archive-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721120309/http://lokalnews.fajar.co.id/read/102408/29/warga-miskin-sulbar-171356-jiwa |url-status=dead }}</ref> Төв нь [[Мамужу]] ( ''Mamuju'') хот. Тоража (14%), Мандар (8%), Буги (10%) гэх мэт олон ястантай.<ref>{{cite web | url =http://epaper.kompas.com/ | title =Sulawesi Barat, Cermin Politik dalam Dua Masa | date =February 24, 2009 | accessdate = | archive-date =Зургадугаар сар 20, 2013 | archive-url =https://web.archive.org/web/20130620111958/http://epaper.kompas.com/ | url-status =dead }}</ref> 82% нь [[Ислам]] шашинтан. Дотроо 5 хошуунд хуваагддаг. ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Сулавеси]] [[Ангилал:Баруун Сулавеси| ]] 8zxbzxaxrss1ua6szx9y5k5vzm7830d Төв Сулавеси 0 28594 863834 698400 2026-07-28T11:03:43Z Enkhsaihan2005 64429 863834 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaCentralSulawesi.png|thumb|Ногоон нь Төв Сулавеси]] '''Төв Сулавеси''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Sulawesi Tengah'') — [[Индонез]] улсын 34 [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|муж]]ийн нэг. [[Сулавеси]] аралд байрладаг, 2.6 сая хүнтэй. Төв нь [[Палу]] ( ''Palu'') хот. Хүн амын 23% нь [[Бутун ястан]], 20% нь [[Кайли ястан]], 19% нь [[Буги ястан]], 16% нь [[Толаки ястан]]. Муж дотроо 1 [[хот]], 10 хошуунд хуваагддаг. {{stub}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Сулавеси]] [[Ангилал:Төв Сулавеси| ]] gjqfuklte99o1wz8eqtbciq5ksaxzwe Хойд Сулавеси 0 28595 863808 786637 2026-07-28T10:57:59Z Enkhsaihan2005 64429 863808 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaNorthSulawesi.png|thumb|Ногоон нь Умард Сулавеси]] '''Умард Сулавеси''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Sulawesi Utara'') — [[Индонез]] улсын 34 [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|муж]]ийн нэг. [[Сулавеси]] арлын умард болон түүний ойр хавийн арлууд дээр байрладаг, 2.3 сая хүнтэй.<ref name="population">{{Webarchiv|url=http://sulut.bps.go.id/terkinipenduduk2.cfm |wayback=20070626073553 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 19:54:14 InternetArchiveBot }} Accessed July 26, 2007.</ref> Төв нь [[Манадо]] (''Manado'') хот. Минахаса, Монгондоу, Сангир, Талауз мэт нь голлодог маш олон ястантай. ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Сулавеси]] [[Ангилал:Хойд Сулавеси| ]] mb3tebzxtu46fzgei5xr2zt48vtytnb Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 0 34774 863732 863145 2026-07-28T04:20:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863732 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k Баруун Жава 0 36694 863784 786625 2026-07-28T08:54:21Z Enkhsaihan2005 64429 863784 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaWestJava.png|thumb|Ногоон нь Өрнөд Жава]] '''Өрнөд Жава''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Jawa Barat'', сундаар ''Jawa Kulon'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонез#Орон нутаг|муж]]ийн нэг. [[Жава]] аралд байрладаг, 43.0 сая хүнтэй. Төв нь [[Бандун]] ( ''Bandung''). Хүн амын 79% нь [[Сунда үндэстэн]], 11% нь [[Жава үндэстэн]], 5% нь [[Бетави ястан]], 5% нь [[Чиребон ястан]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url = | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|West Java|Өрнөд Жава}} {{stub}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Жавагийн газар зүй]] [[Ангилал:Баруун Жава| ]] qi02rtk4hb7syacms0tghirki67g2dw Дижикстрагийн алгоритм 0 38026 863753 863170 2026-07-28T07:12:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863753 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-07-28 07:11:59 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] 4pjey54istkcgufvkq07zbt8qo7qq17 Ангилал:Хоккайдо 14 42184 863663 836909 2026-07-27T17:26:26Z Enkhsaihan2005 64429 863663 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Hokkaido prefecture}} {{Cat main|Хоккайдо}} [[Ангилал:Японы арал]] [[Ангилал:Японы муж]] [[Ангилал:Хоккайдо муж|Хоккайдо]] b25o2or22hxgepkuce0e5if66k9t3ek Ангилал:Шикокү муж 14 42255 863673 604419 2026-07-27T17:29:30Z Enkhsaihan2005 64429 863673 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Shikoku}} {{catmore|Шикокү муж}} [[Ангилал:Японы муж]] aqexqoy0bwb5jc9jw0h226jkmxf8dkb 863674 863673 2026-07-27T17:29:46Z Enkhsaihan2005 64429 863674 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Shikoku}} {{catmore|Шикокү муж}} [[Ангилал:Японы бүс нутаг]] skmajuc99rpsw2wi5b77t16gtbk0fdk Ангилал:Чүгокү бүс 14 42257 863670 836891 2026-07-27T17:27:57Z Enkhsaihan2005 64429 863670 wikitext text/x-wiki {{catmore|Чүгокү муж}} {{commonscat|Chūgoku region}} [[Ангилал:Хоншүү]] [[Ангилал:Японы бүс нутаг]] 8632zqykiwolw40zkf7cwzthcgy6ws3 Ангилал:Чүбү бүс 14 42258 863669 836906 2026-07-27T17:27:54Z Enkhsaihan2005 64429 863669 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Chūbu region}} {{catmore|Чүбү муж}} [[Ангилал:Хоншүү]] [[Ангилал:Японы бүс нутаг]] ol3fbaivlp592ri770ybhr76exy5ujc Ангилал:Кансай бүс 14 42259 863666 836872 2026-07-27T17:27:42Z Enkhsaihan2005 64429 863666 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Kansai region}} {{catmore|Кансай муж}} [[Ангилал:Японы бүс нутаг]] [[Ангилал:Хоншүү]] mlovhwtq7okpkkk6fj6ijo989iq9az4 Ангилал:Канто бүс 14 42260 863668 836894 2026-07-27T17:27:52Z Enkhsaihan2005 64429 863668 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Kantō region}} {{catmore|Канто муж}} [[Ангилал:Хоншүү]] [[Ангилал:Японы бүс нутаг]] ssoye3taeeq34ihiy5olma3eg4d27y5 Ангилал:Тохокү бүс 14 42262 863667 836888 2026-07-27T17:27:49Z Enkhsaihan2005 64429 863667 wikitext text/x-wiki {{catmore|Тохокү муж}} {{commonscat|Tōhoku region}} [[Ангилал:Хоншүү]] [[Ангилал:Японы бүс нутаг]] kk8jsrgeujcyup7i93cxntx641mvco0 Ангилал:Хоншүү 14 42265 863671 604245 2026-07-27T17:28:08Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Хоншү арал]] to [[Ангилал:Хоншүү]] without leaving a redirect 604245 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Хоншү арал}} {{Commonscat|Honshu}} [[Ангилал:Япон бүс нутгаар]] [[Ангилал:Ази бүс нутгаар]] [[Ангилал:Бүс нутгийн сэдэв]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] [[Ангилал:Ази арлаар]] [[Ангилал:Япон арлаар]] 09piwyf2obguzpx45nuhu0jzmfdzp4u 863672 863671 2026-07-27T17:28:59Z Enkhsaihan2005 64429 863672 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Хоншүү}} {{Commonscat|Honshu|Хоншүү}} [[Ангилал:Японы арал]] o7echjdrdcf5zct2jswi0hinj4ird10 Боомт (далан) 0 47464 863726 790280 2026-07-28T03:24:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863726 wikitext text/x-wiki {{Энэ гарчиг|хиймэл нуур бүхий усан сан үүсгэх}} [[File:Vyrnwy dam.JPG|thumb|300px|Lake Vyrnwy буюу Врнва нуурын боомт хажуугаас харагдах байдал, [[Уэльс]] улс, 1888 онд баригдаж дууссан]] [[File:Karapuzha DamA1.JPG|300px|thumb|Карапуза далан-Karapuzha Dam, Энэтхэгийн Керала муж дахь шороон боомт]] '''Боомт''' гэдэг нь гадаргын усыг хуримтлуулж [[усан сан|хиймэл нуур]], газар доорх усыг хуримтлуулж усны нөөц бүхий сан байгуулахад ашиглагддаг барилга юм. Боомтоор хашигдан бий болсон хиймэл нуур нь үерээс дан ганц хамгаалахгүй, [[усжуулалт]], [[ус хангамж]], [[усны нөөц|үйлдвэрийн усны хэрэглээ]], [[усан орчны ахуй]] болон [[усан тээвэр]] зэрэгт ач холбогдолтой. [[Усны эрчим хүч]] бол боомт барьж эрчим хүч үйлдвэрлэх гол шаардлага юм. Боомт нь мөн ус ихтэй газарт урсац тохируулга хийн хуримтлуулж ус багатай газарт хуваарилах зорилготойгоор баригддаг. [[Үерийн хаалт]] эсвэл [[далан]] гэх мэт нь газар нутгийг усны аюулаас хамгаалах, усыг зайлуулах үүрэгтэйгээр гол ба усны урсгалын чиглэлийн дагууд эсвэл чиглүүлэх байдлаар баригддаг бол '''боомт''' нь усыг хуримтлуулах үүрэгтэйгээр голын урсгалд хөндлөн чиглэлд баригддаг барилга юм. [[Усны эрчим хүч]] үйлдвэрлэх, хот болон хөдөөгийн [[ус хангамж]], [[усалгаатай газар тариалан]]д ашиглах зорилгоор гадаргын (гол, мөрөн) усыг урсгалын дагууд перпендикуляраар хааж барьсан барилга байгууламжийг [[боомт]] гэнэ. Боомт нь голын экологийн урсацыг гаргах, ёроолд тунах хагшаасыг угаах зориулалттай [[ус гаргах барилга]], үерийн үеийн илүүдэл ус хаях зориулалттай [[ус хаях барилга]], хэрэглэгчдэд ус өгөх [[ус авах барилга]], ус ашиглагчдад зориулсан усан завь өнгөрүүлэх барилга [[шлюз]], амьдралын орчныг хамгаалах [[загас гаргуур]]ын барилга гэх мэт барилгуудаар тоноглогдоно. Боомтыг барьж байгуулах, түүний зураг төслийг боловсруулахдаа [[БНБД 33-08-09]] - ийг үндэс болгох ба бусад усны барилгын норм норматив баримт бичгүүдийг мөрдөнө [[http://www.legalinfo.mn/annex/details/5324?lawid=7573]]. Боомт гэдэг англи үг ''dam'' нь дундад үеийн англи хэл,<ref>[http://www.bartleby.com/61/45/D0014500.html The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition]</ref> ба дундад үеийн голланд хэлэнд олон хуучин хотуудын нэрлэх нэр юм. Тухайлбал Амстердам-Amsterdam гэх мэт<ref>Source: ''Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde'' (''Magazine for Dutch Language and Literature''), 1947. The first known appearance of ''dam'' stems from 1165. However, there is one village, Obdam, that is already mentioned in 1120. The word seems to be related to the Greek word ''taphos'', meaning ''grave'' or ''grave hill''. So the word should be understood as ''dike from dug out earth''. The names of more than 40 places (with minor changes) from the Middle Dutch era (1150–1500 CE) such as [[Amsterdam]] (founded as 'Amstelredam' in the late 12th century) and [[Rotterdam]], also bear testimony to the use of the word in Middle Dutch at that time.</ref> Харин монгол хэлэнд ''боох'' гэсэн язгуураас гаралтай ба голыг урсгалын хөндлөн чиглэлд нь боосон саад хэмээн үзэж боомт гэж нэрлэжээ. ==Түүх== === Эртний боомтууд === [[Ойрх Дорнод]] болон [[Месопотам]]ид эртний боомтуудын ул мөр байдаг. [[Тигр мөрөн]] болон [[Евфрат мөрөн]]д нөлөөлж буй Месопотамийн уур амьсгал, голын горимыг урьдчилан таах тооцоолох боломжгүй байсан учир усны түвшнийг тохируулах зорилгоор боомт барьж ашиглаж байжээ. Хамгийн эртний алдарт далан болох [[Жордан гол]] дээрх [[Жава боомт|Жава далан]] нь [[Амман]] хотоос хойт зүгт 100км орчим зайд байрладаг. Энэ далан нь хүндийн хүчнийх гэж хэлж болхоор 9м өндөр, 1м чулуун зүрхэвчтэй, 50м өргөн хяртай юм байна. Энэхүү байгууламж нь МЭӨ 3000.<ref>Günther Garbrecht: "Wasserspeicher (Talsperren) in der Antike", ''Antike Welt'', 2nd special edition: ''Antiker Wasserbau'' (1986), pp.51–64 (52)</ref><ref>S.W. Helms: "Jawa Excavations 1975. Third Preliminary Report", Levant 1977</ref> оны үед баригдсан гэж тооцогдож байгаа юм. [[Эртний Египет]]ийн Вади Ал-Гарави дахь [[Садд-Эл-Капара боомт|Садд-Эл-Капара далан]] нь одоогийн [[Каир]]аас өрнө зүгт 25км-т орших ба хярын урт нь 102м, суурийн өргөн нь 87м юм байна. Энэхүү байгууламж нь МЭӨ 2800<ref name="Günther Garbrecht 52f.">Günther Garbrecht: "Wasserspeicher (Talsperren) in der Antike", ''Antike Welt'', 2nd special edition: ''Antiker Wasserbau'' (1986), pp.51–64 (52f.)</ref> эсвэл 2600 .<ref name="Bazzasowr">{{cite web |url=http://www.fao.org/world/Regional/RNE/morelinks/Publications/English/HYSTORY-OF-WATER-RESOURCES.pdf |format=PDF |title=overview of the hystory of water resources and irrigation management in the near east region |accessdate=1 August 2007 |author=Mohamed Bazza |authorlink= |date=28–30 October 2006 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |pages= |archive-date=8 Наймдугаар сар 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070808082928/http://www.fao.org/world/Regional/RNE/morelinks/Publications/English/HYSTORY-OF-WATER-RESOURCES.pdf |url-status=dead }}</ref> оны үед баригдсан, үерийн хамгаалалтын зориулалт бүхий хуваарилах үүрэгтэй далан байсан ба баригдсаныхаа дараа удалгүй их хэмжээний үерээс болж нурсан байна.<ref name="Günther Garbrecht 52f." /><ref name="Bazzasowr" /> Манай эриний өмнөх 19 дүгээр зуунд XII эзэнт гүрний үед III Сеносерт фараон, [[Аменемхат III]] болон Аменемхат IV нар удирдан Дундад Египетийн Нил мөрөнд холбогдох 16км урт сувгийг ухсан байна. Энэ сувагт хоёр далан барьж жилийн турш үерийн усыг хуримтлуулан ойр орчны талбайд түгээдэг байжээ. Үүний нэг далангаар үүссэн усан санг "Mer-wer" [[Моерис нуур]] гэж нэрлэх ба 1700 км квадрат мандлын талбайтай ба орчин үеийн нэр нь Веркат Кароун юм.{{citation needed|date=November 2012}} Эртний иргэншлийн үеийн инженерийн нэгэн гайхалтай бүтээл нь [[Йемен]] дахь [[Мариб боомт|Мариб далан]] юм. Үүнийг МЭӨ 1750 эсвэл 1700 оны үед санаачлан барьсан ба хөндлөн огтлолын хэлбэр нь гурвалжин, 580 м урттай 4 метр өндөр - далангийн их бие хоёр янзын чулуун хийцээс тогтох ба хооронд нь зуурмаг бүхий чулуун өрлөгөөр холбожээ. даланг засах ажил олон удаа хийгдсэн ба хамгийн чухал өргөтгөл засвар нь МЭӨ 750 үед хийгдсэн ба үүнээс хойш 250 жилийн дараа далангийн өндрийг 7м болгож өндөрлөсөн байна. [[Саба улс]]ын мөхлийн дараа, [[Химиарита улс|Химиаритчууд]] (~115 BC) даланг хяналтдаа авч сайжруулсан ба тэд барилгын өндрийг 14м болгож, 5 ширхэг ус халиагуур, энерги унтраах худаг, 2 ширхэг чулуун хаалт бүхий ус авах барилга, ус хуваарилах сан хүртэл 1000м сувгийг тус тус барьжээ. Дээрх болон бусад өргөтгөлийн ажлууд МЭ 325 он хүртэл хийгдэж тэр хавийн 25,000 акр (100 km²) талбайг усаар хангадаг байжээ. МЭӨ 3-р зууны дунд үеэр, Энэтхэгийн нутаг дэвсгэрт тухайн үеийн хүмүүс усны менежментийн системийг хийж байжээ. Тухайн систем нь далан бүхий 16 усан сан болон ус хуримтлуулж хуваариалах маш олон сувгуудаас тогтож байв.<ref>{{cite web|title=The reservoirs of Dholavira|url=http://himalmag.com/component/content/article/44/1062-The-reservoirs-of-Dholavira.html|publisher=The Southasia Trust|accessdate=27 February 2011|date=December 2008|archive-date=11 Долдугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711170319/http://himalmag.com/component/content/article/44/1062-The-reservoirs-of-Dholavira.html|url-status=dead}}</ref> [[Эплатин пинар]] бол Туркийн Коняа орчмын сүм ба түүнд зориулсан Хиттите далангийн ерөнхий нэршил юм. Энэ нь МЭӨ 15-аас 13-р зууны үе дахь Хиттите гүрний үед хамаарагдана. [[Калланай]] бол 300м урттай, 20м өргөнтэй, 4.5м өндөртэй, [[Энэтхэг|Өмнөд Энэтхэг]ийн] [[Тамил Наду]] голын [[Кавери]] цутгал дээр бул чулуугаар баригдсан далан юм. Үндсэн барилга нь МЭ 2-р зуунд хамаарагдах<ref>{{cite web |url=http://lawlibrary.unm.edu/nrj/48/3/03_agoramoorthy_indian.pdf |title=The Check-Dam Route to Mitigate India's Water Shortages |author=Govindasamy Agoramoorthy, Sunitha chaudhary & Minna J. HSU |work= |publisher=Law library&nbsp;– University of New Mexico |accessdate=8 November 2011 |archive-date=20 Долдугаар сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130720143611/http://lawlibrary.unm.edu/nrj/48/3/03_agoramoorthy_indian.pdf |url-status=dead }}</ref> ба энэ нь хамгийн эртний ус хуваарилах, урсац тохируулах барилгад тооцогдон одоог хүртэл ашиглагдаж байна.<ref name="kallanai_oldest">{{cite web|url=http://www.hindunet.org/saraswati/traditionwater.pdf|title=''This is the oldest stone water-diversion or water-regulator structure in the world''|accessdate=27 May 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070206130842/http://www.hindunet.org/saraswati/traditionwater.pdf|archivedate=6 Хоёрдугаар сар 2007|url-status=dead}}</ref> Энэ далангийн зорилго нь Кавери голоос усыг авч сувгаар дамжуулан үржил шимт голын бэлчирт түгээх байсан юм.<ref name="kallanai_googlebook">{{cite book|last=Singh|first=Vijay P.|coauthors=Ram Narayan Yadava|title=Water Resources System Operation: Proceedings of the International Conference on Water and Environment|publisher=Allied Publishers|year=2003|url=http://books.google.com/?id=Bge-0XX6ip8C&pg=PA508&dq=kallanai#PPA508,M1|isbn=81-7764-548-X|page=508|ref=harv}}</ref> [[Дү Жиан Яан услалтын систем|Дү жиан яан]] бол усны шууд урсгалтай даланг агуулсан эртний системүүдээс бүрэн хэвээр үлдсэн цөөхөн услалтын системүүдийн нэг юм. Услалтын систем нь МЭӨ 251 онд баригдаж дуусчээ. Тухайн үеийн Чү мужийн захирагч болон хамгийн анхны гэгдэх усны инженер Сүншү Ао нар том шороон далан бүхий гайхалтай услалтын системийг барьж байгуулсан ба одоогийн Анхуй аймгийн нутагт 100км тойрог бүхий усан сан, томоохон услалтын систем хэвээр ашиглагдсаар байна.<ref name="needham volume 4 part 3 271"> Needham, Joseph (1986). ''Science and Civilization in China: Volume 4, Part 3''. Taipei: Caves Books, Ltd. </ref> ===Ромын инженерчлэл=== [[File:Roman Cornalvo dam, Extremadura, Spain. Pic 01.jpg|thumb|300px|[[Испани]] дахь Корналво боомт нь хоёр мянганы турш ашиглагдсан байна.]] [[Ромын боомт|Ромын далангийн барилга]] нь "том хэмжээгээр барилгын ажлыг төлөвөх барих ромчуудын чадвар"-аар тодорхойлогддог.<ref name="Smith 1971, 49">{{harvnb|Smith|1971|p=49}}</ref> Ромын төлөвлөгч нар хуурай улиралд хотын оршин суугчдыг [[ус хангамж|усаар хангах]] тогтвортой усны нөөцийг бүрэлдүүлэх томоохон далан бүхий усан сан байгуулах шинэлэг санааг дэвшүүлсэн байдаг.<ref>{{harvnb|Smith|1971|p=49}}; {{harvnb|Hodge|1992|pp=79f.}}</ref> Тэд чулуун өрлөгт гидравлик туршилт хийж, улмаар [[opus caementicium|Ромын бетон]] гарган авсан ба энэ нь урьд өмнө байгаагүй том далан барих боломжийг олгож<ref name="Smith 1971, 49" /> [[Хомс нуурын боомт|Хомс нуурын далан]], тухайн үедээ томоохонд тооцогдож байсан<ref name="Smith 1971, 42">{{harvnb|Smith|1971|p=42}}</ref> [[Харбага боомт|Харбага далан]] гэх мэтийг Ромийн [[Сири]]д байгуулжээ. Хамгийн өндөр Ромын далан бол [[Ром]]ийн ойролцоо орших [[Субиако боомт|Субиако далан]] юм; Үүний тэмдэглэгдсэн өндөр нь 1305 онд <ref name="Hodge 1992, 87">{{harvnb|Hodge|1992|p=87}}</ref> сүйтгэгдэх хүртлээ 50м орчим байжээ. Ром инженерүүд чулуун хүндийн хүчний болон шороон далан төсөвлөх тооцооны арга, барих тусгай технологитой байсан байна.<ref>{{harvnb|Hodge|2000|pp=331f.}}</ref> Үүнээс гадна, инженерүүд зохион бүтээх өндөр чадвартай байсан ба үгүйрсэн далангуудад хийж байсан технологиуд нь одоо хүртэл мэдэгдэхгүй байна. Эдгээр нь [[Арк-хүндийн хүчний боомт|Арк-хүндийн хүчний даланг]]ууд,<ref>{{harvnb|Hodge|2000|p=332}}; {{harvnb|James|Chanson|2002}}</ref> [[Аркан боомт|Аркан даланг]]ууд,<ref name="Earliest known arch dam">{{harvnb|Smith|1971|pp=33–35}}; {{harvnb|Schnitter|1978|pp=31f.}}; {{harvnb|Schnitter|1987a|p=12}}; {{harvnb|Schnitter|1987c|p=80}}; {{harvnb|Hodge|2000|p=332, fn. 2}}</ref> [[тулгуурт боомт|тулгуурт даланг]]ууд<ref>{{harvnb|Schnitter|1987b|pp=59–62}}</ref> болон [[Олон аркт тулгуурт боомт|Олон аркт тулгуурт даланг]]ууд,<ref name="Earliest known multiple arch buttress dam">{{harvnb|Schnitter|1978|p=29}}; {{harvnb|Schnitter|1987b|pp=60, table 1, 62}}; {{harvnb|James|Chanson|2002}}; {{harvnb|Arenillas|Castillo|2003}}</ref> гэх мэт нь бүгд МЭ 2-р зуунд Ромын эзэнт гүрэнд хэрэглэгдэж байжээ. (харах [[Ромын боомтуудын жагсаалт|Ромын далангуудын жагсаалт]]). Мөн ромчууд Гүүрэн даланг барьсан нь одоо хүртэл Иранд байдаг.<ref>{{harvnb|Vogel|1987|p=50}}</ref> [[File:Sushtar Bridge.jpg|thumb|left|МЭ 3-р зууны үед Ромчуудаар баригдсан Банд-э Каисар боомт]] [[Иран]]д, [[Банд-э Каисар]] шиг гүүрэн далан нь [[усан дугуй]]н тусламжтайгаар эрчим хүч бий болгоход ашиглагдаж байсан ба эрчим хүч нь ихэвчлэн ус өргөх механизм маягаар хэрэглэгддэг байжээ. Үүний нэг нь Ромчуудын барьсан [[Дэзпүл]] дахь гүүрэн далан ба<ref>{{harvnb|Hartung|Kuros|1987|pp=232, 238, fig. 13; 249}}</ref> энэ нь усыг 50 кубит [cubit] орчим өргөж хотын бүх орон сууцны [[ус хангамж]]ийн асуудлыг шийддэг байжээ. Мөн [[хуваарилах боомт|хуваарилах даланг]]ууд ихээр хэрэглэгддэг байсан.<ref name="Hill-Engineering">[[Donald Routledge Hill]] (1996), "Engineering", p. 759, in {{cite book |last1=Rashed |first1=Roshdi |last2=Morelon |first2=Régis |year=1996 |title=[[Encyclopedia of the History of Arabic Science]] |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-12410-7 |pages=751–795 |ref=harv }}</ref> [[Милл]] далангуудийг [[Муслимын хөдөө аж ахуйн хувьсгал|Муслим инженерүүд]] бий болсон ба ''Pul-i-Bulaiti'' гэж нэрлэдэг байжээ. Хамгийн анхных нь [[Иран]]ы [[Карун]] гол дээр баригдсан Шустар байсан ба бусад олон даланг Муслимийн орнуудад барьж ашиглаж байжээ.<ref name="Hill-Engineering" /> Water was conducted from the back of the dam through a large pipe to drive a water wheel and [[watermill]].<ref name="Lucas">Adam Lucas (2006), ''Wind, Water, Work: Ancient and Medieval Milling Technology'', p. 62. BRILL, ISBN 90-04-14649-0.</ref> 10-р зууны үед, [[Ал-Мукаддаси]] Персид хэд хэдэн далангуудыг тайлбарлажээ. Түүний нэг тайлбар болох [[Ахваз]] нь 910м урттай байсан ба олон усан дугуйн тусламжтайгаар усыг акведукт өгч түүгээр дамжуулан хотын усан санд усыг хүргэдэг байжээ.<ref name="Hill-31">{{cite book|title=A history of engineering in classical and medieval times|author=Donald Routledge Hill|publisher=Routledge|year=1996|isbn=0-415-15291-7|page=31|ref=harv}}</ref> Өөр нэг нь, Банд-и Амир ''Band-i-Amir'' далан 300 гаруй тосгоныг усжуулдаг байсан байна.<ref name="Hill-56-8">{{cite book|title=A history of engineering in classical and medieval times|author=Donald Routledge Hill|publisher=[[Routledge]]|year=1996|isbn=0-415-15291-7|pages=56–8|authorlink=Donald Routledge Hill|ref=harv}}</ref> ===Дундад зууны үе=== [[Нидерланд]]ад, газар нутгийн ихэнх нь нам дор учир далан нь голын усны түвшнийг тохируулах, гадар нутаг усанд автахаас сэргийлж далайн орчимд баригддаг байжээ. Эдгээр далангууд нь гол гатлахад ойрхон, ус хотруу түгээхэд зай багатай, байгалийн сайхан орчин бүрдүүлдэг гэдгээс шалтгаасан хот болон тосгоны эхлэл хэсэгт баригддаг байжээ. Жишээлбэл тухайн үеийн Голландын нийслэл [[Амстердам]] (хуучин нэр нь Амстелредам) нь 12 зууны сүүл үед Амстел голын далангаас эхэлдэг байсан ба [[Роттердам]] нь Ниеүвэ Маас голын цутгал болох Ротте гол дээрх далангаас эхэлдэг. Амстердамын төв талбайд, 800 гаруй жилийн настай далангийн туурь бүрхэгдсэн байдаг ба одоог хүртэл dam буюу далан гэсэн нэрээ авч ''Dam Square'' эсвэл далан талбай гэж нэрлэгддэг. ===Үйлдвэржилтийн эрин үе=== [[File:Engraving of Rideau Canal locks.jpg|thumb|upright|240x240px|Битаун дахь усан онгоцны Ридеау сувгийн зураг]] Ромчууд анх [[аркан боомт|аркан даланг]]уудыг барьж байсан боловч, [[гидростатикийн даралт]]ын улмаас хоёр жигүүрт үйлчлэх [[реакцын хүч]]нүүд тэдгээрт бат бэх байх том хэмжээний аркан даланг 19-р зууны инженерчлэлийн чадамж, барилгын материал зэрэг нь бий болгосон юм. Анхны гурван аркан далан 19-р зуунд [[Британийн эзэнт гүрэн]]д баригджээ. [[Рояал Инженер]]ийн Хенри Руссел Хидерабад хотыг усаар хангах [[Мир алам сан|Мир алам]] даланг 1804 онд барьсан ба энэ нь одоог хүртэл мөн ашиглагдсаар л байна. Энэ нь 12м өндөр ба 21 ширхэг өөр өөр алхам бүхий аркаас тогтсон далан юм.<ref>{{Cite web|url=http://www.simscience.org/cracks/advanced/butt_hist1.html|title=Key Developments in the History of Buttress Dams}}</ref> 1820-иос 30 онд, Дэслэгч-Колонч [[Жон Баи]] [[Канад]]ад одоогийн [[Оттава]] хотын ойролцоо Ридеау сувгийн барилгын ажлыг удирдан гүйцэтгэсэн ба усан замын системд муруй чулуун цуваа далангуудыг барьсан байна. Ялангуяа, [[Жон Редпать]] ахлан [[Жонс Хүрхрээ боомт|Жонс Хүрхрээ даланг]] барьсан ба энэ нь 1832 онд дуусгавар болсоноор хойт америк дахь тухайн үеийн инженерийн гайхалтай бүтээл болсон юм. Барилгын үед усыг зайлуулах, мөн хянахын тулд, ус дамжуулах хиймэл хоолой бүхий хоёр [[хавтгай хаалт]] барьсан байна. Эхнийх нь зүүн хэсэгт даланийн суурийн ойролцоо байрласан. Хоёр дахь хаалт нь далангийн баруун хэсэгт сууриас дээш 6м өндөрт байрлажээ. Усны их ба бага түвшнээс хамаарч хаалтуудыг ажиллуулдаг байсан байна.<ref>{{Cite web|url=http://www.mysteriesofcanada.com/Canada/john_redpath.htm|title=John Redpath, the Whispering Dam, and Sugar}}</ref> [[Сидней|Параматт]] хотын ойролцоо Хантс голын савд, хотын хүн амын өсөлт, усны хэрэгцээнд тулгуурлан 1850 онд [[Австрали]]чууд далангуудыг барьж эхэлсэн. Чулуун [[аркан боомт|аркан даланг]]уудыг тухайн үеийн Рояал инженерийн ололт амжилтанд тулгуурласан Лиеүтенант Перси Симпсон төсөллөж барьж байгуулсан байна. далангуудын өртөг нь £17,000 байсан ба Австрали дахь инженерийн шийдэл бүхий анхны далан 1856 онд бий болжээ. Хоёр дахь аркан далан нь илүү математик тодорхойлолттой байсан байна.<ref>{{Cite web|url=http://www.traianvs.net/textos/archdams_en.htm|title=Historical Development of Arch Dams}}</ref> Энэ төрлийн анхны далан Францид 2 жилийн өмнө нээлтээ хийсэн байна. Энэ нь мөн л [[Аж үйлдвэрийн хувьсгал|үйлдвэржилтийн]] үеийн Францийн хамгийн анхны аркан далан байсан ба [[Хоёр дахь холери өвчний тархалт(1829–51)|1832 холер өвчинд]] сүйтгэгдсэн талбайг усаар хангахын тулд Аикс-эн хэсгийн хотын захиргаа зохион байгуулж Пранцоис Зола удирдан бариулжээ. Дараа нь Рояал инженерүүд 1844 онд төслийг дэмжиж, түүнээс хойш хэдэн арван жилийн турш барилгын ажил үргэлжилсэн байна. Энэ барилгын мөн чухал ололт нь барилга ба түүний суурь, завьжинд нөлөөлөх хүчдэлийг математик аргачлалаар тооцож төсөлсөнд оршиж байгаа юм. [[Австрали]] болон [[Варвик]]ийн ойролцоо 75миль зайд, дэлхийн анхны бетонон аркан далан байдаг. Онцгой ус гаргах барилгатай, хяр дээгүүр ус халиах зориулалт бүхий 10м өндөр бетон даланг Хенри Чарлес Станлэй 1880 онд төсөллөжээ. 19-р зууны сүүлч хагаст, чулуун далангийн төсөл хийхэд нилээд ач холбогдол бүхий шинжлэх ухааны дэвшил гарсан юм. далангийн тооцооны энэ шилжилт нь зураг дүрслэлд суурилсан туршилтын аргачлалаас мэргэжлийн түвшинд шинжлэх ухааны онолын хэрэглээнд шилжүүлсэн анхны үе байв. Энэ чухал ололт Их британи болон Францийн их сургуулийн инженерийн факультет орчинд төвлөрч байв.[[Гласговийн их сургууль]]д байсан [[Виллиам Жон Макфуорн Ранкин]] нь далангийн бүтээцийн онолын ажиллагааг судалж өөрийн ойлголт олж авсан үр дүнгээ түүний 1857 онд хэвлүүлсэн ''Сул хөрсөн дээрхи тогтворжилтийн асуудлууд'' өгүүлэлдээ тусгажээ. [[Ранкины теором]] гэж нэрлэгдэх түүний онол нь далангийн төооцоонд чухал үүрэг гүйцэтгэсээр байна.<ref>Rankine, W. (1857) On the stability of loose earth. Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Vol. 147.</ref> Францид, Ж. Аугистин Тортене Дэ Сазилли чулуун хүндийн хүчний даланд босоо үйлчлэх механикийн үндсийг тайлбарласан ба Зола далан нь түүний гаргасан онол, судалгаанд үндэслэгдэж баригдсан байна.<ref>{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/150337/dam/72085/The-19th-century|title=dam|publisher=Encyclopedia Britannica}}</ref> ===Том далан=== [[File:Ansel Adams - National Archives 79-AAB-01.jpg|300px|thumb|1942 он, Ансел Адамсын төсөлсөн Хүүвэр боомт]] Том далангийн эрин үе 1902 онд Египтэд [[Асван Лов Боомт|Асван Лов далан]] баригдсанаар эхэлсэн юм. Энэ далан нь Нил мөрөн дээр баригдсан хүндийн хүчний [[Чулуун боомт|өрөгт]] [[тулгуурт боомт|тулгуурт]] төрлийн далан юм. 1882 оны Египттэй хийсэн тулааны дараа, 1898 онд барилгын ажлыг Британчиуд эхэлжээ. Энэхүү төслийг Эрхэмсэг ноён [[Виллиам Виллкокс]] удирдсан ба тухайн үеийн алдартай инженерүүд болох [[Бенжамин Бакер]] болон [[Жон Аирд]] түүний фирм болох энэ төслийн гол гэрээт<ref>{{Cite web |url=http://www.collectstocks.com/egyptbond.html |title=Egypt bond |access-date=2018-02-16 |archive-date=2005-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050513224447/http://www.collectstocks.com/egyptbond.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation|last=Roberts|first=Chalmers|date= December 1902|title=Subduing the Nile|url=http://books.google.com/books?id=DoDNAAAAMAAJ&pg=PA2861|journal=[[World's Work|The World's Work: A History of Our Time]]|volume=V|pages=2861–2870|accessdate=2009-07-10}}</ref> гэх мэт олон аж ахуй, инженерүүдийг хамруулсан юм. Материал болон санхүүгийн хөрөнгө оруулалтыг ноён [[Эрнэст Кассел]] барьж байжээ.<ref>[http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&letter=F&search=Finance Finance], [[Jewish Encyclopedia]] c.1906</ref> 1899-1902 оны хооронд баригдаж буй эхний үедээ, барилгын хэмжээ нь тухайн ажилчидад бүтэшгүй оролдлого мэт санагдаж байсан ч<ref>Frederic Courtland Penfield, [[s:Century Magazine/Volume 57/Issue 4/Harnessing the Nile|Harnessing the Nile]], [[Century Magazine]], Vol. 57, No. 4 (February 1899)</ref> дууссаны дараа, дэлхийн хамгийн том далангийн бүтээгчид болсон юм.<ref>{{cite web|title=The First Aswan Dam|url=http://www.umich.edu/~kelseydb/Exhibits/AncientNubia/PhotoIntro.html|publisher=University of Michigan|accessdate=2 January 2011|archive-date=15 Зургадугаар сар 1997|archive-url=https://web.archive.org/web/19970615204902/http://www.umich.edu/~kelseydb/Exhibits/AncientNubia/PhotoIntro.html|url-status=dead}}</ref> [[Хүүвэр боомт|Хүүвэр далан]] нь массив бетонон [[арк-хүндийн хүчний боомт|арк-хүндийн хүчний далан]] бөгөөд, АНУ-ын [[Аризона]] болон [[Невада]] мужийн хил дагуу [[Колорада гол]]ын [[Хар хавцал]]д [[Их хямрал]]ийн үед 1931-1936 оны хооронд барьжээ. 1928 онд Конгрессийн хурлаар [[усны эрчим хүч]] үйлдвэрлэх, үерээс хамгаалах, усжуулалтын эх үүсвэр бий болгохоор Колорада гол дээр далан барих шийдвэрийг гаргажээ. Үнийн саналын давуугаар Зургаан компани хэмээх консерциум ялалт байгуулсан байна. Энэ үед тэдгээр компани болон бусад газар энэ мэт том далан барьж байгаагүй, зарим техникүүд бүрэн батлагдаагүй хүнд үе байсан юм. Хар хавцалын аагим халуун уур амьсгал, далангийн хөндлүүрийн бэрх тогтоц мөн л далангийн барилгын ажлыг хүндрүүлж байсан юм. Гэсэн ч Зургаан компани консерциум 2 жилээр барилгын ажлыг хурдасгаж 1936 оны 3 сарын 1-нд засгийн газарт даланг хүлээлгэн өгсөн юм. Хүүвэр ([[орос]]:Гувер) далан нь ийнхүү өмнөх ерөнхийлөгч болох Херберт Гуверийн нэрээр нэрлэгдсэн юм. 1997 он гэхэд дэлхий даяар 800,000 орчим далан тоологдсон ба үүний 40,000 орчим нь 15м-ээс өндөр далан байна.<ref>"[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1470397/ Is it Worth a Dam? ]". ''[[Environmental Health Perspectives]]'' Volume 105, Number 10, October 1997 ({{WayBack|df=yes|url=http://www.ehponline.org/qa/105-10focus/focus.html|date=20060517113007}})</ref> == Далангийн төрөл == Далан нь байгалийн үзэгдэл, амьтад /минж/, болон хүний туслалцаатай бий болно. Хүний гараар бүтээгдсэн далангуудыг бүтээцлэл, үүрэг, болон хэмжээнээс нь хамааруулж дараах байдлаар ангилна. === Бүтээцээр ангилах === Бүтээцлэл болон барьсан материал дээр үндэслэн далангуудыг хялбархан ангилж болох ба энд [[арк-хүндийн хүчний боомт|арк-хүндийн хүчний даланг]], [[шороон боомт|шороон далан]], [[өрөгт боомт|өрөгт далан]] болон бусад дэд төрлийн ангилалууд байна. ==== Аркан далан ==== [[File:Gordon Dam.jpg|thumb|upright|[[Тасмани]] дахь [[Гордон боомт]] нь [[аркан боомт]] юм.]] {{main|Аркан боомт}} Аркан далангийн тогтворшилт нь арк болон хүндийн хүчний хосолмол үйлчлэл дээр тогтдог. Хэрэв далангийн дээд налуу босоо бол далангийн бүхэл жин суурь дээр хүндийн хүч болж, [[Шингэний даралт|Гидростатикийн даралт]] аркын [[консоль]] дээр нормаль хуваарилалттай байхад Аркын үйлчлэл хэвтээ болон босоо чиглэлд далангийн [[хөшүүн]] чанараас хамааралтай болно. Хэрэв дээд налуу муруйлттай бол нилээд түвэгтэй үйлчлэлтэй үүнийг дагаж тооцоолол хүнд болно. Нормал гидростатик адаралт нь дээр тайлбарласан шиг хуваарилагдаж байвал, аркийн жингийн [[нормаль]] бүрдүүлэгчийг аркын үйлчлэлээр авч болно. Далангийн энэ төрлийн хувьд, тулж буй хоёр талын жигүүрийн [[завьж]]ны (хавцлын хоёр талын эрэг) найдварт байдал маш чухал. Аркан далан барихад хамгийн тохиромжтой хөндлүүр бол үндсэн чулуулаг нь ойрхон байх нарийн хавцал юм.<ref name="pbsarch">{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/buildingbig/dam/basics.html#arch|title=Arch Dam Forces | accessdate = 7 January 2007}}</ref> Аркан далангийн аюулгүйн байдал тулж буй хавцлын эргүүд, далан ба ул хөрсний нийлж буй завьжны бат бөх холбоосоос хамаарах ба суур болон хажуу жигүүдийн ул хөрсний бат бэхийн чанар маш чухал. [[File:Barrage Daniel-Johnson2 edited.jpg|thumb|left|[[Кэбэк]] дахь [[Даниел-Жонсон боомт]] нь олон аркат тулгуурт далангийн төрөлд багтана. Түүнийг мөн Маник-5 гэж нэрлэдэг.]] Хоёр төрлийн дан аркан далан хэрэглэгдэх ба эдгээрийг план дээрх байгуулалтаас хамааруулан дан ба давхар муруйлттай гэж ангилж, дан муруйлтыг нь дотор нь тогтмол радиуст ба тогтмол өнцөгт гэж ангилна. Тогтмол радиуст аркан далан нь далангийн өндрийн турш нэг ижил радиус үйлчлэх ба хөндлүүр далангийн ёроолруу нарийсаж, далангийн төв өнцөгөөс хамаарч дээд налуугын талбай багасаж ирнэ. Канад дахь [[Жонес Хүрхрээ боомт|Жонес Хүрхрээ далан]] бол тогтмол радиустай далан юм. Харин тогтмол өнцөгтэй далангийн хувьд, өөрөөр тогтмол бус радиуст гэж хэлж болно, энэ өнцгийн нөлөөлөл хурьцангуй тогтмол байх ба хоёр завьжны хоорондох зайн өөрчлөлт далангийн өндрийн туршид өөр өөр байна. Тогтмол радиуст далан нь тогтмол өнцөгт далангаас илүү их тохиолддог нь түүнийг барих ур чадвар их шаарддагтай холбоотой. [[Паркер боомт|Паркер далан]] нь тогтмол өнцөгт аркан далан юм. Адил төрөл нь дээр дурьдсан давхар муруйлттай буюу нимгэн аркан далангууд юм. АНУ-ын Невадагийн Уул хотын ойролцоох Зэрлэгморь далан нь давхар муруйлттай аркан далангийн жишээ юм. Энэ төрлийн далан нь бетоны орцыг багасгах боловч далангийн суурь болон хоёр талын завьжинд их хэмжээний хүчдэл учруулдаг. Дээрээс харахад дан муруйлттай далантай ижил харагдах боловч дээд хашицаас харвал гүдгэр линз шиг, доод хашицаас харвал хотгор линз шиг харагдах ба далангийн босоо чиглэлд муруйлт байдаг учир ийнхүү давхар муруйлттай гэж нэрлэдэг. Олон аркат тулгуурт далан нь олон дан болон давхар муруйлт бүхий аркууд, мөн тэдгээрийг суурь болон завьжинд тулах тулгуураас тогтох геометрийн түвэгтэй байгуулалт бүхий далангийн төрөл юм. Үүний нэг жишээ нь Канад дахь Кебекийн [[Даниел-Жонсон боомт|Даниел-Жонсон далан]] юм. Олон аркат тулгуурт далан нь хөндий хүчний далан шиг олон тулгуур шаардахгүй боловч буурийн чулуулгийн бат бэх сайн байхыг шаарддаг. ==== Хүндийн хүчний боомт ==== {{main|Хүндийн хүчний боомт}} [[File:Grand Coulee Dam spillway.jpg|thumb|АНУ-ын [[Гранд Күүлий Боомт|Гранд Күүлий боомт]] нь цул хүндийн хүчний боомтын жишээ юм. Энэ боомтын тэнхлэг нь муруйлттай юм.]] Хүндийн хүчний далан буюу хуучнаар гравитацийн далан нь өөрийн тогтворшилоо жингээрээ хангадаг далангууд юм.<ref>British Dam society {{Webarchiv|url=http://www.britishdams.org/about_dams/gravity.htm |wayback=20110831091428 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 07:46:31 InternetArchiveBot }}</ref> Далангийн дээд ба доод хашицаас үйлчлэх усны даралт нь далангийн өсгий орчмоор онхолдох эрмэлзлэлийг бий болгоно. Харин далангийн жин нь онхолдолтыг эсэргүүцэх хүч болж суурьт үйлчилнэ. Төсөллөгч далангийн хэлбэр хэмжээг сонгохдоо онхолдолт болон суурийн шилжилтэнд тэсвэртэй байх жинд тохируулан хийнэ. Инженерийн нэршилээр, даланд үйлчлэх хүндийн хүч, дэдд хашицад үйлчлэх усны даралтын хүчний тэнцүү үйлчлэгч нь Паралеллийн дүрмээр ихэнхдээ далангийн дээд хашиц дахь өлмийнд үйлчлэнэ. Цаашилбал, далангийн хэлбэрээс гадна далан тогтвортой байх, материал бага зарцуулалттай байх үүднээс далангийн дээд болон доод өргөний сонголт, дээд хашицад сунах хүчдэл үүсэхээргүй байхаар тооцох гэх мэт чухал критериүд байдаг. даланг барихдаа босоогийн дагуу хөндлөн заадастай барих учир босоо хүчдэл үүсэх нь далангийн ажиллагаанд сөрөг нөлөөтэй. Энэхүү дээд хашицын босоо хүчдэлээс хамгаалах зорилгоор далангийн дээд хашицын налууг өөрчилж хийх ба энэ нь доод хашиц дахь хүчдлийг өөрчилж, материал зарцуулалтыг багасгах давхар ач тустай арга юм. Энэ төрлийн далангуудын хувьд буурийн хөрс чулуулаг нь шахалт болон суналтын өндөр бат бэхтэй байх шаардлагатай. Тохирсон хөндлүүрт хүндийн хүчний далан баригдсан бол бусад далангуудын төрлүүдийг бодвол илүү найдвартай ажиллана гэж хэлж болно. Далангийн тооцооноос гадна буурийн инженер геологийн судалгааг маш сайн хийсэн байх шаардлагатай. Хэрэв үерийн аюул элбэг, хүчтэй бүс нутагт тухайн хөндлүүрт аркан далан хичнээн ашигтай хувилбар байсан ч хүндийн хүчний даланг хөрөнгө зарж барих нь давуу байж болох юм. Учир нь усны даралт, шүүрэлт, түүнийг өөр дээгүүрээ халиах динамик үйлчлэл гэх мэтээс өгсүүлэн далангийн найдваршилтанд сөрөг нөлөөллийн давтамж олон байна. Хүндийн хүчний далан нь бетон ба чулуун өрлөгөөр баригдаж болох ба үүнээс хамааралгүйгээр "цул" ба "хөндий" гэж ангилагдаж болно. Цул хүндийн хүчний далан нь хөндий төрлөөс илүүтэйгээр баригддаг. Гэхдээ цул далангийн биеийн бүхэлд нь авч үзвэл ямарч хүчдэл ачааллын нөлөөнд ордоггүй хэсгүүд байх ба тэдгээрийг үгүй болгосоноор хөндий хүчний далан бий болно. [[Гранд Күүлий боомт|Гранд Күүлий далан]] нь цул хүндийн хүчний төрлийн далан бол Браддок далан нь хөндий хүчний далангийн нэг төрөл юм. ==== Арк-хүндийн хүчний боомт ==== [[File:Hoover dam from air.jpg|thumb|АНУ-ын [[Хүүвэр боомт|Хүүвэр далан]] нь арк-хүндийн хүчний далангийн нэг жишээ юм.]] {{main|Арк-хүндийн хүчний боомт}} Хүндийн хүчний далан аркан далантой хосолж [[арк-хүндийн хүчний боомт|арк-хүндийн хүчний даланг]] бий болгох ба бодит хүндийн хүчний даланг бодвор материал зарцуулалт багатай, буурьт ирэх хүчдэлийн хэмжээ бага гэх мэт давуу талуудтай. Уснаас даланд бий болох дотоод шахалт нь даланд үйлчлэх хэвтээ хүч болж буурна. Тийм учраас бууринд ирэх даралтын хэмжээ багасах, далангийн тогтворшилт, гулсалтанд завьжны нөлөөлөл их болох учраас далангийн жин их байх шаардлагагүй болж ирнэ. ==== Хаалт ==== [[File:Koshi.jpg|thumb|The [[Koshi Barrage]]]] {{main|Далан (боомт)|l1=Хаалт}} Хаалтан далан гэж хэлж болох далан ба далангийн үүргийг давхар гүйцэтгэх энэхүү барилга нь томоохон алгасал бүхий хаалтнуудааг далангаар өнгөрөх усыг хянаж байдаг онцгой төрлийн байгууламж юм. Хаалт хооронд байх хамар хана нь хаалтны тогтворшилтыг хангахаас гадна өнгөрөөс усны хэмжээг нарийн хянах, дээрээс ирж буй тоног төхөөрөмж, дамжин өнгөрөх хэрэгсэл замын ачааллыг авч их биед шилжүүлэх үүргээр тооцогддог. Энэхүү далан нь голын далайд цутгах адаг хэсэгт баригдахаас гадна далайн түрлэгээс эрчим хүч үйлдвэрлэх, давалгаа таслах, усны түвшинг тохируулах зэрэг зорилгоор баригдах ба [[түрлэгийн далан]] гэж нэрлэгддэг.<ref name="urlDams and Development: An Overview" /> ==== Шороон боомт ==== {{main|Шороон боомт}} Шороон далангууд нь [[Хөрсний нягтрал|нягтруулсан]] ул хөрсөөр баригдах ба чулуун дүүргэлттэй болон шороон дүүргэлттэй гэсэн үндсэн хоёр төрөлд хуваагдана. Шороон далан нь хүндийн хүчний далантай адил уснаас ирэх даралтыг өөрийн жингээрээ эсэргүүцэж тогтдог далан боловч бетоныг бодвол налархай шинжтэй юм. ===== Чулуун дүүргэлттэй боомт ===== [[File:Gathrightdam4.jpg|thumb|[[Виржини]] дахь [[Гатрайт боомт|Гатрайт далан]] нь чулуун дүүргэлттэй [[шороон боомт|шороон далан]] юм.]] [[Чулуу (геологи)|Чулуун]]-дүүргэлттэй далангууд нь ус үл нэвтрүүлэх бүстэй холбоосгой болон холбоослог хөрстэй хамт нягтруулагдсан шороон далан юм. даланг бүрдүүлэгч их бие нь бул чулууг ихээр агуулах учир ''чулуун дүүргэлттэй'' гэж нэрлэдэг. Ус үл нэвтрүүлэх бүс нь далангийн дээд налууд ойролцоо баригдвал ''экран'' гэж нэрлэгдэх ба [[бетон]], [[өрөгт]], ган ялтаст, пластик мемранан, эсвэл мод, нягт шавар гэх мэтээр баригдаж болно. Хэрэв ус үл нэвтрүүлэх бүс нь нь далангийн их биеийн гол хэсэгт байрлах бол ''зүрхэвч'' гэж нэрлэнэ. Хэрэв нягт шавар далангийн ус үл нэвтрүүлэх буюу шүүрэлтийн эсрэг байгууламжид орсон бол даланг ''холимог'' далан гэж нэрлэх нь бий. Чулуун дүүргэлттэй далангийн их бие ба шүүрэлтийн эсрэг зүрхэвч болон экраны дотоод шүүрэлтийн угаагдлаас сэргийлж тэдгээрийн хооронд шүүрүүлэх үе хийж тусгаарлаж өгдөг. Шүүрүүлэх үе нь хөрсний нарийн хэсэг угаагдан гарахаас сэргийлсэн урвуу ширхэглэлтэй холбоослог хайрга ба дайрганаас тогтоно. Буталсан хайрга хэрэглэх нь орон нутгийн материал гэдгээрээ барилгын өртгийг бууруулах гарын доорхи материал юм. Дулуун дүүрэлттэй далан нь [[газар хөдлөлт]]өнд нилээд тэсвэртэй байдаг. Гэвч барилтын үед газар хөдлөлтөнд гүйцэт нягтрал аваагүй бие цууралт авч улмаар хоосон орон зайнд ус нэвчин орвол далангийн ачаалал өөр болно. Чулуун дүүргэлттэй далангийн жишээ нь [[Калифорни]] дахь [[Шинэ Милонес боомт|Шинэ Милонес далан]] юм. далангийн шүүрэлтийн эсрэг байгууламж нь [[асфальт бетон]]оор баригдаж болно. Хэрэв далангийн их бие нь дан чулуун асгаас эвсэл өрлөгөөс бүтэж байгаа тохиолдолд асфальт бетон хэрэгдэх нь хамгийн зөв хослол байдаг. 1962 онд ийм далан баригдсанаас хойш дэлхий даяар 100 гаруй даланг ийм материалын хослолоор барьж босгожээ. Бүх асфальт бетон зүрэвчтэй далангуудын ажиллагааны бичлэг нь сайн байсан байна. Асфальтны төрөл нь [[Зунгааралттай уян]]-[[пластик]] материал байх нь далангийн их биеэс ирэх өчүүхэн шилжилтэнд уян харимхай үйлчилж тогтвортой байдаг.[[Асфальт]]ны уян хатан чанар нь газар хөдлөлтийн идэвхи өндөртэй бүсэд нилээн тохиромжтой давуу талыг бий болгоно..<ref>{{cite web|title=Asphalt concrete cores for embankment dams|url=http://www.waterpowermagazine.com/story.asp?storyCode=472|publisher=International Water Power and Dam Construction|accessdate=3 April 2011|archive-date=7 Долдугаар сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707001414/http://www.waterpowermagazine.com/story.asp?storyCode=472|url-status=dead}}</ref> ===== Бетон хучилттай чулуун боомт ===== Бетон хучилттай чулуун далан "concrete-face rock-fill dam" (CFRD) нь далангийн дээд налуудаа [[бетон хавтан]]гуудаар хучигдсан чулуун дүүргэлттэй далан юм. Энэ төрлийн шийдэл нь далангийн дотуур шүүрэх шүүрэлтээс давхар сэргийлэх, дээд налуугын бэхэлгээг найдвартай болгох зорилгоор хэрэглэгдэнэ. Дээрээс нь, бетон хучилттай далан нь шороон дүүргэлттэй далан барихаас хялбар байхаас гадна дээд налуугын тофо нөхцөлд уян хатан байж чаддаг. Анх бетон хучилттай даланг 1860 онд Калипорнид алт олбордлож байсан уурхайчид ёроолын ус гаргууртай модон училттай чулуун далан барьсанаас үүдэлтэй гэж үздэг. далангийн модон хучилт нь сүүлд бетоноор солигдож, усан санг усан цахилгаан станц, усжуулалтанд хэрэглэж эхэлжээ. Бетон хучилттай далангийн хувьд бетон хавтан хоорондын босоо болон хэвтээ заадасны чигжээс чухал байх ба 1960 оноос хойг илүү сайжруулсан уян бат бэх холбоосоор заадас хийж байна. Сүүлийн хэдэн арван жил шийдэл улам бүр шинэлэг дэвшилтэт болж байна.<ref>{{cite book|last=Neves|first=edited by E. Maranha das|title=Advances in rockfill structures|year=1991|publisher=Kluwer Academic|location=Dordrecht|isbn=0-7923-1267-8|page=341|url=http://books.google.com/?id=USEyV8y9ZFQC&pg=PA341&dq=concrete+face+rock+fill+dams#v=onepage&q=concrete%20face%20rock%20fill%20dams&f=false}}</ref> Саяхан, дэлхийн хамгийн өндөр бетон хучилттай чулуун [[Шуибуяа боомт|Шуибуяа даланг]] 233м өндөртэйгээр Хятадад 2008 онд барьж дуусган ашиглалтанд оруулжээ.<ref>{{cite web|title=Shuibuya|url=http://www.chincold.org.cn/news/li080321-17-shuibuya.pdf|publisher=Chinese Committee on Large Dams|accessdate=23 August 2011|archive-date=5 Есдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110905192713/http://www.chincold.org.cn/news/li080321-17-shuibuya.pdf|url-status=dead}}</ref> ===== Шороон дүүргэлттэй боомт ===== '''Шороон дүүргэлттэй боомт''', мөн '''нягтруулсан шороон боомт''' эсвэл '''грунтэн боомт''' хамгийн түгээмэл энгийн нэр нь '''шороон боомт''' ба энэ далан нь сайтар нягтралтай [[шороон боомт|ул хөрснөөр]] баригддаг. ''Нэгэн төрлийн'' нягтруулсан далан нь шүүрэлтийн усыг зайлуулах байгууламжийг эс тооцвол нэгэн төрлийн ул хөрсөөр бүтдэг. Үүнээс гадна бүсчилсэн бүтэцтэй байж болох ба үүнийг холимог далан гэж нэрлэх ба далангийн дээд ба доод налуу зүрхэвч, шүүр гэх мэт өөр өөр үүрэг бүхий хэсгүүдэд тухайн хэсэгт тохирсон ул хөрсийг хэрэглэнэ. Орчин үеийн бүчлэл бүхий холимог хийцтэй далангийн ус үл нэвтрүүлэх хэсгээр шүүрч гарсан усыг шүүрүүлэн гидравлик даралтын бууруулах шүүрүүлийн систем доод хашицын үзүүрт байрладаг. Харин өнгөрсөн хуучин аргачлалд ус үл нэвтрүүлэх бүс буюу шүүрэлтийн эсрэг байгууламж нь угаалтаар бий болдог байсан. Угаалтаар гэдэг нь даланг гидравлик аргаар барихыг хэлж байгаа юм. Шороон даланд мөн чулуун даланд хэрэглэдэг шиг ус үл нэвтрүүлэх байгууламж, дээд налуугын бэхэлгээ зэргийг хэрэглэж болно. Хамгийн сониролтой ус үр нэвтрүүлэх байгууламж нь мөсөн зүрхэвч ба энэ аргыг мөнх цэвдэгтэй өндөрлөг газар барих шороон даланд барих нь найдвартай байдаг. Мөсөн зүрхэвчийг байнгын хөргөлттэй байлгахын тулд тусгай хоолойвчийг суулгаж өгдөг. [[Тарбела боомт|Тарбела далан]] нь [[Пакистан]] дахь Индус гол дээрх том далангуудын нэг юм. далан нь Исламабадын хойт зүгт 50км, өндөр нь голын ёроолооё дээш 148м, 250км2 мандлын талбай бүхий усан сан үүсгэдэг дэлхийд томоохонд тооцогдох шороон дүүргэлттэй далан юм. далангийн үндсэн элемент нь нягтруулсан ул хөрс ба цул хэсгийн урт нь 2700м, өндөр 142м байдаг байна. Энэ төсөлд даланг барихын тулд 152.8 сая м,куб ул хөрс ашигласан ба хүний гараар бүтсэн хамгийн том шороон байгууламж юм. Шороон далан нь орон нутгийн материал ашигладаг учир хамгийн хямд өртөгөөр босох далан ба магадгүй хамгийн энгийн технологийн ажиллагаатай байж болох юм. === Хэмжээгээр нь ангилах === Олон улсын стандартаар ([[Том боомтуудын олон улсын холбоо|Том далангуудын олон улсын холбоо]], буюу '''ICOLD'''-ыг хамруулан) ''том далан'' тодорхойлолтонд 15 м-ээс дээш өндөртэй далангууд болон 150м-ээс өндөр бол ''чухал далан'' ангилалд хамруулж том далан гэж үздэг байна.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/themes/wani/eatlas/html/technotes.html|quote=A large dam is defined by the industry as one higher than 15 meters high and a major dam as higher than 150.5 meters.|work=Watersheds of the World|title=Methodology and Technical Notes|accessdate=1 August 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070704103642/http://www.iucn.org/themes/wani/eatlas/html/technotes.html|archivedate=4 Долдугаар сар 2007|url-status=dead}}</ref> Мөн ''Дэлхийн далангуудын хорооны тайлан''д ''том'' ангилалын далан ба даланд 5-15м өндөртэй, ус хураах талбай нь 3сая м.куб-ээс их бол хамрагдах ба 15м-ээс дээш далангуудыг усан сангийн хэмжээ харгалзахгүйгээр том далан гэж үзнэ гэж тэмдэглэжээ.<ref name="urlDams and Development: An Overview">{{cite web|url=http://www.dams.org/report/wcd_overview.htm|title=Dams and Development: An Overview|date=16 November 2000|quote=Box 1. What is a large dam?|accessdate=24 October 2010|archive-date=28 Аравдугаар сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101028045913/http://www.dams.org/report/wcd_overview.htm|url-status=dead}}</ref> Дэлхий дээрхи хамгийн өндөр далан нь 1997 оны бичлэгээр [[Тажикистан]]ы [[Нүрэк боомт|Нүрэк далан]] 300м-ийн өндөртэйгээр бичигдэж байсан бол 2013 онд хятадын Жинпинг 1 далан ашиглалтанд орсоноор дэлхийн өндөр даланг 305м болгож өөрчилсөн юм.<ref name="gbor97p108109">Guinness Book of Records 1997 Pages 108–109 ISBN 0-85112-693-6</ref> ОХУ болон бусад социолист гаралтай улсуудад /Монгол улс багтана/ даланг түүний буурийн төрөл, далангийн төрлөөс нь хамааруулж өндрөөр нь 4 анги болгон хуваадаг. Хадан суурин дээрх 100м -ээс өндөр шороон ба бетонон даланг 1-р ангийн далан гэж үздэг бол хэмхдэст, өгөршсөн хагас хатуу буурин дээрх 70м-ээс дээш өндөртэй шороон даланг мөн буурин дээрх 50м-ээс өндөр бетон даланг 1-р ангийн далан гэж үзэн үндсэн далангийн ангилалд оруулдаг.<ref name="Барилгын норм ба дүрэм">{{cite web|url=http://www.legalinfo.mn/annex/details/4874?lawid=7532|title=УСНЫ БАРИЛГА БАЙГУУЛАМЖИЙН ЗУРАГ ТӨСӨЛ ЗОХИОХ ҮНДСЭН ЖУРАМ|access-date=2018-02-16|archive-date=2015-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150511114015/http://www.legalinfo.mn/annex/details/4874?lawid=7532|url-status=dead}}</ref> === Хэрэглээгээр ангилах === ==== Туслах боомт ==== Богоош буюу туслах далан нь үндсэн далангаар бий болсон усан сангийн хамгийн их түвшинтэй үед усан сангийн мандлын талбайг тэлэх, хөтөл давж алдагдах зэргээс хамгаалж баригддаг. Мөн тулсах далан нь усан сангийн ирмэг дахь тогтворгүй бүтэцтэй хөтлийг бэхжүүлэх зорилгоор баригдахаас гадна усны давалгаа, усны түрэгдэлтийн нөлөөгөөр үерт газар нутаг автахаас хамгаалж голын эргийн далантай ижил үүргээр баригддаг. Түр далангийн уртын хэмжээ ихэсвэл түүнийг далан гэж нэрлэх тохиолдол бий. ==== Ус халиах боомт ==== {{main|Ус халиагуур}} Ус халиагуур (мөн ус хаяур болон ''халиах далан''ч гэж нэрлэдэг) нь голын гольдиролд өөр дээгүүрээ ус халиах зориулалттай, дээд хашицдаа мандлын талбай үүсгэх, усны түвшин өргөх зорилгоор баригдах ба томоохон далангуудад тусгай хэсэг болж ордог. Ус халиагуурыг суваг дээр барьж зарцуулга хэмжих, усны түвшин өргөх гэх мэтээр ашиглаж болно. Өөр өөр төрлийн ус халиагуурууд байр ба даланд ихэвчлэн практик муруйлттай ус халиагуур хэрэглэгдэнэ. ==== Хянах боомт ==== {{main|Хянах боомт}} Хянах далан нь голын ёроолын угаагдлаас сэргийлэх, хагшаас барих, урсгалын хурдыг сааруулах зориулалттай жижиг далан юм. Эсрэгээр, ''[[далбант боомт|далбант далан]]'' нь урсгалын хурдыг ихэсгэж хуримтлагдсан байгаа хагшаасыг угаах үүргийг гүйцэтгэнэ. ==== Хуурай боомт ==== {{main|Хуурай боомт}} Хуурай далан нь гэнэтийн үер бий болдог хуурай жалга дээр баригдах ба үерийн үед усыг хуримтлуулж тодорхой хэмжээтэйгээр доод хашицад ямарч хяналтгүй гаргаж байдаг. далангийн ард ихэнх хугацаанд усгүй байх учир хуурай далан гэж нэрлэдэг. Хэрэв хуурай далангийн ус гаргах хэсгийг үгүй хийчихвэл хөв болно. ==== Тохируулах боомт ==== {{main|Тохируулах боомт}} Тохируулах далан нь [[гол]]ын [[урсац]]ыг тохируулж [[услалтын систем]], [[усан цахилгаан станц]]ын нэгжрүү [[туннель]] болон задгай сувгаар замжуулан хуваарилах зохиулалттай далан юм. Тохируулах далан нь биеийн ихэнх хэсэгт хаалтаар тоноглогдсон байдаг. ==== Газар доорх боомт ==== Газар доорхи далан нь газар доорхи усны урсгалын зарим хэсэг эсвэл бүтнээр нь хааж усны нөөцийн ордыг бий болгох ба мөн газаргын усыг хамтад нь хуримтлуулж тохируулж болно. Далайд хүрээлэгдсэн орнуудын хувьд ундны цэвэр усыг далайн уснаас нэвчин орж ирэх давстай газрын доорхи уснаас хамгаалах холилдуулахгүй байх үүднээс баригддаг. Газар доорхи далан нь усны нөөц багатай, маш ариг гамтай хэрэгдэхүйц элсэн цөл, жижиг арлууд гэх мэт газар баригдах ба тухайлбал [[Япон]]ы [[Окинава]] дахь [[Фукузота боомт|Фукузота даланг]] нэрлэж болно. Мөн ийм төрлийн далангууд нь Хойт Африк, Бразилийн нутаг дэвсгэрт ихээхэн тохиолдох ба Япон, Франц, Герман, Итали, Грек, Мексик болон АНУ-ын урд хэсгээр хуурай бүс нутагт ашиглагддаг.<ref>{{cite web|last=Yilmaz|first=Metin|title=Control of Groundwater by Underground Dams|url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/1259621/index.pdf|publisher=The Middle East Technical University | accessdate = 7 May 2012|date=November 2003}}</ref> Хоёр төрлийн газар доорхи далан байх ба үүнд: ''дэд гадаргын'' ба ''[[элсэн боомт|элсэн хуримтлалт]]'' далангууд юм. Дэд гадаргын далан нь ус үл нэвтрүүлэх үеэс газрын гадарга хүртэл газрын доорхи усны урсгалд хөндлөн баригдана. Энэ төрлийн даланг бетон, метал, чулуу, мод, хуванцар гэх мэт янз бүрийн материалаар барьж болно. далан баригдсаны дараа усны түвшин өргөгдөж усыг гүехэн худгаар олборлох боломж бүрдэнэ. Элсэн хуримтлалт далан нь бага хэмжээний ус халиагуурын ард бат бэх байхаар барих ба цаг хугацааны явцад элсэн хуримтлал бий болж элсэнд усны хуримтлал бий болох ба эндээс уурших усны хэмжээ хамгийн бага байна. далангаас усыг авахдаа худаг эсвэл урс халиагуурт гаргасан цоргоны тусламжтайгаар авч болно.<ref>{{cite journal|last=Onder|first=H|coauthors=M. Yilmaz|title=Underground Dams&nbsp;– A Tool of Sustainable Development and Management of Ground Resources|journal=European Water|year=2005|month=11/12|pages=35–45|url=http://www.ewra.net/ew/pdf/EW_2005_11-12_05.pdf | accessdate = 7 May 2012|ref=harv}}</ref> ==== Хаягдлын боомт/сан ==== {{see also|Хаягдлын сан}} Хаягдлийн далан нь шороон дүүргэлттэй далан ба ихэвчлэн уул уурхайн хаягдлыг агуулах зорилгоор баригддаг. Хаягдал нь янз бүр байж болох ба ихэвчлэн хүдэрээс ашигт малтмалыг нь ялган авсан уусмал болон хуурай эд байна. Тохиромжит усны тэлэлтийн сан энэ зорилгоор ашиглагдаж болох ч хаягдлын буюу сүүл далан нь илүү тохиромжтой байдаг. Усны тэлэтийн далангаас ялгаатай тал нь хаягдлын далан уул уурхайн ашиглалтын үедийн хугацаанд өндөрсөж агуулах багтаамж нь ихсэж байдаг давуу талтай. Ерөнхийдөө, эхлэл даланг ул хөрсөөр босгох ба түүнээс хойш хүлээж авч байгаа хаягдал болон булинганы тусламжтайгаар даланг өндөрсгөж барьж эхэлдэг.<ref>{{cite book|last=ICME|title=Case studies on tailings management|year=1998|publisher=UNEP|location=Paris, France|isbn=1-895720-29-X|pages=9–10|url=http://books.google.com/?id=qG9Bux3RYWMC&pg=PA9&dq=tailings+dam#v=onepage&q=tailings%20dam&f=false|coauthors=Metals, International Council on, Programme, the Environment; UNEP, United Nations Environment | accessdate = 10 August 2011}}</ref> Хаягдлын даланг өндөрсгөх гурван төрлийн арга байх ба эдгээр нь ''дээд хашицын'', ''доод хашицын'' ба ''төвийн'' гэж нэрлэгдэх ба булинга асгаж угаалт хийн өндөрлөх байрлалаас нь хамааруулж ийнхүү ялгана. Өөр төрлийн тодорхйо аргууд байх боловч эдгээр нь уур амьсгалын нөхцөл, геологи, топографийн нөхцөл, үйлдвэрийн нөөц, хөрөнгө, далангийн төрлөөс хамаарна. Дээд хашицын хаягдлын далан нь [[трапец]] хэлбэртэй өөр материалаар баригдсан доод хашицын өсгийтэй байх ба энэ нь далан өндөр болох тусам доод налууг гаргаж дээд хашицруу шилжиж баригдана. Энэ нь харьцангуй хавтгай доод налууг бий болгох ба далангийн дээд налуу нь хаягдлаар дүүргэгдэн бий болно. Доод хашицаас нь өндөрсгөх арга нь дээд хашицын хаягдлын даланг бодвол материал их зарцуулах боловч барилтын үеийн тогтворшилт сайтай байдаг. Энэ аргын үед далангийн хяр нь өндөрсөхдөө доод хашицруу чиглэдэг. Төвийн арга нь эхний барьсан далан дээр давхарлаж босгох арга юм. Зарим үед дээд болон доод хашицаас өндөрлөх аргыг хослуулсанаар төвийн аргаар боссон шиг далан босгож болох боломж далангийн төв хэсэгт нягтрал муугаас болж суулт өгөх магадлалтай байдаг.<ref>{{cite web|title=Properties of Tailings Dams|url=http://www.mining.ubc.ca/faculty/meech/MINE290/Tailings%20Dam%20Construction%20Methods.pdf|publisher=NBK Institute of Mining Engineering|accessdate=10 August 2011|archive-date=1 Аравдугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001213037/http://www.mining.ubc.ca/faculty/meech/MINE290/Tailings%20Dam%20Construction%20Methods.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="taildam">{{cite book|first=ed. by Raj K. Singhal|title=Environmental issues and management of waste in energy and mineral production: proceedings of the Sixth International Conference on Environmental Issues and Management of Waste in Energy and Mineral Production: SWEMP 2000 ; Calgary, Alberta, Canada, May 30&nbsp;– June 2, 2000|year=2000|publisher=Balkema|location=Rotterdam [u.a.]|isbn=90-5809-085-X|pages=257–260|url=http://books.google.com/?id=PqiYy538JFUC&pg=PA257&dq=tailings+dam#v=onepage&q=tailings%20dam&f=false}}</ref> Үйлдвэрийн төрлөөс хамаарч хаягдлын далан нь химийн хортой нэгдэл бүхий хаягдал агуулдаг учраас доошоо болон далангийн дотуур шүүрэх шүүрэлтээс маш сайн хамгаалсан байх шаардлагатай. Ус болон [[булинга]]ны түвшин хүрээлэн байгаа орчинд халгүй байхаар тохируулагдах ба зарим үед хаягдлын далангаас ус авч ашиглах тохиолдолд байна.<ref name="taildam" /> === Материалаар ангилах === ==== Төмөр боомт ==== {{main|Төмөр боомт}} [[File:RedridgeSteelDam02.jpg|thumb|Улаан нурууны төмөр боомт, Мичиганд 1905 онд баригдсан]] [[Төмөр боомт|Төмөр далан]] нь 20-р зууны эхэн үед богино хугацаанд хэдэн ширхэг баригдсан далангийн төрөл ба урны даралтыг хүлээн авах дугариг хэлбэртэй төмөр хавтан, түүнийг ачааллыг хүлээж авах дамнуруу бүхий бүтээцлэлтэй байжээ. Барилгын бүтээцийн тогтворшилтоос нь авч үзвэл барилгын үйлдвэрлэл, зэврэлтээс хамгаалах техникийг боловсронгуй болгочиховол өрөгт, бетон ба чулуун далангаас хямд, модон далангаас илүү бат бөх байх боломжтой. Гэвч энэ далангийн төрлийг олон барьж чадаагүй юм. ==== Модон боомт ==== [[File:Dam Timber Crib.jpg|thumb|left|Мичиган дахь сал хэлбэрийн модон боомт, 1978 оны зураг.]] [[Модон]] далан нь аж үйлдвэрийн хувьсгалын үед чухал газруудад түргэн хугацаанд усны эх үүсвэрийг бий болгоход хэрэглэгдэж байжээ. далангийн өндөр хязгаартай, насжилт багатай гэсэн шалтгаанаар орчин үед энэ төрлийн далан баригдаагүй боловч модон бүтээцлэл нь тогтмол нойтон байвал торх шиг эдэлгээтэй байж усны найдвартай санг бий болгох юм. Модон далан барих хамгийн тохиромжтой газар нь ул хөрс чулуулаг багатай, цементийн тээвэр хол хийх, модны арвин их үүсвэртэй газар байх ба бага түрэлтэт, тохируулах далан барих боломжтой. Хойт Америкийн зүүн хэсэгт баригдсан байсан ихэнх модон далангууд нурсан ба тэдгээрийн заримых дээр нь давхарлаж шороон далан барьсан нь далангийн тогтворшилтонд эерэг нөлөөтэй байдаг. Хоёр нийтлэг модон далангийн хэлбэрүүд байх ба тэдгээрийг ''сал'' хэлбэрийн ба ''самбар'' хэлбэрийн гэж ангилна. ''Модон сал'' далангууд нь гүн суулгасан модон шон болон түүнтэй эвлүүлж зангидсан модон хүрээнээс бүтэх ба гол хэсэгт дүүргэлт болгон хөрс, чулуу хийдэг. Модон чул рам бүхий далан байж болох ба барих арга нь модон байшинтай ижил юм. Хүнд гуалингууд нь далангийн нүүрэн хэсэгт байрлах ба далангийн тогтворшилтыг жингээрээ бий болгож байдаг. Усны түвшин өргөх зориулалттай хөвдөг модон далангуудыг 19-20-р зууны эхэн үед хэрэглэж байжээ. ''Модон самбар далан'' нь [[түшиц хана]] шиг нимгэн хийцтэй ба дээд болон доод хашицаас тулах олон тулгуур шонгуудаас тогтоно. Их биеийг зангидсан гуалингаар хийх ба гол хэсэгт нь жинг нэмэх үүднээс бул чулуу, элс хайргыг хийдэг байжээ. === Бусад төрлүүд === ==== Түр боомт ==== {{main|Түр боомт}} [[File:Dam Coffer.jpg|thumb|Монтегомеригийн сувгийн хаалт ба даланг барих үед ашигласан түр далангийн схем]] [[Түр боомт|Түр далан]] нь жижиг далан хэлбэрийн далан ба ихэвчлэн түр хугацаанд баригдах учир ийнхүү нэрэлжээ. Энэ далан нь усны газаргын түвшнээс доош өндөржилт бүхий эсвэл усанд автсан барилгын талбайг уснаас хамгаалах үүрэгтэй. Бетон, мод, ган, ул хөрс гэсэн материалаар баригдах боломжтой ба мод ба төмөр ашиглаж байгаа үед гүн зоолтын шонгуудыг бат бэх байх үүднээс ашигладаг. Түр далан нь ихэвчлэн усан орчинд хуурай нөхцөлд хийгдэх шаардлагатай ажилд хэрэглэгдэхээс гадна хөрсний уснаас хамгаалах зорилгоор барига байгууламжийн суурийн ажилд хэрэглэгдэнэ. Мөн үзэх [[Түшиц хана]]. Мөн түр даланг далай дээрх газрын тос олборлох платформуудыг засварлахад ашигладаг. Иймэрхүү тохиолдолд далан нь ус нэвтрэхээргүй метал хавтангуудаар гагнагдаж хийгдэх ба дотор нь агаар дүүргэж усыг гадагшлуулна. ==== Байгалийн боомт ==== далан нь байгалийн геологийн хүч, газрын тиктоник хөдөлгөөн шилжилтийн улмаар бий болж болно. [[Галт уулын боомт|Галт уулын даланг]]ууд нь [[базалт]] болон [[лав]]ын урсгалаар гол болон нуурын урсгалын хэсэгт бий болж хэлбэржих ба үүний үр дүнд байгалийн хиймэл нуур үүснэ. Үүний жишээ нь 1.8саяаас 10мянган жилийн өмнө тооцогдох Уинкарат галт уулын талбай ба энэ нь АНУ-ын Аризонагийн хойт хэсэг Колорада гол дээр лаван даланг бий болгожээ. даланг нурахаас өмнө 800км орчим урттай нуур тогтдог байжээ. [[Мөсөн гол|Мөстлөгийн нөлөөгөөр]] байгалийн далан бүрдэн бий болох боломжтой ба Монатанад Кларк Форк гол дээр мөсөл хавтангуудын нөлөөгөөр далан хэлбэржсэн ба 7780км квадрат талбай бүхий [[Миссоулагийн нуур]]ыг сүүлчийн мөстлөгийн үед бий болгожээ. Голын ёроол дахь мөсний хуримтлал нэмэгдсэнээр үүссэн нуур цөөнгүй байх ба үүнийг нэг жишээ нь [[Платхиэд нуур]] юм. Мөн Монтана дахь ([[Мөсөн хуримлалаар үүссэн нуурууд]]-ийг үзэж болно). Газар хөдлөлт, хөрсний гулсалт гэх мэт байгалийн аюул нь тухайн орчиндоо түр болон мөнхийн далангуудыг бий болгох боломжтой. [[Тажикистан]] улсад [[Усой боомт|Усой далан]] нь түүхэн жишээ мөн бөгөөд хөрсний гулсалтаас болж Мургхаб голыг хааж Сарез нуурыг үүсгэжээ. 560м өндөр учир байгалийн болон хүний гараар бүтсэн далангуудаас хамгийн өндөр далан болж байгаа юм. Саяханы жишээ гэвэл Тажикестаны Хунза гол дээр хөрсний гулсалтаас болж [[Аттабад нуур]] үүссэн байна. Шинээр бий болох байгалийн далан нь хүний суурьшил болон дэд бүтэцэд тодорхой хэмжээгээр сөрөг нөлөөлж байдаг. далан нь хүний гараар бүтсэн шиг тогтворшил сул байх хандлагатай тус задарч аюул учруулж болохоос гадна дээд хашицдаа үнэ бүхий гадар нутгийг далан бий болж усан доор оруулах магадлал бий. [[Вайоминг]]ийн хойт хэсэгт 1927 оны хөрсний гулсалтын улмаас бий болсон далан задарч Келли суурин болон зургаан хүний амь нас аван оджээ. ===== Минжний боомт ===== {{main|Минжний боомт}} [[Минж]]нүүд нь амьдрах орчноо бүрдүүлэхийн тулд мод болон шавраар далан барьдаг. Мөн далан барьж газрын зарим хэсгийг усанд автуулсанаар махчин амьтадаас өөрсдийгөө хамгаалж нуугдаж явахад тустай байдаг байна. Усанд автсан газар нутаг нь өвлийн улиралд минжнүүдийн хоол тэжээлийн эх үүсвэр болдог байна. == Барилгын элементүүд == === Усан цахилгаан станц === [[File:Water turbine.svg|thumb|upright|[[Усны турбин|Гидравлик турбин]] ба [[цахилгаан генератор]]ын хамт.]] {{main|Усны эрчим хүч}} 2005 оны байдлаар, далан бүхий усан цахилгаан станц нь дэлхийн эрчим хүчний 19 хувь, [[сэргээгдэх эрчим хүч]]ний 63 хувийг эзлэж байна.<ref name="REN21-2006">{{Webarchiv|url=http://www.ren21.net/globalstatusreport/download/RE_GSR_2006_Update.pdf |wayback=20110718181410 |text=Renewables Global Status Report 2006 Update |archiv-bot=2023-09-26 07:46:31 InternetArchiveBot }}, ''[[REN21]]'', published 2006, accessed 16 May 2007</ref> Эдгээрийн ихэнх хувь нь томоохон далангуудаар үйлдвэрлэгдэх ба Хятадад жижиг оврын усан цахилгаан станц маш өргөнөөр хэрэглэгдэх ба дэлхийн энэ төрлийн усан цахилгаан станцын 50 гаруй хувийг дангаараа бүрдүүлнэ.<ref name="REN21-2006" /> Усны эрчим хүчн нь далангаар бий болсон усны [[потенциал энерги]]-ээс гарах ба [[усан турбин]] ба [[цахилгаан генератор|генератор]] нь үндсэн тоноглол нь юм. [[Турбин]]ыг эргүүлэхийн өмнө даланд хашигдсан потенциал энерги бүхий усыг [[түрэлтэт хоолой]] гэж нэрлэгдэх том хэмжээний хоолойгоор дамжуулан турбинд өгнө. Энэ энгийн загвар дээр үндэслэн [[усан цэнэгт усан цахилгаан станц]] их ба бага хэрэглээнд тохируулан ажиллах ба түвшний ялгаа бүхий [[усан сан]]гуудад усаа ээлжлэн шилжүүлнэ. Хэрэглээ бага байгаа үед, илүүдэл үйлдвэрлэсэн цахилгааныг насост өгч дээд усан санд усыг доод усан сангаас шахна. Харин их хэрэглээтэй үед, Дээд усан сангаас доод усан санлуу усыг турбинаар дамжуулан шилжүүлэх болно. Энэ үед турбин эрчим хүч үйлдвэрлэн хэрэглээг хангах болно.(Жишээ харах [[Диорвик Цахилгаан станц]].) [[File:Hydroelectric dam.svg|thumb|left|УЦС бүхий боомтын хөндлөн огтлол.]] === Ус хаяур ба гаргах барилга === [[File:Llyn Brianne spillway.jpg|upright|thumb|Spillway on [[Llyn Brianne]] боомт, [[Wales]], soon after first fill.]] {{main|Ус хаяур}} ''Ус халиагуур'' буюу ус хаяур нь далангийн дээд хашицаас доод хашицруу усан сангаас илүүдэж буй усыг аюулгүй шилжүүлэх үүрэг бүхий хэсэг юм. Ихэнх ус халиагуур нь [[Үерийн хаалт]]аар тоноглогдсон байх ба ус халиагуураар өнгөрөх усны хэмжээг хянаж тохируулж байдаг. Ус хаяур нь дараах төрөлтэй байна: хэвийн ус гаргах зориулалт бүхий барилгыг ''үйлчилгээний ус гаргуур'' эсвэл ''ус гаргах барилга'' гэж нэрлэнэ. Ус гаргах барилгын хэмжээнээс илүүдсэн усыг гаргах зориулалттай ''туслах ус гаргуур'' гэж бас байна. Туйлын үертэй хүнд нөхцөлд ажиллах ''аварын ус хаяур'' гэж байх ба энэ үед өмнөх хоёр төрлийн ус гаргах барилгатайгаа хосолж ажиллаж болно. ''[[Босгот]]'' ус халиагуур нь урсац хтэй боловч бага өндөртэй шороон даланд хэрэглэгдэнэ. Ус хаяур нь түүний тогтворшилтонд аажим нөлөөлөх, ус халиагуур дээгүүр өнгөрөх усны урсгалын [[турбулент|динамик үйлчлэл]], коррози, [[кавитаци]] гэх мэтээр элэгдэж элээгдэж байдаг. [[Пеннсилвани]]йн [[Жонстаун]]д Жонстауны үер ("1889 оны алдарт үер") Өмнөд Форк далангийн дээгүүр хальж байсан нь ус хаяурын хангалтгүй тооцооны үр дүн юм. Аварын ус хаяурын төсөл тооцоо хийхдээ усны урсгалын турбулент чанар хамгийн бага байхаар ус халиах гадаргуугын хэлбэрийг сонгож авах ба барьсаны дараа үргэлж элэгдэл цууралтын хяналтыг явуулж байх ёстой. Элэгдэл болон кавитацид хамгийн тэсвэртэй ус халиах муруйн хэлбэр бол парабол хэлбэр бөгөөд түүнийг практик хэлбэртэй ус халиагуур гэж нэрлэдэг. == Боомт барьж байгуулах == === Нийтлэг шаардлага === {| class="wikitable plainrowheaders" style="margin-right: 0;" |- ! scope="col" | Үйл ажиллагаа ! scope="col" | Жишээ |- ! scope="row" | Эрчим хүч үйлдвэрлэх | [[Усны эрчим хүч]] бол дэлхий дээрх эрчим хүчний нэг гол үүсвэр юм. Олон улс орон эрчим хү үйлдвэрлэх зорилгоор гол мөрөн дээрээ далан болон усан цахилгаан станцуудыг барьсан байдаг. Жишээлбэл, [[Өмнөд америк]] дахь Парана гол дээр баригдсан [[Итайпу боомт|Итайпу далан]] нь 14 [[Ватт|ГВт]] эрчим хүч үйлдвэрлэх ба [[Парагвай]] улсын эрчим хүчний 93%-ийг, [[Бразил]] улсын эрчим хүчний 20%-ийг дангаараа хангаж байна. |- ! scope="row" | Ус хангамж | Дэлхий дээр олон хот суурин гадаргын усыг хуримтлуулж унд ахуй, үйлдвэрлэлдээ хэрэглэж байна. [[Лондон]] хот – Тамес голоос, [[Честер]] хот Дее голоос гэх мэт. Эдгээр нь бага түрэлтэт далангууд мөн ус халиагуураар бий болсон гадаргын усны эх үүсвэртэй хотууд юм. Харин их хэрэглээтэй тохиолдолд томоохон далан бүхий усан санг хэрэглэх ба үүний жишээ нь каскад усан сангийн [[Клаервен]] далан юм. |- ! scope="row" | усны эх үүсвэр / усжуулалт, услалтын систем | [[хөдөө аж ахуй|Хөдөө аж ахуй]] ялангуяа [[усжуулалт]]ын зорилгоор эрт үеэс голын урсацыг тохируулах далан барьж ашиглаж ирсэн байдаг.<ref>{{cite web|title=The Impact of Agricultural Development on Aquatic Systems and its Effect on the Epidemiology of Schistosomes in Rhodesia|quote=Recently, agricultural development has concentrated on soil and water conservation and resulted in the construction of a multitude of dams of various capacities which tend to stabilize water flow in rivers and provide a significant amount of permanent and stable bodies of water.|work=The careless technology : ecology and international development |format=|<!-- unused_data=/Chapter%208A%20-%20The%20Careless%20Technology.pdf -->|editor1= M. Taghi Farvar|editor2=John P. Milton|author=C. J. Shiff|OCLC=315029|publisher=Natural History Press|date=1972|pages=102-108}}</ref> Бусад тохиолдолд болох усны түвшин тохируулах зорилгоор далан барьж ашигладаг. Жишээ нь [[Арал тэнгис]]ийн усны түвшинг тохируулж байхаар Берг Страйт даланг барьж ашиглаж байна.<ref>{{cite web |title=Kazakhstan|work=Land and Water Development Division|year=1998|quote=construction of a dam (Berg Strait) to stabilize and increase the level of the northern part of the Aral Sea.}}</ref> |- ! scope="row" | Үерээс хамгаалах | Вэбстерийн [[Хар ус боомт|Хар ус далан]] болон [[Нью-Хэмпшир]] дахь [[Дельта ажил]]лагаанууд нь үерийн аюулаас хамгаалах зорилготой далан болон далангийн ажлууд юм.<ref>{{cite web|url=http://www.nae.usace.army.mil/recreati/bwd/bwdfc.htm|title=Blackwater Dam|work=US Army Corps of Engineers|quote=The principal objective of the dam and reservoir is to protect downstream communities|access-date=2018-02-16|archive-date=2013-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130228142956/http://www.nae.usace.army.mil/recreati/bwd/bwdfc.htm|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | Орчны нөхөн сэргээлт | далангууд (эсвэл [[далан]]гууд) нь хүний хэрэглээнд үндэслэн газар нутгийг сэргээн засварлахад хэрэглэгдэж ба зарим бүс нутгшийг усанд автуулах, заримыг нь уснаас хамгаалах гэх мэт олон үүрэгтэй хийгдэнэ. |- ! scope="row" | Ус хуваарилах | Ердийн жижиг далангууд нь усжуулалт, ус хангамж, эрчим хүчинд ус хуваарилах үүрэгтэй баригдах ба өөр ямар нэгэн илүүдэл функ буюу зорилго байдаггүй. Заримдаа, хуваарилах далан нь ус ихтэй бүс газраас ус багатай газарлуу ус шилжүүлэх эсвэл нэг усан сангаас нөгөө усан санд ус шилжүүлэх үүрэгтэйгээр баригдана. Харах: [[Хуваарилах боомт|Хуваарилах далан]]. |- ! scope="row" | Усан зам | далан нь гүн ихтэй усан сан үүсгэх учир тэнд усан тээвэр хөгжих ба голын доод ба дээд хашицад тусгай шлюз гэж нэрлэгдэх усан онгоц шилжүүлэх барилгын тусламжтайгаар шилжүүлнэ. Томоохон голууд дээр баригдах далангууд нь ихэвчлэн шлюзтэй баригдах ба дээд хашицад усан замаар их зам туулах боломжийг бий болгодог. Мөн гүехэн гол дээр цувраа далангууд барьж усан онгоц хөвөх явах боломж бүхий гүнийг үүсгэн усан тээврийг хийж болдог. |- ! scope="row" | Амралт ба спорт, усан орчны үзэсгэлэн | далан нь дээрх маш олон шалтгаанаар хэрэглэгдэхээс гадна зарим тохиолдолд хавсрага хэрэглээнүүд гарч ирдэг. Зарим хүмүүсийн гоо зүйн сонирхол болон амралт сувилалын шалтгаанаар далан бүхий усан сантай газар амралт, аялалын бүсийг бий болгодог. Усан сангийн эргэн тойрон ногоон мод, өвсөөр ихэнхдээ хучигдсан зөөлөн дулаан уур амьсгалтай, эрчим хүчтэй байх учир хүмүүсийн амрах дуртай газруудаар сонгогддог. Мөн нууранд загас үржүүлэх гэх мэт усан орчны баялагуудыг бүтээж болно. |} Дээрхи зорилгууд нь өөр өөрийн шалгуур, шаардлагуудтай байх учир бүгдийг нь хослуулсан далан бүхий усан сан ховор байна. Усны эрчим хүчний зориулалттай далан аль болох их ус хуримтлуулж их эрчим хүч гаргахыг зорьдог бол усан тээврийн зориулалттай далан нь аль болох усны түвшинг тогтмол байлгахыг эрмэлздэг. Орчин үед далангийн менежмент, усан сангийн оновчлол, ажиллагааны төлөвлөгөө нь аж ахуй эрхлэгчдийн гол асуудал болж байна.<ref>{{cite web|title=Lake Diefenbaker Reservoir Operati ons Context and Objectives|url=https://www.wsask.ca/Global/Lakes%20and%20Rivers/Dams%20and%20Reservoirs/Operating%20Plans/Developing%20an%20Operating%20Plan%20for%20Lake%20Diefenbaker/DiefenbakerReservoirOperationsContextandObjectives.pdf|publisher=Saskatchewan Watershed Authority|accessdate=27 June 2013|archive-date=6 Аравдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006081822/https://www.wsask.ca/Global/Lakes%20and%20Rivers/Dams%20and%20Reservoirs/Operating%20Plans/Developing%20an%20Operating%20Plan%20for%20Lake%20Diefenbaker/DiefenbakerReservoirOperationsContextandObjectives.pdf|url-status=dead}}</ref> === Байрлал буюу хөндлүүр === [[File:Takato Dam discharge.jpg|thumb|[[Такато боомт|Такато боомтын]] ус хаяж буй зураг]] Далан барих газрын хамгийн тохиромжит хэсэг бол голын [[голдирол]] дахь гүн болоод нарийн [[хавцал]] юм. Далангийн тэргүүн зорилго нь голын усыг хуримтлуулж хиймэл нуур бүхий усны нөөцийг бий болгох явдал юм. Хөндлүүр нь бага зардлаар далан босгож их ус эсвэл тооцоот хэмжээний усыг хуримтлуулахад хүрэлцээтэй тохирч байх ёстой. Эдийн засгийн хамгийн чухал асуудал нь далангуудын өртгийн харьцаа байдаг. Мөн нийгмийн талаас авч үзвэл усан сангийн дор орох газар нутаг нь эдийн засгийн эргэлтэнд ордоггүй, ач холбогдол багатай газар байх хэрэгтэй. [[Инженерчлэл]] ба [[инженер геологи]]йн талаас далан баих хөндлүүрийн орчимд дараах зйүлсийг авч үзнэ: * Ул хөрс болон хөндлүүрийн орчмын [[ус нэвтруулэх чадвар]] * [[Газар хөдлөлт]]ийн судалгаа * [[Хөрсний гулсалт]], нуралт ба [[наруугын тогтворшил]] * Голын усны түвшин, гидрологи * Хөндлүүр ба дээд хашиц талын талбайн топографийн зураглал * Их үерийн хэмжээ * Усан сангийн хагшаажилт * [[Усан сангийн хүрээлэн буй орчны нөлөөлөл|Байгаль орчны нөлөө]] тухайлбал голын загасны нүүдэл (харах [[Загас гаргуур]]), ой болон хээрийн амьтадад үзүүлэх нөлөө, усны чанар * Хүний амьдралд нөлөөлөх нөлөөлөл * Усан санд автах талбайн судалгаа, нүүлгэн шилжүүлэлт * Төлөвлөж буй барилгын болон усан сангийн талбайгаас байгалийн болон хүний гараар бий болсон хортой цэгүүдийг судлах шилжүүлэх === Нөлөөллийн үнэлгээ === Нөлөөллийн үнэлгээ хэд хэдэн чиглэлээр хийгддэг: даланг барьсанаар бий болох хүний нийгэм эдийн засгийн өсөлт (хөдөө аж ахуй, ус, эрчим хүч, үер усны аюул), далан ба усан сангаас үзүүлэх хээрийн ан амьтад байгальд үзүүлэх нөлөөлөл, геологит үзүүлэх нөлөөлөл (газар доорхи усны хөдөлгөөн), хүний амтдрал дахь сөрөг нөлөөлөл (нүүлгэн шилжүүлэлт, [[Архелоги]]йн болон соёлын олдворыг илрүүлэлгүй усанд автуулах, мөн нүүлгэн шилжүүлэх). ==== Байгаль орчны нөлөөлөл ==== [[File:Dam-pollution.JPG|thumb|Мод болон хогын хуримтлал боомтын дээд хашицад бий болсон байдал]] {{main|Усан сангийн байгаль орчны нөлөөлөл}} далангаар бий болсон усан сан нь голын экологийн байдалд маш олон эерэг ба сөрөг нөлөөллийг үзүүлдэг. далангаас дооших голын хэсэгт жилийн турш тогтмол ус өгөгдөх эсвэл, хөрөөний ир мэт огцом хэлбэлзэлтэй урсац өгөгдөх, зарим тохиолдолд ямар ч ус өгөгдөхгүй байх нь тухай орчинд их нөлөөлж байдаг. Турбинаар өнгөрөх усанд агуулагдах ууссан хагшаасны хэмжээ бага байх учир доод хашицад гарсаныхаа дараа голын ёроолыг угаах зэрэг үр дүнг үзүүлдэг байна. Жишээлбэл, [[Глен Хавцлын боомт|Глен Хавцлын далан]] голын өдөр бүрийн урсацын циклийг өөрчилсөнөөр далангийн доод хэсгийн голын голдирод [[элсэн овгор]] үүсгэх зарим хэсэгт голдиролын [[элэгдэл]] бий болгосон байна. Хуучны далангуудыг авч үзвэл тэдгээрт загас гаргах ямар нэгэн суваг цувц байдаггүй ба дээд хашицад загаснуудыг хуримтлуулан тэдгээрийн байгалийн амьдралын мөчлөгийг тасладаг байна. Харин [[загас гаргуур]] барьсанаар харьцангуй загасны нүүдэл чөлөөтэй болж түрс шахалт ихсэж тоо толгой нь нэмэгдсэн олон далангуудын жишээ байна. Гэвч одоогийн загас гаргуур загасны байгалийн амьдрал дахь үйл явц тухайлбал [[түрс (биологи)|түрс шахалт]] гэх мэтийг бүрэн дэмжиж чадахгүй байна. Зарим газарт, залуу загаснуудыг ("жараахай") хагас жилийн турш доод хашицад чиргүүлийн тусламжтайгаар шилжүүлж байсан тохиолдолд байдаг. Судалгаа идэвхитэй хийгддэг газар нутагт турбин ба далангаас усан орчны амьдралд нөлөөлөх нөлөөлөл бага байгааг тогтоосон байна. Том далангууд нь тухайн голын экосистемийг хэсгээс нь өгсүүлээд бүхэлд нь өөрчлөх боломжтой байдаг ба усан санд автсан талбайн үнэ цэнэ ихтэй бол их гарз учирна. Мөн том далангуудын усан сан газар хөдлөлтийн үед хэрхэн хариу үйлчлэл үзүүлэх эсэх талаар нарийн судалгаа тооцоолол хийгдсэн байх ёстой. далангууд нь [[Дэлхийн дулаарал|дэлхийн дулааралд]] нөлөөлдөг гэж үздэг. Усан сангийн усны түвшний хэлбэлзэл нь метань шиг [[хүлэмжийн хий|ногоон хүлэмжийн хий]] үүсгэх гол нөхцөл болдог.<ref>{{cite web|url=http://frenchtribune.com/teneur/1212763-water-reservoirs-behind-rising-greenhouse-gases|title=Water Reservoirs behind Rising Greenhouse Gases|work=[[French Tribune]]|date=9 August 2012 | accessdate = 9 August 2012}}</ref> Халуун орны далангуудын усан сан, тэдгээрийн орчинд усны түвшний хэлбэлзэлд ил гарсан газарт бий болох биологийн үйлчилгээнээс их хэмжээний хүлэмжийн хий ялгардаг.<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/global-warming/Dams-the-latest-culprit-in-global-warming/articleshow/15403985.cms|title=Dams the latest culprit in global warming|work=[[Times of India]]|date=8 August 2012 | accessdate = 9 August 2012}}</ref> ==== Нийгэмд үзүүлэх нөлөөлөл ==== Хүний нийгэмд үзүүлэх нөлөө маш чухал асуудлын нэг. [[Ник Куллатер]] ''Өлсгөлөн дэлхий: Азийн ядуурлын эсрэг Америкийн хүйтэн дайн'' гэсэн бүтээлдээ далан ба усан сан нь нийтлэг эрх ашигт тулгуурлан хийгдэх ба засгийн газрын эрх мэдэл хүслээр шийдэгддэг гэж дүгнэжээ. Тэрээр нэг жишээ дурьдсан нь Энэтхэгийн дотоод яамны сайд Мораржи Десай 1960 онд тосгоны оршин суугчдад хийсэн ярилцлагандаа хэрэв хамтран ажиллаж дэмжихгүй бол [[Пон боомт|Пон далангаас]] ус өгөхгүй байхаар сануулж байжээ.<ref>Cullather, 110.</ref> Өөр нэг нийтлэг эрх ашгийн төлөө төрийн хүчээр бий болсон далангийн жишээ бол ,Хятадын [[Хөх мөрөн]] дээр баригдсан [[Гурван хавцлын боомт|Гурван хавцлын далан]] нь ([[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]) [[Хүүвэр боомт|Хүүвэр далангаас]] 5 дахин том ба 600км урт усан санг үүсгэж эрчим хүч үйлдвэрлэж байгаа ба сая сая айл өрхийг нүүлгэн шилжүүлж, асар олон үнэт дурсгалт түүхийн олдворууд усан доор автсан ба голын экологийн өөрчлөлтөнд их нөлөөтэй далангуудын нэг юм.<ref name="Bbc060520">{{cite news | publisher=china-embassy | url=http://www.china-embassy.org/eng/zt/sxgc/t36502.htm | title=Three Gorges dam wall completed | date=20 May 2006 | accessdate=21 May 2006 }}</ref> Судалгаагаар, 40–80 сая хүн далангийн барилгаас болж гэр оронгоо нүүлгэж зарим нь гэр оронгүй болсон гэсэн тооцоо байдаг.<ref>{{cite web |url=http://internationalrivers.org/en/way-forward/world-commission-dams/world-commission-dams-framework-brief-introduction |title=World Commission on Dams Report |publisher=Internationalrivers.org |date=29 February 2008 |accessdate=16 August 2012 |archive-date=13 Есдүгээр сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080913152808/http://internationalrivers.org/en/way-forward/world-commission-dams/world-commission-dams-framework-brief-introduction |url-status=dead }}</ref> ==== Эдийн засагт үзүүлэх нөлөөлөл ==== [[Усны эрчим хүч|Усан цахилгаан станц]]ын барилгын ажил нь [[хүрээлэн буй орчны нөлөөлөл]], голын урсацын олон жилийн судалгаа, боломжит хөндлүүрийн судалгаа гэх мэт нарийн судалгаанаас гадна уламжлалт [[дулааны цахилгаан станц]]тай эсвэл бусад боломжит эрчим хүчний эх үүсвэртэй харьцуулагдаж байж хийгдэх ёстой. Гол дээрх хөндлүүрүүд эдийн засгийн хувьд ач холбогдолгүй боловч ганц байгаа боломжит хөндлүүр нь суурьшлийн бүс буюу эрчим хүч хэрэглэгчээс хол бол цахилгаан эрчим хүч дамжуулах шугамын зардал их байж болно. Гэх мэт өөр өөр маш олон боломжит хувилбар дээр суурилж шийдэлд хүрэх нь чухал байдаг. Мөн тухайн орчны уур амьсгал, гидрологийн богино бага урт хугацааны үечлэл, газрын доорхи усны хөдөлгөөн, цэвдэг хайлалт гэх мэт нөхцөлд хэр мэдрэмтгий, хэрхэн ажиллах төлөвлөгөө, эсвэл сайжруулалтыг тусгаж өгнө. Урсацын урт хугацааны багасалтанд хэт мэдрэмтгий бол усан цахилгаан станцаас өөр эх үүсвэр судалж үзэж болно. Гэхдээ нэгэнт баригдаад ашиглалтанд орсон, засвар үйлчилгээний чанарын өндөр түвшинтэй станц бол бусад төрлийн эх үүсвэрүүдийг бодход хямд төсөр ашигтай ажиллах тохиолдол элбэг бий. Ямарч нүүрс, шатхуун шатаалгүйгээр эрчим хүч гаргах ба цөмийн болон салхины эрчим хүчээс хямд цахилгаан гаргана.{{citation needed|date=August 2007}} Хэрэглээнд тулгуурлаж ажиллаж чаддагаараа [[салхины эрчим хүч]]нээс давуу талтай юм. == Боомтын эвдрэл == {{main|Боомтын эвдрэл}} [[File:Teton Dam failure.jpg|thumb|Тетон далангийн эвдрэлийн дараа усан сан хоосорсон үе.]] [[File:International special sign for works and installations containing dangerous forces.svg|thumb|right|Аюултай ажил болон хүнд барилга угсралтын үед хэрэглэдэг олон улсын тэмдэг]] Хэрэв далангийн их бие нурсан, угаагдсан ямар нэгэн байдлаар задарсан бол доод хашицад бий болох аюул нь гамшгийн хэмжээнд хүрч болно. далангийн их биеийн [[Хэв гажилтын хяналт|хэв гажилт, суултын хяналт]] болон хажуу завьж болон суурь, дотоод шүүрэлтийн хяналт ажиглалтын дүнд илрэх ямар нэгэн алдааг хэрэв аюултай тохиолдолд далан нурахаас өмнө доод хашицад оршин суух иргэдэг мэдээлж сэрэмжүүлэх арга хэмжээ авах ёстой. Ихэнх далангууд усан сангийн түвшин болон шүүрэлтийн хэмжээг байнга хянах системээр тоногдлогдсон байдаг. далангийн нуралт эвдрэлийн түгээмэл шалгаан нь далан дотуур болон сууриар шүүрэх шүүрэлт байдаг. Үүнээс сэргийлэх арга нь далангийн буурийн ан цавт чулуулагт өрөмдөж гаргасан цооногт даралттайгаа цемент шахаж ан цавийг бөглөх ба үүний цементаци хийх гэж нэрлэдэг. Энэхүү цементлэгдсэн цооногуудын олонлог нь далангийн бууринд цементэн хөшиг бий болгож шүүрэлтийг тэр хэмжээгээр бууруулж өгдөг. далангийн барих технологи хөгжиж байх үед, далан нь аюул агуулсан барилгын ажил гэж тооцогдож байгаль болон хүний аж төрөх, эрүүл мэндэд нөлөөлөх нөлөөллийг тусгай баримт бичиг журмаар зорицуулдаг байжээ. Тухайлбал, далангийн барилгын ажилд хамрагдаж байгаа хүн бүр [[Олон улсын хүмүүнлэгийн тухай хууль]] (IHL) ба бусад дүрмүүдээр хамгаалагдах ба тэдгээрт заасан эрх зөрчигдөж байвал ажиллахгүй байх, эсвэл барилгын ажлыг зогсоох хүртэл арга хэмжээ авдаг байжээ. Хөнгөвчлөх тодорхйололт нь, IHL-ийн дүрмээр тодорхойлогдсон нэг тэнхлэгт орших гурван шар тойрог бүхий [[хамгаалалтын тэмдэг]]ийг ашигладаг. Бусад далангийн эвдрэлийн шалтгаан нь ус хаяурын буруу тооцооны уршиг, шороон далангийн дотуурх шүүрэлт, шүүрэлтийн гуурс үүсэх, буурь суурийн бат бус байдал, ус халиагуурын алдаа [[Өмнөд Форк боомт|Өмнөд Форк далан]]), геологийн муу судалгаа болон тогтворгүй байдал ([[Важонт боомт|Важонт далан]], [[Малпассет боомт|Малпассет далан]], [[Тесталинден боомт|Тесталинден далан]] гэх мэт), гаргах барилгын муу аричлгаа засвар ([[Лавн нуур боомт|Лавн нуур далан]], [[Вал ди Става боомтын сүйрэл|Вал ди Става далангийн сүйрэл]]), хэт их хур тунадасны нөлөө ([[Шакидор боомт|Шакидор далан]]), [[газар хөдлөлт]] болон хүний буруутай нөлөөлөл тухайлбал компьютер тооцооны алдаа ([[Бупалло голын боомт|Бупалло голын далан]], [[Дале Дик усан сан]], [[Таум Саук усан цэнэгт усан цахилгаан станц]] гэх мэт) зэрэг юм. Тэмдэглүүштэй хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй далангийн сүйрэл нь [[Рояал агаарын хүчин]] [[No. 617 Squadron RAF|'Дамбурстер']] онгоцоор [[Дэлхийн 2-р дайн]]ы үед [[Герман]]д хэд хэдэн цохилт өгөхөөр төлөвлөсөн ба үүнд [[Эдэр]] гол, [[Рухр гол]] дээр эрчим хүч үйлдвэрлэдэг 3-н даланг сонгон авч эрчим хүч дэд бүтцийн гачигдалд оруулах зорилгоор бөмбөгдсөн байна. Сүүлд нь эдгээрээр сэдэв болгон хэд хэдэн уран сайхны кино бүтээжээ. 2007 оноос, Недерландад IJkdijk гэсэн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлсэн ба далан ба далангийн эврдэлийг урьдчилан тодорхойлж сануулга өгөх шинэлэг системийг эрж хайж боловсруулж эхэлжээ. Хөтөлбөрийн судалгааны талбайд бүхэл бүтэн далан болон далангийн системийг нурааж туршилт хийсэн байна. Нуралт болон бусад хэмжилт, дамжуулалтын мэдээллийг тенсор ашиглан дамжуулсан байна. == Мөн үзэх == {{commons|Боомт}} * [[Усны барилга байгууламж]] * [[Сувгийн гарц]] * [[Цементаци]] * [[Мөсөн боомт|Мөсөн далан]] * [[Усны инженерчлэл]] * [[Том боомтуудын жагсаалт|Том далангуудын жагсаалт]] * [[Усан сан ба боомтуудын жагсаалт|Усан сан ба далангуудын жагсаалт]] * [[Түрэлгийн далангийн жагсаалт]] * [[Дэлхийн өндөр боомтуудын жагсаалт|Дэлхийн өндөр далангуудын жагсаалт]] * [[Барилга]] == Эшлэл == {{reflist|2}} == Эх сурвалж == * {{cite journal | last1 = Arenillas | first1 = Miguel | last2 = Castillo | first2 = Juan C. | title = Dams from the Roman Era in Spain. Analysis of Design Forms (with Appendix) | journal = 1st International Congress on Construction History [20th–24th January] | publication-place = Madrid | year = 2003 | url = http://www.traianvs.net/textos/presas_in.htm#_ednref4 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Hartung | first1 = Fritz | last2 = Kuros | first2 = Gh. R. | editor-last = Garbrecht | editor-first = Günther | contribution = Historische Talsperren im Iran | title = Historische Talsperren | place = Stuttgart | publisher = Verlag Konrad Wittwer | year = 1987 | volume = 1 | pages = 221–274 | isbn = 3-87919-145-X | ref = harv }} * {{cite book | last = Hodge | first = A. Trevor | title = Roman Aqueducts & Water Supply | place = London | publisher = Duckworth | year = 1992 | isbn = 0-7156-2194-7 | ref = harv }} * {{cite book | last = Hodge | first = A. Trevor | editor-last = Wikander | editor-first = Örjan | editor-link = Örjan Wikander | contribution = Reservoirs and Dams | title = Handbook of Ancient Water Technology | series = Technology and Change in History | volume = 2 | year = 2000 | publisher = Brill | location = Leiden | isbn = 90-04-11123-9 | pages = 331–339 | ref = harv }} * {{cite journal | last1 = James | first1 = Patrick | last2 = Chanson | first2 = Hubert | title = Historical Development of Arch Dams. From Roman Arch Dams to Modern Concrete Designs | journal = Australian Civil Engineering Transactions | volume = CE43 | year = 2002 | pages = 39–56 | url = http://www.traianvs.net/textos/archdams_en.htm | ref = harv }} * {{cite journal | last = Schnitter | first = Niklaus | title = Römische Talsperren | journal = Antike Welt | volume = 8 | issue = 2 | pages = 25–32 | year = 1978 | ref = harv }} * {{cite book | last = Schnitter | first = Niklaus | editor-last = Garbrecht | editor-first = Günther | contribution = Verzeichnis geschichtlicher Talsperren bis Ende des 17. Jahrhunderts | title = Historische Talsperren | place = Stuttgart | publisher = Verlag Konrad Wittwer | year = 1987a | volume = 1 | pages = 9–20 | isbn = 3-87919-145-X | ref = harv }} * {{cite book | last = Schnitter | first = Niklaus | editor-last = Garbrecht | editor-first = Günther | contribution = Die Entwicklungsgeschichte der Pfeilerstaumauer | title = Historische Talsperren | place = Stuttgart | publisher = Verlag Konrad Wittwer | year = 1987b | volume = 1 | pages = 57–74 | isbn = 3-87919-145-X | ref = harv }} * {{cite book | last = Schnitter | first = Niklaus | editor-last = Garbrecht | editor-first = Günther | contribution = Die Entwicklungsgeschichte der Bogenstaumauer | title = Historische Talsperren | place = Stuttgart | publisher = Verlag Konrad Wittwer | year = 1987c | volume = 1 | pages = 75–96 | isbn = 3-87919-145-X | ref = harv }} * {{cite journal | doi = 10.2307/3102810 | last = Smith | first = Norman | title = The Roman Dams of Subiaco | jstor = 3102810 | journal = Technology and Culture | volume = 11 | issue = 1 | pages = 58–68 | year = 1970 | ref = harv }} * {{cite book | last = Smith | first = Norman | title = A History of Dams | place = London | publisher = Peter Davies | year = 1971 | pages = 25–49 | isbn = 0-432-15090-0 | ref = harv }} * {{cite book | last = Vogel | first = Alexius | editor-last = Garbrecht | editor-first = Günther | contribution = Die historische Entwicklung der Gewichtsmauer | title = Historische Talsperren | place = Stuttgart | publisher = Verlag Konrad Wittwer | year = 1987 | volume = 1 | pages = 47–56 (50) | isbn = 3-87919-145-X | ref = harv }} == Цахим холбоос == {{Wiktionary|dam}} * [http://www.mathalino.com/reviewer/fluid-mechanics-and-hydraulics/analysis-gravity-dam Gravity Dam Analysis] * [http://en.structurae.de/structures/stype/index.cfm?doi=3 Structurae: Dams and Retaining Structures] * [http://hydraulicstructure.blogspot.jp/ Монголын усны барилга байгууламж, эрдэм шинжилгээ судалгааны чөлөөт блог [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Боомт| ]] [[Ангилал:Усны эрчим хүч]] [[Ангилал:Ус олборлолт]] [[Ангилал:Хаалтын байгууламж]] ptxf3c3lfizicjndvpq3q5ov1yytgrb R (программчлалын хэл) 0 66085 863692 863112 2026-07-27T23:53:43Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863692 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30|archive-date=2017-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006060821/http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-27 23:53:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-25 04:34:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-22 00:43:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-19 00:19:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-16 01:14:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-13 00:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-10 01:11:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-07 00:12:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-04 01:07:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-30 23:49:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2<sup>31</sup> and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''<sup>2</sup> + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] ajszpxrt23rt1vfbicnwj7i77offnhx Ангилал:Жава (арал) 14 66792 863771 698479 2026-07-28T08:15:48Z Enkhsaihan2005 64429 863771 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Java|Жава}} {{Cat main|Жава}} [[Ангилал:Их Зондын арлууд]] [[Ангилал:Индонезийн арал]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] [[Ангилал:Индонезийн бүс нутаг]] 0e4xpdnvcp12ajtsnpbe0wrzsjl9x50 Ангилал:Гран Канариа 14 82087 863755 563856 2026-07-28T07:43:37Z Enkhsaihan2005 64429 863755 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Gran Canaria|Гран Канариа}} {{Cat main|Гран Канариа}} [[Ангилал:Канарын арлуудын арал]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] [[Ангилал:Лас Пальмас мужийн газар зүй]] brjnn2x4mkuplfcj4yy2ynwbrz35c0o Ангилал:Лас Пальмас де Гран Канариа 14 82090 863756 563859 2026-07-28T07:44:07Z Enkhsaihan2005 64429 863756 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Las Palmas de Gran Canaria}} [[Ангилал:Гран Канариагийн суурин]] [[Ангилал:Испани суурингаар]] [[Ангилал:Африк суурингаар]] 7qw5gtnw42lzkj82ppos8rt144s8ik1 863757 863756 2026-07-28T07:44:31Z Enkhsaihan2005 64429 863757 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Las Palmas de Gran Canaria}} [[Ангилал:Гран Канариагийн хотын захиргаа]] [[Ангилал:Испани суурингаар]] [[Ангилал:Африк суурингаар]] t3havgvsd3enlujt0od48egwiuyyhea Ангилал:Гран Канариагийн хотын захиргаа 14 82091 863758 563861 2026-07-28T07:44:43Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Гран Канариа суурингаар]] to [[Ангилал:Гран Канариагийн хотын захиргаа]] without leaving a redirect 563861 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Гран Канариа| суурингаар]] [[Ангилал:Канарын арлууд суурингаар]] 963z3lor3iufjolrrjkrsq4cxpr3rcg 863759 863758 2026-07-28T07:46:26Z Enkhsaihan2005 64429 863759 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Municipalities in Gran Canaria}} [[Ангилал:Гран Канариа]] [[Ангилал:Лас Пальмас мужийн хотын захиргаа]] [[Ангилал:Гран Канариагийн суурин]] kwzfyxfklojj7nk471s4g0nbivdzfmh Ангилал:Тенерифе 14 82101 863768 563876 2026-07-28T07:55:14Z Enkhsaihan2005 64429 863768 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Tenerife|Тенерифе}} {{Cat main|Тенерифе}} [[Ангилал:Канарын арлуудын арал]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] [[Ангилал:Санта Круз де Тенерифе мужийн газар зүй]] 5scs91w06wn7pcqnkbp2owt1j8sl5gy Ангилал:Норфолк Арал 14 85009 863744 574071 2026-07-28T05:32:11Z Enkhsaihan2005 64429 863744 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Норфолк Арал}} {{Commons category|Norfolk Island|Норфолк Арал}} [[Ангилал:Австралийн харьяа нутаг]] [[Ангилал:Арлын орон|+]] lraieu5b4okm9lea33yhwo24k50k4ru Ангилал:Тасмани 14 85013 863745 574076 2026-07-28T05:33:31Z Enkhsaihan2005 64429 863745 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Tasmania}} [[Ангилал:Австралийн арал]] [[Ангилал:Австралийн холбооны улс буюу холбооны нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Австрали (тив)]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] i6p9fmzcn57aej22oysnz0ucng6qr95 Ангилал:Принс Эдвардын Арал 14 85209 863751 574647 2026-07-28T05:44:18Z Enkhsaihan2005 64429 863751 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Prince Edward Island}} [[Ангилал:Канадын муж]] [[Ангилал:Зүүн Канад| ]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] [[Ангилал:Атлантын Канад|*]] p5c260kw7n3aqmuh810b5p68x0mk4sk Ангилал:Төв Жава 14 85452 863783 698472 2026-07-28T08:53:55Z Enkhsaihan2005 64429 863783 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{Commons category|Central Java|Төв Жава}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Жава (арал)| ]] lgrfrwfxjwkyv6sg56xoq82i80zl2fo Ангилал:Индонезийн муж 14 85454 863836 575178 2026-07-28T11:03:54Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Индонезийн аймаг]] to [[Ангилал:Индонезийн муж]] without leaving a redirect 575178 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Provinces of Indonesia}} [[Ангилал:Засаг захиргааны хамгийн дээд нэгж улс орноор]] [[Ангилал:Индонезийн засаг захиргааны нэгж|аймаг]] [[ko:분류:인도네시아의 행정 구역]] rt81ljalfdzzcj0ft4qljqs3f55tvxm Окситани (муж) 0 90922 863686 863059 2026-07-27T17:45:32Z CommonsDelinker 211 Flag_of_Hautes-Pyrénées_Department.gif файлыг коммонсд [[c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: Content intended as [[:c:COM:V|vandalism]] ([[:c:COM:CSD#G3|G3]]) - Hoax. 863686 wikitext text/x-wiki {{short description|Францын захиргааны нэгж}} {{for|Өмнөд Европын түүхэн бүс нутгийн|Окситани}} {{Инфобокс суурин | official_name = Окситани | native_name = {{native name|fr|Occitanie}}<br />{{native name|oc|Occitània}}<br />{{native name|ca|Occitània}} | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = Laurenti 2019 (52).jpg | image_caption = [[Пиренейн уулс|Пиреней]] дэх [[Артиг, Арьеж|Артиг]] | image_flag = Flag of the Region of Occitanie.svg | flag_size = | image_shield = Arms of the French Region of Languedoc-Roussillon.svg | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = [[Бренд тэмдэг]] | image_map = Occitanie in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = {{coord|43.7075|2.1375|type:adm2nd_region:FR|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Франц]] | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Тулуз]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 13 | p1 = [[Аверон]] (12) | p2 = [[Арьеж (департамент)|Арьеж]] (09) | p3 = [[Гар (департамент)|Гар]] (30) | p4 = [[Дээд Гарон]] (31) | p5 = [[Жер]] (32) | p6 = [[Ло (департамент)|Ло]] (46) | p7 = [[Лозер]] (48) | p8 = [[Од (департамент)|Од]] (11) | p9 = [[Дээд Пиреней]] (65) | p10 = [[Дорнод Пиреней]] (66) | p11 = [[Тарн (департамент)|Тарн]] (81) | p12 = [[Тарн-е-Гарон]] (82) | p13 = [[Эро (департамент)|Эро]] (34) | p14 = | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Окситанийн Мужийн Зөвлөл|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Кароль Дельга]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 72724 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 2-т | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Окситанчууд<br/>''Occitan(s)'' (эр.), ''Occitane(s)'' (эм.) ([[Франц хэл|fr]]) | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | iso_code = FR-OCC | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=2026-07-24 |archive-date=2023-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227213552/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €181.273 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €30,900 | website = }} '''Окситани''' ({{lang-fr|Occitanie}}, {{lang-oc|Occitània}}) нь [[Франц]] [[улс]]ын [[Муж (Франц)|муж]] бөгөөд 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд хуучин байсан [[Лангедок-Руссильон]] ба [[Өмнөд-Пиреней]] мужууд нэгдсэнээр бий болсон юм. ==Газар зүй== Окситани эх газрын Францын хоёр дахь том муж бөгөөд {{cvt|72724|km2}} талбайтай, 5,845,102 хүн амтай (2017).<ref name="Population">{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-76 |title=Comparateur de territoire: Région d'Occitanie (76) |work=[[Insee]] |access-date=2026-07-24 |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118173758/https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-76 |url-status=live }}</ref> Зүүн өмнөд хэсэгтээ [[Газар дундын тэнгис]]ийн эрэг орчмын бүс нутагтай бөгөөд зүүн талаараа [[Прованс-Альп-Номин эрэг]], зүүн хойд талаараа [[Овернь-Рона-Альп]], баруун болон баруун хойд талаараа [[Шинэ Аквитани]], мөн өмнөд талаараа [[Андорра]] ([[Канильо]], [[Энкам]], [[Ла-Масана]], [[Ордино]]) болон [[Испани]]тай ([[Арагон]], [[Каталони]]) хиллэдэг. ===Департаментууд=== {| class="wikitable sortable" |- ! [[INSEE код|Код]] ! [[Далбаа]] {{ref|1|1}} ! Департамент ! Префектур ! Нэрийн гарал ! Хүн ам (2022)<ref name=pop2022>, [[Францын Үндэсний Статистик ба Эдийн Засгийн Судалгааны Хүрээлэн|INSEE]]</ref> |- !12 |[[File:Flag of Aveyron Department.svg|22x20px|12 департаментын сүлд]] |[[Аверон]] |[[Родез]] |[[Аверон (гол)|Аверон гол]] |279,736 |- !09 |[[File:Flag of the Department of Ariège.svg|22x20px|09 департаментын сүлд]] |{{sort|Арьеж|[[Арьеж (департамент)|Арьеж]]}} |[[Фуа]] |[[Арьеж (гол)|Арьеж гол]] |155,339 |- !30 |[[File:Drapeau non-officiel fr département Gard.svg|22x20px|30 департаментын сүлд]] |[[Гар (департамент)|Гар]] |{{sort|Ним|[[Ним]]}} |[[Гардон (гол)|Гардон гол]] |764,010 |- !31 |[[File:Flag of the Department of Haute-Garonne.svg|22x20px|31 департаментын сүлд]] |[[Дээд Гарон]] |[[Тулуз]] |[[Гарон (гол)|Гарон гол]] |1,456,261 |- !32 |[[File:Flag of Gers Department (vectorized).svg|22x20px|32 департаментын сүлд]] |[[Жер]] |[[Ош, Окситани|Ош]] |[[Жер (гол)|Жер гол]] |192,649 |- !46 |[[File:Flag of the Department of Lot.svg|22x20px|46 департаментын сүлд]] |[[Ло (департамент)|Ло]] |[[Каор]] |[[Ло (гол)|Ло гол]] |175,620 |- !48 |[[File:Flag of the Department of Lozère.svg|22x20px|48 департаментын сүлд]] |{{sort|Лозер|[[Лозер]]}} |[[Манд, Лозер|Манд]] |[[Лозер уул]] |76,503 |- !11 |[[File:Flag of the Department of Aude.svg|22x20px|11 департаментын сүлд]] |[[Од (департамент)|Од]] |[[Каркасон]] |[[Од (гол)|Од гол]] |377,773 |- !65 | |{{sort|Дээд Пиреней|[[Дээд Пиреней]]}} |[[Тарб]] |[[Пиренейн уулс]] |231,453 |- !66 |[[File:Flag of the Department of Pyrénées-Orientales.svg|22x20px|66 департаментын сүлд]] |{{sort|Дорнод Пиреней|[[Дорнод Пиреней]]}} |[[Перпиньян]] |[[Пиренейн уулс]] |492,964 |- !81 |[[File:Drapeau fr département Tarn.svg|22x20px|81 департаментын сүлд]] |[[Тарн (департамент)|Тарн]] |[[Альби]] |[[Тарн (гол)|Тарн гол]] |396,168 |- !82 |[[File:Flag of Tarn-et-Garonne.svg|22x20px|82 департаментын сүлд]] |[[Тарн-е-Гарон]] |[[Монтобан]] |[[Тарн (гол)|Тарн]] болон [[Гарон гол]] |264,924 |- !34 |[[File:Drapeau culturel fr département Hérault.svg|22x20px|34 департаментын сүлд]] |{{sort|Эро|[[Эро (департамент)|Эро]]}} |[[Монпелье]] |[[Эро (гол)|Эро гол]] |1,217,331 |} ===Томоохон нийгэмлэгүүд=== [[File:Toulouse Capitole Night Wikimedia Commons.jpg|thumb|[[Тулуз]], Окситанийн [[Францын префектур|префектур]] ба хамгийн том хот]] [[File:DSCN2174Pont du Gard.jpg|thumb|[[Эртний Ром|Ромын эрин үеийн]] [[Пон-дю-Гар]] нь Окситанийн гол үзмэр, жуулчдын сонирхлыг татдаг газруудын нэг]] Окситанийн хамгийн олон хүн амтай хотууд (2022 оны хүн ам:<ref name="pop2022" /> * [[Тулуз]] (511,684 ) * [[Монпелье]] (307,101) * [[Ним]] (150,444) * [[Перпиньян]] (120,996) * [[Безье]] (80,815) * [[Монтобан]] (62,487) * [[Нарбон]] (56,692) * [[Альби]] (50,605) * [[Каркасон]] (46,429) ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Occitanie|Окситани муж}} * [http://www.laregion.fr/ Окситани мужийн албан ёсны цахим хуудас] (францаар) {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Окситани| ]] [[Ангилал:Окситани (муж)| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] qh7z90gwijb0o8wip43bdnz2oakul5q Ангилал:Мальорка 14 92497 863764 597251 2026-07-28T07:51:58Z Enkhsaihan2005 64429 863764 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Мальорка}} {{Commons cat|Mallorca}} [[Ангилал:Балеарын арлуудын арал]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] 2ueimnsapp7pr3wk0xy1gckurbwoovi Ангилал:Фрэйзер арал 14 93387 863746 599300 2026-07-28T05:34:48Z Enkhsaihan2005 64429 863746 wikitext text/x-wiki {{Commons category|K'gari}} {{Cat main}} [[Ангилал:Квийнслэндийн арал]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] [[Ангилал:Шүрэн тэнгисийн арал]] dtu4lq9017izvo33dygkdmp5nuklngn Ангилал:Маккуори арал 14 93452 863743 599445 2026-07-28T05:31:07Z Enkhsaihan2005 64429 863743 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Macquarie Island|Маккуори арал}} {{Cat main|Маккуори арал}} [[Ангилал:Тасманийн арал]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] cakbds9svxubdu4yk4ngvhpiyc9aeme Ангилал:Шинэ Өмнөд Уэльсийн арал 14 93513 863741 599797 2026-07-28T05:27:35Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Шинэ Өмнөд Вэльсийн арал]] to [[Ангилал:Шинэ Өмнөд Уэльсийн арал]] without leaving a redirect 599797 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Islands of New South Wales}} [[Ангилал:Шинэ Өмнөд Вэльсийн газар зүй|арал]] [[Ангилал:Австралийн арал]] qxgw5exad5cd4bx593gggs3sidtrigu Ангилал:Лорд Хау арал 14 93514 863742 599798 2026-07-28T05:29:57Z Enkhsaihan2005 64429 863742 wikitext text/x-wiki {{Cat more|Лорд Хау арал}} {{Commonscat|Lord Howe Island|Лорд Хау арал}} [[Ангилал:Шинэ Өмнөд Уэльсийн арал]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] acxz0hvedlre8jiea2bk1l5dl2q00x3 Ангилал:Папуа муж 14 93529 863788 599816 2026-07-28T08:55:48Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Папуа аймаг]] to [[Ангилал:Папуа муж]] without leaving a redirect 599816 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Papua (province)|Папуа айма}} [[Ангилал:Индонез засаг захиргааны нэгжээр]] tqsxpm4eptrg06jvb2ysw9tx50kf5fl 863789 863788 2026-07-28T08:56:51Z Enkhsaihan2005 64429 863789 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{Commons category|Papua (province)|Папуа муж}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Баруун Шинэ Гвиней]] 2fixlo92rc95ijoyy00ah1ktjtdtikt Ангилал:Бантен 14 93541 863781 698467 2026-07-28T08:48:57Z Enkhsaihan2005 64429 863781 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Бантен}} {{Commonscat|Banten|Бантен}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Жава (арал)| ]] nm5e7don6bl7rya1nimyh5bziprm9gk Ангилал:Жогякарта 14 93783 863794 698471 2026-07-28T09:05:33Z Enkhsaihan2005 64429 863794 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Yogyakarta (city)|Жогякарта}} {{Cat main|Жогякарта}} [[Ангилал:Жава (арал)]] [[Ангилал:Индонезийн хот]] [[Ангилал:Индонезийн мужийн нийслэл]] 0x5pqb3ghdvkgwdtv3kyvmi20y158du Ангилал:Жакарта 14 93904 863790 698470 2026-07-28T08:59:34Z Enkhsaihan2005 64429 863790 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Жакарта}} {{Commons category|Jakarta|Жакарта}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Улс орны засаг захиргааны нэгжийн сэдэв]] [[Ангилал:Жавагийн суурин]] [[Ангилал:Индонез суурингаар]] [[Ангилал:Индонезийн хот]] g0yfm3deicrxhtoqmdy0f5xek7g5r7f Ангилал:Лусон 14 94378 863678 602114 2026-07-27T17:35:48Z Enkhsaihan2005 64429 863678 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Luzon|Лусон}} {{clr}} :::{{Cat main}} [[Ангилал:Филиппиний арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] iaeajuvj3yvkbrh8b3njfxma95lnpr2 Ангилал:Сан Кристобаль де Ла Лагуна 14 94506 863762 602832 2026-07-28T07:50:45Z Enkhsaihan2005 64429 863762 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|San Cristóbal de La Laguna}} [[Ангилал:Испани суурингаар]] [[Ангилал:Тенерифегийн хотын захиргаа]] i1a63qeutdohaehuh0wyipx2ftvxtrm Ангилал:Тенерифегийн хотын захиргаа 14 94507 863760 602833 2026-07-28T07:48:36Z Enkhsaihan2005 64429 863760 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Municipalities in Tenerife}} [[Ангилал:Санта Круз де Тенерифе мужийн хотын захиргаа]] [[Ангилал:Тенерифе]] [[Ангилал:Тенерифегийн суурин]] f21kuwtpihav323q0frg0bn7t6el2rb 863763 863760 2026-07-28T07:50:55Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Тенерифе суурингаар]] to [[Ангилал:Тенерифегийн хотын захиргаа]] without leaving a redirect 863760 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Municipalities in Tenerife}} [[Ангилал:Санта Круз де Тенерифе мужийн хотын захиргаа]] [[Ангилал:Тенерифе]] [[Ангилал:Тенерифегийн суурин]] f21kuwtpihav323q0frg0bn7t6el2rb Ангилал:Суматра 14 94586 863774 603030 2026-07-28T08:18:34Z Enkhsaihan2005 64429 863774 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Суматра}} {{Commons cat|Sumatra}} [[Ангилал:Индонезийн арал]] [[Ангилал:Их Зондын арлууд]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] [[Ангилал:Индонезийн бүс нутаг]] cmi4yrhdj8yx4sdw1im7iqj5k8zhepb Ангилал:Бали 14 95467 863770 605416 2026-07-28T08:14:39Z Enkhsaihan2005 64429 863770 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Бали}} {{Commons cat|Bali|Бали}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Улс орны засаг захиргааны нэгжийн сэдэв]] [[Ангилал:Бага Зондын арлууд]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] [[Ангилал:Индонезийн арал]] as77duezll0xib9hic33t04zndj7kgm Ангилал:Готланд 14 95469 863677 628710 2026-07-27T17:32:42Z Enkhsaihan2005 64429 863677 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Gotland|Готланд}} {{Catmain}} [[Ангилал:Шведийн муж]] [[Ангилал:Гөталанд]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] grazqhrrtvssbvf6k17gvsc85wk0qkc Ангилал:Шведийн муж 14 95476 863676 605435 2026-07-27T17:31:47Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Шведийн аймаг]] to [[Ангилал:Шведийн муж]] without leaving a redirect 605435 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Provinces of Sweden}} [[Ангилал:Шведийн бүс нутаг|аймаг]] sf02bxppre5kpw1izy30deoze1rqiwx Ангилал:Ян-Майен 14 95498 863748 605518 2026-07-28T05:38:29Z Enkhsaihan2005 64429 863748 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Jan Mayen|Ян-Майен}} {{Cat main|Ян-Майен}} [[Ангилал:Норвегийн арал]] [[Ангилал:Хойд мөсөн далайн арал]] [[Ангилал:Норланн]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] 3cmwsn7n7nvux2se3099e7ptzyc2to2 Ангилал:Буве арал 14 95513 863747 605553 2026-07-28T05:36:52Z Enkhsaihan2005 64429 863747 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Буве арал}} {{Commons cat|Bouvet Island|Буве арал}} [[Ангилал:Өмнөд Атлантын далайн арал]] [[Ангилал:Норвегийн эзэнгүй арал]] [[Ангилал:Норвегийн харьяа нутаг]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] de8ceb1sf4prnf2dgsg4jqorrhqumag Өмнөд Дани 0 102498 863778 862652 2026-07-28T08:24:07Z Enkhsaihan2005 64429 863778 wikitext text/x-wiki {{Short description|Данийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Өмнөд Дани муж | native_name = {{native name|da|Region Syddanmark}}<br><small>{{native name|de|Region Süddänemark}}<br>{{native name|frr|Regiuun Syddanmark}}</small> | settlement_type = [[Данийн мужууд|Муж]] | image_blank_emblem = Flag of Region Syddanmark.svg | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = Лого | image_map = Syddanmark in Denmark.svg | mapsize = | coordinates = {{coord|55|20|N|9|40|E|region:DK_type:adm1st_source:GNS-enwiki|display=title,inline}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Дани]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Вайлэ]] | seat1_type = Хамгийн том хот | seat1 = [[Оденсе]] | parts_type = [[Данийн хотын захиргааны жагсаалт#Өмнөд Дани муж|Хотын захиргаа]] | parts = 22 | p1 = [[Ассенс хотын захиргаа|Ассенс]] | p2 = [[Биллунн, Дани|Биллунн]] | p3 = [[Вайен]] | p4 = [[Вайлэ хотын захиргаа|Вайлэ]] | p5 = [[Варде]] | p6 = [[Кертеминне хотын захиргаа|Кертеминне]] | p7 = [[Коллинг хотын захиргаа|Коллинг]] | p8 = [[Лангелан хотын захиргаа|Лангелан]] | p9 = [[Миддельфарт хотын захиргаа|Миддельфарт]] | p10 = [[Норфюнс хотын захиргаа|Норфюнс]] | p11 = [[Нюборг хотын захиргаа|Нюборг]] | p12 = [[Обенро хотын захиргаа|Обенро]] | p13 = [[Оденсе хотын захиргаа|Оденсе]] | p14 = [[Свенборг хотын захиргаа|Свенборг]] | p15 = [[Сөнерборг]] | p16 = [[Төнер]] | p17 = [[Фанө]] | p18 = [[Фоборг-Митфюн хотын захиргаа|Фоборг-Митфюн]] | p19 = [[Фредериси хотын захиргаа|Фредериси]] | p20 = [[Хадерслев]] | p21 = [[Эрө хотын захиргаа|Эрө]] | p22 = [[Эсбьерг]] | leader_party = [[Венстре (Дани)|В]] | leader_title = Дарга | leader_name = [[Бо Либергрен]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 12191 | population_footnotes = <ref>[http://www.statistikbanken.dk/FOLK1 FOLK1: Population 1 October] [[Данийн статистикийн алба]]ны мэдээллийн сангаас</ref> | population_total = 1240472 | population_as_of = 2025 оны 1 сарын 1 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-22|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €68.822 тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €55,502 (2024) | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info_sec2 = 0.937<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-22}}</ref><br/>{{color|green|маш өндөр}} · [[Данийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|5-аас 3-т]] | website = {{URL|http://www.regionsyddanmark.dk}} | footnotes = | iso_code = DK-83<ref>{{cite web|title=Denmark Country Codes|url=https://codesofcountry.com/countries/dk|website=codesofcountry.com|accessdate=2026-07-22|archive-date=2024-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20241111081325/https://codesofcountry.com/countries/dk|url-status=dead}}</ref> }} '''Өмнөд Дани''' мужид [[Ютланд]]ын өмнөд хэсэг, [[Фюн]] арал ба түүний өмнүүр орших жижиг арлууд хамаарна. Энэхүү мужийн засаг захиргааны төв нь [[Вайлэ]] хот. 2007 онд засаг захиргааны бүтцийн өөрчлөлт хийн шинээр бий болгосон таван мужийн нэг юм. == Суурингууд == * [[Ассенс]] (Assens) * [[Биллунн]] (Billund) * [[Вайен]] (Vejen) * [[Вайлэ]] (Vejle) * [[Варде]] (Varde) * [[Кертеминне]] (Kerteminde) * [[Коллинг]] (Kolding) * [[Лангелан]] (Langeland) * [[Миддельфарт]] (Middelfart) * [[Норфюнс]] (Nordfyns) * [[Нюборг]] (Nyborg) * [[Обенро]] (Aabenraa) * [[Оденсе]] (Odense) * [[Свенборг]] (Svendborg) * [[Сөнерборг]] (Sønderborg) * [[Төнер]] (Tønder) * [[Фанө]] (Fanø) * [[Фоборг-Митфюн]] (Faaborg-Midtfyn) * [[Фредериси]] (Fredericia) * [[Хадерслев]] (Haderslev) * [[Эрө]] (Ærø) * [[Эсбьерг]] (Esbjerg) == Цахим холбоос == {{Commonscat|Region Syddanmark}} * [http://www.regionsyddanmark.dk/ Өмнөд Дани] албан ёсны цахим хуудас == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Өмнөд Дани муж| ]] [[Ангилал:Данийн муж]] [[Ангилал:Фюн]] [[Ангилал:Ютланд]] [[Ангилал:Альс]] [[Ангилал:Эрө коммун]] [[Ангилал:2007 онд байгуулагдсан]] t6cq6pbiyfywkqhni0qluofdr962af3 Ангилал:Фюн 14 102503 863779 627113 2026-07-28T08:24:51Z Enkhsaihan2005 64429 863779 wikitext text/x-wiki {{cat main|Фюн}} {{Commons category|Funen|Фюн}} [[Ангилал:Данийн арал]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] [[Ангилал:Өмнөд Дани муж]] oe0v4w20zv8tkoqs25mpzmty3s32aop Ангилал:Альс 14 102506 863775 627116 2026-07-28T08:21:06Z Enkhsaihan2005 64429 863775 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} [[Ангилал:Сөнерборг хотын захиргаа]] [[Ангилал:Данийн арал]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] hpg38xckh5adjpq2e1y1asl1erq7nto Ангилал:Зеланд 14 102512 863776 627130 2026-07-28T08:22:52Z Enkhsaihan2005 64429 863776 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Zealand|Зеланд}} {{Cat main|Зеланд}} [[Ангилал:Данийн арал]] [[Ангилал:Зеланд]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] 9b3jkuhel5exn2ulrtkxc98jhdg8h7i 863777 863776 2026-07-28T08:23:06Z Enkhsaihan2005 64429 863777 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Zealand|Зеланд}} {{Cat main|Зеланд}} [[Ангилал:Данийн арал]] [[Ангилал:Зеланд бүс]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] nlxrhef5okta2hinv3upc9nx755qhrh Ангилал:Баффин арал 14 103184 863750 629002 2026-07-28T05:43:11Z Enkhsaihan2005 64429 863750 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Баффин арал}} {{Commonscat|Baffin Island|Баффин арал}} [[Ангилал:Нунавут| ]] [[Ангилал:Америкийн арал]] [[Ангилал:Канадын арал]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] cif0kyaiqlvaly3r2cjnxtmgo8vvu9s Ангилал:Санта Круз де Тенерифе 14 106713 863761 641783 2026-07-28T07:50:44Z Enkhsaihan2005 64429 863761 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Santa Cruz de Tenerife}} [[Ангилал:Испани суурингаар]] [[Ангилал:Тенерифегийн хотын захиргаа]] sxzl2npa0djrn500sy9msdp3iit6iw5 Ангилал:Оаху 14 107796 863683 645100 2026-07-27T17:40:42Z Enkhsaihan2005 64429 863683 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Oahu|Оаху}} {{Cat main|Оаху}} [[Ангилал:Хавайн арал]] [[Ангилал:Хонолулу тойрог| 01]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] 3ca26gfzjov9of73dbpgw9weeb29d5h Ангилал:Пику арал 14 108829 863680 648135 2026-07-27T17:37:21Z Enkhsaihan2005 64429 863680 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Пику арал}} {{Commons category|Pico Island|Пику арал}} [[Ангилал:Азорын арал]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] 89ajolsbpbjy6hwkc9n1qt10vctc6v8 Ангилал:Сан-Мигел арал 14 108847 863679 648159 2026-07-27T17:36:48Z Enkhsaihan2005 64429 863679 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:Sao Miguel Island}} {{Commons category|São Miguel (Azores)|Сан-Мигел}} [[Ангилал:Азорын арал]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] b7agwsqbnqzafr1pppcaf2ab3j2iw2s Ангилал:Малуку 14 109536 863804 650102 2026-07-28T10:54:31Z Enkhsaihan2005 64429 863804 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{Commons category|Maluku|Малуку}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Молуккын арлууд]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] 5qct8ku74b1wi0i9s4c6xq90gsb6tek Ангилал:Баруун Калимантан 14 121664 863801 698430 2026-07-28T10:52:34Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Өрнөд Калимантан]] to [[Ангилал:Баруун Калимантан]] without leaving a redirect 698430 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|West Kalimantan}} [[Ангилал:Индонез засаг захиргааны нэгжээр|Калимантан #Өрнөд]] [[Ангилал:Калимантан]] 18vn9bp14s70n45q7ijpnsjurvzguh0 863802 863801 2026-07-28T10:52:51Z Enkhsaihan2005 64429 863802 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|West Kalimantan}} [[Ангилал:Калимантан| ]] [[Ангилал:Индонезийн муж]] 4715w9u0e0tl4fmc0l9aky7pfp8pyns Ангилал:Төв Калимантан 14 121666 863798 698428 2026-07-28T10:51:47Z Enkhsaihan2005 64429 863798 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Central Kalimantan|Төв Калимантан}} [[Ангилал:Калимантан| ]] [[Ангилал:Индонезийн муж]] frjes7h79t9vublc8edhgz3ey9yvwuf Ангилал:Сулавеси 14 121669 863772 698398 2026-07-28T08:16:48Z Enkhsaihan2005 64429 863772 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Sulawesi|Сулавеси}} [[Ангилал:Индонезийн арал]] [[Ангилал:Их Зондын арлууд]] [[Ангилал:Арлын сэдэв]] [[Ангилал:Индонезийн бүс нутаг]] ozch50btrrizyzol9t8qykgqimog599 Ангилал:Баруун Сулавеси 14 121670 863812 698434 2026-07-28T10:58:57Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Өрнөд Сулавеси]] to [[Ангилал:Баруун Сулавеси]] without leaving a redirect 698434 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|West Sulawesi|Өрнөд Сулавеси}} [[Ангилал:Индонез засаг захиргааны нэгжээр|Сулавеси #Өрнөд]] m6tx8q1j1n2vo84wr6pkvmsngm2u88h 863813 863812 2026-07-28T10:59:16Z Enkhsaihan2005 64429 863813 wikitext text/x-wiki {{Commons category|West Sulawesi|Баруун Сулавеси}} {{Cat main|Баруун Сулавеси}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Сулавеси| Баруун]] t9xdms2j01n2tv1q7z1l8hk81xj8ujk Ангилал:Төв Сулавеси 14 121672 863807 698431 2026-07-28T10:57:41Z Enkhsaihan2005 64429 863807 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Central Sulawesi|Төв Сулавеси}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Сулавеси| Төв]] p9mlbxqmaxd1i4dmo0cnpn5moc087qd Ангилал:Хойд Сулавеси 14 121674 863809 698433 2026-07-28T10:58:07Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Сулавеси]] to [[Ангилал:Хойд Сулавеси]] without leaving a redirect 698433 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|North Sulawesi}} [[Ангилал:Индонез засаг захиргааны нэгжээр|Сулавеси #Умард]] cmj0jl9f5s34f5q7vrnkiujamrmxuyx 863810 863809 2026-07-28T10:58:30Z Enkhsaihan2005 64429 863810 wikitext text/x-wiki {{Commons category|North Sulawesi|Хойд Сулавеси}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Сулавеси| Хойд]] 58gc4z7vgkmrf43kmg8f7isg4flsbsr Ангилал:Өмнөд Калимантан 14 121676 863799 698429 2026-07-28T10:52:09Z Enkhsaihan2005 64429 863799 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|South Kalimantan|Өмнөд Калимантан}} [[Ангилал:Калимантан| ]] [[Ангилал:Индонезийн муж]] doa3eupg7x47cmfxsr11jpoh3f49cwh Ангилал:Баруун Суматра 14 121680 863819 698435 2026-07-28T11:01:06Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Өрнөд Суматра]] to [[Ангилал:Баруун Суматра]] without leaving a redirect 698435 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|West Sumatra|Өрнөд Суматра}} [[Ангилал:Индонез засаг захиргааны нэгжээр|Суматра #Өрнөд]] m56he07vl56xb11rf3m3aekutb52ei6 863820 863819 2026-07-28T11:01:31Z Enkhsaihan2005 64429 863820 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Баруун Суматра}} {{Commons cat|West Sumatra|Баруун Суматра}} [[Ангилал:Суматра| Баруун]] [[Ангилал:Индонезийн муж]] 6jcewgjlv6p61xhuajo5aissrei4kf7 Ангилал:Өмнөд Суматра 14 121682 863817 698436 2026-07-28T11:00:35Z Enkhsaihan2005 64429 863817 wikitext text/x-wiki {{Commons category|South Sumatra|Өмнөд Суматра}} {{Cat main|Өмнөд Суматра}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра| Өмнөд]] kundapnktwhdawocpj9tk509gn33pbn Ангилал:Хойд Суматра 14 121684 863815 698441 2026-07-28T10:59:46Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Суматра]] to [[Ангилал:Хойд Суматра]] without leaving a redirect 698441 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|North Sumatra|Умард Суматра}} [[Ангилал:Индонез засаг захиргааны нэгжээр|Суматра #Умард]] hx6yb6g0n1nulx9du7tbh7kwc0r6y00 863816 863815 2026-07-28T11:00:12Z Enkhsaihan2005 64429 863816 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|North Sumatra|Хойд Суматра}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра| Хойд]] 7bn4xjwsntvce30yf525n2ik5trnba5 Ангилал:Баруун Жава 14 121702 863785 698466 2026-07-28T08:54:30Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Өрнөд Жава]] to [[Ангилал:Баруун Жава]] without leaving a redirect 698466 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|West Java|Өрнөд Жава}} [[Ангилал:Индонез засаг захиргааны нэгжээр|Жава #Өрнөд]] [[Ангилал:Жава (арал)]] 9m611qtvqka6fpagn1u7tpnqzgu9u6d 863786 863785 2026-07-28T08:54:51Z Enkhsaihan2005 64429 863786 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|West Java|Баруун Жава}} {{Cat main|Баруун Жава}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Жава (арал)| ]] sw8zplfztm4vw04ougx6mhu78i0kx4y Ангилал:Зүүн Жава 14 121703 863782 698465 2026-07-28T08:50:24Z Enkhsaihan2005 64429 863782 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|East Java|Дорнод Жава}} {{Cat main|Дорнод Жава}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Жава (арал)| ]] o59e5ngt6m0zpi0o0shtny91zuvo4oi 863826 863782 2026-07-28T11:03:07Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Дорнод Жава]] to [[Ангилал:Зүүн Жава]] without leaving a redirect 863782 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|East Java|Дорнод Жава}} {{Cat main|Дорнод Жава}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Жава (арал)| ]] o59e5ngt6m0zpi0o0shtny91zuvo4oi Ангилал:Аче 14 121721 863780 698528 2026-07-28T08:34:29Z Enkhsaihan2005 64429 863780 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Аче}} {{Commons cat|Aceh|Аче}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра| Аче]] 3e11xytfs9faquogyg1vv88v8y8043w Ангилал:Жамби 14 121722 863792 698530 2026-07-28T09:03:27Z Enkhsaihan2005 64429 863792 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Jambi|Жамби}} {{Portal|Indonesia}} {{Cat main|Жамби}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра| Жамби]] ltg5zbmgxjim746dal48drvhwx2ebju 863793 863792 2026-07-28T09:03:38Z Enkhsaihan2005 64429 863793 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Jambi|Жамби}} {{Cat main|Жамби}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра| Жамби]] 1i7i3u7v75ct33nyiy3j8wa4q3pw29a Ангилал:Лампунг 14 121724 863803 698540 2026-07-28T10:53:32Z Enkhsaihan2005 64429 863803 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Lampung|Лампунг}} {{Cat main}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра| Лампунг]] b2fwr28j9kw7rx73jwqmw52l0vbyny7 Ангилал:Риау 14 121725 863805 698544 2026-07-28T10:55:26Z Enkhsaihan2005 64429 863805 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Риау}} {{Commons cat|Riau|Риау}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра| Риау]] [[Ангилал:Риау олтриг]] 4xuuyonaonhggcindv8109hgs81014e Ангилал:Кепулауан Риау 14 121726 863806 698547 2026-07-28T10:56:22Z Enkhsaihan2005 64429 863806 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{Commons cat|Riau Islands|Риау арлууд}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра| Риау арлууд]] [[Ангилал:Риау олтриг]] 40b3jfc3dtynocgzqmkomixqzxgw8jk Ли Пэн 0 125522 863710 737044 2026-07-28T02:47:13Z Guyasu 106180 Зарим агуулгыг устгана уу 863710 wikitext text/x-wiki [[Файл:Li Peng.png|thumb|Ли Пэн]] '''Ли Пэн''' (хятад. уламжлал. 李鵬, хялбар. 李鹏, пиньинь ''Lǐ Péng''; 1928 оны 10-р сарын 20-нд [[Шанхай]] хотод төрсөн-2019 оны 7-р сарын 22-нд [[Бээжин]]<nowiki/>д нас барсан) -[[Хятад|БНХАУ-]]<nowiki/>ын төрийн зүтгэлтэн, 1988-1998 онд БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд, 1998-2003 онд Бүх хятадын Ардын төлөөлөгчдийн хурлын Байнгын хорооны дарга. [[Зян Зэминь|Зян Зэмины]] хамт Хятадын 3 дахь үеийн удирдагчдын тоонд багтдаг. Тэрээр Хятадын хамгийн нэр хүндгүй улстөрчдийн нэгд тооцогддог байсан бөгөөд үүнд голчлон хатуу ширүүн дүр төрх, гэр бүлийн гишүүдийнхээ дунд авлига хээл хахуулийн дуулиан дэгдээсэн, [[Тяньаньмэний талбайд 1989 онд болсон хядлага|Тяньаньмэний талбайд болсон оюутнуудын]] үймээн самууныг дарахад голлох үүрэг гүйцэтгэсэн зэрэг нь голлон нөлөөлжээ. Жао Зиян Ерөнхий сайд байх үеийн эдийн засгийн бүтэлгүйтэлд Ли-г буруутгаж байсан гэж зарим ажиглагчид үздэг байна. Гэвч үүний зэрэгцээ тэрээр Хятадын нийгэм дэх эдийн засаг, нийгмийн олон асуудлыг даван туулж чадсан юм. Тэрээр мөнгөний хатуу бодлого явуулж, үнийн хатуу хяналт тавьж, засгийн газрын олон нийт, жижиг бизнес эрхлэгчдэд олгох зээлийг танасан нь инфляцийг зогсоосон. Эдгээр аргуудыг одоогийн Хятадын засгийн газар хэрэглэсээр байна. Түүнийг Ерөнхий сайдаар ажиллаж байх хугацаанд Хятадад хоёр мега төсөл хэрэгжүүлсэн: Санся усан цахилгаан станц барих, Шенжоугийн цуврал сансрын хөлөг дээр ажиллах. 1991 оны есдүгээр сард Бээжинд айлчилсан [[Маргарет Тэтчер]] “[[Дэн Сяопин|Дэн Сяо Пин]]<nowiki/>гийн өв залгамжлагч, өөрөөр хэлбэл Хятадын дээд удирдагчийн албан тушаалын төлөө Ли Пэн, Зян Зэминий хооронд улс төрийн тэмцэл ид өрнөж байсан үе байсан” гэж хожим дурссан байдаг. Түүнийг нийтэч хүн гэж үздэг, ном унших дуртай, Сычуань халуун ногоотой хоолыг хийх дуртай байв. Тэрээр орос хэлийг сайн мэддэг, англи хэлийг бие даан эзэмшсэн байна. {{DEFAULTSORT:Ли Пэн}} [[Ангилал:1928 онд төрсөн]] [[Ангилал:2019 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Хятадууд]] [[Ангилал:Шанхайн хүн]] [[Ангилал:Хятадын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:20-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Перугийн Нарны одон шагналтан]] [[Ангилал:Пушкины Медаль шагналтан]] [[Ангилал:Хятадын ардын их хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Хятадын коммунист намын гишүүн]] 6cii2ndd48mv10rhyzw2pvcdieg9ic6 863712 863710 2026-07-28T02:50:44Z Guyasu 106180 Зарим агуулгыг өөрчлөх 863712 wikitext text/x-wiki [[Файл:Li Peng.png|thumb|Ли Пэн]] '''Ли Пэн''' (хятад. уламжлал. 李鵬, хялбар. 李鹏, пиньинь ''Lǐ Péng''; 1928 оны 10-р сарын 20-нд [[Шанхай]] хотод төрсөн-2019 оны 7-р сарын 22-нд [[Бээжин]]<nowiki/>д нас барсан) -[[Хятад|БНХАУ-]]<nowiki/>ын төрийн зүтгэлтэн, 1988-1998 онд БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд, 1998-2003 онд Бүх хятадын Ардын төлөөлөгчдийн хурлын Байнгын хорооны дарга. [[Зян Зэминь|Зян Зэмины]] хамт Хятадын 3 дахь үеийн удирдагчдын тоонд багтдаг. Тэрээр Хятадын хамгийн нэр хүндгүй улстөрчдийн нэгд тооцогддог байсан бөгөөд үүнд голчлон хатуу ширүүн дүр төрх, гэр бүлийн гишүүдийнхээ дунд авлига хээл хахуулийн дуулиан дэгдээсэн, Жао Зиян Ерөнхий сайд байх үеийн эдийн засгийн бүтэлгүйтэлд Ли-г буруутгаж байсан гэж зарим ажиглагчид үздэг байна. Гэвч үүний зэрэгцээ тэрээр Хятадын нийгэм дэх эдийн засаг, нийгмийн олон асуудлыг даван туулж чадсан юм. Тэрээр мөнгөний хатуу бодлого явуулж, үнийн хатуу хяналт тавьж, засгийн газрын олон нийт, жижиг бизнес эрхлэгчдэд олгох зээлийг танасан нь инфляцийг зогсоосон. Эдгээр аргуудыг одоогийн Хятадын засгийн газар хэрэглэсээр байна. Түүнийг Ерөнхий сайдаар ажиллаж байх хугацаанд Хятадад хоёр мега төсөл хэрэгжүүлсэн: Санся усан цахилгаан станц барих, Шенжоугийн цуврал сансрын хөлөг дээр ажиллах. 1991 оны есдүгээр сард Бээжинд айлчилсан [[Маргарет Тэтчер]] “[[Дэн Сяопин|Дэн Сяо Пин]]<nowiki/>гийн өв залгамжлагч, өөрөөр хэлбэл Хятадын дээд удирдагчийн албан тушаалын төлөө Ли Пэн, Зян Зэминий хооронд улс төрийн тэмцэл ид өрнөж байсан үе байсан” гэж хожим дурссан байдаг. Түүнийг нийтэч хүн гэж үздэг, ном унших дуртай, Сычуань халуун ногоотой хоолыг хийх дуртай байв. Тэрээр орос хэлийг сайн мэддэг, англи хэлийг бие даан эзэмшсэн байна. {{DEFAULTSORT:Ли Пэн}} [[Ангилал:1928 онд төрсөн]] [[Ангилал:2019 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Хятадууд]] [[Ангилал:Шанхайн хүн]] [[Ангилал:Хятадын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:20-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Перугийн Нарны одон шагналтан]] [[Ангилал:Пушкины Медаль шагналтан]] [[Ангилал:Хятадын ардын их хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Хятадын коммунист намын гишүүн]] qd8vz8xsr9clxff47fbyjt26d1mz8ka Пэн Лиюань 0 132307 863639 763798 2026-07-27T13:14:00Z A1054891334 106331 863639 wikitext text/x-wiki [[Файл:Peng Liyuan.jpg|thumb|Пэн Лиюань]] '''Пэн Лиюань''' (хятад. уламж. 彭麗媛, хялбар. 彭丽媛, пиньинь ''Péng Lìyuán''; 1962 оны 11-р сарын 20-нд БНХАУ-ын Юньчэн хотод төрсөн) — [[БНХАУ]]-ын удирдагч дарга [[Ши Жиньпин|Ши Жиньпины]] эхнэр, дуучин, жүжигчин бөгөөд Хятадын Ардын Чөлөөлөх Армийн /ХАЧА/ хошууч генерал. ХАЧА-ийн Урлагийн Академийн удирдагч. 1980-аад онд Хятадын их дээд сургуулиудад магистрын зэрэг олгох тогтолцоо нэвтэрсний дараа үндэсний хөгжмийн чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалсан анхны дуучдын нэг. Нэр хүндээс гадна түүнийг тод, сүр жавхлангаараа "Цээнэ" дагина гэж нэрлэдэг байв. Цээнэ цэцгийг Хятадад онцгой хүндэтгэдэг цэцэг нь эзэн хааны бэлгэдэл, гоо үзэсгэлэн, мэдрэмжийг илэрхийлдэг тул Пэн Лиюаны онцлог шинж чанартай холбоотой байдаг гэж үздэг. 24 настай дуучин, жүжигчин Пэн 1986 онд Ши Жиньпинтэй танилцсан бөгөөд тэр үед Хятадад аль хэдийнээ алдартай дуучин байжээ. Нэр хүндийн хувьд Пэн Лиюань тэр үед 2000-аад оны дундуур л олон нийтэд танигдах болсон нөхрөөсөө илүү байжээ. Шинжээчдийн үзэж байгаагаар өндөр статустай гоо үзэсгэлэн Пэн нь түүнийг Хятадад бэлгэдлийн чухал хүн болгодог хувийн шинж чанаруудтай гэдэг. Пэн Лиюаний өөрийгөө таниулах чадварыг мөн онцлон тэмдэглэв: Хятадын тэргүүн хатагтай загварын чиг хандлагыг тодорхойлж, нэг бол хар давхар дээлтэй френч цув, нэхсэн шагай гутал, эсвэл босоо захтай, матартай нүд гялбам цагаан костюмтай гарч ирдэг. Савхин гутал, эсвэл дээр нь торгон даашинз өмссөн саарал бүрээстэй даашинз, алтаар хатгасан урт өмд зэрэг юм. Пэн Лиюань тансаг сонголт, харьцааны мэдрэмжтэй хувцас өмсөж, Хятадын дэгийг онцолж өгдөг. Францын "Paris Match" сэтгүүл түүнийг англиар чөлөөтэй ярьдаг гэж тэмдэглэжээ. Пэн Лиюаний дутагдалтай талуудаас хамгийн эмзэг нь өөр гадаад хэл мэддэггүй нь Хятадын гадаадын хүндэт зочидтой харилцах, мөн нөхрийнхөө гадаадад албан ёсны айлчлал хийх үеэрээ саад болж байгаа явдал гэдэг юм. 1987 онд тэрээр Ши Жиньпинтэй гэрлэжээ. Охин Ши Минзэ (1992 онд төрсөн) нь нууц нэрээр Харвардын их сургуулийн оюутан байжээ. [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Төрийн эсвэл засгийн газрын тэргүүний гэр бүлийн хүн]] [[Ангилал:Хятадууд]] [[Ангилал:Хятадын дуучин]] [[Ангилал:Хятадын коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:Эмэгтэй хүн]] 8k2jokrvqn5ex3n9ohmoc08y4v2c4lo 863699 863639 2026-07-28T02:15:57Z Guyasu 106180 Зарим агуулгыг устгана уу 863699 wikitext text/x-wiki [[Файл:Peng Liyuan.jpg|thumb|Пэн Лиюань]] '''Пэн Лиюань''' (хятад. уламж. 彭麗媛, хялбар. 彭丽媛, пиньинь ''Péng Lìyuán''; 1962 оны 11-р сарын 20-нд БНХАУ-ын Юньчэн хотод төрсөн) — [[БНХАУ]]-ын удирдагч дарга [[Ши Жиньпин|Ши Жиньпины]] эхнэр, дуучин, жүжигчин бөгөөд Хятадын Ардын Чөлөөлөх Армийн /ХАЧА/ хошууч генерал. ХАЧА-ийн Урлагийн Академийн удирдагч. 1980-аад онд Хятадын их дээд сургуулиудад магистрын зэрэг олгох тогтолцоо нэвтэрсний дараа үндэсний хөгжмийн чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалсан анхны дуучдын нэг. Нэр хүндээс гадна түүнийг тод, сүр жавхлангаараа "Цээнэ" дагина гэж нэрлэдэг байв. Цээнэ цэцгийг Хятадад онцгой хүндэтгэдэг цэцэг нь эзэн хааны бэлгэдэл, гоо үзэсгэлэн, мэдрэмжийг илэрхийлдэг тул Пэн Лиюаны онцлог шинж чанартай холбоотой байдаг гэж үздэг. 24 настай дуучин, жүжигчин Пэн 1986 онд Ши Жиньпинтэй танилцсан бөгөөд тэр үед Хятадад аль хэдийнээ алдартай дуучин байжээ. Нэр хүндийн хувьд Пэн Лиюань тэр үед 2000-аад оны дундуур л олон нийтэд танигдах болсон нөхрөөсөө илүү байжээ. Шинжээчдийн үзэж байгаагаар өндөр статустай гоо үзэсгэлэн Пэн нь түүнийг Хятадад бэлгэдлийн чухал хүн болгодог хувийн шинж чанаруудтай гэдэг. Пэн Лиюаний өөрийгөө таниулах чадварыг мөн онцлон тэмдэглэв: Хятадын тэргүүн хатагтай загварын чиг хандлагыг тодорхойлж, нэг бол хар давхар дээлтэй френч цув, нэхсэн шагай гутал, эсвэл босоо захтай, матартай нүд гялбам цагаан костюмтай гарч ирдэг. Савхин гутал, эсвэл дээр нь торгон даашинз өмссөн саарал бүрээстэй даашинз, алтаар хатгасан урт өмд зэрэг юм. Пэн Лиюань тансаг сонголт, харьцааны мэдрэмжтэй хувцас өмсөж, Хятадын дэгийг онцолж өгдөг. Францын "Paris Match" сэтгүүл түүнийг англиар чөлөөтэй ярьдаг гэж тэмдэглэжээ. 1987 онд тэрээр Ши Жиньпинтэй гэрлэжээ. Охин Ши Минзэ (1992 онд төрсөн) нь нууц нэрээр Харвардын их сургуулийн оюутан байжээ. [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Төрийн эсвэл засгийн газрын тэргүүний гэр бүлийн хүн]] [[Ангилал:Хятадууд]] [[Ангилал:Хятадын дуучин]] [[Ангилал:Хятадын коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:Эмэгтэй хүн]] qxaun5oanmionww2yhota142vqdjcjg Түшээт хан Дашням 0 142706 863728 840931 2026-07-28T03:52:21Z ~2026-41937-95 106343 Хуралны талаар, зарим өгүүлбэрийг дэлгэрүүлсэн 863728 wikitext text/x-wiki '''Түшээт хан Дашням''' нь 1885 онд Дэмчигдоржийн гэрт мэндлэсэн. Түшээт хан Дашням бол Чингис хааны XV үеийн ач Батмөнх Даян хааны хүү Гэрсэнз Жалайрын удам билээ. Түшээт хан Насанцогтыг бие барсны дараа 1904 онд 19 настай хүү Дашням Түшээт ханы цолыг залгамжилсан. Тэр халх 4 ноёдоос хамгийн эхэнд жагсдаг байжээ. 1911 онд Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс Манжаас салж тусгаар тогтнолоо зарласны дараа халх ноёд болон ламдын хурал болжээ. Үүнд Түшээт хан Дашням хаан болох байсан гэдгээ илэрхийлжээ. Тэрээр лам нарыг буруутгаж, тэрсэлддэг байжээ. 1912 онд VIII Богд Живзундамбыг хаан болсны дараахан гадны нөлөөтэйгөөр цэл залуугаараа тэнгэрт дэвшсэн. Түүний хүү Доржсүрэнхоролжав Түшээт ханы хэргэмийг залгамжилсан. {{DEFAULTSORT:Дашням, Түшээт хан}} [[Ангилал:Түшээт хан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1885 онд төрсөн]] [[Ангилал:1912 онд өнгөрсөн]] 7ekrndxlr0hq8bthjn0vagqxsfs1pw6 БНХАУ-ын Нийгмийг аюулаас хамгаалах яам 0 143865 863727 839812 2026-07-28T03:32:01Z CommonsDelinker 211 Police_Badge,P.R.China.svg файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No license since 20 July 2026. 863727 wikitext text/x-wiki '''БНХАУ-ын Нийгмийг аюулаас хамгаалах яам''' ([[Хятад хэл|хятад:]] 公安部; [[пиньинь]]: gōng ān bù) нь цагдаагийн чиг үүрэг (БНХАУ-ын Ардын цагдаа), нийтийн хэв журмыг сахиулах, улс төр, төрийн тогтолцоо, улсын дээд удирдлага, төрийн чухал байгууламжийг хамгаалах, мөн Хятад доторх экстремизм, терроризм, салан тусгаарлах үзэлтэй тэмцэх үүрэг бүхий БНХАУ-ын гүйцэтгэх байгууллага юм. Энэ нь бусад орны Дотоод хэргийн яамтай (ДХЯ) ижил чиг үүрэгтэй. == БНХАУ-ын Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны бүтэц == * 1-р газар: Нийтийн хэв журам хамгаалах ерөнхий газар -Ардын цагдаагийн газар * [[Файл:中华人民共和国公安部.jpg|thumb|329x329px|БНХАУ-ын Нийгмийг аюулаас хамгаалах яам]]2-р газар: Эдийн засгийн гэмт хэрэгтэй тэмцэх газар (өмнө нь Санхүүгийн гэмт хэрэгтэй тэмцэх газар) * 3-р газар: Төрийн байгуулалтыг хамгаалах газар -4-р хэлтэс: Статистик, хүн амын тооллого * 4-р газар: Хил хамгаалалын цэрэг * 5-р газар: Эрүүгийн мөрдөн байцаах газар -Шүүхийн шинжилгээний газар (өмнө нь Нийтийн хэв журам хамгаалах 2-р судалгааны хүрээлэн) -12-р хэлтэс: Нохой сургалтын газар- Албаны нохой үржүүлэг * 6-р газар: Хилийн хамгааллалын алба * 7-р газар: Гал түймэртэй тэмцэх газар * 8-р газар: Дотоодын цэрэг * 9-р газар: Улсын Төрийн хамгалалтын алба * 10-р газар: Төмөр замын цагдаа * 11-р газар: Харилцаа холбооны аюулгүй байдал (өмнө нь Олон нийтийн харилцаа холбооны аюулгүй байдлын газар) * 12-р газар: Техникийн хяналт * 13-р газар: Засан хүмүүжүүлэх хөдөлмөрийн байгууллагууд * 14-р газар: Далайн цагдаа (БНХАУ-ын Тээврийн яамтай хамтран ажилладаг) * 15-р газар: Агаарын тээврийн цагдаа (БНХАУ-ын Иргэний нисэхийн захиргаатай хамтран ажилладаг) * 16-р газар: Байгаль орчныг хамгаалах алба (БНХАУ-ын Ойн захиргаатай хамтран ажилладаг) * 17-р газар: Улсын автозамын хөдөлгөөний алба * 18-р газар: Хууль эрх зүйн алба * 19-р газар: Олон улсын харилцаа (Хятадын Интерполын төв товчоо) * 20-р газар: Санхүү * 21-р газар: Мансууруулах бодисын наймаатай тэмцэх * 22-р газар: Шинжлэх ухаан, техникийн * 23-р газар: Харилцаа холбооны аюулгүй байдал (Яамны Харилцаа холбооны алба) * 24-р газар: Гааль (БНХАУ-ын Гаалийн албатай хамтран ажилладаг) * 25-р газар: Харгалзан хүргэх алба * 26-р газар: Шашны байгууллагуудын хяналт * 27-р газар: Терроризмын эсрэг * Сахилгын удирдлага: * Сахилгын хороо болон бусад алба * Аудитын төв алба зэрэг нийт 3 сая орчим ажилтантай. === БНХАУ-ын Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны сайд нар === * Ло Жуйцин (1949 оны 10 сар— 1959) * Се Фужи (1959 — 1972) * Ли Жэнь (1972 — 1973) * [[Хуа Гофэн]] (1973 — 1977) * Жао Цанби (1977 — 1983) * Лиү Фужи (1983 — 1985) * Жуань Чунъю (1985 — 1987) * Ван Фан (1987 — 1990) * Тао Сызүй (1990 — 1998) * Зиа Чуньван (1998 — 2002) * Жоу Юнкан (2002 — 2007) * Мэн Цзяньчжу (2007 — 2012) * Го Шэнкунь (2012 — 2017) * Жао Кэчжи (2017 — 2022) * Ван Сяохун (2022 оны 6-р сараас хойш) 1bg13gk23ztca8bghm8ifwysx2fz1l3 Силиа Флорес 0 144747 863754 852995 2026-07-28T07:29:33Z CommonsDelinker 211 Cilia_Flores_2025_(cropped).jpg файлыг коммонсд [[c:User:Túrelio|Túrelio]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: In the source on bottom on spanish: "Copyright © 2022 Presidential Press Office of Venezuela. All ri 863754 wikitext text/x-wiki {{Short description|2013-2026 онд Венесуэлийн тэргүүн хатагтай}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Силиа Флорес | native_name = {{nobold|Cilia Flores}} | image = | caption = Флорес 2025 онд | office = [[Венесуэлийн тэргүүн хатагтай]] | president = [[Николас Мадуро]] | term_start = 2013 оны 4 сарын 19 | term_end = 2026 оны 1 сарын 5 | predecessor = [[Маризабел Родригес де Чавес]] | successor = эзгүй | office1 = [[Венесуэлийн Үндэсний Ассамблейн ерөнхийлөгч|Үндэсний Ассамблейн 4 дэх ерөнхийлөгч]] | president1 = [[Уго Чавес]] | vicepresident1 = | term_start1 = 2006 оны 8 сарын 15 | term_end1 = 2011 оны 1 сарын 5 | predecessor1 = Николас Мадуро | successor1 = Фернандо Сото Рохас | office2 = Венесуэлийн ерөнхий прокурор | president2 = Уго Чавес<br />Николас Мадуро (үүрэг гүйцэтгэгч) | term_start2 = 2012 оны 1 сарын 25 | term_end2 = 2013 оны 3 сарын 11 | predecessor2 = [[Карлос Эскарра]] | successor2 = Мануэл Энрике Галиндо | office3 = [[Үндэсний Ассамблей (Венесуэл)|Үндэсний Ассамблейн гишүүн]] | term_start3 = 2021 оны 1 сарын 5 | term_end3 = 2026 оны 1 сарын 5 | constituency3 = Жагсаалт | term_start4 = 2016 оны 1 сарын 5 | term_end4 = 2021 оны 1 сарын 5 | constituency4 = [[Кохедес (муж)|Кохедес]] | term_start5 = 2000 оны 7 сарын 30 | term_end5 = 2012 оны 2 сарын 2 | constituency5 = [[Нийслэлийн тойрог (Венесуэл)|Нийслэлийн тойрог]] | office6 = [[2017 оны Үндсэн Хуулийн Үндэсний Ассамблей|Үндсэн Хуулийн Үндэсний Ассамблейн гишүүн]] | term_start6 = 2017 оны 8 сарын 4 | term_end6 = 2020 оны 12 сарын 18 | birthname = Силиа Адела Флорес | birth_date = {{birth date and age|1956|10|15|df=y}} | birth_place = Венесуэл, [[Тинакильо]] | signature = | party = [[Венесуэлийн Нэгдсэн Социалист Нам]] (PSUV) (2007 оноос), [[Тавдугаар Бүгд Найрамдах Улс Хөдөлгөөн]] (MVR) (1997-2006) | spouse = {{plainlist| * Вальтер Гавидиа Родригес({{abbr|с.|салсан}}) * {{marriage|[[Николас Мадуро]]|2013}} }} | children = 3 | profession = Хуульч }} '''Силиа Флорес''' ([[Испани хэл|испани.]] ''Cilia Flores''; 1956 оны 10-р сарын 15-нд [[Венесуэл]] улсын Кохедес мужийн Тинакильо хотод төрсөн) — Венесуэлийн улс төрийн зүтгэлтэн. [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын баривчилсан, Венесуэлийн ерөнхийлөгч [[Николас Мадуро|Николас Мадурогийн]] эхнэр (6 жилээр эгч). [[Файл:Cilia Flores 2013.jpg|thumb]] Тэрээр [[Уго Чавес|Уго Чавесын]] өмгөөллийн багийн ахлах өмгөөлөгчийн хувьд 1992 оны бүтэлгүйтсэн цэргийн эргэлтийн дараа Чавесыг шоронгоос суллахад тусалсан. 2013 онд Николас Мадуро сонгуульд ялсны дараа Силиа 2003 оноос хойш эзгүй байсан Венесуэлийн Тэргүүн хатагтай болсон. Тэргүүн хатагтайн хувьд Флорес 2015 оны Үндэсний Ассемблейн сонгуульд "Симон Боливарын Аугаа Эх оронч нам"-аас нэр дэвшиж өрсөлдсөн. Түүнийг 2026 оны 1-р сарын 3-нд Венесуэлд болсон АНУ-ын цэргийн ажиллагааны үеэр нөхөр Н.Мадурогийн хамт баривчлагдаж, АНУ руу шилжүүлэгдсэн бөгөөд тэнд хар тамхины наймааны хэргээр түүнтэй хамт шүүх хуралд оролцох болоод байгаа юм. == Намтар == Силиа Флорес 1956 онд Каракас хотоос 200 км баруун зүгт орших Тинакильо хотод айлын 6 хүүхдийн отгон хүүхэд болж төрсөн. Түүнийг 4 настай байхад нь тэдний гэр бүл Каракас руу нүүжээ. Тэрээр 32 насандаа "Санта Мариа" хувийн их сургуулийг төгсөж, эрүүгийн болон хөдөлмөрийн эрх зүйн чиглэлээр мэргэшсэн хуульч болжээ. Түүний амьдрал 1992 онд эрс өөрчлөгдсөн. [[Уго Чавес]] төрийн эргэлт хийхийг оролдож бүтэлгүйтсэн бөгөөд Флорес хуйвалдаанд оролцсон албан хаагчдыг өмгөөлөх хуулийн багт элссэн байна. Цаг хугацаа өнгөрөхөд тэрээр тэдний улс төрийн зүтгэлтэн болсон. 1990-ээд онд Флорес Чавесын хэд хэдэн байгууллагад элссэн бөгөөд 1998 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дараа Чавес засгийн эрхэнд гарч ирснээр засгийн газрын чухал албан тушаалуудыг хашиж эхэлсэн. 2000 онд тэрээр Венесулэлийн Үндэсний Ассемблейд сонгогдож, 2006 онд хоёр дахь удаагаа улиран сонгогдож, Венесуэлийн парламентыг удирдсан анхны эмэгтэй болсон бөгөөд гол сөрөг хүчний намууд сонгуульд оролцохгүй байхаар шийдсэний дараа Венесуэлийн парламентад үнэндээ нэг намын систем тогтсон байна. 2012 оны эхээр Уго Чавес түүнийг улсын Ерөнхий прокуророор томилсон бөгөөд тэрээр 2013 оны 3-р сард Чавес нас барах хүртэл энэ албан тушаалыг хашсан. 2013 оны 7-р сард Николас Мадуро сонгогдсоны дараа гурван сар болоод Флорес ерөнхийлөгчтэй гэрлэж, албан ёсоор Тэргүүн хатагтай болсон. Тэр үед тэдний харилцаа олон жил үргэлжилсэн бөгөөд тэд өмнөх харилцаанаасаа гарсан хүүхдүүдээ хамт өсгөж байв: Силиа гурван, Мадуро нэг хүүхэдтэй. Тэдний дундаас хүүхэд төрөөгүй. Силиа Флоресын анхны нөхөр нь Вальтер Гамон Гавидиа юм. {{DEFAULTSORT:Флорес, Силиа}} [[Ангилал:Венесуэлийн улс төрч]] [[Ангилал:Венесуэлийн хуульч]] [[Ангилал:Венесуэлийн тэргүүн хатагтай]] [[Ангилал:1956 онд төрсөн]] 1ovnj3g60kgc36ljek56gsdoudnu94t Өвөр Монголын их сургууль 0 146024 863703 853821 2026-07-28T02:25:27Z Zilchs 54230 Агуулгын зарим хэсгийг өөрчлөх 863703 wikitext text/x-wiki [[Файл:内蒙古大学南校区主楼.jpg|thumb]] '''Өвөр Монголын Их Сургууль''' (товч.ӨМИС, [[Англи хэл|англи]]. ''Inner Mongolia University'' ) - Хятадын Өвөр Монголын нийслэл [[Хөх хот|Хөх]] [[Хөх хот|хот]] дахь мужийн хэмжээний улсын их сургууль юм. Энэ нь [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] Ардын Засгийн газарт харьяалагддаг бөгөөд [[БНХАУ-ын Боловсролын яам|Хятадын Боловсролын Яамтай]] хамтран санхүүжүүлдэг. Тус их сургууль нь 211-р төсөл болон Давхар Нэгдүгээр зэрэглэлийн барилгын нэг хэсэг юм. [[Файл:Inner Mongolia Univerisity inscription.jpg|thumb]] == Өвөр Монголын Их Сургууль == Өвөр Монголын Их Сургууль (товчлол: ӨМИС; англи: Inner Mongolia University, IMU) нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Хөххот хотод байрлах төрийн өмчит цогц их сургууль юм. === Үндсэн мэдээлэл === * Сургуулийн төрөл: Төрийн өмчит цогц их сургууль * Байршил: БНХАУ, Өвөр Монголын Өөртөө Засах Ор, Хөххот хот * Үүсгэн байгуулагдсан: 1957 он * Анхны захирал: Уланхүү * Хаяг: Хөххот хот, Сайхан дүүрэг, Их сургуулийн баруун гудамж №235 * Албан цахим хуудас: <nowiki>https://www.imu.edu.cn</nowiki> * Сургуулийн уриа: Үнэн зөв, бодит үйлдэл === Түүх === Өвөр Монголын Их Сургууль нь БНХАУ байгуулагдсаны дараа хилийн захын үндэстний бүс нутагт төрөөс үүсгэн байгуулсан анхны цогц их сургууль юм. 1957 он албан ёсоор нээгдэж, Уланхүү анхны захирлаар томилогдсон. Сургууль байгуулах үед Хятадын Бээжингийн Их Сургууль, Фүданы Их Сургууль зэрэг нэрт сургуулиудаас олон эрдэмтдийг илгээн дэмжсэн. 1962 онд магистрант сургалтыг эхлүүлсэн. 1978 онд Хятадын Засаг даргын зөвлөлөөс '''Үндэсний чухал их сургууль''' гэж баталсан. 1997 онд «211 төсөл»-д багтаж төрийн хэмжээнд хөгжүүлэх чухал сургууль болсон. 2004 онд Өвөр Монголын Засаг даргын зөвлөл ба Боловсролын яам хамтран санхүүжүүлэх сургууль болсон. 2017 онд «Хоёрдугаар зэрэглэлийн шилдэг сургууль, нэгдүгээр зэрэглэлийн шилдэг мэргэжил» буюу «Дабл Фёрст Класс» хөтөлбөрт орсон. 2018 онд Боловсролын яам ба Өвөр Монголын Засаг даргын зөвлөл хамтран хөгжүүлэх сургууль болсон. 2022 онд хоёрдугаар ээлжийн «Дабл Фёрст Класс» хөтөлбөрт орж, '''Биологийн шинжлэх ухаан''' нь шилдэг хөгжүүлэх мэргэжил болсон. === Кампусууд === Хөххот дахь үндсэн кампус, Өмнөд кампус байдаг. Мөн Манжуулийн коллеж, Ордосын коллеж зэрэг салбар сургуулиуд үйл ажиллагаа явуулдаг. === Сургалт ба мэргэжил === Сургуульд нийт 83 бакалавр мэргэжил заадаг. 13 нэгдүгээр зэрэглэлийн докторын зэрэг олгох салбар, 9 докторын дараах судалгааны төвтэй. 2 үндэсний хэмжээний чухал салбар, 1 үндэсний хэмжээний чухал хөгжүүлэх салбар бий. Философи, эдийн засаг, хууль, утга зохиол, түүх, физик математик, инженер, хөдөө аж ахуй, менежмент, урлаг зэрэг өргөн хүрээний салбарууд хамрагдана. Монгол судлал, биологи, экологи, үндэстний хэл зохиол нь сургуулийн уламжлалт давуу салбарууд юм. Сургуульд Монгол судлалын факультет ажилладаг бөгөөд монгол хэл, утга зохиол, түүх, ардын ёс заншлын судалгаа явуулж, Монгол Улсын олон их сургуультай эрдэм шинжилгээний солилцоо хийдэг. === Эрдэм шинжилгээний онцлог === Өвөр Монголын Их Сургууль нь Хятад дахь Монгол судлалын хамгийн чухал төвүүдийн нэг юм. Сургууль монгол бичгийн хиймэл оюун ухаан, монгол хэлний дуу таних систем, монгол-хятад орчуулгын систем, уламжлалт монгол бичиг ба кирилл монгол бичгийн хөрвүүлэх программ зэргийг бие даан хөгжүүлсэн. Мөн Хятад-Монгол-Оросын бүс нутгийн судалгааны хүрээлэн байгуулж, гурван улсын харилцаа, бүс нутгийн судалгааг идэвхтэй явуулдаг. === Олон улсын хамтын ажиллагаа === Монгол Улсын Үндэсний Их Сургууль, Монголын Боловсролын Их Сургууль зэрэг сургуулиудтай олон жилийн турш оюутан, багш солилцоо, хамтарсан эрдэм шинжилгээний хурал, эртний бичгийн дурсгалыг хамтран судлах төслүүдийг хэрэгжүүлдэг. n8phwl66rpwt0gwjgv6ivm8jo1i7yur Коллоид 0 147147 863653 863207 2026-07-27T14:06:22Z Myagmarsuren.12.02 106199 Хуудсыг '   '-р сольж байна. 863653 wikitext text/x-wiki    51v1ib04c3syjf3dsu63py23lrlxbtr 863654 863653 2026-07-27T14:07:39Z Myagmarsuren.12.02 106199 863654 wikitext text/x-wiki    Коллоид гэдэг нь микроскопын хэмжээнд жигд тархсан, уусдаггүй жижиг бөөмсөөс бүрдэх нэг бодис өөр нэг бодисын бүх хэсгээр жигд хөвөн тархсан байдаг холимог юм.Зарим тодорхойлолтоор бөөмс нь шингэнд жигд тархсан байх ёстой гэдэг бол, харин бусад тодорхойлолт нь аэрозоль, гель зэрэг бодисуудыг ч хамруулахын тулд энэ тодорхойлолтыг өргөжүүлдэг. Коллоид суспенз гэдэг нэр томьёо нийт холимгийг хоёрдмол утгагүйгээр заадаг. Харин суспенз гэдэг үгийг илүү нарийн утгаар нь авч үзвэл, бөөмийн хэмжээ нь илүү том байдгаараа коллоидаас ялгагддаг.Коллоид нь тархсан фаз (хөвж буй бөөмс) болон тасралтгүй фаз (суспензийн орчин)-оос бүрддэг.Коллоид нь тархсан фаз (хөвж буй бөөмс) болон тасралтгүй фаз (суспензийн орчин)-оос бүрддэг.  Зарим коллоид нь Тиндаллын эффектийн улмаас гэрэл нэвтрүүлдэг боловч бүрэн тунгалаг биш байдаг. Энэ нь коллоид дахь бөөмсөөр гэрэл сарних үзэгдэл юм. Бусад коллоидууд нь гэрэл нэвтрүүлдэггүй эсвэл бага зэрэг өнгөтэй байж болно. Коллоид суспензүүд нь зааг ба коллоидын шинжлэх ухааны судлах зүйл юм. Энэ судалгааны салбар 1845 онд Франческо Селмигийн ажлаар эхэлж, тэрээр тэдгээрийг "хуурамч уусмал" гэж нэрлэсэн. Дараа нь Майкл Фарадей болон Томас Грэм нар өргөжүүлж, 1861 онд "коллоид" гэсэн нэр томьёог бий болгосон. ktu9q11y3xl6cjist7hidybziw485tb 863656 863654 2026-07-27T14:11:01Z Myagmarsuren.12.02 106199 863656 wikitext text/x-wiki    '''Коллоид '''гэдэг нь микроскопын хэмжээнд жигд тархсан, уусдаггүй жижиг бөөмсөөс бүрдэх нэг бодис өөр нэг бодисын бүх хэсгээр жигд хөвөн тархсан байдаг холимог юм.Зарим тодорхойлолтоор бөөмс нь шингэнд жигд тархсан байх ёстой гэдэг бол, харин бусад тодорхойлолт нь аэрозоль, гель зэрэг бодисуудыг ч хамруулахын тулд энэ тодорхойлолтыг өргөжүүлдэг. Коллоид суспенз гэдэг нэр томьёо нийт холимгийг хоёрдмол утгагүйгээр заадаг. Харин суспенз гэдэг үгийг илүү нарийн утгаар нь авч үзвэл, бөөмийн хэмжээ нь илүү том байдгаараа коллоидаас ялгагддаг.Коллоид нь тархсан фаз (хөвж буй бөөмс) болон тасралтгүй фаз (суспензийн орчин)-оос бүрддэг.Коллоид нь тархсан фаз (хөвж буй бөөмс) болон тасралтгүй фаз (суспензийн орчин)-оос бүрддэг.  Зарим коллоид нь Тиндаллын эффектийн улмаас гэрэл нэвтрүүлдэг боловч бүрэн тунгалаг биш байдаг. Энэ нь коллоид дахь бөөмсөөр гэрэл сарних үзэгдэл юм. Бусад коллоидууд нь гэрэл нэвтрүүлдэггүй эсвэл бага зэрэг өнгөтэй байж болно. Коллоид суспензүүд нь зааг ба коллоидын шинжлэх ухааны судлах зүйл юм. Энэ судалгааны салбар 1845 онд Франческо Селмигийн ажлаар эхэлж, тэрээр тэдгээрийг "хуурамч уусмал" гэж нэрлэсэн. Дараа нь Майкл Фарадей болон Томас Грэм нар өргөжүүлж, 1861 онд "коллоид" гэсэн нэр томьёог бий болгосон. k0l73cusugig02yyq9lou7jry64z7hk Загвар:Country data Йон 10 147229 863687 862719 2026-07-27T18:03:35Z CommonsDelinker 211 Flag_of_Yonne_Department.gif файлыг коммонсд [[c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: Content intended as [[:c:COM:V|vandalism]] ([[:c:COM:CSD#G3|G3]]) - Hoax. 863687 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Йон | flag alias = Drapeau fr département Yonne.svg | flag alias-logo = | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} fxnq4lijcltzkbc03dmu1s5uqspm2ac Загвар:Country data Мёрт-е-Мозель 10 147251 863664 862796 2026-07-27T17:26:52Z CommonsDelinker 211 Flag_of_Meurthe-et-Moselle_Department.gif файлыг коммонсд [[c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: Content intended as [[:c:COM:V|vandalism]] ([[:c:COM:CSD#G3|G3]]) - Hoax. 863664 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Мёрт-е-Мозель | flag alias = Drapeau fr département Meurthe-et-Moselle.svg | flag alias-logo = | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = logo </noinclude> }} ad9g8z4j5h9j47sexl19n8f4wrb0llq Сайнбаярын Тэнгэр 0 147337 863697 862961 2026-07-28T01:58:31Z Guyasu 106180 Тодорхой агуулгыг өөрчилсөн. 863697 wikitext text/x-wiki '''Тэнгэр (Тэнгри)''' — БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны монгол үндэстний алдартай дуучин, хөгжмийн зохиолч, улсын нэгдүгээр зэрэгт уран бүтээлч. Тэр 1960 оны нэгдүгээр сарын 15-нд Ордос хотын Отог хошуунд мэндэлж, Тяньжин хөгжмийн дээд сургуулийг төгссөн. Түүний дууны бүтээлүүдэд монгол ардын уламжлалт сэтгэлгээ, хээр нутгийн гоо үзэсгэлэн гол байр эзэлдэг бөгөөд «Тэнгэрийн орон», «Монгол хүн» зэрэг дуунууд нь Монгол ба Хятад даяар өргөн танигдсан. Тэр «Цагаан од» одонгоор шагнагдсан бөгөөд хөгжмийн салбарт олон жил тасралтгүй үйл ажиллагаа явуулж, монгол хөгжмийг дэлхийд сурталчлан таниулсаар ирсэн. eajk1c7akwpz28k9s6jmtsrglu6caph Полиоксиметилен (POM) 0 147451 863715 863569 2026-07-28T02:55:52Z Asaaa18 98448 863715 wikitext text/x-wiki Полиоксиметилен (POM) нь ацеталь, полиацеталь, полиформальдегид гэсэн нэрээр мөн танигдсан инженерийн термопластик бөгөөд өндөр хөшүүн чанар, бага үрэлт, маш сайн хэмжээсийн тогтвортой байдал шаарддаг нарийвчлалтай эд ангийг үйлдвэрлэхэд ашиглагддаг. Богино гинжит POM (гинжний урт нь 8–100 давтагдах нэгж) нь параформальдегид нэрээр илүү түгээмэл танигдсан байдаг. Бусад олон нийлэг полимерийн нэгэн адил полиоксиметиленийг өөр өөр химийн компаниуд бага зэрэг ялгаатай найрлагаар үйлдвэрлэж, Delrin, Kocetal, Ultraform, Celcon, Hostaform зэрэг худалдааны нэрээр борлуулдаг. POM нь өндөр бат бэх, хатуулагтай бөгөөд -40 °C хүртэл хөшүүн чанараа хадгалдгаараа онцлогтой. Өндөр талстлаг бүтэцтэй тул төрөлхийн тунгалаг бус цагаан өнгөтэй боловч төрөл бүрийн өнгөөр үйлдвэрлэх боломжтой. POM-ийн нягт 1.410–1.420 г/см³ байдаг. POM-ийг ихэвчлэн бага үрэлт, элэгдэлд өндөр тэсвэртэй байдал, хэмжээсийн тогтвортой байдал шаарддаг хэрэглээнд ашигладаг. Энэхүү материалыг автомашины болон хэрэглээний электроникийн үйлдвэрүүдэд өргөн хэрэглэдэг. Түүний түгээмэл хэрэглээнд инжекцийн шахмал хэвээр үйлдвэрлэсэн жижиг араа, нүдний шилний хүрээ, бөмбөлгөн холхивч, цанын бэхэлгээ, бэхэлгээний эд анги, бууны иш, хутганы бариул, цоожны систем зэрэг багтана. POM нь мөхлөг, мөн саваа болон хавтан зэрэг ашиглахад бэлэн хэлбэрээр нийлүүлэгддэг. Энэ материалыг дулаан, даралтын нөлөөгөөр хүссэн хэлбэрт оруулахын зэрэгцээ шахмал (extrusion) болон үлээлгэн хэвлэх (blow molding) аргаар боловсруулах боломжтой. [[Ангилал:Нийлэг материал]] kx37rsudc7kpt6h2y1590csw45w6mig Фоторжуулсан этилен пропилен 0 147461 863714 863587 2026-07-28T02:54:48Z Asaaa18 98448 863714 wikitext text/x-wiki Фторжуулсан этилен пропилен (FEP) нь гексафторпропилен болон тетрафторэтиленийн сополимер юм. Энэ нь политетрафторэтилен (PTFE) давирхайнуудаас голчлон шахмал хэлбэрт оруулах  болон шураг шахаж гаргах ердийн аргуудыг ашиглан хайлуулж боловсруулж болдгоороо ялгаатай. FEP-ийг DuPont компани зохион бүтээсэн бөгөөд Teflon FEP зэрэг янз бүрийн худалдааны нэрээр худалдаалагддаг. Найрлагын хувьд FEP нь PTFE болон перфторэфир (PFA) давирхайнуудтай маш төстэй бөгөөд үрэлт багатай, урвалд ордоггүй, цахилгаан тусгаарлалт сайтай зэрэг шинж чанаруудыг агуулдаг. Гэсэн хэдий ч FEP нь PTFE-ээс арай зөөлөн, ойролцоогоор 260°C орчим бага хайлах цэгтэй ба нарны гэрэл, хэт ягаан туяанд тэсвэртэй байхаас гадна өндөр оптик тунгалаг чанартай байдаг. Бүрэн фторжуулсан нүүрстөрөгчийн бүтэцтэй учраас FEP нь бараг бүх үйлдвэрлэлийн уусгагч болон идэмхий бодисуудад тэсвэртэй . FEP-ийг сансар судлал болон цэргийн зориулалттай тоног төхөөрөмжийн утас тусгаарлагч, химийн боловсруулалтад ашигладаг уян хоолой, насос болон хоолойн доторлогоонд өргөнөөр ашигладаг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] 40wjvtnsf5fhh4i4a5r9zrioreb86ec Технологийн замын зураглал 0 147465 863722 863595 2026-07-28T03:10:39Z Чингүнжав99 98142 Чингүнжав99 moved page [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаТехнологийн замын зураглал]] to [[Технологийн замын зураглал]] 863594 wikitext text/x-wiki == '''Технологийн замын зураглал''' == Технологийн замын зураглал нь ойрын болон урт хугацааны зорилгуудыг технологийн тодорхой шийдлүүдтэй нийцүүлэх замаар стратеги болон урт хугацааны төлөвлөлтийг дэмждэг уян хатан төлөвлөлтийн хэрэгсэл юм.[1][2] Энэ нь шинэ бүтээгдэхүүн эсвэл үйл явцад хэрэглэгддэг төлөвлөгөө бөгөөд тохиромжтой шинээр гарч ирж буй технологийг тодорхойлохын тулд технологийн таамаглал эсвэл технологийн хайгуул (scouting)-ыг ашиглаж болно.[3] Энэ нь инновацын эхний тодорхойгүй үе шатыг (fuzzy front-end) удирдахад тусалдаг өргөн хэрэглэгддэг арга юм.[4] Түүнчлэн замын зураглал хийх арга нь компаниудад хямралт, тогтворгүй орчинд даван туулж үлдэхэд туслахаас гадна санхүүгийн бус зорилгуудыг тусган, илүү тогтвортой хөгжилд чиглэсэн цогц байдлаар төлөвлөхөд тусална гэж үздэг.[5] Энд замын зураглалыг тогтолцооны өөрчлөлтийг хөнгөвчлөхийн тулд байгууллагын ирээдүйг таамаглах бусад аргуудтай хослуулан ашиглаж болно.[6]<ref>{{Citation |title=Technology roadmap |date=2025-09-01 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Technology_roadmap&oldid=1308911336 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> Замын зураглал боловсруулах нь үндсэн гурван зорилготой.[3] Нэгдүгээрт, шаардлагатай хэрэгцээний багц болон тэдгээрийг шийдвэрлэхэд шаардлагатай технологиудын талаар нэгдсэн зөвшилцөлд хүрэхэд тусалдаг. Хоёрдугаарт, технологийн дэвшлийг таамаглах механизмыг бүрдүүлдэг. Гуравдугаарт, технологийн хөгжлийг төлөвлөх, зохицуулах хүрээ (framework)-ийг хангадаг.[7] Үүнээс гадна энэ нь шинэ салбаруудын хувьсал болон өсөлтийг зураглах аналитик хэрэгсэл болж чаддаг.<ref>{{Citation |title=Technology roadmap |date=2025-09-01 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Technology_roadmap&oldid=1308911336 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-27 |language=en}}</ref> tryftlnmliryybodruswkcv8pd81w4v Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаt 0 147468 863693 863599 2026-07-28T00:26:14Z Xqbot 3213 исправление двойного перенаправления на [[Технологийн таамаглал]] 863693 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Технологийн таамаглал]] 33z7fhr4qu8duy9hwb3bop9rq4yknny Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаm 0 147470 863694 863602 2026-07-28T00:26:19Z Xqbot 3213 исправление двойного перенаправления на [[Машин Оюун Ухааны Судалгааны Хүрээлэн]] 863694 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Машин Оюун Ухааны Судалгааны Хүрээлэн]] kaflnlk0cb6izem1twr79gicfxssyf6 Орон зайн транскриптомик 0 147484 863637 2026-07-27T13:02:58Z Nomin2jo2 106123 Хуудас үүсгэв: "Орон зайн транскриптомик нь орон зайн нөхцөлийг хадгалах замаар нэг эсийн болон бөөн транскриптомикийг өргөтгөдөг—[[эд]] дотор эсүүд хаана байрлаж байгаагийн мэдээллийг хадгалангаа [[ген]]ийн илэрхийллийг хэмждэг. Аргуудад эд доторх байрлалд эрлийзжү..." 863637 wikitext text/x-wiki Орон зайн транскриптомик нь орон зайн нөхцөлийг хадгалах замаар нэг эсийн болон бөөн транскриптомикийг өргөтгөдөг—[[эд]] дотор эсүүд хаана байрлаж байгаагийн мэдээллийг хадгалангаа [[ген]]ийн илэрхийллийг хэмждэг. Аргуудад эд доторх байрлалд [[эрлийзжүүлэх]] арга, орон зайн баркодтой массивууд, мөн транскриптүүдийг эдийн зүсэлттэй зурагладаг дүрслэлд суурилсан техникүүд орно. Орон зайн өгөгдөл нь эрхтэн, хавдар, хөгжиж буй эдүүдэд эсийн төрлүүд болон генийн илэрхийллийн хэв маяг хэрхэн зохион байгуулагдсаныг илрүүлж, микро орчин болон эс–эсийн харилцан үйлчлэлийн судалгааг боломжтой болгодог. Техникийн сорилтуудад нарийвчлалын хязгаар, мэдрэмж, мөн нэг эсийн профайлтай өгөгдлийг нэгтгэх асуудлууд орно. Ангийн даалгаварт орон зайн газрын зургийг тайлбарлах, орон зайн нөхцөл өвчний механизмын талаар хэрхэн мэдээлэл өгдгийг хэлэлцэх, мөн орон зайн аргуудыг [[диссоциацид]] суурилсан нэг эсийн аргуудтай харьцуулах зэрэг багтаж болно. e1agnubzek79icssbqo85s7t4elhxqz 863638 863637 2026-07-27T13:04:15Z Nomin2jo2 106123 863638 wikitext text/x-wiki Орон зайн транскриптомик нь орон зайн нөхцөлийг хадгалах замаар нэг эсийн болон бөөн транскриптомикийг өргөтгөдөг—эд дотор эсүүд хаана байрлаж байгаагийн мэдээллийг хадгалангаа [[ген]]ийн илэрхийллийг хэмждэг. Аргуудад эд доторх байрлалд эрлийзжүүлэх арга, орон зайн баркодтой массивууд, мөн транскриптүүдийг эдийн зүсэлттэй зурагладаг дүрслэлд суурилсан техникүүд орно. Орон зайн өгөгдөл нь эрхтэн, хавдар, хөгжиж буй эдүүдэд эсийн төрлүүд болон генийн илэрхийллийн хэв маяг хэрхэн зохион байгуулагдсаныг илрүүлж, микро орчин болон [[эс]]–эсийн харилцан үйлчлэлийн судалгааг боломжтой болгодог. Техникийн сорилтуудад нарийвчлалын хязгаар, мэдрэмж, мөн нэг эсийн профайлтай өгөгдлийг нэгтгэх асуудлууд орно. Ангийн даалгаварт орон зайн газрын зургийг тайлбарлах, орон зайн нөхцөл өвчний механизмын талаар хэрхэн мэдээлэл өгдгийг хэлэлцэх, мөн орон зайн аргуудыг диссоциацид суурилсан нэг эсийн аргуудтай харьцуулах зэрэг багтаж болно. t66ocrwyx1mvw9xfgwfpnibo19uaywl Полиметилпентен 0 147485 863640 2026-07-27T13:14:39Z Namuuntsetseg(58r surguuli) 106121 Хуудас үүсгэв: "==Полиметилпентен== Полиметилпентен (PMP) нь TX худалдааны нэрээр түгээмэл танигдсан, 4-метил-1-пентен нэгдлээс Зиглер–Натта катализаторын аргаар нийлэгжүүлдэг шугаман изотактик полиолефин юм. PMP нь ойролцоогоор 0.83 г/см³ нягттай бөгөөд худалдаанд байдаг бү..." 863640 wikitext text/x-wiki ==Полиметилпентен== Полиметилпентен (PMP) нь TX худалдааны нэрээр түгээмэл танигдсан, 4-метил-1-пентен нэгдлээс Зиглер–Натта катализаторын аргаар нийлэгжүүлдэг шугаман изотактик полиолефин юм. PMP нь ойролцоогоор 0.83 г/см³ нягттай бөгөөд худалдаанд байдаг бүх хатуу хуванцруудаас хамгийн бага нягттай материалд тооцогддог. Хөнгөн жинтэй хэдий ч ойролцоогоор 235°C хайлах өндөр температуртай, үзэгдэх гэрлийг маш сайн нэвтрүүлдэг, цахилгаан тусгаарлах маш сайн шинж чанартай, мөн хүчил, шүлт болон органик уусгагчид өндөр тэсвэртэй байдаг.Полиметилпентений онцгой шинж нь хэт ягаан туяанаас эхлээд үзэгдэх гэрэл, терахерцийн долгионы муж хүртэл маш өндөр оптик тунгалаг чанартай байдаг явдал юм. Мөн энэ бүх мужид хугарлын илтгэгч нь бараг тогтмол 1.46 байдаг тул PMP-ийг оптик линз, оптик цонх, мөн терахерцийн спектроскопи болон нүүрстөрөгчийн давхар ислийн (CO₂) лазерын гаралтын эд анги үйлдвэрлэхэд өргөн ашигладаг.Өндөр температурт тогтвортой, чийг маш бага шингээдэг тул полиметилпентенийг автоклавт ариутгах боломжтой эмнэлгийн хэрэгсэл, лабораторийн тоног төхөөрөмж, богино долгионы зууханд ашиглах сав суулга, мөн LED хэв (mold) үйлдвэрлэхэд өргөн хэрэглэдэг. aczko04t6014nxtet1357gdp2cqcllz Хэлэлцүүлэг:Эпигeнeтикийн цаг 1 147486 863642 2026-07-27T13:34:28Z ~2026-41786-91 106333 Хуудас үүсгэв: " Эпигенетикийн цаг нь биологийн насыг тооцоолохын тулд хөгшрөлтийн биомаркер болгон ашиглагддаг шинжилгээний арга юм. Энэхүү арга нь цаг хугацааны явцад ДНХ-д үүсдэг бөгөөд генүүд хэрхэн илэрхийлэгдэхийг зохицуулдаг настай холбоотой өөрчлөлтүүдэд т..." 863642 wikitext text/x-wiki Эпигенетикийн цаг нь биологийн насыг тооцоолохын тулд хөгшрөлтийн биомаркер болгон ашиглагддаг шинжилгээний арга юм. Энэхүү арга нь цаг хугацааны явцад ДНХ-д үүсдэг бөгөөд генүүд хэрхэн илэрхийлэгдэхийг зохицуулдаг настай холбоотой өөрчлөлтүүдэд тулгуурладаг. Олон эпигенетикийн цаг нь ДНХ-ийн метилжилтийн шинжилгээнд үндэслэдэг бөгөөд ДНХ молекулын CpG бүсүүдэд метил бүлгүүд хуримтлагдах хэмжээг хэмждэг.Сүүлийн үед гистоны код, хроматины хүртээмж болон нуклеосомын байрлалд үндэслэсэн шинэ эпигенетикийн цагуудыг боловсруулсан. ' ' 'Түүх ' ' '        Хөгшрөлт болон ДНХ-ийн метилжилтийн түвшний хоорондын хүчтэй хамаарал нь 1960-аад оны сүүл үеэс мэдэгдэж ирсэн. Өргөн хүрээний шинжлэх ухааны судалгааны бүтээлүүдэд ДНХ-ийн метилжилтийн түвшин нь насжилттай хамааралтай байдаг CpG-үүдийн бүлгүүдийг тодорхойлсон байдаг.Шүлсэн дэх ДНХ-ийн метилжилтийн түвшин нь дунджаар 5.2 жилийн нарийвчлалтай нас таамаглагчийг бий болгож чаддаг болохыг анх удаа баттай харуулсан судалгааг Свен Боккландт, Стив Хорват, Эрик Вилейн нарыг багтаасан UCLA-ийн судалгааны баг 2011 онд нийтэлсэн (Bocklandt et al., 2011).Калифорнийн их сургууль, Сан Диегогийн Трей Идекер болон Канг Жангийн лабораториуд 2013 онд цусны ДНХ-ийн метилжилтийн түвшинд үндэслэн насыг үнэн зөв тооцоолдог 71 маркераас бүрдсэн Hannum эпигенетик цагийг нийтэлсэн (Hannum, 2013). 3dhvq9ba5f566nky7d0qvyxunspuejh 863643 863642 2026-07-27T13:35:48Z ~2026-41786-91 106333 863643 wikitext text/x-wiki Эпигенетикийн цаг нь биологийн насыг тооцоолохын тулд хөгшрөлтийн биомаркер болгон ашиглагддаг шинжилгээний арга юм. Энэхүү арга нь цаг хугацааны явцад ДНХ-д үүсдэг бөгөөд генүүд хэрхэн илэрхийлэгдэхийг зохицуулдаг настай холбоотой өөрчлөлтүүдэд тулгуурладаг. Олон эпигенетикийн цаг нь ДНХ-ийн метилжилтийн шинжилгээнд үндэслэдэг бөгөөд ДНХ молекулын CpG бүсүүдэд метил бүлгүүд хуримтлагдах хэмжээг хэмждэг.Сүүлийн үед гистоны код, хроматины хүртээмж болон нуклеосомын байрлалд үндэслэсэн шинэ эпигенетикийн цагуудыг боловсруулсан. '''Түүх'''        Хөгшрөлт болон ДНХ-ийн метилжилтийн түвшний хоорондын хүчтэй хамаарал нь 1960-аад оны сүүл үеэс мэдэгдэж ирсэн. Өргөн хүрээний шинжлэх ухааны судалгааны бүтээлүүдэд ДНХ-ийн метилжилтийн түвшин нь насжилттай хамааралтай байдаг CpG-үүдийн бүлгүүдийг тодорхойлсон байдаг.Шүлсэн дэх ДНХ-ийн метилжилтийн түвшин нь дунджаар 5.2 жилийн нарийвчлалтай нас таамаглагчийг бий болгож чаддаг болохыг анх удаа баттай харуулсан судалгааг Свен Боккландт, Стив Хорват, Эрик Вилейн нарыг багтаасан UCLA-ийн судалгааны баг 2011 онд нийтэлсэн (Bocklandt et al., 2011).Калифорнийн их сургууль, Сан Диегогийн Трей Идекер болон Канг Жангийн лабораториуд 2013 онд цусны ДНХ-ийн метилжилтийн түвшинд үндэслэн насыг үнэн зөв тооцоолдог 71 маркераас бүрдсэн Hannum эпигенетик цагийг нийтэлсэн (Hannum, 2013). 2pkwny3cjgbmhbye5tvj0x8vf90o7r1 863646 863643 2026-07-27T13:43:50Z ~2026-41786-91 106333 863646 wikitext text/x-wiki '''Эпигенетикийн цаг''' нь биологийн насыг тооцоолохын тулд хөгшрөлтийн биомаркер болгон ашиглагддаг шинжилгээний арга юм. Энэхүү арга нь цаг хугацааны явцад ДНХ-д үүсдэг бөгөөд генүүд хэрхэн илэрхийлэгдэхийг зохицуулдаг настай холбоотой өөрчлөлтүүдэд тулгуурладаг. Олон эпигенетикийн цаг нь ДНХ-ийн метилжилтийн шинжилгээнд үндэслэдэг бөгөөд ДНХ молекулын CpG бүсүүдэд метил бүлгүүд хуримтлагдах хэмжээг хэмждэг.Сүүлийн үед гистоны код, хроматины хүртээмж болон нуклеосомын байрлалд үндэслэсэн шинэ эпигенетикийн цагуудыг боловсруулсан. '''Түүх'''        Хөгшрөлт болон ДНХ-ийн метилжилтийн түвшний хоорондын хүчтэй хамаарал нь 1960-аад оны сүүл үеэс мэдэгдэж ирсэн. Өргөн хүрээний шинжлэх ухааны судалгааны бүтээлүүдэд ДНХ-ийн метилжилтийн түвшин нь насжилттай хамааралтай байдаг CpG-үүдийн бүлгүүдийг тодорхойлсон байдаг.Шүлсэн дэх ДНХ-ийн метилжилтийн түвшин нь дунджаар 5.2 жилийн нарийвчлалтай нас таамаглагчийг бий болгож чаддаг болохыг анх удаа баттай харуулсан судалгааг Свен Боккландт, Стив Хорват, Эрик Вилейн нарыг багтаасан UCLA-ийн судалгааны баг 2011 онд нийтэлсэн (Bocklandt et al., 2011).Калифорнийн их сургууль, Сан Диегогийн Трей Идекер болон Канг Жангийн лабораториуд 2013 онд цусны ДНХ-ийн метилжилтийн түвшинд үндэслэн насыг үнэн зөв тооцоолдог 71 маркераас бүрдсэн Hannum эпигенетик цагийг нийтэлсэн (Hannum, 2013). 30np9fvtfm2lf1gbka6jflfhllhfv2m 863647 863646 2026-07-27T13:50:41Z ~2026-41786-91 106333 863647 wikitext text/x-wiki '''Эпигенетикийн цаг''' нь биологийн насыг тооцоолохын тулд хөгшрөлтийн биомаркер болгон ашиглагддаг шинжилгээний арга юм. Энэхүү арга нь цаг хугацааны явцад ДНХ-д үүсдэг бөгөөд генүүд хэрхэн илэрхийлэгдэхийг зохицуулдаг настай холбоотой өөрчлөлтүүдэд тулгуурладаг. Олон эпигенетикийн цаг нь ДНХ-ийн метилжилтийн шинжилгээнд үндэслэдэг бөгөөд ДНХ молекулын CpG бүсүүдэд метил бүлгүүд хуримтлагдах хэмжээг хэмждэг.Сүүлийн үед гистоны код, хроматины хүртээмж болон нуклеосомын байрлалд үндэслэсэн шинэ эпигенетикийн цагуудыг боловсруулсан. '''Түүх'''        Хөгшрөлт болон ДНХ-ийн метилжилтийн түвшний хоорондын хүчтэй хамаарал нь 1960-аад оны сүүл үеэс мэдэгдэж ирсэн. Өргөн хүрээний шинжлэх ухааны судалгааны бүтээлүүдэд ДНХ-ийн метилжилтийн түвшин нь насжилттай хамааралтай байдаг CpG-үүдийн бүлгүүдийг тодорхойлсон байдаг.Шүлсэн дэх ДНХ-ийн метилжилтийн түвшин нь дунджаар 5.2 жилийн нарийвчлалтай нас таамаглагчийг бий болгож чаддаг болохыг анх удаа баттай харуулсан судалгааг Свен Боккландт, Стив Хорват, Эрик Вилейн нарыг багтаасан UCLA-ийн судалгааны баг 2011 онд нийтэлсэн (Bocklandt et al., 2011).Калифорнийн их сургууль, Сан Диегогийн Трей Идекер болон Канг Жангийн лабораториуд 2013 онд цусны ДНХ-ийн метилжилтийн түвшинд үндэслэн насыг үнэн зөв тооцоолдог 71 маркераас бүрдсэн Hannum эпигенетик цагийг нийтэлсэн (Hannum, 2013). r72wjf1mx9z6hpcimpb5x5tgdnw5chi Хувь хүнд тохирсон геномик 0 147487 863644 2026-07-27T13:41:41Z ~2026-41786-91 106333 Хувь хүнд тохирсон геномик 863644 wikitext text/x-wiki Хувь хүнд тохирсон геномик нь эмнэлгийн шийдвэр гаргалтад чиглэл өгч, эрүүл мэндийн тусламж, эмчилгээний стратегийг хувь хүнд тохируулан боловсруулахын тулд тухайн хүний өвөрмөц геномыг дараалал тогтоон шинжилж судлахад төвлөрдөг геномикийн шинээр хөгжиж буй салбар юм.Өндөр хүчин чадалтай дараалал тогтоох технологиуд илүү хурдан бөгөөд илүү өртөг багатай болсноор эмч нар өвчтөний бүрэн генетикийн мэдээллийг судалж, удамшлын тодорхой эрсдэлт хүчин зүйлс, эмийн бодисын солилцоонд оролцдог ферментийн хувилбарууд болон янз бүрийн өвчинтэй холбоотой эмчилгээ хийх боломжтой мутацуудыг тодорхойлох боломжтой болсон.Энэхүү хувь хүнд тохирсон генетикийн мэдээлэл нь эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчдэд уламжлалт, нийтлэг эмчилгээний загвараас татгалзаж, оронд нь урьдчилан сэргийлэхэд чиглэсэн идэвхтэй арга хэмжээг хэрэгжүүлэх боломжийг олгодог.Жишээлбэл, фармакогеномикийн шинжилгээ нь өвчтөнд түүний генетикийн онцлогт хамгийн сайн тохирох эм болон тунг хэрэглэх боломжийг бүрдүүлж, хүсээгүй гаж нөлөөг эрс бууруулдаг. Иймээс хувь хүнд тохирсон геномик нь орчин үеийн нарийвчилсан анагаах ухааныг хөгжүүлэх гол хөдөлгөгч хүч болж, хүмүүст өөрсдийн өвөрмөц молекулын онцлогт үндэслэн эрүүл мэндээ хянах боломжийг олгодог. h0j7kk4viwkf722ociq2arbvh4lrjvj 863645 863644 2026-07-27T13:42:05Z ~2026-41786-91 106333 863645 wikitext text/x-wiki Хувь хүнд тохирсон геномик нь эмнэлгийн шийдвэр гаргалтад чиглэл өгч, эрүүл мэндийн тусламж, эмчилгээний стратегийг хувь хүнд тохируулан боловсруулахын тулд тухайн хүний өвөрмөц геномыг дараалал тогтоон шинжилж судлахад төвлөрдөг геномикийн шинээр хөгжиж буй салбар юм.Өндөр хүчин чадалтай дараалал тогтоох технологиуд илүү хурдан бөгөөд илүү өртөг багатай болсноор эмч нар өвчтөний бүрэн генетикийн мэдээллийг судалж, удамшлын тодорхой эрсдэлт хүчин зүйлс, эмийн бодисын солилцоонд оролцдог ферментийн хувилбарууд болон янз бүрийн өвчинтэй холбоотой эмчилгээ хийх боломжтой мутацуудыг тодорхойлох боломжтой болсон.Энэхүү хувь хүнд тохирсон генетикийн мэдээлэл нь эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчдэд уламжлалт, нийтлэг эмчилгээний загвараас татгалзаж, оронд нь урьдчилан сэргийлэхэд чиглэсэн идэвхтэй арга хэмжээг хэрэгжүүлэх боломжийг олгодог.Жишээлбэл, фармакогеномикийн шинжилгээ нь өвчтөнд түүний генетикийн онцлогт хамгийн сайн тохирох эм болон тунг хэрэглэх боломжийг бүрдүүлж, хүсээгүй гаж нөлөөг эрс бууруулдаг. Иймээс хувь хүнд тохирсон геномик нь орчин үеийн нарийвчилсан анагаах ухааныг хөгжүүлэх гол хөдөлгөгч хүч болж, хүмүүст өөрсдийн өвөрмөц молекулын онцлогт үндэслэн эрүүл мэндээ хянах боломжийг олгодог. 384x5jgsrka63usfzk1uq4f2ko8dg2t 863650 863645 2026-07-27T14:03:17Z Myagmarsuren.12.02 106199 Хуудсыг хоослов 863650 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 863651 863650 2026-07-27T14:03:48Z Myagmarsuren.12.02 106199 863651 wikitext text/x-wiki Хувь хүнд тохирсон геномик нь эмнэлгийн шийдвэр гаргалтад чиглэл өгч, эрүүл мэндийн тусламж, эмчилгээний стратегийг хувь хүнд тохируулан боловсруулахын тулд тухайн хүний өвөрмөц геномыг дараалал тогтоон шинжилж судлахад төвлөрдөг геномикийн шинээр хөгжиж буй салбар юм.Өндөр хүчин чадалтай дараалал тогтоох технологиуд илүү хурдан бөгөөд илүү өртөг багатай болсноор эмч нар өвчтөний бүрэн генетикийн мэдээллийг судалж, удамшлын тодорхой эрсдэлт хүчин зүйлс, эмийн бодисын солилцоонд оролцдог ферментийн хувилбарууд болон янз бүрийн өвчинтэй холбоотой эмчилгээ хийх боломжтой мутацуудыг тодорхойлох боломжтой болсон.Энэхүү хувь хүнд тохирсон генетикийн мэдээлэл нь эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчдэд уламжлалт, нийтлэг эмчилгээний загвараас татгалзаж, оронд нь урьдчилан сэргийлэхэд чиглэсэн идэвхтэй арга хэмжээг хэрэгжүүлэх боломжийг олгодог.Жишээлбэл, фармакогеномикийн шинжилгээ нь өвчтөнд түүний генетикийн онцлогт хамгийн сайн тохирох эм болон тунг хэрэглэх боломжийг бүрдүүлж, хүсээгүй гаж нөлөөг эрс бууруулдаг. Иймээс хувь хүнд тохирсон геномик нь орчин үеийн нарийвчилсан анагаах ухааныг хөгжүүлэх гол хөдөлгөгч хүч болж, хүмүүст өөрсдийн өвөрмөц молекулын онцлогт үндэслэн эрүүл мэндээ хянах боломжийг олгодог. h0j7kk4viwkf722ociq2arbvh4lrjvj 863652 863651 2026-07-27T14:04:57Z Myagmarsuren.12.02 106199 863652 wikitext text/x-wiki '''Хувь хүнд тохирсон геномик''' нь эмнэлгийн шийдвэр гаргалтад чиглэл өгч, эрүүл мэндийн тусламж, эмчилгээний стратегийг хувь хүнд тохируулан боловсруулахын тулд тухайн хүний өвөрмөц геномыг дараалал тогтоон шинжилж судлахад төвлөрдөг геномикийн шинээр хөгжиж буй салбар юм.Өндөр хүчин чадалтай дараалал тогтоох технологиуд илүү хурдан бөгөөд илүү өртөг багатай болсноор эмч нар өвчтөний бүрэн генетикийн мэдээллийг судалж, удамшлын тодорхой эрсдэлт хүчин зүйлс, эмийн бодисын солилцоонд оролцдог ферментийн хувилбарууд болон янз бүрийн өвчинтэй холбоотой эмчилгээ хийх боломжтой мутацуудыг тодорхойлох боломжтой болсон.Энэхүү хувь хүнд тохирсон генетикийн мэдээлэл нь эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчдэд уламжлалт, нийтлэг эмчилгээний загвараас татгалзаж, оронд нь урьдчилан сэргийлэхэд чиглэсэн идэвхтэй арга хэмжээг хэрэгжүүлэх боломжийг олгодог.Жишээлбэл, фармакогеномикийн шинжилгээ нь өвчтөнд түүний генетикийн онцлогт хамгийн сайн тохирох эм болон тунг хэрэглэх боломжийг бүрдүүлж, хүсээгүй гаж нөлөөг эрс бууруулдаг. Иймээс хувь хүнд тохирсон геномик нь орчин үеийн нарийвчилсан анагаах ухааныг хөгжүүлэх гол хөдөлгөгч хүч болж, хүмүүст өөрсдийн өвөрмөц молекулын онцлогт үндэслэн эрүүл мэндээ хянах боломжийг олгодог. qaxwh0k2zwkrmi15af17pk7dyydudxb Загвар:Жинин-Эрээн хот төмөр зам 10 147488 863648 2026-07-27T13:56:17Z Onarakusai 104822 From [[:zh:Template:集二铁路]] and [[:ja:Template:集二線]] 863648 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Жинин-Эрээн хот төмөр зам |title = [[File:China Railways.svg|17px|Хятадын төмөр зам компани]] {{ill|Жинин-Эрээн хот төмөр зам|zh|集二铁路}} |state = autocollapse |bodyclass = hlist |titlestyle = background:transparent; border-left:3em solid #0033c9; border-right:3em solid #0033c9; |list1 = [[Өмнөд Жинин өртөө|Өмнөд Жинин]] - [[Жинин өртөө|Жинин]] - [[Чисуму өртөө|Чисуму]] - [[Туанжие тосгоны өртөө|Туанжие тосгоны]] - [[Далухао өртөө|Далухао]] - [[Бенхон өртөө|Бенхон]] - [[Лужиа тосгон өртөө|Лужиа тосгон]] - [[Байинчаган өртөө|Байинчаган]] - [[Ланжиа өртөө|Ланжиа]] - [[Вуланхада өртөө|Вуланхада]] - [[Баолаге өртөө|Баолаге]] - [[Агуйту өртөө|Агуйту]] - [[Төмөртай өртөө|Төмөртай]] - [[Синван өртөө|Синван]] - [[Вуланхуа өртөө|Вуланхуа]] - [[131 км өртөө|131 км]] - [[Байинхар өртөө|Байинхар]] - [[Баянгол өртөө|Баянгол]] - [[Чаолебуэр өртөө|Чаолебуэр]] - [[Деристу өртөө|Деристу]] - [[Журихэ өртөө|Журихэ]] - [[Вуйэту өртөө|Вуйэту]] - [[Шилинхудуга өртөө|Шилинхудуга]] - [[Ганлин өртөө|Ганлин]] - [[Сайхантала өртөө|Сайхантала]] - [[Чулуту өртөө|Чулуту]] - [[Дүрэн өртөө|Дүрэн]] - [[Гуоэрбэн Аобао өртөө|Гуоэрбэн Аобао]] - [[Шиалахама өртөө|Шиалахама]] - [[Чихаригту өртөө|Чихаригту]] - [[281 км өртөө|281 км]] - [[Чагантэге өртөө|Чагантэге]] - [[Сайвусу өртөө|Сайвусу]] - [[Шили өртөө|Шили]] - [[Эрээн хот өртөө|Эрээн хот]] }} nzfh756ueda02w8oebo5sqntdfnowww Геномын тогтворгүй байдал 0 147489 863649 2026-07-27T14:03:16Z Indrasa5 103710 Хуудас үүсгэв: "Геномын тогтворгүй байдал гэдэг нь эсийн геномд мутаци өндөр давтамжтай үүсэхийг хэлдэг. Үүнд ганц нуклеотидын жижиг өөрчлөлтөөс эхлээд хромосомын томоохон дахин зохион байгуулалт, анеуплоиди зэрэг өргөн хүрээний өөрчлөлтүүд багтдаг. Энэ нь ихэвчлэн..." 863649 wikitext text/x-wiki Геномын тогтворгүй байдал гэдэг нь эсийн геномд мутаци өндөр давтамжтай үүсэхийг хэлдэг. Үүнд ганц нуклеотидын жижиг өөрчлөлтөөс эхлээд хромосомын томоохон дахин зохион байгуулалт, анеуплоиди зэрэг өргөн хүрээний өөрчлөлтүүд багтдаг. Энэ нь ихэвчлэн ДНХ-ийн гэмтлийг засварлах тогтолцоо, эсийн мөчлөгийг хянах механизм эсвэл ДНХ-ийг алдаагүй хуулбарлах үйл явц алдагдсанаас үүсдэг. Геномын тогтвортой байдал нь амьд организмын удамшлын мэдээллийг хадгалахад маш чухал. Харин тодорхой хэмжээнд геномын тогтворгүй байдал үүсэх нь хүрээлэн буй орчны өөрчлөлтөд дасан зохицох хувьслын үйл явцыг дэмжиж чаддаг. Харин хяналтгүй геномын тогтворгүй байдал нь хүний ихэнх хавдрын гол шинжүүдийн нэг бөгөөд хавдрын эсүүдийн олон янз байдал, эмчилгээний тэсвэржилт, мөн бусад эрхтэн рүү тархах чадварыг нэмэгдүүлдэг. Геномын тогтворгүй байдлыг үүсгэдэг молекулын хүчин зүйлс болон түүний үр дагаврыг судлах нь хавдар судлал, генетикийн эмгэг судлалын хамгийн чухал судалгааны чиглэлүүдийн нэг хэвээр байна. 9gjz006ltwty9fmzaaqqs4n4bsc7zi6 Үе дамжин удамших эпигенетик 0 147490 863657 2026-07-27T14:18:18Z Indrasa5 103710 Хуудас үүсгэв: "Үе дамжин удамших эпигенетик (Transgenerational epigenetic inheritance, TgEI) гэдэг нь ДНХ-ийн үндсэн дарааллыг өөрчлөхгүйгээр эпигенетикийн тэмдэглэгээ болон өөрчлөлтүүд нэг үеэс дараагийн хэд хэдэн үед дамжин удамшихыг хэлдэг. Өөрөөр хэлбэл, эпигенетикийн механизмаар ге..." 863657 wikitext text/x-wiki Үе дамжин удамших эпигенетик (Transgenerational epigenetic inheritance, TgEI) гэдэг нь ДНХ-ийн үндсэн дарааллыг өөрчлөхгүйгээр эпигенетикийн тэмдэглэгээ болон өөрчлөлтүүд нэг үеэс дараагийн хэд хэдэн үед дамжин удамшихыг хэлдэг. Өөрөөр хэлбэл, эпигенетикийн механизмаар генийн үйл ажиллагааг зохицуулах шинж чанар удамших боломжтой бөгөөд үүний улмаас эсээс нийлэгжих РНХ болон уургийн хэмжээ өөрчлөгдөж болно. Гэхдээ амьтдад эпигенетикийн өөрчлөлт удамшихын тулд эдгээр өөрчлөлт нь өндгөн эс эсвэл эр бэлгийн эс зэрэг үржлийн эсүүдэд үүссэн байх шаардлагатай. Харин ургамалд тогтсон үржлийн эсийн шугам байдаггүй тул ямар ч эдэд үүссэн эпигенетикийн өөрчлөлт удамших боломжтой. Эпигенетикийн өөрчлөлт зөвхөн шууд дараагийн үед дамжихыг үе хоорондын удамшил (intergenerational inheritance) гэж нэрлэдэг. Эр хулганад эпигенетикийн өөрчлөлт F1 буюу эхний үеийн үр төл хүртэл хадгалагддаг. Харин олон үеийн удамшил (multigenerational inheritance) гэдэг нэр томьёог хоёр өөр утгаар хэрэглэдэг. Нэг талаас, энэ нь үе хоорондын удамшил (1–2 үе) болон үе дамжин удамших (3 ба түүнээс дээш үе) үзэгдлийг хамарсан ерөнхий ойлголт юм. Нөгөө талаас, эцэг эхийн үе болон дараагийн бүх үеийнхэн ижил орчны хүчин зүйлд шууд өртсөн тохиолдлын удамшлын хэлбэрийг илэрхийлдэг. Харин эм хулганад үржлийн эсүүд нь эхийн хэвлийд байхдаа тухайн орчны хүчин зүйлд өртдөг тул эпигенетикийн өөрчлөлт F2 буюу хоёр дахь үеийн үр төл хүртэл хадгалагддаг. jqxr9ka0b5pr8g4xvbe4udoec49y2dx Эпигeнeтикийн цаг 0 147491 863658 2026-07-27T14:21:11Z Myagmarsuren.12.02 106199 Created blank page 863658 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 863659 863658 2026-07-27T14:21:19Z Quinlan83 70998 Requesting deletion 863659 wikitext text/x-wiki {{delete|Empty page}} 6lxnxpp3pbi2o5ekjkkl95cozjhksbw Полигидроксибутират (PHB) 0 147492 863660 2026-07-27T14:22:11Z Indrasa5 103710 Хуудас үүсгэв: "Полигидроксибутират (PHB) нь полиэстерийн ангилалд багтдаг полигидроксиалканоатын полимер бөгөөд биологийн гаралтай, байгальд задардаг хуванцар учраас судалгаа болон үйлдвэрлэлийн салбарт ихээхэн анхаарал татаж байна. Биологийн системд хамгийн түгээ..." 863660 wikitext text/x-wiki Полигидроксибутират (PHB) нь полиэстерийн ангилалд багтдаг полигидроксиалканоатын полимер бөгөөд биологийн гаралтай, байгальд задардаг хуванцар учраас судалгаа болон үйлдвэрлэлийн салбарт ихээхэн анхаарал татаж байна. Биологийн системд хамгийн түгээмэл тохиолддог хэлбэр нь поли-3-гидроксибутират юм. Уламжлалт газрын тосноос гарган авдаг хуванцараас ялгаатай нь PHB-ийг Cupriavidus necator болон Bacillus төрлийн бактери зэрэг бичил биетүүд байгалийн жамаар нийлэгжүүлдэг. Энэ нь азот, фосфор зэрэг шим тэжээлийн бодис хомсдох үед үүсдэг физиологийн стрессийн нөхцөлд явагддаг. Бичил биетүүд глюкоз, цардуул зэрэг нүүрстөрөгчийн эх үүсвэрээс PHB-ийг нийлэгжүүлж, эсийн дотор энерги нөөцлөх бодис хэлбэрээр хуримтлуулдаг. PHB нь хатуулаг болон суналтын бат бэх зэрэг физик, механик шинж чанараараа полипропилентэй төстэй боловч бүрэн бордоожих боломжтой бөгөөд хөрс болон усны орчинд байгалийн жамаар задардаг. Энэ полимер нь ойролцоогоор 175 °C-т хайлж, шилжилтийн температур нь 2 °C орчим байдаг. Гэвч цэвэр PHB нь харьцангуй хэврэг бөгөөд боловсруулах явцад дулааны нөлөөнд тогтворгүй байдаг. Иймээс үйлдвэрлэгчид уян хатан чанар болон бат бөх байдлыг сайжруулахын тулд полигидроксибутират-ко-валерат зэрэг сополимеруудыг нийлэгжүүлэн ашигладаг. jiu5li4y25gkqed10j9wudekussqepm 863708 863660 2026-07-28T02:34:02Z Asaaa18 98448 863708 wikitext text/x-wiki Полигидроксибутират (PHB) нь полиэстерийн ангилалд багтдаг полигидроксиалканоатын полимер бөгөөд биологийн гаралтай, байгальд задардаг хуванцар учраас судалгаа болон үйлдвэрлэлийн салбарт ихээхэн анхаарал татаж байна. Биологийн системд хамгийн түгээмэл тохиолддог хэлбэр нь поли-3-гидроксибутират юм. Уламжлалт газрын тосноос гарган авдаг хуванцараас ялгаатай нь PHB-ийг Cupriavidus necator болон Bacillus төрлийн бактери зэрэг бичил биетүүд байгалийн жамаар нийлэгжүүлдэг. Энэ нь азот, фосфор зэрэг шим тэжээлийн бодис хомсдох үед үүсдэг физиологийн стрессийн нөхцөлд явагддаг. Бичил биетүүд глюкоз, цардуул зэрэг нүүрстөрөгчийн эх үүсвэрээс PHB-ийг нийлэгжүүлж, эсийн дотор энерги нөөцлөх бодис хэлбэрээр хуримтлуулдаг. PHB нь хатуулаг болон суналтын бат бэх зэрэг физик, механик шинж чанараараа полипропилентэй төстэй боловч бүрэн бордоожих боломжтой бөгөөд хөрс болон усны орчинд байгалийн жамаар задардаг. Энэ полимер нь ойролцоогоор 175 °C-т хайлж, шилжилтийн температур нь 2 °C орчим байдаг. Гэвч цэвэр PHB нь харьцангуй хэврэг бөгөөд боловсруулах явцад дулааны нөлөөнд тогтворгүй байдаг. Иймээс үйлдвэрлэгчид уян хатан чанар болон бат бөх байдлыг сайжруулахын тулд полигидроксибутират-ко-валерат зэрэг сополимеруудыг нийлэгжүүлэн ашигладаг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] 4mh4wynu48dql7rwwc8ykw4l9jt2dj7 Шингэн талст полимерүүд 0 147493 863661 2026-07-27T15:16:15Z Myagmarsuren.12.02 106199 Хуудас үүсгэв: "'''Шингэн талст полимерүүд (Liquid Crystal Polymers, LCPs) ''' нь шингэн болон хатуу төлөвт хоёуланд нь эмх цэгцтэй молекулын бүтцээ хадгалан, шингэн талстын шинж чанарыг илэрхийлдэг ароматик полимерүүдийн нэг ангилал юм. Полимер дэх шингэн талст төлөв нь полимерийг уу..." 863661 wikitext text/x-wiki '''Шингэн талст полимерүүд (Liquid Crystal Polymers, LCPs) ''' нь шингэн болон хатуу төлөвт хоёуланд нь эмх цэгцтэй молекулын бүтцээ хадгалан, шингэн талстын шинж чанарыг илэрхийлдэг ароматик полимерүүдийн нэг ангилал юм. Полимер дэх шингэн талст төлөв нь полимерийг уусгагчид уусгах эсвэл түүнийг шилжилтийн температур эсвэл хайлах цэгээс нь дээш халаах замаар үүсдэг. Хатуу төлөвт LCP-үүд нь зэрэгцэн байрласан макромолекулын гинжүүдээс үүссэн өөрөө бэхжүүлэгч бүтэцтэй байдаг бөгөөд энэ нь маш өндөр механик бат бэх, хатуулаг, цохилтод тэсвэрлэх чадварыг бий болгодог. LCP-уудыг стандарт шахаж хэвлэх төхөөрөмж ашиглан өндөр хурдтайгаар хайлуулж боловсруулах боломжтой бөгөөд хэвний маш нарийн төвөгтэй хэсгүүдийг өндөр нарийвчлалтайгаар хуулбарлан гаргаж чаддаг.LCP-ийг хэвлэхэд хялбар байдаг энэ шинж нь тэдгээрийг нимгэн ханатай электрон эд ангиудад металл болон ердийн хуванцрын оронд ашиглах боломж олгодог.Эдгээр материалууд нь өндөр дулааны тогтвортой байдал, химийн идэвхгүй чанар, чийг бага шингээх шинж, мөн өргөн давтамжийн хүрээнд маш сайн цахилгаан тусгаарлах чадварыг үзүүлдэг. Үндсэн арилжааны хэрэглээнд нь өндөр нягтралтай цахилгаан холбогч, гадаргуу дээр суурилуулах залгуур, шилэн кабелийн холбооны эд анги, асаалтын систем болон эмнэлгийн багаж хэрэгслүүд багтдаг. cf2czh3ve412knomssz9axp73xougt3 863707 863661 2026-07-28T02:31:57Z Asaaa18 98448 863707 wikitext text/x-wiki '''Шингэн талст полимерүүд (Liquid Crystal Polymers, LCPs) ''' нь шингэн болон хатуу төлөвт хоёуланд нь эмх цэгцтэй молекулын бүтцээ хадгалан, шингэн талстын шинж чанарыг илэрхийлдэг ароматик полимерүүдийн нэг ангилал юм. Полимер дэх шингэн талст төлөв нь полимерийг уусгагчид уусгах эсвэл түүнийг шилжилтийн температур эсвэл хайлах цэгээс нь дээш халаах замаар үүсдэг. Хатуу төлөвт LCP-үүд нь зэрэгцэн байрласан макромолекулын гинжүүдээс үүссэн өөрөө бэхжүүлэгч бүтэцтэй байдаг бөгөөд энэ нь маш өндөр механик бат бэх, хатуулаг, цохилтод тэсвэрлэх чадварыг бий болгодог. LCP-уудыг стандарт шахаж хэвлэх төхөөрөмж ашиглан өндөр хурдтайгаар хайлуулж боловсруулах боломжтой бөгөөд хэвний маш нарийн төвөгтэй хэсгүүдийг өндөр нарийвчлалтайгаар хуулбарлан гаргаж чаддаг.LCP-ийг хэвлэхэд хялбар байдаг энэ шинж нь тэдгээрийг нимгэн ханатай электрон эд ангиудад металл болон ердийн хуванцрын оронд ашиглах боломж олгодог.Эдгээр материалууд нь өндөр дулааны тогтвортой байдал, химийн идэвхгүй чанар, чийг бага шингээх шинж, мөн өргөн давтамжийн хүрээнд маш сайн цахилгаан тусгаарлах чадварыг үзүүлдэг. Үндсэн арилжааны хэрэглээнд нь өндөр нягтралтай цахилгаан холбогч, гадаргуу дээр суурилуулах залгуур, шилэн кабелийн холбооны эд анги, асаалтын систем болон эмнэлгийн багаж хэрэгслүүд багтдаг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] 5ofb3cvsa52gtys2rut6mpuld4bnl25 CX Backgammon Tournamnents 0 147494 863662 2026-07-27T15:56:49Z Hovcccp 106334 Хуудас үүсгэв: "Бэкгамоны спортыг [[:en:Mongolia|Монгол]] улсад хурдацтай хөгжүүлэх зорилгоор [https://www.facebook.com/CXBackgammontournaments "CX Backgammon Tournaments"]-ыг 2024 оны 10 сард санаачлан үүсгэж, бэкгамоны онлайн цуврал тэмцээнүүдийг зохион байгуулж эхэлсэн билээ. Санаачлагч нь [https://www.facebook.com/Hovcccp Чо..." 863662 wikitext text/x-wiki Бэкгамоны спортыг [[:en:Mongolia|Монгол]] улсад хурдацтай хөгжүүлэх зорилгоор [https://www.facebook.com/CXBackgammontournaments "CX Backgammon Tournaments"]-ыг 2024 оны 10 сард санаачлан үүсгэж, бэкгамоны онлайн цуврал тэмцээнүүдийг зохион байгуулж эхэлсэн билээ. Санаачлагч нь [https://www.facebook.com/Hovcccp Чойжилсүрэнгийн Сэсээрхүү] болон [https://www.facebook.com/hasaghuu.choijilsuren Чойжилсүрэнгийн Хасагхүү] нар юм. Хамгийн анхны тэмцээн нь [["MGL13"]] нэртэй 13 онооны тэмцээн байсан ба түүний араас "NO CUBE MGLeague"("NC") лигийн тэмцээн, "Club Battle"("CB") 3 хүний бүрэлдхүүнтэй багийн тэмцээн, улирлын шилдэг тамирчдын "Clash Of Bests"("COB") тэмцээн, "COB" тэмцээнтэй зэрэгцэн зохиогддог "Level Up"("LU") тэмцээн, "Аялал" уулзалт тэмцээн, "Speed" хурдны тэмцээн, "Хөлөгт Наадам" зэрэг тэмцээнүүдийг зохион байгуулдаг билээ. Одоогоор 127 тамирчин тэмцээнүүдэд маань оролцсон байна. == [["MGL13" тэмцээн]] == [[:en:Swiss-system_tournament|Швецарь систем]]-ээр 13 онооны тоглолт хийдэг бөгөөд 5 хожигдлоор хасагддаг тэмцээн юм. Эхний 5 байр шагналт байр байдаг бөгөө "Таавар Эвдэгч", "Kомпютер" гэх шагналуудтай байсан ба 8-р тэмцээнээс эхлэн "Хүнд Тулаан", "Шонхор" шагналуудыг шинээр үүсгэсэн билээ. "Таавар Эвдэгч"<ref>"Таавар Эвдэгч" шагналын эзэн</ref> - санаанд оромгүй амжилт гаргаж таавар эвдсэн тамирчин. Ихэнхдээ шагналт болон жагсаалтын дээгүүр анх удаа жагсаж байгаа тамирчидыг шагнадаг. "Kомпютер"<ref name=":0">MGL13 тэмцээний "Компютер" шагнал</ref> - ПР онооны дунджаар хамгийн бага оноо авсан тамирчин "Хүнд тулаан"<ref>"Хүнд Тулаан" шагналын эзэн</ref> - Бүх тоглолт дундаас өрсөлдөгчөөсөө аз болон ПР оноогоор бага бөгөөд хожсон тоглолтыг шалгаруулдаг. "Шонхор"<ref>"Шонхор" шагналын эзэн</ref> - Тухайн тэмцээний өмнөх тэмцээнд бүртгүүлсэн ПР дунджаа хамгийн их хувиар буулгасан тамирчинд олгодог шагнал {| class="wikitable sortable" |+ ! !MGL13-1 !MGL13-2 !MGL13-3 !MGL13-4 !MGL13-5 !MGL13-6 !MGL13-7 !MGL13-8 !MGL13-9 |- ! !2024.10.5 !2024.12.2 !2025.2.26 !2025.5.5 !2025.8.18 !2025.10.1 !2025.12.30 !2026.2.24 !2026.6.13 |- |1 |<u>Золбоот.Г</u> |<u>Даваажаргал.Э</u> |<u>Хасагхүү.Ч</u> |<u>Анхболд.Б</u> |<u>Даваажаргал.Э</u> |<u>Аззаяа.Б</u> |<u>Батбаяр.Б</u> |<u>Чинбилэг.О</u> |<u>Батбилэг.С</u> |- |2 |<u>Мичидмаа.Г</u> |<u>Соронзонболд.Л</u> |<u>Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /></u> |<u>Эрхэс.С</u> |<u>Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /></u> |<u>Батбаяр.Б</u> |<u>Түвшиннаран.Ц</u> |<u>Эгшиглэн.Г</u> |<u>Чинбилэг.О</u> |- |3 |<u>Сүхбаатар.Б</u> |<u>Батбаяр.Б</u> |<u>Даваажаргал.Э</u> |<u>Хасагхүү.Ч</u> |<u>Эрдэнэ.Л</u> |<u>Гантулга.П</u> |<u>Эрхэс.С</u> |<u>Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /></u> |<u>Пүрэвжав.Э</u> |- |4 |<u>Хасагхүү.Ч</u> |<u>Гантулга.П</u> |<u>Эрхэс.С</u> |<u>Болорчимэг.Б</u> |<u>Бадралгомбо.Д</u> |<u>Бадралгомбо.Д</u> |<u>Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /></u> |<u>Мөнгөнсувд.Н</u> |<u>Даваадорж.Б</u> |- |5 |<u>Эрхэс.С</u> |<u>Цэрэннадмид.Э</u> |<u>Эрдэнэ.Л</u> |<u>Энхномин.Б</u> |<u>Хасагхүү.Ч</u> |<u>Болдхүү.Д</u> |<u>Батбилэг.С</u> |<u>Хасагхүү.Ч</u> |<u>Хасагхүү.Ч</u> |- |6 |Чинбилэг.О<ref name=":0" /> |Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /> |Энхномин.Б |Батбаяр.Б |Аззаяа.Б |Номин-Эрдэнэ.Э |Нандин-Ивээл.Ш |Сүхбаатар.Б |Дашдэлэг.Я |- |7 |Есүй.Н |Сүхбаатар.Б |Болорчимэг.Б |Аззаяа.Б |Батбаяр.Б |Сайнхүү.Э |Цэрэннадмид.Э |Эрхэс.С |Бат-Эрдэнэ.Ц |- |8 |Энхдөлгөөн.Б |Хишигт.Б |Гантулга.П |Нандин-Ивээл.Ш |Нандин-Ивээл.Ш |Энхдөлгөөн.Б |Гантулга.П |Энхрийлэн.Г |Мөнхзул.М |- |9 |Сэсээрхүү.Ч |Эрхэс.С |Хишигт.Б |Оюунтуяа.А |Номин-Эрдэнэ.Э |Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /> |Номин-Эрдэнэ.Э |Болдхүү.Д |Мөнхбаатар.Б |- |10 |Бадралгомбо.Д |Хасагхүү.Ч |Цэрэннадмид.Э |Гантулга.П |Эрхэс.С |Энхномин.Б |Чинбилэг.О |Бадралгомбо.Д |Даваадорж.Д |- |11 |Даваажаргал.Э |Бадралгомбо.Д |Дашдулам.Ч |Золбоот.Г |Энхжин.Э |Анхболд.Б |Энхдөлгөөн.Б |Цэрэннадмид.Э |Бадралгомбо.Д |- |12 |Номин-Эрдэнэ.Э |Тэлмүүн.Ц |Чинбилэг.О |Даваажаргал.Э |Гантулга.П |Чинбилэг.О |Мөнгөнсувд.Н |Даваажаргал.Э |Сайнхүү.Э |- |13 |Эрдэнэ.Л |Энхномин.Б |Бадралгомбо.Д |Амин-Эрдэнэ.С |Эгшиглэн.Г |Оюунцэцэг.Б |Бат-Эрдэнэ.Ц |Батбаяр.Б |Батбаяр.Б |- |14 |Цэрэннадмид.Э |Золбоот.Г |Билгүүн.Э |Амгалан.Ч |Одмандах.Б |Амгалан.Ч |Хишигт.Б |Булганзул.Б |Одмандах.Б |- |15 |Отгонзаяа.Л |Эрдэнэ.Л |Сүхбаатар.Б |Чинбилэг.О |Амгалан.Ч |Мөнхцэцэг.Б |Мөнхзул.М |Пүрэвжав.Э |Түмэндэмбэрэл.Г |- |16 |Мөнхзул.М |Номин-Эрдэнэ.Э |Оюунтуяа.А |Сүхбаатар.Б |Мөнхцэцэг.Б |Мөнгөнсувд.Н |Хасагхүү.Ч |Батбилэг.С |Должинсүрэн.А |- |17 |Билгүүн.Э |Энхдөлгөөн.Б |Аззаяа.Б |Мөнгөнсувд.Н |Энхдөлгөөн.Б |Сүхбаатар.Б |Даваажаргал.Э |Бат-Итгэл.Ц |Сүхбаатар.Б |- |18 |Одмаа.Б |Арьяа.Э |Арьяа.Э |Болдхүү.Д |Сүхбаатар.Б |Бат-Эрдэнэ.Ц |Дашдэлэг.Я |Амгалан.Ч |Сэлэнгэ.Б |- |19 |Ариунаа.Ё |Аззаяа.Б |Энхжин.Э |Эгшиглэн.Г |Цэрэннадмид.Э |Эрхэс.С |Болдхүү.Д |Мөнхбаатар.Б |Солонго.Б |- |20 |Мандахнар.С |Мичидмаа.Г |Номин-Эрдэнэ.Э |Номин-Эрдэнэ.Э |Чинбилэг.О |Халиун.Б |Эрдэнэ.Л |Бат-Эрдэнэ.Ц |Булганзул.Б |- |21 | |Буянхишиг.Б |Золбоот.Г |Балжинням.Н |Мөнгөнсувд.Н |Энхрийлэн.Г |Сүхбаатар.Б |Цэнд-Аюуш.А |Хун-Эрдэнэ.Т |- |22 | |Отгонзаяа.Л |Мичидмаа.Г |Энхдөлгөөн.Б |Даваадорж.Д |Даваажаргал.Э |Хун-Эрдэнэ.Т |Түвшиннаран.Ц |Гэгээнгэрэлт.Ө |- |23 | |Ганхүлэг.Э |Анхболд.Б |Эрдэнэ.Л |Эрхэмбаяр.Э |Эрдэнэ.Л |Амгалан.Ч |Даваадорж.Б |Ундрахбаяр.Д |- |24 | |Оюунтуяа.А |Энхдөлгөөн.Б |Бадралгомбо.Д |Дашдэлэг.Я |Сондор.С |Энхрийлэн.Г |Хишигт.Б |Номин-Эрдэнэ.М |- |25 | |Энхжин.Э |Батбаяр.Б |Сэлэнгэ.Б |Халиун.Б |Ариунаа.Ё |Тэлмүүн.Ц |Одмандах.Б |Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /> |- |26 | |Дашдулам.Ч |Болдхүү.Д |Отгонзаяа.Л |Мандахнар.С |Хасагхүү.Ч |Сайнхүү.Э |Итгэлмаа.Б |Хүслэн.С |- |27 | |Ариунаа.Ё |Мөнхзул.М |Цэрэннадмид.Э |Хишигт.Б |Буянхишиг.Б |Түмэндэмбэрэл.Г |Даваадорж.Д |Цэнд-Аюуш.А |- |28 | |Лхагвадорж.М |Эгшиглэн.Г |Энхжин.Э |Болдхүү.Д |Түмэндэмбэрэл.Г |Даваадорж.Б |Халиун.Б |Лхагвадорж.М |- |29 | | |Одмаа.Б |Сэсээрхүү.Ч<ref name=":0" /> |Түвшиннаран.Ц |Номин-Эрдэнэ.М |Хүслэн.Г |Оюунтуяа.А |Ариунаа.Ё |- |30 | | |Отгонзаяа.Л |Лхагвадорж.М |Сайнхүү.Э |Мөнхзул.М |Булганзул.Б |Должинсүрэн.А |Эрдэнэдалай.Б |- |31 | | |Ариунаа.Ё |Хишигт.Б |Анхболд.Б |Нандин-Ивээл.Ш |Гэгээнгэрэлт.Ө |Эрдэнэ.Л |Бат-Итгэл.Ц |- |32 | | |Буянхишиг.Б |Сарнай.Х |Буянхишиг.Б |Пүрэвжав.Э |Пүрэвжав.Э |Гэгээнгэрэлт.Ө |Хишигт.Б |- |33 | | | |Мядагмаа.Э |Цэнд-Аюуш.А |Гэгээнгэрэлт.Ө |Сарнай.Х |Энхдөлгөөн.Б |Халиун.Б |- |34 | | | |Мөнхзул.М |Сондор.С |Дашдэлэг.Я |Бадралгомбо.Д |Хүслэн.С |Сондор.С |- |35 | | | |Номин-Эрдэнэ.М |Оюунцэцэг.Б |Эгшиглэн.Г |Мөнхцэцэг.Б |Нандин-Ивээл.Ш | |- |36 | | | |Эрхэмбаяр.Э |Сэлэнгэ.Б |Энхдарь.О |Хүслэн.С |Мөнхзул.М | |- |37 | | | |Пүрэвдулам.С |Түмэндэмбэрэл.Г |Даваадорж.Б |Одмандах.Б |Хун-Эрдэнэ.Т | |- |38 | | | |Наранмандах.Э |Эрдэнэдалай.Б |Сарантүшиг.Д |Сондор.С |Сайнхүү.Э | |- |39 | | | |Хаш-Эрдэнэ.Ж |Номин-Эрдэнэ.М |Мандахнар.С |Халиун.Б |Гантулга.П | |- |40 | | | |Халиун.Б |Энхномин.Б |Цэрэннадмид.Э |Цэнд-Аюуш.А |Ариунаа.Ё | |- |41 | | | |Одмаа.Б |Гэгээнгэрэлт.Ө |Булганзул.Б |Должинсүрэн.А |Сарнай.Х | |- |42 | | | |Буянхишиг.Б |Ариунаа.Ё |Эрхэмбаяр.Э |Эгшиглэн.Г |Буянхишиг.Б | |- |43 | | | |Ариунаа.Ё |Мядагмаа.Э |Сугармаа.Г |Лхагвадорж.М |Дашдэлэг.Я | |- |44 | | | |Оюунцэцэг.Б |Энхзаяа.Э |Мядагмаа.Э |Мядагмаа.Э |Сэлэнгэ.Б | |- |45 | | | |Мөнгөнтуяа.Г |Сугармаа.Г |Даваадорж.Д |Мандахнар.С |Наранцэцэг.Ц | |- |46 | | | |Сайнхүү.Э |Даваа-Эрдэнэ.А |Хишигт.Б |Эрхэмбаяр.Э |Түвшинжаргал.Б | |- |47 | | | |Эрхэс.M |Должинсүрэн.А |Сэлэнгэ.Б |Буянхишиг.Б |Солонго.Б | |- |48 | | | |Энхзаяа.Э |Сарнай.Х |Цэнд-Аюуш.А |Сэлэнгэ.Б |Түмэндэмбэрэл.Г | |- |49 | | | |Мандахнар.С | |Одмандах.Б |Солонго.Б |Мандахнар.С | |- |50 | | | |Буяндалай.Б | |Сарнай.Х |Баян-Эрдэнэ.О |Сондор.С | |- |51 | | | | | |Лхагвадорж.М |Сугармаа.Г |Цэлмэг.А | |- |52 | | | | | |Хүслэн.С |Ариунаа.Ё |Хүслэн.Г | |- |53 | | | | | | |Номин-Эрдэнэ.М |Номин-Эрдэнэ.Э | |- |54 | | | | | | |Оюунцэцэг.Б | | |- |55 | | | | | | |Буянжаргал.Б | | |- |56 | | | | | | |Цэлмэг.А | | |} f5kw70xrz6kmnqevggfj11onm4akmrm Ангилал:Азорын арал 14 147495 863681 2026-07-27T17:38:36Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons cat|Islands of the Azores|Азорын арал}} [[Ангилал:Макаронезийн арал|Азор]] [[Ангилал:Португалын арал|+Азор]]" 863681 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Islands of the Azores|Азорын арал}} [[Ангилал:Макаронезийн арал|Азор]] [[Ангилал:Португалын арал|+Азор]] 5h9e4ee5cgifh6ie22gsv9z82ezsv85 Ангилал:Португалын арал 14 147496 863682 2026-07-27T17:39:27Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Islands of Portugal|Португалын арал}} [[Ангилал:Арал улс орноор|Португал]]" 863682 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Islands of Portugal|Португалын арал}} [[Ангилал:Арал улс орноор|Португал]] 2zd8d4jjy5j4bp0olnm29smj0v28ytn Ангилал:Хавайн арал 14 147497 863684 2026-07-27T17:42:37Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{DEFAULTSORT:Хавай}} [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арал|+]] [[Ангилал:АНУ-ын арал мужаар]] [[Ангилал:Номхон далайн арал]] [[Ангилал:Галт уулын арал]] [[Ангилал:АНУ-ын олтриг]]" 863684 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Хавай}} [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арал|+]] [[Ангилал:АНУ-ын арал мужаар]] [[Ангилал:Номхон далайн арал]] [[Ангилал:Галт уулын арал]] [[Ангилал:АНУ-ын олтриг]] 403j8lpc0frtvo8cd5mo32ru04yupvd Ангилал:Галт уулын арал 14 147498 863685 2026-07-27T17:43:35Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Cat main}} {{Commons category|Volcanic islands|Галт уулын арал}} [[Ангилал:Арал төрлөөр]] [[Ангилал:Галт уул|Арал]]" 863685 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{Commons category|Volcanic islands|Галт уулын арал}} [[Ангилал:Арал төрлөөр]] [[Ангилал:Галт уул|Арал]] 46wbnmuhf1fexj4gmho8gsun0guslvu Тоон генетик 0 147499 863688 2026-07-27T18:06:46Z Далайгэрэл 106127 Хуудас үүсгэв: "Тоон генетик нь тусдаа тодорхойлогдох фенотип болон генийн бүтээгдэхүүнүүдээс ялгаатай нь тасралтгүй өөрчлөгддөг фенотипүүдийг судалдаг популяцийн генетикийн нэг салбар юм. Ганц генээр тодорхойлогддог энгийн Менделийн шинж тэмдгүүдээс ялгаатай нь т..." 863688 wikitext text/x-wiki Тоон генетик нь тусдаа тодорхойлогдох фенотип болон генийн бүтээгдэхүүнүүдээс ялгаатай нь тасралтгүй өөрчлөгддөг фенотипүүдийг судалдаг популяцийн генетикийн нэг салбар юм. Ганц генээр тодорхойлогддог энгийн Менделийн шинж тэмдгүүдээс ялгаатай нь тоон шинж тэмдгүүд нь полиген буюу геном даяар тархсан олон өөр генийн хавсарсан нөлөөгөөр тодорхойлогддог юм. Хүний тоон шинж тэмдгийн нийтлэг жишээнд өндөр, жин, арьсны пигментаци болон зүрхний өвчин гэх мэт цогц эмгэгүүдэд өртөмтгий байдал орно. Энэхүү шинж тэмдгүүд нь тодорхой тусдаа ангилалд хуваагдахаас илүүтэй тасралтгүй хувьсах спектрийг харуулдаг тул тэдгээрийг шинжлэн судлах, тайлбарлахад статистикийн нарийн нийлмэл аргуудыг ашиглах шаардлагатай байдаг. Тоон генетик нь популяци дахь нийт хувьсамтгайн хэдэн хувь нь генетикийн хүчин зүйлээс, хэдэн хувь нь хүрээлэн буй орчны нөлөөллөөс шалтгаалж байгааг тодорхойлохыг зорилгоо болгодог. Энэхүү салбар нь цогц шинж тэмдгүүд олон үе удмын туршид шилэн сонголтод хэрхэн хариу үйлдэл үзүүлэхийг урьдчилан таамаглах боломжийг судлаачдад олгодог тул хөдөө аж ахуйн селекцийн хөтөлбөр, хувьсал зүйн биологийн судалгаа болон хүний эмнэлгийн генетикт маш чухал ач холбогдолтой. Эх сурвалж:https://en.wikipedia.org/wiki/Quantitative_genetics pimnbxj8jslq3n3neyzinl3ererdvlg Нанороботик 0 147500 863689 2026-07-27T18:13:45Z Далайгэрэл 106127 Хуудас үүсгэв: "Нанороботик нь бүрэлдэхүүн хэсгүүд нь нанометрийн хэмжээнд эсвэл түүнтэй ойролцоо хэмжээтэй машин, роботуудыг зохион бүтээхэд чиглэсэн хөгжиж буй шинэ технологийн салбар юм. Энэхүү салбар хоорондын нийлмэл салбар нь микро түвшинд физик даалгавруудыг..." 863689 wikitext text/x-wiki Нанороботик нь бүрэлдэхүүн хэсгүүд нь нанометрийн хэмжээнд эсвэл түүнтэй ойролцоо хэмжээтэй машин, роботуудыг зохион бүтээхэд чиглэсэн хөгжиж буй шинэ технологийн салбар юм. Энэхүү салбар хоорондын нийлмэл салбар нь микро түвшинд физик даалгавруудыг гүйцэтгэх чадвартай, програмчлах боломжтой бүтэц зохион бүтээхийн тулд механик инженерчлэл, физик, хими болон биологийн шинжлэх ухааныг өргөнөөр ашигладаг. Ердийн наноробот нь нийт хэмжээний хувьд 0.1-ээс 10 микрометрийн хооронд байна ба бүхэлдээ нано хэмжээст эсвэл молекулын түвшний бүрэлдэхүүн хэсгүүдээс бүрддэг. Ердийн макро түвшний физикийн хуулиуд нь нано хэмжээст дээр бүрэн тохирдоггүй тул нанороботик нь хөдөлгөөн болон механикийн үйл ажиллагаандаа квант механик, Броуны хөдөлгөөн болон химийн концентрацийн градиентын зарчмуудад маш их сорилтгүйгээр тулгуурладаг. Одоогоор судлаачид нийлэг материал, ДНХ-ийн нанотехнологи болон эсийн кинезин, бактерийн шилбүүр гэх мэт генетикийн өөрчлөлттэй байгалийн биологийн моторуудыг ашиглан эхэн үеийн наноботуудыг идэвхтэй хөгжүүлж байна. Өндөр түвшний нанороботикийн гол төлөвлөгдөж буй хэрэглээ нь эдгээр микро хэмжээст блокуудыг өвчтөний цусны урсгалд шууд тарилгаар оруулах өндөр байтай наноанагаах ухаан юм. Энэ нь биеийн дотор ормогцоо хорт хавдрын эсүүдийг бие даан хайж олох, гэмтсэн эд эсийг хурдан нөхөн сэргээх эсвэл эсийн түвшинд аюултай вирусийн халдвартай шууд тэмцэх боломжийг олгоно. Эх сурвалж:https://en.wikipedia.org/wiki/Nanorobotics nlttnno3p07mgyipm6rqphu25nvtwo6 Системийн биологи 0 147501 863690 2026-07-27T18:23:37Z Далайгэрэл 106127 Хуудас үүсгэв: "Системийн биологи нь биологийн системүүдийг тусгаарлагдсан хэсгүүд гэхээсээ илүүтэй нэгдмэл сүлжээ хэлбэрээр судалдаг бөгөөд туршилтын өгөгдлийг математик болон тооцооллын загваруудтай хослуулан шинээр илрэх шинж чанаруудыг ойлгохыг зорилгоо болг..." 863690 wikitext text/x-wiki Системийн биологи нь биологийн системүүдийг тусгаарлагдсан хэсгүүд гэхээсээ илүүтэй нэгдмэл сүлжээ хэлбэрээр судалдаг бөгөөд туршилтын өгөгдлийг математик болон тооцооллын загваруудтай хослуулан шинээр илрэх шинж чанаруудыг ойлгохыг зорилгоо болгодог. Энэ нь гадаад нөлөөлөл болон хөндлөнгийн оролцооны үед системийн төлөв байдал хэрхэн өөрчлөгдөхийг таамаглахын тулд ген, уураг, метаболит ба эсүүдийн хоорондын харилцан үйлчлэлийг шинжлэн судалдаг. Үндсэн аргуудад сүлжээний шинжилгээ, динамик загварчлал болон олон төрлийн омикс өгөгдлийн интеграци орно. Системийн биологи нь сүлжээний эмзэг цэгүүд болон нөхөн зохицуулах замыг нээн илрүүлснээр эм гарган авах, синтетик биологи болон хувь хүнд чиглэсэн анагаах ухааныг хөгжүүлэхэд чухал түлхэц болдог. Энэ салбар нь биологи, математик болон компъютерийн шинжлэх ухааны зааг дээрх салбар дундын хамтын ажиллагааг шаарддаг. Сургалтын танхимын төслүүдэд сүлжээний энгийн загвар бүтээх, харилцан үйлчлэлийн зураглалыг тайлбарлах, мөн системийн хандлага нь ангижруулах туршилтуудаас юугаараа ялгаатай болохыг хэлэлцэх зэрэг ажлууд багтаж болно. Эх сурвалж:https://en.wikipedia.org/wiki/Systems_biology 3llllbryq5wdztdyg24ohway3evyvrp Полиарилэфиркетон 0 147502 863691 2026-07-27T18:36:12Z Далайгэрэл 106127 Хуудас үүсгэв: "Полиарилэфиркетон нь молекулын үндсэн хэлхээндээ кетон болон эфирийн бүлгүүдийг víxээлэн агуулсан, өндөр температурт тэсвэртэй бөгөөд механик бат бөх чанар өндөртэй хагас талст термопластик (дулаанд хэвшдэг пластик)-ийн бүлэг юм. Функциональ бүлгүүдий..." 863691 wikitext text/x-wiki Полиарилэфиркетон нь молекулын үндсэн хэлхээндээ кетон болон эфирийн бүлгүүдийг víxээлэн агуулсан, өндөр температурт тэсвэртэй бөгөөд механик бат бөх чанар өндөртэй хагас талст термопластик (дулаанд хэвшдэг пластик)-ийн бүлэг юм. Функциональ бүлгүүдийн хоорондох холбогч бүлэг нь арилын бүлгээс бүрддэг. PAEK хуванцар нь хүчилтөрөгчийн гүүрээр холбогдсон фенилен цагирагуудаар тодорхойлогддог. Эфир ба кетоны харьцаа болон дараалал нь полимерын шилжилтийн температураас халах температур , түүнчлэн халуунд тэсвэртэй байдал болон боловсруулах температурт голлон нөлөөлдөг. Кетоны харьцаа өндөр байх тусам полимер сүлжээ илүү хатуу болж, улмаар шилжилтийн болон хайлш үүсгэх температур өндөрсдөг. Энэхүү полимерын гэр бүлийг боловсруулах температур ихэвчлэн 350-аас 430 °C хооронд байдаг. PAEK нь 250 °C-ийн тасралтгүй ашиглах температуртай бөгөөд богино хугацааны ачааллын дор 350 °C хүртэл ажиллах чадвартай. Шатсаны дараа хамгийн бага хэмжээний хорт болон идэмхий утаа ялгаруулдаг тул иргэний агаарын тээврийн дотоод тохижилт, эд ангиудад өргөн ашиглагддаг. Түүнийг шахаж хэвлэх, шахмалжуулах, шахаж нягтруулах, нэмэлт үйлдвэрлэл (3D хэвлэл) болон шилжүүлэн хэвлэх зэрэг стандартын термопластик боловсруулах аргуудаар боловсруулж болно. Инженерчлэлийн үндсэн хэрэглээнд газар тосны өрөмдлөгийн эд ангиуд болох чигжээс, компрессорын цагираг, клапаны эд анги, араа, холхивч болон утасны бүрээс зэрэг орно. Эх сурвалж:https://en.wikipedia.org/wiki/Polyaryletherketone q4746qmlnlp4k2bfogfv2u1n995vjdy 863705 863691 2026-07-28T02:30:24Z Asaaa18 98448 863705 wikitext text/x-wiki Полиарилэфиркетон нь молекулын үндсэн хэлхээндээ кетон болон эфирийн бүлгүүдийг víxээлэн агуулсан, өндөр температурт тэсвэртэй бөгөөд механик бат бөх чанар өндөртэй хагас талст термопластик (дулаанд хэвшдэг пластик)-ийн бүлэг юм. Функциональ бүлгүүдийн хоорондох холбогч бүлэг нь арилын бүлгээс бүрддэг. PAEK хуванцар нь хүчилтөрөгчийн гүүрээр холбогдсон фенилен цагирагуудаар тодорхойлогддог. Эфир ба кетоны харьцаа болон дараалал нь полимерын шилжилтийн температураас халах температур , түүнчлэн халуунд тэсвэртэй байдал болон боловсруулах температурт голлон нөлөөлдөг. Кетоны харьцаа өндөр байх тусам полимер сүлжээ илүү хатуу болж, улмаар шилжилтийн болон хайлш үүсгэх температур өндөрсдөг. Энэхүү полимерын гэр бүлийг боловсруулах температур ихэвчлэн 350-аас 430 °C хооронд байдаг. PAEK нь 250 °C-ийн тасралтгүй ашиглах температуртай бөгөөд богино хугацааны ачааллын дор 350 °C хүртэл ажиллах чадвартай. Шатсаны дараа хамгийн бага хэмжээний хорт болон идэмхий утаа ялгаруулдаг тул иргэний агаарын тээврийн дотоод тохижилт, эд ангиудад өргөн ашиглагддаг. Түүнийг шахаж хэвлэх, шахмалжуулах, шахаж нягтруулах, нэмэлт үйлдвэрлэл (3D хэвлэл) болон шилжүүлэн хэвлэх зэрэг стандартын термопластик боловсруулах аргуудаар боловсруулж болно. Инженерчлэлийн үндсэн хэрэглээнд газар тосны өрөмдлөгийн эд ангиуд болох чигжээс, компрессорын цагираг, клапаны эд анги, араа, холхивч болон утасны бүрээс зэрэг орно. Эх сурвалж:https://en.wikipedia.org/wiki/Polyaryletherketone [[Ангилал:Нийлэг материал]] gziooidv8ygktan1menlyeftq3pzm2k 九宝乐队 0 147503 863696 2026-07-28T01:43:50Z Guyasu 106180 Jiubao хамтлагийн тухай бичлэг үүсгэв 863696 wikitext text/x-wiki '''Есөн Эрдэнэ хамтлаг (англи: Nine Treasures)''' — БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орноос гаралтай монгол үндэстний фолк метал хамтлаг юм. Хамтлагыг 2011 онд Бээжин хотод байгуулсан бөгөөд монгол уламжлалт хөгжим ба хэви метал хөгжмийг хослуулж, дэлхийн хөгжмийн тайзнаа нэр хүнд олж авсан. == Үндсэн мэдээлэл == * Нэр：Есөн Эрдэнэ хамтлаг (Nine Treasures) * Үүсгэн байгуулагдсан：2011 он, БНХАУ, Бээжин хот * Гарал үүсэл：Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон, БНХАУ * Хөгжмийн төрөл：Фолк метал, хэви метал, монгол уламжлалт хөгжим * Үйл ажиллагааны хугацаа：2011 – одоо хүртэл * Үндсэн арга хэрэгсэл：Цахилгаан гитар, бас гитар, бөмбөр, морин хуур, балалайка, хөөмий == Нэрийн утга == «Есөн Эрдэнэ» гэдэг нэр нь эртний монгол ардын домог дээрх есөн үнэт зүйлээс гаралтай: алт, мөнгө, хүрэл, төмөр, оюу, хув, чулуу, сувд, шүр. Эдгээр эрдэнэс нь монголчуудын хувьд аз хийморь, элбэг дэлбэг байдлын бэлгэдэл юм. <nowiki>##</nowiki> Хамтлагийн гишүүд <nowiki>###</nowiki> Одоогийн гишүүд 1. Асхан – гол гитар, дуучин, хөөмий 2. Оргил (Өөрөфөн) – бас гитар, туслах дуу 3. Дин Кай – бөмбөр, саплер 4. Сайна – балалайка 5. Намра (Ба. Нарс) – морин хуур == Өмнөх гишүүд == Байсал, Алэн, Вилс гэх мэт гишүүд хөгжмийн хамтлагаас гарсан. == Хөгжмийн онцлог == Есөн Эрдэнэ хамтлаг бусад үндэстний метал хамтлагуудаас ялгаатай. Тэдний бүтээлүүдэд монгол ардын аялгуу, хөөмий, морин хуур зэрэг уламжлалт элемент гол байр эзэлдэг. Хүчтэй метал хөгжмийн суурь дээр монгол домог, ардын үлгэр, хээр талын сэтгэгдлийг илэрхийлдэг. Дууны ихэнх үгийг монгол хэлээр бичдэг бөгөөд зохиолдоо монгол ардын домог, гэр бүлийн түүх, байгаль, амьдралын учир шалтгааныг тусгадаг. == Үндсэн бүтээлүүд == === Студийн цомгууд === # 2012 – Арван Алд Гуулин Хөншоор (Арван Жан Хүрэл Ам) # 2013 – Есөн Эрдэнэ (Nine Treasures) # 2016 – Ухааны нүд (Линь Янь) # 2025 – Хязгааргүй хүрээ (Seeking the Absolute) j5x7jyqjrjk1rnq38mt09g748iic2dd Политриметилен терефталат 0 147504 863698 2026-07-28T02:05:31Z Ariukanab8 105684 Эрдмийн хөтөч Б.Ариунжаргал 863698 wikitext text/x-wiki Политриметилен терефталат (PTT) нь '''хагас талст бүтэцтэй полиэстер''' бөгөөд 1,3-пропандиолыг терефталийн хүчил эсвэл диметил терефталаттай конденсацийн полимержих (эсвэл трансэстерификацийн) урвалаар нийлэгжүүлдэг.PTT-ийн анхны нийлэгжилт 1941 онд хийгдсэн боловч '''1,3-пропандиолыг үйлдвэрлэх өндөр өртөгтэй''' байсан тул үйлдвэрийн хэмжээнд өргөн хэрэглээнд нэвтрэх нь удааширсан. Харин XX зууны сүүл үед эдийн засгийн хувьд илүү үр ашигтай, тэр дундаа '''био-суурьтай исгэх аргаар''' 1,3-пропандиол гарган авах технологи хөгжсөнөөр PTT-ийг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломж бүрдсэн. Ялангуяа '''Sorona''' брэндийн нэрээр алдартай болсон.Ширхэгтийн хэрэглээнд PTT нь '''нейлон''' болон '''полиэтилен терефталат (PET)'''-ын давуу талуудыг хослуулдаг. PTT ширхэгтүүд нь:маш сайн уян хатан чанартай,зөөлөн мэдрэмжтэй,төрөлхийн толбо тогтохгүй байх шинжтэй,атмосферийн даралтад будаг сайн шингээдэг бөгөөд будах үед нэмэлт зөөгч химийн бодис шаарддаггүй.2009 онд холбогдох байгууллагууд эдгээр онцгой шинж чанарыг нь хүлээн зөвшөөрч, '''PTT-д суурилсан нэхмэлийн бүтээгдэхүүнийг “Triexta”''' хэмээх полиэстер ширхэгтийн тусдаа ангилал болгон албан ёсоор ангилсан.<ref>{{Cite news |date=РТТ |title=}}</ref> mxu63utb8fpp1mhyts0wyop62o7hd98 Зуслан 0 147505 863700 2026-07-28T02:16:53Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: " Зуслан гэдэг нь нүүдэлчин түмний зуны улиралд малаа бэлчээж, өөрсдөө амьдардаг нутаг бөгөөд хамгийн гол онцлог нь '''өндөрлөг сэрүүн, салхитай, хэлбэг шумуул бага, өвс ургамал, усаар элбэг''' байх явдал юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол хэлний их тайлбар толь |url=https://mon..." 863700 wikitext text/x-wiki Зуслан гэдэг нь нүүдэлчин түмний зуны улиралд малаа бэлчээж, өөрсдөө амьдардаг нутаг бөгөөд хамгийн гол онцлог нь '''өндөрлөг сэрүүн, салхитай, хэлбэг шумуул бага, өвс ургамал, усаар элбэг''' байх явдал юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол хэлний их тайлбар толь |url=https://mongoltoli.mn/search.php?opt=1&word=%D0%97%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD |access-date=2026-07-28 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Байршил сонголт ба онцлог * '''Өндөрлөг сэрүүн газар''': Малыг халуунаас хамгаалахын тулд ихэвчлэн уулын орой, өндөр уулын нуга, эсвэл задгай хөтөл дээр барьж байгуулдаг. * '''Шумуул хэлбэгнээс зайлсхийх''': Өндөр газар салхи ихтэй тул цус сорогч шавжийг хөөж, малыг тайван байлгадаг. * '''Өвс ус тэгш''': Зуны улиралд ургамал ургах үе тул хамгийн шим тэжээлтэй ногоон тэжээлээр хангаж, малын тарга хүчийг авхуулдаг. Нүүдлийн соёл иргэншлийн ач холбогдол * '''Малын тарга хүч авахуулах''': Мал сүрэг ногоон өвс элбэг идэж өөх тос хуримтлуулан, хатуу хүйтэн өвлийг давах бэлтгэлээ хангадаг. * '''Цэнгүүн ба уулзалт''': Зун бол тал нутгийн хамгийн тухтай улирал тул малчид энэ үеэр Наадам хийх, төрөл садантайгаа золгох, хурим найраа хийх зэргээр цуглардаг. 425v7azigr1rpueus4cd8gofnd7hff1 Хаваржаа 0 147506 863701 2026-07-28T02:21:01Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Хаваржаа гэдэг нь нүүдэлчин түмний хаврын улиралд (ялангуяа мал төллөх үеэр) малаа бэлчээж, өөрсдөө амьдардаг нутаг бөгөөд хамгийн гол онцлог нь '''нөмөр дулаан, нэг талдаа ээвэр, төл хүлээн авахад тохиромжтой, өвс эрт ургадаг''' байх явдал юм.<ref>{{Cite web |title=М..." 863701 wikitext text/x-wiki Хаваржаа гэдэг нь нүүдэлчин түмний хаврын улиралд (ялангуяа мал төллөх үеэр) малаа бэлчээж, өөрсдөө амьдардаг нутаг бөгөөд хамгийн гол онцлог нь '''нөмөр дулаан, нэг талдаа ээвэр, төл хүлээн авахад тохиромжтой, өвс эрт ургадаг''' байх явдал юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол хэлний их тайлбар толь |url=https://mongoltoli.mn/search.php?opt=1&ug_id=102427&word=%D0%A5%D0%90%D0%92%D0%90%D0%A0%D0%96%D0%90%D0%90 |access-date=2026-07-28 |website=mongoltoli.mn}}</ref> '''Байршил сонголт ба онцлог''' '''· Нөмөр ээвэр газар''': Хаврын хүйтэн жавар, элсэн шуурганаас хамгаалахын тулд ихэвчлэн элсэн манхан, уулын энгэр бэл, эсвэл нөмөр нам доор газар байрладаг. '''· Төл малын хашаа саравч''': Шинээр төрсөн нялх төлийг хамгаалахын тулд бат бөх дулаан хашаа саравч, саж барьж байгуулдаг. '''· Эх малд ашигтай''': Хаврын эрт ургадаг “хуурай өвс, өвсний соёо” болон хужир мараатай ойр байж, төллөсөн эх малын тэнхээг оруулж, сүүг нэмэгдүүлдэг. '''Нүүдлийн соёл иргэншлийн ач холбогдол''' '''· Төл хүлээн авах''': Энэ нь мал сүргийг өсгөн үржүүлэх, жилийн мал төлжилтийн үр дүнг шийдвэрлэх хамгийн чухал суурь нутаг юм. '''Хаврын зүдрэлийг давах''': Хавар малын тарга хүч хамгийн их мууддаг үе бөгөөд хаваржаа нь малыг ногоонд гартал зүдрэлээс хамгаалах найдвартай хорогдох байр болдог. s2r1ktk4pl2xy3x3i28wn102ewaayhe Намаржаа 0 147507 863702 2026-07-28T02:23:56Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: " Намаржаа гэдэг нь нүүдэлчин түмний намрын улиралд малаа бэлчээж, өөрсдөө амьдардаг нутаг бөгөөд хамгийн гол онцлог нь '''ус элбэг, өвсний сүүл гарсан (үр тариатай), мал хээлтүүлэхэд тохиромжтой, эртний жавраас зайлсхийсэн''' байх явдал юм.<ref>{{Cite web |title=Монг..." 863702 wikitext text/x-wiki Намаржаа гэдэг нь нүүдэлчин түмний намрын улиралд малаа бэлчээж, өөрсдөө амьдардаг нутаг бөгөөд хамгийн гол онцлог нь '''ус элбэг, өвсний сүүл гарсан (үр тариатай), мал хээлтүүлэхэд тохиромжтой, эртний жавраас зайлсхийсэн''' байх явдал юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол хэлний их тайлбар толь |url=https://mongoltoli.mn/search.php?opt=1&ug_id=61426&word=%D0%9D%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%96%D0%90%D0%90 |access-date=2026-07-28 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Байршил сонголт ба онцлог * '''Өвс ус тэгш газар''': Ихэвчлэн гол мөрөн, нуурын эрэг эсвэл намрын "тосон тарга" авахуулах бэлчээрт байрладаг. Энэ үед өвс ургамал үрээ хаяж, шим тэжээл нь туйлдаа хүрдэг. * '''Мал хээлтүүлэгт тохиромжтой''': Намар бол мал хээлтүүлж, хээл авахуулах хамгийн чухал үе тул намаржаа нь мал сүргийг хариулах, хээлтүүлэгт оруулахад тохиромжтой уудам задгай байдаг. * '''Эртний жавраас зайлсхийх''': Ихэвчлэн дундаж өндөрлөг бүхий шилжилтийн бүсэд байрлах бөгөөд энэ нь өндөр уулын эртний цаснаас сэргийлэх төдийгүй нам доор газрын хүйтэн жаварт цохигдохоос хамгаалдаг. Нүүдлийн соёл иргэншлийн ач холбогдол * '''Тосон тарга авахуулах ба өвөлжилтийн бэлтгэл''': Мал сүрэг шим тэжээлтэй өвсний үр идэж, биедээ хурдан өөх тос хуримтлуулан (тосон тарга авах), хатуу хүйтэн өвлийг давах сүүлчийн бэлтгэлээ хангадаг. * '''Өвлийн нөөц бэлдэх''': Малчид энэ үеэр өвлийн идшээ (шүүс, борц) бэлтгэхийн зэрэгцээ намрын ноос хяргах, хадлан тэжээлээ базааж авдаг. hk4u2ibtq8ld2fhpwlrehud3behtb4f Дөрвөн улирлын нүүдэл 0 147508 863704 2026-07-28T02:30:17Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: " Дөрвөн улирлын нүүдэл (хэлбэлзэл) гэдэг нь нүүдэлчин түмний байгаль дэлхийн хуулинд зохицсон, бэлчээр нутгаа шинжлэх ухаанчаар ашиглаж ирсэн амьдрах ухааны хамгийн гол цөм юм. Энэ нь '''Хаваржаа, Зуслан, Намаржаа, Өвөлжөө''' гэсэн дөрвөн улирлын нутаг сэлг..." 863704 wikitext text/x-wiki Дөрвөн улирлын нүүдэл (хэлбэлзэл) гэдэг нь нүүдэлчин түмний байгаль дэлхийн хуулинд зохицсон, бэлчээр нутгаа шинжлэх ухаанчаар ашиглаж ирсэн амьдрах ухааны хамгийн гол цөм юм. Энэ нь '''Хаваржаа, Зуслан, Намаржаа, Өвөлжөө''' гэсэн дөрвөн улирлын нутаг сэлгэн нүүх замаар хүн, мал, байгаль гурвын зохицлыг хангадаг.<ref>{{Cite web |last=ХХК |first=Аяллын андууд |title=Нүүдлийн мал аж ахуй :: www.touristinfocenter.mn |url=https://www.touristinfocenter.mn/cate16_more.aspx?ItemID=70 |access-date=2026-07-28 |website=www.touristinfocenter.mn |language=en}}</ref> Нүүдлийн гол логик * '''Цаг хугацааны нарийвчлал''': Цаг агаар, хур тунадас, ургамлын ургалтын үе шат болон малын физиологийн хэрэгцээнд тулгуурлан нүүх цагаа нарийн тогтоодог. * '''Орон зайн сэлгэлт''': Бэлчээрийг улирлын шинжтэй өөр өөр бүсэд хувааж, нэг газарт дагнан мал бэлчээрлүүлэхээс зайлсхийдэг. * '''Экологийн тэнцвэр''': Бэлчээр нутагт хагас жилээс илүү хугацаанд "амрах" боломж олгож, газрын хөрс цөлжихөөс хамгаалдаг. nzkpjehtjjrdi2yzx5b9aqahpz0j2ti Ангилал:Нийлэг материал 14 147509 863706 2026-07-28T02:31:00Z Asaaa18 98448 Хуудас үүсгэв: "{{Category}}" 863706 wikitext text/x-wiki {{Category}} d3v5btoguke4lbp5ftvde0cj0ug2qhu Төл хүлээн авах 0 147510 863709 2026-07-28T02:35:36Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: " Төл хүлээн авах нь нүүдлийн мал аж ахуйн '''хамгийн завгүй бөгөөд хамгийн хариуцлагатай''' үйлдвэрлэлийн үе шат юм. Энэ нь ихэвчлэн хаврын эхэн сард хаваржаан дээр явагддаг. Мал төлжилтийн ажил амжилттай болох эсэх нь малчдын тухайн жилийн ашиг орлого, мал..." 863709 wikitext text/x-wiki Төл хүлээн авах нь нүүдлийн мал аж ахуйн '''хамгийн завгүй бөгөөд хамгийн хариуцлагатай''' үйлдвэрлэлийн үе шат юм. Энэ нь ихэвчлэн хаврын эхэн сард хаваржаан дээр явагддаг. Мал төлжилтийн ажил амжилттай болох эсэх нь малчдын тухайн жилийн ашиг орлого, мал сүргийн өсөлтөд шууд нөлөөлдөг.<ref>{{Cite web |title=20 сая төл хүлээн авахаар төлөвлөжээ |url=https://eagle.mn/r/24598 |access-date=2026-07-28 |website=eagle.mn |language=en}}</ref> Төл хүлээн авах гол үйл явц * '''Төрөлтийн өмнөх бэлтгэл''': Малчид дулаан хашаа саравч, сажийг урьдчилан засаж сэлбэх бөгөөд хайч, ариутгагч бодис, хуурай өвс, эх малын тэжээлийг бэлддэг. * '''Төрөлтөд туслах ба арчилгаа''': Эх малын төрөх шинж тэмдгийг анхааралтай ажиглана. Төл тавагламагц малчид амыг нь нээж, хамрын салстыг цэвэрлэх ба эхээр нь долоолгож, цусны эргэлтийг нь сайжруулдаг. * '''Уураг хөхүүлэх''': Төл төрснөөс хойш хэдэн цагийн дотор заавал уургийг нь хөхүүлэх ёстой. Уураг нь дархлааны бодисоор баялаг тул төл мал амьдрах чадвартай болох гол үндэс юм. * '''Төл авахуулах (Хөөслөх)''': Заримдаа эх мал төлөө голох тохиолдол гардаг. Энэ үед малчид '''хөөслөх, тээглэх зэргээр дуу дуулах, эсвэл морин хуур тогтож''' эх малын сэтгэлийг хөдөлгөн, нулимс унагаж, төлийг нь авахуулдаг. mu8vuvxyz4ej03whcdfhozjee1vtoxg Хэт өндөр молекул жинтэй полиэтилен 0 147511 863711 2026-07-28T02:50:14Z Khatantyuul Emily 101491 Хуудас үүсгэв: "Хэт өндөр молекул жинтэй полиэтилен (UHMWPE) Хэт өндөр молекул жинтэй полиэтилен (UHMWPE) нь термопластик полиэтиленийн гэр бүлийн дэд хэсэг бөгөөд өндөр модультай полиэтилен гэгддэг. Энэ нь маш урт полимер гинжээр тодорхойлогддог бөгөөд молекулын масс нь их..." 863711 wikitext text/x-wiki Хэт өндөр молекул жинтэй полиэтилен (UHMWPE) Хэт өндөр молекул жинтэй полиэтилен (UHMWPE) нь термопластик полиэтиленийн гэр бүлийн дэд хэсэг бөгөөд өндөр модультай полиэтилен гэгддэг. Энэ нь маш урт полимер гинжээр тодорхойлогддог бөгөөд молекулын масс нь ихэвчлэн 3.5-7.5 сая атомын массын нэгж хооронд хэлбэлздэг. Эдгээр урт гинж нь молекул хоорондын харилцан үйлчлэлийг бэхжүүлснээр механик ачааллыг полимерийн нуруунд илүү үр дүнтэй дамжуулдаг. Үүний үр дүнд UHMPE нь одоогоор үйлдвэрлэгдэж буй аливаа термопластикаас хамгийн өндөр цохилтын бат бэхтэй. Энэ материал нь үнэргүй, амтгүй, хоргүй бөгөөд өндөр нягтралтай полиэтилений бүх химийн шинж чанарыг агуулсан бөгөөд төвлөрсөн хүчил, шүлт, органик уусгагчдад нэмэлт эсэргүүцэл үзүүлдэг. UHMPE нь үрэлтийн маш бага коэффициенттэй тул өөрөө тослох чадвартай бөгөөд гулгамтгай чанараараа политетрафторэтилентэй харьцуулах боломжтой. Гэсэн хэдий ч энэ нь элэгдэлд тэсвэртэй бөгөөд бусад элэгдэлд тэсвэртэй гангаас арван таван дахин илүү үзүүлэлттэй. Хайлмал зуурамтгай чанар нь маш өндөр тул UHMWPE-г уламжлалт тарилгын хэвний аргаар урьдчилан бэлтгэх боломжгүй бөгөөд шахалтын хэв, хуц шахах, гель ээрэх замаар хэлбэржүүлдэг. Гель ээрэх нь Dyneema, Spectra зэрэг брэндийн нэрээр худалдаалагддаг хэт бат бөх ширхэгүүдийг үйлдвэрлэдэг бөгөөд эдгээрийг сум нэвтэрдэггүй хуяг дуулга, өндөр хүчин чадалтай дарвуулт олс, хөөрхөн тэсвэртэй бээлий, авирах тоног төхөөрөмжид өргөн ашигладаг. Анагаах ухаанд хөндлөн холбогдсон UHMWPE нь үе мөчний имплант, ялангуяа ташаа, өвдөгний үений мэс заслын үед үрэлт багатай үндсэн гадаргуу болж үйлчилдэг. 2xf6zwypwqlyz5b9hr0x7q3a57kwnj2 Полиакриламид (PAM) 0 147512 863713 2026-07-28T02:53:49Z Khatantyuul Emily 101491 Хуудас үүсгэв: "Полиакриламид (PAM) Полиакриламид (PAM) нь акриламидын дэд нэгжүүдээс үүссэн синтетик полимер бөгөөд химийн бүтцээрээ $(-Itext{CH3)_2|text{CH3CONH3)_2-)_n$-ээр илэрхийлэгддэг. Үүнийг шугаман усанд уусдаг полимер эсвэл хөндлөн холбож усанд хавагнадаг гидрогелийн сүлжээг ү..." 863713 wikitext text/x-wiki Полиакриламид (PAM) Полиакриламид (PAM) нь акриламидын дэд нэгжүүдээс үүссэн синтетик полимер бөгөөд химийн бүтцээрээ $(-Itext{CH3)_2|text{CH3CONH3)_2-)_n$-ээр илэрхийлэгддэг. Үүнийг шугаман усанд уусдаг полимер эсвэл хөндлөн холбож усанд хавагнадаг гидрогелийн сүлжээг үүсгэж болно. Акриламидын мономер нь мэдэгдэж буй мэдрэлийн хор боловч полимержүүлсэн полиакриламидын нэгдэл нь хоргүй. Гидратжуулсан үед PAM нь их хэмжээний усыг шингээж, тунгалаг, наалдамхай гель үүсгэдэг. Акриламидыг функциональ ионы мономеруудтай хамт полимержүүлснээр үйлдвэрлэгчид тодорхой үйлдвэрлэлийн процесст зориулагдсан анион эсвэл катион полиакриламид үйлдвэрлэдэг. Полиакриламидын хамгийн өргөн хэрэглээ нь хотын болон үйлдвэрлэлийн бохир усыг цэвэршүүлэх бөгөөд энэ нь анхдагч флокулянт болж үйлчилдэг. Полимер гинж нь түдгэлзүүлсэн тоосонцор болон коллоид хатуу бодисууд дээр адсорбцлогдож, тэдгээрийг хооронд нь холбож, шингэн суспензээс хурдан тунадасдаг том дүүргэгч үүсгэдэг. Газрын тосны салбарт полиакриламидыг гуравдагч шатлалын сайжруулсан газрын тосны нөхөн сэргээлтийн үйл ажиллагааны үеэр үерийн усны зуурамтгай чанарыг нэмэгдүүлэхийн тулд шахаж, улмаар газар доорх усан сангууд дахь газрын тосны шилжилтийн үр ашгийг сайжруулдаг. PAM-ийг хөдөө аж ахуйн элэгдлээс урьдчилан сэргийлэх хөрсний ангижруулагч, цаас үйлдвэрлэлд хадгалах бодис, химийн бүтээгдэхүүний өтгөрүүлэгч болгон өргөн ашигладаг. Молекул биологийн лабораторид хөндлөн холбоос бүхий полиакриламидын гель нь уураг ба нуклейн хүчлийг ялгах полиакриламидын гель электрофорез (PAGE)-ийн зайлшгүй матрицыг бүрдүүлдэг. perfr2u4m801hoazwv99ybdnsszb0lk Цагаан зуд 0 147513 863716 2026-07-28T02:56:24Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: " '''Цагаан зуд''' гэдэг нь нүүдэлчин түмний намар, өвөл, хаврын улиралд тулгардаг цаг агаарын болон байгалийн хамгийн аюултай гамшигт үзэгдлийн нэг юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол хэлний их тайлбар толь |url=https://mongoltoli.mn/search.php?opt=1&word=%D0%A6%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D0%BD+%D0%B7%D1%83%D0%B4 |access-da..." 863716 wikitext text/x-wiki '''Цагаан зуд''' гэдэг нь нүүдэлчин түмний намар, өвөл, хаврын улиралд тулгардаг цаг агаарын болон байгалийн хамгийн аюултай гамшигт үзэгдлийн нэг юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол хэлний их тайлбар толь |url=https://mongoltoli.mn/search.php?opt=1&word=%D0%A6%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D0%BD+%D0%B7%D1%83%D0%B4 |access-date=2026-07-28 |website=mongoltoli.mn}}</ref> 1. Тодорхойлолт Байгалийн газар зүй болон орчин үеийн мал аж ахуйн шинжлэх ухаанд '''“Цагаан зуд”''' гэж их хэмжээний цас орж, зузаан цасан бүрхүүл тогтож, хүйтний эрч эрс чангарснаас үүддэг урт хугацааны нийлмэл хэлбэрийн байгалийн гамшгийг хэлнэ. Үүний гол онцлог нь зузаан цас бэлчээрийг бүрэн бүрхэж, мал өвсөө олж идэж чадахгүйд хүрснээр олноор өлсөж, осгож үхэх аюулд хүргэдэг явдал юм. 2. Үүсэх шалтгаан ба нөлөөлөх хүчин зүйлс * '''Их хэмжээний цас''': Намар, өвлийн улиралд эсвэл хаврын эхээр хүчтэй цасан шуурга ойр ойрхон давтамжтай шуурах. * '''Цас хайлж хөлдөх (Мөсөн бүрхүүл)''': Агаарын хэм түр зуур дулаарч цасны өнгөн хэсэг хайлсны дараа хүйтний эрч эрс чангарахад цасны гадаргуу дээр хатуу мөсөн дагтар буюу цасны өвс хөлддөг (энэ нь цаашлаад “Шилэн зуд” эсвэл “Төмөр зуд” болон хувирдаг). Энэхүү мөсөн бүрхүүл нь мал цасыг цавчин өвс идэх боломжгүй болгоод зогсохгүй малын туурай, шилбэг зүсэж гэмтээдэг байна. * '''Малын тарга хүч муудах''': Хэрэв тухайн жилийн зун нь ган гачигтай байж, бэлчээр доройтсон бол мал намаржаан дээр хангалттай тарга хүч (тосон тарга) авч чаддаггүй. Энэ үед цагаан зуд тулгарвал мал маш хурдан зүдэрч (хаврын зүдрэл), олноор хорогдоход хүрдэг байна. bvp6ttoa3n0gk8bg6fx23e9f1bb9qiq Полиэтилен нафталат (PEN) 0 147514 863717 2026-07-28T02:57:44Z Khatantyuul Emily 101491 Хуудас үүсгэв: "Полиэтилен нафталат (PEN) Полиэтилен нафталат (PEN) нь нафталин 2,6-дикарбоксилын хүчлийг этилен гликолтой поликонденсацлах замаар нийлэгжүүлсэн полиэстр юм. Полиэтилен терефталат (PET)-ийн химийн хамаатан болох PEN нь дулааны, саад тотгор болон механик шинж ч..." 863717 wikitext text/x-wiki Полиэтилен нафталат (PEN) Полиэтилен нафталат (PEN) нь нафталин 2,6-дикарбоксилын хүчлийг этилен гликолтой поликонденсацлах замаар нийлэгжүүлсэн полиэстр юм. Полиэтилен терефталат (PET)-ийн химийн хамаатан болох PEN нь дулааны, саад тотгор болон механик шинж чанарыг мэдэгдэхүйц сайжруулдаг. Давтагдах бүтцийн нэгжид хоёр конденсацлагдсан үнэрт нафталин цагираг байгаа нь полимер гинжин хэлхээний хатуулгийг нэмэгдүүлдэг. Үүний үр дүнд PEN нь PET-ийн хувьд 75 °C-тай харьцуулахад 120 °C орчим шилэн шилжилтийн температуртай бөгөөд хайлах цэг болон гулзайлтын модуль нь өндөр байдаг. PEN нь хүчилтөрөгч, нүүрстөрөгчийн давхар исэл, усны уурын эсрэг хийн саад тотгорын гүйцэтгэлийг маш сайн хангадаг. Мөн хэт ягаан туяа, гидролизийн дайралт, химийн задралд онцгой тэсвэртэй байдаг. Эдгээр шинж чанаруудаас шалтгаалан PEN нь халуун дүүргэлттэй хүнсний сав, буцаан авч болох шар айрагны шил, хүчилтөрөгчийн нэвтрэлтийг багасгах шаардлагатай эмийн тусгай савлагаанд өргөн хэрэглэгддэг. Аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэлд PEN ширхэгийг өндөр хүчин чадалтай дугуйны утас, резинэн арматурын бүс, дарвуулт даавуунд сонгодог бөгөөд өндөр температур болон механик стрессийн үед хэмжээст тогтвортой байдал чухал байдаг. Цахилгаан болон электрон хэрэглээнд уян хатан хэвлэмэл хэлхээ, өндөр температурын конденсаторын диэлектрик, соронзон бичлэгийн хэрэгсэлд PEN хальсыг ашигладаг. jr88xcy920vgeprv4zvh2uihagsd8pa Хар зуд 0 147515 863718 2026-07-28T02:59:52Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: " '''Хар зуд''' (хятадаар: 黑灾, хуурайшилтын гамшиг) гэдэг нь нүүдэлчин түмний өвөл, хаврын улиралд тулгардаг, цас ороогүйн улмаас үүсдэг цаг агаарын болон байгалийн аюултай гамшигт үзэгдлийн нэг юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол хэлний их тайлбар толь |url=https://mongoltoli.mn/searc..." 863718 wikitext text/x-wiki '''Хар зуд''' (хятадаар: 黑灾, хуурайшилтын гамшиг) гэдэг нь нүүдэлчин түмний өвөл, хаврын улиралд тулгардаг, цас ороогүйн улмаас үүсдэг цаг агаарын болон байгалийн аюултай гамшигт үзэгдлийн нэг юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол хэлний их тайлбар толь |url=https://mongoltoli.mn/search.php?opt=1&word=%D0%A5%D0%B0%D1%80+%D0%B7%D1%83%D0%B4 |access-date=2026-07-28 |website=mongoltoli.mn}}</ref> 1. Тодорхойлолт Байгалийн газар зүй болон мал аж ахуйн шинжлэх ухаанд '''“Хар зуд”''' гэж өвөл, хаврын улиралд хур тунадас, цас огт орохгүй эсвэл хэт бага орж, урт хугацааны турш хүйтний эрч эрс чангарч, хүчтэй салхи шуурга шуурах үзэгдлийг хэлнэ. Үүний гол онцлог нь тал нутгийн хөрс цасан бүрхүүлгүй задгай (хар эсвэл шар өнгөөр) үлдэж, мал сүрэг болон хүмүүс ундны усаар гачигдан хатах, мал осгож хорогдоход хүргэдэг явдал юм. 2. Үүсэх шалтгаан ба гамшгийн онцлог * '''Ундаалах цасгүй болох''': Уламжлалт мал аж ахуйд өвлийн улиралд мал ундаалах, хүн ард амьдрах гол усны эх үүсвэр нь цас байдаг. Цас орохгүй байх нь мал доолох цасгүй болж, гол мөрөн, худаг ус гүн хөлдсөнөөс мал сүрэг '''амны цангаагаар''' үхэж үрэгдэх аюул тулгардаг. * '''Хүйтэн жаварт нэрвэгдэх''': Цасан бүрхүүл байхгүй үед хөрсний дулаан хурдан алдагддаг бөгөөд цасны нөмөр хамгаалалт байхгүйн улмаас хүйтэн жавар, догшин салхи бэлчээрийн өвсийг шууд хамж, хуурайшуулан хугалдаг. Энэ нь бэлчээрийн гарцыг муутгаад зогсохгүй, мал сүргийг салхины жаварт шууд цохигдуулан осгоход хүргэдэг байна. * '''Өвсний хорогдол''': Хүчтэй салхи цасгүй газрын fowuyss4gv8z9it64ppwtlq5fpcftfy Нитрил Резин (NBR) 0 147516 863719 2026-07-28T03:00:34Z Khatantyuul Emily 101491 Хуудас үүсгэв: "Нитрил Резин (NBR) Химийн аргаар акрилонитрил бутадиен резин (NBR) гэж нэрлэгддэг, худалдаанд Buna-N гэгддэг нитрил резин нь акрилонитрил ба 1,3-бутадиенээс нийлэгжүүлсэн синтетик резинэн сополимер юм. NBR-ийн механик болон химийн шинж чанарууд нь түүний акрилон..." 863719 wikitext text/x-wiki Нитрил Резин (NBR) Химийн аргаар акрилонитрил бутадиен резин (NBR) гэж нэрлэгддэг, худалдаанд Buna-N гэгддэг нитрил резин нь акрилонитрил ба 1,3-бутадиенээс нийлэгжүүлсэн синтетик резинэн сополимер юм. NBR-ийн механик болон химийн шинж чанарууд нь түүний акрилонитрилийн агууламжаар голчлон тодорхойлогддог. Акрилонитрилийн өндөр харьцаа нь газрын тосны тос, түлш, тосонд тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, бага температурын уян хатан байдлыг бууруулдаг. Үүний эсрэгээр, акрилонитрилийн бага харьцаа нь уусгагчийн эсэргүүцлийг бууруулж, бага температурын уян хатан байдлыг сайжруулдаг. Нитрил резин нь өндөр суналтын бат бэх, үрэлтэд маш сайн тэсвэртэй, хийн нэвчилт багатай байдаг. Энэ нь ихэвчлэн -40 °C-аас 108 °C хүртэлх ажлын температурын спектрт ажилладаг. Эдгээр шинж чанарууд нь NBR-ийг нисэхийн болон автомашины инженерчлэлд зайлшгүй шаардлагатай материал болгодог бөгөөд түлшний хоолой, тосны битүүмжлэл, цоолтуур, O-цагираг, өөрөө битүүмжлэгддэг түлшний савны доторлогоонд үйлдвэрлэдэг. Аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэлд NBR-ийг хэвэнд цутгасан механик бараа, хамгаалалтын гутал, өргөтгөсөн дулааны хөөсөн дулаалга, конвейерийн бүс болгон хувиргадаг. Эрүүл мэндийн болон лабораторийн орчинд нэг удаагийн нитрил бээлий нь уламжлалт байгалийн резинэн латекс бээлийг ихээхэн хэмжээгээр орлосон. Нитрил бээлий нь Type / латекс харшлын эрсдлийг арилгаж, түрэмгий химийн бодис, өөх тос, тосноос хамгаалах хамгаалалт болон цоорхойд тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлдэг. jkqpo7mhn9723130mhjkgu401uwo1yd Уланфу 0 147517 863720 2026-07-28T03:05:55Z Guyasu 106180 Ulanfu дээр бичлэг үүсгэх 863720 wikitext text/x-wiki '''Улаанхуу (Юнь Зэ)''' — БНХАУ-ын нэрт хувьсгалч, монгол үндэстний нэрт удирдагч. Тэр 1906 онд Өвөр Монголын Түмэд зүүн хошуунд мэндэлж, 1947 онд Өвөр Монголын Өөртөө Засах Засгийн газрын анхны даргаар сонгогдсон. Хожим БНХАУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч зэрэг өндөр албан тушаалуудыг хашиж, үндэстний эв нэгдэл, Өвөр Монголын хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулжээ. 1988 онд Бээжин хотод нас барсан. edzhg3w305qll2jedn8ilrwckvnjy5s Ойн зах 0 147518 863721 2026-07-28T03:08:33Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "'''Ойн зах''' гэдэг нь уулын ой, тайгын бүс болон уулын хээр, нугын бүс хоорондын шилжилтийн зурвас (экологийн бүс) юм. Энэхүү газар зүйн бүс нь нүүдэлчдийн өвөлжөөг байгуулахад хамгийн тохиромжтой байдаг бөгөөд өндөр моднууд нь хүйтэн жавар салхийг хааж нө..." 863721 wikitext text/x-wiki '''Ойн зах''' гэдэг нь уулын ой, тайгын бүс болон уулын хээр, нугын бүс хоорондын шилжилтийн зурвас (экологийн бүс) юм. Энэхүү газар зүйн бүс нь нүүдэлчдийн өвөлжөөг байгуулахад хамгийн тохиромжтой байдаг бөгөөд өндөр моднууд нь хүйтэн жавар салхийг хааж нөмөрлөхөөс гадна малчид түлээ мод, хашаа саравчны материалаа бэлдэх чухал эх үүсвэр болдог.<ref>{{Cite web |title=Монгол хэлний их тайлбар толь |url=https://mongoltoli.mn/search.php?opt=1&word=%D0%9E%D0%B9%D0%BD+%D0%B7%D0%B0%D1%85 |access-date=2026-07-28 |website=mongoltoli.mn}}</ref> 65ng9uk1887ru8l12p2odag1iy3r0zh Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаТехнологийн замын зураглал 0 147519 863723 2026-07-28T03:10:39Z Чингүнжав99 98142 Чингүнжав99 moved page [[Цемийн реакторын хамгаалалтын барилгаТехнологийн замын зураглал]] to [[Технологийн замын зураглал]] 863723 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Технологийн замын зураглал]] c7kh24budhkij6yfviaa679ydyfmmpn Хужир мараа бүхий газар 0 147520 863724 2026-07-28T03:14:21Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "'''Хужир мараа бүхий газар''' гэдэг нь хуурай болон хээр талын бүсэд хөрсний ууршилт ихэссэнээс шалтгаалан газрын хөрсний өнгөн хэсэгт эрдэс давс, хужир тунаж үлдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоц юм. Газар зүй болон мал аж ахуйд энэ нь мал сүргийн биеийн эрдэс б..." 863724 wikitext text/x-wiki '''Хужир мараа бүхий газар''' гэдэг нь хуурай болон хээр талын бүсэд хөрсний ууршилт ихэссэнээс шалтгаалан газрын хөрсний өнгөн хэсэгт эрдэс давс, хужир тунаж үлдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоц юм. Газар зүй болон мал аж ахуйд энэ нь мал сүргийн биеийн эрдэс бодисыг нөхөх, тарга хүч авахуулахад зайлшгүй шаардлагатай байгалийн "тэжээлийн цэг" бөгөөд малчид хавар, намрын улиралд малаа тусгайлан хужирлуулахаар тууж очдог байна. <ref>{{Cite web |title=ГАЗРЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2026-07-28 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> 0hzte42lz1oa6nipdbekxs83l6yks7p Салхины элэгдл 0 147521 863725 2026-07-28T03:21:08Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: " '''Салхины элэгдэл''' (хятадаар: 风力侵蚀 / 风蚀, англиар: Wind erosion / Aeolian erosion) гэдэг нь хуурай, хагас хуурай болон ургамлын бүрхэвч муутай говь, цөлийн бүс нутагт хүчтэй салхины механик хүчээр хөрсний өнгөн хэсэг, нарийн ширхэгт тунадас болон хад чулуу элэгдэж, зө..." 863725 wikitext text/x-wiki '''Салхины элэгдэл''' (хятадаар: 风力侵蚀 / 风蚀, англиар: Wind erosion / Aeolian erosion) гэдэг нь хуурай, хагас хуурай болон ургамлын бүрхэвч муутай говь, цөлийн бүс нутагт хүчтэй салхины механик хүчээр хөрсний өнгөн хэсэг, нарийн ширхэгт тунадас болон хад чулуу элэгдэж, зөөгдөн, өөр газар хуримтлагдах газар зүйн физик үйл явцыг хэлнэ.<ref>{{Cite web |title=Mozaik Digital Education and Learning |url=https://www.mozaweb.com/en/captcha-check?r=EN4NF4zH9%2FBlSZgKg8wqOXJhNsp%2BsJK0YJg%2FuORJWRLowBPzOIAzFdU3agHFFMpZ53knXBsj8on6IwceVvJnyi8%3D |access-date=2026-07-28 |website=Mozaik Digital Education and Learning |language=en}}</ref> Салхины элэгдэл нь экзоген (байгалийн гадаад хүчин зүйлийн) динамик үйл явцад хамаарах бөгөөд дэлхийн хуурай бүс нутгийн ландшафтыг хэлбэржүүлэгч гол хүчин зүйл юм. 1. Үндсэн үе шат ба механизм Салхины элэгдэл нь дараах үндсэн гурван үе шаттайгаар явагддаг: # '''Хийсгэлт (Deflation / Дефляци)''': Салхины хүчээр хөрсний гадаргуу дээрх хуурай, нарийн ширхэгтэй шороо, элс, ургамлын үлдэгдэл дээш хийсэн одон хагарах үйл явц. Үүний улмаас гадаргуу дээр зөвхөн хүнд, том ширхэгтэй хайрга чулуу үлдэж, говийн хайргалаг хөрс (Шүүдэр) үүсдэг. # '''Зүлгэлт буюу Мөргөлдөлт (Abrasion / Корази)''': Салхиар зөөгдөж буй элсний ширхэгүүд замдаа таарах хад чулууг тасралтгүй мөргөж, зүлгүүр шиг үрж элэгдүүлэх үйл явц. Салхины зүлгэлт нь ихэвчлэн газрын гадаргуунаас дээш 1-2 метрийн өндөрт хамгийн хүчтэй явагддаг. # '''Тээвэрлэлт ба Хуримтлал (Transportation and Deposition)''': Салхиар хийссэн нарийн ширхэгт тунадас алс хол зөөгдөж, салхины хүч саарах үед газарт бууж хуримтлагдах үйл явц юм (Үүний дүнд элсэн манхан, элсэн цөл үүснэ). 2. Үүсгэдэг өвөрмөц тогтоцууд (Геоморфологийн хэлбэрүүд) Салхины элэгдлийн улмаас хуурай бүс нутагт дараах өвөрмөц рельефийн хэлбэрүүд үүсдэг. (Монгол Википедиа-д эдгээр нарийвчилсан нэр томьёоны бие даасан хуудас одоогоор байхгүй байна): * '''Цонж (Ярдан / Ярданг тогтоц)''': Салхины чиглэлийн дагуу элэгдсэн, хоорондоо гүн сувгаар тусгаарлагдсан урт судал бүхий шаварлаг дов толгодууд. * '''Мөөгөн хад (Салхины мөөг)''': Газар орчмын элсний зүлгэлт хүчтэй байснаас хадны доод хэсэг нарийсэж, дээд хэсэг нь том үлдсэн мөөг хэлбэртэй хад. * '''Салхины хотхон (Эвдэрхий цав)''': Хэвтээ тогтоцтой тунамал хурдас салхи ба түр зуурын уруйн усанд идэгдэж, алсаас харахад эртний балгас, цайз шиг харагдах хавцал нутаг (Жишээ нь: Өмнөговь аймгийн Баянзаг, Дундговь аймгийн Цагаан суварга). jrenqn6q5q41zt05ada2cooka0luvnc Фармакодинамик 0 147522 863729 2026-07-28T04:02:25Z ~2026-40750-67 106153 Хуудас үүсгэв: "Фармакодинамик Фармакодинамик нь эм судлалын (фармакологийн) эмийн бэлдмэлүүд хүний биед үзүүлэх физиологийн болон биохимийн үйлчлэл, тэдгээрийн үйлчлэх механизм, мөн эмийн концентраци ба үзүүлэх нөлөөний хоорондын хамаарлыг судалдаг салбар юм. Энэ н..." 863729 wikitext text/x-wiki Фармакодинамик Фармакодинамик нь эм судлалын (фармакологийн) эмийн бэлдмэлүүд хүний биед үзүүлэх физиологийн болон биохимийн үйлчлэл, тэдгээрийн үйлчлэх механизм, мөн эмийн концентраци ба үзүүлэх нөлөөний хоорондын хамаарлыг судалдаг салбар юм. Энэ нь эмийн бодис G уурагтай холбогдсон рецептор, ионы суваг, фермент, нуклейн хүчил зэрэг тодорхой молекул байтай хэрхэн харилцан үйлчилж, эмчилгээний эсвэл хортой нөлөө үүсгэдгийг тайлбарладаг. Фармакодинамикийн үндсэн зарчмуудыг ойлгох нь эмийн оновчтой тунгийн горимыг тогтоох, эмийн идэвх, хүчийг үнэлэх, мөн хүсээгүй гаж нөлөөг бууруулахад чухал ач холбогдолтой. Хувь хүнд тохирсон анагаах ухаан болон фармакогеномикийн хүрээнд эмийн бай молекулуудын генетикийн ялгаа нь фармакодинамикийн шинж чанарт ихээхэн нөлөөлөх боломжтой тул өвчтөн бүрийн онцлогт тохирсон эмчилгээний стратеги боловсруулах шаардлагатай болдог. npolvol8x4pbtqcpxo3o17uyi1qc5is Нүүрстөрөгчийн нано хоолойн боломжит хэрэглээ 0 147523 863730 2026-07-28T04:04:04Z ~2026-40750-67 106153 Хуудас үүсгэв: "Нүүрстөрөгчийн нано хоолойн боломжит хэрэглээ Нүүрстөрөгчийн нано хоолой (Carbon Nanotube, CNT) нь нэг буюу хэд хэдэн графены давхаргаас тогтсон цилиндр хэлбэрийн наноматериал юм. Нэг ханатай нүүрстөрөгчийн нано хоолойн (SWNT) диаметр нь ихэвчлэн 0.8–2 нм, олон хан..." 863730 wikitext text/x-wiki Нүүрстөрөгчийн нано хоолойн боломжит хэрэглээ Нүүрстөрөгчийн нано хоолой (Carbon Nanotube, CNT) нь нэг буюу хэд хэдэн графены давхаргаас тогтсон цилиндр хэлбэрийн наноматериал юм. Нэг ханатай нүүрстөрөгчийн нано хоолойн (SWNT) диаметр нь ихэвчлэн 0.8–2 нм, олон ханатай нүүрстөрөгчийн нано хоолойн (MWNT) диаметр нь 5–20 нм байдаг боловч зарим тохиолдолд 100 нм-ээс их хэмжээтэй байж болно. Харин урт нь 100 нм-ээс багаас эхлэн 0.5 метр хүртэл хүрэх боломжтой. Нано хоолойн ханын бүтэц нь торлог бүтцийн чиглэл буюу хираль шинжээс хамааран металл эсвэл хагас дамжуулагч шинж чанартай байж болно. Олон ханатай нүүрстөрөгчийн нано хоолой нь ойролцоогоор 1 ТПа уян харимхайн модуль, 100 ГПа суналтын бат бэхтэй бөгөөд энэ нь үйлдвэрлэлийн зориулалттай ихэнх ширхэглэг материалаас арав гаруй дахин өндөр үзүүлэлт юм. Мөн эдгээр нь металл дамжуулагч шинжтэй бөгөөд маш өндөр цахилгаан гүйдэл дамжуулах чадвартай. Харин нэг ханатай нано хоолой нь 3500 Вт·м⁻¹·К⁻¹ хүртэлх дулаан дамжуулах чадвартай бөгөөд энэ нь алмаазынхаас ч өндөр үзүүлэлтэд тооцогддог. 2013 оны байдлаар нүүрстөрөгчийн нано хоолойн дэлхийн үйлдвэрлэл жилд хэдэн мянган тоннд хүрч, эрчим хүч хадгалах төхөөрөмж, төхөөрөмжийн загварчлал, автомашины эд анги, завины их бие, спортын хэрэгсэл, ус шүүх систем, нимгэн хальсан электроник, хамгаалалтын бүрхүүл, идэвхжүүлэгч болон цахилгаан соронзон хамгаалалтын материал зэрэг олон салбарт хэрэглэгдэж байв. Сүүлийн арван жилийн хугацаанд нүүрстөрөгчийн нано хоолойтой холбоотой эрдэм шинжилгээний бүтээлүүдийн тоо гурав дахин өсөж, патентын тоо ч мөн эрчимтэй нэмэгдсэн. Үйлдвэрлэлийн ихэнх хэсгийг эмх цэгцгүй бүтэцтэй нано хоолой эзэлж байсан бол “ойн бүтэц” (forest), утаслаг (yarn) болон тогтмол хуудаслаг бүтэцтэй нано хоолойг харьцангуй бага хэмжээгээр үйлдвэрлэж байжээ. Мөн нүүрстөрөгчийн нано хоолойг ирээдүйд сансрын лифтний татлага болгон ашиглах боломжтой гэсэн санал дэвшүүлэгдсэн байдаг. oi2bsdm6aqdeoflhm4p5p057s256vxv Поливинилиден фротид (PVDF) 0 147524 863731 2026-07-28T04:06:06Z ~2026-40750-67 106153 Хуудас үүсгэв: " Поливинилиден фторид (PVDF) Поливинилиден фторид (PVDF) нь винилиден дифторидын полимержилтийн үр дүнд нийлэгждэг өндөр үзүүлэлттэй термопластик фторполимер юм. Энэхүү материалыг өндөр цэвэршилт, хөнгөн жин, уусгагч бодис, хүчтэй хүчил болон цацрагт маш с..." 863731 wikitext text/x-wiki Поливинилиден фторид (PVDF) Поливинилиден фторид (PVDF) нь винилиден дифторидын полимержилтийн үр дүнд нийлэгждэг өндөр үзүүлэлттэй термопластик фторполимер юм. Энэхүү материалыг өндөр цэвэршилт, хөнгөн жин, уусгагч бодис, хүчтэй хүчил болон цацрагт маш сайн тэсвэртэй байх шаардлагатай хэрэглээнд өргөн ашигладаг. Бусад фторполимерүүд, тухайлбал PTFE-тэй харьцуулахад PVDF нь ойролцоогоор 1.78 г/см³ нягттай бөгөөд 177 °C орчим хайлах температуртай байдаг. Иймээс хайлуулах, гагнах, хэвлэх зэрэг үйлдвэрлэлийн боловсруулалтыг харьцангуй хялбар хийх боломжтой. PVDF нь хагас талст бүтэцтэй бөгөөд −35 °C-аас 160 °C хүртэлх температурын мужид хангалттай хатуулаг, уян хатан чанарыг зэрэг хадгалдаг. Механик аргаар сунгаж, цахилгаан хүчдэлийн нөлөөгөөр полярчилсны дараа PVDF нь хүчтэй пьезоэлектрик болон пироэлектрик шинж чанартай болдог. Өөрөөр хэлбэл, механик даралт эсвэл температурын өөрчлөлтийн нөлөөгөөр цахилгаан цэнэг үүсгэх чадвартай болдог. Ийм онцлогийн ачаар PVDF-ийн нимгэн хальсыг дулааны камерын мэдрэгч, аудио хувиргагч, даралт мэдрэгч болон деформацийн хэмжүүр зэрэг төрөл бүрийн мэдрэгч төхөөрөмжид өргөн хэрэглэдэг. m45grerakx1akqag6goqq2nrowlgxt9 Хилбертийн хөтөлбөр 0 147525 863733 2026-07-28T04:48:58Z Anarrre999 106011 Хуудас үүсгэв: "Математикт Хилбертийн хөтөлбөр нь Германы математикч David Hilbert-ийн 1920-иод оны эхээр дэвшүүлсэн математик суурийн хямралыг шийдвэрлэх санал байв. Тухайн үед математикийн суурийг тодорхой болгох анхны оролдлогууд нь парадокс болон логикийн асуудалтай бол..." 863733 wikitext text/x-wiki Математикт Хилбертийн хөтөлбөр нь Германы математикч David Hilbert-ийн 1920-иод оны эхээр дэвшүүлсэн математик суурийн хямралыг шийдвэрлэх санал байв. Тухайн үед математикийн суурийг тодорхой болгох анхны оролдлогууд нь парадокс болон логикийн асуудалтай болох нь илэрсэн юм. Энэ асуудлыг шийдэхийн тулд Хилберт бүх одоо байгаа онолуудыг хязгаарлагдмал, бүрэн хэмжээний аксиомын багцад тулгуурлуулахыг, мөн эдгээр аксиомууд хоорондоо зөрчилгүй гэдгийг батлахыг санал болгосон. Тэрээр бодит анализ зэрэг илүү төвөгтэй математик системүүдийн нийцтэй байдлыг илүү энгийн системүүдийн тусламжтайгаар баталж болно гэж үзсэн. Эцэст нь бүх математикийн нийцтэй байдлыг үндсэн арифметикт бууруулан тайлбарлах боломжтой гэж тэр үзжээ. 1931 онд Kurt Gödel-ийн нийтэлсэн бүрэн бус байдлын теоремууд нь Хилбертийн хөтөлбөрийг математикийн гол салбаруудад бүрэн хэрэгжүүлэх боломжгүй болохыг баталсан. Гёделийн эхний теоремд арифметикийг илэрхийлэх чадвартай, тооцоологдох аксиомын багцтай аливаа зөрчилгүй систем хэзээ ч бүрэн байж чаддаггүйг баталсан. Өөрөөр хэлбэл тухайн системд үнэн болохыг харуулж болох боловч түүний албан ёсны дүрмүүдийг ашиглан баталж гаргаж ирэх боломжгүй өгүүлбэр үргэлж оршин байдаг гэжээ. is4r5ojn7dyytozkz51kupmzclyivfc Органойд 0 147526 863734 2026-07-28T04:51:09Z Munkhsarnai2009 106073 . 863734 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 863736 863734 2026-07-28T04:53:50Z Munkhsarnai2009 106073 863736 wikitext text/x-wiki Органоид нь үүдэл эсүүд эсвэл урьдал эсүүдээс үүсдэг, өөрөө зохион байгуулагддаг гурван хэмжээст эсийн өсгөвөр бөгөөд **биеэс гаднах орчинд (in vitro)** эрхтний бүтэц, үйл ажиллагааны зарим шинжийг сэргээн дүрсэлдэг. Эдгээр нь гэдэс, тархи, элэг, бөөр зэрэг эдүүдийг загварчилдаг бөгөөд хөгжил, өвчний загварчлал, эмийн скрининг, хувь хүнд тохирсон анагаах ухааны судалгаанд үнэ цэнтэй. Органоидууд нь 2 хэмжээст өсгөвөрт байдаггүй эс-эсийн харилцан үйлчлэл болон зарим бүтцийн зохион байгуулалтыг харуулдаг боловч ихэвчлэн судасжилт, дархлааны бүрэлдэхүүн хэсгүүд, бүрэн гүйцэд боловсролт дутмаг байдаг. Ёс зүй болон техникийн асуудлуудад дахин давтагдахуйц байдал, өргөтгөх боломж, мөн зарим протоколд хүний үр хөврөлийн эдийг ашиглах зэрэг багтдаг. Ангийн үйл ажиллагаагаар органоидууд хэрхэн үүсдэг, тэдгээрийг удамшлын өвчнийг загварчлахад хэрхэн ашигладаг, мөн **амьд бие доторх нөхцөлтэй (in vivo)** харьцуулахад ямар хязгаарлалтуудтай болохыг судалж болно. 7bzwrl1ejn9hm1xiae4nqnwwosvyouf Математикийн суурь 0 147527 863735 2026-07-28T04:51:48Z Anarrre999 106011 Хуудас үүсгэв: "Математикийн суурь гэдэг нь математикт хоорондоо зөрчилдөхгүй онолуудыг бий болгож хөгжүүлэх, мөн теорем, баталгаа, алгоритм зэрэг ойлголтуудыг найдвартай тодорхойлох боломжийг олгодог логик болон математикийн үндсэн тогтолцоог хэлнэ. Үүнд мөн энэхү..." 863735 wikitext text/x-wiki Математикийн суурь гэдэг нь математикт хоорондоо зөрчилдөхгүй онолуудыг бий болгож хөгжүүлэх, мөн теорем, баталгаа, алгоритм зэрэг ойлголтуудыг найдвартай тодорхойлох боломжийг олгодог логик болон математикийн үндсэн тогтолцоог хэлнэ. Үүнд мөн энэхүү суурь тогтолцоо бодит ертөнцтэй ямар холбоотой болохыг судалдаг философийн судалгаа багтана. “Математикийн суурь” гэсэн нэр томьёо XIX зууны төгсгөл хүртэл хэрэглэгдээгүй боловч түүний үндэс нь эртний Грекийн философичдын боловсруулсан Аристотелийн логикоос эхлэлтэй бөгөөд энэ нь Elements бүтээлд системтэйгээр хэрэглэгдсэн байдаг. Математикийн аливаа баталгааг зөвхөн үнэн эхлэлүүдээс силлогизм буюу логик дүгнэлтийн дарааллыг ашиглан баталсан теорем бол үнэн гэж үздэг. Эдгээр эхлэлүүд нь өмнө нь батлагдсан теоремууд эсвэл аксиом, постулат гэж нэрлэгддэг өөрөө илэрхий үнэн өгүүлбэрүүд байдаг. Эдгээр суурь зарчмуудыг XVII зуунд Isaac Newton болон Gottfried Wilhelm Leibniz нар хязгааргүй бага хэмжигдэхүүний тооцоолол (инфинитезимал тоолол)-ыг нэвтрүүлэх хүртэл эцсийн бөгөөд хангалттай гэж үздэг байв. Энэхүү шинэ математикийн салбар нь тасралтгүй функц, уламжлал, хязгаар зэрэг сайн үндэслэгдээгүй байсан шинэ үндсэн ойлголтууд болон шинэ логик аргачлалуудыг ашигладаг байсан ч гайхалтай үр дүнд хүргэсэн. Жишээлбэл Ньютоны таталцлын хуулиас гаригуудын тойрог зам нь эллипс хэлбэртэй байдаг гэсэн дүгнэлтийг гаргаж чадсан юм. n1oz9xgmpehkvjllt0mwrd6vauvrl3w Компьютерын тооцооллын төвөгшлийн онол 0 147528 863737 2026-07-28T04:55:57Z Anarrre999 106011 Хуудас үүсгэв: "Компьютерын онолын шинжлэх ухаан болон математикийн салбарт компьютерын тооцооллын төвөгшлийн онол нь тооцооллын асуудлуудыг тэдгээрийг шийдвэрлэхэд шаардагдах нөөцийн хэмжээгээр нь ангилан судалж, эдгээр ангиллуудын хоорондын хамаарлыг тайлбарла..." 863737 wikitext text/x-wiki Компьютерын онолын шинжлэх ухаан болон математикийн салбарт компьютерын тооцооллын төвөгшлийн онол нь тооцооллын асуудлуудыг тэдгээрийг шийдвэрлэхэд шаардагдах нөөцийн хэмжээгээр нь ангилан судалж, эдгээр ангиллуудын хоорондын хамаарлыг тайлбарладаг. Тооцооллын асуудал гэдэг нь компьютерээр шийдвэрлэж болох бөгөөд алгоритм зэрэг математик алхмуудыг механикаар хэрэгжүүлэх замаар шийдэж болдог даалгаврыг хэлнэ. Аливаа асуудлыг ямар ч алгоритм ашигласан их хэмжээний нөөц шаарддаг бол түүнийг төрөлхийн хэцүү асуудал гэж үздэг. Энэхүү онол нь энэ ойлголтыг математик байдлаар томьёолж, тооцооллын математик загваруудыг ашиглан ийм асуудлуудыг судалдаг. Мөн тухайн асуудлыг шийдвэрлэхэд шаардлагатай хугацаа, санах ойн багтаамж зэрэг нөөцийн хэмжээг тооцооллын төвөгшил (computational complexity) гэж тодорхойлдог. Мөн төвөгшлийг хэмжих өөр аргуудыг ашигладаг. Үүнд харилцаа холбооны хэмжээ (communication complexity-д ашиглагддаг), цахилгаан хэлхээний логик хаалганы тоо (circuit complexity-д ашиглагддаг), процессорын тоо (parallel computing буюу зэрэгцээ тооцоололд ашиглагддаг) Компьютерын тооцооллын төвөгшлийн онолын нэг чухал зорилго нь компьютер бодит нөхцөлд юуг хийж чадах, юуг хийж чадахгүй болохын онолын хязгаарыг тодорхойлох явдал юм. P versus NP problem буюу P ба NP асуудал нь Clay Mathematics Institute-ийн зарласан Долоон Мянганы Шагналын Асуудлын нэг бөгөөд компьютерын тооцооллын төвөгшлийн онолын хамгийн чухал нээлттэй асуудлуудын нэг юм. dmo2t3w6nkjy5c0ep21hkk0d42s3qe5 РНХ полимераза 0 147529 863738 2026-07-28T05:00:40Z Munkhsarnai2009 106073 Rna 863738 wikitext text/x-wiki Энэ фермент нь транскрипцийн хүчин зүйлсийн тусламжтайгаар промотор дарааллыг таньж, ДНХ-ийн давхар гинжийг нээж, фосфодиэфир холбоо үүсэхийг катализлан РНХ-ийн гинжийг уртасгадаг. Төгсгөлийн дохио болон боловсруулалтын хүчин зүйлс нь шинээр нийлэгжсэн транскриптийг цаашдын боловсруулалтад зориулан ялгаруулдаг. Үндсэн механизмаас гадна РНХ полимеразын үйл ажиллагаа нь генийн илэрхийллийг зохицуулах гол цэг бөгөөд түр саатал, уртасалтын хурд, хроматины дахин зохион байгуулалттай харилцан үйлчлэл нь ямар ген хэзээ илэрхийлэгдэхийг тодорхойлдог. Анагаах ухаан болон биотехнологид РНХ полимеразыг дарангуйлагч бодисуудыг антибиотик (жишээлбэл, рифампицин) болгон ашиглахаас гадна транскрипцийг судлах судалгааны хэрэгсэл болгон хэрэглэдэг. Полимеразын дэд нэгжүүдэд нөлөөлөх мутаци нь өвчин үүсгэх эсвэл эсийн стрессийн хариу урвалыг өөрчилж болно. Ангийн үйл ажиллагаанд бактерийн болон эукариотын полимеразуудыг харьцуулах, промоторын хүч генийн илэрхийлэлд хэрхэн нөлөөлдгийг судлах, мөн полимеразын дарангуйлагчдыг эмнэлзүйн практикт хэрхэн ашигладгийг хэлэлцэх зэрэг орно. mghf38j5n7m3vwfw851mhv5cdwlb4z9 863739 863738 2026-07-28T05:02:00Z Munkhsarnai2009 106073 add 863739 wikitext text/x-wiki РНХ полимераза нь '''транскрипцийн''' явцад ДНХ-ийн хэвээс РНХ нийлэгжүүлдэг ферментийн цогц юм. Бактерид нэг олон дэд нэгжтэй РНХ полимераз бүх төрлийн транскрипцийг гүйцэтгэдэг бол эукариотуудад өөр өөр төрлийн РНХ-ийг (рРНХ, мРНХ, тРНХ болон бусад) нийлэгжүүлдэг хэд хэдэн тусгайлсан полимераз (Пол I, II, III) байдаг. Энэ фермент нь транскрипцийн хүчин зүйлсийн тусламжтайгаар промотор дарааллыг таньж, ДНХ-ийн давхар гинжийг нээж, фосфодиэфир холбоо үүсэхийг катализлан РНХ-ийн гинжийг уртасгадаг. Төгсгөлийн дохио болон боловсруулалтын хүчин зүйлс нь шинээр нийлэгжсэн транскриптийг цаашдын боловсруулалтад зориулан ялгаруулдаг. Үндсэн механизмаас гадна РНХ полимеразын үйл ажиллагаа нь генийн илэрхийллийг зохицуулах гол цэг бөгөөд түр саатал, уртасалтын хурд, хроматины дахин зохион байгуулалттай харилцан үйлчлэл нь ямар ген хэзээ илэрхийлэгдэхийг тодорхойлдог. Анагаах ухаан болон биотехнологид РНХ полимеразыг дарангуйлагч бодисуудыг антибиотик (жишээлбэл, рифампицин) болгон ашиглахаас гадна транскрипцийг судлах судалгааны хэрэгсэл болгон хэрэглэдэг. Полимеразын дэд нэгжүүдэд нөлөөлөх мутаци нь өвчин үүсгэх эсвэл эсийн стрессийн хариу урвалыг өөрчилж болно. Ангийн үйл ажиллагаанд бактерийн болон эукариотын полимеразуудыг харьцуулах, промоторын хүч генийн илэрхийлэлд хэрхэн нөлөөлдгийг судлах, мөн полимеразын дарангуйлагчдыг эмнэлзүйн практикт хэрхэн ашигладгийг хэлэлцэх зэрэг орно. h26c63rjty4iijbhvoxh22kvbaz9lwu Ангилал:Норвегийн арал 14 147530 863749 2026-07-28T05:39:04Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Islands of Norway|Норвегийн арал}} [[Ангилал:Арал улс орноор]]" 863749 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Islands of Norway|Норвегийн арал}} [[Ангилал:Арал улс орноор]] k7voew5792kz0in1xwly6rlfvxwg9cm Ангилал:Балеарын арлуудын арал 14 147531 863765 2026-07-28T07:52:56Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons cat|Islands of the Balearic Islands|Балеарын арлуудын арал}} [[Ангилал:Балеарын арлуудын газар зүй]] [[Ангилал:Испанийн арал]] [[Ангилал:Газар дундын тэнгисийн арал]]" 863765 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Islands of the Balearic Islands|Балеарын арлуудын арал}} [[Ангилал:Балеарын арлуудын газар зүй]] [[Ангилал:Испанийн арал]] [[Ангилал:Газар дундын тэнгисийн арал]] sbdh1f2dc7p3soh4txsnkklbgceb65t Ангилал:Балеарын арлуудын газар зүй 14 147532 863767 2026-07-28T07:54:02Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons cat|Geography of the Balearic Islands|Балеарын арлуудын газар зүй}} [[Ангилал:Балеарын арлууд|Газар зүй]] [[Ангилал:Испанийн газар зүй өөртөө засах мужаар|Балеарын]] [[Ангилал:Испанийн газар зүй мужаар|Балеарын]]" 863767 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Geography of the Balearic Islands|Балеарын арлуудын газар зүй}} [[Ангилал:Балеарын арлууд|Газар зүй]] [[Ангилал:Испанийн газар зүй өөртөө засах мужаар|Балеарын]] [[Ангилал:Испанийн газар зүй мужаар|Балеарын]] g664oxnvjtsjal5rlavmcbda4ksdjub Ангилал:Санта Круз де Тенерифе мужийн газар зүй 14 147533 863769 2026-07-28T07:56:29Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Geography of the province of Santa Cruz de Tenerife|Санта Круз де Тенерифе мужийн газар зүй}} [[Ангилал:Испанийн газар зүй мужаар|Санта Круз де Тенерифе]] [[Ангилал:Санта Круз де Тенерифе муж]] [[Ангилал:Канарын арлуудын газар зүй|*]]" 863769 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Geography of the province of Santa Cruz de Tenerife|Санта Круз де Тенерифе мужийн газар зүй}} [[Ангилал:Испанийн газар зүй мужаар|Санта Круз де Тенерифе]] [[Ангилал:Санта Круз де Тенерифе муж]] [[Ангилал:Канарын арлуудын газар зүй|*]] j9irg68oer1jvc52p384s0urc24a9se Ангилал:Индонезийн бүс нутаг 14 147534 863773 2026-07-28T08:17:37Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "* [[Зүүн Индонез]] * [[Индонезийн бүс нутгууд]] [[Ангилал:Азийн бүс нутаг улс орноор]] [[Ангилал:Индонезийн газар зүй]]" 863773 wikitext text/x-wiki * [[Зүүн Индонез]] * [[Индонезийн бүс нутгууд]] [[Ангилал:Азийн бүс нутаг улс орноор]] [[Ангилал:Индонезийн газар зүй]] 697g2icg3ynjgzmr5w6wa2mv0iiq4hm Их Зуу Сүм 0 147535 863795 2026-07-28T09:18:43Z Zilchs 54230 Хуудас үүсгэв: " == Их Зуу == Их Зуу (Хятад албан нэр: Улянлэн сүм, ард түмний нэр: Мөнгөн бурхны сүм) нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Хөххот хотын Юйцюань дүүрэгт байрлах Шарын шашны Гэлүгпа урсгалын том сүм юм. «Их Зуу» гэдэг нь монгол хэлээр «Их сүм» гэсэн утгат..." 863795 wikitext text/x-wiki == Их Зуу == Их Зуу (Хятад албан нэр: Улянлэн сүм, ард түмний нэр: Мөнгөн бурхны сүм) нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Хөххот хотын Юйцюань дүүрэгт байрлах Шарын шашны Гэлүгпа урсгалын том сүм юм. «Их Зуу» гэдэг нь монгол хэлээр «Их сүм» гэсэн утгатай бөгөөд «Зуу» гэдэг нь төвд хэлээр сүм гэсэн үг. === Үндсэн мэдээлэл === * Шашны урсгал: Шарын шашны Гэлүгпа * Байршил: БНХАУ, Өвөр Монгол, Хөххот хот, Юйцюань дүүрэг * Үүсгэн байгуулагдсан: Мин гүрний Ваньли 7 дахь жил буюу 1579 он, Альтан хааны санаачилгаар баригдаж, 1580 онд дууссан * Эртний нэр: Хунцы сүм; Чин гүрний үед Улянлэн сүм хэмээн нэрлэгдсэн * Албан ёсны хамгаалалт: 2006 онд БНХАУ-ын Үндэсний хэмжээний чухал соёлын дурсгалт зүйлсийн жагсаалтад орсон * Аялал жуулчлалын зэрэг: Үндэсний 4А зэрэглэлийн жуулчлалын газар === Түүх === 1578 онд Түмэд аймгийн Альтан хаан Цинхай нутагт Гуравдугаар Далай лам Сонам Гяцо-той уулзаж, Хуагуачэн (одоогийн Хөххот) хотод том сүм барихаар тохиролцжээ. 1579 онд барилгын ажил эхэлж, 1580 онд дууссаны дараа Мин гүрний хаан «Хунцы сүм» хэмээн нэр хайрлав. Сүм дотор мөнгөн Сакьямуни бурхны хөрөг цутгасан тул ард түмэн «Мөнгөн бурхны сүм» гэж нэрлэх болсон. 1586 онд Гуравдугаар Далай лам Сонам Гяцо Их Зуу-д ирж, мөнгөн бурхныг нээх ёслолыг удирдан явуулснаар энэ сүм Өмнөд Монгол, Хойд Монголын чухал шашны төв болов. Хожим Хожуу Жинь улсын үед Хунтайжи хаан Линдэн хааныг мөрдөн Хөххотод ирээд, Их Зуу-г хамгаалж, засварлах мөнгө хуваарилж, нэрийг нь «Улянлэн сүм» болгон өөрчилжээ. Чин гүрний Канши хаан энэ сүмд түр буудаллаж байсан тул хааныг хүндэтгэх үүднээс сүм дотор лам хуврагын хойч үеийн залгамжлалын журмыг цуцалсан. Ингэснээр Их Зуу Монгол нутагт хойч үеийн залгамжлалгүй цөөн Гэлүгпа сүмүүдийн нэг болсон юм. === Барилгын зохион байгуулалт === Сүмийн газар эзэлдэг талбай нь ойролцоогоор 30 мянган хавтгай дөрвөлжин метр, барилгын талбай нь 8 мянга гаруй хавтгай дөрвөлжин метр юм. Барилгын хэв маяг нь хятад уламжлалт сүмийн зохион байгуулалтыг үндэслэн, хятад, төвд барилгын урлагийг хослуулсан. Гол тэнхлэгийн дагуу хаалга, Тэнгэрийн вангийн танхим, Бодь модны танхим, Их танхим (судлалын танхим ба бурхны танхим холбогдсон), Есөн давхар байшин (судар хадгалах газар) байрлана. Хоёр талд зүүн, баруун агуулах хороолол бий. Гол Их танхим нь шар өнгийн шилэн дээвэртэй бөгөөд сүмийн урлагийн гол цөм юм. === Сүмийн гурван гайхамшиг === # '''Мөнгөн бурхан''': Сакьямуни бурхны мөнгөн хөрөг, өндөр нь 2.55 метр, 30 мянган лян мөнгөөр цутгаж, Балбаас ирсэн гар урчууд хийсэн. # '''Модон луу''': Их танхимын хоёр гол багананд залгасан алтадмал модон луу, өндөр нь 10 метрээс илүү, Мин гүрний үеийн дурсгал. # '''Ханын зураг''': Их танхимын хана дээрх Мин гүрний үеийн буддын домгийг дүрсэлсэн ханын зураг, эрдэс будгаар будаж, олон зуун жилийн турш хадгалагдан үлджээ. Сүм дотор Мөн, Чин гүрний Танка зураг, шашны багаж хэрэгсэл, Ганжуур судар, Канши хааны хэрэглэж байсан алтлаг ногоон тогоон шүхэр, Сюаньдэ зуух зэрэг үнэт соёлын дурсгалууд хадгалагддаг. === Соёлын ач холбогдол === Их Зуу нь Түмэд нутагт Шарын шашин тархах гол цэг байсан бөгөөд өвөрмөц «Зууны соёл» бий болгосон. Жил бүр Бурхан харуулах баяр, Чам бүжиг зэрэг шашны ёслолууд зохион байгуулагддаг. Монгол үндэстний шашин, соёлын түүхэнд чухал нөлөө үзүүлсэн. == Эх сурвалж == # Юйцюань дүүргийн засаг даргын цахим хуудас. Алдарт эртний сүм Их Зуу. <nowiki>http://www.yuquan.gov.cn/zx_3623/wszl/202601/t20260120_1970283.html</nowiki> # Хөххот хотын аялал жуулчлалын цахим хуудас. Их Зуу жуулчлалын газар. <nowiki>http://hhhtctc.cn/index/scenic/jdxq.html?id=2</nowiki> # БНХАУ-ын Соёлын өвийн төв. Зургаа дахь ээлжийн үндэсний хэмжээний чухал соёлын дурсгалт зүйлсийн жагсаалт, 2006. # Өвөр Монголын соёл мэдээллийн сүлжээ. Хөххотын Их Зуу сүмийн түүх. <nowiki>http://www.nmgcnt.com/tszy/dcnmg/dcnmghhht/dcnmghhhtgjxz/hhhtgjxzsmgt/201403/t20140322_38170.htm</nowiki> b33rtblw409wihvtswx896yyxzldfvr Неопрен (Полихлоропрен) 0 147536 863796 2026-07-28T10:31:26Z Д.Төгөлдөр 106097 Хуудас үүсгэв: "== Неопрен (Полихлоропрен) == Неопрен эсвэл полихлоропрен нь синтетик резинийн гэр бүлээс гаралтай ба хлоропренийг полимержүүлснээс үүссэн юм. 1931 онд ДуПонт(DuPont) ын эрдэмтэд хөгжүүлсэн юм. Неопрен нь хамгийн анхны арилжааны амьдрах чанартай синтетик эла..." 863796 wikitext text/x-wiki == Неопрен (Полихлоропрен) == Неопрен эсвэл полихлоропрен нь синтетик резинийн гэр бүлээс гаралтай ба хлоропренийг полимержүүлснээс үүссэн юм. 1931 онд ДуПонт(DuPont) ын эрдэмтэд хөгжүүлсэн юм. Неопрен нь хамгийн анхны арилжааны амьдрах чанартай синтетик эластромер байжээ. Неопрен нь маш сайн химийн тогтворжилтой бөгөөд уян хатан байдлаа ажиллах температур давж -40°С аас 120°С температурт алддаггүй. Неопрен нь нарны гэрэл, озон, цаг агаар, петролиумын бараа болон олон төрлийн химийн бодисноос ирэх доройтолд байгалийн резинийг бодвол маш сайн эсэргүйцэл үзүүлдэг. Мөн өндөр бие махбодийн бат бөх чанар, урагдах хүч ба төрөлхийн галны эсэргүүцэл илэрсэн юм. Неопрен нягт хатуу резинээр эсвэл капсулжуулсан хийн бөмбөлөг агуулсан хаалттай эсийн өргөссөн хөөсөөр үйлдвэрлэж болно. Хаалттай эсийн хөөсөн неопрен онцгой дулаан тусгаарлалт ба хөвөх чадвар олгодог учраас усны хувцас, шумбалтын хувцас болон цээжний угалз хийхэд үндсэн материал болдог. Хатуу неопренийг аж үйлдвэрийн хэрэглээд ихээхэн ашигладаг бөгөөд үүнд хөтлөгч бүс, жийргэвч, химийн эсэргүүцэлтэй хоолойнууд, зэврэлтээс хамгаалагдсан доторлгоо ба эластомер гүүрний холхивчийн дэвсгэр ордог байна. Бас зөөврийн компьютерийн хамгаалалт, ортопедийн аппарат, цахилгаан кабель бүрэх болон цохилт шингээх чанар мөн бат бөх байдлаар нь спортын зөөлөвч хийдэг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] ek65vdfdul7vonv42cjomn3mafz995e